arsimi bazik cilësor në funksion të zhvillimit njerëzor - Qendra për ...

kec.ks.org

arsimi bazik cilësor në funksion të zhvillimit njerëzor - Qendra për ...

ARSIMI BAZIK CILËSOR NË FUNKSIONTË ZHVILLIMIT NJERËZOR(RAPORT NGA HULUMTIMI)Prishti, 2006


2Botues: Qendra për Arsim e Kosovës (KEC)Për botuesin: Dukagjin PupovciLektor dhe korrektor: Fatmir FejziuBallina &Layout: Petrit TahiriKy publikim ësh finacuar nga:Fondacioni Kosovar për Shoqëri Hapur (KFOS)Qendra për Arsim e Kosovës (KEC)Rruga Isa Kastrati p.n. 10000 Prishti, KosovëTel.: +381 38 244 257Fax: +381 38 244 257 ext. 109E-mail: office@kec-ks.orghttp://www.kec-ks.org


3Forumi 2015 ësh koalicion i pavarur i dy organizatave joqeveritare,Fondacionit Kosovar për Shoqëri Hapur dhe RIINVEST-it, i themeluar më2003 me qëllim përkrahjes së iniciativave qeveritare dhe joqeveritare përintegrimin e Kosovës strukturat euro-atlantike. Forumi 2015 ësh një projekti rëndësishëm i KFOS-it dhe RIINVEST-it, që synon ofrojë hapësirë përdebate përmbajsore mes përfaqësuesve qeverisë, partive politike,shoqërisë civile, sektorit privat dhe intelektualëve pavarur. Forumi po ashtusynon mobilizojë intelektualët e vendit për studiuar dhe analizuar çështjemadhore me cilat ballafaqohet shoqëria Kosovare. Forumi 2015 do bëjërekomandime dhe do nxisë iniciativa sektorët përkas strategjive publike,duke promovuar ide për qeverisje mirë, për zhvillimin e institucionevedemokratike dhe për integrimet euro-atlantike.Qendra për Arsim e Kosovës (KEC) ësh organiza joqeveritare dhe jopërfituesee themeluar nga Fondacioni “Soros” vitin 2000. Misioni i KEC ëshzhvillimi i kapacitetit për avancimin e sistemit arsimit, përmes ofrimit shërbimeve dhe burimeve cilësisë së lar, si dhe përmes bashkëpunimitaktiv me gjitha palët me interes vend dhe jash tij.KEC përqendrohet kryesisht trajnimin e putorëve arsimit përmetodologji bashkëkohore mësimdhënies dhe udhëheqjes, por zhvillonedhe një varg aktivitetesh tjera funksion ngritjes së cilësisë së arsimit Kosovë.


4HALIM HYSENIGËZIM KRASNIQIVLERA KASTRATIMELINDA MULANJË RAPORT I SHKRUAR NDRYSHEARSIMI BAZIK CILËSOR NË FUNKSIONTË ZHVILLIMIT NJERËZOR(RAPORT NGA HULUMTIMI)Autorët e hulumtimit: Melinda Mula, Vlera Kastrati dhe Gëzim KrasniqiMentorët: Dukagjin Pupovci dhe Halim HyseniTema e hulumtimit: Cilësia e arsimimit bazik funksion zhvilliminnjerëzorFushat e hulumtimit:> Cilësia e infrastrukturës arsimin bazik dhe funksioni i saj zhvillimin njerëzor (hulumtim i zhvilluar nga Gëzim Krasniqi);> Cilësia e kurrikulit dhe e teksteve shkollore dhe funksioni i tyre zhvillimin njerëzor (hulumtim i zhvilluar nga Vlera Kastrati);> Cilësia e mësimdhënies dhe nxënit funksion zhvillimitnjerëzor (hulumtim i zhvilluar nga Melinda Mula)."SHUMË GJËRA NË KËTË JETË MUND TË PRESIN, POR JOFËMIJA, ATIJ NUK MUND T'I THEMI NESËR, SE KOHA E TIJËSHTË SOT"GABRIELA MISTRALIPikëpamjet, shprehura raport, ja mendime dhe opinione autorëve dhe nuk paraqesin detyrimisht opinionet e KEC dhe “Forumit 2015”


5KREU 1PËRMBAJTJAi. Akronimetii. Parathëniaiii. Pasqyra1. SISTEMI I ARSIMIT BAZIK NË DRITËN E TEORISË SËZHVILLIMIT NJERËZORHyrje1.1.1. Shpjegimet themelore lidhur me efikasitetin dheefektivitetin e arsimit bazik1.1.2. Cilësia e arsimit bazik funksion zhvillimin njerëzorKREU 22. INFRASTRUKTURA E ARSIMIT BAZIK DHE NDIKIMI I SAJNË ZHVILLIMIN NJERËZOR1.2. Koncepti i infrastrukturës1.3. Politikat dhe perceptimi i situas aktuale1.3.1. Legjislacioni aktual1.3.2. Mekanizmat dhe politikat institucionale përsigurimin e cilësisë së ambientit pus dheinteresimi për to1.4. Arritjet dhe problemet1.4.1. Përgjegjësi e shkollave1.4.2. Bashkëpunimi shkollë – prindër – komunitet1.4.3. Kujdesi shoqëror për ambientin e pus shkollë nivel vendi1.4.4. Pajisjet fizike shkollave1.4.5. Çështjet e shëndetit dhe siguria shkolla1.4.6. Krijimi i klimës pozitive shkolla1.4.7. Nxësit me nevoja veçanta


61.5. Mundësi dhe rreziqet1.5.1. Fuqizimi i shkollave1.5.2. Pengesat buxhetore1.6. Përfundimet1.7. RekomandimetKREU 33. KURRIKULI DHE TEKSTET SHKOLLORE – NDIKIMI ITYRE NË ZHVILLIMIN NJERËZOR3.1. E drejta për arsim bazik ka peshë specifike përzhvillimin njerëzor3.2. Kurrikulat funksion zhvillimit njerëzor3.2.1. Inicimi i ndryshimeve kurrikulare3.2.2. Hartimi dhe realizimi i kurrikulave – Të arrituratdhe problemet3.2.3. Kurrikulat nuk ja hapura ndaj nevojave qytetarëve – komunitetit dhe ndaj nevojavezhvillimore teknike-teknologjike e shkencore3.2.4. Zbatimi i kurrikulave dhe sistemi i përgjegjësisë– mekanizmat e monitorimit dhe vlerësimit kurrikulave3.2.5. Standardet e arritjes, një arritje e pashfryzuar saduhet3.3. Tekstet mësimore funksion zhvillimit njerëzor3.3.1. Të arriturat3.3.2. Dobësi3.4. Përfundimet3.5. RekomandimetKREU 44. CILËSIA E MËSIMDHËNIES DHE E TË NXËNIT4.1. Mësimdhënia dhe nxënit funksion zhvillimit njerëzor4.2. Zhvillimi profesional i mësimdhësve dhei administratorëve arsimorë shërbim dhe funksion zhvillimit njerëzor


4.3. Strukturat për menaxhimin e sistemit arsimit dhezhvillimi njerëzor4.3.1. Strukturat4.3.2. Rregulloret për zhvillimin profesional mësimdhësve dhe administratorëve arsimorë4.3.3. Krijimi i kulturës për zhvillim profesional mësimdhësve4.3.4. Programet për zhvillimin profesional mësimdhësve dhe administratorëve arsimorë4.4. Pengesat për sigurimin e një procesi mësimor cilësor4.5. Mundësi për përmirësuar gjendjen aktualedhe faktorët që duhen pasur kujdes4.6. Përgatitja e mësimdhësve para shërbimit4.7. Rekomandimet4.8. Bibliografiaiii. BOKSET, TABELAT, SKEMAT,GRAFIKËT DHE FOTOTi. Bokset-anterfile1.1. Qëllimet dhe synimet e raportit1.2. Efikasiteti arsimin bazik1.3. Efektiviteti arsimin bazik1.4. Matja e zhvillimit njerëzor1.5. Dobësi tekste, që e zvogëloj funksionin etyre zhvillimin njerëzorii. TABELAT2.1. Rolet komplementare ndërmjet kapitalit njerëzordhe socialiii. SKEMAT3.1. Aspektet e mundshme studimit efikasitetit e efektivitetit dhe ndikimit tyre zhvilliminnjerëzor3.2. Procesi i transformimit inputeve autpute dhe autputeve impakte7


83.3. Mikroqasja studimin efikasitetit dhe efektivitetit sistemit arsimit3.4. Godina e ndikimit AB-së zhvillimin njerëzordhe impaktit mundshëm zhvillimit njerëzor kapitalin social3.5. Organigrami i emërimit drejtorëve dhe përzgjedhjes së mësimdhësve arsimin bazikiv. GRAFIKËTv. FOTOT4.1. Problemet kryesore qytetarëve Kosovës4.2. Efikasiteti dhe efektiviteti sistemin e arsimit4.3. Vendi i Kosovës zhvillimin njerëzor rajon,Evropë dhe bo4.4. Shkalla e afsisë për lexim dhe shkrim Kosovëdhe e pjesëmarrjes së popullsisë arsimin bazik,sipas bashkësive etnike4.5. Shkalla e afsisë për lexim – shkrim, sipasgjinive dhe bashkësive etnike4.6. Shkalla e pjesëmarrjes arsimin bazik, sipasbashkësive etnike4.7. Numri mesatar i viteve shkollimit, sipasbashkësive etnike dhe gjinisë Kosovë4.8. Si i vlerësoj mësimdhësit programet etrajnimit për zhvillim profesional4.9. Dallimet zhvillim mes nxësve,mësimdhësit e cilëve ja përfshirë trajnim programin e MKLSH-së dhe nxësve, mësimdhësit e cilët punoj mënyrë tradicionale5.1. Vajza dritare, një shkollë Kosovës, e cilame gjendjen që ka nuk mund ndikojë zhvillimin human, krijimin e një mendje shkolluar.


10i. AKRONIMET (Shkurtesat)ABABKBANCABCSACEPSDAShDKADUDNjHpHFSEDKGDPIEULKDFKECKEDPIZhNjKShAMMAShTMKLShOSCEOJQUNMIKUNICEFZZhAZRAArsimi bazikArsimi bazik i KosovësBruto ardhurat nacionale për kokë banoritCilësia e arsimit bazikCilësia e sistemit arsimitQendra për Studimin e Politikave Arsimore(Center for Educational Policy Studies)Departamenti i Arsimit dhe ShkencësDrejtoria Komunale e ArsimitDeklarata universale për drejtat e njeriutProgrami Hap pas HapiPërkrahja Finlandeze për Sektorin e Arsimit Kosovë(Finnish Support for the Education Sector in Kosovo)Bruto Produkti Vendor (Gross Domestic Product)Instituti i Edukimit i Universitetit LondrësKonventa për drejtat e fëmijësQendra për Arsim e Kosovës (Kosova Education Center)Projekti Kanadez për Afsimin e MësimdhësveKosovarë (Kosovo Educator Development Project)Indeksi i zhvillimit njerëzorKëshilli për Shqyrtimin e Afsimit MësimdhësveMinistria e Arsimit, e Shkencës dhe e TeknologjisëProgrami “Mendimi kritik gja leximit dhe shkrimit”Organizata për Siguri dhe Bashkëpunim Evropë(Organization for Security and Co-operation in Europe)Organiza joqeveritareAdministrata e Kombeve Bashkuara Kosovë(United Nations Mision in Kosovo)Fondi i Kombeve Bashkuara për Fëmijë(United Nations Children’s Fund)Zyra për Zhvillimin e ArsimitZyra Rajonale e Arsimit


PARATHËNIA11Në kë parathënie do fokusohemi këtoçështje:a) brengat dhe problemet kryesore qytetarëve Kosovës;b) zhvillimin e qëndrueshëm njerëzor –Indeksin e Zhvillimit njerëzor;c) rolin dhe rëndësi që ka arsimi përzhvillimin e Kosovës;d) qëllimet dhe synimet e Raportit;Viti 2006 ësh vit vendimtar për përcaktimin estatusit politik Kosovës. Por, sipas studimeve, kynuk ësh i vetmi problem i Kosovës dhe i qytetarëve saj, megjithëse gjitha problemet, njëmënyrë ose një tjer, pleksen me zgjidhjen e statusitpolitik Kosovës 1 . Studimet tregoj se përqytetarët e Kosovës problemi më i madh ëshpapusia 2 (4.1. ).Gr.4.1. Brengat më mëdha qytetarëve KosovësBurimi: Hulumtimi për korrupsionin, UNDP-ja dhe IndexKosova, prill 2004.Që përparimi i rrënjëzuar mos ndaletnga lodhja epërgjithshme dhe mos vihemi situataqë "shuajmëpërherë zjarre",duhet punuar përZHVILLIMINNJERËZOR1Ësh shumë e besueshme, se pa zgjidhjen e statusit politik Kosovës, nuk mund zgjidhje qëndrueshmedhe stabile situas ekonomike, politike, arsimore, pusimit dhe eliminimit varfërisë,por edhe ngritjes së indeksit zhvillimit njerëzor.2Shih: United Nations Development Programme. Human Development Report 2004. Oxford UniversityPress 2004; Riivnvest Institute. “Education and Economic Development of Kosova; UNDP dhe IndexKosova, Hulumtimet për korrupsionin, Qendra për Arsim e Kosovës: Disa aspekte efikasitetit arsimit,2003 etj.


12IZhNj-ja ka krijuarmundësi që zhvillimiekonomik dhemirëqenia e qytetarëve matet dhe përcillet.Me ZhNj njerëzit,nevojat dhe dëshirate tyre vendosen qendër këtij procesi.Megjitha,”...asnjëherë nuk ka qe qëllimi qëderi te paqja dhe stabiliteti, cilat i synoj qytetarëte Kosovës dhe partnerët ndërkombëtarë, arrihet vem përmes marrëveshjeve politike dhe grupeve punuese. Përkundrazi, transicioni i suksesshëm, mënyrë kritike, varet nga një përparimi rrënjëzuar (kursivi: HH) jen e përditshme gjithë banorëve Kosovës” 3 .Por, ky përparim i qëndrueshëm mund vihet pikëpyetje: (1) për shkak një mjedisi që popëson ndryshim shpej dhe marramendës, ikarakterizuar me një lëvizje madhe personalitetevevendore dhe ndërkombëtare, që marrinpjesë aktive rikonstruktimin e Kosovës e qëgaron me prioritet ndërkombëtare; dhe (2) nga“lodhja e përgjithshme” dhe “shuarja e përhershmee zjarrit” 4 . Që mos ndodhë kjo, duhet orientohemi ngritjen e cilësisë së arsimit, përgjithësi,dhe arsimit bazik, veçanti, sepse arsimi ëshkategoria më propulsive ekonomike dhe instrumentimë strategjik për zhvillim dhe rritje qëndrueshme kapitalit njerëzor.Meqë Kosova, siç do shihet raport, zëvendin e fundit rajon nga aspekti i zhvillimitnjerëzor, klasa politike e Kosovës, politik-bërësit arsim, shoqëria kosovare rësi, nuk duhet angazhohen për çfarëdo përparimi, sepse ai nukësh i mjaftueshëm për prosperitet ekonomik,zhvillim demokratik, sundim ligjit dhe garantim sigurisë së plo për gjithë qytetarët e Kosovës.Mirëpo, edhe përparimi i qëndrueshëm dhe përparimii rrënjëzuar nuk ja garantues mjaftueshëmdhe nuk siguroj mirëqenien dhe lumturi e qytetarëve,nuk e garantoj paqen, nuk e sigurojprosperitetin dhe, përfundimisht, nuk e mënjanoj3UNDP-ja (2004), Gragjaninin: Izazovi i Mogucnosti. Izveštaj o humanom razvoju, Kosovo 2004, fq.1.4Po aty, fq. 1.


varfëri dhe papusi, cilat, sot për sot, japroblemet më akute dhe brenga më e madhe e qytetarëve Kosovës.(shiko edhe një herë grafikun IV-1).Në vend përparimeve përmendura, nevojitetnjë përparim i rëndësishëm dhe i vlefshëm, i bazuar një zhvillim qëndrueshëm njerëzor, që siguronkapitalin social. Një zhvillim i qëndrueshëm njerëzorme kapital lar social sigurohet vem mestabilitet, shoqëri kohezive dhe mike për fëmijë, menjeriun qendër, dhe pastaj konsolidon demokraci,krijon kushte për një je gja qytetarëve(kjo nkupton ardhura më mira, shëndetpublik më mirë etj.) dhe qasje më mirë dhe barabar shërbimet publike, si dhe barazi plo gjinore, etnike, fetare etj.Një qasje e këtillë e re, një zbulim dhe ide e re,e lindur vitin 1990 nga themeluesi i Raportit Zhvillimit Njerëzor, Mahbub ul Haq, ka hapurmundësi jashzakonshme që zhvillimi ekonomikdhe mirëqenia e qytetarëve shikohen, maten dhepërcillen nga këndi i Indeksit Zhvillimit Njerëzor(IZhNj-ja 5 ). Me zhvillim njerëzor - ZhNj, duhetnkuptuar procesi rris i shtimit dhe i përparimit orientuar për përmirësimin e jes sëpërgjithshme qytetarëve shoqëri. Koncepti iZhNj-së, njerëzit, nevojat dhe dëshirat e tyre i vendos qendër tij. 6 Si i tillë, zhvillimi nuk nkuptondhe nxit gjithnjë ndryshime revolucionare, porndryshime qëndrueshme dhe përhershme, qëmund je edhe evolutive, por cilat sigurojmirëqenie ekonomike, stabilitet dhe kohezionshoqëror, drejsi dhe barazi sociale, sundim ligjit dhe barazi plo qytetarëve para ligjit.13Klasa politike eKosovës duhet përjetojë një"metani" - njëndryshim themelor mendësi që kuptoj rolin dherëndësi që kaarsimi për ZhNj-dhe rrin e kapitalitsocial, kundërtdo marrinpërgjegjësi historike.5Për përmbajtjen e këtij togfjalëshi do jepen më shumë shpjegime hyrje këtij Raporti. Megjitha,duhet theksuar se jo rrallë IZhNj-ja shënohet edhe me akronimin IZhH- indeksi i zhvillimit human.6UNDP-ja (2004), Gragjaninin: Izazovi i Mogucnosti. Izveštaj o humanom razvoju. Kosovo, 2004, fq. 11.


14E ardhmja eKosovës nuk ëshasgjë tjer, pos njëgarë ndërmjetarsimimit dhe katastrofës.Në ZhNj roli i arsimit ësh shumë i rëndësishëmdhe i pazëvendësueshëm. Nga ekonomist, si:Adam Smith, D. Dikardo, Helvecius, Robert Oven,Fillip Kums e shumë tjerë, ta kaluarën dhe sot,arsimi ësh konsideruar kategoria më propulsiveekonomike. Këto mendime largpamëse ja vërtetuargja shekullit XX 7 dhe vërtetohen nga shkencëtarëtdhe politikat e shquar dhe sot, cilët megjenialitetin e tyre u ka dhë hove fuqishmezbulimeve shkencore dhe politikave zhvillimorearsimore. Pa dashur që parathënie merremime kë çështje, do t’i përmendim vem disashkencëtarë me nam boror dhe tre kryetarë ShBA-së.Hauard Gardner, themelues i Teorisë sëInteligjencave shumëfishta, deklaron: ”Qof kurjam duke udhëtuar Shtetet e Bashkuara (Amerikës – HH) ose duke vizituar Evropën,Amerikën Latine apo Lindjen e Largët, kudo gjejnjë konsensus mahnis: ky ësh besimi se cilësia esistemit arsimor një kombi do je një nga përcaktuesitkryesor – ndoshta më kryesorët gjashekullit ardhshëm edhe më tej” 8 .Jack Delors deklaron se nuk ka zhvillim qëndrueshëmekonomik afatgja, pa sistem arsimitcilësor 9 .Lyndon Johnson, ish-kryetar i ShBA-së, sa ishtekryetar, deklaroi: ”Në tavolin ku u qëndrojkam mësuar një vërte madhe. Përgjigja për gjitha problemet kombëtare – problemet e bos,vërtitet për një fjalë vetme. Ajo ësh arsimi” 10 .7Shih: Filip Kums, Kriza Obrazovanja, Zagreb, 19688Gardner, H. (2003): Mendja e pashkolluar. Çfarë duhet kuptoj nxësit. Instituti i StudimevePedagogjike, Tira, fq. 5.9Delors, J. (1999): Ucenje u nama. Raport i UNESCO-s. Zhvillimi i arsimit për shekullin XXI, Educa,Zagreb, fq. 22.10Cit. Hyseni, H. Dhe tjerë (2003): Qeverisja dhe udhëheqja arsim. Si bëheni udhëheqës i suksesshëm?Qendra për Arsim e Kosovës, Prishti, fq. 6.


Ronald Regan, me ardhjen e tij krye ShBAsë,vendosi që bëjë ndryshime thelbësore Sistemin e Arsimit Amerikës, për t’i dhë hovzhvillimit ekonomik, shkencor dhe teknologjik vendit, për krijimin e qytetarëve amerika që do je përgjegjës për zhvillimin e Amerikës. Për këqëllim, ai formoi më shumë se 700 grupeekspersh, for dhe njohur borisht. Këtogrupe pus kishin për qëllim konstatoninshëndetin e sistemit arsimit ShBA. Pas analizëssë bërë, grupet e pus - zhgënjyera megjendjen e arsimit 11 - e shkruan një raport, me titull:“Kombi para rrezikut”. Mbi bazat e këtij raporti, mandatin e parë kryetarit Regan, u hartua projektipër ndryshimin dhe transformimin radikal sistemit arsimit. Ky projekt mbante titullin:”Projekti për shkëlqimin e sistemit arsimit ShBA”. Në projekt ishte hedhur vizioni që ShBAja, vitin 1995, je e vetmja superfuqi bo.Se a ësh realizuar ky vizion, ësh fare e qar senuk ka nevojë për ndonjë koment (u mbetet velexuesve këtij raporti gjykoj).Duke folur për rolin dhe rëndësi e SA-së përzhvillimin ekonomik dhe, njëherësh, duke e potencuaredhe rolin e këtij raporti që e keni dorë, dot’i referohemi edhe ish-kryetarit ShBA-së dhehumanistit Bill Klinton 12 . Ai, mandatin e parë,fushan elektorale e fitoi me një program arsimorshumë qar dhe, thjesht, ishte i fokusuar zhvillimin njerëzor. Ai, a kohë, deklaronte se15Duke e njohur relativishtmirë gjendjene sistemeve arsimit bo dhegjendjen e sistemit arsimit Kosovësi dhe duke ubazuar edhe hulumtimet e zhvilluara,detyrimishtimponohet mendimise ky raport do duhej emërtohej:"Kosova pararrezikut".11Në Kosovë, për fat keq, mungoj analizat e këtilla gjithanshme dhe sofistikuara për gjendjen eSistemit Arsimit Kosovës. Për shkak mungesës së mendimit kritik, paraqitja reale gjendjes do interpretohej,(që mos themi si anatemim a blasfemi), si tendencë qëllimkeqe e jo si një mundësi për bërëndryshime qëndrueshme. Mungesa e një ekspertize këtillë ka bërë që gjitha ndryshimet e deritashme SAK mos rezultoj si suksesshme.12Epitetin humanist nuk e lidhim vem me angazhimin e tij për parandalimin e katastrofës humanitare Kosovë, por edhe me aktivitet e tij për luftuar sëmundjen HIV/AIDS-t, për ndihmuar e viktimat e katastrofësnatyrore rmetit Cunami. Tani ësh angazhuar për mbrojtjen e planetit to nga ndotja dhe katastrofaekologjike.


16A ja shkollat eKosovës INDUSTRIAMË E MADHE EKOSOVËS? DheArsimi i Kosovës a ibën ëndrrat e kosovarëverealitet?".Përgjigjja mohuese pyetje do duhej ishte alarmshqesues për gjithë ne!!!do sigurojë mirëqenie për gjithë amerikat,duke i afsuar ata shkollat e nas, për kryerpu dobishme për Amerikën dhe për t’u krijuar papuve shanse për pu dhe zvogëlim varfërisë.Premtimin e dhë, ai e mbajti. Hapi shkolla nas. Të paput u afsuan dhe u pusuan.Amerika përjetoi një bum ekonomik, si asnjëherëmë parë. Papusia u zvogëlua, gati rësi.Amerikat përjetuan një mirëqenie paparëekonomike, shëndesore e shoqërore. Për këarsye, kohën e Klintonit, u përhapën sloganet:”Shkollat ja industria më e madhe amerikane”dhe “Vem arsimi ëndrrat amerikane i bënrealitet”. Në mandatin e dy presidencial tij,Klintoni doli me programin e futjes së internetit shkolla.Përvoja zhvillimeve dinamike ekonomike mbibazat e arsimit cilësor gja shekullit XX dhe fillimshekullit ri kemi Finlandë, Tajvan, Koree Jugut, Japoni dhe, së fundi, Indi. Irlanda ëshnjë vend i varfër dhe pa resurse ekonomike.Varfëria ishte shkak i migrimit popullsisë ngaky vend ShBA. Por, tani Irlanda ësh një vendme mirëqenien dhe zhvillimin njerëzor lar bo. Ata, si për politikat zhvillimore, ashtu edhepër jen e përditshme, përgjigjen kështu: “Nësedëshiron zhvillim ekonomik dhe mirëqenie popullsisë,duhet arsim cilësor dhe mësues paguarmirë”.Kë ide duhet introjektuar brenda politikavetona zhvillimore dhe mendimit e veprimit lidershipit Kosovë. Themi duhet introjektuar mendimin dhe veprimin praktik, sepse nuk mjaftonvem ta dish, por edhe ta bësh. E themi kë, sepsebrenda kar viteve tre liderët kryesorë Kosovësdeklaruan se arsimi ësh për ta prioritet. Për fat keq kosovarëve, ky ishte vem prioritet i


deklaruar, që fare nuk u përmbush, sepse nuk undërmorën hapa për t’i jesuar deklaratat e këtilla.Kështu, tri “E”- (Education, Education dheEducation), Hollkerit dhe tri “E”- e kryeministritaktual, z. Agim Çeku, (Edukim, Ekonomi,Energji), mbesin vem deklarata e premtime, ëndrra mira parealizuara. Duke mos e fajësuaraskënd konkretisht ( gjithë jemi fajtorë, kush mëpak e kush më shumë), sepse ky nuk ësh qëllimi iy, por as duke dëshiruar t’i justifikojmë, përshtypjae jo ësh, se ata që e shpallen arsiminprioritet 13 merreshin dhe po merren me “shuarjen ezjarrit” dhe “u lodhën shpejt”. Ata nuk ishin vedijshëm se ndryshimet marramendëse Kosovë, garën e prioriteteve Kosovës, me prioritetete tyre, mund dhe me gjasë do ta humbasin, përshkak qasjes reaktive dhe jo proaktive.Duke u nisur nga këto konstatime dhe nga qasjae re e trajtimit zhvillimit ekonomik nga aspekti iqasjes së zhvillimit njerëzor, komponen - shtyllë e cilit ësh efikasiteti dhe efektiviteti - cilësia esistemit arsimit (me vendimin e Forumit 2015,Qendra për Arsim e Kosovës ka zhvilluar njëhulumtim shpej për cilësi e arsimimit bazik(CAB 14 ), i cili paraqet themelin dhe bazën efuqishme ndërtimit dhe zhvillimit mëtejmënjerëzor.17Barsit e politikavezhvillimore Kosovë,çështjen e parë qëduhet ta kuptojësh:"se nuk kazhvillim ekonomik,pa arsim cilësor, eas arsim cilësor pamësues paguarmirë.13Mihail Shtajner-i, ish-Përfaqësues i Përgjithshëm Special i Sekretarit Kombeve Bashkuara, KofiAnnan, qe i pari që deklaroi se pun e tij arsimi ësh prioritet. Ai nuk bëri asgjë që kë premtim vetinta realizojë. Në vend këtij prioriteti, ai i vendosi standarde tepër larta, cilat Kosova mund t’i realizojëvem si një shtet me zhvillim shumë lar njerëzor dhe me një kapital lar social (këto standarde nuki plosoj edhe shtetet sovrane14Nocioni arsim bazik kuptohet vendet e ndryshme mënyra ndryshme. Edhe teori, nuk ka njëmendim unik. UNESCO-ja me arsim bazik nkupton fitimin e shkathsive për lexim dhe shkrim, për bazate llogaritjes dhe numërimit, edukimit dhe afsimit për pjesëmarrje aktive dhe përgjegjshme ndërtiminshoqërisë. Ne, kuadër këtij punimi, me arsim bazik nkuptojmë arsimimin e obliguar dhe detyruar, cilin duhet përfshihen gjithë fëmijët e moshës 6-15 vjeçare. Ky arsimim aspektin strukturalpërbëhet nga dy nivele. Nga niveli i shkollës fillore - ShF (mosha 6-11vjeçe) dhe nga niveli i arsimit ulët mesëm - ShUM (mosha 11-15 vjeçe), për konceptin e arsimit bazik shih edhe përkufizimin fusnon86, kreu IV.


18Kur e themi kë, mendojmë dy aspekte:1) kohëzgjatjen e këtij subsistemi sistemit arsimit (zgjat n vite) dhe 2) ky sistem paraqetthemelin e arsimimit dhe zhvillimit mëtejmë gjithë qytetarëve. Në ke periudhë formësohenmbi 80% afsive mentale, sjelljeve sociale,gjendjes emocionale (duke anashkaluar rastet aksidentale).Hulumtimi ka zgjatur afër gjash muaj. Për konstatimine CAB-it ja intervistuar qindra individë,ja mbajtur putori cilat ësh bërë analizaSWOT, ja bërë intervista kolektive fokus grupetme mësimdhës.Ne kemi bërë përpjekje, që pjesën më madhe mendimeve, ideve dhe gjëra zbuluara t’iinkorporojmë dhe t’i integrojmë raport.Për zhvillimin e këtij hulumtimi, falënderim veçan meritoj respondent e intervistuar,pjesëmarrësit e shum putori, analizaSWOT, fokus grupet si dhe tre hulumtuesit erinj: Melinda Mula, Vlera Kastrati dhe GëzimKrasniqi, cilët me një entuziazëm dhe përkushtim pashoq punuan pandërprerë që hulumtojgjendjen e arsimit bazik tri fusha kruciale dhendikimin e këtyre fushave cilësi e CAB-it, veçanti, dhe SAK-ut, përgjithësi.


19BOKSI 1.1. QËLLIMET DHE SYNIMET E RAPORTITMe kë raport Forumi 2015 ka për qëllim që shoqëri kosovare hapet një debat - dialog konstruktiv, i cili do ndikonte përkrijimin e një mendësie re për rolin dhe rëndësi që ka cilësia earsimit përgjithësi dhe AB-ja veçanti për zhvillimin njerëzor,mirëqenien e kosovarëve, paqen Kosovë, për barazi dhe drejsisociale, për shtetin ligjor dhe sundimin e ligjit, për zhvillimin edemokracisë së vërte Kosovë.Ky raport ka për synim ngrejë përgjegjësi dhe llogaridhënien, forcojë participimin dhe përfaqësimin, zgjerojë bazën e vendimmarrjes,duke ftuar dialog si organet qeverisëse, ashtu edheshoqëri civile, dhe gjitha mediat Kosovë.Raporti nuk synon identifikojë faktorët për dështimet SAK, përgjithësi, dhe AB, veçanti, sepse lëshimet dhe dështimet eidentifikuara ja përgjegjësi e shumë subjekteve shoqërore.Në një mënyrë, gjithë ne jemi përgjegjës për gjendjen e tashme.Në an tjer, raporti ësh përgatitur kohën kur bisedat për statusinpolitik ja intensive. Me kë raport, dëshirojmë që përmjetfuqizimit SA-së kontribuojmë për zgjerimin e shanseve dhe mundësive qytetarëve Kosovës për përzgjedhje më mëdha dheme gjëra, duke krijuar mundësi për një je gja dhe më shëndetshme tyre si dhe duke u krijuar mundësi atyre për një arsimcilësor, i cili do krijojë një standard dinjitoz jetese.Raporti jep përgjigje konkrete se çfarë duhet bëhet arsim,edhe pas zgjidhjes së statusit politik Kosovës.Projekti i realizuar ka përmbushur rësi rezultatet e pritura, sepse: Jep një informacion sistematizuar e besueshëm për gjendjen dhecilësi e arsimit bazik Kosovë si dhe ndikimin e saj zhvillimin njerëzordhe kapitalin social Kosovës; Paraqet një bazë shkëlqyer për debat për CAB-in Kosovë dhe funksionine tij zhvillimin human.Halim Hyseni


KREU I21HALIM HYSENIHYRJE: EFIKASITETI DHE EFEKTIVITETII ARSIMIT BAZIK NË DRITËN TEORISË SËKAPITALIT NJERËZOR“Mjetet për matjen e zhvillimit njerëzor, Kosovëne vendosin fund Ballkanit dhe mesin eshoqërive më pazhvilluara Evropë. Nevojitenshumë investime dhe afsime profesionale, emancipimii grave dhe hapja e vendeve reja pus, mënyrë që ndalet rrëshqitja e mëtejme tapjee Kosovës” 15 .Cilësia e lar eSA-së do përcaktojë ardhmen emirë për gjithëqytetarët e Kosovës.1.1. Përkufizimi dhe studimi i efikasitetit dheefektivitetitKoncepti i zhvillimit human përmes investimit arsim nkupton sigurimin e kushteve që seciliqytetar i Kosovës ke mundësi e njëjta përzgjedhje njëjta, mënyrë që fati më i mirë osemë i keq i askujt mos je paraprakisht i përcaktuarme vendin ku ai ësh lindur, gjuhën cilën eflet, me gjini dhe me besimin i cilit i takon 16 .Që fati më i mirë ose më i keq i askujt Kosovë mos përcaktohet me vendin ku ësh lindur (siçka ndodhur kaluarën dhe siç ndodh dhe sot),me gjuhen cilën e flet (siç ka ndodhur kaluarën),me gjini cilës i takon (siç ka ndodhur kaluarën dhe siç ndodh dhe sot Kosovë), mebesimin cilit i takon (siç ka ndodhur kaluarën),SAK-u duhet je efikas dhe efektiv.Ne teori dhe praktikën edukative-arsimore 15Gracanin: Izazovi i mogucnosti. Izveštaj o humanom razvoju, Kosovë, 2004, Prishti, 2004, fq. 1.16Po aty, fq. 1.


22Kosovë, këto nocione ja relativisht reja, andaje shohim arsyeshme që qarsojmë kuptimin etyre, mënyrë që raportet e arsimit, si një komponenti rëndësishëm i IZhNj-së, kuptohen mëmirë, një a, dhe, an tjer, qarsohenndërlidhjet e këtij komponenti me komponent etjerë këtij indeksi (jegjasi mesatare pritur qytetarëve dhe ardhurat bruto nacionale(BAN) për kokë banorit dhe mirëqenienekonomike).Në kë hyrje do shpjegohen edhe nocionet etjera, siç ja: kapitali njerëzor (KNj), kapitalisocial (KS), kapitali i dijes (KD), etj. Shpjegimetterminologjike ka përcaktuar gjerësi dhe thellësie hulumtimit shpej (HSh), CAB-it Kosovë.Të gjitha mirat dhe gjitha lëshimet, mes tjerave, ja rrjedhojë e efikasitetit dhe efektivitetit sistemit arsimit. Gjendja e rëndë eKosovës dhe popullit shumicë Kosovë pasLufs së Dy Borore ka pasur implikime gjendjen e vështirë ekonomike shqiptarëve a kohë (pusim i vogël, pozi e diskriminuarsociale, pabarazi sociale, etj.), po ashtu sikurse qëësh sot pozita e bashkësive etnike rome, ashkaliedhe egjiptiane e kushzuar nga shkalla e lar eanalfabetizmit, i cili ndikon që IZhNj-ja dhe KS-ja Kosovë je e ulët. Si rastin e parë, ashtuedhe rastin e dy politika dhe politikat miopezhvillimore ka qe ato që ka përcaktuar fatine arsimit Kosovës dhe, përmes tij, edhe fatin eqytetarëve Kosovës. Në rastin e parë, Jugosllavi Mbrerore mes dy lufraveborore, shqiptarët nuk e ka gëzuar drejn përarsimim. Në rastin e dy, kemi një diskriminim heshtur komunitetit RAE 17 arsim, pasojat e sëcilës do t’i vuajë rë shoqëria kosovare.17Këto di MASHT-i ndërmori një hap rëndësishëm për evitimin e këtij diskriminimi, duke siguruar njëfond për shkollimin e 8000 fëmijëve këtij komuniteti.


23BOKSI 1. 2. EFIKASITETI I AB-sëEfikasiteti paraqet raportin e mjeteve financiare,kohës dhe resurseve tjera, investuara arsim, si dhe rezultateve arritura. Të jesh efikas arsim, do tho arrish rezultate maksimaleme sa më pak mjete financiare, me më pak resursekohore dhe më pak burime tjera, investuara AB. Me efikasitet maksimal AB nkuptohetqë gjithë nxësit e regjistruar klasën e parë,pas n viteve, kryej gjithë arsimin edetyruar me sa më pak mjete mundshme financiaredhe materiale, si dhe regjistrimin e gjithëfëmijëve moshës 6-15 vjeçe nivel.BOKSI 1. 3. EFEKTIVITETI I AB-sëEfektiviteti ka bëjë me matjen e cilësisë së rezultateve.Të jesh efektiv, do tho bësh diçkamirë, bësh diçka dobishme. Me CAB Kosovë nkuptohen mirat dhe dobi që kapasur dhe ka nxësit që e ka vijuar dhe vijojAD-. Sa ky arsim ka ndikuar zhvillimin etyre fizik dhe shëndesor, sa i ka zhvilluarafsi mentale ( menduarit kritik, afsikreative, afsi për zgjidhjen e problemeve,shkathsi e lexim-shkrimit); Sa ka kontribuar zhvillimin dhe pasurimin e bos emotive (sa jaemocionalisht stabilë, cilat lloje ndjenjave dominoj);Sa ka ndikuar zhvillimin social (afsie komunikimit, vlerat njerëzore dhe humane zhvilluara); Sa ja përgatitur që mësoj gjagjithë jes, etj.


24Efikasiteti nkupton studimin dhe analizën emirë për përcaktimin e gjitha resurseve, (financiare,njerëzore, materiale, kohore, etj.), niveline SA-së, përgjithësi, dhe nivelin e institucionevearsimore, veçanti.Në sistemin e arsimit, përmes përcaktimit efikasitetit, përcillet dhe vlerësohet niveli i investimeve arsim, mënyrat e alokimit mjeteve,shfryzimi racional i mjeteve ekzistuese dhe gjetjae burimeve reja resurseve.Për dallim nga efikasiteti, efektiviteti (cilësia)nkupton arritjen e rezultateve sa më dobishme efekteve dhëna. Kur hulumtohet efektiviteti,mund trajtohen dy forma tij. Efektiviteti intern– i brendshëm dhe efektiviteti ekstern – i jashm.Me efektivitet brendshëm nkuptohet dobiaqë ka individët dhe institucionet brenda SAK-ut.Ndërsa, me efektivitet jashm nkuptohetdobia që ka shoqëria përgjithësi nga sistemi iarsimit (p.sh.: ndikimi i SA-së shëndetin publik qytetarëve, zhvillimin e mirëqenies, shtimin ejegjasisë, zhvillimin e demokracisë, kohezioninshoqëror, stabilitetin e marrëdhënieve qytetarëveme përkasi e me interesa ndryshme, zhvilliminekonomik, luftimin e varfërisë dhe papusisëetj.). Në përcaktimin e efikasitetit dhe efektivitetitka vështirësi dhe kufizime, sepse rezultatete procesit arsimor ja konstrukte sociale, që kakufij e efektivitetit, përkasisht nivele pranuara rezultateve dëshiruara, cilat duhet apomund realizohen. Për shkak ndjeshmërisësociale SA-së, përherë duhen pasur parasysh jovem lidhjet e thjeshta ndërmjet asaj që investohet arsim dhe rezultateve arritura, por edhe karakteristikave tjera udhëheqjen e politikavearsimore, siç ja: drejsia, kërkesat përshkrim-leximin minimal funksional lëmenj


caktuar, etj. Kjo do tho se gjithnjë duhet pasurparasysh bilancin ndërmjet efikasitetit dhe efektivitetit.Në grafikun 1.1., paraqitet specificiteti iefikasitetit dhe i efektivitetit arsim:Rezultatet - efikasiteti25Kufiri iefektivitetitY 2X 2CY 10 X 1Resurset e shfryzuaraBAGr. 4. 2. Efikasiteti dhe efektivitetit SAPika A grafikun 4. 2. paraqet rezultatin nivelin Y1 me resurset e shpenzuara X2. Zvogëlimii resurseve njëjtin nivel, shpie drejt pikës B.Nëse do dëshironim që arrinim rezultate më mëdha më shpenzime njëjta (X2), rezultatet do rriteshin drejt pikës C. Siç shihet edhe grafik,tashmë nuk ka mundësi bëhet zvogëlimi i resurseve(drejt pikës X1). Fusha përtej kurbës paraqetkufirin e efektivitetit, cilin nuk mund ta arrijmëdot me zhvillimin e tashëm informacionit dhe teknologjisë. Andaj qeverisja e mirë me SA kërkonqë mbetemi kufirin e efektivitetit, ndërsa përcaktimii pikës duhet je rezultat i marrëveshjessociale. Kjo do tho se politikat arsimore nukmund respektohen mënyrë rigoroze kriteretekonomike (pika B përse nuk ësh rezultat më imirë, vem e vem pse ja shpenzuar më pak


26resurse financiare, kohore, materiale e njerëzore; shqyrtim duhet merret dhe ajo, që pikën Bja arritur rezultate më dobëta, sesa pikënC) 18 .Në vlerësimin dhe konstatimin e efikasitetit dheefektivitetit nga aspekti i Teorisë së përgjithshme sistemeve – TPS-së, ekzistoj dy qasje: makroqasjadhe mikroqasja. Markroqasja – vlerësimi ipërgjithshëm i hyrje-daljeve (vlerësim vem iinputeve – kushteve pus, vlerësim i autputeve– daljeve, rezultateve arritura) dhe mikroqasja –vlerësimi i proceseve, vlerësimi i efikasitetit dheefektivitetit procesit – konstatimi i efektivitetit transformimit inputeve autpute dhe i autputeve impakte.Qasja e parë zakonisht përdor metodën e “kutisësë zezë” 19 .Hulumtimet e bazuara qasje figurativishtmund shprehen, si sk. 1. 1.18Kvalitetno obrazovane za sve. Izazovi obrazovanja u Srbiji (2004), Ministarstvo prosvete i sporta, Beograd,f. 100.19Teoria e biheviorizmit psikologji bazohet mbi kë njohje. Sipas biheviorisve, ne nuk dimë se si shkonprocesi i përfitimit dijeve tek individët, sepse struktura psikologjike e individëve, për ne, ësh e panjohur,ësh një kuti e zezë – “blek boks” (nuk i njohim gjitha karakteristikat psikologjike, fiziologjike dhegjenetike). Andaj, për vlerësuar dijet, ne duhet nisemi nga efektet, sjelljet e jashtme, prodhimet që ataja gjendje bëj. Duke vëzhguar sjelljet e jashtme, ne mund japim vlerësime, si për efikasitetin,ashtu edhe për efektivitetin, si individëve, ashtu edhe shoqërisë. Kjo metodë, edhe pse ka shumëmangësi, ësh praktike dhe përdoret si për vlerësimin e efikasitetit dhe efektivitetit individëve, ashtu edhe sistemeve shoqërore, siç ësh arsimi. Përdormi i kësaj metode jen e njerëzve e ka bërë shumë më thjesh. Kështu, p.sh.: ne nuk e njohim strukturën e celularit, por jemi gjendje ta përdorim a duke përdorurdisa veprime strikte dhe informacione kthyese që formën e shenjave apo toneve caktuara merrennga celulari. Ajo që ka qe e dëmshme për arsimin e Kosovës dhe ësh e dëmshme edhe sot, ësh fakti sendryshimet arsim bëhen kryesisht duke u bazuar qasje.


27Sipas këtij parimi,investimi arsimine Kosovës duhet orientohet përmirësiminekushteve pus shkolla e jo matje efekteve,sepse nuk mund ke efikasitet dheefektivitet - rezultate mëdha e cilësoreme hapësirë rrënuar, memësimdhës pakualifikuar dhe patrajnuar, meshkolla që punoj tri, kar e pesëndërrime, shkolla cilat punoj kontejnerë. Nukmund aplikohenmetodologji e reja mësimdhënies mësonjëtoret menga 40 nxës dheme orë prej 30 minutash.Nuk ka efikasitetdhe efektivitet,se shkolla nuk forcohetkonsulenca dheshërbimet profesionale.INPUTET-HYRJET:>Kushtet e pus (infrastruktura,kurrikulat, tekstet.>Numri i nxësve regjistruar AB.Sk. 3. 1. Mundësi dhe aspektet e ndryshme studimit efikasitetitdhe efektivitetit SA/AB-së.Studimi i efikasitetit dhe i efektivitetit i SA-së( hulumtimin to AB) bëhet me qëllim që konstatohen raportet ndërmjet asaj që ësh investuar SA/AB (hyrjeve- inputeve) dhe asaj që kadalë nga SA/AB-ja.Këto raporte figurativisht, më qar ja dhë ilustrimin 1. 2.ResursetInputet-hyrjetInfrastruktura,kurrikulatMësimdhësitAspektet e mundshme studimit efikasitetit dhe efektivitetit SAProcesi itransformimit,edukimixAUTPUTET -DALJET:>Numri i nxësve që eka përfunduar me suksesAB/AD-.>Shkalla e afsisë përLSh-Efektet ebrendshmeEfektet ejashtmeSk. 3. 2. Procesi i transformimit inputeve autpute dhe autputeve impakte.Riorientimi i resurseve burimeve financimitdhe pritshmërive nga institucionet e arsimit, që japin rezultate më maksimale, me cilësi dhevlera më larta për sasi shumë njëj parave,paraqet realitetin e sistemeve bashkëkohore arsimit – SBA.


28Mirëpo, derisa ne jemi gjendje që leh konstatojmësasi e parave investuara, ësh shumëvështirë konstatohen rezultatet – vlerat, duke filluarnga ve koncepti “vlerë”, një a, dhe, an tjer, ësh vështirë bëhen matjet e sakta rezultateve SA-së, si dhe përcaktohet lidhjandërmjet investimeve arsim dhe rezultateve fituara, cilësisë së këtyre rezultateve dhe ndikimit tyre IZhNj dhe KS.Studimi i efikasitetit dhe i efektivitetit mundësonqë politikat arsimore bëhet një riorientimdhe një investim më i suksesshëm zhvillimin eSA-së.Kështu, për shembull, sistemet arsimore meresurse pakta dhe kushte vështira pusësh nonsens që investimet orientohen rezultate,sepse nuk mund arrihen rezultate larta mekushte – inpute dhe resurse pavolitshme. P.sh.:,ësh e pakuptim bëhen investime mëdha matje kombëtare, se nuk ësh investuar përafsimin e mësimdhësve dhe për motivimin etyre për pu avancuar, ose infrastrukturënshkollore. Ky paradoks, tani e disa vite, pondodh Kosovë. Investohet testin kombëtar,tani e disa vite, ndërsa përmirësim rëndësishëm efektivitet dhe efikasitet AB-së nuk ka (braktisjaende e madhe e shkollës, kalueshmëria evogël e nxësve teste, niveli i ulët i afsimit nxësve për lexim-shkrim funksional, rezultatete dobëta nxësve regjistrime fakultet,rezultatet e treguara provimin e diplomës vit ishin tepër shqesuese, edhe pse kyshqesim ishte vem për disa di). Ëshvekuptueshme se me mësimdhës paafsuarpër zbatimin e metodologjive bashkëkohore mësimdhënies dhe pamotivuar mirë, me tekstedhe kurrikula me karakter enciklopedik, me


përgatitje dobët teknike ilustruese, psikologjikedhe pedagogjike, me një gjuhë arkaike dhe huaj,me pun dy-tri dhe kar ndërrime, me ambiente papërshtatshme për nxë, nuk mund ke efikasitet dhe efektivitet.Qasja e dy e mundshme studimin e efikasitetitdhe efektiviteti SA-së ësh mikroqasja.Në kë qasje SA-ja nuk trajtohet si “kuti ezeze”. Sipas kësaj qasjeje, si struktura dhe funksionete SA-së duhet zbardhen plosisht, andaj,këtu, vend “kutisë së zezë”, përdoret metodae “kutisë së bardhë” – “white box”. Objekt studimija kar etapat kibernetike sistemit arsimit:inputet, procedimi dhe transformimi i inputeve autpute, autputet dhe shndërrimi i autputeve impakte (i efekteve interne efekte eksterne –përkujto efektivitetin dhe analizën interne dheeksterne).Kjo qasje vizualisht paraqitet skemën 1.3.29Mikroqasja - njohja e plo estrukturës dhe e funksioneve gjitha elementeve SA-së.InputetTransformimiprocesimiAutputetAnalizainterneImpaktetAnalizaeksterneSk. 4. 3. Paraqitja skematike e mikroqasjes studimin e efikasitetitdhe efektivitetit SA-së.Njohja e inputeve dhe vlerësimi i tyre e ndihmonprocesin e zhvillimit arsimit, ndërsa organizimibashkëkohor i mësimdhënies si rezultat ka:kalueshmëri maksimale nxësve nga njënivel tjetrin, efikasiteti; nxësit ka afsi zhvilluara për zgjidhjen e problemeve; nxësit e


30afsuar, komunikativë, stabilë dhe me besim vete, me njohje disa gjuhëve gjej vende lirapune treg. Po ashtu, afsi dhe cilësi e tyre sipërpërmendura bëj që këta je af jovem që nxë gja gjithë jes, por je motivuar për pu, je qytetarë përgjegjshëm, përkushtuar për zhvillimin edemokracisë, shëndetit, etj. Mirëqenia ekonomike,shëndesia e avancuar publike, mendimet pozitive qytetarëve, paqja dhe harmonia do shtojjegjasi. Shigjetat pasqyroj informacionetkthyese – fid bekun. Këto informacione si rezultatemerren përmjet monitorimit dhe vlerësimit inputeve, procesit, autputeve dhe ndikimeve sistemit arsimit zhvillimin e gjithëmbarshëmnjerëzor dhe kapitalin social. Kështu,p.sh.:, rezultatet e dobëta test, imponoj nevojëne ndërmarrjes se veprimeve procesin emësimdhënies ( etapën e procedimit – shigjeta egjelbër). Por, se pas analizës së rezultateve del semetodat e mësimdhënies apo kurrikuli a tekstetka qe shkaktarë suksesit dobët (siç ka dalë hulumtimin to), aherë bëhen ndryshime infrastrukturë, përgatitjen e mësimdhësve, përdorimin e tekstit apo kurrikulit – shigjeta egjelbër.Shigjeta (2) tregon informacionin kthyes ndikimit sistemit arsimit shoqëri. Nëse merastin e analizës ësh konstatuar se infrastruktura edobët ka ndikuar që efikasiteti nuk ësh i mirë arsim dhe, si rrjedhojë, kriza arsim ka ndikuar krizën e shoqërisë, shoqëria do duhej mobilizohejpër përmirësimin e infrastrukturës së SA-së(nxjerr ligje reja dhe avancuara, përmirësonkushtet e pus, ndërron strukturën e sistemit arsimit, përmirëson pagat e mësimdhësve, etj.).Shkencëtarët e ish-Bashkimit Sovjetik, Lav


Vigotski, Talizina, etj., ndërtoj një teori re analizës dhe studimit strukturës dhe funksioneve sistemeve arsimore. Ata, vend “kutisë së zezë” dhe “ bardhë”, flasin për“kuti transparente – tejdukshme”.Teoria e tyrequhet “Teoria e formimit etapor aktivitetevemendore”. Bazuar pun e këtyre studiuesve,ne përmjet studimit veprimeve dhe manifestimevetona mund t’i bëjmë dukshme procesetmendore.Në studimin e zhvilluar nga hulumtuesit e rinj KEC për konstatimin e CAB-it ësh përdorurmikroqasja, sepse hulumtuesit nuk ja bazuarvem studimin e inputeve dhe autputeve, pori ka hulumtuar e analizuar edhe procedimet dhetransformimet e inputeve autpute dhe autputeve impakte.311.2. Cilësia e arsimit bazik funksion zhvillimit njerëzorTeoria e ZhNj-së e njeh dhe e pranon rolin e SA-së përgjithësi dhe kuadër tij e njeh edhe rolinqë ka CAB-i ZhNj apo human. Me zhvillimnjerëzor nkuptohen gjitha kompetencat dhekarakteristikat e individit që ja rëndësishmepër zhvillimin ekonomik. Vënien funksion - zbatim këtyre kompetencave dhe karakteristikave individit, ZhNj-ja eshndërron kapital njerëzor KNj. Ne, siç shihet,bëjmë një dallim substancial ndërmjet ZhNj-sëdhe KNj-së, sikurse që bëhet dallimi ndërmjetposedimit parave nga kapitali financiar, sepsepara që nuk vihen qarkullim, nuk ja kapitalfinanciar, meqë nuk gjeneroj profit ri. Në kekontekst, mund flasim edhe për dijen dhe kapitaline dijeve. Posedimi i dijeve nuk identifikohet


Organizatat arsimore nuk bartin vem kapitalinnjerëzor, por bartin edhe kapitalin social formëne rregullave dhe normave. Kjo nuk vlenvem për arsimin fillor dhe mesëm, por edhepër arsimin e lar. Mjekët nuk mësoj vemmedicin, por edhe Betimin e Hipokratit ( çfarëkapitali njerëzor dhe social do përbënte njëmjek njohës i shkëlqyer i mjekësisë, por që nuk erespekton Betimin e Hipokratit, ose çfarë kapitalinjerëzor dhe social do përbënte një mësimdhësqë nuk e respekton kodin e edukatorit-HH?). Mbrojtja më e mirë nga korrupsioni ëshafsimi cilësor profesional i zyrtarëve lar dhekrijimi i ‘ésprit de corps’ ndërmjet tyre 22 .Rolet komplementare ndërmjet kapitalit njerëzordhe social paraqiten tabelën 1.1.33Tabela 2.1. Rolet komplementare ndërmjet kapitalit njerëzor dhesocial (Schuller, 2001).Kapitali njerëzorKapitali socialFokusi Akter individual Marrëdhëniet - raportetMatjaRezultatetgjasia e shkollimitdhe kualifikimetdirekte : ardhura,produktivitetiindirekte : shëndeti.aktivizimi qytetarlinearQëndrimet/vleratAtarësia/participimiNivelet e besimitKohezioni socialArritjet ekonomikeShtim i kapitalit socialInteraktiv / qarkulluesBurimi: Kvalitetno obrazovane za sve. Izazovi obrazovanja uSrbiji (2004), Ministarstvo prosvete i sporta, Beograd, fq. 102.Arsimi, për dallim nga mirat e tjera, nxit efektepozitive asore jashtme nivelin e22Po aty, fq. 102.23Po aty, fq. 102.


34IZhNj-ja ësh njëmjet që matndikimin e rezultateve efikasitetitdhe efektivitetit arsimit mirëqenienekonomike, Zhvillimin e KapitalitNjerëzor dhe Kapitalit Social.shoqërisë, edhe pse individi ka përfitime direkteindividuale nga dijet dhe shkathsi, cilat ifiton procesin e arsimimit. Kjo e arsyeton intervenimine pushtetit publik që financojë arsimimedhe nga kërkesat private. Tërë shoqëria mund ke fitim nga ajo që dikush ësh arsimuar” 23 .Meqë nuk ka një lidhje unike dhe thjeshndërmjet mjeteve investuara arsim dherezultateve arsimit e ndikimit këtyrerezultateve mirëqenien ekonomike, zhvilliminKNj-së dhe KS-së, ësh dashur që krijohet një mjet, vegël apo indikator që matkëto raporte dhe ndikime. Mjeti me cilin matetraporti i ndikimit arsimit mirëqenienekonomike, jegjasi e njerëzve, shëndetin etyre, i zbuluar prag shekullit XX, quhetIndeksi i Zhvillimit Njerëzor – IZhNj. IZhNj-jaësh tregues i shkallës së ZhH-së një shoqërie,shteti, vendi, rajoni, komune apo lokaliteti. MeIZhNj matja e ZhNj-së zgjerohet përtej qasjestradicionale përllogaritjes së ardhuravenacionale. Ndonjëherë e anashkalon faktin seqëllimi primar i zhvillimit ësh përfitimi qënjerëzit ka nga ky zhvillim. Edhe pse dobishme, shifrat cilat shprehin ardhuranacionale nuk arrij zbuloj kompozicionine ardhurave ose shfryzuesit e rrisekonomike. Në disa raste, njerëzit mund vlerësojushqimin dhe shërbimet e mira, mundësi mëdha për qasje arsim, mundësidëgjohet zëri i tyre. Përgjegjësi miratimin evendimeve, mjedisin më sigurt, apo kushtet më mira, më shumë se qëllimet absolute ardhurave.24 Për kë arsye: ”Politikat nacionale zhvillimorenuk mund bazohen vem krijimin e 24Gradanin: Izazovi i mogucnosti. Izveštaj o humanom razvoju.Kosove 2004.Prishti , 2004, f.11


ardhurave më mëdha. Në diskursin zhvillimor, zhvillimi ekonomik do duhej ishte “mjet” dhe “fund, para se je vem “fund”. Qasja zhvillimin human, kujdesin e duhur e përqendron ndikimin e politikavezhvillimore dhe a se si ato transformohen për përmirësimin e mjetevepër je. Aq më tepër, viteve shkuara, kjo qasje ka vendosur theksin eBOKSI 1. 4. MATJA E ZHVILLIMIT NJERËZOR"Ndoshta masa më e njohur e matjes së zhvillimit njerëzor ësh indeksii zhvillimi njerëzor ose human (ang. HDI- Human Delovepment Indekx,p..sh. HH). .Ky ësh futur raportin e parë për zhvillimin human nga anae programit KB-së (UNDP), i publikuar vitin 1990. IZhH-ja ëshmenduar si përpjekje që sigurojë një matje për zhvillim ndryshe ngashkalla e rris ekonomike, siç ishin ardhurat bruto nacionale (BAN), ose ardhurat. IZhH-ja integron BAN-in (ang. GDP), përfshin edhe jegjasie pritur dhe shkallën e arsimimit. Autorët e IZhH-së kurrë nuk e kamenduar që ai je zëvendësim i masës për zhvillim, por ësh menduarsi mjet i cili do ndihmojë që vëmendja përqendrohet te shqesimit cilat nuk pasqyroj vem rrin ekonomike. IZhH-ja vendet i rangon shkallën nga 0 deri 1. Vendet për nga zhvillimi human ja ranguar nivelin e lar, nivelin e mesëm dhe nivelin e ulët, bazë shumëssë tyre IZhH-së. Vendet që shumën IZhH-së e ka me afër 1-shit, kanivel më lar zhvillimit human.IZhH-ja përfshin këta komponen: Mesataren e jegjasisë së pritur, tregues që tregon senjerëzit a kënaqen jen e tyre gja dhe shëndoshë. Nënkuptohet seky ësh një 'proxy' tregues i përhapjes deri tek i cili resurset gjej rrugën evet për përkujdesje primare dhe preventive shëndesore, para përkujdesjesshëndesore kurative; Shkathsi e shkrim-leximit dhe numrin e viteve shkollimit,që ësh tregues se sa njerëzit ja afsuar t'i shfryzoj frytet ezhvillimit dhe Bruto prodhimin nacional për kokë banorit, i cili reflekton ardhura mesatare nacionale, por harmonizuara me mundësiblerëse.Mjetet e tjera statistikore për matjen e aspekteve zhvillimit humanpërfshij indeksin e varfërisë humane (IVH-) dhe indeksin e barazisëgjinore. Burimi: Gradanin: Izazovi i mogucnosti. Izveštaj o humanomrazvoju. Kosovë, 2004, Prishti, 2004, fq. 11, Boksi 1.1.3525Po aty,f. 11


36shtuar liri bazike politike dhe njerëzore, balancën e zhvillimit human, zhvillim ekonomikdhe social barabar dhe drej 25 .Por ç’ësh IZhH-ja ose IZhNj-ja? Përgjigja pyetje jepet boksin 1.4.:Për vlerësuar CAB-in Kosovë nga këndi iZhH-së mënyrë që nxisim dialogun për rekomandimetqë dalin nga studimi i CAB-it, do jepen edhe disa rezultate hulumtimeve ndryshme që lidhen me zhvillimin human Kosovë dhe komponent e arsimit kuadër IZhNj-së. Në faqet e këtij raporti e kemi cituar njëburim që ka bëjë me vendin dhe pozin eKosovës mesin e disa vendeve Ballkanit dhe shteteve zhvilluara e varfra bos. (shihgrafikun 4.3.).Grafiku 4.3. Vendi i Kosovës zhvillimin njerëzor rajon,Evropë dhe bo:Burimi: Gradanin: Izazovi i mogucnosti. Izveštaj o humanomrazvoju. Kosovë, 2004, Prishti, 2004, fq. 14, Ilustrimi 1.1.Siç shihet grafikun 4.2., Kosova zë vendin efundit Evropë. Ësh shumë e besueshme se IZhH ka pasur dhe ka ndikim edhe Indeksi iarsimimit, i cili përbëhet nga shkalla e afsisë përlexim dhe shkrim (ALSH) dhe shkalla e pjesëmarrjes arsimin primar dhe sekondar. Shkalla e afsisëpër shkrim-lexim dhe e pjesëmarrjes


arsimin fillor, sipas përkasisë etnike, paraqitet grafikun 4.3.Në grafikun 4.3., siç mund konstatohet, romët,ashkalinj dhe egjiptiat e ka shkallën më ulët pjesëmarrjes arsimin e detyruar (vem75.65%), një a, dhe, a tjer, e kashkallën më lar analfabetizmit (24.35%,përkasisht me 75.65% popullsisë së af përlexim e shkrim). Serbët ka shkallë më ulët regjistrimit sesa shqiptarët, por ja pozimirë shkallën e afsisë për lexim dhe shkrim seshqiptarët. Të tjerët 26 ja më keq se shqiptarët dheserbët e Kosovës, sepse shkalla e afsisë për LSHësh 93.07%. Deri sa te shqiptarët shkalla e afsisëpër lexim dhe shkrim ësh 94.12 %, te serbëte Kosovës shkalla e afsisë ësh 97.47 %.Këto dhëna ja rëndësishme për ndërmarrjene vendimeve për vendosjen e barazisë dhe drejsisë sociale arsim, sepse mënyrëdo shtohet IZhA-ja, e cila, më pas, do gjejërrugët që ndikojë rrin e BAN-it, jegjasimesatare qytetarëve Kosovës si dhe zbutjen e varfërisë. Së bashku me gjitha këto do rritet edhe IZhH-ja.Gr.4.4. Shkalla e afsisë për shkrim-lexim dhe e pjesëmarrjessë popullsisë arsimin fillor, sipas bashkësive etnike:37Burimi: Gradanin: Izazovi i mogucnosti. Izveštaj o humanomrazvoju. Kosovë, 2004. Prishti , 2004.26Për nevojat e IZhH-së, bashkësi etnike ja grupuar kar kategori: shqiptarë, serbë, romë, ashkalinjdhe egjiptia (RAE) dhe tjerë (boshnjakë, turq, gora dhe tjerët). Ky grupim ësh bërë Raportine UNDP-së për Zhvillimin Human Kosovë për vitin 2004 (Shih: Gra?anin: Izazovi i mogu?nosti.Izveštaj o humanom razvoju. Kosovë, 2004, Prishti).


38Me qëllim që zbardhim shkallën e afsisë përshkrim-lexim, duke pasur parasysh barazi gjinore, grafikun 4. 4. prezantohet shkalla e afsisësë qytetarëve Kosovës për shkrim-lexim,sipas gjinisë dhe bashkësive etnike.Grafiku 4. 5. Shkalla e afsisë për lexim dhe shkrim, sipasbashkësive etnike:Gradanin: Izazovi i mogucnosti. Izveštaj o humanom razvoju.Kosovë 2004. Prishti, 2004.Në grafikun 4. 4., si treguesit e tjerë dhe këtu,pozin më vështirë e ka komuniteti RAE, sepsevem 74. 89% e femrave ja afta për shkrimlexim.Në grafik, po ashtu, shihet se edhe tebashkësi e tjera, siç ja: boshnjakët, turqit dheromët, gjinia femërore ësh e diskriminuar, sepsederisa 99. 18 % e gjinisë mashkullore ësh e afsuarpër lexim dhe shkrim, vem 88. 62 % e femrave bashkësive tjera ja afta për lexim dheshkrim. Një dallim prej 5. 91% dëm gjinisëfemërore e hasim edhe te bashkësia etnikeshqiptare.Në indeksin e zhvillimit arsimit ndikim kaedhe shkalla e regjistrimit arsimin fillor dhe mesëm. Me qëllim që ta analizojmë CAB-in, do analizojmë përqindjen e regjistrimit fëmijëve arsimin bazik, sipas bashkësive etnike dhe gjinisë.Gjendja e këtillë paraqitet grafikun 4. 5.


39Grafiku 4.6. Shkalla e pjesëmarrjes arsimin fillor, sipasbashkësive etnike dhe gjinore:Burimi: Gradanin: Izazovi i mogucnosti. Izveštaj o humanomrazvoju. Kosovë 2004, Prishti, 2004.Siç shihet grafikun 4. 5., edhe këtu pozita ebashkësisë RAE ësh shumë më e pavolitshmesesa e bashkësive tjera etnike. Te bashkësiaRAE, pjesëmarrja apo shkalla e qytetarëve mearsim fillor gjinisë femërore ësh vem 69.09%, ndërsa e meshkujve ësh 81. 67%.Bashkësia etnike shqiptare, tregues, ësh pozicion më mirë sesa bashkësia etnike serbe,sepse derisa shqiptarët arsimin fillor përfaqësohenme një përqindje prej 95. 34%, te meshkujt,dhe 96. 59 %, te femrat, serbët përfaqësohen me93. 06%, te meshkujt, dhe me 94. 79 %, te femrat.Të tjerët, kur ësh fjala për gjini mashkullore,ja pozi vështirë se shqiptarët dhe serbët,sepse 92. 86% e popullsisë mbi moshën 15-vjeçare ja me arsim fillor. Bashkësia etnike serbeësh pozicion më mirë se gjitha bashkësie tjera etnike Kosovë, për sa i përket gjinisëfemërore, sepse kjo gjini te ky grup përfaqësohetme 97. 14%.Në indeksin e zhvillimit arsimit komponenme rëndësi ja edhe vitet mesatare shkollimit.


40Për zbardhur kë gjendje, e paraqesim grafikunnumër 4. 6. Ndryshimet tregues arsimor ipërgjigjen IZhH-së 27 së përgjithshme humane.RAE-ja ka treguesit më ulët arsimit. Serbët,sipas gjithë treguesve, rangohen vendin eparë, pos shkallën e regjistrimit shkollën filloredhe mesme, ku shqiptarët dhe bashkësi etjera ja më mirë plasuara.Arsimi, siç konstatohet hulumtim, paraqetdeterminann kryesore IZhH-së rangimitndërmjet bashkësive etnike. Pas tij, vij ardhuratmesatare për kokë banorit dhe, më pas,mesatarja e pritur e jegjasisë 28 .4.7. Numri mesatar i viteve shkollimit, sipas bashkësiveetnike dhe gjinisë:Burimi: Gracanin: Izazovi i mogucnosti. Izveštaj o humanomrazvoju.Kosove 2004. Prishti , 2004, f. 119“Në mesin grupeve etnike, bashkësia RAEfiton dy herë më pak se bashkësi e tjera, dherreth tri herë më pak se serbët dhe shqiptarët.Shkalla e analfabetizmit te bashkësia RAE ëshdy herë më e madhe se shkalla e analfabetizmit teshqiptarët dhe bashkësi e tjera, dhe kar herëmë e madhe se bashkësia serbe.27IZhH-ja ndahet : lar (0.723 - 0692), mesëm (0.691-0.659) dhe ulët (0.658-0.625).Bashkësiaserbe ka IZhH- lar (0.715), më pas vij, shqiptarët (0.692) dhe tjerët (0.680).Komuniteti RAEe ka IZhH- ulët (0.578).28Gradanin: Izazovi i mogucnosti. Izveštaj o humanom razvoju. Kosovë 2004, Prishti, 2004, fq. 29.


Shkalla e kombinuar e regjistrimit shkolla filloredhe mesme mesin e bashkësisë RAEësh 60%, që ësh për 30% më e ulët se pjesatjer e popullsisë, shkalla e përqindjes e së cilësësh 90%. Pjesëtarët e komunitetit RAE mesatarishtjetoj më pak se pjesa tjer e popullsisë” 29 .Meqë indeksi i arsimit ësh determinanti kryesori IZhH-së, ësh vendosur që hulumtohetCAB-i, sepse arsimi bazik për tri aspekte ka ndikimvendimtar për zhvillimin e indeksit arsimit: mearsim bazik bëhet afsimi i qytetarëve për shkrimlexim;shtohet shkalla e pjesëmarrjes arsim dherriten vitet e shkollimit. Në an tjer, AB-ja oseAD-ja paraqesin themelin për arsimim mëtejmë qytetarëve Kosovës dhe, një mënyrë, kakarakter përcaktues – predikativ edhe për suksesine niveleve tjera shkollimit. Me qëllim që përcaktojmë ndikimin e CAB-it ZhH, apo ZhNj, i kemi vë vetes për detyrë që studiojmëkar faktorët që ka ndikim më madh përzhvillimin e Indeksit arsimit dhe bartjes sëkëtij ndikimi për rritjen e Indeksit përgjithshëm zhvillimit human, që do shkonte drejt rritjes seBAN-it për kokë banorit, shtimin e jegjasisëdhe tejkalim e hendekut për barazi gjinore ndërmjetmeshkujve dhe grave si dhe për luftimin e varfërisë,duke hapur vende reja pune për pusimine rinjve.Faktorët që ka qe fokus hulumtimit shpej ja: Infrastruktura e AB-së; Kurrikulat dhe tekstet e AB-së; Metodologji e mësimdhënies dhe zhvillimiprofesional i mësimdhësve;CAB-in e vlerësojmë edhe mbi bazën e QëllimeveZhvillimore Mileniumit (QZhM).41Dëshmi për pozindiskriminuese komunitetit RAE Kosova ësh diskriminimi,që kandikim negativ shtimin e IZhH-sëdhe kapitalitsocial Kosovës.29Po aty, fq. 29.


42Edhe pse përfaqësuesit e Kosovës nuk kamarrë pjesë Samitin e Mileniumit, mbajtur vitin 2000, dhe nuk e ka nshkruar deklaran,dhe edhe pse nuk kemi obligime formale ndërkombëtareqë punohet për realizimin e tyre,megjitha projeksionet tona zhvillimore duhett’i kemi parasysh këto qëllime, sepse ja merëndësi esenciale për Kosovën dhe qytetarët e saj,aq më tepër që Kosova zë vendin e fundit Evropë aspektin e IZhNj-së. Kosova ësh e varfër 30 , mejegjasi mesatare më vogël Evropë, meshkallë lar papusisë, me shkallë lar mortalitetit, me mjedis ndotur, që ka shumë implikime gjera për shëndetin e përgjithshëm qytetarëve,me BAN shumë ulët për kokë banori sesa gjitha vendet e tjera Evropës. Këta treguesbëj që Kosova patjer projeksionet epërgjithshme zhvillimore përcaktojë kursin e vetdhe secilën QZhM 31 , dhe secilin tregues ta përfshijë realitetin kosovar. Kështu, p.sh.: përfshihetnumri i madh i vajzave që ka tendencë braktisinshkollimin, ose një përqindje e madhe e fëmijëve komunitetet RAE që nuk ësh përfshirë AB. Kosova kë nuk mund t’ia lejojë më vetes,sepse do stigmatizohet dhe do bëhet e paqëndrueshme- nuk do arrijë IZhNJ- e vendeve tjera. Po ashtu ësh e ditur se Kosova nuk ësh eatakuar nga sëmundja e malaries, por nga numri i sëmurëve nga tuberkulozi, andaj ësh e domosdoshmeqë planet dhe programet e AB-së inkorporohen përmbajtjet që lidhen me kësëmundje (higjien, mbrojtjen, kurimin, etj.) 32 .30Studimet më reja tregoj se trendi i varfërisë së skajshme ësh rritje. Ngjarjet dekadat e fundite ka zvogëluar cilësi e arsimit, (Statistikat tregoj se gra nuk ja barabarta me meshkujt, shëndetii nave ësh një sfidë, duke pasur parasysh shkallën e lar natalitetit krahasuar me vendet evropiane,tuberkulozi ësh endemik, jegjasia mesatare më e vogël Evropë, shkalla më e lar e papusisë,shkalla më e lar e mortalitetit Evropë, me mjedis ndotur, etj.).31Ja gjithsej 8 QZhM nga cilit disa lidhen me arsimin (qëllim 2 dhe 3). Edhe qëllimet e tjera lidhen mënyrë rthor me cilësi e arsimit, përgjithësi, dhe CAB-in, veçanti32Gradanin: Izazovi i mogucnosti. Izveštaj o humanom razvoju. Kosovë 2004, Prishti, 2004, fq. 21-23.


Vlerësimin që e kemi bërë për CAB-in, e kemianalizuar edhe nga këndi i barazisë gjinore dhe ngapërfundimet e rekomandimet që ka dalë ngasamitet e mbajtura Kajro (1994), Kopenhagë(1994) dhe Pekin (1995). Në këto samite ëshvendosur që gjitha vendet arrihen qëllimet vijim: sigurohet arsimi fillor për gjithë (neende nuk e kemi arritur kë qëllim); arrihet qëshkalla e mortalitetit fëmijëve je më e vogëlse 35 1000 porsalindur (nuk e kemi arrituras kë) si dhe shkalla e vdekshmërisë së fëmijëvederi moshën 5-vjeçare je më e vogël se 45fëmijë 1000 fëmijë; arrihet nivel i njëj iarsimit si për vajza, ashtu edhe për meshkuj (nuke kemi arritur); arrihet jegjasi më e madhese 70 vjet (nuk e kemi arritur – mesatarja e jegjasisëësh 68 vjet).Për përmirësimin e efikasitetit dhe efektivitetit– cilësisë së arsimit bazik na detyroj edhe këtodokumente: Arsimimi evropian për rritur – pakufij, 1993; Deklarata e Hamburgut për arsimimine rriturve (Confcintea, 1997); Korniza eDakarit për veprim konkret (2000);Memorandumi i Komisionit BE-së për mësuarit gja gjithë jes (2000); Kumtimi iKomisionit BE-së për hapësirën evropiane mësuarit gja gjithë jes.43


44Sk. 3. 4. “Godina” e ndikimit AB-së zhvillimin njerëzor dhe impaktit mundshëm zhvillimit njerëzor kapitalin social.


KREU 247GËZIM KRASNIQIINFRASTRUKTURA NË ARSIMIN BAZIKDHE NDIKIMI I SAJ NË ZHVILLIMINNJERËZOR2. 1. Koncepti për infrastrukturën e AB-itNë hyrje dhe parathënie ja shpjeguarndërthurjet e zhvillimit arsimit indeksin ezhvillimit njerëzor. Në kë pjesë, bazuar hulumtimet e zhvilluara do prezantohet cilësia einfrastrukturës së arsimit bazik Kosovë dhendikimi i saj zhvillimin njerëzor. Që fillimduhet thë se ndër elementet qesore zhvillimit procesit mësimor dhe arsimimit bazik ëshedhe ambienti i pus. Kur flitet për ambientin epus shkolla, para së gjithash kihet parasyshapo nkuptohet një visr e rë elementesh, dukefilluar që nga ambienti fizik - objekti, hapësira eshkollës, klasave; pajisjes së shkollës – pajisja eklasave me inventarë nevojshëm, pajisja e shkollësme kabinete ( informatikës, biologjisë,fizikës, kimisë etj); siguria fizike shkolla; ambientii shëndetshëm – kujdesi permanent mjekësorpër nxësit, eliminimi i fenomenit delikuencëste nxësit; klima pozitive shkolla (marrëdhëniete harmonishme stafit mësimdhës dhenxësve, respekti i ndërsjellë, eliminimi i përuljes);aktivitetet jashmësimore dhe hapësirat emjaftueshme rekreative etj.Nga kjo që u tha, del se infrastruktura e arsimitbazik (IAB) ësh komplekse dhe përcaktuese ecilësisë së arsimit bazik. IAB-i ësh input, a hyrjenga i cili varet jo vem procesi dhe cilësia e proce-


48sit edukativ dhe arsimor, por edhe rezultatet (efikasiteti)dhe dobia që ka nxësit, prindërit dheshoqëria nga ai rezultat (efektiviteti a cilësia earsimimit). IAB-i ndikon shkallën e regjistrimit, kalueshmëri e nxësve, shkallën eafsimit nxësve për veprimtari ekonomike,për nxë gja gjithë jes etj. Andaj mund thuhet se IAB-i duke krijuar kushte për nxënit esuksesshëm drejtpërdrejt reflektohet zhvilliminnjerëzor, herë mënyrë drejtpërdrej, herë mënyrë rthor. Këto implikime, qofshin drejtpërdrejta, qofshin indirekte, do shpalosen ke pjesë këtij raporti.2. 2. Politikat dhe perceptimi i situas aktualeInteresimi dheinvestimi i munguar aspektin psikosocialka reflektimenegative zhvilliminnjerëzor.Procesi i reformave arsimin bazik Kosovë gjerësi e shtrirjes së tij detyrimisht ka përfshirëedhe ambientin e pus shkolla, si njëkomponent shumë i rëndësishëm që ndikon ngritjen e cilësisë arsim dhe zhvilliminhuman. Për shkak kompleksitetit situas dhegjendjes mjaft rëndë cilën ndodhej infrastrukturae përgjithshme fizike Kosovë - pothuajsee shkarruar plosisht nga lufta – kohën efillimit procesit reformave, fokusi i angazhimitdhe aktivitetit institucional (qeveritar e joqeveritar)dhe shoqëror e civil i komunitetit u përqendrua rindërtimin dhe meremetimin e objekteve shkollore.Përveç MASHT-it, ja pikërisht organizatat endryshme qeveritare e joqeveritare ato që kadhë kontribut paçmueshëm procesin e përmirësimit infrastrukturës shkollore Kosovë,ku mund përmendet UNICEF-i, që prej vitit1999 ka kontribuar ndërtimin e 22 shkollave reja dhe riparimin e 60 shkollave tjera. Kështu, periudhën 1999-2001 Kosovë ja ndërtu-


ar, riparuar apo sanuar mbi 1000 objekte shkollore,që ishin goditura nga lufta.Puna e vazhduar për përmirësimin e infrastrukturëstregon për ndërgjegjësimin rritje institucionevearsimore lidhje me krijimin e një ambienti pus sa më cilësor. Por, përqendrimipothuajse i rësishëm, sidomos i MASHT-it, përndërtimet e reja, njërën a, sipas udhëheqësessë Departamentit Infrastrukturës dheShërbimeve Teknike MASHT, ka bërë që mosi kushtohet shumë rëndësi mirëmbajtjes së objekteveekzistuese, dhe, an tjer, ka munguarinteresimi dhe investimi më i madh aspektinpsiko-social ambientit pus shkolla.Investimet për krijimin e një ambienti psiko-socialsa më përshtatshëm dhe rheqës për mësim nukja, ose pakn nuk ka qe deri më tanigjithaq prioritet i institucioneve arsimore vend.Kjo sigurisht ka bëjë edhe me faktin që konceptetdominuese institucionet arsimore Kosovë, për a që definohet si cilësi e ambientit pus – sidomos sa i përket ambientit psiko-social shkolla, nuk ja qarsuara dhe zhvilluara masën që do mundësonin ekzistimin e njëvizioni dhe qasjeje bashkëkohore për krijim kushteve më mira pus shkolla, dhe, rrjedhimisht,ngritje cilësisë arsim.Në bazë dispozitave aktuale ligjore, sa i përketfushës së arsimit Kosovë, komuna ësh engarkuar me kompetenca më mëdha sa i përketkujdesit për ambientin e pus shkolla. 33 Dhenga praktika e deritashme e zhvillimeve arsim,komunat nuk ka treguar interesin e duhur për sa49Ndryshimet e bëra strukturën e SAsënuk ja bërë pajtim me nevojatpër lokal dhehapësirë shkollore.Kjo ësh dëshmipër perceptimet,ndonjëherë, jo drejta për rolin dherëndësi që kaIAB-i për cilësi earsimit bazik përzhvillimin njerëzor.Studimet metaanalitikedhe mendimete njerëzve shquardëshmoj për rolinqë ka pamja einfrastrukturës përzhvillimin njerëzor.33Për më shumë, shih: Ligji mbi Arsimin Fillor dhe Mesëm Kosovë, MASHT, Prishti, korrik 2002


50Për rolin e godinavedhe hapësirësshkollore zhvilliminnjerëzor dëshmojkëtomendime dhe rezultate hulumtimeve:"Në fillim njerëzitndërtoj godina emë pas godinat jaato që e përcaktojsjelljen e njeriut".V. Churchill"Mjedisi i jep formëmendjes".P. Slateri përket përmirësimit më rrënjësor kushteve shkollë, kjo ngaqë, siç theksoj disa drejtorëkomunalë arsimit, arsimi nuk ësh çdoherë prioritetpër kuvendet komunale Kosovë.Megjitha, siç thekson edhe një nga zyrtarët eZyrës Rajonale Arsimit Prishti,ndërgjegjësimi i institucioneve arsimore, (MASHT,ZRA, DKA), i komunitetit donator, i shoqërisëcivile dhe i shkollave për sigurimin e cilësisë sëambientit pus shkollat për arsimin bazik Kosovë, vazhdon rritet dhe zhvillohet si proces.Vendimi i institucioneve arsimore vendit për reformuar arsimin bazik, duke e ristrukturuar asipas modulit 5+4+3 ose 4, që praktikë filloi vitin 2002 me aplikimin e klasës së n, e ka sjellëarsimin kosovar para sfidave mëdha dhe joleh përballueshme. Në kë kontekst, një ndërçështjet më sfiduese, madje edhe sot, mbetetmungesa e hapësirës së mjaftueshme shkollore.Shkaqet e mungesës së hapësirës, krahas atyre qëpër bazë ka mungesën e investimeve me vite ra dhe shkarrimet e lufs, normalisht që burojedhe nga ristrukturimi i sistemit arsimit.Reformat, gjegjësisht aplikimi i modulit ri filloi zbatohet një infrastrukturë shkollore paraparëpër modulin e vjer shkollimit fillor tevjeçar.Kjo ka vështirësuar procesin mësimor jopak shkolla vendit, duke shtyrë shkollat që punoj edhe me nga 3-4 ndërrime. Madje ka rastekur shkollat punoj edhe me 5 ndërrime, siç ëshrasti me shkollën fillore “Ali Kelmendi”, Vushtrri, që me 2500 nxësit që ka, organizonmësimin tri ndërrime plota dhe dy meso-ndërrime,ndërkohë që me dispozita ligjore ësh paraparëqë mësimi organizohet dy ndërrime.


Ësh mendim pothuaj i shumicës së drejtorëvedhe mësimdhësve arsimit bazik, që mungesa ehapësirës së mjaftueshme shkollore shkaktonpengesa mëdha për mbarëvajtjen e mësimit,sepse kjo mungesë imponon srngarkim klasaveme nxës – shumta ja rastet ku një klasëka edhe mbi 40 nxës. Ky realitet ësh igjithëpranishëm shkollat e vendit to, dukeqe kundërshtim flagrant edhe me rregulloret fuqi për raportin hapësirë-nxës, që parasheh 2metra katrorë për çdo nxës. Ka shumë tregues qar procesin e reformave arsimit akomanuk ja krijuar kushtet për plosuar nevojatdhe kërkesat sa i përket cilësisë së ambientit pus shkolla.aa. Godina "skelet" Matiçan, e filluar ndërtohet parady viteve, ka filluar shkarrohet. Askush për nuk jepllogari!b. Tualetet njëjtin fshat, shndërruara mësonjëtore.Po bëjmë një krahasim mes gjendjes që aktualishtmbizoron shkolla, sa i përket cilësisë sëambientit pus dhe synimeve e objektivave qëdalin nga procesi i reformave arsimin bazik Kosovë, ka një shpërputhje që realisht nxjerr pah mungesën e angazhimit nevojshëm institucionevearsimore, krye me MASHT-in, për t’i kushtuar kujdesin e duhur përmirësimit kushteve për mësim. Kë madje e pohon edhe njëzyrtar i MASHT-it, përgjegjës për arsimin bazik,sipas cilit, me gjithë angazhimin e madh kësajb51" Ne do shqesoheshimshumë pakpër "motivimin" efëmijëve, për gjetjene mënyrave për realizimingjërave mira, rast se do siguronim thjeshtmë shumë hapësirë,ku mund realizohengjërat e mira".Ajo krijon veprimtari;ajo ndihmonnxësit krijojvende dhe gjendjeshpirrore".Xhon HolltStudimet metaanalitiketregojkarçipërisht semjediset me pamje mirë dhe rheqësee zhvillojmoralin te nxësit,ndërsa mjedisetshkollore jo rheqësete nxësit ezhvilloj vandalizmin.


52Ligji ekzistues nukësh i mjaftueshëmpër rregullimin einfrastrukturësshkollore. Kamangësi që duheneliminuar, andaj, meqëllim avancimit ligjit, duhet bëhet plosimi dhendryshimi e tij funksion krijimit kushteve përzhvillim njerëzor..ministrie për krijuar hapësirë mjaftueshme dherheqëse për pu shkolla, gjendja ësh akomalarg standardeve që reformat parashohin arrihet.Në an tjer, sipas një zyrtareje nga UNICEF-i, eangazhuar projekte që ka për synim përmirësimine ambientit pus shkolla, cilësisësë ambientit pus shkolla nuk i ësh kushtuarrëndësi e mjaftueshme, edhe për faktin që shumn e rasteve nismat për hartim politikavearsimore nga MASHT-i gjithnjë vij nga lart,shpesh duke mos pasur mundësi marrin për bazënevojat reale shkollave rajone ndryshme.2.2.1. Legjislacioni aktualLigji për Arsimin Fillor dhe Mesëm Kosovë, i miratuar nga Kuvendi i Kosovës, vitin2002, ka vendosur kornizën e përgjithshme funksionimit arsimit fillor dhe mesëm vend,duke përfshirë edhe çështjen e cilësisë së ambientit pus. Megjithëse jo masën e duhur dhe mënyrë gjithëpërfshirëse, ky ligj parasheh disapjesë tij rregullimin e aspekteve ndryshme ambientit pus shkolla. Mirëpo, siç e pranojedhe ve zyrtarët e MASHT-it, ky ligj nukësh i mjaftueshëm dhe mënyrë ësh dukeu punuar që nxirren edhe më shumë urdhëresaadministrative, me qëllim që mos ke probleme infrastrukturës ligjore. Por, drejtorët e drejtorivekomunale arsimit, dhe, deri diku, edhe drejtorëte shkollave, ka shumë vërejtje ligj, dukepohuar që ligji fjalë ësh i hartuar shpejt dhenuk rregullon masën e duhur aspekte ndryshme cilësisë së ambientit pus. Me këligj parashihet krijimi i kushteve adekuate përmësim, por pa qe e planifikuar mënyrë mëkonkrete.


Ligji fuqi parasheh ndarjen e detyrave dhepërgjegjësive a mënyrë, që i bën komunatpërgjegjëse për çështjet që ka bëj me ambientine pus shkolla. Kjo parashihet nenin19. 2, pika a, b dhe c. Këshilli i shkollës dhe Zyrtarii lar i arsimit, një masë më vogël, po ashtuja përgjegjës për marrjen e masave për rindërtim,mirëmbajtje objekteve shkollore dhe për krijim një ambienti sa më rheqës për mësim. Sipasdrejtorit Drejtoratit Komunal Arsimit Komun e Drenasit, ligji për arsimin fillor dhe mesëm tekstualisht i jep përparësi rregullimit ambientit pus shkolla, mirëpo nukësh planifikuar mirë aspekti financiar, aq mëshumë që rregullimi i ambientit pus hyn kuadër investimeve vogla dhe atyre kapitale.Mjetet financiare për sigurimin e cilësisë sëambientit pus shkolla padyshim që përbëj‘thembrën e Akilit’ gjithë procesin e funksionimit sistemit arsimor Kosovë dhe zbatimit ligjshmërisë arsim. Sipas ligjit për arsim,mjetet financiare sigurohen bazë dispozitave përgjithshme ligjit zbatueshëm përfinancimin e shërbimeve publike Kosovë. Mëkonkretisht, MASHT-i cakton fondet për komunat mënyrë që ato kryej funksionet e tyre fushën e arsimit bazik, e pastaj komuna caktonfondet për institucionet arsimore brenda territorit saj, cilat fonde i planifikon dhe administron ve.Kjo ësh mënyra e përgjithshme se si funksiononprocesi i sigurimit dhe përdorimit mjeteve financiare nevojshme për arsimin bazik, ku një pjesëe caktuar e këtyre mjeteve ësh e destinuar përambientin e pus. Sipas zyrtarëve MASHT-it,ky institucion ndan për çdo vit nga 7-8 miliopër çështje ndërtimit dhe mirëmbajtjes së53Centralizimi "fyt ingush" për krijimine kushteve volitshme për nxënit e suksesshëmdhe përzhvillimin njerëzor pajtim me nevojate shoqërisëkosovare. Kolizioni ikompetencavevështirëson çështjetqë lidhen me CIB-in.Menaxhimi i mjetevemësimore, procedurate ndërlikuara prokurimit, karefleksione negative mirëmbajtjen eIAB-it.Ndodh që një xhami thyer e derë eprishur, me muaj qëndroj ashtu,për shkak rregullave prokurimit.Ku ësh shëndeti ifëmijëve dheinteresimi i fëmijëvepër shkollë!?


54Moszbatimi i ligjit kaimplikime negative infrastrukturën eAB-it dhe drejtpërdrejtreflekton negativisht zhvilliminnjerëzor, sepseshkakton shkeljen e drejtave fëmijës.Kjo vlen përnenet 3.2 (b) dhe21.1,moszbatimi i cilëve ndikon uljen IZhNj-së.hapësirave shkollore që, bashkë edhe me mjetet etjera siguruara nga komunat dhe investitorët ejashm, as për së afërmi nuk i plosoj kërkesatdhe nevojat aktuale arsimin bazik.Pikërisht çështja e menaxhimit dhe shpërndarjessë mjeteve financiare për ambientin e pus shkolla duket ke shkaktuar mjaft shumëvështirësi edhe për ve drejtorët e shkollave dhe, jo pak raste, je bërë pengesë për përmirësimine kushteve pus shkolla. Drejtorëtkomunalë arsimit dhe drejtorët e shkollave kashumë vërejtje lidhje me a që ata e quaj centralizimnga ana e MASHT-it sistemit arsimit Kosovë. Kjo ka bëjë kryesisht me faktin qëshkollat nuk i menaxhoj fondet e parapara përshpenzim nga to, por ato menaxhohen nga drejtoratet- drejtori komunale arsimit (DKA). Njëzyrtar i arsimit Komun e Prishtis shprehetqë kjo vjen si rezultat i mungesës së përkufizimitmë qar kompetencave dhe përgjegjësive nivelin qendror dhe a lokal.Infrastruktura aktuale ligjore fushën e arsimitnuk ka përfshirë sa duhet aspektin psiko-social ambientit pus shkolla, gjë që po reflektohetme mungesë ambienteve rheqëse mjaftshumë shkolla, duke e bërë shkollën që mos keatributet e një prej agjensëve - më rëndësishëm socializmit. Por, edhe sa i përket atyre gjërave qëja paraparë me ligj, nuk mund thuhet që putqëndroj mirë, kjo sidomos për shkak mospërputhjes mes gjendjes reale dhe dispozitaveligjore. Shumë mësimdhës dhe drejtorë shkollashankohen për a që ligji nuk ka marrë shumëpër bazë gjendjen reale Kosovë, dhe, si i tillë, shumë dispozita tij ësh i papërdorshëm. Fjala


ësh kryesisht për mossigurimin nga MASHT-i teksteve falas për fëmijët e shkollave nivelit parë, që ësh paraparë me ligj - neni 3.2 (b), apoedhe për çështjen e sigurimit transportit përnxësit e arsimit bazik - neni 22.1, që ësh kompetencëe komus. Për ilustrim, mund përmendimfshatin Vërbicë Gjilanit, që ka 31nxës, cilët shkollën më afërt për ndjekurmësimin e ka shkollën “Asdreni” Llabjan, meç’rast këta nxës duhet kaloj 8 kilometra di për shkuar mësim; kjo vlen vem kurkushtet atmosferike ja mira, sepse kohë dimrit, për shkak borës së madhe, ftohtit dherrezikut nga ujqit, ata ja detyruar qëndroj shpi. 34 Pikërisht çështja e transportit del jenjë nga shkaqet kryesore që ndikoj braktisjene shkollës nga fëmijët. Sipas një hulumtimi bërënga MASHT-i, rreth 1.17 % (4141 nxës) enxësve përfshirë arsimin e ulët dhe mesëm ulët, e ka braktisur mësimin. 3555Sipas një zyrtari rajonal arsimit Gjakovë,mospërputhja mes ligjit dhe kushteve ekzistuese shkollat fillore hetohet gati 50 % shkollave Kosovës, duke vë theksin mungesën ehapësirës së mjaftueshme për pu (ka shkolla kuhapësira për kokë nxësi reduktohet 25-50 cmkatrorë). Nga ajo çfarë mbizoron sot shkollatfillore Kosovë, shihet që ligji mbi arsimin fillordhe mesëm Kosovë sa i përket ambientit pus shkolla, shkon përtej mundësive reale institucioneve tona arsimore. Në shumë rastemungon edhe koordinimi i duhur mes MASHTit,ZRA-ve, DKA-ve dhe shkollave, që, përveçmosdefinimit qar me ligj, ësh pasojë edhe e34Shih: Llapashtica. J. "Rruga e rrezikshme", Express, Prishti, 18 janar 2006, fq. 16-17.35Shih: Fazliu, Sh. "4.141 nxës lë mësimin", Kosova Sot, Prishti, 2 shkurt 2006, fq. 6.


56pengesave ndryshme procedurale dhe mungesëssë fleksibilitetit. Ndryshe, institucionet e larta arsimore(MASHT-i dhe DKA-) flasin për mungesë mjeteve për zbatimin e ligjit.2.2.2. Mekanizmat dhe politikat institucionalepër sigurim cilësisë së ambientit pus dheinteresimi për toNuk ekzistojmekanizma veçan dhe specializuarpër sigurimine një ambienticilësor, edhepse kuadër MASHT-it ekzistonDepartamenti iInfrastrukturës dhe iShërbimeve Teknike(DISHT) me rreth 23 pusuar.Edhe pse institucionet arsimore Kosovë, atolokale dhe qendrore, ja aktivisht përfshiraedhe çështjet që ka bëj me ambientin epus shkolla, kuadër tyre nuk ekzistojmekanizma veçan dhe specializuar për sigurimine një ambienti pus sa më cilësor.Ministria e Arsimit brendapërbrenda saj kaDepartamentin e Infrastrukturës dhe ShërbimeveTeknike, që, realisht, fokus pus së tij kavem njërin aspekt ambientit pus – aspektinfizik. Ky departament ësh përgjegjës përçështje infrastrukturës dhe shërbimeve teknikepër gjitha shkollat vend, ndërkohë që kanjë kapacitet tejet kufizuar – numëron diku rreth23 pusuar. Zyrat rajonale arsimit strukturëne tyre organizative nuk ka paraparë kurrfarënjësie veçan apo person përgjegjës përçështjen e ambientit pus shkolla.Drejtoratet komunale arsimit, an tjer,edhe pse sipas ligjit ja ngarkuara kryesisht mekompetenca dhe përgjegjësi lidhur me ambientin epus shkolla, shumica e tyre nuk ka sektorë veçan për ambientin e pus. Shpjegimet edrejtorëve komunalë arsimit lidhen kryesisht memungesën e stafit punues, që shkaktohet ngamungesa e buxhetit komus. Po ky nuk duket je një arsyetim shumë i qëndrueshëm dhe bindës,


kur kemi parasysh faktin që DrejtoratinKomunal Arsimit Ferizaj, me iniciativë drejtorit dhe mbështetje Kuvendit Komunal, tetor 2003, ësh formuar Sektori i ShërbimeveTeknike, puna e cilit konsiston krijimin ekushteve më mira dhe ambientit sa më rheqëspër nxës. Ky rast ësh pothuajse i pashembulltpër komunat e tjera Kosovë, aq më shumë qëekzistimi i sektorëve veçan që merrem meçështjen e ambientit pus shkolla nuk ësh isanksionuar ligjin për arsimin fillor dhe mesëm. Në vërte, problem paraqet fakti qëçështja e ekzistimit mekanizmave veçan përambientin e pus nuk ësh rregulluar si duhet meligj, dhe mënyrë nuk ësh paraparë asngritja e fondeve, veçarisht për ambientin epus. Në kë kontekst, as shkollat nuk qëndrojmë mirë; kufizimet buxhetore që ka ato ngakomunat bëj që mungesa e stafit teknik (rojtarëve,pastruesve, putorëve administrativë) je shumë e shprehur, pa bërë fjalë pastaj përkuadrot e tjera, si pedagogu, psikologu, mjeku etj.Qasja e institucioneve arsimore vend, sa ipërket strukturës së tyre organizative dhe mekanizmaveqë veproj përbrenda tyre, ësh një qasjegjithëpërfshirëse – administrata institucionetarsimore lokale dhe qendrore nuk ësh shumë estrukturuar mbi bazën e specifikave dhe nevojave veçanta komponenve ndryshëm arsimit.Kë e vërteton edhe pohimi i një zyrtari MASHT-it, përgjegjës për arsimin fillor, që ministria,me gjithë administran e saj, punon drejtim krijimit ambientit volitshëm për pu.Mungesa e strukturave veçanta që merren meçështjen e ambientit pus, rrjedhimisht, ka57Mungon një monitorimdhe vlerësimsistematik i gjendjessë IAB-it.


58Drejtorët ankohenpër mungesë kujdesinga institucionete larta. Një drejtordeklaron se moske fare, oseshumë pakbashkëpunim meZRA- dhe DKA,për faktin qëmungon kujdesi ikëtyre institucioneveqë pothuajseasnjëherë nuk shkoj shkolla për parë nga afër gjendjendhe, eventualisht,për identifikuarnevojat dheproblemet.shkaktuar edhe mungesë politikave mirëfillta aspektin e ambientit pus. Angazhimet evazhdueshme MASHT-it dhe DKA-ve, sa i përketambientit pus, më shumë ja veprimekonkrete administrative (shpeshherë përgjigje kërkesat që vij nga shkollat), sesa që bazohen strategji afatgjate apo afatmesme veprimi, shprehura formën e politikave publike. Ajo çka do përmendin arsimtarët dhe drejtorët, po edhe vezyrtarët e MASHT-it, si politikë institucionevearsimore, sa i përket ambientit pus shkolla,ësh thjesht ndonjë aktivitet që ka marrë formën eorganizimit tradicional, siç ësh “Java e pasrtisë shkolla”, që promovon shëndetin shkollë dheambientin e pasr. Vlen përmendet edhe projektii UNICEF-it, i quajtur “Shkollat mike për fëmijë”,projekt ky që për pesë vjet zbatimit ka krijuarnjë rrjet prej 150 shkollave, ku aplikohen trajnimedhe programe ndryshme, parapara përnxës dhe mësimdhës, mënyrë që krijohetnjë ambient sa më miqësor shkolla.Mungesa e mekanizmave veçan për çështjene ambientit pus reflektohet shumë edhe raportet mes shkollave dhe institucioneve arsimore,duke shkaktuar shumë vështirësi dhe njënivel jo kënaqshëm bashkëpunimit ndërsjellë.Megjithëse MASHT flasin për njëbashkëpunim mirë këtij institucioni me shkollat(bashkëpunim që bëhet përmes ZRA-ve, DKAvepo edhe drejtpërdrejt me shkollat), drejtorët eshkollave ankohen për mungesë kujdesi nga institucionete larta arsimore. Një drejtor shkolle, nganjë fshat i Prishtis, pohon mos ke fare, oseshumë pak bashkëpunim me ZRA- dhe DKA-,për faktin që mungon kujdesi i këtyre institucioneveqë pothuajse asnjëherë nuk shkoj shkolla


për parë nga afër gjendjen dhe, eventualisht, për identifikuar nevojat dhe problemet. Ajo çka masë madhe e vështirëson bashkëpunimin endërsjellë ësh edhe puna e mungesës së kompetencave shkollave si dhe mungesa e stafit teknik(mirëmbajsi, shpiaku) shkollë. Pengesëtjer me ndikim madh mungesën ebashkëpunimit mjaftueshëm mes shkollavedhe institucioneve lokale e qendrore te arsimit, aspektin e ambientit pus, ësh edhe çështja eburokracisë së tepërt procedurale, gjë që së tepërmivështirëson efikasitetin e shkollave. Mëkonkretisht, ësh fjala për procedurat e prokurimit,që u sjellin tepër shumë probleme shkollave, kurësh puna për intervenuar, qof edhe për gjërashumë vogla teknike, siç mund je ndërrimi indonjë dere apo xhami thyer.592.3. Arritjet dhe problemet2.3.1. Përgjegjësi e shkollavePërfshirja praktikë e shkollave procesin esigurimit cilësisë së ambientit pus ësh edeterminuar plosisht nga organizimi hierarkik isistemit arsimit vend, sistem ky që bazë mekanizmave aktualë ligjorë nuk u lë shumë kompetencashkollave çështjet që ka bëj meprocesin mësimor përgjithësi. Rrjedhimisht,mundësia që shkollat ndikoj më shumë përmirësimine ambientit pus ësh mjaft e vogël,marrë parasysh kufizimet e shumta që ka shkolla.Sipas ligjit fuqi, çdo shkollë ka një Këshill Shkollës, që ësh i mandatuar për ushtruarpërgjegjësi caktuara organizimin procesitmësimor dhe mirëmbajtjen e infrastrukturës dheambientit pus shkolla. Ky këshill përbër-Centralizimi vendosjepengon qasjenkreative shkollave për rregullimindhe mirëmbajtjene një ambienti përshtatshëm për nxënit e suksesshëmdhe funksion zhvillimitnjerëzor.


60Mungesa e kompetencavedhepërgjegjësive deleguara shkollë,drejtorët e"zhveshur" ngaautorizimet, autonomiae munguar dhee domosdoshmeshkollore, politizimi iarsimit, kandikime negative sigurimin e njëambienti estetik dhe përshtatshëm për nxënit e avancuardhe zhvillim njerëzormotivues dhe përshtatshëmpër kreaciondhe risi.je tij ka 3 përfaqësues prindërve, 5 përfaqësues mësuesve shkollës dhe një përfaqësues nxësve, dhe udhëhiqet nga një përfaqësues iprindërve. Në kë këshill, pozin e sekretarit këshillit bën pjesë edhe drejtori i shkollës, që zgjidhetnga MASHT-i, bazë konkursit publik. 36Në mënyrën se si ësh hartuar ligji për arsiminfillor dhe mesëm Kosovë, ai nuk parashehshumë kompetenca për Këshillin e Shkollës, mepërjashtim disa çështjeve, siç ja: hartimi i rregullave shkollës (që më pastaj duhen miratuar ngakomuna), caktimi i veprimtarive jashshkolloredhe mbajtja e dorëzimi i dokumentacionit komu për para e marra dhe shpenzuara. Kykufizim i kompetencave shkollës bën që shkolla kryejë funksione vempërvem administrative,po jo dhe qeverisëse. Shkolla mund marrë iniciativagati çfarëdoshme që ka bëj me sigurimine një cilësie më lar ambientit pus, po ajo ësh e kufizuar që mos shkojë mëtutje sesa deri nivelin ku ato parashtrojkërkesë DKA ose MASHT, ngaqë ato ve nuke menaxhoj buxhetin që u ndahet nga komuna.Komuna shpërndan fondet për shkolla sipasparimit ‘për nxës’, ku çdo shkollë merr mesatarisht4 € vit për një nxës. Por, kjo ësh ajo çkaparashihet me ligj dhe urdhëresë administrative. Nëpraktikë gjërat ja komplikuara; drejtorët eshkollave, megjitha, shprehen frustruar se realishtata nuk menaxhoj asnjë cent buxhetit, qëthuhet je i shkollës së tyre. Ata ja detyruarqë për çdo nevojë – që nga shpenzimet materialebazë e deri te investimet e vogla dhe mesme36Për më shumë lidhje me strukturën e Këshillit Shkollës dhe mënyrën e funksionimit tij, shih: Ligjimbi Arsimin Fillor dhe Mesëm Kosovë (neni 29), MASHT, Prishti, korrik 2002.


infrastrukturë, t’iu nshtrohen procedurave prokurimit, vendosura nga komuna. Ka raste kur ndonjë klasë xhami i thyer, dera e prishurmbesin ashtu me javë ra derisa je përfunduarprocedurat e prokurimit dhe shkolla kemarrë mjetet për riparim.Problem përbën fakti që shumë shkolla kamungesë theksuar personelit administrativëdhe teknikë, që shumë raste zvogëlon mundësiqë shkolla ke një ambient më mirë përpu. Sipas ligjit dhe udhëzimit administrativ fuqi, shkollat mund ke zëvendësdrejtorë, seka më tepër se 1000 nxës; sekretarë, se kamë shumë se 500 nxës; pastrues, sipas kriteritnjë pastrues për 350 metra katrorë sipërfaqeshkolle; rojtarë dhe shpiakë. 37 Por udhëzimipërmban edhe një nen që parasheh pusim stafitadministrativ dhe teknik shkollë varësi buxhetit komus. Pra, mungesa e stafit teknikdhe administrativ e përimson edhe më rolin eshkollës, sa i përket sigurimit cilësisë së ambientit pus.Autonomia e shkollës për t’i menaxhuar shumëçështje, përfshirë ato që ka bëj me ambientine pus, ësh diçka e huaj realitetin kosovar.Me një vendim mëhershëm Ministrisë sëEkonomisë dhe Financave Kosovës jabllokuar gjitha llogari rrjedhëse shkollave.Për më tepër, rastet kur shkollat ka pasurmjete grumbulluara llogari e tyre rrjedhëse– mjete që ja siguruar nga burime ndryshme –ato ja derdhur buxhetin e Kosovës. Kjo ëshbërë me arsyetimin se dyshohet ke pasur raste,61Standardet e paraparaligjore, heqja epajustifikuar e shërbimitpedagogjikdhe psikologjik,mosinkurajimi ishërbimeve profesionale shkolla(shërbimit social,mjekësor, bibliotekarisë)ndikojnegativisht CIABdhe ZhH.Autonomia emunguar eshkollave, mungesae xhirollogarive shkollave bllokonkreacionin dhe sigurimine një ambientishkollor përshtatshëmpër nxënit e avancuardhe për indeks lar zhvillimitnjerëzor.Pasojat e një veprimi këtillë ja pallogaritshme përZhH-.37Për më shumë detaje, shih: Ministria e Arsimit, Shkencës dhe Teknologjisë e Kosovës, UdhëzimiAdministrativ 04/2003: Organet qeverisëse profesionale dhe stafi tjer i shkollës, Prishti, 28 janar 2003


62Mosbesimi drejtorose ëshparagjykim, oseësh justifikim për mbajtur monopolinfinanciar, qëmund keqpërdoret.Pasojat e një veprimi këtillë gjavitit shkollor 05/06ka ndikuar që humbet numërshumë i madh iorëve, humbja e cilave ësh mepasoja pakompensueshmepërZhH-.Përfshirja eprindërve këshillin e shkollës,formimi, themelimi ikëshillit qendror prindërve MASHT(?), formimi ii Shoqas sëKëshillave prindërve me seli Ferizaj, ka rezultuarme efekte pozitive përfshirjen e mbi8000 fëmijëve romë arsimin bazik.kur drejtorët e shkollave ka keqpërdorur pozine tyre për mbledhur holla dëm nxësvedhe prindërve, por, an tjer, ky vendim kashkaktuar edhe probleme tjera shkolla. Kemirastin e shkollës fillore “Hasan Prishtina”, kryeqytet,e cila llogari e saj ka pasur mjete mbledhura nga punimet e nxësve saj, shitura një ekspozi Japoni. Këto mjete, më pastaj,ja derdhur buxhetin e konsoliduar Kosovës. Edhe kë vit shumë shkolla ka pasurprobleme me ngrohjen gja dimrit, për shkak vonesave furnizuesve me lëndë djegëse që kontraktohennga komuna. Në raste tilla shpeshndodh që fëmijët humbin shumë orë mësimi.Shkolla ndodh mbetet pa ngrohje, edhe kur ëshe furnizuar me lëndë djegëse, siç ishte rasti meshkollën fillore ”Emin Duraku”, Prishti, qëpër një defekt krejt vogël gjeneratorit, orëte reduktimeve rrymës shkolla s’kishte ngrohje;kjo ngaqë shkolla s’ka mjete për rregulluar gjeneratorindhe duhet presë ekzekutimin e kërkesësnga DKA-ja 38 . Më këmbëngulësi, drejtorët eshkollave shprehen sigurt, që sikur shkolla menaxhonte me ve mjetet financiare fondit saj, probleme këtilla teknike do mënjanoheshin.2.3.2. Bashkëpunimishkollë – prindër – komunitetVe struktura e Këshillit Shkollës, si organudhëheqës i shkollës, ka paraparë përfshirje mjaftueshme komunitetit prindërve ne procesinmësimor. S’do mend që definomi i tillë e38Më shumë lidhje me kë rast dhe raste tilla problemeve me ngrohje, shih:Demolli, L. "Furnizuesi vonon lëndët djegëse, nxësit mbesin pa ngrohje', Koha Ditore, Prishti, 7shkurt 2006, faqe 7


strukturës së këtij këshilli ësh hap i qëlluar dhenjë e arritur e konsiderueshme drejt përfshirjes samë madhe prindërve dhe komunitetit shkollë,megjithëse fakti që një përfaqësues i prindërve,sipas ligjit, ësh krye Këshillit Shkollës, vetvete nuk ësh tregues i bashkëpunimit garantuar prindërve me shkollën. Mozaiku i funksionimit Këshillit Shkollës dhe bashkërendimit puve mes personelit arsimorë e administrativë shkollë dhe prindërve ësh më delikat.Ngaqë mes hyn edhe kujdesi i vazhdueshëmi prindërve për fëmijët e tyre nxës, qësidomos shkollat rajonet rurale nuk ësh i niveli kënaqshëm. Një mësimdhëse nga rajonii Prizrenit, shprehet e shqesuar lidhje meinteresimin e ulët prindërve shkollat e fshatit,pasi që, sipas saj, shumica e prindërve shumn shkoj një herë ose dy herë vit shkollë për t’u interesuar për fëmijët e tyre. Në këmënyrë, raporti i domosdoshëm shkollë-nxësprindnuk funksionon, duke bërë që nxësi moske mbështetjen dhe nxitjen e nevojshme për nxë sa më shumë mësim.Jo pakta ja rastet kur me ndihmën eprindërve ja ndërtuar ose rindërtuar shkollat,ja rregulluar terrenet sportive ose ja siguruarpajisje teknike dhe material shpenzues për shkollën.Pra, pjesëmarrja e prindërve dhe komunitetit sigurimin e një ambienti shkollor sa më përshtatshëmpër pu kryesisht ësh e shprehur formën e kontributit për investim ambientinfizik. E sa i përket aspektit psiko-social, angazhimii prindërve dhe komunitetit lë ende shumë për dëshiruar. Një formë e përfshirjes së prindërve procesin mësimor tash së fundi ësh edhe aplikimii lëndëve zgjedhore arsimin bazik, ku nxësit63Angazhimi iprindërve veprimtarie shkollës mesukses po realizohet fushën mësimitzgjedhor. Prindëritsë bashku menxësit i identifikojlëndët më preferuara. Nëmesin e këtyrelëndëve ja:"Shkathsi je" dhe"Mirëmbajtja eambientit", cilatpa dyshim se kamjaft ndikim fuqishëm zhvilliminpsiko-social(zhvillohen modele pranuara sjelljes,procesi i socializmish dinamik,shtohetndërgjegjësimi përrëndësi e mjedisit shëndoshë fëmijëve shkollë).


64Ajo që nuk po ecësh mosshfryzimii mjaftueshëm ikëtyre mundësive,për arsye motivimit ulët putorëve arsimit dhe mungesës së kulturëssë leximit.Monitorimi dhevlerësimi i IAB-itbëhet nga këshilli ishkollës, drejtori ishkollës, inspektorëte arsimit, zyrtarëtkomunalë etj. pajtim me prindërit e tyre identifikoj fushatapo lëndët ku ka më shumë nevojë, prirje oseedhe dëshirë për marrë mësim shtesë. Në këkontekst, nga lëndët më preferuara për nxësit,që gjej përkrahje edhe te prindërit, ja lëndët“Shkathsi je” dhe “Mirëmbajtja e ambientit”,që padyshim se ka mjaft ndikim zhvilliminpsiko-social, procesin e socializmit shoqëror dhendërgjegjësimin për rëndësi e mjedisit shëndoshë, fëmijëve shkollë.Ekzistimi ose jo i vetiniciativës së shkollavepashmangshmërisht që ndikon shumë edhe çështjen e përfshirjes së komunitetit për sigurimine një ambientit pus, përshtatshëm për zhvillimpsiko-social dhe fizik fëmijës. Gjendja ëshe ndryshme shkolla dhe rajone ndryshme.Nuk mungoj rastet kur shkollat ja gati se krejtpasive drejtim gjetjes së mënyrave ndryshme për përmirësim situas, sikurse që kamjaft raste, kur me vetiniciativë shkollat ka arritursuksese jo vogla. Konkretisht shkollën fillore“Edmond Hoxha”, Junik, saje angazhimit vazhdueshëm drejtoreshës së kësajshkolle, komuniteti i fshatit që jeton jash venditka siguruar mjete ndryshme teknike dhe materiale tjera ndihmëse për shkollën. Kjo shkollëësh nga paktat shkolla që për orën e lëndës sëmuzikës ka sallën e pajisur edhe me piano.2.3.3. Kujdesi shoqëror për ambientin e pus shkollë nivel vendiMungesa e mekanizmave veçan për ambientine pus shkolla, kuadër institucionevearsimore, detyrimisht ndikon edhe mungesën e vlerësimeve rregullta cilësisë së


ambientit pus shkolla. Zyrtarë Departamentit Infrastrukturës dhe ShërbimeveTeknike MASHT tho që ky institucion nuk kakapacitet mjaftueshëm për bërë vlerësime rregullta dhe gjithëpërfshirëse, sa i përket cilësisësë ambientit pus shkolla, dhe, mënyrë, bëhen vlerësime vem për ato çështje qëkonsiderohen si më domosdoshme dhe parësore; rastin konkret, bazë edhe ligjit, MASHT-iësh përgjegjës për bërë vlerësime për ato çështjeqë ja më kapitale, si standardet e ndërtimit objekteve reja, parametrat e qëndrueshmërisë sëobjektit etj. Po nuk mungoj rastet kur ofertuesi izgjedhur nga MASHT-i, për kryer ndonjë pundërtimore, e përfundon pun pa rregulluar gjitha çështjet e parapara kontra.Edhe inspektori i arsimit bashkë me ekspertinpër standarde dhe vlerësim, që funksionoj kuadër ZRA-ve, ka përgjegjësi caktuara përbërjen e vlerësimeve për gjendjen shkolla, cilat vlerësime bëhen zakonisht jo më shumë se njëherë vit – para fillimit vitit shkollor, me ç’rastse konsiderohen mungesa mëdha kushte pus, shkolla mund mbyllet, respektivisht mos hapet derisa gjendja përmirësohet. Përshkak mënyrës konvencionale dhe rrallësisë sëkryerjes së këtyre vlerësimeve dhe, mbi gjitha,për shkak mungesës së mekanizmave veçane specializuar për vlerësim ambientit pus,s’ka dyshim që ato ja shumë përgjithshme,rutinore dhe aspak mjaftueshme për pasurndikim, pastaj, përmirësim gjendjes.Vlerësime bëhen edhe nga komuna, kryesishtpër çështjen e higjies (nivelin e pasrtisë,pasrti e ujit, gjendjen e nyjave sanitare etj) 65Megjitha, monitorimete këtilla ja rralla. Por, këtoedhe kur bëhenja me mangësi.Mungoj mekanizmate veçan specializuar përvlerësim ambientit.Për kë arsyeja rutinore dheaspak mjaftueshme për kontribuar zhvilliminfizik (që ka bëjë me objektetmateriale dhe zhvilliminfizik nxësve); zhvillimitnjerëzor (që lidhteme veçori individuale nxësve)dhe me kapitalinsocial që u referohetvlerave e lidhjevekolektive midis individëve AB, vleravekolektive rrjeteve sociale apovlerave dhe normave besueshmërisëe komunikimitqë sigurojndërveprim funksional funksion ndërtimit demokracisë edukim dhe institucionetarsimore.


66. IAB-i, i trajtuar aspekt, shpiedrejt dobësimit ZH-së dhe kapitalitsocial ABK.shkollë, cilat vlerësime bëhen pas inspektimit bërë bashkëpunim me Institutin e ShëndetitPublik. Por shqesim përbën fakti që këtovlerësime (bashkë me inspektimet) shumë rastebëhen post festum – pasi që je evidentuar pasojateventuale.Objektiviteti i vlerësimeve bëra, qof ngaMASHT-i, ZRA- apo DKA-, nuk lë shumë për dyshuar, mirëpo kushtet jo mira cilatveproj shumica e shkollave sot dhe pamundësiapër bërë zgjidhje tjera shpejta, bën qëvlerësimet, shprehura formë vërejtjeve apomasave shqiptuara, mos zbatohen disaraste. Në disa shkolla fillore ka ardhur deri teshfaqja e sëmundjes së verdhëzës te nxësit, dhe,pas inspektimeve bëra nga Instituti i ShëndetitPublik, raste caktuara ësh rekomanduarmbyllja e shkollave derisa je bërë përmirësimii gjendjes sanitare dhe furnizimit me ujë.Rekomandimet, ka ndodhur, edhe mos je përfillur, pamundësi për gjetur zgjidhje shpej problemeve përkase. Situata bëhet edhe mëtragjike rastet kur amortizimi i madh i objektit shkollës, për shkak vjersisë dhe mungesës sëmirëmbajtjes, rrezikon çdo çast nxësit ngamundësia e shembjes së mureve ose çatisë. Sa përilustrim, tilla ja rastet shkollën fillore fshatin Vërrnicë Vushtrrisë dhe shkollën fillore“Ganimete Tërbeshi” Llukar Prishtis,(e cila vjet ishte mbyllur një herë nga rreziku ishembjes), që vazhdoj punoj akoma, megjithë rrezikun e shkallës së lar, sipasvlerësimeve nga inspektimet e bëra nga instancatpërkase.


672.3.4. Pajisjet fizike shkollaveGjendja e pajisjes së shkollave me inventarindhe mjetet e nevojshme teknike ësh përmirësuardukshëm me kalimin e kohës. Kjo ka ardhur edhesi pasojë e ndihmës së konsiderueshme dhe donacionevenga OJQ- e ndryshme dhe nga organizata tjera nga jash. Përveç MASHT-it, UNICEFidhe Save the Children-i ka kontribuar shumëpër kompletimin e shkollave me inventarin e nevojshëmpër organizim mësimit. Marrë përgjithësi, sa i përket pajisjes me inventar, gjendjaësh mjaft e mirë, qof qytete, qof fshatra.Por problem vete paraqet fakti që një numërjo i vogël i shkollave akoma përballen me probleminthelbësor – objektin e përshtatshëm përmësim ose hapësirën e mjaftueshme. Dhe këtu kady kategori shkollave që përballen me probleme tilla. E para, shkollat, objektet e cilave jashkarruar gja lufs (këtu hyj sidomos shkollate fshatrave). Dhe, kategoria tjer, shkollat eqytetit, mbipopulluara me nxës, pasmigrimeve popullas nga fshati qytet, paslufs, ku vërehet shumë mungesa e hapësirës. Sirezultat, vem Komun e Skënderajt, teshkolla fillore zhvilloj mësimin kontejnerë –shkolla fillore Skënderaj, Prekaz, Ternovë,Kuqicë, Turiqevc, Murgë, Radishevë dheKllodernicë. 39 Në mungesë kushteve më përshtatshmefizike dhe mungesë ambientit dhehapësirës së mjaftueshme, ësh e tepërt flitet përpajisje fizike dhe pajisje teknike për një numër jo vogël shkollave. Sa i përket ambientit fizik,mungesa e sallës së edukas fizike përbën problemshumë madh, sidomos shkollat fshat, ku,Ka jo pak raste, kurIAB-i paraqet rrezikpër shëndetin fëmijëvedhe jen tyre.Sëmundjet infektive,si verdhëza Vushtrri, Gjilan,Lukar, Grashticë,Matiçan etj.Me gjithë kontributete jashzakonshme organizatave shumtahumanitare dhejoqeveritarendërkombëtare,KFOR-it, etj., përnderimin e objekteveshkollore,gjendja e hapësirësshkollore dhe epajisjeve, gjendjafizike e shkollaveësh e pavolitshmedhe reflektohet zhvillimin fizik, zhvillimin njerëzordhe kapitalinsocial.39Rushiti. J. "Shkolla Kontejner", Express, Prishti, 24 janar 2006, faqe 17


68Puna kontejnerë, objekte vogla,pa dri mjaftueshme,mungesa e kabineteve,sallave edukas fizike, laboratorëve,seteve mjeteve mësimorepër prova dheeksperimentime,nuk garanton zhvillimine afsive përveprimtariekonomike, përshkrim-lexim funksional,për formimine vlerave humaneetj., masën qëmundëson qëKosova kalojë nivelin e vendevedhe shteteve meIndeks lar zhvillimit njerëzordhe kapitalitsocial.për shkak që ato s’ekzistoj, jo rrallë orët eedukas fizike nuk mbahen fare, ose mbahen sapër sy e faqe. Kjo mungesë, që ësh shumë eshprehur, privon nxësit nga fitimi i njohurive më mëdha mbi edukan fizike, gjë që ndikon tepërshumë zhvillimin fizik tyre, si komponentqesore edhe procesin e zhvillimit psiko-fizik tyre.Përveç përmirësimit situas për pajisjen eshkollave me inventarë dhe mjete teknike,megjithëse masë shumë më vogël, përparimeka pasur edhe drejtim ndërtimit dhe kompletimit laboratorëve për lëndët e ndryshme. Kapasur mjaft investime sidomos pajisjen eshkollave me sallë kompjuterëve, gjë që ësharritur më së shumti saje donacioneve organizatave ndryshme, por, raste caktuara,edhe nga kontributi i prindërve e komunitetit.Shqesues mbetet fakti që shumë pak shkolla kakabinete, që ja pajisur mirë dhe që ja funksionalë,për lëndët e biologjisë, fizikës, kimisë etj.Kjo drejtpërdrejt ndikon zvogëlim e njohurivepraktike nxësve për lëndët përkase, dukendikuar mënyrë që zhvillimi i njohurive tyre ngecë. Shumë shkolla nuk ka, për shembull,as edhe një mikroskop, që do mund tasjellin klasë gja orës së mësimit. Shumëmësimdhës dhe drejtorë shkollash shprehinkeqardhje se si shumë vite më përpara gati gjithashkollat ka pasur laboratorë, cilët, sot, mungesë mirëmbajtjes dhe investimit, jashndërruar klasë mësimi.


2.3.4. Çështjet e shëndetit dhe sigurisë shkollaMe gjithë rëndësi jetike kujdesit shëndesorpër nxësit shkolla, gjendja aktuale ëshshumë e pavolitshme. Pjesa dërrmuese e shkollave arsimit bazik Kosovë nuk ka mjekun, qofky pediar apo stomatolog. Edhe pse dhe kjoçështje ësh e rregulluar me ligj, mënyra se siësh bërë kjo ësh shumë e papërshtatshme,ngaqë, sipas udhëzimit administrativ fuqi,parashihet që shkolla mund ke mjekun e saj,se ka mbi 1000 nxës. Një kriter i tillë përekzistimin ose jo mjekut shkollë diskriminontej mase shkollat, që, për shembull, ka 700, 800ose 950 nxës. Kujdesi shëndesor ësh ipazëvendësueshëm dhe tepër i domosdoshëm dhe,si i tillë, duhet shikohen mundësi ofrohetpër gjithë nxësit, pavarësisht nga ajo se atamësoj një shkollë që ka më pak ose më tepërse 1000 nxës. Një mënyrë e tillë e rregullimitligjor kujdesit shëndesor shkolla ësh dëm, sidomos shkollave fshat, që zakonishtka numër më vogël se 1000 nxës.Me ristrukturimin e fushës së shëndesisë Kosovë, përkasisht me krijimin e Qendrave Mjekësisë Familjare, ësh paraparë që ato shërbejedhe si qendra mjekësore për fëmijët komunitetin e tyre ku ata jetoj. Realisht ajo çfarëdefinohet si kujdes shëndesor shkolla, kryesishtka bëjë me vizitat periodike ekipevemjekësore shkolla, kontrollet për sëmundjengjise-infektuese dhe, mbi gjitha, fushatat evaksinimit kundër sëmundjeve ndryshme. Nëkë kontekst, drejtoratet komunale arsimit kaarritur krijoj bashkëpunim mirë me drej-69Jegjasia mesataree pritur e qytetarëve Kosovës,si tregues i Indeksit ZhvillimitNjerëzor, nuk mund zgjatet, se institucionet earsimit bazik nukekzistoj kushtepër mbrojtjen eshëndetit dhe përedukimin shëndesor.Standardet e paraparaligjore përinstalimin shërbimitshëndesor shkolla ja paarritshme,sepse Udhëzimin administrativ fuqiparashihet që shkolla ke shërbim,se ka mbi 1000nxës.


70Sipas bindjes to,mungesa e mjetevefinanciare nukmund je justifikimpër mungesëne shërbimeve shëndesore institucionee AB.Gjithnjë ka zgjidhjepër problemetekzistuese, por atoduhen hulumtuar estudiuar.toratet e shëndesisë, mënyrë që, pakn, ndërtohen edhe disa punkte shëndesore afërsi shkollave. Një rast shembullor dhe i frytshëm ikëtij bashkëpunimi ekziston Komun eDrenasit, ku, sipas zyrtarëve DrejtorisëKomunale Arsimit, organizohet një kontroll përfëmijët që regjistrohen klasë parë shkollë,nga një komision që përbëhet nga pedagogu, stomatologudhe një teknik mjekësor. Asgjëmangut, kanjë numër caktuar shkollash, sidomos qytet,që ka një stomatolog shkollë, gjë që padyshim ësh shumë i domosdoshëm, po që nukka teknik mjekësor apo mjek pediar. Shkaqetpër mospasje mjekut shkollë lidhen sa memungesën e mjeteve financiare, (shkollat mund angazhoj aq personel, sa cakton komuna, kur bënplanifikimin dhe ndarjen e mjeteve financiare përpaga dhe nevoja tjera shkollës), po aq edhe memungesën e hapësirës së mjaftueshme për improvizuar një mini-ambulan.Mungesa e kujdesit shëndesor ësh shumë etheksuar sidomos shkollat zonat rurale, ku,përveç që mungon mjeku dhe vizitat e shpeshtamjekësore, ato gjenden shumë raste 3-4 kilometralarg qendrës më afërt mjekësore. Mungesa ekujdesit shëndesor shkollat e zonave ruraleësh tepër shumë shqesuese, kur kihet parasyshfakti që këto zona shkollat përballen me probleme mëdha, që ka bëj sidomos memungesën e ujit pijes, rregullimin e nyjave sanitaredhe rreziqe nga sëmundjet e ndryshmengjise. Nga një raport i prezantuar nga Drejtoriapër Pu Inspeksionit, del se nga 34 shkolla Komus së Ferizajt, vem 8 prej tyre i plosojkushtet për ujë pijes. 40 Pikërisht si rezultat i ujit kontaminuar, muajin mars këtij viti, pak-


n 6 nxës shkollash fillore Lugun e Leshanit- rajoni i Pejës, ka marrë hepatitin A. 41Prania e mjekut dhe kujdesit shëndesor shkolla bëhet gjithnjë e më e domosdoshme, sidomospër faktin që fenomenet e delikuencës shkollë ka shënuar rritje kohëve fundit dheja bërë më pranishme. Jo pak gjëra që lidhenme fenomenin e delikuencës e ka burimin e tyrete mungesa e edukas dhe kujdesit mjaftueshëmshëndesor shkolla. Si rezultat, prania edelikuencës shkollë vem sa rrit ndikimin negativ zhvillimin e procesit mësimor dhe ngritjene cilësisë së arsimit. Kjo gjë bëhet edhe më emundur për faktin që jo gjitha shkollat ka rregullorete tyre, cilat, bazë ligjit, duhet t’i hartojme pëlqimin e drejtorisë komunale arsimit.Prania e delikuencës shkolla, bashkë mepengesa tjera që ka bëj me mungesën errethojave shkolla, angazhimin e personelit mjaftuar teknikë dhe rojtarëve, po ndikoj drejtpërdrejt mbizorimin e shumë rreziqeve dhemungesës së sigurisë shkolla. Mungesa e sigurisëfillon që nga niveli i rreziqeve që i kanosenobjektit shkollor, rreziqet nga shembja shkollate vjetruara, rreziqet eventuale nga zjarri, deri terasti më bizar për kohën cilën jetojmë –rreziku që u kanoset nxësve nga prania e përhershmee gjarpërinjve shkollë (shkolla fillore“Teuta” fshatin Grashticë, Prishti). NëDepartamentin e Infrastrukturës dhe ShërbimeveTeknike MASHT tho që brenda mundësiveja munduar bëj aq sa munden për ulur71Delikuenca e rritur e miturve, ëshpasojë e mungesëssë shërbimeve profesionale shkolla:pedagogëve,psikologëve dhemjekëve.Largimi arbitrar ipedagogëve ngashkollat ka pasurrefleksione mëdha shtimin edelikuencës së miturve. Kjo deledhe nga intervistate zhvilluara, poredhe nga opinionete dhëna shumëtryeza anekëndKosovës.40R. S. "Nga 34 shkolla, vem 8 ka ujë pijshëm", Kosova sot, Prishti, 18 janar 2006, fq. 9.41Për më shumë, shih: Hysenaj, H. "Gjash raste nxësish me hepatitin A - faji jetim", Koha ditore,Prishti, 15 mars 2006, fq. 9.


72Numër i konsideruari nxësve dhe iinstitucioneve ABsënuk ka siguri,për shkak godinave vjetruara,gjarpërinjve,mungesës sëbocave hidrogjenit,mungesës sërrethojave, pikave furnizimit me nafdhe derivate nafs (Prishti), largimit pedagogëve dhe psikologëve shkolla, putorëvesocialë etj.,që për një shkollëqë ësh funksion zhvillimitnjerëzor dhe kapitalitsocial, jagjëra domosdoshme.nivelin e rrezikut objektet shkollore, duke investuarsadopak pajisjen e shkollave me bocahidrogjeni, pastaj ndërtimin e rrethojave shkollës etj. Në shkollat qytete, komunat kamarrë iniciativë që, deri diku, ulin rrezikun enxësve nga komunikacioni, duke vendosur‘policët e shtrirë’ rrugët që kaloj afërshkollave. Po ashtu, ka pasur mjaft investime përndërtimin e rrethojave shkolla, gjë që ësh eshprehur më shumë shkollat qytete. Nevojapër rrethoja lidhet ngush edhe me lokacionin eshkollës si dhe me mungesën e aplikimit kritereve ndërtimit dhe planit urbanistik – aty kuka. Mosrespektimi i këtyre kritereve ka sjellë edhederi te prania e rreziqeve shumta për shkollëndhe nxësit, siç ësh, për shembull, ndërtimi ipikave furnizimit me karburante shumë afërshkollës; Prishti, (rreth 50-60 metra) njërësprej shkollave me më së shumti nxës – shkollafillore “Iliria”, afër së cilës ka vite që ësh vendosurnjë pikë e tillë e furnizimit me karburante.Komuna bashkë me shkollën ja përgjegjësit edrejtpërdrej për siguri e nxësve dheshkollave, por rregullativat ligjore fuqi nuk jaaq shumë përshtatshme për gjendjen që ësh epranishme sot, sidomos kur kihen parasysh rastet eshpeshta huliganizmit dhe mosdisiplis shkolla. Ligji fuqi nuk i rezervon drejnshkollës për përjashtuar nga shkolla ndonjënxës për thyerje rregullave disiplinore shkollës, sado flagrante ke qe ato. Shkollame aprovim drejtoratit komunal arsimit vemmund propozojë pezullimin për një kohë nxësit, ose, shumn, kërkojë transferimin etij një shkollë tjer. Për kë gjë, drejtorët eshkollave ankohen, duke u shprehur shqesuar


që ekzistimi i dispozitave tilla ligjore, që rastet kur ja shoqëruara me masa shtesë (trajtimte psikologu ose pedagogu i shkollës përnxësit që thyej rregullat), edhe mund zbatohen.Por, situan cilën gjenden shkollat Kosovë, që asnjëra pothuaj nuk ka përkujdesje psikologut dhe pedagogut, efekti ësh vem negativ– si rezultat, shkollë po vjen deri te krijimii një ambienti konfliktuoz, dhunshëm dhe krejtdestimulues për mësim.73Përveç organizimeve përvitshme aksioneve ndryshme për pastrimin e shkollës dhe oborrit saj, shkolla akoma nuk ësh etabluar mendësiae përkujdesjes së vazhdueshme për ambient pasr, gjelbëruar e shëndetshëm dhe përrethshkollës. Iniciativat ja më shumë personale drejtorëve shkolla caktuara dhe, më shumë,ka karakter aksioneve atypëratyshme, sesaqë shndërrohen kujdes përhershëm për pasur një ambient gjelbëruar dhe pasr përrethshkollës.2.3.5. Krijimi i klimës pozitive shkollaAspekti psiko-social i ambientit pus, gjegjësishtklima dominuese shkollë, mos mëshumë se aspekti fizik, ësh po aq i rëndësishëmdhe determinues i cilësisë së ambientit pus dherezultateve nxënit shkollë. Në arsimin dhepraktikën perëndimore koncepti i klimës pozitive shkolla definohet bazë elemenve caktuar,siç ja: dëgjimi i kujdesshëm, eliminimi ipëruljes, respekti i ndërsjellë ndër nxës, etj. NëKosovë, ndër tjera, krijimi i klimës pozitive shkolla ësh përcaktuar si një nga objektivat kryesorë reformave arsim. Po, megjithëkë, nuk


74ësh e leh për konstatuar se vërtet ekzistonapo jo një klimë pozitive shkollat e arsimit bazik Kosovë, kjo për vëmendjen jo mjaftueshmeqë i ësh kushtuar këtij aspekti ambientit pus zbatim reformës. Raporte nga studimedhe hulumtime ndryshme, po aq sa edhe praktika terren, shfaqin fakte kontradiktore për ase ka dhe, ose sa ka klimë pozitive shkolla.Një nga ndryshimet e para filluara ëshimplementimi i një metode re organizimit orës së mësimit klasë, që shumn ëshinterpretuar si kalim mësimin grupe – prandarjen e nxësve grupe, mënyrë që krijohetkontakt pamor secili me secilin dhe inkurajohetdiskutimi mes nxësve grupe, mënyrë që ke mundësi gjithsecili shprehet.Ky ndryshim ka filluar funksionojë shumëshkolla, por, fatkeqësisht, shumë raste, konceptii mësimit grup ësh interpretuar si ndarje enxësve grupe, pa pasur interaktivitet mestyre. Në një anketim bërë me nxës shkollavefillore komun e Gjakovës, nga 1264 nxës pyetur se mësoj grupe gja mësimit klasë, 1045, ose 82.6 % e tyre ja përgjigjur pozitivisht.42 Ky proces ësh zhvilluar krahas vedijesimitgjithnjë rritje mësimdhësve për pasur një qasje sa më përfshirëse procesin mësimor,duke e vendosur nxësin qendër procesit.Kjo ka sjellë edhe përmirësimin e raportitnxës – arsimtar, si faktor shumë i rëndësishëmpër krijim klimës pozitive klasë dhe shkollë.Përpjekjet për krijim klimës pozitive shkollës’mund arrij rezultatin e synuar, për shkak kushteve aktuale, gjegjësisht mungesës së peda-42Të dhëna marra Zyrën Rajonale Arsimit Gjakovë, da 6 shkurt 2006.


gogut dhe psikologut shkollë. Prania e pedagogutnuk ësh paraparë fare me ligj, përderisapsikologë mund ke ato shkolla që ka mbi1500 nxës. Përpjekjet për krijim klimës pozitive shkollë s’mund arrij rezultatin esynuar, për shkak kushteve aktuale, gjegjësishtmungesës së pedagogut dhe psikologut shkollë.Prania e pedagogut nuk ësh paraparë fare me ligj,përderisa psikologë mund ke ato shkolla qëka mbi 1500 nxës. Në realitet, jo gjithashkollat që ka mbi 1500 nxës ka psikologë –shumica dërrmuese e shkollave, pavarësisht nganumri i nxësve, nuk ka psikologë. Prania epsikologut, për aq sa do ndihmonte tejkalimine probleme ndryshme nxësve që shkaktojrënien e suksesit tyre mësim, po ashtu do ndihmonte edhe për parandalimin e një sërëdukurish negative – dukuri e delikuencës, agresivitetin grup etj., - duke mundësuar mbizorimine një ambienti shkollor miqësor dhe padhu, që drejtpërdrejt ndikon performancënshkollore nxësve dhe rezultatet më mira mësim. DKA- mungesën e psikologut shkollëe arsyetoj me mungesën e buxhetit.Një komponent tjer me rëndësi e krijimit klimës pozitive shkollë ësh edhe vazhdimi ibashkëpunimit mes nxësve si dhe profesorëveedhe aktivitete tilla, si grupi letrar i shkollës,kori i shkollës, grupi i pikturës etj. Përgjithësisht katendenca zgjerimit këtij bashkëpunimi, gjë qëvërehet shumë shkolla. Gjithnjë e më shumë popraktikohet ekspozimi i punimeve nxësvepër korridoret dhe klasat e shkollës, që padyshimse drejtpërdrejt ndikon krijimin e një ambientimë miqësor dhe më rheqës për gjithë nxësit.Shqesuese ësh mungesa e bibliotekave 75Prania e pedagogutnuk ësh paraparëfare me ligj,përderisa psikologëmund ke atoshkolla që ka mbi1500 nxës. Edhepse nevojat përpedagogë ja mëdha.Shkollat e Kosovësende nuk jashkolla pa dhu.Atje ku shkelen drejtat e njeriut dhe nxësve, nukmund ke progresdhe avancime zhvillimin njerëzor.


76Afsimet e mësimdhësvepër zbatiminemetodologjive reja ka kontribuarqë pozita e fëmijëve shkolla je më e mirë,sepse tani gjithnjë emë shumë po vendosen qendër mësimdhënies.Kontribut madh ke fushë kadhë: KEDP-ja,Save the Children-i,UNICEF-i, KEC-i, etj.Këto organizataka bërë që jopak shkolla ambientii nxënit je më i mirë.shkolla dhe gjendja sot, sa i përket ekzistimit këtyre bibliotekave shkolla dhe pajisjes së tyreme tituj librash, po mëkeqet vazhdimësi. Aty kuka biblioteka, shumë raste edhe nuk ja përdorshmepër nxësit, për arsye nga më ndryshmet,sikurse që, an tjer, ja pajisurashumë dobët me tituj veprave domosdoshmepër nivelin përkas shkollës.Me gjithë ndryshimet e klimës klasë dhe qasjene mësimdhësve ndaj nxësve, ndikimi imadh që ka shkaktuar tradita e vjer dominuesepër kohë gja, ka bërë që mos ke përparime masë kënaqshme drejtim eliminimit përuljes së nxësit dhe trajtimit joadekuat ngamësimdhësi. Praktikat e frikësimit nxësve,kërcënimit, përdorimit ndëshkimit fizik, jaakoma pranishme deri masën e shkeljes së drejtave njeriut/fëmijës. Në një anke me 564nxës komun e Malishevës, 31.2 % e tyrepohoj që mësimdhësit përdorin ndëshkiminfizik ndaj nxësve, 26.5 % që mësimdhësit nukja toleran, 18.6 % që mësimdhësit piduhan orë mësimit dhe 15.9 % pohoj qëmësimdhësit përdorin ndëshkimin fizik ndajnxësve. 43 Zyrtarët e arsimit rajon pohojqë këto dhëna tregoj përmirësim gjendjes,po t’i krahasojmë me dhënat e mëhershme. Edhe MASHT-i e tho njëjn gjë. Në një anke fundit që ka bërë kjo ministri me 205 nxës, ataja shprehur që dhuna shkolla ësh e shprehurpak dhe forma lehta. 44 Me gjithë prani edhus dhe sjelljeve jokorrekte nga ana e mësimdhësve,mungesa e monitorimit më aktiv mekanizmave ndryshëm institucionalë, ka bërë43Po aty44Për më shumë, shih: Fazliu, Sh. "Bie dhuna shkolla", Kosova sot, Prishti, 27 shkurt 2006, fq. 6.


ke fare pak raste, kur ndaj mësimdhësveja shqiptuar masa disiplinore, për shkak shkeljessë kodit etik pus. Sigurisht që kjo nuk ëshmënyra e duhur për krijuar klimë pozitive shkollë!Që nga fillimi i reformave vend, një numër imadh i mësimdhësve ësh përfshirë trajnime ndryshme, mesin e cilave ka pasur edhe trajnimepër aplikim metodave reja mësimdhëniesdhe trajnime për drejtat e njeriut, mënyrë që ndikohet uljen e shkallës së dhus shkolla dhe krijimin e klimës pozitive. Mungesae njohurive mjaftueshme dhe e përgatitjes sënevojshme stafit mësimdhës ësh pasojë edhee arsimimit që ka marrë ata kaluarën, e qënuk ka qe shumë i fokusuar përgatitjen e stafitpër pu sociale shkollë. Një problem tjer, sa ipërket çështjes së trajnimeve, ësh edhe fakti që,siç shprehen disa drejtorë shkollash, ZRA-jashpesh ndërhyn përzgjedhjen e stafit mësimdhës,që mund marrë pjesë trajnime ndryshme, duke anashkaluar, mënyrë,nevojat reale shkollës, ngaqë shkollë e ka qar se cilët mësimdhës ka nevojë përtrajnime. Por, megjitha, ja organizuar mjaft trajnimenga organizata ndryshme, mesin e cilave ja: Qendra për Arsim e Kosovës (KEC),UNICEF-i, Save the Children-i, KEDP-ja, etj. Nëkuadër përpjekjeve për ngritje nivelit respektimit drejtave fëmijëve shkolla,KEC-i, kuadër projektit “Edukimi për Drejtat e Fëmijës”, deri tash ka trajnuar rreth 1200mësimdhës, si këshilltarë për drejtat e njeriut,ndërsa 49 tjerë ja certifikuar, si trajnerë për drejtat e fëmijës. Me kë projekt synohet që shkollat fillore Kosovës themelohen rreth 600komitete për mbrojtjen e drejtave fëmijës.77


78Sot Kosovëveproj 7 shkollaspeciale, 70 klasë, bashkuara membi 1100 fëmijë menevoja veçanta.Në shumë shkolla vendit ësh arritur krijohen klasat ebashkuara, gjë qëka ndihmuar shumëshkollat dhe komunitetin përkrahinfëmijët me nevoja veçanta. Megjitha,objektet e tashmenuk ja adaptuarmë për fëmijët menevoja veçanta.Nevoja për trajnimin e stafit mësimdhës ëshe madhe, kur kihet parasysh numri jo i madh imësimdhësve trajnuar që vij nga e njëjtashkollë. Në MASHT deklarohen se trajnimi i stafitpedagogjik mbetet objektiv i rëndësishëm i pussë tyre. Trajnimet ja domosdoshme edhe përfaktin që kurrikuli dhe tekstet e reja mësimore kapësuar mjaft ndryshime, dhe zbatimi i tyre praktikëkërkon qasje tjer nga ajo e mëparshmja.Ndryshimi i kurrrikulit dhe futja e lëndës sëedukas qytetare tashmë ka dhë efektet e saj përzgjerim njohurive nxësve për drejtat etyre dhe, njëjn kohë, imponimi imetodologjisë së re mësimdhënies për aplikim këtij kurrikuli dhe teksteve shkollore ka ndihmuaredhe për përmirësimin e ambientit dhe klimës mbizoruese klasë.2.3.6. Nxësit me nevoja veçantaPër zhvillimin njerëzor Kosovë dhe rrine kapitalit social rëndësi veçan ka: edukimidhe arsimimi, rehabilitimi, socializimi dheintegrimi i fëmijëve me nevoja veçanta. Paspërfundimit lufs së armatosur Kosovë, vitin 1999, fëmijëve që ka nevoja veçanta po i kushtohet kujdes si asnjëherë mëparë. Kjo ësh një arritur e pamohueshme.Për kë arsye, një nga çështjet që ka zë vend veçan reformat për arsimin bazik Kosovë, ësh çështja e përfshirjes shkolla nxësve me nevoja veçanta, gjegjësisht krijimii një ambienti sa më përshtatshëm dhe një klimeintegruese për këta fëmijë. Varësisht nga niveli inevojave dhe kërkesave veçanta fëmijëve,përfshirja e tyre shkollë ësh bërë ose klasë bashkuara (krijimi i cilave kushzohet shumë


nga ekzistimi i hapësirës së mjaftueshme shkollëdhe mjetet financiare), ose edhe ja integruar mësimin e rregullt. E gjithë kjo ësh realizuar kuadër përkrahjes për konceptin e shkollësgjithëpërfshirëse e që ka rezultuar me rritjen enumrit nxësve me nevoja veçanta, përfshirë sistemin shkollor. Sot Kosovë veproj7 shkolla speciale, 70 klasë bashkuara, me mbi1100 fëmijë me nevoja veçanta. 45 Në shumëshkolla vendit ësh arritur krijohen klasat ebashkuara, gjë që ka ndihmuar shumë shkollat dhekomunitetin përkrahin këta fëmijë me nevoja veçanta. Problem mbetet fakti që nuk ja bërëhulumtime mjaftueshme për identifikuarnevojat e këtyre fëmijëve, mënyrë që pastaj vendoset se ja për t’u dërguar shkollë speciale,apo duhet edhe integrohen mësimin erregullt. Kjo ësh edhe pasojë e mungesës sëpsikologut dhe pedagogut shkollë, i cili, qe merastin e regjistrimit fëmijës shkollë, do përcaktontese ai ka apo jo nevoja veçanta.79Ka mjaft raste kur nga klasat e bashkuara fëmijët ke kaluar mësimin e rregullt, si rezultati përmirësimeve që ka shënuar gja mësimitspecial. Një projekt i tillë i ngjashëm ka rezultuar komun e Ferizajt, ku kuadër projektit përmësimin e përshpejtuar (Catch up), që ka qekryesisht i dedikuar për minoritete, ja përfshirëshumë fëmijë që ka pasur probleme dhe nevoja veçanta, që u ka pamundësuar ecin paralelishtme bashkëmoshatarët e tyre. Projekti, cilin ka ndihmuar edhe HANDIKOS-i, ka paraparëmësim përshpejtuar, me program reduktuar, mënyrë që fëmijët kompensoj kohën e humburdhe t’iu bashkohen bashkëmoshatarëve tyre.45Sekiraqa, A. "Edhe u kam drej shkoj shkollë!", Iliria Post, Prishti, 17 shkurt 2006, fq. 4.


80Me gjithë arritjet epakontestueshme fushë kashumë vështirësi qëka për rrjedhojëdefektet që lidhenme zhvillimin njerëzor:fshehja e fëmijëveme nevoja veçanta ngaprindërit, me çkapamundësohetzhvillimi i tyre njerëzor.Në DKA Ferizajt tho që megjithëse komuna kabërë shumë që programi ke sukses (ësh e vetmjakomu që e ka përfunduar me sukses këprogram), ai s’mund vazhdojë më, për shkak seMASHT-i s’po ndihmon me mjete.Në procesin e identifikimit rasteve dhe nevojave veçanta fëmijëve, shumn mungonpërkrahja e prindërve. Kjo ësh e shprehur sidomos zonat rurale, ku prindërit, megjithëse i dinevojat e veçanta ose afsi e kufizuara fëmijëve tyre, ata nuk e kërkoj ndihmën e mësimdhësitapo shkollës, por tentoj që fëmijën etyre ta dërgoj patjer mësimin e rregullt, qësigurisht nuk pritet sjellë rezultate nxë.Ose, ka edhe raste tjera kur prindërit që kafëmijë me nevoja veçanta, nuk i dërgoj ata fare shkollë. Për kë qëllim, HANDIKOS-i pozhvillon një projekt për nxitur dhe vedijesuarprindërit për përfshirë fëmijët e tyre procesinmësimor. Ndryshe, drejtorët e shkollave flasin përpërkushtim stafit akademik për pu me rastet efëmijëve me nevoja veçanta dhe për mirësjellje fëmijëve tjerë. Por problem mbetet fakti imungesës së trajnimeve mjaftueshme stafitmësimdhës, kushtuara veçarisht për punme fëmijët me nevoja veçanta. MASHT-i kakontraktuar 17 trajnerë për trajnim mësimdhësveme programin TESFA (drejt një shkolleefektive për gjithë), ku deri fund vitit 2005ja trajnuar gjithë mësimdhësit që punoj arsimin special, dhe rreth 1300 mësimdhës rregullt. 46 Edhe Projekti Finlandez për Përkrahjen eSektorit Arsimit Kosovë (FSDEK), po ndihmonpër trajnimin e mësimdhësve, përkrahjen eFakultetit Edukimit dhe shkollave gjithëpërfshirëse.46Po aty


Përgjithësisht, ja shënuar shumë përparime drejtim krijimit një klime sa më integruese përfëmijët me nevoja veçanta. E dhëna se gjitha komunat e Kosovës ja hapur paralele bashkuara dhe që ka shumë raste kur fëmijët menevoja veçanta ndjekin mësimin bashkë memoshatarët e tyre, ësh tregues i avancimit gjendjes. Ka pasur edhe përmirësime infrastrukturë,ku gati gjitha shkollat ka ndërtuar hyrje posaçme për fëmijët me nevoja veçanta dheafsi kufizuara, sikurse disa shkolla edheja ndërtuar tualete përshtatshme për këtafëmijë.812.4. Mundësi dhe rreziqet2.4.1. Fuqizimi i shkollaveMe gjithë konstatimin e përgjithshëm se shkollasot ësh e zhveshur shumë nga kompetenca dheautonomia vendimmarrje, duket që akoma nukka ndonjë plan konkret apo politikë për delegim përgjegjësive te shkollat, përfshirë ato që ka bëj me ambientin e pus shkollë. NëMASHT tho që akoma nuk ka kushte për bartje përgjegjësive shkolla, duke shpresuar që medecentralizimin e përgjithshëm Kosovë, edheshkollat do marrin më shumë përgjegjësi, njëproces që, megjitha, shkon shkallë-shkallë dhe icili nuk dihet mirë se sa ka gjasë realizohet dhepër sa kohë pritet realizohet. Procesi i delegimit përgjegjësive shkollat, rast, nkuptonedhe qarsim pozicionit secilit institucion,MASHT-it, ZRA-ve, DKA-ve dhe ve shkollave.Drejtori komunale arsimit ka jo pak vërejtje rolin e ZRA-ve, për cilat shprehen se shpeshherëja pengesë për ushtrimin e përgjegjësive Autonomia emunguar eshkollave, centralizimidhe monopoli ipërqendruar vendi-marrje,kolizionet dhemossaksi ligjore,paraqesin rrezik madh për kontributine arsimitbazik ZhH dhe kapitalin social Kosovës.


82DKA-ve dhe shkollave. Siç shprehet një drejtor një shkollë Prizren, shkollave po u zihet frymanga mungesa e kompetencave dhe pikërisht ëshdomosdoshmëri që shkolla ke më shumëautonomi, sidomos për menaxhim buxhetit saj.Ndër përgjegjësi e munguara që shkollat i bën mëpak autonome ësh zgjedhja e drejtorit ngaMASHT-i. Andaj një shkallë më e lar e decentralizimit pushtetit arsim, mbetet mundësi e mirëpër t’i dhë më shumë pushtet vendimmarrjeshkollës, që supozohet se, pastaj, do kishte efektemë mëdha për përmirësim gjendjes, përgjithësi, dhe ambientit pus shkolla, veçanti.Afsi menaxhuese shkollave asnjëherës’ka mundur vihen test mirëfill, pikërishtpër shkakun e mungesës së përgjegjësive tyre vendimmarrje. Por, po ashtu, ësh evidenteqë shkollat ka arritur rezultate ndryshme –dikush më shumë e dikush më pak, sa i përket cilësisësë ambientit pus. Ndikimi, sidomos i drejtorit shkollës, ësh qesor, por rastet e suksesit shkollë, që ja meri e angazhimit drejtorit,nuk ja pranishme nivelin që do mund konstatohej se shkollat ka mungesë rezultatesh,për shkak mungesës së afsive menaxhuese drejtorëve, e jo për shkak mungesës së përgjegjësive vendimmarrje.Pikërisht me qëllim ngritjes së afsivemenaxhuese shkollave, vazhdimësi ja organizuartrajnime, që, shumn, nuk ka qeshumë specifikuara për çështjet që ka bëjme ambientin e pus shkollë. KEC-i bashkëpunim me KEDP- dhe MASHT-in vazhdoj kontribuojë trajnimin e stafit udhëheqës


shkollës kuadër programit “Qeverisja dheUdhëheqja e Shkollës”. Trajnime ja organizuaredhe nga organizata tjera. Por, për shkak mungesës së buxhetit, shkolla nuk mund organizojëve trajnim për nevojat e veta identifikuaradhe, mënyrë, ësh e shtyrë mbështetetplosisht trajnimet që organizohen nga institucionetdhe organizatat e tjera. Shfryzimi i programeve ndryshme trajnimit dhe i donatorëvepër ngritje afsive menaxhuese shkollave,aktualisht mbetet e vetmja mundësi për shkollat që përmirësoj performancën e pus së tyre dhe,me kë, ndikoj edhe për ngritjen e cilësisë arsim.Parimisht, shkollat nuk ka kurrfarë kufizimipër parashtruar kërkesat e tyre, drejtuar institucionevelokale dhe atyre qendrore arsimit. Por kady probleme thelbësore: e para, kërkesat e tyrekufizohen nga mungesa e buxhetit komus dheMASHT-it dhe, e dyta, procedurat e komplikuara prokurimit që duhet t’i ndjekin shkollat ja srngarkesëpër shkollën, që ndikon drejtpërdrejt ritmine ulët zhvillimit dhe përmirësimit gjendjes shkollë, më konkretisht, pengon plosimin enevojave, qof ato më elementare për një ambientpune sa më përshtatshëm.Në procesin e implementimit politikave ngaMASHT-i, i ësh kushtuar mjaft kujdes shtrirjes samë gjerë këtyre politikave shkolla vendeve dhe rajoneve ndryshme Kosovës.Zyrtarët e arsimit, drejtorët e shkollave dhemësimdhësit nuk flasin për ekzistim diskriminimit procesin e aplikimit politikave ndryshme arsimore dhe reformës përgjithësi,mbi bazën e ndarjes shkollë e zos rurale dhe83Ka disa raste konflikteve relacioninMASHT - DKA,që kryesisht lidhenme emërimin e drejtorit shkollës.Pushteti komunaldhe, raste tjera, edhe MASHT-iushtroj ndikim përzgjedhjen e drejtorëve, bazë parapëlqimeve tyre politike dhe rastet kur parapëlqimetja ndryshme, vjenedhe deri situatatkur DKA-ja emëronnjë drejtor, ndërsaMASHT-i një tjer.


84Sipas zyrtarëve MASHT, Qeveria eKosovës ka dhëvërejtje se shpeshka mosmarrjeparasysh nevojavedhe prioriteteve shkollave, si përshembull rastetkur rajoni prej ngavjen ministri mund bëhet koncentrimi investimeve, oserastet kur hapësirë caktuarndërtohen dy osetre shkolla, pamarrë për bazënumrin e nxësve,me ç'rast pas njëkohe shkurrnjëra shkollërrezikon mbetetpa nxës.urbane. Sidomos, sa i përket ambientit pus,konkretisht hapësirës shkollore, shumë shkolla fshatit gjendja ësh më e mirë, kjo për shkakedhe numrit vogël nxësve këto shkolla,që ësh rezultat i migrimit popullsisë ngafshati qytet që nga periudha e paslufs. Ndikimipolitik duket je mjaft i shprehur sistemin earsimit, duke u shndërruar ndonjëherë shkak diskriminimit investimeve shkolla nga institucionetarsimore. Ka disa raste ku ka konflikte relacionin MASHT – DKA, që kryesisht lidhen meemërimin e drejtorit shkollës. Pushteti komunaldhe, raste tjera, edhe MASHT-i ushtrojndikim përzgjedhjen e drejtorëve, bazë parapëlqimeve tyre politike, dhe rastet kurparapëlqimet ja ndryshme, vjen edhe deri situatat, kur DKA-ja emëron një drejtor, ndërsaMASHT-i një tjer. Sipas zyrtarëve MASHT,Qeveria e Kosovës ka dhë vërejtje se shpesh kamosmarrje parasysh nevojave dhe prioriteteve shkollave, si për shembull rastet kur rajoni prejnga vjen ministri mund bëhet koncentrim i investimeve,ose rastet kur hapësirë caktuar ndërtohendy ose tre shkolla, pa marrë për bazë numrine nxësve, me ç’rast pas një kohe shkurr njërashkollë rrezikon mbetet pa nxës.2.4.2. Pengesat buxhetoreProcesi i fuqizimit shkollës nuk mund realizohetpërderisa shkolla mos mund ke dispozicion saj buxhetin përkas. Gjithsesi, çështjae mungesës së mjeteve financiare për investime arsim ësh faktori determinues i gjendjes arsim,sidomos sa i përket çështjes së ambientit puspër shkolla. Përpjekjet për krijimin e ambientit pus shkolla kërkoj jo pak raste investime


kapitale infrastrukturë dhe pajisje teknike, përç’gjë nevojiten mjete konsiderueshme financiare.Në vitin 2005, buxheti i ndarë për arsim ka qe89.2 milio €. Përafërsisht, e njëjta shumë ëshedhe kë vit (2006). Ësh problem që me njëshumë tillë buxhetore arrihen rezultate larta,sado që kjo nuk justifikon gjitha gjërat që çalojdhe objektivat e parealizuara shkolla, përfshirëambientin e pus.2.5. PërfundimeNë gjithë procesin mësimor shkollë, ambientii pus - gjitha aspektet e tij - ndikon drejtpërsëdrejti rezultatet e nxënit, ndërsa rezultatete nxënit drejtpërdrejti ndikoj zhvilliminfizik, zhvillimin njerëzor dhe zhvillimin ekapitalit social Kosovës. Duke u nisur që ngainfrastruktura, si bazë e zhvillimit procesit mësimor, gjitha aspektet e ambientit pus, dukeqëndruar raport drej me rezultatet e nxënit, luaj rol shumë rëndësishëm për ngritjene cilësisë së ambientit pus. Mënyra e rregullimitinfrastrukturor dhe organizativ shkollësbën që shkolla je ose jo rheqëse, motivuese,nxise për nxësin, duke krijuar një varshmëri drejtpërdrej rezultateve nxënit me kushtete pus.85Nuk ka zhvillimnjerëzor dhe kapitalsocial , pa arsimcilësor bazik e asarsim cilësor bazik,pa mësues paguar mirë dhe painvestime kapitale arsim. Deklaratatse mungoj fondetnuk ja përgjigjerelevante dhe përgjegjshme.Ligji i arsimit fillor dhe mesëm Kosovëgjithsesi që përbën një bazë mirë për procesin endryshimeve sistemin e arsimit bazik vend,dhe, si i tillë, mund konsiderohet si një sukses proces. Pamundësia e zbatimit ligjshmërisëdhe kufizimet administrative që dalin nga ky ligj, an tjer, ka shkaktuar jo pak pengesa përpërmirësimin e situas. Centralizimi i tepruar i sis-


86temit arsimit dhe, bashkë me , mungesa eautonomisë së shkollës, ka krijuar një praktikë jofort mirë sistemin e arsimit Kosovë, qëedhe po evidentohet me një shumësi problemesh.Në kontekstin e ambientit pus, infrastrukturaligjore ësh jo fort e favorshme – nuk ekzistojudhëzime mjaftueshme ligjore dhe administrativepër rregulluar çështjen e ambientit pus shkolla. Mospërcaktimi më i detajuar dhe mosrregullimi mënyrë më mirë i çështjes së kompetencave institucioneve arsimore ka ndikuarmjaft shumë edhe mungesën e një bashkëpunimimë frytshëm mes institucioneve. Çështja erregullimit ambientit pus shkolla nukndikohet negativisht vem nga mosrespektimi iligjshmërisë dhe kufizimet administrative, porndikohet shumë edhe nga mungesa e bashkëpunimitmë madh ndërministror, sikurse edhe ngamungesa e ligjeve që mbroj ambientin publik.Trashëgimia nga e kaluara e objekteve vjetrashkollore, dëmet e shkaktuara nga lufta dhemungesat buxhetore për investime kapitale infrastrukturë shkollave paraqesin hendikep madh për sistemin e arsimit, duke u shprehur kryesisht formën e mungesës së hapësirës sëmjaftueshme për pu – si element parësor pwr krijimine një ambienti pus, përshtatshëm përmësim. Inkurajuese ja investimet e bëra ngainstitucionet arsimore vendase dhe organizatat etjera huaja, apo vendore, për ndërtimin dherindërtimin e objekteve shkollore, gjë që, sadopak,ka përmirësuar gjendjen, pakn për siguruarmundësi e shkollimit për gjithë fëmijët, si edrej e patjersueshme dhe kërkesë minimale përavancim sistemit arsimor. Hapësira e kufizuarshkollore shumë shkolla vendit ka imponuar


zhvillimin e mësimit me 3-4 ndërrime, gjë që, an tjer, imponon shkurtim orës së mësimit.Pra reaksioni ësh zinxhiror me kë rast. Rezultatiësh jo fort i këndshëm; më shumë se 30 nxës( shumicën e shkollave mesatarja e nxësveësh mbi 30) mbaj orë mësimi prej 30 minutash,realisht, mësimdhësi s’ka mundësi që t’ia kushtojnjë nxësi as një minu kohë. Kjo, sidomos, situan ku puna grupe dhe aplikimi i metodave reja mësimdhënies akoma nuk ëshetabluar si duhet arsimin bazik Kosovë.87Ambienti i jashm i shkollës (hapësira rrethshkollës dhe ve objekti shkollor), sikurse edhe aii brendshmi, akoma mbeten larg nivelit quajturitambient i përshtatshëm për mësim. Mungesamjaft e theksuar e inventarit dhe mjeteve teknike nevojshme shkollë shumë raste pamundësonzhvillimin normal mësimit. Mungesat e kabinetevedhe mjeteve konkretizimit, që ja shumë theksuara, ndikoj drejtpërsëdrejti rezultatete nxënit, duke e kufizuar nxësin fitimin enjohurive më gjera lëmi ndryshme mësimit. Interieri shkollor akoma ësh largplosimit kritereve nevojshme për qerheqës dhe stimulues për nxësin. Për mëshumë, mungesa e sigurimit ngrohjes gja dimrit( shkollat e fshatit akoma ka shumë raste kupërdoren stufat për ngrohje, dhe ja pikërishtnxësit që kujdesen për ngrohjen e klasës) dhemungesa e ujit pijes, sigurisht që krijoj njëambient jo shumë përshtatshëm për mësim.Ësh shqesues fakti që disa hulumtime qëja bërë për shkaqet e braktisjes së shkollës –trend ky që ka shënuar rritje, shkolla ka dalë jenjë nga shkaqet kryesore braktisjes. Mirëmbajtjae objektit shkollor bëhet akoma më e vështirë


88situan ku shumica e shkollave e ka limituarbuxhetin, sa i përket angazhimit stafit nevojshëmteknik dhe administrativ.Niveli i kujdesit përgjithshëm shoqëror dheinstitucional për shkollën nuk ësh nivel kënaqshëm. Mungesa e përkujdesit mjaftueshëmshfaqet edhe përmes mungesës së kujdesit mjaftueshëm shëndesor për nxësit shkollë.Siguria po ashtu nuk ësh nivel, qof edhe ajofizike, që jo pak raste ësh e nivelit lar, përshkak vjersisë së objekteve shkollore dhe rreziqe tjera që vij si mungesë e respektimit standardeve ndërtimit. Si pasojë e mungesës sërregulloreve më strikte dhe mekanizmave inspektuessë nivelit sigurisë shkolla, shkolla Kosovë rrezikon bëhet gjithnjë e më shumë njëambient ku shfaqet dhuna. Në kë mënyrë, mungesae psikologut shkolla ësh fare epaarsyeshme.Investimet e vogla dhe vëmendja e pamjaftueshmeqë i kushtohet aspektit psiko-social shkollë vë dyshim mundësi që shkolla Kosovë ke përmbushur kriterin e nevojshëmpër qe ambient i përshtatshëm për zhvillim suksesshëm psiko-social fëmijës. Mungesa ehapësirave dhe aktiviteteve shumta jashmësimoredhe rekreative për nxësit gati se pamundësonkrijimin e një lidhje më ngush nxësitme ambientin shkollor, duke mos e bërë kë fundit ambient parapëlqyer prej nxësit. Në krijimine kësaj lidhjeje ndikon shumë edhe kujdesi qëi kushton prindi fëmijës dhe bashkëpunimi që ai kamë shkollën. Rezultatet e bashkëpunimit prindërve me shkollën dhe kujdesit për fëmijët etyre nxës, megjithëse nuk ja kënaqshme


(gjendja ësh me e rëndë shkollat zonatrurale), ka indikacione që ësh përmirësuar. Kjo kabërë që një farë mënyre rritet edhe kujdesi ikomunitetit për shkollën, ku nuk mungoj rastet einvestimeve dhe kontributit tyre, praktikë kjo eshprehur më shumë fshatra, ku shkolla perceptohetmë shumë si diçka që i takon komunitetit fshat. Përfshirja e fëmijëve me nevoja veçanta shkollë dhe krijimi i kushteve për ta, veçarishsh sukses.89Çështja e buxhetit pamjaftueshëm për arsimësh pika ndërlidhëse pothuajse me gjithapengesat që dalin procesin e sigurimit njëambienti sa më përshtatshëm për pu. Kjo ëshe kuptueshme për faktin që krijimi i një ambienticilësor pus kërkon investime kapitale dheinvestime tjera më vogla, që gjithsesi ja varësi mundësive buxhetore. 7-8 milio eurotqë nda MASHT-i për çdo vit për infrastrukturënshkollore dhe mjete tjera financiare paraparapër trajnime stafit mësimdhës dhe udhëheqës shkollës, sikur edhe buxheti total vjetor përarsim, nuk premtoj shumë për ardhmen.Përgjithësisht, ësh para kohe flitet për cilësi ambientit pus shkolla arsimit bazik Kosovë, gjendjen ku si pasojë e trashëgimisëinfrastrukturore jo fort përdorshme dhe pasojave lufs së fundit, aspekti psiko-social mbetet farepa kujdes, ngaqë problem mbetet ve sigurimi iobjektit dhe hapësirës së mjaftueshme. Me njëfjalë, shkolla Kosovë akoma ballafaqohet meproblemin ekzistencialist – pasjen e një hapësire mjaftueshme për pu dhe, si e tillë, akoma nukmund thuhet se mundëson zhvillimin emjaftueshëm psiko-social dhe fizik fëmijës.


90Natyrisht që arriturat nuk ja papërfillshme,përkundrazi, ësh inkurajues progresi i bërë derimë tani, pakn se e krahasojmë me gjendjen eperiudhës para vitit 1999.2.6.Rekomandime1. Të organizohet një fusha e fuqishme e vedijesimit(edukimit) për rolin dhe rëndësi që ka infrastruktura, ambienti i përshtatshëmpër nxënit e suksesshëm, për ngritjen e efikasitetit dhe efektivitetit si dhe ndikimit tij zhvillimin njerëzor dhe kapitalinsocial vendit.Afati: Viti shkollor 2006/ 2007BARTËSIT: MASHT-i, KEC-i, ZRA-, DKA-, UNICEF-i.2. Të përcaktohen standardet dhe kriteret për një mjedis shëndoshdhe përshtatshëm për mësimdhënie dhe nxënit efikas e efektiv.Afati: Deri fund vitit shkollor 2007/2008BARTËSIT: MASHT-i, UNICEF-i, ZRA-t ë, DKA-, KEC-i, KEDP-ja.3. Të rishikohet legjislatura ekzistuese, evitohen gjithapaqarsi, evitohen gjitha kolizionet, paralelizmat dhe përzierjet ekompetencave ndërmjet DKA-ve, ZRA-ve, forcohen shërbimet e konsulencës shkolla, duke siguruar shërbimin pedagogjik - psikologjik,pun sociale, shërbimet e bibliotekarisë dhe shërbimet shëndesore.Afati: 31. VIII. 2007BARTËSIT: Qeveria, Kuvendi, MASHT-i, Komisioni parlamentar,KEC-i, KEDP-ja, UNICEF-i, Konsulenca nga OECD-ja, UE-ja, BB-ja.4. Me ligj bëhet decentralizimi dhe bartja e përgjegjësive institucione shkollore - shtimi i kompetencave për drejtorët e shkollave,lehsimi i procedurave prokurimit, hapja e xhirollogarive shkollave, depolitizimi total i shkollave, duke krijuar kritere dhe standardeqë do mundësonin përzgjedhjen e njerëzve kompeten, si


aspektin profesional dhe pedagogjik, ashtu edhe aspektin deontologjik,integritetit moral, përkushtimit, ndershmërisë, afsive treguara kreative dhe për zgjidhje problemeve, përkushtimit përndryshime dhe qasje inovative, etj. Të krijohen kushte që përzgjedhjen emësimdhësve ta bëjë drejtori i shkollës e jo ky monopol je nivele larta, siç ësh tani. Nivelet e larta monitoroj dhe vlerësojzbatimin e kësaj përgjegjësie. Me kë evitohen dobësi e tashmegja përzgjedhjes së stafit shkollës.Afati: 31. VIII. 2007BARTËSIT: Komision parlamentar, shoqëria civile.5. Të hartohet një plan i veprimit për bashkëpunim ndërministror fushën e arsimit dhe edukimit.Afati: 31. XII. 2006BARTËSIT: Qeveria.6. Të hartohet një plan veprimi me cilin do mundësoheshinqë brenda tri viteve asnjë shkollë e arsimit detyruar Kosovë mospunojë më shumë se dy ndërrime, mos punojë kontejnerë apo objekte që ndikoj zhvillimin e vandalizmit dhe papërgjegjësisë,dobësimin e karterit dhe prangosjes së mendjes së nxësve.Afati: 31. XII. 2006BARTËSIT: MASHT-i.7. Deri vitin 2009 gjitha shkollat publike arsimit detyruar lidhen me internet dhe pajisen me më së paku një kabinet informatikës.Afati: 31. VIII. 2009BARTËSIT: KUVENDI DHE QEVERIA.8. Të përcaktohen standarde për vlerësimin e shkollore.Afati: 31. VIII. 2007BARTËSIT: MASHT-i, UNICEF-i, KEC-i, KEDP-ja.9. Me ligj përcaktohen përgjegjësi për mirëmbajtjen e hapësirës shkollore, sistemi i monitorimit dhe i vlerësimit mjedisitshkollar dhe për çdo vit raportohet për gjendjen e objekteve shkollore91


92 komu: Inspektorati sanitar, Inspektorati i arsimit, DKA- dheKëshill i shkollës. Lidhur me kë MASHT-i hartojë formularin dhekriteret e vlerësimit dhe raportimit.Afati: Detyrë e përhershme.BARTËSIT: MASHT-i.10. Të sigurohen burime alternative për financimin e shkollave,krijimin e ardhurave nga prodhimet e ndryshme që bëj nxësit dhepersonelin mësimor, krijimin e mundësive që shkollën financiarisht tandihmoj prindërit, organizatat e ndryshme biznesit dhe organizatathumanitare pajtim me rregullat dhe parimet, cilat nuk ja kundërshtim me ligjin.Afati: Detyrë e përhershmeBARTËSIT: Institucionet dhe shkollat.Gjetja e burimeve dhe zgjidhjeve juridike e financiare ekonomike përpërmirësimin e statusit mësimdhësve (sigurimi i një fondi për pensionimine parakohshëm mësimdhësve), cilët, për arsye shëndesoreapo humbje afsisë, nuk mund kryej me sukses misionin eedukatorit. Sigurimi i burimeve dhe mekanizmave përcjellës ligjorë përkontrollime periodike shëndesore personelit mësimor (së paku njëherë vit).11. Sigurim i mjekut përgjithshëm për secilën shkollë, ose sëpaku për çdo dy shkolla afërsi.Afati: Sa më parë.BARTËSIT: MASHT-i dhe MSh-ja.12. Bashkëpunim i shtuar mes MASHT-it dhe Ministrisë sëAmbientit dhe Planifikimit Hapësinor për përmirësim ambientit dhe përreth shkollave.


KREU 395VLERA KASTRATIKURRIKULI DHE TEKSTET SHKOLLORE,NDIKIMI I TYRE NË ZHVILLIMINNJERËZOR3.1. E drejta për arsim bazik ka peshë specifikepër zhvillimin njerëzor bon e sotmeE drejta për arsim bazik ësh një e drej që kapeshë specifike për zhvillimin fizik, zhvilliminhuman dhe për kapitalin social jo vem njëvendi, por edhe planetit to, rësi.Për kë arsye e drejta për arsimimin ësh edrej e garantuar Deklaran Universale për Drejtat e Njeriut (DUDNj), Konvenn për Drejtat e Fëmijës Kombeve Bashkuara. E drejtauniversale për pjesëmarrje arsimin bazik ësh krye liss edhe synimet e këtij mileniumi caktuara nga Organizata e Kombeve Bashkuara. Por, pjesëmarrja arsim bazik endeësh e ulët shumë vende bos. Hulumtimettregoj se vitin 2000, më se 113 milion fëmijënuk ka qasje arsim fillor, 880 milion rriturja analfabe dhe diskriminimi gjinor vazhdon mbijetojë shumë sisteme arsimore. Po ashtu,cilësia e procesit mësimor dhe arritja e vlerave dheafsive njerëzore, ja larg nga qëllimet dhe nevojate individit dhe shoqërisë 47 . Këto dhëna jabazë për një përkushtim më madh për pjesëmarrjeuniversale arsimin bazik që ka marrë përmasaglobale pas takimit Forumin Boror përArsim vitin 2000 Dakar, Senegal.Pavarësisht ngakërkesat dhe standardete qartandërkombëtare për drejtat e njeriut përgjithësi dhepër drejn arsim veçanti,hulumtimet tregojse vitin 2000,më se 113 milionfëmijë nuk kaqasje arsim fillor,880 milio rriturja analfabe dhediskriminimi gjinorvazhdon mbijetojë shumë sistemearsimore.47Dakar Framework for Action; Education for All, Dakar Senegal, 26-28 April 2000


96Kjo tregon se kashumë problememe dy komponenthemelorë zhvillimitnjerëzor dhe kapitalit social, ekëta ja: paafsiapër shkrim - lexim enjë numri madhnjerëzish dhepabarazia gjinoreqë ja pjesë përbërësee IZhNj-sëNatyrisht këto prodhojndikime edhe BAN dhe mirëqeniene qytetarëvedhe jegjasie njerëzve.Arsimi konsiderohet si një nga fushat elementare zhvillimit, paqes dhe stabilitetit mes vendeve dhe një nga mekanizmat kryesor përpjesëmarrje efektive shoqëri dhe ekonomi eshekullit 21, n ombrellën e procesit shpejtuar globalizmit 48 . Por përpjekjet për pjesëmarrjeaktive nuk garantoj domosdoshmërisht arsimcilësor, prandaj përmirësimi i vazhdueshëm i cilësisësë arsimit, qëndrueshmëria dhe mbarëvajtja earsimit cilësor, do duhej je pjesë pashmangshme këtyre përpjekjeve.Me qëllim që CAB-i (ve nocioni cilësi earsimit ësh koncept i gjerë, gjithëpërfshirës dhekompleks, që nuk përqendrohet vem politikatdhe planifikimin nivel nacional, por i kushtonrëndësi veçan edhe realizimit politikave shkollë dhe klasë si ambiente mësuarit etj.) je funksion zhvillimit njerëzor dhe kapitalitsocial, do duhej një planifikim dhe menaxhimefikas si dhe realizim, monitorim dhe vlerësimi mirëfill i përcjelljes me transparencë dhepërgjegjësi madhe imputove-kushteve cilat zhvillohet AB, proceseve si zhvillohetarsimimi bazik, rezultateve që dalin nga procesii edukimit dhe i arsimimit si dhe ndikimeveimpakteve këtyre rezultateve zhvillimetfizike, veçori individuale nxësve që ja domosdoshme për zhvillim ekonomik, si dhe njohjes, respektimit dhe zbatimit vlerave qëja dobishme për mirëqenien sociale qytetarëvepër zhvillimin e demokracisë, drejsisësociale dhe shtetit ligjor bazuar sundiminligjit. Vem mënyrë CAB-ja e kryen funksionine zhvillimit njerëzor. Por, që kjo ndodhë48Dakar Framework for Action; Education for All, Dakar Senegal, 26-28 April 2000


proces do duhej ke përfshirje gjerëakterësh dhe partnership me gjitha shtresat eshoqërisë. Po mbi gjitha, për cilësi lar, politikat,planifikimet dhe praktikat shkollore duhet synoj dhe adresoj interesimet, nevojat dhesuksesin e nxësit si qëllim fundit. Interesimet,nevojat e nxësve, nevojat e shoqërisë përzhvillime teknike, teknologjike, shkencore dhesociale, për zhvillimin fizik nxësve, përngritjen e indeksit zhvillimit njerëzor duhet adresohen kurrikula dhe tekste shkollore, cilat mënyrë ilustrative nuk ja asgjë tjerpos “ushqim” për zhvillimin njerëzor dhe kapitalinsocial shoqërisë kosovare. Për kë arsyeduhet bërë përmirësime kurrikula dhe tekstesepse: “përmirësimi i cilësisë së arsimit padyshimkërkon adaptimin e përmbajtjes së kurrikulës, (teksteveshkollore- sh. VK) dhe proceseve që synoj nxësin qendër, njohë dhe aplikojëdiversitetin e nevojave, interesimeve dhe fazave zhvillimit kognitiv, social dhe emocional nxësitdhe zhvillimin e njohurive, afsive dhe qëndrimeveqë mundësoj një pavarësi individuale mësuar, nxënit dhe zgjidhjen e problemeve EFA(p. 59)” 49 .97Këto ndryshime lidhen ngush edhe me konceptine zhvillimit njerëzor, meqë kurrikuli ëshnjë kontribut i rëndësishëm dhe i paanashkaluar përzhvillimin e burimeve njerëzore. Ve koncepti izhvillimit nkupton krijimin e një ambienti kunjeriu mund zhvillojë potencialin e vet plodhe ke një je produktive, kreative që përkonme nevojat dhe interesat e tij. Por, meqë koncepti izhvillimit i konsideron njerëzit jo si mjete, po siqëllime vete, zhvillimi njerëzor nkupton49Dakar Framework for Action; Education for All, Dakar Senegal, 26-28 April 2000 (p. 59)


98Kurrikulat e orientuarvem informacionembysin-'vrasin" kreativitetine nxësve.Kurrikulat tradicionalëka pasurkarakter enciklopedik.Qëllimi ka qememorizimi i fakteve.Kurrikulat e këtillanuk ka qe funksion zhvillimitdinamik njerëzor.Kurrikulat Kosovë, siç do dëshmohet hulumtim, kaqe dhe endeka karakter enciklopedik, orientuarmë shumë faktesesa afsi dheshkathsi jesore.procesin e zgjerimit mundësive dhe zgjedhjes sënjerëzve. Për arritur kë, do duhej keqasje njohuri dhe informata, qasje resursemateriale për një standard mirë jetuarit dhepjesëmarrje lirë jen e komunitetit për çështjekolektive. 50 Hulumtimet tregoj se investimet arsimin bazik përgjithësi dhe kurrikul veçanti, ndikoj zhvillimin njerëzor, meqë vepërmbajtja e arsimit, respektivisht kurrikuli orientonprocesin mësimor drejt objektivave që përcaktojafsi dhe shkathsi që individi mund t’ijesojë praktikë. Reformimet e përmbajtjes sëarsimit Kosovë nga viti 2002-2005 synoj ndryshoj përmbajtjet e kurrikulave dhe metodatpedagogjike nga perspektiva e zhvillimit njerëzordhe nevojës së arsimit gja rë jes. Qëllimikryesor ësh afsohen fëmijët dhe rinjkontribuoj mënyrë efektive për përgatitjen ebrezit ri për pjesëmarrje suksesshme dhe jeaktive shoqëri. Por, për arritur kë synim,nevojitet një reformim përmbajtjesor dhe cilësor ikurrikulave e i teksteve dhe një realizim efikas e iqëndrueshëm.2. Kurrikulat funksion zhvillimit njerëzor2.1. Çështje konceptuale dhe implikimi i tyre ndryshime kurrikulareTermi kurrikul ësh term relativisht i ri arsiminkosovar. Në Kosovë ai ka filluar përdoret ngaviti 2000. Ve ndryshimi i terminologjisë ngaplanprogrami kurrikul nkupton se ka pasurtendenca për ndryshuar qasjen ndaj përmbajtjesdhe realizimin e përmbajtjes sistemin kosovar arsimit. Ndryshimet kurrikulare, sidoqof, ja 50Introduction to Human Development


lidhura ngush me konceptimin e kurrikulit,ndose ç’ësh kurrikuli dhe çfarë qëllimi ka ajo,mbetet një çështje e debatueshme. Nga një këndvështrimtradicional, ky koncept ësh i ngushdhe fokusohet kryesisht përmbajtjen e një lëndedhe bartjen e kësaj përmbajtjeje te nxësi, dukeiniciuar një proces ngush kuptuarit, kryesisht nivel njohjes së lëndës, memorizimit dhepërsëritjes së informatave dhe njohurive. Si rezultati një qasjeje tillë, njohuri nga mësimdhësi‘barten’ te nxësi e nuk ‘zbulohen’ së bashku me duke kufizuar mësimdhënien, nxënit dhevlerësimin “një përgjigjeje sak”. PauloFreire, ekspert brazilian i arsimit, i njohur memetaforën ‘sistemi bankar’ i mësuarit, ka kritikuarnjë qasje tillë duke pohuar se nxësiësh i kufizuar vem procesin e pranimit njohurive, organizimin, renditjen dhe deponimin enjohurive e së fundi, sipas tij, ja nxësit ata qëhumbin fare kreativitetin, afsi për transformimdhe njohuri e duhura sistem tillë dezorientues mësimdhënies dhe nxënit (fq. 72) 51 .99Arsimi tradicional dhe koncepti tradicional ikurrikulit 52 sfidohet dhe ndryshon vazhdimisht jovem si koncept, por edhe si praktikë përmes tendencave reja zhvillimit arsimi dhe kurrikulitliberale e demokratike. Me tendencat e reja, kurrikuliësh më gjithëpërfshirëse dhe e gjerë si koncept,duke tejkaluar përqendrimin më madh përmbajtje dhe duke pasur fokus më madh procesin e nxitjes së nxënit tek nxësi.Përqendrimi më i madh tek nxësi, sipas Dwey-it,ekspert amerikan i arsimit, përkufizon kurrikulin sinjë fushë e cila trajton përvojat e nxësit apo edhe51Freire, Paulo (2001), The Pedagogy of the Oppressed, fq. 7252Në kë punim do përdoren njëkohësisht edhe termi kurrikulë edhe planprogram meqë ende dy termetpërdoren edhe arsimin kosovar


100Kurrikuli funksion zhvillimitnjerëzor, për dallimnga kurrikuli tradicionalqë ësh i orientuar përmbajtje,ësh i përqendruar nxës,zhvillimin e rësishëm tij.Reforma kurrikularee vonuar për shkak riparimit infrastrukturëssëshkarruar gjalufs, vonesa reformën kurrikulareka ndikuar qëndryshimet je shpejta dhe papilotime. gjitha përvojat që fëmija i përfiton n udhëzimine mësuesit. Apo, kurrikuli konceptohet si njëmjedis ku fëmijët realizoj veten duke marrë pjesëaktive mësim (Hunskin dhe Ornstein, fq. 15) 53 .Theksi te nxësi qendër procesit mësimdhëniesdhe nxënit nkupton objektiva dhe synimeqë ndihmoj kalimin prej mbajturit mend(memorizimit) fakteve, ngjarjeve, emrave,datave, formulave kurrikul sfidim menduarit, analizuarit e ideve dhe përvojave personale tij/saj. Synimet e tilla ka rikonceptuar kurrikulinduke e shndërruar a , siç theksojOakes dhe Lipton, “model real i afsimit nxësit për zgjidhjen e problemeve për krijuarpersona që di identifikoj dhe zgjidhin probleme(Oakes dhe Lipton, fq. 122) 54 . Pra, ndryshimete kurrikulit anoj drejt lidhshmërisë së përmbajtjesdhe realizimit përmbajtjes me përvojat njerëzore,meqë edhe arsimi shihet si përvojë e lidhurme pun dhe jen e komunitetit siç pohon Dwey“shkolla je një miniaturë e një shoqëriedemokratike ku fëmijët jetoj dhe jo një vend kuvem mësoj njësi mësimore” 55 .Nga një këndvështrim tjer më teknik, kurrikulidefinohet si një plan veprimi apo dokument ishkruar që përmban strategji për arritjen e objektivaveapo qëllimeve caktuara (Hunskin andOrnstein, fq. 15). Kurrikuli lëndor shqyrtohet melëndën (gj. shqipe, matematikë, histori etj.) osepërmbajtjen (mënyrën se si e organizojmë dhepërvesojmë përmbajtjen) për nivele dhe klasë ndryshme (Hunkins dhe Ornstein, fq. 16) 56 . Këto53Hunkins dhe Ornstein (2003) Kurrikula, baza, parime dhe probleme (fq.15)54Oakes dhe Lipton, (2003)., Teaching to Change the World, (p.122)55Hunkins dhe Ornstein (2003) Kurrikula, baza, parime dhe probleme56Hunskin dhe Ornstein (2003) Kurrikula, baza, parime dhe probleme (fq.16)


ikonceptime ja gjithashtu edhe bazë endryshimeve arsimit Kosovë. Tendencat efundit zhvillimit kurrikulave avancuara mësimdhënien dhe nxënit konstruktiv me fëmijën qendër, e cila do zhvillonte afsi dheshkathsi si mendimi kritik, zgjidhja e problemeve,kreativiteti e kërshëria, afsi lartaintelektuale, ka qe qëllimet e ndryshimevekurrikulare Kosovë. Ashtu siç thuhet kornizën kurrikulare, dokumenti bazë i kurrikulit Kosovë, “kurrikuli vlerësohet, si artikulimkoherent i synimeve dhe objektivave, përmbajtjeve,metodave mësimdhënies e nxënies dhe sibazë për vlerësim… dhe parashikon se si do duhej përgatiteshin nxësit për t’u ballafaquarme sukses me sfidat e ndryshme realitetit përditshëm (fq. 13)” 57 .2.2. Inicimi i ndryshimeve kurrikulareInteresimi për ndryshimet kurrikulare ka filluar periudhën e paslufs, me fillimin e misionit OKB-së Kosovë (UNMIK) më 1999-2000. Nëmungesë institucioneve vendore, periudhën emenjëhershme paslufs, kuadër UNMIKut,ka funksionuar Departamenti i Arsimit dheShkencës (DASh). UNICEF-i, që ka koordinuarriparimet e infrastrukturës së shkarruar arsimoregja lufs, me kërkesë UNMIK-ut, ka iniciuarreformimin e arsimit duke i dhë prioritetndryshimeve kurrikulare duke marrë parasysh statusquo- e reformimeve arsimit dhe kurrikulave.Kurrikuli ka qe pjesë e sistemit unifikuar arsimit ish-Jugosllavisë dhe nuk kapasur ndryshime përmbajtjesore . Në gjendjen101Për ndryshime kurrikularesi agjenciudhëheqëse ëshcaktuar UNICEF-i, icili bashkëpunimme UNESCO-n,përkasishtInternational Bureauof Education-ByronInternacionale përEdukim, me seli Gjenevë, ka trajnuardhjeeksper mesin e cilëve ka pasuredhe minoritarë, mepërjashtim serbëve, cilit për qëllimepolitike, nukka marrë pjesë afsim.57Korniza Kurrikulare


102Kjo ka qe një pikëndarjeje, që, sipasmendimit to, nukka qe dashur ndodhë, sepse, mëpas, ka rhequrshumë pasoja, cilat shpij drejtkonflikteve bazuara identitetinetnik, i cili,më pas, ka implikime marrëdhënietdhe përkeqësimin e pozissë minoriteteve,dhe instancën efundit kjo ndarje poreflektohet negativishtedhe IZhNj, kapitalinnjerëzor dhe kapitalinsocial Kosovës.e paralufs, me krijimin e sistemit paralel dhe megjithë përpjekjet e vogla ndryshimeve disalëndëve, mbijetesa e sistemit paralel ka qepreokupim kryesor i arsimit kosovar. Edhe gjendjen emergjente paslufs, infrastruktura dherindërtimi i shkollave shkarruara gja lufsishin prioritet dhe si rrjedhojë e kësaj, ka pasurngecje afatgjate reformimin e kurrikulit, respektivishtpërmbajtjes së arsimit. Por, pas kalimit fazës së rindërtimit infrastrukturës shkollore dhepas një vlerësimi gjendjes së arsimit, ndryshimetkurrikulare ja krye liss së prioriteteve reformimin e arsimit kosovar. UNICEFi bashkëpunim me UNESCO-n, InternationalBureau of Education ka krijuar grupin ehartuesve kurrikulit. Dhje persona përzgjedhurpërmes një konkursi përbëj grupin bazë kurrikulit, kryesisht etnicitetit shqiptar dheminoritete tjera me përjashtim serbëve, qëka injoruar kë mundësi. Ky grup ka ndjekur njëtrajnim intensiv 10 ditor për procesin e hartimit kurrikulit dhe ja njoftuar me përvojat e vendeve tjera, teknikat dhe udhëzimet për përpilimin epolitikës së kurrikulit. Si rezultat i këtij trajnimidhe një pune periudhë njëvjeçare, me ndihmën enjë konsultanteje huaj, ësh punuar për hartimine kornizës kurrikulare.Korniza kurrikulare ka qe dhe mbetet i vetmidokument i kurrikulit, një bazë e mirë që i ëshofruar qeverisë së re Kosovës për zhvillimin dhehartimin e mëtejshëm kurrikulave lëndore. Kydokument përcakton dhe shërben si bazë e synimevedhe objektivave, përmbajtjes, metodave mësimdhënies dhe nxënit e vlerësimit. Ëshkonsideruar nga eksper ndërkombëtarë si dokumentimë i mirë rajon. Instituti i Edukimit Universitetin e Londrës, një vlerësim planpro-


grameve dhe teksteve Kosovë, e ka cilësuar “njëdokument i shkëlqyeshëm, modern dhe i cilësisë sëlar që mund shërbejë si dokument i mrekullueshëmpër arsimin Kosovë (p. )” 58 Dispozitate kurrikulit trajtoj çështje rëndësishme që ka bëj me çështjet çfarë duhet di dhe çfarëduhet je gjendje bëj nxësit, cilatvlera duhet kultivuar, si afsohen nxësit që jetoj së bashku me tjerët dhe si mbështetetzhvillimi i plo i potencialit tyre me qëllim qëata mund kontribuoj mënyrë aktive përmirëqenien e shoqërisë dhe mirëqenien e tyre personale.Po ashtu, kornizë, një kapitull i rëi përcakton mënyrë detajuar parimet e kurrikulavelëndore dhe strukturat e kurrikulit sëlëndëve.Sidoqof, me krijimin e qeverisë dhe Ministrisësë Arsimit, Teknologjisë dhe Shkencës (MASHT),ky dokument nuk ësh miratuar zyrtarisht ngaMASHT-i. Zyrtarët e lar MASHT-it pohoj sepavarësisht mosmiratimit këtij dokumenti, ja shtruar mirë objektivat e përgjithshme arsimit Kosovës, kahet e zhvillimit harmonime politikat e konceptit sistemit arsimit, i cilishërben si dokument bazë për reformimet e kurrikulit.Ndose, përcaktosh nivelin apo përqindjene mbështetjes kornizën kurrikulare nuk ëshe leh dhe nuk konkretizohet as nga zyrtarët eMASHT-it, cilët pohoj se reformat kurrikularenuk ja mbështetur plosisht dokumentpo korniza kurrikulare ka mbetur dokument bazëpër ndërtimin e strukturës së planprogrameve lëndore.Edhe vlerësimi i Institutit Edukimit Universitetit Londrës thekson se korniza kurrikularemund funksionojë si mjet teorik dhekonceptual 59 .58Peffers et al., (2005) Planprogramet kombëtare Kosovë, Vlerësimi i hapave parë59Peffers et al., (2005) Planprogramet kombëtare Kosovë, Vlerësimi i hapave parë103Pas trajnimit përfunduar,grupi ieksperve konsultimmeeksper tjerëndërkombëtarë, kahartuar një dokument shkëlqyerme titull: "Korniza ekurrikulit ri"Moslegalizimi iKornizës kurrikularepati ndikime edefekte shumtapër hartimin e kurrikulavelëndore mes cilave kaqe edhe qasjapërzgjedhëse, vendosjae njëmetodologjiejofunksionale hartimin e kurrikulave, cilat popërkëmbin qëllimete mira reformëssë nisur, e cilanuk po fuqizonarsimin funksion zhvillimit njerëzore.


104Nëse nuk rishikohendhe nuk ndryshojkëto veprime, reformae nisur do shndërrohet një"reformatio in pejus"reformë retrogradeqë do nxisë njëkrizë thellë KosovëNdryshimet e filluaranga "çatia" komprometuannismat eshkëlqyera paraparame Kornizën ekurrikulit ri (KKR).Ky vendim u soll mënyrë arbitrare, padiskutim publik mevendim administrativpa analiza. Pakonsultimin eeksperve, u vendosqë struktura:4+4+4 zëvendësohetme strukturën5+4+3/4.Vendimiqë kurrikulat e reja filloj me klasënIX ishte një presidentdhe një lëshimparadoksal që do reflektohet më pas hartimin e kurrikulavelëndore përklasat më ulëta.Në hartimin e kurrikulave lëndore ja marrë pjesë zgjedhura kornizës kurrikulare.Përveç kornizës kurrikulare, MASHT-i vitin2002 ka miratuar Ligjin mbi Arsimin Fillor dhe Mesëm që përcakton mënyrën e funksionimit arsimit fillor dhe mesëm. Por përqendrimi përmbajtje arsimit ësh i kufizuar. Në nenin 12 këtij ligji parashihet mënyrë përgjithësuarqë “MASHT ësh përgjegjës për hartimin dhezhvillimin e vazhdueshëm përmbajtjes së arsimitpublik, bashkëpunim me mësuesit dheekspert, bazuar praktikën më mirë evropianedhe borore“ 60 . Parashihet që MASHT-i nxjerrë udhëzime reja lidhur me programet mësimore arsimit fillor dhe mesëm dhe përcaktojënumrin minimal orëve mësimdhënies përprogramin mësimor bazë, metodologji themeloredhe programet e lëndëve, objektivat dhe synimet emësimdhënies, për çdo lëndë sipas fazave kryesore programit mësimor bazë arsimit fillor, mesëm e ulët. Po ashtu parashihet që MASHT-i hartojë dhe përpunojë hollësi e programit mësimorbazë përmjet një procesi konsultimesh mepërfaqësues mësuesve, përfaqësuesve komunavedhe eksperve arsimorë kombëtarë dhendërkombëtarë, mbi bazën e një mekanizmi që do përcaktohet nga MASHT-i. Programet shtesë, poashtu parashihen miratohen nga MASHT-i merekomandimin e Zyrtarit Lar Arsimit secilës komu 61 . Së fundi, ndërkohë ja miratuaredhe disa udhëzimeve administrative që plosojpjesë ligjit, po jo edhe aq sa ja paraparë.60Ligji mbi Arsimin Fillor dhe Mesëm Neni 12/161Ligji mbi Arsimin Fillor dhe Mesëm Neni 12.2


2.2.1. Hartimi dhe realizimi i kurrikulave -Tëarriturat dhe dobësiSi rezultat i politikave dhe legjislacionit,ndryshimet e para kurrikulare ka shkuar paralelishtme ndryshimet e strukturës së sistemit arsimit bazik. Kalimi prej strukturës prej 4+4+4 5+4+3 ka pasur synim kryesor kompatibilitetin mesistemet e tjera evropiane dhe kemi ndarjen eshkollës fillore (1-5) dhe mesme ulët (6-9). Nëvitin 2002/2003, me një start më se përshpejtuar,ësh planifikuar dhe ka filluar klasa e 9- nivelnacional. Përbrenda viteve 2002 - 2005 ka startuarme kurrikula reja lëndore klasën e 1, 2, 3, 6,7, 8 dhe 9. Në vitin e ardhshëm do vazhdohet mereformimin e klasës së 4- dhe 5- dhe do rishikohet klasa e 9- për t’u mbyllur cikli ireformimit kurrikulës arsimin bazik. Ëshpunuar për secilën klasë dhe secilën lëndë nga trenivele tre cikleve, pra kl. e 1-rë, 6 dhe 10 vitin2003, një vit pas startimit klasës së 9-, vitin2004 kl. e 2-, 7 dhe 12 dhe 2005 kl. 3- 8 dhe13. Përbrenda 3 viteve ja reformuar 9 klasë.Secila klasë secilën lëndë ka pasur ndryshime objektiva, përmbajtje, rezultatet e pritura,metodologji, vlerësimin, literaturën profesionalepër mësimdhës. Këto ndryshime ja përcjellëedhe me hartimin e teksteve reja mësimore, cilat ka përcjellë ndryshimet kurrikulare.Ndose projektligji për tekstet shkollore endeësh draft formë, ka pasur dokumente qëparashohin hartimin e teksteve mësimore 62 .105Hartimi i kurrikulavelëndorë klasë pasklasë, duke filluarnga klasa e IX, dheduke kaluar më pas klasat më ulëta arsimit fillor(klasa e parë) dhe arsimit ulët e mesëm (klasa eVI) ka ndikuar qështrirja horizontaledhe vertikale epërmbajtjeve kurrikulare mos jekoherente, që përmbajtjet përsëritennga klasa kasë,që mos respektohenparimet epërzgjedhjes sëlëndës (vemjaftueshmërisë),saksisë, dobisë,interesit, përvesueshmërisë,realizueshmërisëetj).Tani ësh iniciuar një qasje e re ndaj kurrikulave,vedijesim ndaj një procesi më avan-62Në kohën e mbledhjes së informatave dhe hartimit punimit, ende punohej draftligjin e tekstevemësimore


106Në klasën e IX jashumë lëndë mësimore panevojshme,ndërsapërmbajtjet elëndëve bazike japërzierje e përmbajtjeveqë jamësuar më parë klasat më ulëta.Këto veprime,mësimin klasëne IX e ka bërë jointeresant, padobishëmdhe mendikim negativ zhvillimin njerëzor.Mijëra nxës shkëlqyer klasë ja thyer. Njëpjesë e tyre e kabraktisë shkollimin.cuar mësimdhënies dhe ka ndryshime përmbajtjene kurrikulave lëndore. Sipas inspektorëverajonalë arsimit, deri më tani ka pasur më shumëpërqendrim përmbajtje dhe ka pasur qëllime më përgjithësuara përmbajtjes. Sistemi ka qe icentralizuar dhe njësi mësimore e temat kaqe përcaktuara detajisht, duke u lë mësimdhësvemë pak hapësirë përcaktimin e temavedhe njësive. Tani, me qasjen e re, sipas tyre, jepen formë përshkrimi dhe i kushtohet me shumërëndësi objektivave dhe rezultateve nxënit. Prakemi qëllimin e lëndës për një vit, objektivat epërgjithshme për çdo kapitull, rezultatet e pritshmepër secilin kapitull. Tani, mësimdhësit ka tekstete reja shkollore dhe planprograme reja, gjëqë ka filluar ndryshojë qasja ndaj mësimdhëniesdhe nxënit. Sidomos, orientimi i mësimdhëniesdhe nxënit drejt standardeve arritjes, ëshavancimi më i madh planprogramet e reja.Sidoqof, kur flasim për cilësi do duhej zbërthehet nisma e ndryshimeve dhe hartimi i kurrikulave,meqë cilësia lidhet ngush me një sistemefektiv planifikimit kurrikulit që shpie kahrealizimi efektiv dhe ngritja e suksesit te nxësi.Duke marrë parasysh se Kosovë ka filluar meklasën e 9-, ky proces nuk ka pasur një koherencëdhe lidhshmëri duhur.Procesi i hartimit dhe praktikës së kurrikulaveka shkuar shumë shpejt dhe nuk ka pasur planifikim mirëfill, meqë ka munguar lidhshmëriadhe koherenca e reformimit. Zakonisht fillohet ngaklasa e 1-rë ndërsa Kosovë ësh filluar ngaklasa e 9-. Si rezultat i radhitjes jo duhur, startimii kl. së 9- nivelin kombëtar ka shkaktuarnjë rrëmujë hapësirë, planprogram, mungesë teksteve dhe mungesë personelit arsimor, gjë që


e dëshmoj shumë indikatorë gja realizimit klasës së 9- vitin e parë. Një tendencë dhe startimi një klase re arsimin kosovar nivelnacional ka filluar pa u pilotuar fare, gjë që dëshmonnjë proces jo vem shpej, por dhe paplanifikuar mirë. Po ashtu, ka munguar edheplanifikimi i hapësirës duke u krijuar një rrëmujë evendosjes së klasës së 9- hapësirat ekzistuese shkollave fillore apo duke u grumbulluar njëobjekt shkollor vem. Në kushte tilla, mjetetmateriale, didaktike për realizimin e orës, natyrishtqë ka munguar. Kjo ka shkaktuar edhe një rrëmujë realizimin e klasave tjera dhe ka shtuarnumrin e ndërrimeve mësimit. Shumë shkolla qytete e ka hapësirën e ngushtuar, sepse u ëshshtuar klasa e 9- dhe punoj deri 4 ndërrime.Për më tepër, klasa e 9- ka filluar pa hartimine teksteve mësimore, gjë që ka pamundësuar planifikimindhe realizimin cilësor orës së mësimit.Ende gjitha tekstet nuk ja hartuar dhe kjo klasëësh e srngarkuar dhe ka 15 lëndë. Mungesa emësimdhësve kualifikuar për ndryshime tilla ka pasur po ashtu ndikim negativ. Edhemësimdhësit e angazhuar nuk ja përgatiturparaprakisht për realizimin e ndryshimeve tillapërmes trajnimeve apo mënyrave tjera. Shumëlëndë, po ashtu, nuk ja planifikuara mirë dhenuk mund realizohen për shkak mungesës sëkushteve domosdoshme për realizim. Inspektorëtrajonalë arsimit pohoj se kurrikuli i klasës së9-, sidomos fillet e së drejs dhe ekonomisëdhe bazat e teknikës e prodhimit, nuk japinrezultate për shkak pamundësive realizimit tyre klasë shumicën e shkollave. Nëpërgjithësi, fillimi i klasës së 9- mund je iqëlluar nga aspekti strukturor, por nuk mund 107Kjo rrëmujë hapësirë, planprogram,mungesë teksteve ka qedashur rishikohetgja vitit parë,por për fat keqkjo nuk ka ndodh,andaj ka rënie cilësisë.Mangësi kurrikulado evitoheshinsikur ekzistonte një organa këshill nacional qëdo bëntevlerësimin e tyre.Me ligj ësh paraparënjë gjë e tillë,por ligji nuk zbatohetme konsekuencë.


108Në kurrikula kalëshime pabesueshme qëtregoj për joseriozitet hartimin ekurrikulave lëndorë, cilat edhe pseduken teknike, jame pasoja pallogaritshmejuridike,pedagogjike, organizativeetj.flitet për cilësi kur mungon një planifikim i duhurduke lë pak hapësirë për realizim cilësor mësimdhënies dhe nxënit. Por, zyrtarët eMASHT-it theksoj me vendosmëri se ëshdashur fillojë klasa e 9- dhe pohoj se ëshbërë një ndryshim cilësor. Sipas tyre, vlerësimi ijashm i klasës së 9- tregon se ka rezultate pozitive nxënit, por rezultatet e tho kundërn. Por, testi i standardizuar i klasës së 9-tregon se arriturat ja afro 50% që dëshmon sesuksesi mungon.Pavarësisht një nisme tillë, hartimi i kurrikulaveka ndikuar shmangien e disa fazave planifikimit dhe hartimit kurrikulit. Hartimi imirëfill i kurrikulave do duhej ke fillimishtnjë studim situas dhe vlerësim nevojave/kërkesave, identifikim dhe përkufizim problemeve, caktim qëllimeve dhe synimeve, përgatitje modeleve dhe organizim procesit planifikimit 63 . Faza e vlerësimit nevojave dheidentifikimit problemeve ndihmon për caktuarmë qar kahen e ndryshimeve kurrikulit. Te neësh shmangur vlerësimi dhe analiza paraprake ekurrikulave ekzistuese dhe analiza vijuese që do ndihmonte për përcaktimin e prioriteteve. Për mëtepër, ngutja për hartimin e kurrikulave ka rezultuaredhe me shmangien e fazës së pilotimit, që ëshe domosdoshme për ndryshimet, sidomos ato nivelin kombëtar. Kjo fazë ësh e rëndësishme,meqë ndihmon për identifikuar dhe zbuluar atpozitive dhe negative kurrikulit së hartuar për parë se a sjell rezultatet e dëshiruara 64 . Për mëtepër, nuk ka ndonjë organ apo komision që bënvlerësimin e detajuar kurrikulave përfundimtare63Hunskin dhe Ornstein (2003) Kurrikula, baza, parime dhe probleme64Hunskin dhe Ornstein (2003) Kurrikula, baza, parime dhe probleme fq. 472


lëndore. Ve zyrtarët e kurrikulit tho se kjo ilihet më shumë një niveli redaktuar as organizativedhe strukturore planprogramit dhe miratimitzyrtar. Në Ligjin për Arsimin Fillor dhe Mesëm, parashihet ke Këshill Eksperve Planprogrameve dhe Teksteve Mësimore, që do kishte kompetenca për bërë rekomandimeMASHT-it lidhur me miratimin e planprogrameve,teksteve shkollore dhe materialeve ngjashme 65 .Por, që nga viti 2002, ky këshill nuk ësh themeluarme arsyetimin e zyrtarëve lar MASHT-itse mungoj mjetet financiare.Për më tepër, koha e hartimit dhe planifikimit kurrikulit ka qe më se e shkurr dhe ka ndikuar cilësi e saj. Në vitet e para reformimit, hartimii kurrikulit ka 6 muaj dhe më pas ka zgjatur 3-4 muaj sipas zyrtarëve kurrikulit. Pavarësishtnga shpejsia, zyrtarët e lar MASHT-it për ngusi arsyetohen me faktin se reformimi kastagnuar për një kohë gja Kosovë. Por an tjer, mu për shkak një stagnimi tillë,hartimi kërkon më shumë kohë për planifikim për sjellë rezultate më pozitive dhe cilësore si dhepërfitim kohe dhe harxhime. Nga shpejsia e hartimit kurrikulave, jo vem që ja injoruar disafaza hartimit, po ka raste lëshimeve, jo vem një klasë e nivel pp, por përsëritje tyre disa klasë. Ta zëmë, shkallën e përfitimit arritjesku përcaktohet përqindja e arritjes, kemi shkallë arritjes shumë lar, lar, kënaqshme ekështu me radhë. Por, arritja shumë e lar përfshinvem 90% arritjes dhe arritja e lar vem 80% arritjes. Kalimi prej 80-90% nuk ekziston. Mëkonkretisht, nuk ësh përcaktuar cilën shkallëhyj nxësit që arrij mes shkallës 80-109Për hartimin e kurrikulave intervistaësh thëne seja angazhuar 3"eksper", dy ngauniversiteti dhe njëarsimtar, që ësh ipërfshirë mësimin e drejtpërdrej.Përzgjedhja e"eksperve" ëshbërë pa kritere përcaktuara, ndërsapër hartimin e kurrikulavenuk kapasur udhëzime hartuara, që ja domosdoshme,sepse një gjë e tillëparashihet me ligj.65Ligji për Arsimin Fillor dhe Mesëm Neni 14


11090% apo 90-100%. Mbi gjitha një lëshim i tillëpërsëritet gjitha klasat.Meqë hartimi nkupton mënyrën se si e konceptojmëkurrikulin dhe organizojmë komponente saj, një nga çështjet esenciale hartimin cilësor kurrikulave ësh struktura e eksperve përfshirëdhe kriteret e përzgjedhjes së tyre. MASHT-ika startuar ndryshimet kurrikulare lëndore dhe jaformuar ekipe eksperve vendorë për kurrikulaqë ja ndarë klasa dhe nivele. Sipas zyrtarëve kurrikulit, që nga fillimi i krijimit kornizës kurrikulare e deri te hartimi i kurrikulavelëndorë ja përfshirë afro 200 eksper vendorëdhe ndërkombëtarë. Ndryshimet kurrikulat lëndorëja harmoni me kornizën kurrikulare dheka standarde për nivele secilën lëndë. Grupi ikurrikulit ka luajtur rolin e koordinatorit dhe bashkëpunim me profesorë universitetit dhemësimdhës, ka hartuar kurrikulat lëndorë. Përnjë lëndë, sipas zyrtarëve planprogramit ka 3eksper, 2 eksper lëndës që kryesisht ja profesorëuniversiteti lëndës dhe 1mësimdhës/arsimtar, që ësh direkt i përfshirë mësimin e drejtpërdrej. Ndose ligji përArsimin Fillor dhe Mesëm nuk parashehmënyrën e përzgjedhjes së hartuesve kurrikulit,as nga zyrtarët e lar MASHT-it nuk mund marrësh ndonjë përgjigje konkrete për çështje.Edhe pse me ligj parashihet nxjerrja e udhëzimeve nevojshme administrative, nuk ekziston asnjëudhëzim administrativ që përcakton kriteret e përcaktimit hartuesve kurrikulit.Por, caktosh përmbajtjen dhe strukturën earsimit ësh një proces i ndërlikuar që kërkon njohuridhe ekspertizë duhur. Përcaktimi i kritereve


për përzgjedhjen e hartuesve kurrikulit ësh idomosdoshëm për shmangur parregullsi eventuale proces. Por, meqë kurrikuli konceptohetedhe nga aspekti filozofik, psikologjik, pedagogjik,social dhe historik dhe synon zhvilliminintelektual, emocional, kognitiv, psiko-motorik fëmijës, hartimin e kurrikulave ësh e domosdoshmenjë pjesëmarrje heterogjene. Hartuesit ekurrikulit duhet sjellin këndvështrime ndryshme kurrikulit, pra përdorin koncepte,metoda dhe mjete kërkimore filozofit, historianit,psikologut, sociologut, ekonomistit dhe dijetarit shkencave politike (Hunkins dhe Orstein, 2003,fq. 22) 66 . Shembujt e shteteve tjera reformimeve kurrikulave tregoj se ka gjithmoe më shumë tendenca që ky grup je mëgjithëpërfshirës për pasur ndryshime cilësore.Synohet ke edhe pjesëmarrës prindër, nxës,pjesëtarë komunitetit, psikologë, pedagogë e tjerë varësisht nga lënda. Por hartimi i kurrikulavete ne realizohet nga një grup më se homogjen,ndose mund je njohës lëndës. Zyrtarët eMASHT-it e arsyetoj qasjen më gjithëpërfshirësepërmes një diskutimi publik draftit parë, gjë qënuk mjafton për hartimin e një kurrikuli rikonceptuardhe reformuar.111Zhvillimi i kurrikulit funksion zhvillimitnjerëzor kërkonmbështetje dhezhvillime profesionale cilat nukbërë, ose kur jaato, ka qe mëshumë improvizime.Me gjithë faktin që pohohet se nuk ka eksper kurrikulave, kuadër MASHT-it nuk ka politikapër ngritjen e kuadrove hartuesve kurrikulit.Ve zyrtarët e MASHT-it pohoj sehartuesit e kurrikulit nuk ka pasur ngritjen eduhur profesionale. Por, pavarësisht mungesës sëkualifikimit duhur, pak ësh bërë për afsimine këtij grupi. Zyrtarët e kurrikulave pohoj se për66Hunskin dhe Ornstein (2003) Kurrikula, baza, parime dhe probleme


112Reforma kurrikularenuk ësh përcjellëedhe me projeksionebuxhetore.Kjo ka pasur implikimemë pas zbatimin, efikasitetindhe efektivitetine kurrikulavepër zhvilliminnjerëzor.Mungesa e fondeveka bërë që mësimi igjuhës angleze klasën e tre mos fillojë ashtu sika qe e paraparë.hartuesit e kurrikulave ja mbajtur ca seminarenga eksper ndërkombëtarë dhe u ja ofruarmateriale e sugjerime nga grupi bazë i kurrikulit.Ësh e qar se një numër i kufizuar i seminarevemund sfidoj fare pak konceptet e vjetra kurrikulave hartuesve kurrikulit, cilat shpeshpërfundoj me huazime strukturave dhe termeve pashpjeguar apo pa adaptuar kontekstine shqipes. Si rezultat kemi planprogramet ereja ku shumë shpesh ato që pohohen ndryshime,ja ndryshime terminologjike, siç theksojmësimdhësit vend qëllimit lëndës kemiobjektivat e lëndës apo ngjashëm. Kjo mund krijojënjë huti tek mësimdhësit dhe rezultojë merealizim mangët.Po ashtu, krahas hartimit, nuk ka ndonjëpërkrahje realizimit kurrikulave përmes përgatitjessë mësimdhësve apo mbështetjes teknike shkolla. Mungesa e një përkrahjeje logjistikenga MASHT-i si përkrahja administrative dhefurnizimi dhe rifurnizimi me materiale dhe mjetefinanciare, nuk ësh pjesë e planifikimi realizimit planprogrameve shkolla. Arsyetimiësh gjithmo i lidhur me mungesën e buxhetitgjë që dëshmon se buxheti nuk ësh marrëparasysh gja planifikimit. Ndose kushtet evështira pus shkollë dalin si një nga arsyetkryesore për mosrealizimin e planprogrameve reja, si nga zyrtarët rajonalë, drejtorët dhe mësimdhësit,nuk ka mbështetje duhur financiare përrealizimin e një mësimi cilësor. Përbrendashkollave, rrallë shihet menaxhimi efikas dhe planifikimii mirëfill i realizimit planprogrameve.Sipas Ligjit për Arsimin Fillor dhe Mesëm buxhetitani nuk mbetet më kompetencë e drejtorit dheshkollave, po i DKA-së apo MASHT-it. MASHT-i


ndan buxhetin dhe DKA-ja e menaxhon komuna,ndose parashihet që shkollat ke një buxhetnga 4 euro vit për nxës për shpenzimemateriale. Çdo iniciativë e shkollës duhet kalojëpër një proces ndërlikuar ndarjes së buxhetitnga DKA-ja, meqë, siç theksoj drejtorët eshkollave, ata nuk ka buxhet fare. Kjo ka ndërlikuarpun e financimit shkollave për pajisjeapo mjete duhura për realizimin e planprogrameve reja apo disa lëndëve që mund kërkojinvestime. Ta zëmë, lënda e informatikës disa vende paraqet problem madh për realizimdhe posaçërisht për arritjen e pus praktike qëësh një ndër qëllimet e lëndëve reformuara. Karaste që planifikohet realizimi i një kurrikuli relëndore, po nuk realizohet për shkak mungesëssë buxhetit. Një shembull konkret ësh gjuhaangleze që ësh paraparë startojë si lëndë e renga klasa e tre e shkollës fillore. Sipas drejtorëve shkollave, ndose ja njoftuar prindërit dheshkollat ja përgatitur për ndryshim,MASHT-i nuk ka filluar me lëndën e gjuhësangleze. Arsyetimet ka qe lidhura memungesë buxhetit, por lëshime tilla planifikimitja paarsyetuara, meqë buxheti ëshkomponent i pashmangshëm i planifikimit.113Po ashtu, krahas hartimit, ndryshimet kurrikularenuk ja përcjellë me një përkrahje duhurpër mësimdhësit, për realizimin e kurrikulave.Zyrtarët e MASHT-it arsyetohen me një seminarinformativ njëditor rë Kosovën që ofron informatapër ndryshimet, por jo për realizimin endryshimeve klasë. Për më tepër, mësimdhësittheksoj se ky seminar ka qe formal dhei pamjaftueshëm dhe ka munguar librat e planprogrameve reja për konkretizuar informatat.


114Reforma kurrikulareësh bërë nga lart -posh, por jo edhenga posh- lart, siçkërkon teoriashkencore kurrikulare.Por, tani MASHT-i, bashkëpunim me OJQ-vendore dhe huaja, ka organizuar një sërë trajnimeshdhe më se 50% mësimdhësve ja trajnuar.Në nivel shkolle, ka mangësi organizimindhe seleksionimin e mësimdhësve për trajnim.Ka shpesh raste që përfshirja trajnime ësh epaorganizuar dhe ndodh që njëjtit persona marrin disa trajnime e disa tjerë lihen anash,sipas pohimeve mësimdhësve. Përgatitja emësimdhësve për realizimin e reformave kurrikulësh e domosdoshme. Thë shkurt, nukmund realizohen shkathsi e afsi e paraparapër nxës, se ato fillimisht nuk kuptohendhe përvesohen mirë nga mësimdhësit.Ndose, edhe pas trajnimeve duket se stimulimidhe motivimi mungon, meqë ka pagesa lineare dhenuk ka përurim pozitave për personat e trajnuarpër realizimin e pedagogjisë së re dhe ngritjen ecilësisë. Organizimi tradicional i mësimdhëniesduket je i shpesh duke inkorporuar ndonjëherëpjesë planprogrameve reja.Metodologjia e re e mësimdhënies ende mbetet mëshumë përjashtim se dukuri, gjë që e thekson edhevlerësimi i Institutit Edukimit Universitetin eLondrës. Në an tjer, disa klasë observuara, ku nuk ka mësimdhës trajnuar,nuk vërehen fare ndryshime organizimin e procesitmësimor.3.2.2. Kurrikulat nuk ja hapura ndaj nevojave qytetarëve, komunitetit dhe nevojavezhvillimore teknike, shkencore dhe teknologjike shoqërisëNdryshimet kurrikulare ja planifikuara dhe përcaktuara nga MASHT-i, me një qasje centralizuarku për çdo klasë dhe nivel ja përcaktuar


lëndët e obliguara. Përafërsisht, 80% i hartimit kurrikulit realizohet nga lart-posh dhe nuk ka evituarcentralizimin e reformave kurrikulare gjahartimit. Shkollave u ësh një autonomi prej10-20% për hartimin dhe organizimin e lëndëvezgjedhore bazë interesimeve dhe preferencave nxësve. Mësimi zgjedhor parasheh disa lëndë kuadër një klase. Më konkretisht, sipas përshkrimit lëndëve gjysmë faqe planprogrameve gjitha klasave, këto lëndë duhet je lëndë apo kurse reja, zgjasin jo më pak setre muaj dhe konkurroj arsimtarët e papu meprojekte kompletuara që përmbaj lëndën,kursin, planin, programin, tekstin dhe mënyrën erealizimit, si dhe je me interes për vendin dhekomunitetin e përfshijë interesat dhe preferencate fëmijëve. Por, planifikohet që planet dhe programetpër mësimin zgjedhor i hartoj organetprofesionale shkollave bashkëpunim meZyrën Rajonale Arsimit dhe profesionis lëmenjve përkas nga komuniteti 67 . Kjo, sipas zyrtarëve kurrikulit, ësh praktikë e çdo shkolle gjitha rajonet dhe ësh përgjegjësi e zyrësrajonale që japë leje dhe njoftojë MASHT-in për miratuar lëndët zgjedhore.115Teorikisht mësimizgjedhor ësh bërëmirë, por ai nuk zbatohetpër shkak mungesës së udhëzimevekonkrete dhe fondeve.Në mos zbatimin emësimit zgjedhor(MZGJ) ka implikimee inercione edhe ZRA dhe DKA.Tani shkollat ka lëndë zgjedhore, po pohoshse ka autonomi përzgjedhjen e lëndëve zgjedhore bazë interesimeve nxësve dhe specifikave vendit, nuk ësh e leh. Në përgjithësi, shkolla, ky ësh një proces shumë më i paorganizuardhe rrallë herë përkon me interesimet enxësve praktikë për disa arsye. Së pari, shkollatnuk ka buxhet për realizuar lëndë zgjedhoreqë kërkoj një shpenzim duhur, meqë shkollat67Udhëzimi administrative për Mësimin Zgjedhor Parauniversitar, Neni 2/2.3, Neni 3, Neni 7


116Pak dihet se çkandodh brendaklasës me mësimdhësitdhenxësit, çka fitoj,çfarë dobie kanxësit nga zbatimii kurrikulave."... vështirë ësh thuhet..., meqëmonitorimi ëshmë shumë një përjashtimse sa njëdukuri shkolla".Zyrat rajonale nukja afsuarapër ta bërë monitorimine zbatimit kurrikulave si dherishikimin e tyre, meqëllim që nxisinndryshime, ashtusiç ësh paraparëme ligj.nuk menaxhoj buxhetin që ësh kontroll plo nga DKA-ja. Drejtorët ankohen se duhet kalojë për procedurën burokratike që srzgjatgjërat dhe pamundëson krijimin e kushteve përrealizimin e lëndëve reja zgjedhore, meqëinteresimet e nxësve bien ndesh me kushtet shkollë. Siç përmendin mësimdhësit, shumë shpeshta ja kërkesat për informatikë apo muzikëqë domosdoshmërisht kërkoj kabinete kompjuterëveapo instrumenteve shkolla që jashumë rralla. MASHT-i nuk ka paraparë ndonjëmbështetje financiare, duke marrë parasysh kushtete vështira shkollat e srmbushura dhe mungesae kabineteve e pajisjeve për realizimin e lëndëve reja.Së dyti, bisedat me drejtorë dhe zyrtarëtrajonalë ësh thë se lëndët zgjedhore shërbejpër mbushur fondin e orëve paplosuar mësimdhësve aktualë. Kështu, lëndët zgjedhoreshumë shpesh i mbaj mësimdhësit që nuk ja kualifikuar për lëndën apo imponohen lëndët qëtanimë ja shkollë. Inspektorët rajonalë kathë gja intervistave se mësimi zgjedhor shërbenmë shumë për zgjedhur rastet sociale mësimdhësve se sa për interesat e nxësve. Kjoishte një dukuri e shpesh shkolla, megjithëse udhëzime administrative pohohet se “ mënyrë veçan, do ishte dashur konkurroj arsimtarëte papu me projekt komplet (lëndën, kursinapo veprimtari dhe planin, programin, tekstindhe mënyrën e realizimit)” 68 .Së treti, përcaktimi i lëndëve zgjedhore ka njëafat prej 1-15 shtator, por nuk ka iniciativa punohetve shkolla module që bazë interes-68Udhëzimi administrative për Mësimin Zgjedhor Parauniversitar, Neni 2/2.3, Neni 3, Neni 7


imeve nxësve shkolla. Ankesat nga disadrejtorë shkollave ja se nuk ka ndonjë kornizë planprogramit për lëndë zgjedhore dhe se asZRA-ja nuk ësh gjendje ofrojë më shumë segjysmë faqe që përshkruan mësimin zgjedhor planprogram. Kjo bie ndesh me udhëzimin administrativqë parasheh se planet dhe programet përmësimin zgjedhor i harton shkolla bashkëpunimme Zyrën Rajonale Arsimit dhe profesionis lëmenjve përkas nga komuniteti, se ka tillë.Në praktikë, fare pak ka përpjekje arrihet çfarëësh paraparë legjislacion.117Së fundi, mosafsimi i mësimdhësve dhemungesa e teksteve për lëndë zgjedhore ndikon cilësi e mësimdhënies dhe nxënit efektiv lëndëve zgjedhore. Nëse shkolla përcaktohet përnjë lëndë re, mësimdhësit nuk ka asnjë trajnimpër hartimin dhe organizimin e lëndës.Pavarësisht nga mosafsimi i mësimdhësve, ngaai pritet marrë tekste dhe literaturë për nevojapersonale organizimit lëndës. Por, meqë tekstemësimore për nxës nuk ka, ora mësimore organizohetme shënime ose me materiale që mësimdhësiti fotokopjoj. Por zyrtarët rajonalë pohojse për shkak kushtet vështira shumëshkolla, nuk ka as fotokopjues e as ler mjaftueshme. Natyrisht, kjo mund ndikojë jovem cilësi, por edhe suksesin e nxësit,meqë nota e lëndës zgjedhore hyn non mesatare nxësit. Mësimi zgjedhor, ndose i paraparësi mundësi për t’i ofruar një autonomi shkollësdhe për t’i dhë rëndësi nxësit e realitetit tij, varshmëria nga buxheti, kushtet, librat, mungesae mësimdhësve si dhe ndihma nga ZRA-ja,nuk lejon realizimin e mirëfill mësimit zgjedhor.


1183.2.3. Zbatimi i kurrikulave dhe sistemi ipërgjegjësisë - Mekanizmat e monitorimit dhe vlerësimit kurrikulaveZhvillimi, planifikimi, zbatimi i kurrikulave për përfituar cilësi dhe për qe funksion zhvillimit njerëzor dhe kapitalit social, duhet përcillen me një sistem ngritur koherent përgjegjësisë bazuar një monitorim dhevlerësim sistematik dhe shumë sofistikuar.Hartimet dhe realizimet e përshpejtuara kurrikulave,që arsyetohen shpesh nga MASHT-i sidomosdoshmëri e kohës, nuk ja shoqëruar menjë monitorim duhur realizimit kurrikulave.Thë shkurt, çka ndodh brenda klasës memësimdhësit dhe nxësit vështirë ësh thuhet, meqë monitorimi ësh më shumë një përjashtimse sa një dukuri shkolla. Për më tepër,pozita e pedagogëve që më parë ka bërë hospitimine lëndëve dhe ka vizituar e monitoruar realizimine kurrikulave, ësh shuar bazë politikave MASHT-it kuadër reduktimit stafit. Tani, sipas udhëzimit administrativ 05/2003parashihet që ZRA-ja angazhohet për rritur efikasitetin procesin e organizmit, zbatimit dhe kontrollimit zhvillimeve profesionale institucionetarsimore... dhe jesimin më racional strategjisë dhe politikave MASHT-it 69 . Mëkonkretisht, inspektorët e zyrave rajonale pritet vizitoj shkollat dhe përcjellin realizimin epolitikave MASHT-it. Një nga detyrat e parapara ZRA-së ësh rishikojë dhe zbatojë planet eprogramet mësimore dhe propozojë ndryshimete mundshme për avancimin e tyre përputhje merealitetin e mjedisit ku ato zbatohen” 7069Udhëzimi Administrativ 05/2003, neni 1/1.170Udhëzimi Administrativ 05/2003, neni 3/ 2.2


Por, zyrtarët rajonalë pohoj se nuk ja obliguar përcjellin mësimin klasë dhe pohojse mungon stafi i duhur përbrenda zyrave për bërë një monitorim mirëfill. Në pyetjen se siorganizohet monitorimi dhe si planifikohet ai, nukkishte përgjigje konkrete nga ata. Por, udhëzimeadministrative 05/2003 detyrë e inspektorit arsimit ësh mbikëqyrja dhe kontrollimi i zhvillimit procesit mësimor, zbatimit planprogramevedhe disiplis institucionet e arsimit rajon 71 . Edhe udhëzimin administrativ20/2004 parashihen kriteret e përgjithshme për njëparaqitje më mirë dhe për arritjen e rezultateve pritshme nga mësimdhësit, 72 që do duhej t’ipërfshijë procesi i monitorimit. Mirëpo zyrtarëtrajonalë pohoj se vem rastet e veçanta, kursugjeron drejtori për pakënaqësi e pus së njëmësimdhësi, mund realizohet përcjellja epus gja orës së mësimit. Raste veçanta duketsikur nuk ka, meqë sipas pohimeve zyrtarëve lar arsimit dhe atyre rajonalë, nuk ka raste përjashtimit mësimdhësve nga puna për shkak mosrealizimit duhur pus. Kjo mund vijë si rezultat i mungesës së monitorimit pussë mësimdhësit apo fenomenit një mësimdhënie shkëlqyer.119Mësimdhësit etrajnuar, zyrtarët eZRA-së dhe DKAsë, patrajnuar!!!Më shumë monitorohetadministratase sa zbatimi i kurrikulave.Largimi ipedagogëve ngashkollat ka ndikuarnegativisht edhe ndikimin e kurrikulit zhvillimin njerëzor,për shkak secilësia nuk ësh ajoqë do ishte sikur funksiononteshërbimi pedagogjik.Sidoqof, tani parashihet monitorimi je përgjegjësi e drejtorit dhe realizimi i monitorimit pus përcillet nga ZRA-ja, ndosekjo nuk përmendet përgjegjësi e drejtorit udhëzimin administrativ 04/2003, neni 6 73 . Ngadisa vizita dhe takime me drejtorë ësh parë që71Udhëzimi Administrativ 05/2003 - Zyra rajonale e Arsimit Neni 5/5.4/b72Udhëzimi Administrativ 20/20004 - Korniza për Standardet e Praktikës Profesionale për Mësimdhësit eKosovës73Udhëzimi Administrativ 04/2003, neni 6 - Organet Qeverisëse, profesionale dhe personeli tjer i shkollës


120Metodologjia epapërpunuar përmatjen dhevlerësimin e realizimit standardeve arritjes.Instituti i Edukimit Universitetit Londrës deklaronse Testi Kombëtarpër vlerësim Jashm (TKVJ)"ësh i bazuar kryesisht pyetje alternativeqë kryesishtmund masin njohjene lëndës".nuk përdoret një formë e përbashkët për raportim monitorimit e përgatitur nga ZRA-ja. Edhe ngapohimet e tyre shihet se disa e realizoj dhe dokumentoj proces, po më shumë formë shabllonizuar inspektimit se një monitorim duhur dhe dokumentuar mirë. Në përgjithësi,ekziston një parregullsi për realizimin e një monitorimi mirëfill. Për më tepër, edhe drejtorëtmund mos ke njohuri dhe afsi e duhurapër realizuar një monitorim mirëfill dhekapacitete mjaftueshme për vlerësuar posaçërishtrealizimin cilësor kurrikulave reja. Ka pakprej tyre që ka marrë pjesë trajnime duhurapër administrim dhe menaxhim apo edhe përmetodologji re mësimdhënies dhe nxënit.Por, edhe përcjellja e pus së drejtorëve nga ZRAjanuk ësh e organizuar. Drejtorët pohoj se karaste që ata vij shkollë një herë apo dy herë vit dhe më shumë monitorohet administrata e cilanuk çon peshë për arritjen e kualitetit nivelin eduhur. Apo, siç pohoj drejtorët, mbledhje drejtorëve për suksesin e arritur fund vititflitet vem për numra e jo për nivel apo cilësi.Në an tjer, mësimdhësit pohoj semungesa e pedagogëve dhe inspektimit klasavenuk ësh zëvendësuar apo përmirësuar. Nga shkolla rajoneve ndryshme Kosovës, mësimdhësitpohoj se nuk ka përcjellje pus së tyredhe se ky proces ka qe më mirë i organizuar parareformave fundit. Drejtorët, sipas tyre, rrallë vizitojklasat dhe, edhe se ka monitorim, ëshformal. Kjo ka rezultuar me një përgjegjësi më ulët nga ana e mësimdhësve dhe mungesë përpjekjevepër realizimin e planprogrameve reja.Marrë parasysh këto pohime, nuk ka ndonjë rregullsidhe organizim duhur monitorimit dhe


menaxhimit pus shkolla apo edhe përcjellje pus së shkollave nga ZRA-ja dhe MASHTi.Sistemi i përgjegjësisë dhe llogaridhëniespothuajse nuk funksionon, ndose ësh paraparënjë linjë e përgjegjësisë nga MASHT-ZRA-DKA.Përgjegjësia, sipas zyrtarëve rajonalë, mungon dy hierarki, as prej posh-lart e as lart-poshdhe nuk ka përgjegjësi e llogaridhënie prejMASHT-it e deri te putori ndihmës, gjë që nukpërkon me legjislacionin.1213.2.4. Standardet e arritjes, një arritje e pashfryzuarsa duhet !Pavarësisht mungesës së monitorimit dhemospërcjelljes së pus klasa dhe shkolla, punae shkollës, klasave, mësimdhësve dhe nxësvemund matet edhe me realizimin e standardeve arritshmërisë. Kjo ësh një risi procesin ereformimit kurrikulave dhe një qasje pozitive,meqë standardet e arritshmërisë orientojmësimdhësit dhe nxësin drejt nxënit qëësh standardizuar. Procesi i mësuarit dheshkathsi e afsi e parapara me planprogramete reja ja disa niveleve duke filluar nga njohjae lëndës, kuptuarit, zbatimi, analizimi dhevlerësimi, pjesë e pashmangshme e çdo procesi mirëfill mësimor. Por, vlerësimi dhe testimiduhet ngërthejë gjithë kë proces për matur arriturat e nxësit mënyrë duhur.Rastet e arsimit vendeve tjera tregoj sekëto standarde ja një mundësi e mirë për përcjellëpun e shkollave, mësimdhësve dhenxësve rajoneve, komunave, shkollave dhe vendin. Por, për matjen e standardeve arritshmërisë duhet parashihen dhe realizohenmetoda mirëfillta vlerësimit jashm dhe


122brendshëm. Ndose ka debate se vlerësimi ijashm dhe testet e standardizuara mund çojdrejt standardizimit sistemit arsimit, krijimi itesteve mirëfillta dhe larmishme shërben sinjë mas i mirë i cilësisë së arsimit dhe arritshmërisë.Në kontekstin kosovar, vlerësimi ijashm ka filluar dhe ësh realizuar klasën e9-. Por, një hulumtim Institutit Edukimit Universitetit Londrës 74 thuhet se testi i standardizuarësh i bazuar kryesisht pyetje alternativeqë mund masin kryesisht njohjen elëndës. Por, nga nxësi pritet njohë, kuptojë, zbatojë, analizojë, sintetizojë dhe vlerësojë njohuripër realizuar standardet e arritshmërisë.Sidoqof, hulumtimet dhe përvojat e vendeve tjera tregoj se standardet e arritshmërisë do duhej je qarta për mësimdhësit dhe përshtatenme metodat e brendshme vlerësimit dhemateriale kurrikulit. Sipas Tucker dhe Codding(1998) “se nxësit do punonin e mësonin për arritur një standard caktuar, dhe se do vlerësonin progresin e nxësit dhe prindërit t’indihmonin fëmijës arrijë kë standard, do duhej ishte e qar për gjithë çka ësh njëstandard para se synohej arrihej (fq. 45) 75 . Poashtu, për qe standarde duhura, do duhej je qarta, specifike dhe shprehura njëkornizë njëj gjitha disiplinat. Pra, nga perspektivae shkollës, duhet je e qar përmësimdhësin se me çfarë pune dhe pedagogjiemund arrihen standardet e arritshmërisë. Në realizimine standardeve arritshmërisë Kosovë kaproblem kuptuarit e mirëfill se çfarë ja74Peffers et al., (2005) Planprogramet kombëtare Kosovë, Vlerësimi i hapave parë75Tucker dhe Codding (1998), Standardet për shkollat tona


standardet dhe mungesë e njohurive dhe përgatitjespër realizimin e tyre. Fillimisht, standardet e arritshmërisëende nuk kuptohen mirë si nocion, siçka pohuar drejtorë shkollash, ësh dashur mblidhen me kolektivin sqaroj kuptimin efjalës standard kontekstin e arritshmërisë.Sidoqof, tendencat që mësimdhënia dhe nxënit orientohet nga realizimi i standardeve arritshmërisëja shumë rralla tek mësimdhësit,gjë që vërehet qar bisedat me ta. Edhe nga anae MASHT-it, pak ësh bërë për sqaruar dhe afsuarmësimdhësit dhe nuk ka pasur përpjekje për afsuar mësimdhësit me çfarë pune, pedagogjiee mjete arrihen standardet e parapara.123Ndërsa, sa i përket metodave vlerësimit brendshëm, me planprogramet e reja jalarmishme. Në klasën e tre kemi një gjysmë faqeku parashihen metodat e reja vlerësimit që përfshijpërveç shprehurit me gojë edhe vrojtimi,pyesori, raporti me shkrim i një pune praktikeapo i një hulumtimi, shprehurit me shkrim, fletakontrolluese, dosja apo portofolio, testi i bazuar kritere dhe objektiva, testi i arritshmërisë i ndërtuarnga kërkesa (pyetje me përgjigje alternative shumta, përgjigje hapura shkurtra, me përgjigje hapura zgjeruara etj 76 . Sidoqof, kjo laramanie metodave vlerësimit kryesisht nuk realizohet praktikë, meqë ka tendenca që përdorenvem testet dhe shprehurit me gojë. Zyrtarët evlerësimit dhe standardeve pohoj se tani ëshkoha e ‘testomanisë’, meqë testi po bëhet një ngametodat më shpeshta vlerësimit. Sidoqof,testet cilësore, cilat harmonizohen me standardet76MASHT (2005) Plani dhe Programi Mësimor 8 (fq. 13).


124e arritshmërisë, ja më shumë përjashtim se sadukuri arsimin bazik. Zyrtarët e standardeve dhevlerësimit pohoj se vizitat terren dhe informatatkthyese tregoj se pak ka tendenca nga terreni shihen se testet dhe standardet e arritshmërisëpërputhen. Kryesisht testet ja me pyetjealternative dhe bazohen njohje dhe kuptuar,po raste shumë veçanta analiza, sintezë dhevlerësim duke shmangur afsi e zgjidhjes sëproblemeve dhe mendimit kritik.Mësimdhësit e vërtetoj se dominoj testetme pyetje alternative dhe nuk përkoj me standardete arritshmërisë. Së pari, ata pohoj se ciklin e ulët testet kryesisht ja pjesë e tekstevemësimore. Ndërsa ciklin e lar, rrallë ka përpjekjepër bërë pu efektive aktivet profesionalebrenda shkollës dhe hartohen nga mësimdhësit.Iniciativa për tejkalimin e testeve me pyetjealternative ja individuale dhe jo shpeshta.Por, ata ka vërejtje për teste se ja shabllonizuardhe kopjohen, gjë që tregon qartazi se testetja me pyetje alternative. Ndërsa, fare pak kametoda më avancuara vlerësimit nxësit,siç ja dosjet apo portofoliot me arsyetimet se nukmund realizohen kushtet tona për shkak mungesës së hapësirës dhe numrit madh nxësve. Mësimdhësit padyshim nuk kamotiv, por edhe njohuri mjaftueshme nga përshkrimete metodave vlerësimit. Në an tjer,MASHT-i ka organizuar disa trajnime përmetodologji avancuara mësimdhënies, sidoqof,sipas zyrtarëve për srvitjes për vlerësim,nuk ka pasur trajnime adekuate dhe specifike përvlerësim dhe metoda vlerësimit. Vem kuadër trajnimit MKLSH-së ka një di trajnimpër vlerësim, por nuk ësh as për së afërmi i


mjaftueshëm për t’u realizuar shkolla. Nëpërgjithësi, metodat e përdorura deri tani pak mund arrij standardet e arritshmërisë dhe zhvillimine afsive dhe shkathsive që përkoj me planprogramete reja. Por, testi tani përcakton më sëshumti non e nxësit.1253.3. Tekstet mësimore funksion zhvillimitnjerëzorTekstet ka rëndësi dhe peshë specifike përzhvillimin njerëzor, sepse cilësia e tyre masë madhe përcakton atraktivitetin e mësimit, transferine vlerave njerëzore, ndihmon zhvillimin emendimit kritik, ndikon afsimin për lexim dheshkrim funksional, etj. Në arsimin bazik Kosovës, tekstet ja një komponen shumë erëndësishme që mundëson rritjen e funksionit AB-së zhvillimin njerëzor3.3.1. Të arrituratNë kohën e ndryshimeve dhe arrituraveteknologjike, shoqëri dhe arsim, ëshmundësuar qasja dhe marrja e informatave ngaburime ndryshme audiovizuale, kompjuterike eburime tjera. Ndose duket sikur tekstit shkollor,si burim i informatave, i ka rë rëndësia, aivazhdon mbetet një nga burimet më rëndësishme,efektive dhe qëndrueshme procesitmësimor. Por, teksti shkollor ka pasur dhe vazhdon ke ndryshime për t’iu përshtatur ndryshimeve mësimdhënies dhe nxënit. Kalimi nga një teksttradicional, që ësh përdorur për transmetim njohurive dhe përmbledhje ushtrimesh një konceptim ri tekstit shkollor, ku ndryshimet përfshijzhvillimin e shprehive pus, propoziminNjë tekst i integruari cilësisë së lar do duhej je ikompletuar dhe ke tekstin enxësit, fletoren epus, doracakun emësimdhësit sidhe kushte mëideale edhe CD apokaseta bashkuara libër.


126e metodave ndryshme mësuarit dhe integrimine dijenive praktikë. Një tekst i integruari cilësisë së lar do duhej je i kompletuardhe ke tekstin e nxësit, fletoren e pus,doracakun e mësimdhësit si dhe kushte mëideale edhe CD apo kaseta bashkuara libër.Në sistemin kosovar arsimit, duke marrëparasysh mungesën e kushteve dhe pajisjeve nevojshme shkollë, teksti shkollor mbetet mjetimë i fuqishëm dhe pothuajse i vem i jesimit planprogrameve reja. Krahas ndryshimeve kurrikulare,ka edhe ndryshime teksteve për arriturndryshimet klasë dhe për matur arriturate nxësit. Tekstet mësimore ka ndryshuar paralelishtdhe u ja ofruar shkollave për arritjen estandardeve arritshmërisë dhe arritjen e njëmësimdhënieje dhe nxënit cilësor. Ja një ngaburimet kryesore për realizimin e kurrikulave reja dhe ndër përkrahjet e vetme që u ja dhëmësimdhësve. Hartimi i teksteve reja mësimorepërfshij klasën e 1, 2, 3, 6, 7, 8 dhe 9 dukesynuar t’i harmonizojmë me objektivat e planprogrameve, lirohen nga ngarkesa e madhe faktikedhe informative, je më atraktive dhe ilustrativeme qëllim që arrij një efikasitet më madh procesin mësimor. Mësimdhësit, nga praktikat etyre përditshme, i vë pah disa arritura.Tani ka tekste reja për secilën klasë reformuardhe pjesërisht ësh reduktuar volumi i informatavedhe faktografia disa tekste, sidomos ciklin eulët. Po ashtu, tekstet ja më atraktive, ilustruaradhe kapshme për fëmijën, sidomos cikline ulët. Një risi tjer ësh se kemi edhe tekste alternative,gjë që nuk ka ekzistuar më herët. Dhe, sëfundi, ja përcjella me fletore pune disaklasë që ndihmon mësimdhënien dhe nxënit.


3.3.2. DobësiPor, cilësia e teksteve mësimorë varetshumë nga procesi i hartimit teksteve, ndoseky proces ësh kompleks dhe i ndërlikuar dhe kanjë mori akterësh. Siç thekson Marie Gerard et al(2002) 77 , hartimin e teksteve marrin pjesëautorët e konceptimit, redaktorët, lexuesit, ilustruesit,redaktorët teknikë, botuesit, tipografët, vlerësuesit,përdoruesit marrin pjesë dhe ndihmoj përpunimin e teksteve mësimore. Po ashtu, tekstimësimor kalon për fazën e konceptimit, botimit,vlerësimit dhe përdorimit, faza cilat bashkëveprojnjëra me tjetrën. Në Kosovë, procesi i hartimit teksteve ka qe i paplanifikuar mirë dhe ishpej. Hartimi i teksteve ka qe shumë ishkurr, meqë shpallja e konkurseve për tekste reja shkollore për një klasë caktuar nga MASHTijep kohë më se kufizuar për ndryshime.Zakonisht kemi bëjmë një periudhë kohoreprej 4-5 muaj për shpi botuese dhe dykonkurset e fundit MASH-it kjo periudhë kohoreësh ngushtuar 3-4 muaj. Ësh e qar se njëafat tillë kohor, vështirë mund realizohet njëprocedurë e mirëfill e hartimit teksteve rejamësimore dhe mundëson kalimin për fazat edomosdoshme për krijuar tekste cilësore. Njëprocedurë e mirëfill duhet ke vëmendje posaçme procesin e konceptimit që ngërthen vete një mori procesesh prej procesit vlerësimit nevojave ku “formulohen orientimet …e karakteritpedagogjik, nivelit mësuarit dhe disiplinatparësore tekstit… përmbajtja themelore lëndore,udhëzimet metodologjike, informacionet për organizimine mësimdhënies” e deri te përcaktimi iobjektivave dhe përmbajtjes së programit (fq. 32) 78 .127Hartimi i paplanifikuardhe i shpej iteksteve mësimore.Tekste nuk mund hartohen për 3-4muaj.Mungoj kriteretpër përzgjedhjen eautorëve.Hartuesit e programeve,punonjësite MASHT-it, autorë teksteve, ëshkonflikt interesi,dëmtoj cilësidhe krijoj praktikakorruptive.Disa autorë a grupeautorësh ka krijuarmonopole meshumë tekste qënuk ka cilësi dheqë ja përplotgabime profesionaledhe shkencore.77Marie Gerard et al., (2002) Hartimi dhe vlerësimi i teksteve shkollore78Marie Gerard et al., (2002) Hartimi dhe vlerësimi i teksteve shkollore


128Mungoj politikatpër përgatitjen dheafsimin e autorëvepër hartimin teksteveshkollore.Po ashtu, fazat e lartpërmendura nuk ja marrëparasysh. Ky kompleksitet pothuajse ësh mohuarrësisht nga shpi botuese dhe MASHT-i përshkak procesit ngutshëm.Për më tepër, ësh vështirë pohohet sizgjidhen autorët e teksteve, ndose ja barsitkryesorë procesit hartimit teksteve. Në pyetjenkush vendos për përmbajtjen e lëndëve dhe sipërzgjidhen këta persona, nuk ka përgjigjekonkrete. Zyrtarët e MASHT-it tho se nuk kandonjë udhëzim cilin ja dhëna kriteretpër shpi botuese për përzgjedhjen e autorëve.Përfaqësues shpive botuese licencuara ngaMASHT-i, theksoj se zakonisht zgjedhindorëshkrimet e autorëve cilët ja verifikuar siautorë, kryesisht profesorë universiteti. Por, kaautorë që ja ve zyrtarët e MASHT-it sektorit teksteve, cilët nuk ja eksper lëndës, gjëqë ësh pohuar edhe nga mësimdhësit. Për mëtepër, ka edhe raste që autorët e teksteve ja vehartuesit e planprogrameve. Po ashtu, lisn eautorëve teksteve nga klasa e 1-9 kemi autorë qëpërsëriten çdo klasë. Por, rikonceptimi dhe hartimii teksteve mësimore kërkon më shumë seeksper lëndëve. Siç parasheh edhe udhëzimiadministrativ 26/2003 tekstet duhet synojkërkesat shkencore, pedagogjike, psikologjike,didaktiko-metodike, etike, gjuhësore, artistike dheteknike që duhet je pajtim me planprogramet.79 Ndose edhe zyrtarët e MASHT-it pohoj senuk ka përvojë duhur dhe autorë specializuarpër hartimin e teksteve shkollore, nuk ka përpjekjepër trajnim dhe ngritje profesionale autorëve.Nuk ka politika për ngritjen e afsive autorëve teksteve. Në kë periudhë karvjeçare 79Udhëzimi Administrativ 26/2003, Tekstet për shkolla fillore, shkolla mesme dhe ulëta dhe për shkolla mesme larta, Neni 3/3.1 dhe Neni 5


eformimit kurrikulave, ësh mbajtur një seminarnga MASHT-i për një nga shpi botuese.Në an tjer, mangësi e lartpërmendura zyrtarëte MASHT-it i pranoj dhe i arsyetoj setejkalohen me procesin e vlerësimit tekstevemësimore. Vlerësimi i recensenve merret si njëpjesë e rëndësishme e vlerësimit teksteve dherealisht i vetmi vlerësim para botimit dhe lëshimit tekstit për përdorim. Zakonisht, sipas zyrtarëve teksteve përbrenda MASHT-it, recensent kanjë afat kohor prej më së shumti 2 javësh për bërë vlerësimin e teksteve dhe tekstet botohen. Nënjë periudhë tillë shumë shkurr, sipas planifikimit MASHT-it dhe udhëzimit administrativ26/2003 kriteret për vlerësim teksteve jabazuar ofrimin e informacioneve shkencore përputhje me planprogramet, zbatimi imetodologjisë sa më re mësimdhënies,shoqërimi i përmbajtjes me një aparaturë sa më përshtatshme pedagogjike me ilustrime që ngjallinkureshtjen, motivin dhe pun e pavarur dhe përshtatjae shkrimit me moshën 80 . Për më tepër, duhet kaloj edhe tekste voluminoze ose 5-6 tekste mevëllim madh dhe numër madh teksteve dheteksteve alternative që për periudhë kohoreësh vështirë lexohen edhe pse numri irecensen ësh 3-5. Ësh vështirë thuhet semund arrij bëj vlerësim cilësor, bazuar kriteret e mësipërme për një periudhë dyjavore. Përmë tepër, zyrtarët e teksteve mësimore dhe zyrtarëte lar MASHT-it pohuan se nuk parashihetvlerësimi pas vlerësimit recensenve, ndosenjë gjë e tillë përmendet po njëjtin udhëzimadministrativ.129Pjesa më e madhe erecensenve nukja përfshirë trajnime, nuk kapërvojë pune përnivelet dhe klasatpër cilat ja hartuartekstet, nukka njohuri profesionale,pedagogjikedhe psikologjike.Asnjë tekst i publikuarnuk ëshpilotuar!80Udhëzimi Administrativ 26/2003, Tekstet për shkolla fillore, shkolla mesme dhe ulëta dhe për shkolla mesme larta, Neni 3/3.1 dhe Neni 7


130Nxësit pa librapër shkak moszbatimit ligjit.Në nenin 12 thuhet se kjo do duhej bëhet ngaKëshilli i Eksperve dhe Planeve e ProgrameveMësimore dhe i Teksteve Shkollore, i cili ende nukësh themeluar për shkak mungesës së buxhetit.Për më tepër, ka faza hartimit që jakapërcyer me gjithë faktin se ato garantoj tekstemë cilësore. Një fazë shumë e rëndësishme e pilotimit përdorimit tekstit ësh tejkaluar fare.Pas vlerësimit recensenve, tekstet aprovohen,botohen dhe shpërndahen pa pasur një fazë pilotimit teksteve. Por, ësh më se e rëndësishme bëhet një vlerësim paraprak që “ përcaktohet seçfarë veprimtarish trajnuese ja nevojshme për kryer ose përmirësuar përdorimin e teksteve…dhe vlerësimi i efekteve veprimit mbi ‘përdoruesit’që ja jo vem nxësit po edhe mësues lëndës, prindër, mësues klasave tjera, mësues tjerë njëjtit vit shkollor…” (p. 25) 81 Kjo do ishte një ndihmë e madhe për MASHT-in ku do mund nxirren indikatorë për cilësi e përdorimit teksteve dhe vlerësimin e tyre. Por zyrtarëte lar MASHT-it arsyetohen se ëshdashur botohen dhe nxirren tekstet shpejsi,ndose nga mësimdhësit thuhet se shumëshpesh ka raste që fillohet viti shkollor dhe nuk katekste mësimore 2 ose 3 muajt e parë.Jo vem vonesa e teksteve mësimore, por edhemungesa e teksteve shkollore ësh një fenomentjer sistemin kosovar arsimit. Sipas ligjit përarsim fillor dhe mesëm parashihet që tekstet jepen falas, por përsëri kemi rastin e hartimit politikave që nuk përkoj me buxhetin.Mësimdhësit sidomos zonat rurale tho qëshpesh u mungoj tekstet shkollore dhe detyrohen81Marie Gerard et al., (2002) Hartimi dhe vlerësimi i teksteve shkollore


organizohen ve apo mbledhin tekstet eklasave mëparshme. Por, ka shumë raste qëmbesin pa libra. Në qytete, MASHT-i ka dhëfalas tekstet mësimore për kategori e bonjakëvedhe fëmijëve varfër, por jo mënyrë organizuar.Ka drejtorë që ka organizuar prindëritapo persona tjerë jash shkollës për tejkaluarkë problem. Zyrtarët e lar MASHT-it, sigjithmo arsyetohen me mungesën e buxhetit, njëarsyetim dhe praktikë që edhe një herë dëshmon selegjislacioni dhe buxheti nuk harmonizohen.131Sidoqof, mësimdhësit dëshmoj se kaprobleme mëdha me tekstet e reja.Mësimdhësit ka vërejtje për mosharmonizimme planprograme duke theksuar se planprogrametdhe fondet e orëve nuk ja harmonizuara.Po ashtu, mungesa e lidhshmërisë teksteve disa lëndëve klasë ndryshme dhemosharmonizimi i lëndës, posaçërisht gramatikës ciklin e ulët dhe lar. Ka vërejtje edhe ndarjen dhe organizimin e lëndës rastin e gramatikësduke përmbledhur sintaksën, morfologjidhe fonetikën që nga kl. e 6-9 jo me ndonjëartikulim qar dhe kronologjik. Kjo nuk ësh eharmonizuar edhe me moshën e fëmijës dhe ësh esrngarkuar, pohoj mësimdhësit. Ndosekëto ndryshime ja parë si nevojshme dhemund vlerësohen si pozitive, mungesa e informatavedhe trajnimeve mësimdhësve për tekstetmësimore, krijoj vështirësi për realizimin etyre dhe arritjen e një mësimi cilësor.Ka edhe vërejtje tjera që i vë pahmësimdhësit që bien ndesh me qëllimet e hartimit teksteve reja. Tekstet ka paraparë pak korrelacion mes lëndëve ndryshme, mënyrë që


132 je më e leh për nxësit nxënia, gjë që ëshnjë nga synimet e reformave kurrikulare. Problemii kalimit nga një njësi tjetrën, korrelacioni mes klasave dhe çështja ndërlëndore, nuk ja organizuara mirë. Ka lëndë ku nuk ka korrelacion mes kohës dhe njësive mësimore. Në lëndëne historisë, ta zëmë, ka shumë mospërputhje mengjarjen dhe kohën kur ka ndodhur një ngjarje historike.Një mësimdhës ka pohuar se tekst nukja marrë parasysh këto ndërlidhje si p.sh Lidhjae Prizrenit ësh paraparë tekst shpjegohet ntor, vend se qershor, kur informatat përngjarjen mund ndërlidhen edhe me TV, gazetat,bisedat etj. Së fundi, ka raste mungesës së harmonizimit teksteve me kushtet shkollë dhevështirë arrihen shkathsi dhe afsi e paraparame planprograme. Shembulli i lëndës sëteknologjisë, e cila ësh e paraparë me planprogramdhe nuk ka kurrfarë mjeti për realizimin ekësaj lënde. Në tekste dhe planprogram duhet qëkëto njohuri praktikohen dhe ke pu praktike,po nuk ka kabinet informatikës. Ka detyrapër hulumtim që nuk mund realizohen. Pormësimdhësit përmendin edhe lëshime faktedhe informata, ta zëmë ajo e lidhjes së Prizrenit tekste thuhet se ka qe më 1978 e jo 1878. Sëfundi, tho mësimdhësit, ende dominonabstraktja dhe informatat e shumta shumicën eteksteve sidomos ciklit dy.Në an tjer, nuk ka raste që MASHT-i ka përgatiturmësimdhësit për aplikimin e teksteve reja mësimore. Edhe kur ndryshimet ka mundur je pozitive dhe novatore, mungesa e përgatitjessë mësimdhësve ka shkaktuar mosaplikim teksteve mësimore. Ka pasur raste që për shkak ndryshimeve mëdha tekste dhe mungesës se


përgatitjes së mësimdhësve, ata i ja kthyer teksteve vjetra. Shembulli i abetares së re ka sjellëprobleme mëdha te puna e mësimdhësve,meqë abetarja ka pasur ndryshime mësuarit eshkronjave bllok shkronja. Një shembull i pusme abetaren që praktikohet vendet tjera.133Ndose, huazimi i koncepteve tilla apo edheteksteve mësimore nga shembujt e vendeve tjeraduhet përkoj me realitetin dhe praktikën kosovare, provohen paraprakisht ose trajnohenmësimdhësit fillimisht. Kjo ka munguar rastine abetares dhe mësimdhësit i ja kthyer librave vjer nga pamundësia e realizimit. MASHT-iësh detyruar mbajë seminare për qarsuarrealizimin e ndryshimeve. Por, mungesë trajnimevedhe përgatitjes adekuate, doracakët e tekstevepër mësimdhës do ndihmonin për realizimine teksteve. Mirëpo, edhe tek tekstet e rejamësimore, nuk ja paraparë doracakë përmësimdhës që do lehsonin realizimin e tekstevedhe organizimin më mirë orës së mësimit.MASHT-i nuk ka paraparë doracakë konkursin e shpallur për tekste mësimore. Ndërsapër shpi botuese, një iniciativë e tillë nuk nisete as nuk synohet, meqë nuk ja fitimprurëse. Kjolë një boshllëk madh tek mësimdhësit.Sidomos duke marrë parasysh se realizimi i tekstevemësimore dhe planprogrameve reja u ësh‘servuar’ mësimdhësve pa përgatitje paraprake.


134BOKS: 1.5 . DOBËSITË E TASHME NË TEKSTE QË EZVOGËLOJNË FUNKSIONIN E TYRE NË ZHVILLIMINNJERËZORTekstet shkollore dhe materialet e tjera, me gjithë ndryshimet e bëra,sipas hulumtimit, mendimit mësimdhësve nuk ja përputhje mearsimin cilësor, me moshën dhe nevojat e fëmijëve, nxësve si paralelet e rregullta, ashtu edhe grupeve veçanta, siç ja fëmijëtme nevoja veçanta, rriturit dhe pakicat kombëtare, fëmijët me prirjedhe talent e interesim veçan. MASHT-i ka bërë përpjekje që liberalizojë tregun, duke hequr monopolin që kishte Libri shkollor, meqëllim që konkurrenca ndikojë avancimin e cilësisë së teksteve,mirëpo liberalizimi i tregut ka bërë që aspekti komercial ndikojë qëshpi botuese botoj vem ato libra cilat atyre u siguroj profite larta. Kjo politikë ka bërë që dëmtohen grupet e caktuara nxësve.Ajo që shqeson ësh se nuk ja krijuar mekanizma, cilët garantojcilësi e teksteve. Në mungesën e mekanizmave për vlerësimindhe lejimin e tyre sipas cilësisë, ja krijuar praktika abuzive që rëndë edëmtoj funksionin e teksteve zhvillimin njerëzor: botohen tekstetalternative mbi bazat e miqësisë (me gjithë vlerësimet negative ato botohen- zakonisht ja autorë preferuar përgjegjësve që lejoj përdorimine teksteve, ose miqë dhe simpatizan shpive botuese qënuk çaj shumë kokën për cilësi e teksteve, sepse ata ja sigurt seedhe se nuk vlerësohen pozitivisht tekstet e tyre nga vlerësuesit, ata do lejohen si tekste alternative ose do gjenden mënyra që ushtrohetndikim tek vlerësuesit). Në an tjer, recensent nuk ja pavarur(nuk bëhet diskrecioni i duhur), sepse ata po ashtu zgjidhen varësishtnga autori, kështu që nuk ësh me rëndësi cilësia e tekstit, meqë preferuesitdhe simpatizant tekstin do ta vlerësoj pozitivisht. Kjo ka bërëqë një pjesë jo e vogël e teksteve tashme, je krejsisht informative, papërshtatshme, me gabime shkencore, që mos përputhen mestandardet e arritjes, me objektivat kurrikulare. Autorët, një pjese teksteve ja edhe putorët e MASHT-it cilit mund influencojdashur e pa dashur që tekstet e tyre botohen dhe mos i nshtrohenkonkurrencës së mirëfill. Ësh e çar, se këtu ka konflikt interesi.


3.4. Përfundime135Me reformimet e kurrikulit vitit 2002-2005,ësh nisur një proces i rëndësishëm i reformimit përmbajtjes së arsimit bazik. Ndose, flasëshpër rezultatet dhe cilësi e kurrikulave duhet nisemi nga hartimi i kurrikulit që nkuptonmënyrën se si e konceptojmë kurrikulin dhe organizojmëelementet kryesore saj (lëndën, përmbajtjen,metodat dhe materialet, përvojat dhe veprimtarie nxësit) si dhe realizimin e saj. Dukemarrë parasysh kompleksitetin e kurrikulit si procesi përcaktimit dhe hartimit përmbajtjes ngakëndvështrime ndryshme dhe stagnimin afatgja reformave, e bëj procesin e hartimit më gja dhe më ndërlikuar. Por reformimin e sistemitkosovar arsimit bazik, planifikim dhe realizimefikas kohëzgjatje prej 6 muaj apo 3-4muaj ka rezultuar me:- shmangien e fazës së vlerësimit dhe pilotimit;- hartimin e kurrikulave nga një grup homogjen(dy profesorë universiteti dhe një mësues);- mungesën e politikave për ngritjen e kuadrove hartuesve kurrikulave;- tejkalimin e fazës së vlerësimit kurrikulave;- mosthemelimi i Këshillit Eksperve Planprogrameve dhe Teksteve Mësimore paraparë me ligj;- mosplanifikimin e realizimit kurrikulave reja;- mungesa e përkrahjes administrative apofurnizimi me materiale dhe mjete financiare përrealizimin e kurrikulit;- mosplanifikimi efikas i trajnimeve dhe ngritjesprofesionale mësimdhësve.


136Ndose ndryshimet kurrikulare ja planifikuaradhe përcaktuara rreth 80% nga MASHT-i, evetmja autonomi prej 10-20% u ëshshkollave për hartimin dhe organizimin e lëndëvezgjedhore, bazuar interesimin dhe preferencat enxësve. Por, realizimi i lëndëve zgjedhore kamangësi për arsyet vijim:- shkollat nuk ka buxhet për realizimin elëndëve zgjedhore, ndose shumë kërkesa nxësve kërkoj investime shkollë- lëndët zgjedhore përmbushin fondin emësimdhësve aktualë shkollës që rezulton melëndë njëjta apo mësimdhës pakualifikuar lëndës- Mosharmonizimi me udhëzimin administrativqë parasheh që mësimdhësit e rinj konkurroj me projekte komplete- Mungesa e bashkëpunimit me ZRA-- Mungesa e trajnimit mësimdhësvepër hartim lëndës- Mungesa e kushteve për realizimin cilësor klasës, meqë praktikohen shënimet dhe materialete fotokopjuaraMungesa e sistemit mirëfill përgjegjësisëdhe llogaridhënies rezulton me mungesë pasqyrës reale për realizimin e kurrikulave rejadhe suksesin e shkollës. Kjo mungesë rezulton merënien e përgjegjësisë së mësimdhësve ngamungesa e monitorimit dhe padyshim edhe rëniene cilësisë. Duke marrë parasysh motivin dhe pagate ulëta, përgjegjësisë ndaj pus dhe realizimit standardeve që mësimdhësit duhet t’i plosojpër pu efektive dhe cilësore, do duhej përcillejdhe monitorohej. Kjo padyshim mundëson qëshkollat identifikoheshin si njësi përmirësimiapo ngecjeje proces. Për shkolla efektive,


për analizë realizimit kurrikulave rajonedhe komuna ndryshme, përcjellje gjendjes sëpërgjithshme, monitorimi dhe përgjegjësia e llogaridhëniaduhet je pjesë e pandashme e realizimitcilësor kurrikulave. Siç theksojFurhman and Elmore (2004) 82 , për një përmirësimsistematik, sistemi i përgjegjësisë duhet gjenerojëdhe përqendrojë vëmendjen informatatrelevante për mësimdhënie dhe nxënit, për motivuar mësimdhësit dhe për rritur përpjekjetpër realizim, zhvilluar njohuri dhe afsi për përuruar interpretime vlefshme informataveapo për ndryshuar strategji sipas informativekthyese (f. 10), për arritur një cilësi afatgjate dhe qëndrueshme. Një shkujdesje e tillë mund rezultojë me një numër pasojash paparapara si, tazëmë mosndryshimi i instruksioneve apo mosklasifikimii shkollave dhe mësimdhësve. Por, monitorimiësh i paorganizuar dhe jocilësor sepse:- pozita e pedagogut zëvendësohet me drejtorin cilit i mungoj përgatitjet për monitorim mirëfill- mungesa e trajnimeve për drejtorë- mungon një format i strukturuar që duhetta përdorin gja monitorimit- mungoj vizitat e zyrtarëve rajonalë shkollë- mungon matja e pus së mësimdhësve- mungon procesi i mirëfill i raportimit137Një nga risi mëdha procesin ereformimit kurrikulave dhe një qasje pozitiveja standardet e arritshmërisë që orientojmësimdhësit dhe nxësin drejt nxënit dheafsive standardizuara. Meqë arritja e standardeve arritshmërisë matet me vlerësimin e jashm82Furhman dhe Elmore (2004) Redesigning Accountability System For Education.


138dhe brendshëm, kontekstin kosovar asnjë ngakëto dy vlerësime nuk ka arritur cilësi e duhurpër arsyet vijim:- mungon vlerësimi i mirëfill i jashm icili realizohet vem klasën e 9- dhe testi kakryesisht pyetje alternative- mungon aplikimi i metodave larmishme vlerësimit që ja paraparë me kurrikulate ri- mungon trajnimi i mësimdhësve përvlerësim larmishëm- testet e përdorura nuk ja harmoni mestandardet e arritshmërisë.Ndryshimet tekstet mësimore ja realizuarkrahas ndryshimeve kurrikulave ri. Për shkak mungesës së kushteve për realizimin cilësor mësimdhënies, teksti mbetet një nga burimet evetme operacionalizimit kurrikulave ri. Por,procesi i hartimit dhe përdorimit teksteve rejaka mangësi, si:- hartimi i përshpejtuar i teksteve që kashmangur fazën e vlerësimit paraprak- mungesa e pilotimit- mungesa e kritereve për përzgjedhjen eautorëve- mungesa e politikave për ngritjen ekuadrove autorëve- vlerësimi më se i shkurr i recensenve një periudhë 2 javore- mosthemelimi i Këshillit Eksperve Planprogrameve dhe Teksteve Mësimore paraparëme ligj- vonesa e teksteve mësimore fillimin evitit shkollor- mungesa e teksteve shkollore shumëshkolla për shkak mosshpërndarjes së teksteve


falas siç parashihet me ligj- mosarritja e shumë qëllimeve paraparame tekstet mësimore (harmonizimi me planprogramet,shpërndarja jokoherente e lëndës, mungesae korrelacionit me lëndët e tjera, mosharmonizimi ilëndës me kohën, lëshimet faktike, mosevitimi iabstraktes dhe informatave shumta)- mospërgatitja e mësimdhësve përaplikimin e teksteve reja mësimore (mungesa etrajnimeve)- mungesa e doracakëve mësimdhësve tekstet e reja mësimore1393.5. Rekomandime1. MASHT-i konsul me eksper vendorë dhe ndërkombëtarë hartojënjë strategji për rishikimin, monitorimin dhe vlerësimin e kurrikulave tashme dhe fillojë ndërtojë politika konzistente për hartimine kurrikulave për gjitha nivelet arsimore, mënyrë që kurrikulat je përputhje me parimet e njohura kurrikulare, me nevojat dheinteresimet e nxësve, nevojat e zhvillimit teknik dhe teknologjik,standardet për drejtat e njeriut dhe fëmijës.Afati: 31. III. 2007BARTËS: MASHT-i.2. MASHT-i rishikojë edhe një herë Kornizën e kurrikulit ri dhe pajtim me ndryshimet e kohës rinovuar ta miratojë, mënyrë që kjo shërbejë për bërë ndryshime kurrikulat ekzistues që nuk ja pajtim me kërkesat e këtij dokumenti avancuar.Afati: 31. XII. 2006BARTËS: MASHT-i3. Ta hartohet një sistem funksional dhe koherent i monitorimit dhevlerësimit zbatimit kurrikulave me qëllim rinovimit dhe aktualizimit tij.Afati: 31. XII. 2006BARTËS: MASHT-i.


1404. Të rishikohet ligji, vendimet administrative dhe konform nevojave përdecentralizim, plosimin e nevojave lokale, interesimeve nxësve krijohen mekanizma funksionalë dhe kushte për zbatimin e mësimitzgjedhor.Afati: 31. V. 2007BARTËS: MASHT-i ME PARTNERË5. Të themelohen këshillat nacionalë dhe eksperve për plane e programedhe tekste mësimore. Më parë përcaktohen kriteret e përzgjedhjes mënyrë që përfaqësimi je dinjitoz si aspektin profesionalshkencor, human dhe nacionalAfati: 15 janar 2007BARTËS: KUVENDI I KOSOVËS.6. Të hartohen standardet cilat do garantoj cilësi e tekstevedhe literaturës shkollore mënyrë që cilësia e realizuar e tekstevedhe literaturës je determinante kryesore e përzgjedhjes së tekstevedhe literaturës, e jo praktikat abuzive, sepse vem kurrikulat dhe tekstetcilësore mund kontribuoj rritjen e IZhNj-së, Kapitalit njerëzordhe kapitalit social.Afati: 31. XII. 2006BARTËS: MASHT-i me PARTNERË.7. Me ligj dhe dispozita ligjore bazuar standarde avancuarndërkombëtare krijohen mekanizma për lejimin e teksteve alternativeAfati: 31. XII. 2006BARTËS: MASHT-i ME PARTNERË.8. Për gjithë nxësit dhe gjitha kategorive e grupet e veçanta(minoritarëve, nxësve me nevoja veçanta, nxësve që ka prirjedhe talent veçan) sigurohen falas tekstet bazë.Afati: viti shkollor 2007/2008BARTËS: MASHT-i ME PARTNERË.9. Kurrikulat e ri pilotohen para se fillojë zbatimi i tyre praktikë.10. Të krijohen mekanizma për rritjen e përgjegjësisë, për parandalimine praktikave abuzive dhe korruptive, si dhe për sistemin e llogaridhënies.Afati: 30. IV. 2006BARTËS: KUVENDI I KOSOVËS DHE MASHT-i.


141


142


KREU IV143MELINDA MULACILËSIANXËNITE MËSIMDHËNIES DHE TË4.1. Mësimdhënia dhe nxënit funksion zhvillimit njerëzorSigurimi i arsimit bazik 83 cilësor për gjithëderi vitin 2015 ësh njëri nga te objektivatzhvillimore shoqërisë njerëzore, përmendura Deklaran e Kombeve Bashkuara përMileniumin 84 . Deklarata Borore për Arsimin për gjithë (World Declaration on Education for All),e nxjerrë Jomtien Tailandës më 5-9 mars 1990dhe e mbështetur mbi Deklaran Universale për drejtat e njeriut dhe Konvenn për Drejtat eFëmijës, përcakton qar drejn e çdo fëmije, riu dhe rrituri për përfituar një arsimim, i ciliësh i orientuar përmbushjen e nevojavethemelore nxënit tyre, një arsimim që përmban nxënit për ditur, për bërë, për jetuarsë bashku me tjerë dhe për qe 85 . Rëndësia ejashzakonshme që i atribuohet arsimit Deklara, si njëri nga komponent më qesishëm zhvillimit njerëzor, bëri që fillim Mileniumit Ri, më 26-28 prill 2000 Dakar Senegalit, Forumi Ndërkombëtar për Arsimin aprovojë Kornizën e Dakarit për veprim “Arsimipër gjithë”, e cila e riafirmoi dhe fuqizoi vizionine Deklaras Borore për Arsimin për gjithë,83Me arsim bazik nkuptohet përvesimi i shkathsive themelore për zhvillim personal dhe nxënit afatgja,i afsive për udhëheqje fillestare profesionale, si dhe i njohurive, vlerave dhe mundësive për zhvillimindividual dhe ushtrim qytetarisë aktive dhe përgjegjëse shoqëri demokratike.84The Millenium Development Goals Report 200585Education For All , The Dakar Framework for action 2000


144 nxjerrë Jomtien, 10 vjet më parë. Kërkesa ekësaj Deklarate drejtuar gjitha vendeve për shtuar përkushtimin për sigurimin e arsimit bazikcilësor brezit ri u bë imperativ i shumë qeverive,kryesisht i atyre vendeve zhvilluara.Qeveri e shumë vendeve vedijshme se dituriau bë kapitali më i vlefshëm bon e shekullitXXI, ndërmorën iniciativa për fuqizimin e arsimitbazik cilësor, duke e llogaritur a si një investimnjerëzor, i cili do kthehet shumëfish ndërtimindhe zhvillimin e mëtejshëm shoqërivedemokratike dhe hapura për gjithë. Një shkollimbazik cilësor, i bazuar prirjet dhe interesimetindividuale nxësve, iu krijon mundësi më mëdha gjeneratave reja për vazhduar shkollimindhe përgatitjen e tyre profesionale. Kjondikon mënyrë drejtpërdrej zhvillimin epotencialeve individit, shtimin e gjasave përpusim, përmirësimin e kushteve jes dhezhdukjen e varfërisë. Arsimi sot konsiderohet siatributi kryesor që iu ndihmon njerëzve për zgjedhur mënyrën e jes që ata dëshiroj.Në literaturën bashkëkohore, cilësia e arsimitinterpretohet mënyra ndryshme. Njëri ndërpërkufizimet që e përshkruan a më së miri ësh“Cilësia e arsimit shkollë ësh udhërrëfyesi përrezultatet e matshme sukseseve nxësve gjithë spektrin e njohurive akademike, shoqëroredhe kulturore, cilat iu mundësoj nxësve për zhvilluar shkathsi për nxënit gja gjithëjes dhe do fuqizojë kapacitetin e tyre për qe atarë aktivë shoqërisë.” 86 Pra, cilësia earsimit ësh një koncept shumëdimensional, i cilipërbëhet nga disa parametra akademikë, shoqërorëdhe kulturorë që ja reciprokisht varur mes veti.86Quality Assurance of the Australian Education and Training System (http://www.aei.dest.gov.au)


Disa nga faktorët, cilët i kontribuoj parametrave cilësisë së arsimit ja ambienti miqësor klasë dhe shkollë, kurrikulat e integruara, planprogrametdhe tekstet adekuate, mësimdhënia cilësore,përdorimi i mjeteve ndryshme teknike dheteknologjike, zhvillimi i aktiviteteve jash programitmësimor, organizimi i garave për talentet ereja, angazhimi i nxësve projekte ndryshme, etj.Për rrethanat kosovare, mësimdhënia cilësoreësh e një rëndësie veçan, sepse përmes sajmund sfidohen pengesat e shumta që e përcjellinsistemin e arsimit. Kushtet e vështira cilatzhvillohet procesi mësimor, mungesa e tekstevemësimore, mungesa e mjeteve ndryshme didaktikeetj. mund tejkalohen deri diku me një organizimmë kujdesshëm procesit mësimor ngaana e mësimdhësve. Një mësimdhënie e planifikuardhe e strukturuar mirë nga ana e mësimdhësve,ndihmon krijimin e një ambienti miqësor klasë, motivimin e nxësve për nxë, zhvillimin e afsive dhe shkathsive nxësve për zbatuar praktikë njohuri e fituara,si dhe përdorimin e materialeve shtesë, cilat rrisin kureshtjen e nxësve për nxë. Tëgjitha këto ndikoj rritjen e rezultateve nxënit dhe synoj shtimin e cilësisë dhe shkallës së efikasitetit sistemit arsimit përgjithësi, si një parakusht themelor për sigurimine një pusueshmërie më favorshme që do rezultonte me një mirëqenie ardhmen.Për arritur kë, mësimdhësit kosovarëduhet marrin pjesë programe ndryshme afsimit profesional, cilat i ndihmoj ata planifikimin e njësisë mësimore bazuar objektiva, zbatimin e teknikave dhe strategjive që145Mësimdhënia dhe nxënit ja zemra shkollimit dhe arsimit cilësor, sidhe komponen edomosdoshme dhekruciale e zhvillimitnjerëzor dhe kapitalitsocial.Mësimdhësit,zhvillimi dhe fuqizimii tyre i përhershëm,shtyllë efuqishme dhethemelore e rritjessë IZhNj-së.


146mundësoj përfshirjen aktive nxësve procesinmësimor, si dhe organizimin e procesitmësimor që do ndihmonte pajisjen e nxësveme shkathsi për nxë gja gjithë jes. Kjoësh e domosdoshme, sepse sistemi i arsimit Kosovë ka trashëguar stilin akademik nxënit,ku roli kryesor i mësimdhësit ka qe transferimii njohurive tek nxësit, ndërsa nxësit jakonsideruar si “banka ku mësimdhësit kadepozituar njohuri e tyre” 87 . Sot kjo metodologjiësh treguar e pamjaftueshme përgatitjen egjeneratave reja me njohuri dhe shkathsijesore nevojshme për sfiduar kërkesat etregut pus, cilat dalin nga zhvillimet e shpejtateknike dhe teknologjike shek. XXI.4.2. Zhvillimi profesional i mësimdhësve dheadministratorëve arsimorë shërbim zhvillimithumanPozita tepër e vështirë e sistemit arsimitgja viteve ’90, e shkaktuar për shkak kushteve politike që mbizoruan a kohë, bëri pamundur depërtimin e risive sistemeve avancuara arsimore Kosovë. Si pasojë e kësaj,deri fund shekullit kaluar, mësimdhënia Kosovë organizohej sipas sistemeve tradicionaleqë karakterizoheshin me memorizimin e njohurive prezantuara nga mësimdhësi.Pas lufs së vitit 1999, Kosovë u vendosadministrata ndërkombëtare e Kombeve Bashkuara (UNMIK), e cila themeloiDepartamentin e Arsimit dhe Shkencës (DASh)87David Klooster and Alison Preece. Crafting a Pedagogy for Change, 2002


për udhëhequr me sistemin e arsimit Kosovë.Ky departament, i bashkudhëhequr nga ndërkombëtarëtdhe kosovarët, mobilizoi donatorët dheagjencionet ndërkombëtare, që varësisht nga përvojaqë ka dhe sfera e interesit orientojinvestimet dhe programet e tyre për përmbushurnevojat e sistemit arsimit Kosovë. Imperativ ikohës ishte që gjitha aktivitetet e tyre drejtoheshin hartimin dhe implementimin e reformëskurrikulare, trajnimin e mësimdhësve shërbim, hartimin e teksteve dhe përmirësimine infrastrukturës shkollore.147Njëra nga kërkesat e DASh-it ishte organizimi itrajnimeve për zhvillimin profesional mësimdhësvedhe administratorëve arsimorë shërbim.Mungesa e praktikës profesionale institucionetpër përgatitjen e mësimdhësve para shërbimit,si dhe izolimi për një kohë gja i sistemit arsimit Kosovë nga ndikimet e zhvillimevepozitive sistemeve arsimit bo, bëri domosdoshëm organizimin e trajnimeve për zhvillimprofesional mësimdhësve dhe administratorëvearsimorë. Meqese Kosovë mësimdhëniazhvillohej sipas metodologjisë tradicionale,DASh-i kërkoi që programet për ngritje profesionale orientoheshin afsimin e mësimdhësvepër realizuar me sukses një mësimdhënie cilësore,e cila jo vem do ndihmonte nxësit përfitimin e njohurive, por edhe do kontribuonte zhvillimin e shkathsive dhe formimin e shprehive nevojshme për ndërtimin e shoqërisë sëdijes, si njëri nga parakushtet për sfiduar kërkesate vazhdueshme për ndryshime pozitive shoqëri. Përveç kësaj, trajnimi i mësimdhësve do ndihmonte zbatimin me sukses ndryshimevekurrikulare, që filluan a kohë.


148Sipas raportit vjetor MAShT-it, deri fund vitit 2004,më shumë se 50 %e mësimdhësvekosovarë kamarrë pjesë njërin nga programetpër zhvillim profesionalPikërisht për këto arsye, pas lufs Kosovë uvendosën shumë institucione arsimore ndërkombëtaredhe u themeluan disa OJQ, cilat sollënprograme cilësore për trajnimin e mësimdhësvedhe administratorëve arsimorë shërbim. Qendrapër Arsim e Kosovës (KEC), Projekti Kanadez përAfsimin e Mësimdhësve Kosovarë (KEDP),UNICEF, CRS, Every Child, Save the Children etj.ja agjenci që më së shumti kontribuuan zhvillimin profesional personelit arsimor Kosovë. Këto agjenci sollën programe që kishinpër qëllim afsimin e mësimdhësve zbatimine metodologjive bashkëkohore mësimdhëniesdhe nxënit klasat e tyre, si dhe afsimin eadministratorëve arsimorë për udhëheqje suksesshme institucioneve. Prezenca e programevedhe e eksperve ndërkombëtarë prezantimin eprogrameve trajnimit dhe gatishmëria e mësimdhësvekosovarë për ndryshime ka rezultuar menjë interesim jashzakonshëm tyre për marrë pjesë programe për zhvillimin profesional.Që nga fillimi i trajnimeve për mësimdhësdhe administratorë arsimorë vitin 2000, interesimii tyre ka qe shumëfish më i madh semundësia e ofruesve trajnimeve për t’i përfshirë.Nga disa raporte OJQ-ve, që ka ofruar trajnime,shihet qar se programe ndryshme trajnimit mësimdhësve ja përfshirë 1/3 eatyre që ka aplikuar për trajnim. Ky interesim ijashzakonshëm i mësimdhësve për trajnimeësh një nga treguesit e përkushtimit mësimdhësvekosovarë për përshtatur mësimdhënien etyre trendeve bashkëkohore mësimdhënies dhe nxënit. Në bazë raportit vjetor MAShT-it,deri fund vitit 2004, më shumë se 50 % emësimdhësve kosovarë ka marrë pjesë njërin nga programet për zhvillim profesional 88 .88Raporti vjetor i MAShT-it, Pasqyrë e pus 2002- 2004


Pavarësisht paqarsisë që mbizoroi fillim,për përfitimet materiale që do fitonin mësimdhësitpër vijimin e programeve ndryshme trajnimit, ata vazhduan merrnin pjesë to.Dëshira e tyre për provuar diçka re, e cila do inkurajonte përfshirjen aktive nxësve procesin mësimor dhe do rezultonte me arritjemë mira mësim, motivoi shumë mësimdhësqë merrnin pjesë programe ndryshme trajnimi.Mësimdhësit e trajnuar, kënaqur merezultatet e nxënit nxësve tyre, shërbyensi avokat më mirë programeve trajnimit Kosovë.149Mësimdhësit etrajnuar, kënaqurme rezultatet e nxënit nxësve tyre, shërbyen siavokat më mirë programeve trajnimit Kosovë.Reforma arsimore për zbatimin e kurrikulit ri,e filluar nga Ministria e Arsimit, e Shkencës dhe eTeknologjisë (MAShT) vitin 2002 ka ndikuar shtimin e ndjeshëm interesuarve për trajnime.Në an tjer, përgatitja e rregullores përlicencimin e mësimdhësve dhe administratorëvearsimorë, e cila do ndërlidhet me sistemin epagave mësimdhësve, varësisht nga ngritjaprofesionale e mësimdhësve dhe administratorëvearsimorë përcaktuar rregullore, kandikuar që pothuajse çdo mësimdhës je iinteresuar për trajnim.4.3. Strukturat për menaxhimin e sistemit arsimit dhe zhvillimi njerëzor4.3.1. StrukturatNë vitin 2001, DASh-i ka përcaktuar që sistemii arsimit parauniversitar Kosovë qeveriset dy nivele: qendror dhe komunal. Për siguruar drejn për shkollim cilësor për gjithë fëmijët Kosovë, DASh-i vendosi dy linja administrasarsimore nivelin komunal. Përveç drejtorive


150komunale arsimit (DKA) që dolën nga zgjedhjetlokale, DASh-i themeloi komuna zyrat përzhvillimin e arsimit (ZZhA), për përfaqësuarDASh-in nivelin lokal dhe për siguruar implementimine politikave arsimore. Në vitin 2002 uthemelua Ministria e Arsimit, e Shkencës dhe eTeknologjisë (MAShT) dhe gjitha përgjegjësiqë ka bëj me sistemin e arsimit Kosovëkaluan institucion.MAShT-i ësh përgjegjës për zhvillimin e politikave gjitha aspektet e arsimit, përfshirë kurrikulat,standardet e mësimdhënies, zhvillimin profesionaldhe sistemin e vlerësimit. Ajo vendosëkornizën ligjore për administran, menaxhon buxhetine përcaktuar për arsim nga niveli qendror dhepërcakton alokimet buxhetore për komuna përputhjeme kriteret e përcaktuara. Një ndryshim organizimin administrativ fushën e arsimit Kosovë ësh zëvendësimi i ZZhA-së komunaleme zyrat rajonale për zhvillimin e arsimit (ZRA) qëoperoj shta rajone. Kështu, sot Kosovë,përveç MAShT-it, ekzistoj ZRA-ja dhe DKA-ja, cilat qeverisin sistemin e arsimit Kosovë.ZRA-ja ësh përgjegjëse për implementimin epolitikave kurrikulare MAShT-it, zhvillimin profesional mësimdhësve dhe administratorëvearsimorë, vlerësimin e rezultateve nxënit arsimin parauniversitar, etj. 89 Ndërsa DKA-ja merretme sigurimin e infrastrukturës shkollore si:mirëmbajtjen e ndërtesave shkollore, sigurimin etransportit, pusimin e personelit mësimor dhepërkrahjen e shkollës gjitha aspektet administrativedhe teknike 90 ).89MAShT [I] 05/200390Handbook on Municipal Education Governance. Provisional Institutions of Self-Government, Minstry ofEducation, Science and Technology, Prishtina, 2002


4.3.2. Rregulloret për zhvillimin profesional mësimdhësve dhe administratorëve arsimorëNë Kosovë ësh fuqi Ligji për arsimin fillordhe mesëm (Rregullorja nr. 2002/19), i cili përcaktonshumë aspekte që ka bëj me organizimindhe funksionimin e sistemit arsimit fillordhe mesëm Kosovë. Në kë ligj (neni 7.1 &7.2) ësh përcaktuar qar se shkollimi idetyrueshëm zgja 9 vjet dhe përbëhet nga shkollafillore 5 vjeçare dhe shkolla e mesme e ulët 4vjeçare, ndërsa neni 12.5 autorizon MAShT-in themelojë një Këshill shqyrtues kualifikimit mësimdhësve. Kështu bazë Ligjit,MASHT-i themeloi Këshillin për Shqyrtimin eAfsimit Mësimdhësve (KShAM), si njëorgan pavarur që zhvillon politikat, rregulloretdhe udhëzimet që ka bëj me afsimin,riafsimin dhe zhvillimin profesional mësimdhësve gjitha niveleve, putorëve administrativëdhe zyrtarëve arsimorë, si dhe siguron cilësie programeve afsuese. 91 Pra, KShAM-i, bazë prioriteteve që përcakton MAShT-i, përgatitpolitikat, rregulloret dhe udhëzimet që ka bëj me standardet e përgatitjes së mësimdhësvedhe ato praktikave profesionale. Me qëllim përfshirjes sa më gjerë gjithë faktorëverelevant, KShAM u ndërtua si një strukturëheterogjene e përbërë nga 15 veta që përfaqësojMAShT-in, Universitetin, ZRA-, DKA-,sindikan e arsimit, prindërit, drejtorët, si dhemësimdhësit e niveleve dhe grupeve lëndore ndryshme.Në udhëzimin administrativ mbi themelimin eKShAM-it, ndër tjera thuhet: “ përputhje meLigjin mbi Arsimin Fillor dhe Mesëm, KShAMdo hartojë këto rregullore:15191MAShT[I] 4/2004


152Nga dhje dokumentederi më tanija hartuar vemdy rregullore.Ësh e qar se kjoka implikime cilësi e udhëheqjesdhe menaxhimit zhvillimitprofesional, i cili mëpas ka implikimenegative IZhNj. Standardet e praktikës profesionale; Standardet për afsimin e mësimdhësve; Standardet për afsimin e personelitadministrativ; Standardet për avancimin e mësimdhësve; Standardet e programeve për afsimin emësimdhësve pa shkëputje nga puna; Standardet e programeve për afsimin emësimdhësve gja përgatitjes përmësimdhës (para pusimit); Standardet dhe sistemet për afsimin emësimdhësve specialis; Standardet dhe sistemet për licencimin epersonelit administrativ dhe zyrtarëve arsimorë; Kodi etik për mësimdhësit dhe personelinadministrativ; Programet për mësuarit gja karrierës”.Mirëpo deri më sot KShAM-i ka hartuar vemtri rregullore që ka bëj me zhvillimin profesional mësimdhësve dhe administratorëvearsimorë: Standardet e praktikës profesionale Licencimi i mësimdhësve dheadministratorëve arsimorë Standardet e programeve për përgatitjen emësimdhësve gja studimeve.Gja interviss me përfaqësues MAShTit, cilët ja atarë KShAM-it, u përmendse KShAM-i ësh proces përgatitjes së dyrregulloreve tjera për zhvillimin profesional mësimdhësve. Këto ja: Standardet për afsimin e mësimdhësve shërbim Rregullorja për monitorimin dhe vlerësimine performancës së personelit mësimor.


“Standardet e Praktikës Profesionale” 92ësh një udhëzim administrativ, i cili përcaktonkriteret për sigurimin e cilësisë së mësimdhënies.Në përshkruhen kriteret kryesore praktikës profesionale që duhet t’i ke njëmësimdhës për qe i suksesshëm pune tij me nxës. Njohja shumë e mirë e lëndësdhe metodologjive ndryshme mësimdhëniesdhe nxënit, kompetencat profesionalepër zbatimin e programeve mësimorezyrtare, udhëheqja me përgjegjësi plo e orësmësimore dhe rë pus klasë, si dhe njohjae bazës ligjore dhe morale profesionit mësimdhësit, ja disa nga standardet e praktikësprofesionale që ja përshkruar dokument dhe që kërkohen plosohen ngamësimdhësit.Licencimi i mësimdhësve dhe i administratorëvearsimorë 93 ësh një rregullore, e cila vendosstandarde cilësore për licencimin e mësimdhësvedhe administratorëve arsimorë. Në kë rregulloreja përcaktuar 5 kategori që mund t’i fitojmësimdhësit dhe 2 kategori që mund t’i fitojadministratorët arsimorë, varësisht nga përgatitjaakademike dhe profesionale e tyre. Po ashtu, rregullore, ësh përshkruar mënyra eavancimit mësimdhësve dhe administratorëvearsimorë nga një kategori tjetrën dhe jadhë shpjegime për llojet e licencave që mund t’ike mësimdhësit dhe administratorët arsimorë.Edhe pse rregullore specifikohet se ngritja kategori do ndërlidhet me sistemin e pagave punonjësve arsimit, kjo ende nuk ësh bërërealitet, me gjithë grevat e shumta putorëvearsimorë.153Standardet ePraktikësProfesionale (SPP) ,mekanizëm merëndësi për zhvillimehumane,përmes avancimit cilësisë së mësimdhëniesdhe nxënit.Moszbatimi iRregullores përlicencimin emësimdhësvedhe administratorëvezvogëlonshkallën e motivimitdhe aspirimit përarritje më larta nxësve dhe përzhvillimin e afsivedhe shkathsivejesore nxësve përfshirë AB.92MAShT [I] 20/200493MAShT [I] 18/2004


154Mësimdhësit dheudhëheqësit eshkollave, painformuara saduhet për rregulloretqë lidhen mezhvillimin profesional.Me udhëheqësite shkollave, memësimdhës dheme administratorënuk ja organizuartrajnime për zbatimine rregulloreve sipërpërmendura,andaj dhe nuk zbatohen.Moszbatimi ityre objektivisht kaimplikime negative ZhH.Po ashtu, nukësh punuar përsigurimin e mekanizmavedhe kushteve nevojshme përzbatimin e këtyrerregulloreve.Standardet e programeve për përgatitjen emësimdhësve para shërbimit 94 përcaktojkriteret e përmbajtjeve programore për përgatitjene mësimdhësve fillestarë. Përmbushjae tyre do siguronte që mësimdhësit e diplomuar je gatshëm arrij standardet epraktikës profesionale dhe plosoj kushtetpër licencim. Kërkesa rregullore, që programetpër përgatitjen e mësimdhësve përfshij së paku 22 javë përvojë praktike terren, me siguri do ndikojë që institucionet earsimit lar përgatisin mësimdhës pajisur, jo vem me njohuri, por edhe meshkathsi dhe shprehi nevojshme për sfiduarqë nga fillimi i karrierës kërkesat e vendit pus.Rregulloret e përgatitura nga KShAM-i dhe aprovuara nga MAShT-i, përmes përfaqësuesve zyrave rajonale arsimit (ZRA), iu shpërndahenshkollave. Megjitha, gja vizitave disa shkolla,sidomos zonat rurale, ësh vërejtur që drejtorëtnuk i ka këto rregullore.Nga intervistat e bëra me disa përfaqësues MAShT-it, ZRA-së, OJQ-së dhe mësimdhësshihet qar që shumë prej tyre nuk ka informacionse cilat rregullore ka bëj mezhvillimin profesional mësimdhësve dhe administratorëve arsimorë. Shumë prej tyrepërmendin rregullore, cilat nuk ka bëjme zhvillimin profesional mësimdhësve,por me mënyrën e organizimit pus shkollë. E vetmja rregullore për zhvillimin profesional mësimdhësve, që secili nga intervistuarite ka përmendur ësh ajo për licencim.Në bazë kësaj, fitohet përshtypja se shumë94MAShT [I] 16/2005


zyrtarë dhe mësimdhës ka informacion sipërfaqshëm për rregulloret dhe përmbajtjen etyre, ndërsa informacion hollësishëm kakryesisht ata, cilët ja kyçur mënyrë drejtpërdrej hartimin e tyre. Kjo tregon seMAShT-i nuk i kushton kujdes informimit stafit dhe mësimdhësve për rregulloret eaprovuara. Përveç kësaj, Kosovë nuk ekzistonasnjë gaze zyrtare ku do botoheshinrregulloret e tilla, e as ndonjë literaturë periodikeku do bëhej interpretimi i tyre ose do shtroheshin shembuj nga praktika. Në antjer, shihet se mungon edhe interesimi imësimdhësve dhe i administratorëve arsimorëpër t’u informuar rreth rregulloreve qëka bëj me zhvillimin e tyre profesional.Një inferioritet i tillë ësh pasojë e mungesës sëmekanizmave për zbatimin e shumë rregulloreve.Këtu si shembull mund marrim rregullorenpër licencimin e mësimdhësve dheadministratorëve arsimorë. MASHT-i fillimorganizoi disa takime me mësimdhës për sqaruar aspektet e ndryshme rregullores fjalë, mirëpo duke parë vështirësi për zbatimine kësaj rregulloreje, si p.sh. mungesën emekanizmave për akreditimin e programeve trajnimit, mungesën e gatishmërisë nga ana einstitucioneve për përshtatur sistemin epagave përputhje me kategoripërcaktohen rregullore, ajo i ndërpreu aktivitet etilla, pavarësisht faktit se shumë mësimdhësmben painformuar. Në an tjer, mësimdhësite intervistuar ka përmendur sipërfaqësishtpërmbajtjen e kësaj rregulloreje, sepsemungesa e mekanizmave për akreditim programeve trajnimit u pamundëson atyre di se cilën kategori definuar 155Rregulloret e mbetura sirtarë bëjqë ndikimi i AB-së IZhH je jo iduhur.


156Avancimi i cilësisësë zhvillimit profesional mësimdhësvedhe nxësve shtonnevojën për rregulloredhe akte tjera normative.rregullore bëj pjesë. Sikur ekzistoninmekanizmat për zbatimin e kësaj rregulloreje,aherë gjithë mësimdhësit do interesoheshinpër pozin e tyre dhe format e avancimit,pasi përurimi kategori do ishte i lidhurdrejtpërdrejt me sistemin e pagesës. Një fat tillë e ka edhe rregulloret tjera, cilat mbesin sirtarë për shkak mungesës së mekanizmavepër zbatimin e tyre ose mosfunksionalizimitefikas mekanizmave ekzistues.Rregulloret për zhvillimin profesional mësimdhësve dhe administratorëve arsimorë, aprovuara nga MAShT-i, nuk ja mjaftueshme për inkurajuar ngritjen profesionale personelit arsimor. Gja intervistaveme drejtorë shkollave ësh theksuar nevojapër hartimin e shumë rregulloreve tjera, cilat do motivonin mësimdhësit për ngritjeprofesionale p.sh. rregullorja për monitorimdhe vlerësim performancës së mësimdhësve,rregullorja për stimulim mësimdhësvedhe drejtorëve suksesshëm, rregullorjapër caktimin e buxhetit shkollës, që do mundësonte alokimin e mjeteve për zhvillimprofesional stafit varësisht nga nevojat, etj.Përveç rregulloreve për zhvillim profesional mësimdhësve dhe administratorëve arsimorë, ngritjen e cilësisë së mësimdhënies dhe nxënit shkollë ka ndikim edhe shumë rregullore dheudhëzime administrative që ka bëj me organizimine pus shkollë. Udhëzimet administrative aprovuara nga MAShT-i që ka bëj meemërimin e drejtorëve shkollave, zëvendësdrejtorëvedhe mësimdhësve, luaj rol jashzakonshëm mbarëvajtjen e procesit mësimor dhe


sigurimin e cilësisë së pus shkollë. Edhe pse hartimin e rregulloreve tilla përfaqësuesit eMAShT-it ka bashkëpunuar me eksper vendorëdhe ndërkombëtarë, disa drejtorë shprehin vërejtje konsiderueshme ndaj përmbajtjes së disa rregulloreve.Drejtorët ka përmendur se nuk ja kënaqurme rregulloren për emërimin e zëvendësdrejtorit shkollës, e cila nuk parasheh fare përfshirjen e drejtorit përzgjedhjen e zëvendësdrejtorit shkollës.Duke pasur parasysh se drejtori duhet koordinojë pun e tij me zëvendësdrejtorin për menaxhuar me sukses procesin mësimor shkollë,ësh e pakuptueshme anashkalimi i drejtorit përzgjedhjen e bashkëputorit tij. Caktimi izëvendësdrejtorit nga ekipi i përbërë nga përfaqësues MAShT-it, ZRA-së dhe DKA-së, papëlqimin e drejtorit disa shkolla, ka shkaktuarprobleme. Disa drejtorë pohuan se nuk mund bashkëpunoj me zëvendësdrejtorin e tyre dhe kjoka shkaktuar fraksione brenda stafit shkollësduke ndikuar cilësi e pus shkollë.Drejtorët ka përmendur si papërshtatshmedhe rregulloren për emërimin e mësimdhësve.Në kë rregullore drejtori ësh përcaktuar jevem atar i komisionit zgjedhor (1/3 e vos),ndërsa vendimi përfundimtar do merret nga zyrtarii DKA-së. Mosdhënia e kompetencave drejtoritdhe stafit shkollës përzgjedhjen e mësimdhësvedhe imponimi i disa mësimdhësve ngaana e DKA-ja për punuar shkolla caktuara,ka bërë që disa mësimdhës mos je mirëpritur nga kolektivi shkollor. Ndërsa, emërimii drejtorëve mënyrë drejtpërdrej nga ana eMAShT-it pa marrjen e pëlqimit paraprak nga157Centralizimi vendosjesjell reperkusione shumta qëmë pas kandikime negative zhvillimin human.Drejtorët nuk konsultohenkur bëhetpërzgjedhja ezëvendësdrejtorëvesi dhe nuk mund ke ndikim relevantkur bëhetpërzgjedhja emësimdhësve,edhe pse ësh editur se një prejdetyrave themelore shkollave qëka impakt fuqishëm ZhHësh e drejta edrejtorit zëvendësojëmësimdhësitjoefikasë dhe joefektivëme mësimdhësefektivë dheefikasë.


158këshilli drejtues i shkollës ose i DKA-së ka shkaktuartensione disa kolektiva shkollore.Nëse analizohen rregulloret, cilat përcaktojlinjën e emërimeve dhe dhënies së përgjegjësive punonjësve brenda sistemit arsimit, aherëshihet qar se ato nuk siguroj një organizimhierarkik ose horizontal brenda organeve qeverisëse sistemit arsimit.Sekretari ipërhershëmMASHTZRADKAKOMISIONIPRPOPOZIMI PËR DREJTOREMËRTIMI I DREJTORËVELegjenda:VendimmarrësAtar i komisionitEMËRTIMI I MËSIMDHËN.Profesioni i mësimdhënies,profesion ipapërcaktuar mereflektime negative ndërthururashumëfish zhvilliminhuman,mungesa e sigurimitshëndesor dhesocial, çështja epensionimit parregulluar,fëmijët epasiguruar etj.Sk.3.5. Organigrami i emërimit drejtorëve dhe përzgjedhjessë mësimdhësve arsimin bazikKështu, MASHT-i zgjedh drejtorin e shkollës, i ciliduhet menaxhojë kolektivin e shkollës emëruarnga DKA-ja. Një fragmentarizëm i tillë organet udhëheqëse ësh pasojë e mungesës së njëstrategjie mirëfill zhvillimore MAShT, e cilado ndihmonte harmonizimin e hallkave ndryshme sistemit qeverisjes arsim.Mungesa e një rregulloreje për pensionimine parakohshëm mësimdhësve për shkaqeshëndesore ndikon shumë cilësi e


mësimdhënies dhe nxënit. Mbajtja procesinmësimor e mësimdhësve tillë për fat keq ësh e karakterit humanitar, sepse ata nukka mundësi pensionohen. Mungesat emësimdhësve që ja pasojë e pushimevemjekësore shpesh shkaktoj mosmbajtjen eorëve mësimit, sepse procesi i pagesës sëmësimdhësve, cilët angazhohen përzëvendësim ësh shumë i ndërlikuar.Përveç mungesës së rregulloreve që do ndikonin ngritjen e cilësisë së mësimdhëniesdhe nxënit, Kosovën e paslufs ëshproblem formimi dhe funksionimi i mekanizmavepër zbatimin e rregulloreve ekzistuese.Mosfunksionalizimi i rregullores për licencim mësimdhësve dhe administratorëve arsimorëka shkaktuar disa greva serioze personelitmësimor, cilat ka përfunduar pa sukses.Moszbatimi i saj ësh rasti më flagrant që tregonse MAShT-i ka problem implementimine rregulloreve aprovuara.159Mbi 1000 mësimdhësvazhdoj punoj arsimme sëmundje ndryshme dëmshme për zhvillimine fëmijëve,sepse nuk ekzistonnjë sistem i kontrollit tyre shëndesor,e sa mekanizmaligjorë për pensionimine tyre parakohshëm, apopër ndërrimin e vendit pus. Kjo kaimplikime pallogarituradhe afatgjatapër zhvillimin njerëzor.4.3.3. Krijimi i kulturës për zhvillimin profesional mësimdhësveHartimi i kurrikulit ri dhe afsimi i mësimdhësvekosovarë për zbatimin e metodologjive reja mësimdhënies dhe nxënit klasat etyre ja arriturat kryesore reformës arsimore Kosovë. Kurrikuli i ri shërbeu si bazë solide përhartimin e planprogrameve dhe teksteve rejamësimore, ndërsa organizimi i trajnimeve ndryshme për personelin mësimor krijoi një kulturëpër zhvillimin e vazhdueshëm profesional mësimdhësve dhe administratorëve arsimorë shërbim.


160Organizimi i trajnimeve për metodologjibashkëkohore mësimdhënies dhe nxënitpër mësimdhës dhe administratorë shërbim,filloi vitin 1999, menjëherë pas përfundimit lufs Kosovë. Që nga ajo kohë,institucionet e ndryshme ndërkombëtare dheOJQ- vendore dha një kontribut jashzakonshëm sigurimin e programeve trajnimit, përfshirjen e një numri konsiderueshëm mësimdhësve trajnime, sidhe përgatitjen e trajnerëve vendorë. Në fillimpuna e institucioneve ndërkombëtare dheOJQ-së ishte e pavarur, për shkak mungesëssë institucionit përgjegjës për koordinimin dhenjohjen e trajnimeve. Mirëpo, që me konstituimine DASH-it vitin 2000, OJQ-ja ka filluarbashkëpunimin me Departamentin, e më voedhe me MASHT-in, me qëllim që programet etyre njihen si programe zhvillimit profesional mësimdhësve dhe administratorëvearsimorë.Krijimi i institucioneve arsimore fuqizoi mëshumë rëndësi e programeve trajnimit.Njohja nga ana e DASh/MAShT-it e disa programeve trajnimit që realizohen nga OJQ-vendore dhe ndërkombëtare, bashkëfinancimi itrajnimeve, përgatitja e udhëzimit administrativpër licencimin e mësimdhësve dhe administratorëvearsimorë, si dhe bashkëpunimi meagjenci donatore si UNICEF-i dhe BankënBorore, ndihmuan rritjen e numrit mësimdhësve përfshirë trajnime.Mësimdhësit dhe administratorët arsimorëpohoj se, deri tani, kontributin më madh organizimin e trajnimeve, sigurimin e materialeve ndryshme për zhvillimin e tyre


profesional, ofrimin e konsulencave gja procesit monitorimeve, organizimin e konferencavedhe vizitave studimore brenda dhe jash vendite ka dhë OJQ- arsimore. Ata përmendinse KEC-i dhe KEDP-i ka dhë kontribut jashzakonshëm ofrimin e programeve cilësorepër trajnim mësimdhësve, ndërsaBanka Borore, UNICEF-i, Save the Childrenietj. ja agjenci donatore që ka dhëpërkrahjen financiare.161Mësimdhësit dhe administratorët nuk ja kënaqur me pun e përfaqësuesve institucionevearsimore për përkrahur personelinarsimor zhvillimin profesional tij.Përfaqësuesit e institucioneve arsimore kritikohenpër bashkëpunim pamjaftueshëm meOJQ- vendore për shqyrtuar modalitetetdhe mundësi e sigurimit trajnimeve për gjithë mësimdhësit e interesuar, qof edheme participim. Përveç kësaj, mësimdhësitka vërejtje mëdha edhe seleksionimin ekandidave për trajnim. Ata shprehen sepërzgjedhja e kandidave për vijuar trajnimete ndryshme për zhvillim profesional nukësh transparente, nuk bazohet kritere dhe,zakonisht, zgjidhen njëjtit mësimdhës për vijuar trajnimet. Ndërkaq, sa i takon rregulloreveqë do motivonin zhvillimin profesional personelit arsimor, ësh një bindje e mësimdhësvedhe e administratorëve arsimorë seMAShT-i ësh duke përgatitur një strukturëpër zhvillim profesional (strategji ndryshme,rregullore), por për shkak mungesës sëmekanizmave, limiteve ndryshme financiare,si dhe mungesës së kapaciteteve njerëzore, ajoësh shumë larg zbatimit tyre praktikë.


162Mungesa e njëtransparence më madhe ka ndikimenegative përfshirjene kandidavepër zhvillime profesionaleqë më pasnegativisht reflektohet CAB, ndërsakjo ka implikimenegative ZhH.Në an tjer, përfaqësuesit e institucionevearsimore pohoj se ka bërë mjaft për zhvilliminprofesional personelit arsimor. Kë earsyetoj me bashkëpunimet që ka realizuarme OJQ- arsimore për trajnimin e mësimdhësve,përpilimin e rregulloreve ndryshmedhe organizimin e takimeve me karakter informativ.Pamundësi e organizimit trajnimevepër gjithë mësimdhësit e interesuar, ata ejustifikoj me ekzistencën e limiteve për siguruarmjete financiare nga Buxheti i Kosovëspër mbuluar shpenzimet e trajnimit. Sa itakon organizimit trajnimeve me participimfinanciar mësimdhësve, përfaqësuesit eMAShT-it shprehin rezervë konsiderueshme.Me gjithë interesimin e mësimdhësve përformë organizimit trajnimeve dhe rasteve suksesshme, ata nuk i përkrahin mësimdhësitqë ja gatshëm participoj, meshpjegimin se nuk ekziston rregullore eaprovuar nga MAShT-i, e cila do qarsontemënyrën e organizimit trajnimeve për zhvillimprofesional me participim.Meqese programet për zhvillim profesional mësimdhësve mund zbatohen me sukses rrethanat kosovare me kurrikulat ekzistuese,interesimi i mësimdhësve për trajnime ëshgjithnjë rritje. Nga intervistat e bëra memësimdhës dhe trajnerë programeve ndryshme, arrihet përfundimin se ekzistoj dykategori mësimdhësve interesuar për trajnim.Në kategori e parë bëj pjesë ata mësimdhës, cilët ja përkushtuar marrin pjesë trajnime, sepse ka dëshirë përfitoj njohuridhe shkathsi për zbatimin me sukses


metodologjive bashkëkohore mësimdhënies dhe nxënit. Këta mësimdhës ja bindur sefilozofia e mësimdhënies dhe e nxënit që bazohet ndërtimin dhe hulumtimin aktiv informacionit, nxënit bashkëpunim, menduaritkreativ dhe krijues, si dhe zgjidhjen e problemevemotivon nxësit për nxënie efektive. Synimi i tyrepër kontribuar sa më shumë afsimin enxësve për konstruktuar njohuri e tyrepërmes përfshirjes aktive procesin e mësimdhënies,bën që ata je interesuar për trajnimeqof edhe duke participuar. Po ashtu, këtamësimdhës i konsideroj trajnimet faktor rëndësishëm për zbatuar me sukses ndryshimetkurrikulare që ja parapara për t’i zbatuar klasat e tyre. Për fat mirë numri i mësimdhësveqë i përkrahin ndryshimet, ësh jashzakonishti madh.163Kategorisë së dy i përkasin mësimdhësit cilët ja interesuar vijoj trajnimet sa për marrë një certifika. Kjo kategori e mësimdhësveësh prezent trajnime që nga viti 2004,kur filloi përgatitja e rregullores për licencimin emësimdhësve nga ana e MAShT-it. Rregullorja fjalë kërkon që deri vitin 2010 çdo mësimdhëspër fituar licencën e rregullt duhet marrëpjesë programe zhvillimit profesional, prandaj,nga frika se mos humbin vendin e pus,mësimdhësit filluan vijonin programet endryshme trajnimit. Disa eksper arsimitmendoj që kjo kategori e mësimdhësve ësh emanipuluar, sepse ka munguar informimi i drej imësimdhësve lidhur me interpretimin e rregullorespër licencim. Fakti se pjesëmarrja trajnimenuk ësh kriter i mjaftueshëm për fituar licencë rregullt për pu, por edhe cilësia e zbatimit


164klasa informacioneve fituara nga trajnimi,shumë shpejt do konkretizohet me përgatitjen erregullores për monitorimin dhe vlerësimin e performancëssë mësimdhësve dhe administratorëve shërbim. Hartimi i rregullores për monitorimdhe vlerësim do ndihmojë për sqaruar disa ngadilemat që ekzistoj rreth rregullores përlicencim, si dhe do ndikojë zvogëlimin enumrit mësimdhësve që bëj pjesë kategorie dy dhe rritjen e përfshirjes së mësimdhësveqë ja interesuar për provuar risi klasat e tyre.4.3.4. Programet për zhvillimin profesional mësimdhësve dhe administratorëve arsimorëProgramet për trajnimin e mësimdhësve shërbim kryesisht promovoj metodologji mësimoreme nxësin qendër. Ato synoj afsojmësimdhësit planifikimin e mirë orësmësimore, zbatimin e teknikave dhe strategjive qëdo mundësonin përfshirjen dhe bashkëpuniminaktiv nxësve gja procesit mësimor. Ngaintervistat e bëra me përfaqësues institucioneve, OJQ-ve dhe me mësimdhës ësh potencuar seprogramet e trajnimit ja mirëseardhura përmësimdhës dhe administratorë arsimorë, mirëpo,ndër to më kërkuarat për zhvillimin profesional mësimdhësve arsimit bazik ja MendimiKritik gja Leximit dhe Shkrimit (MKLSh),Mësimdhënia me Nxësin Qendër (MNQ) dheHap pas Hapi (HpH), ndërsa programet e KEDP-itdhe KEC-i për udhëheqjen arsimore konsiderohen je me vlerë për administratorët arsimorë.Faktin se mësimdhësit dhe administratorët ivlerësoj programet e trajnimit, e forcon dhe një


hulumtim ndërkombëtar i organizuar vitin 2005nga Qendra për Studimin e Politikave Arsimore(CEPS) Lubja. Ky hulumtim analizonte, mes tjerash, afsimin e mësimdhësve shërbim disa vendeve Rajon përfshirë dheKosovën. Në pyetjen se cilat ja shkaqet qëmësimdhësit dhe administratorët arsimorë kosovarëka marrë pjesë trajnime, 195 pjesëmarrësite përfshirë hulumtim ka dhë këtopërgjigje: 954.8. Si i vlerësoj mësimdhësit programet e zhvillimitprofesional165Metodologji e reja mësimdhëniesndikoj pozitivisht zhvilliminhuman, sepse teknxësit i zhvillojafsi dheshkathsi jesore,afsikreative, mendiminkritik, afsi përzgjidhjen e problemeve,shkrim- leximinfunksional,shtoj vijueshmëri,përkrahinbarazi dhedrejsi sociale,gjinore dhe diversitetinkulturor, errisin jegjasimesatare fëmijëveta, duke krijuarndjenjën ekënaqësisë,mendimin pozitiv,solidaritetin dhepërkujdesjen medashuri.95Mula M., Buleshkaj O., Salihu R., Hoti D., Enhancing Professional Development of Practitioners andTeaching/Learning Practices in SEE countrieshttp://www.see-educoop.net/portal/tesee.htm


166HpH-ja ësh program për afsimin e mësimdhësve nivelit parafillor dhe atij fillor, ndërsaMKLSh-ja dhe MNQ-ja ja programe përafsimin profesional mësimdhësve niveleve ndryshme, duke filluar nga arsimifillor e deri te ai universitar. Këto programe synoj afsoj mësimdhësit për zbatuar klasat e tyre teknika dhe strategji cilatmundësoj aktivizimin maksimal nxësve rikujtimin apo evokimin e paranjohurive,përfshirjen sistematike tyre konstruktiminapo realizimin e njohurive reja, si dhe inkurajimin e menduarit reflektiv apo përforcimine informacionit pranuar. Përmespërfshirjes aktive procesin mësimor synohetqë nxësit dhe student fitoj shkathsipër menduar mënyrë reflektive, marrinpërgjegjësi për mësuarit personal, kuptojlogjikën e argumenteve, dëgjoj mevëmendje, respektoj mendimin e tjetrit, mendoj mënyrë kritike, afsohen përzgjidhjen e problemeve, diskutoj mënyrë konfidenciale, hulumtoj informacionshtesë, si dhe bëhen nxës pavarurdhe interesuar për mësuar gja gjithëjes.Trajnimet e mësimdhësve kuadër programeveMKLSh dhe MNQ organizohen bazë shkolle dhe baza individuale. Me rastine organizimit trajnimeve baza individuale, trajnim përfshihen një numër i kufizuar imësimdhësve një shkolle. Ndërsa kur trajnimetorganizohen bazë shkolle, aherë trajnim përfshihet një numër i konsiderueshëmi mësimdhësve një shkolle. Deri më tani


trajnimet e këtyre programeve më shumë jaorganizuar baza individuale. Kjo ësh bërëme qëllim që programet për zhvillim profesional përhapen sa më shumë Kosovë.Përfshirja e një numri kufizuar mësimdhësve një shkolle, ka ndihmuar përfshirjene një numri sa më madh shkollave programet e trajnimit. Kjo ka ndihmuar përhapjen e programeve trajnimit, sepsemësimdhësit e trajnuar ka shërbyer si“masë kritike” për përhapjen e programeve ndryshme shkollat e tyre. Një metodologji etillë ka bërë mundur që fjalori imetodologjive bashkëkohore përhapetpothuajse gjitha shkollat e Kosovës. Ëshme rëndësi përmendet se disa shkolla vedijshme për rëndësi e zbatimit programeve MKLSh-së dhe MNQ-së arritjene rezultateve më mira procesin mësimordhe për pamundësi e përfshirjes së shpej mësimdhësve tyre trajnime, ka filluarorganizimin e trajnimeve bazë shkolle mënyrë vullnetare ose me participim. Në disaraste trajnerët ka kontribuar vullnetarisht trajnimin e kolegëve tyre me qëllim që ndihmoj ata zbatimin e teknikave dhestrategjive klasat e tyre. Po ashtu ekzistojdhe shembuj trajnimit mësimdhësve meparticipim. KEC-i dhe KEDP-i ka mirëpriturorganizimin e trajnimeve bazë shkolle mënyrë vullnetare ose me participim dhe kadhë mbështetjen e tyre për këto iniciativa,duke ofruar falas materialet dhe doracakët endryshëm për çdo pjesëmarrës.167Rezultatet e një vlerësimi ndërkombëtar organizuar nga KEC-i për hulumtuar


168ndikimin e programit MKLSh-së klimëndhe bashkëpunimin e mësimdhësve brendashkollës, me rastin e trajnimit mësimdhësve bazë shkolle apo mënyrë individuale,tregoj se organizimi i trajnimit bazëshkolle ka ndikim më madh pozitiv ambientine klasës dhe shkollës përgjithësi 96 .Studimi tregon se mësimdhësit e trajnuar bazë shkolle bashkëpunoj më shumë zbatimine teknikave dhe strategjive klasat etyre, se sa ata që ja trajnuar baza individuale.Pjesëmarrja e mësimdhësve trajnimete organizuara bazë shkolle ka ndikuar afrimin e mësimdhësve dhe socializmin etyre, gjë që ka ndihmuar krijimin e një atmosferekonstruktive mes mësimdhësve për bashkëpunuar për gjetjen e zgjidhjeve përbashkëtame rastin e paraqitjes së vështirësive zbatimin e teknikave dhe strategjive ndryshme klasat e tyre. Ky bashkëpunim kamotivuar udhëheqësit e shkollës që inkurajojdhe përkrahin më shumë mësimdhësit pun e tyre. Ndërsa mësimdhësit e trajnuar baza individuale ka hasur vështirësi më mëdha zbatimin e teknikave, sepse ka qe kufizuar kërkimin e ndihmës brendashkollës.Një vlerësim i tillë ka dalë dhe nga intervistatme zyrtarë MAShT-it, përfaqësues ZRA-së dhe raportet e monitorimit mësimdhësve.Në disa shkolla ku ësh organizuartrajnimi bazë shkolle, mësimdhësit kavendosur tabela cilat ja sistemuarteknikat dhe strategji e ndryshme mësimd-96Pupovci D., Taylor A., Reading and Writing for Critical Thinking, Evaluation Report,http://www.see-educoop.net/education_int/pdf/rw-criticalthink-yug-kos-enl-t05.pdf


hënies sipas strukturës bashkëkohore mësimdhënies dhe nxënit, ndërsa ekspozitate shkollës përmbaj punime nxësve realizuara gja zbatimit teknikave dhestrategjive ndryshme nga ana e mësimdhësve.169Programet e trajnimit për zhvillimin profesional mësimdhësve ka kontribuar dukshëm ngritjen e cilësisë së mësimdhënies dhe nxënit.Zbatimi i teknikave dhe strategjive llojllojshme klasa varësisht nga lënda, njësia mësimore dheniveli i zhvillimit psiko-fizik nxësve ka ndihmuarmësimdhësit bëj procesin mësimor mërheqës. Format e ndryshme pus, cilatkërkonin grupime ndryshme dhe pu ekipore,sollën freski te nxësit dhe interesim për t’u përfshirëaktivisht kryerjen e detyrave. Po ashtu,vlerësimi i paranjohurive nxësve si bazë për ndërtuar nxënit e njohurive reja, si dhe shprehjae respektit për ide e ndryshme nxësve,bë që nxësit shohin veten si faktorë rëndësishëm procesin mësimor. Të gjitha këtondikuan rritjen e rezultateve nxësve, jovem përfitimin e njohurive caktuara, pornjëkohësisht dhe zhvillimin e shkathsive për analizuar njësi mësimore, për diskutuar dhembrojtur argumentet e tyre, për shqyrtuar idenga këndvështrime ndryshme, për lidhur njohuri fituara me shembuj nga jeta praktike, sidhe për zhvilluar shprehi për pu ekipore, përpu pavarur etj. Një mësimdhënie e organizuar mënyrë synon që përgatisë nxës qëka nivel lar gjykuarit, njohuri thelladhe shprehi për diskutime pavarura. Një gjë tillë e vërteton dhe hulumtimi i organizuar përvlerësimin e programit MKLSh-së, i cili dallim-


170in e përfitimit njohurive nga ana e nxësve, mësimdhësve trajnuar për MKLSh- dheatyre pa trajnuar e jep me kë tabelë: 974.9. Dallimet zhvillim mes nxësve, mësimdhësit e cilëve ka qe trajnim programin e MKLSH-së dhe nxësve, mësimdhësit e cilëve punoj mënyrë tradicionaleMësimdhësit e trajnuar, mësimdhënien dhe nxënit e modeloj duke planifikuar përfshirjen enxësve procesin mësimor. Ata krijojhapësirë më madhe për komunikimin mes nxësve, duke iu dhë rast atyre analizoj,diskutoj, pyesin njëri-tjetrin për sqarime dhebashkëpunoj për kryer detyrat e dhëna ngamësimdhësit. Të njëjtat përfundime fitohen ngaintervistat me mësimdhës trajnuar. Ata pohojse zbatimi i metodologjive bashkëkohore procesin mësimor ka ndikuar :aktivizimin dhe gjithëpërfshirjen e nxësvegja procesit mësimor;krijimin e një ambienti demokratik klasë që97Pupovci D., Taylor A., Reading and Writing for Critical Thinking, Evaluation Report,http://www.see-educoop.net/education_int/pdf/rë-criticalthink-yug-kos-enl-t05.pdf


inkurajon shprehjen e lirë ideve dhe mendimeve nxësve; afsimin e nxësve për analizuar përmbajtjete ofruara dhe marrjen e vendime bazuara argumente; ndërtimin e raporteve më afërta mes mësimdhësve me nxës dhe bashkëpunimin eshtuar mes nxësve; inkurajimin e nxësve për bërë pyetje jovem mësimdhësit, por edhe nxësve tjerë; zhvillimin e kreativitetit nxësve dhe afsivepër prezantim; krijimin e mendimtarëve krijues, kritik dhezgjidhës mirë problemeve; motivimin e nxësve për nxë mënyrë pavarur dhe për hulumtuar informacion shtesë; zbatimin e njohurive fituara jen praktike; vedijesimin e nxësve për bërë vevlerësimdhe vlerësim konstruktiv nxësve tjerë.171Organizimi i procesit mësimor bazuar dëgjuarit aktiv dhe respektimin e mendimit tjerëve, krijimin e ideve personale dhe marrjene përgjegjësisë për to, ndërtimin e raportevekonstruktive përmes bashkëpunimin me tjerë, artikulimin dhe peshimin e pikëpamjeve ngakëndvështrime ndryshme, inkurajimin emendimtarëve krijues dhe kritikë, ndihmonnxësit ndërtoj shkathsi dhe qëndrime nevojshme për qe qytetarë aktivë shoqërisëdemokratike. 98 Nxësit e përgatitur me këtoshkathsi do je af ndërtoj kuptuarite tyre, ndaj njohuri me tjerët dhe punoj bashkë për realizimin e qëllimeve qëmbroj interesat e qytetarëve dhe shoqërisë përgjithësi.98Klooster D., Preece A., Crafting a Pedagogy for Change, 2002


1724.4. Pengesat për sigurimin e një procesi mësimorcilësorPjesë e vogël e zyrtarëve ZRA-vedhe drejtorëve shkollave përfshirë zhvillimeprofesionale kaimplikime jo favorshme CABdhe ZhH.Përveç sukseseve, sistemi i arsimit Kosovëballafaqohet me shumë probleme sa i takon aspektit mësimdhënies dhe nxënit. Pika më e dobët sigurimin e cilësisë së mësimdhënies ëshmungesa e mekanizmave profesionalë përkëshillim vazhdueshëm mësimdhësve dheadministratorëve arsimorë. Mungesa e mekanizmave tillë krijon vështirësi për pasur njëpasqyrë reale për cilësi e procesit mësimor Kosovë.Tani për tani, detyra e këshillimit mësimdhësveësh përgjegjësi e zyrtarëve ZRA-sëdhe drejtorëve shkollave, mirëpo realizimi i saj praktikë ësh shumë larg profesionalizmit. Këe pohoj jo vem zyrtarët e MASHT-it, por edhepërfaqësuesit e intervistuar ZRA-së, drejtorët eshkollave, përfaqësuesit e OJQ-së, si dhe mësimdhësit.Zyrtarët e MAShT-it pranoj se mungojkapacitet njerëzore brenda ZRA-së për realizimin enjë këshillimi efektiv, si dhe mungon kapacitetiprofesional i përfaqësuesve ZRA-së dhe drejtorëve shkollave për bërë këshillimin e vazhdueshëm mësimdhësve. Zyrtarë MAShT-itpranoj se përgjithësi nuk ja kënaqur mepun e përfaqësuesve ZRA-së dhe drejtorëve shkollave për sa i përket numrit mësimdhësve monitoruar, cilësisë së monitorimit, sidhe dhënies së këshillave për mësimdhës.Vështirësi për realizimin e monitorimit i potencojdhe përfaqësuesit e ZRA-së, duke pranuar seeksitoj tri probleme kryesore lidhur me monitorimindhe këshillimin e mësimdhësve.


Problemi i parë ësh numri i vogël i përfaqësuesve ZRA-së autorizuar për bërë monitorim krahasim me numrin e mësimdhësve Rajonitpër cilin ata ja përgjegjës. Problemi i dyësh mungesa e kapaciteteve profesionale zyrtarëve ZRA-së për këshilluar mësimdhësit elëndëve ndryshme, pra mungoj monitoruesitlëndorë. Ndërsa problemi i tre ësh mungesa emekanizmave llogaridhënies për drejtorët eshkollave, rast mos kryerjes së monitorimit mësimdhësve shkollave tyre, gjë që do ndihmonte përfaqësuesit e ZRA-së realizimin emonitorimit mësimdhësve.173Në an tjer, përfaqësuesit e OJQ-veja shumë kritikë ndaj neglizhencës së përfaqësuesve MAShT-it për krijuar mekanizma funksionalëpër realizimin e këshillimit vazhdueshëmpër mësimdhësit. Meqese OJQ- ja fokusuara ofrimin e programeve trajnimit, atofajësoj organet institucionale për mungesëangazhimi afsimin e zyrtarëve për këshillim mësimdhësve, si dhe mospërfshirje mësimdhësve, cilët ka kapacitete për realizuar mesukses procesin e monitorimit dhe këshillimit.Mësimdhësit e trajnuar ka nevojë për ndihmëdhe këshillim vazhdueshëm profesional, sepseata mund ballafaqohen me probleme ndryshme gja zbatimit teknikave dhestrategjive reja klasat e tyre. Përfaqësuesit eOJQ-së mendoj se zyrtarët e arsimit dhe shumëdrejtorë, kryesisht ata cilët nuk ka marrë pjesë trajnime zhvillimit profesional mësimdhësvedhe administratorëve arsimorë, nuk e kakuptuar monitorimin si një metodë për realizimin emisionit këshillimit mësimdhësve, por ekonsideroj monitorimin një inspektim


174thjesh. Një qasje e tillë krijon shqesime panevojshme për mësimdhësit dhe nuk i ndihmonata për organizimin cilësor procesit mësimor.Ekziston një diversitet i madh realizimin emonitorimit nga ana e drejtorëve shkollave.Mungesa e sistemit llogaridhënies së udhëheqësvearsimorë për mosrealizimin me përgjegjësi detyrave e tyre, bë që shumë drejtorë mos ekryej procesin e monitorimit, pavarësishtobligimit zyrtar që ka. Në intervistat me drejtorë, gjithë pohuan se i japin rëndësi jashzakonshmemonitorimit mësimdhësve, mirëpovem disa nga ata mundën na ofroj dëshmipër monitorimet e realizuara. Disa drejtorë, kryesishtata cilët ka marrë pjesë programe zhvillimit profesional, ofruan dëshmi monitorimit pus së mësimdhësve. Ata pohuan sebisedoj me mësimdhësit e monitoruar për t’iutreguar rezultatet e monitorimit, si dhe i ruajflet e monitorimit për bërë krahasime pussë mësimdhësve. Mirëpo, shumë drejtorë intervistuar u ankuan se nuk mund realizojmonitorimin për shkak angazhimeve mëdha qëka vendin e pus.MASHT-i ka dhëna se deri fund vitit2004, më shumë se 50 % e mësimdhësve kosovarëka marrë pjesë njërin nga programet përzhvillim profesional, mirëpo nuk ka evidencë se sanga mësimdhësit e trajnuar ja duke zbatuar klasat e tyre teknikat dhe strategji e mësuara.HpH-ja dhe MKLSh-ja ja programe që i ka strukturuara procedurat dhe materialet për monitorim performancës së mësimdhësve klasë,mirëpo monitorimi realizohet vem gja periud-


hës së trajnimit ose për qëllime certifikimit mësimdhësve për nivele ndryshme afsimit tyre. Pas trajnimit, zbatimi i këtyremetodologjive gja pus varet nga vullneti imësimdhësve. Mungesa e mekanizmave përmonitorim dhe këshillim vazhdueshëm mësimdhësve, ka ndikuar që disa nga ata heqin dorë nga zbatimi i metodologjive bashkëkohore klasat e tyre. Mungesa e konsulencës profesionalepër zgjidhjen e problemeve ndryshmeme cilat ja ballafaquar mësimdhësit gjazbatimit teknikave dhe strategjive mësimore kadekurajuar disa mësimdhës për vazhduarpun e tyre sipas metodologjive bashkëkohore.Duke pasur parasysh rolin e metodologjive rejapër realizimin e një mësimdhënieje cilësore, moszbatimii tyre ka pasoja arritjen e rezultateve dëshiruara, përgatitjen e nxësve me njohuridhe shkathsi e nevojshme. Me gjithëvështirësi evidente me cilat ballafaqohen zyrtarëtarsimorë dhe drejtorët e shkollave me rastin emonitorimit, nuk ësh e kuptueshme mungesa einiciativave nga ana e MAShT-it për bashkëpunuar me OJQ-, për shfryzuarkapacitetet e tyre monitorimin e mësimdhësve,sidomos kur dihet se monitoruesit e programeve trajnimit ja mësimdhës lëndëve ndryshme.175Në cilësi e mësimdhënies ndikon mjaft dhepërkushtimi i mësimdhësve për ardhur merregull pu. Mungesat e mësimdhësve shkollë ndikoj humbjen e orëve mësimitdhe me kë pësoj nxësit. Disa drejtorë shkollave ankohen se ka pasur raste kur kadërguar vërejtje DKA për marrë masa ndajmësimdhësve që mungoj shpesh procesin


176mësimor, por ka qe zhgënjyer me mospërfilljene vërejtjeve tyre nga ana e DKA-së. Poashtu, drejtorët shprehen se DKA-ja, pavarësishtpërgjegjësisë që ka për gjetjen e zëvendësimeve përmësimdhësit që mungoj, ata nuk ja efikasëdhe rastet më shpeshta mungesa e mësimdhësitrezulton me humbjen e orëve mësimit.Një vështirësi tjer për gjetjen e zëvendësimevepër mësimdhësit që mungoj ësh dhe procedurashumë e ndërlikuar e pagesës për orët ezëvendësuara.Mësimdhësit dhe administratorët arsimorëja “agjent” e ndryshimeve shkollë. Mirëpo,pavarësisht përkushtimit disa prej tyre për krijuarnjë ambient më përshtatshëm shkollë dheklasë, dëshirës për zbatuar teknika dhe strategji ndryshme, ideve për përdorur mjete ndryshme konkretizimi klasë, kushtet e vështira shkollë i pengoj ata arritjen e rezultateve dëshiruara procesin mësimor. Hapësira e pamjaftueshmeshkollore, puna disa ndërrime (deri 4 ndërrime brenda dis), numri i madh inxësve klasë, mungesa e kabineteve ndryshme, mungesa e mjeteve ndryshme përkonkretizim, mungesa e autonomisë financiare shkollës etj., gjitha këto vështirësoj realizimine një procesi mësimor cilësor.Mungesa e hapësirës së nevojshme disashkolla shkakton organizimin e pus së shkollës disa ndërrime. Në rastet kur shkolla punon trie më shumë ndërrime, orët e mësimit ja shkurtuaradhe kjo kufizon mësimdhësit për realizuarpërmbajtjet programore dhe veçanti pengonmësimdhësit e trajnuar zbatoj me suksesmetodologji bashkëkohore mësimdhënies


dhe nxënit. Numri i madh i nxësve disaparalele, si dhe hapësira shumë e vogël e disaklasave cilat mësoj nxësit (ato ja nstandardet e aprovuara nga MAShT-i), bëj pamundur zbatimin e teknikave dhe strategjive, cilat kërkoj lëvizje klasë. Mungesa ehapësirës së shkollës shkakton mungesën ehapësirës për laboratorë, por mungesa e laboratorëveësh evidente dhe shumë shkolla ku kahapësirë mjaftueshme. Kjo ndodh për shkak kufizimeve buxhetore që ekzistoj për kompletimine tyre. Mungesa e laboratorëve bën që mësimi zhvillohet vem nga aspekti teorik dhe mos konkretizohet me shembuj praktikë, gjë qëndikon cilësi e ulët përvesimit njohurivenga ana e nxësve.Ndër problemet serioze sistemit arsimit Kosovë ja numri i madh i mungesave shkollë,shkalla e lar e braktisjes së shkollës nga ana enxësve dhe mospërfshirja arsimin bazik e gjithë fëmijëve. Nga intervistat me disa nxës,kuptohet se organizimi i procesit mësimor mënyrë tradicionale, pa përfshirje aktive nxësve, bën që ai je jo rheqës. Kjo ndikon rritjen e numrit mungesave nxësve dheshtimin e shkallës së braktisjes së arsimit bazik ngaana e nxësve Kosovë. Shkalla shumë e lar apapusisë Kosovë, që arrin shifrën 42 %, 99ësh një shkaktar tjer i numrit madh nxësve që braktisin shkollën. Disa fëmijë, për siguruar ekzistencën, braktisin shkollën dhe filloj bëj pu fizike moshë shumë re.Sipas një hulumtimi Kosovë, 12-13 % 100 enxësve arsimit detyrueshëm e braktisinshkollën.17799MPMS, Raporti vjetor 2004 "Puna dhe pusimi", Prishti 2005.100Aholainen R., Vision and a raoadmap for the future, Towards Multi-year Education Strategy in Kosovo


178Në Kosovë nukekziston një sistempër sigurimin dhekontrollin e cilësisësë mësimdhëniesdhe nxënit.Mungesa e këtij sistemika implikime Indeksin e zhvillimit arsimit dhepakëson funksionine tij zhvilliminnjerëzorKy ësh një problem serioz, sepse mospërfundimii shkollimit nga ana e nxësve pengon ata zhvillimin e njohurive dhe shkathsive, si dhezvogëlon gjasat për gjetur pu ardhmen.Në Kosovë nuk ekziston një sistem për sigurimindhe kontrollin e cilësisë së mësimdhënies dhe nxënit. Kjo ka shkaktuar që shumë aktivitete sifutja e klasës së 9 arsimin e detyrueshëm, hartimii planprogrameve, përpilimi i teksteve dheaplikimi i mësimit zgjedhor realizohen formëfushate, pa një pilotim paraprak dhe pa një analizëparaprake nevojave për ndryshim. Hartimi iplanprogrameve dhe teksteve me një shpejsi jashzakonshme ka rezultuar me një fragmentarizëm planprogrameve dhe me tekste jocilësore.Si pasojë, sistemimi i planprogrameve disalëndë nuk ësh i harmonizuar dhe mësimdhësitka shprehur vërejtje konsiderueshme gjadiskutimeve publike që ja organizuar ngaMASHT-i. Ndërsa, sa i takon teksteve, mesin etyre ka tilla që ka gabime shumta gjuhësoredhe shkencore, ja përkthime jocilësore, nukpërmbaj njësi mësimore që ja parapara meplanprogram, si dhe nuk ja përgatitura për zbatuar metodologji bashkëkohore mësimdhëniesdhe nxënit. Vërejtjet për planprogrametdhe tekste mësimore ja identifikuar dhe ngaInstituti i Arsimit Universitetit Londrës 101 , i cilika dhë propozim që ato rishqyrtohen. Të gjithakëto ndikoj pun e mësimdhësit, sepse aiduhet gjejë mënyra për korrigjuar pengesat qëvij për shkak mungesës së koordinimit disalëndë planprogrameve me tekste mësimore.101Institute of Education, University of London, Planprogramet kombëtare Kosovë- Vlerësim i hapave parë, korrik 2005


Vërejtja më serioze ndaj planprogrameve dhe teksteveësh se ato ja orientuara informaciondhe nuk japin hapësirë për zhvillimin e shprehive menduarit nxësve si: analizën, krahasimin,identifikimin e shkakut dhe pasojës, kategorizimindhe klasifikimin, zgjidhjen e problemeve, argumentiminbindës, interpretimin, zbatimin,vlerësimin, komunikimin dhe eupati, që ëshsynim i mësimdhësve që zbatoj metodologjibashkëkohore mësimdhënies dhe nxënit.179Përfshirja e lëndëve zgjedhore arsimin fillorpa përgatitje paraprake kurrikulit, teksteve dhepa afsim paraprak mësimdhësve ësh njërast tjer, i cili shkakton mjaft probleme organizimine procesit mësimor. Shumë drejtorë dhemësimdhës ballafaqohen me sfida mëdha për siguruar literaturën e nevojshme për realiziminme sukses mësimit zgjedhor shkollat e tyre.Në shumë raste, orët e mësimit zgjedhor nuk caktohen bazë interesimeve nxësve, porshërbej për plosuar normën jo plo disamësimdhësve shkollë.Mungesa e literaturës dhe e doracakëve, që do ndihmonin mësimdhësit përdorimin e formavedhe mënyrave më përshtatshme për zbatimine planprogrameve reja dhe përdorimin eteksteve mësimore, ësh një pengesë tjer, e cilandikon përgatitjen e mësimdhësve për realizuarnjë proces mësimor cilësor. Kërkesa për libra mësuesit ësh e vazhdueshme, sepse mësimdhësitshpesh ballafaqohen me vështirësi përpunimindhe planifikimin e njësisë mësimore.Mungesa e buxhetit shkollës ësh një faktorshumë kufizues për drejtorin e shkollës për


180Mospërfshirja trajnim e drejtorëverezulton me udhëheqjejo profesionale shkollës dhe kolektivit mësimor.Mungesa e njohurivepër udhëheqjeefikase pengondrejtorin e shkollës menaxhimin esuksesshëm pus shkollë,ndërsa mospjesëmarrjae tij trajnimepër zhvillim profesional mësimdhësvebën që ai mos je i përgatiturpër monitoruardhe këshilluarmësimdhësit etrajnuar.menaxhuar me sukses procesin mësimor. Pengesate shumta që paraqiten gja procesit mësimor dheka bëj me pagesa ndryshme (siç japrishjet sistemin e nxehjes, thyerjet e dritareve,dyerve etj.) ësh vështirë zgjidhen me kohë, përshkak se kërkesa e drejtorit për rregullimin e tyreduhet shqyrtohet, aprovohet dhe lejohet ngapërfaqësuesit e DKA-së. Një gjë e tillë kërkon kohëdhe shpesh nxësit humbin orët e mësimit. Poashtu mungesa e buxhetit shkollës për prokurimine mjeteve konkretizimit ndikon mjaft cilësie mësimdhënies dhe nxënit që ofrojmësimdhësit.Mungesa e fondeve mjaftueshme për trajnimine udhëheqësve arsimorë ka bërë që edhe Kosovë emërohen drejtorë shkollash cilët nukka marrë pjesë asnjë trajnim për zhvilliminprofesional tyre. Mospërfshirja trajnime edrejtorëve rezulton me udhëheqje jo profesionale shkollës dhe kolektivit mësimor. Mungesa e njohurivepër udhëheqje efikase pengon drejtorin eshkollës për menaxhimin e suksesshëm pus shkollë, ndërsa mospjesëmarrja e tij trajnime përzhvillim profesional mësimdhësve bën që ai mos je i përgatitur për monitoruar dhe këshilluarmësimdhësit e trajnuar. Po ashtu zgjedhja edisa drejtorëve baza partiake dhe qëndrimi partiaki tyre vendin e pus ja dukuri që ndikoj prishjen e atmosferës bashkëpunuese brendakolektiveve shkollore.Pavarësisht faktit se Kosovë ekzistoj institucionete arsimit lar për përgatitjen e mësimdhësve arsimit bazik, ende ekziston një shkallëe lar e mësimdhësve pakualifikuar që punoj nivel arsimit. Në bazë statistikave


MAShT-it, 15 % mësimdhësve arsimit fillordhe 28 % mësimdhësve shkollës sëmesme ulët ja pakualifikuar 102 . Shumica emësimdhësve pakualifikuar shkollës sëmesme ulët ja mësimdhës gjuhës angleze,matematikës, fizikës dhe lëndëve shkathsisë.Përqindja kaq e madhe e mësimdhësve pakualifikuarësh pasojë e migracionit nga fshatrat qytete që ndodhi pas lufs dhe largimit kuadrove cilësore drejt puve paguara më mirë.Shumë mësimdhës fshatit u shpërngulën qytete duke lë disa shkolla zonat rurale pamësimdhës kualifikuar për lëndë caktuara.Në an tjer, prezenca e institucioneve dhe OJQsëndërkombëtare pas vitit 1999, nevoja e tyre përpersonel që dinte gjuhën angleze dhe pagesat që ataofronin, bë që shumë mësimdhës gjuhësangleze pun shkolla. Pusimi imësimdhësve pakualifikuar ndikon jashzakonishtshumë cilësi e mësimdhënies dhe nxënit, sidomos kur dihet se MAShT-i dhe OJQ-jaarsimore nuk ka programe veçanta për t’iundihmuar këtyre mësimdhësve për qe suksesshëm pun e tyre me nxës. Ngamësimdhësit e pakualifikuar, vem ata gjuhësangleze pan rast përcillnin disa trajnime ngaKëshilli Britanik (British Council), por edhe atoishin pamjaftueshme për siguruar një cilësi dëshirueshme procesin mësimor këtyremësimdhësve.181Numri relativisht imadh i mësimdhësve pakualifikuar/pa kualifikimformal/ zvogëlonfunksionin e AB-së zhvillimin njerëzor.Në bazë statistikave MAShT-it,15 % mësimdhësve arsimitfillor dhe 28 % mësimdhësve shkollës së mesme ulët ja pakualifikuar.Sipas rregullores për licencimin e mësimdhësvedhe administratorëve arsimorë, mësimdhësitqë ka përfunduar Shkollën e LarPedagogjike (ShLP) do llogariten kualifikuargjer vitin 2008, ndërsa se pas këtij viti ata nuk102Pasqyra e dhënave statistikore MASHT-it për vitin shkollor 2004/05


182Problemet mekuadrin e pakualifikuardo thellohenpër shkak ndryshimeve strukturore sistem.Sipas rregullorespër licencimin emësimdhësvedhe administratorëvearsimorë,mësimdhësit qëka përfunduarShkollën e LarPedagogjike (ShLP)do llogariten kualifikuar gjer vitin 2008, ndërsase pas këtij vitiata nuk përfundojndonjë fakultet përpërgatitjen emësimdhësve, do kategorizohen si pakualifikuar.përfundoj ndonjë fakultet për përgatitjen emësimdhësve, do kategorizohen si pakualifikuar.Nëse marrim parasysh faktin se Fakulteti iEdukimit i themeluar vitin 2002, si institucion ispecializuar për përgatitjen e mësimdhësve arsimit fillor dhe atij mesëm ulët, e ka pamundur që deri vitin 2008 sigurojë organizimine vazhdimit studimeve për mësimdhësitqë ka diplomuar ShLP dhe punoj arsiminbazik, aherë vijmë përfundimin se shkalla e pakualifikuarve arsimin bazik vitin 2008 do je jashzakonisht e madhe.Pagesa lineare e mësimdhësve dhe administratorëvearsimorë dhe moszbatimi i rregullores përlicencim, e cila do bënte gradimin e mësimdhësve kategori dhe pagesën bazë kualifikimitdhe përgatitjes profesionale, ndikon shumë motivimin e pamjaftueshëm mësimdhësvepër planifikuar dhe realizuar një mësimdhëniecilësore. Mungesa e diferencimit paga përmësimdhësit e suksesshëm ndikon që edhe atamë përkushtuarit nganjëherë demoralizohendhe mos japin maksimumin pun e tyre menxës.Në Udhëzimin Administrativ MASHT-it“Standardet e programeve për përgatitjen emësimdhësve para shërbimit” 103 kërkohet qëmësimdhësit e ardhshëm ke kryer së pakufakultetin që zgja 4 vite (8 semestra) dhe 22 javëpërvojë cilësore terren. Pavarësisht kësaj, endedisa departamente akademike fakulteteve Universitetit Prishtis, kryesisht shkencavenatyrore, shkencave shoqërore dhe arteveorganizoj studime trevjeçare për përgatitjen emësimdhësve. 104 Mbetet që MASHT-i dhe103MAShT [Iç 16/2005104Universiteti i Prishtis, Pasqyra e planeve mësimore dhe e personelit akademik 2004-05.http://www.uni-pr.edu


Universiteti i Prishtis gjej zgjidhje për këtastuden që nuk do t’i plosoj kërkesat formalepër ushtruar detyrën e mësimdhësit ardhmen.4.4. Mundësi për përmirësuar gjendjenaktuale dhe faktorët që duhen pasur kujdesArsimi nuk shihet si prioritet i qeverisë, prandajdhe ndarja e GDP-së për arsimin fillor dhe mesëm prej 3,4 % 105 nga buxheti i konsoliduar iKosovës, për arsimin ësh shumë e ul për siguruarcilësi sistemin e arsimit Kosovë. Njëfinancim i pamjaftueshëm i sistemit arsimit Kosovë vështirëson pun e gjitha strukturave arsimit për vazhduar zbatimin e suksesshëm reformës arsimore. Me një investim tillë arsim ësh e pamundshme sigurohet hapësira enevojshme shkollore, afsimi profesional imësimdhësve dhe i administratorëve arsimorë,sigurimi i laboratorëve dhe i mjeteve didaktike ndryshme për konkretizimin e lëndëve mësimore,si dhe përfshirja e gjithë fëmijëve (nxësve) arsimin e detyrueshëm. Agjencionet donatore, cilat kontribuuan reformimin e sistemit arsimit, hartimin e kurrikulit, ndërtimin dhe renovimine shkollave, organizimin e trajnimevepër personelin arsimor ja duke u larguar gjithnjëe më shumë, gjë që ndikon zvogëlimin e donacioneve jashtme për sistemin e arsimit Kosovë. Në këto rrethana, gjitha institucionet earsimit Kosovë dhe OJQ-ja arsimore duhet mobilizohen dhe bashkëpunoj për gjeturforma që do vedijesonin gjithë faktorët relevanpër nevojën e investimeve më mëdha sistemin e arsimit. I gjithë spektri intelektual i183Në vitin shkollor2007/2008, mekalimin klasën eV- do ndihetmungesa emësuesve, njëa, ndërsamësimdhësit ederitashëm klasën e pesrrezikoj mbetenpa pu ose panormë plo. Tëgjitha këto do ke implikime negative cilësi earsimit bazik dhefunksionin e tij zhvillimin njerëzor.105YVG Kosovo, World Bank Mission in Kosovo, May 2005.


184Kosovës duhet koncentrohet sigurimin ekushteve nevojshme për realizimin e një arsimimicilësor, sepse një investim cilësor sot arsimdo sigurojë një zhvillim kapitalit njerëzor qëdo kontribuonte zhvillimin më shpejekonomik Kosovës ardhmen.Arsimi Kosovë duhet orientohet afsimin e nxësve për qe gatshëm sfidohenme kërkesat e tregut, jo vem Kosovë,por dhe më gjerë. Dhe për arritur kë mësimdhësitduhet përgatisin nxësit jo vem menjohuri, por dhe me shkathsi për bashkëpunuar me tjerët zgjidhjen e problemeve,për qe gatshëm për hulumtuar informacionshtesë rast nevoje, për shqyrtuar informacioninnga këndvështrime ndryshme, si dhekultivimin e shprehisë për nxë gja gjithëjes. Përgatitja e nxësve mënyrë do t’iushtonte atyre gjasat për pusim dhe për aktivizimmë madh organizatat (institucionet) ku do punoj me qëllim rritjes së produktivitetit (efikasitetit) tyre. Po ashtu, këto shkathsi dhe shprehido ndihmonin nxësit që ardhmen je fleksibil për t’u ambientuar me dinamikën ezhvillimit organizatave (institucioneve) që nxëdhe me ndërtimin e shoqërive dijes kudo Evropë dhe më gjerë.Për kë arsye, institucionet e arsimit Kosovëduhet t’i kushtoj rëndësi jashzakonshmeafsimit mësimdhësve për përdorimin emetodologjive bashkëkohore procesin emësimdhënies dhe nxënit. Mospërfshirja trajnime afsimit profesional 50 % mësimdhësve kosovarë, si dhe nevoja për zhvillimprofesional vazhdueshëm atyre që kamarrë pjesë ndonjërin nga programet, duhet motivojë institucionet dhe OJQ- arsimore për


gjetur forma dhe mënyra për ruajtur dhe avancuarkë disponim pozitiv mësimdhësvekosovarë për ngritje profesionale. Meqeseinteresimi i mësimdhësve për zhvillim profesionalësh jashzakonisht i madh, ndërsa buxhetii Kosovës i përcaktuar për arsim limiton numrin emësimdhësve që mund përfshihen trajnim,MAShT-i dhe OJQ-ja arsimore duhen angazhohenpër gjetur donacione nga jash për mundësuar trajnimin e mësimdhësve kosovarë.Po ashtu zbatimi i rregullores për licencim do motivonte mësimdhësit që merrnin pjesë trajnime me participim, sepse an tjer investimido t’ju shpaguhej me avancim kategori ndryshme dhe rritje pagave. Kjo do ndihmonteMAShT-i zbatimin e rregullores për licencim qëkërkon përfshirjen trajnim çdo mësimdhësikosovar gjer vitin 2010.Në an tjer duhet ke iniciativa dhe ngaana e shkollave për bashkëpunuar me komunitetin,rrjetet shkollore dhe bizneset lokale për ndihmuar shkollën dhe mësimdhësit zhvillimine tyre profesional. Njoftimi i prindërve dhe ikomunitetit me përfitimin që ka nxësit sirezultat i afsimit mësimdhësve për përdorimine teknikave dhe strategjive reja mësimdhënies dhe nxënit do ndikonte gjetjen e formave alternative për përkrahurmësimdhësit ngritjen e tyre profesionale.Iniciativat e mësimdhësve dhe administratorëvearsimorë për krijuar binjakëzim shkollës sëtyre me shkollat brenda dhe jash Kosovës, si dheinkuadrim shkollës së tyre rrjete ndryshme institucioneve dhe OJQ- arsimore do shtonin gjasat për përkrahje zhvillimeve profesionalenga ana e donatorëve ndryshëm.Bashkëpunimet regjionale dhe më gjerë ja forma185


186që i kontribuoj shkëmbimit përvojave pozitive mes mësimdhësve, prandaj duhet shfryzohenmundësi që ofrohen nga donatorë që ipërkrahin ato.Pamundësia e përfshirjes trajnim gjithëmësimdhësve brenda një shkolle shkakton problemejo vem për drejtorin e shkollës, i cili ballafaqohetme probleme nga ankesat e mësimdhësvepër sistemimin e ambientit klasë, por an tjer paraqet problem dhe për mënyrën e nxënit nxësve. Përdorimi i metodologjive ndryshme, asaj tradicionale nga disa mësimdhësdhe atyre bashkëkohore nga tjerët, mund shkaktoj paqarsi stilin e nxësve për nxë. Për eliminuar kë pengesë, shkolla duhet gjejë mundësi për aktivizimin e mësimdhësve trajnuar shkollës afsimin e kolegëve tyre.Mungesa e këshillimit vazhdueshëm dhe einkurajimit mësimdhësve trajnuar, si dhemosstimulimi i tyre mund ndikojë që ata mospraktikoj metodologji e re mësimdhëniedhe mënyrë do rrezikonin zbatimin ereformës arsim. Sistemi linear i pagave Kosovë, i cili nuk bazohet kualifikimetakademike dhe profesionale mësimdhësve,mund rrezikojë cilësi e mësimdhënies shkolla. Mungesa e rregullores, e cila do bëntecaktimin e pagës së mësimdhësve bazë kualifikimeve dhe meris, si dhe moszbatimi irregullores për licencim mund ndikojë largimin e mësimdhësve cilësorë nga procesimësimor drejt puve paguara më mirë. Prandaj,MAShT-i duhet strukturojë sistemin e pagave mësimdhësve, si dhe hartojë rregullore përforma ndryshme stimulimit mësimdhësvecilësorë.


Disa rregullore dhe udhëzime administrative aprovuara nga MAShT-i ja përgjithësuara dhenuk japin sqarime konkrete. Zyrtarë MAShT-it,përfaqësues ZRA-së dhe DKA-së pohoj semungesa e sqarimeve qarta disa rregulloreshkakton përzierje kompetencave mes tyre.Kjo sjell probleme menaxhimin me sukses procesit mësimor nga ana e drejtorëve shkollave,sepse ata nuk ka adresë ku drejtohen për paraqitur rastet e ndryshme ndaj cilave duhet merren masa. Në cilësi e procesit mësimorndikon dhe fakti se nuk ësh bërë ndarje e mirë ekompetencave mes ZRA-së dhe DKA-së p.sh.drejtorët përzgjidhen nga MAShT-i (2/3 e votave),ndërsa paguhen nga DKA-ja. Ankesat e përfaqësuesve DKA-së për moskryerjen e puve ngaana e disa drejtorëve, nuk përfillen nga përfaqësuesite MAShT-it dhe ZRA-së, cilët ka bërëemërimin e tyre. Prandaj, mbetet detyrë e MASHTitqë shqyrtojë organogramin e strukturaveudhëheqëse sistemit arsimit dhe rishqyrtojëkompetencat e strukturave ndryshme, cilatbëj emërimet e stafit arsimor. Ky rishqyrtimduhet bëhet me qëllim funksionalizimit sa mëefikas hallkave ndryshme sistemin arsimor,që do t’i kontribuonte bashkimit synergjive organizimin e një procesi mësimor cilësor.1874.5. Përgatitja e mësimdhësve parashërbimitPërgatitja e mësimdhësve para shërbimit karëndësi jashzakonshme pajisjen e mësimdhësve ardhshëm me njohuri dhe shkathsi nevojshme për qe gatshëm që me rastin einkuadrimit sistemin e arsimit organizojdhe realizoj një mësimdhënie cilësore.


188Fakulteti i Edukimit, i themeluar vitin 2002me përkrahjen e KEDP-it dhe disa donatorëve tjerë, ësh institucioni i arsimit lar i specializuarpër përgatitjen e mësimdhësve për arsiminparafillor, fillor dhe arsimin e mesëm ulët. Mekar degët Prishti, Gjakovë, Prizren dheGjilan, si dhe përafërsisht 1000 studen vish institucioni më i madh për përgatitjen emësimdhësve para shërbimit. Pavarësishtangazhimit jashzakonshëm MAShT-it,Universitetit Prishtis, KEDP-it dhe institucioneve tjera për ndihmuar zhvillimin e këtijinstitucioni akademik, sot ky fakultet ballafaqohetme probleme shumë mëdha, cilat ndikoj cilësi e përgatitjes së mësimdhësve para shërbimit.Mungesa e ndërtesës qendrore fakultetit Prishti, mungesa e hapësirës së nevojshme përmbajtjen e mësimit qendrat e tjera Kosovës,mungesa e kuadrit arsimor përhershëm, zgjerimishumë i shpej disa departamente, hartimi ishpej i planprogrameve mësimore, si dhe mungesae mësimdhësve kualifikuar për disa lëndë profilit arsimor, ja disa nga sfidat për cilatduhet angazhohet udhëheqja e këtij fakulteti meqëllim krijimit kushteve përshtatshme përorganizimin cilësor procesit mësimor.Themelimi i këtij fakulteti pikërisht kohën kurUniversiteti i Prishtis ishte duke u riorganizuarsipas Deklaras së Bolonjës, ndihmoi që ndarja mes lëndëve akademike, atyre arsimore dhepraktikës profesionale je pothuajse e barabar.Kjo u bë me qëllim përgatitjes së mësimdhësvepara shërbimit me njohuri dheshkathsi e nevojshme për sfiduar që nga fillimii karrierës së tyre me kërkesat e profesionit.Kështu, si rezultat i kësaj iniciative, 40 % e programeve studimit fakultet përbëhen nga


lëndët akademike, ndërsa pjesa tjer ndahet mënyrë barabar mes lëndëve arsimoredhe praktikës profesionale. Me gjithë vështirësi organizimin cilësor praktikës profesionale,përfshirja e saj që nga viti i parë i studimeve dhepërcaktimi i semestrit fundit (semestrit 8)vem për realizimin e praktikës, përgatitjen eregjistratorit (portofolios) dhe kryerjen e provimitpërfundimtar, pritet ke efekte pozitive.189Ndërsa fakultetet tjera për përgatitjen e mësimdhësveka trashëguar stilin akademik nxënit, bazuar transmetimin e njohurive testudent. Edhe pse këto fakultete ka bërë përpjekje ndryshoj programet e tyre studimit dhet’i përshtatin me trendet bashkëkohore zhvillimit institucioneve arsimit lar Evropë,zyrtarë MAShT-it, përfaqësues Rektoratit,profesorë Universitetit dhe studen mendoj sendryshimet ja bërë vem sipërfaqe. Atashprehen se më shumë ësh bërë organizimin estudimeve sipas Deklaras së Bolonjës, ndërsashumë pak përfshirjen e objektivave saj hartimin e programeve studimit. Si rezultat programete studimit këto fakultete ende ja bazuara njohuri dhe jo nxënit e bazuar rezultate dhe shkathsi. Po ashtu këto fakultetelëndët arsimore dhe praktika profesionale ka njëpërfshirje vogël dhe kryesisht vitin e fundit studimeve. Afsimi i studenve profileve arsimore këto fakultete vem me njohuri nuk ëshe mjaftueshme për përgatitur mësimdhës që do përmbushin standardet e praktikës profesionaledhe ato përgatitjes së mësimdhësve para shërbimit, nevojshme për punuar si mësimdhës ardhmen. Prandaj ësh e nevojshme që këtofakultete rishqyrtoj programet e tyre


190mënyrë që përgatisin mësimdhës af për transmetuar te nxësit njohuri, shkathsi dheshprehi e nevojshme për kontribuar zhvillimine potencialeve nxësve bazuar talentindhe interesimet personale.Fakultetet arsimore duhet koncentrohen ofrimin e programeve cilësore për përgatitjen emësimdhësve me shkathsi për nxë mënyrë vazhdueshme dhe për zhvilluarkapacitetet intelektuale gja jes së tyre profesionale.Profesioni i mësimdhësit ësh dukendryshuar vazhdimisht me zhvillimet e shpejtateknike dhe teknologjike, prandaj ësh nevojë ekohës që student mësimdhës afsohen përt’u përshtatur zhvillimeve reja dhe përcjellin tenxësit e tyre kë afsi. Kjo do kontribuojë përgatitjen e nxësve me shkathsi për nxëgja gjithë jes, gjë e cila do ndihmonte ata për gjetur pu, si dhe për punuar organizatatfleksibile që ndryshoj vazhdimisht.4.5. RekomandimetPër siguruar një mësimdhënie dhe nxëcilësor sistemin e arsimit bazik duhet ndërmerren disa masa:1. Hartimi i Strategjisë për arsimin parauniversitar2005-2015Iniciativa e MAShT-it për hartimin e Strategjisëpër arsimin parauniversitar 2005-2015, me pjesëmarrjeaktive palëve me interes ësh e njërëndësie jashzakonshme, sepse strategjia do përcaktojë prioritetet dhe orientimet e zhvillimit sistemit arsimor parauniversitar për qe cilësor,


i qëndrueshëm dhe funksion zhvillimit përgjithshëm Kosovë. Përkufizimi i qar ivizionit, misionit dhe objektivave kuadër strategjisë, do mobilizonte gjitha institucionetdhe OJQ- arsimore harmonizoj veprimtarie tyre pajtim me strategji e MAShT-it.Definimi i qar i vijave perspektive zhvillimit arsimit parauniversitar do ndikonte që institucionetdhe OJQ- arsimore bashkojkapacitetet e tyre për planifikuar dhe realizuarprograme ndryshme që do t’i kontribuonin arritjessë objektivave caktuara strategjisë. Meqëstrategjia do ke si synim zhvillimin e një sistemiarsimor cilësor, aherë me siguri do përcaktohen objektivat dhe masat që ka bëjme ngritjen e cilësisë së mësimdhënies dhe nxënit. Kjo do ndihmonte që komuniteti arsimordhe ai i donatorëve kishin një pasqyrë më qar për situan terren dhe sferat cilat kanevojë për investuar.1912. Zhvillimi profesional i mësimdhësve dheadministratorëve arsimorëNdër faktorët kryesorë realizimin e njëmësimdhënieje cilësore ësh përgatitja akademikedhe profesionale e mësimdhësve dhe e administratorëvearsimorë. Në bazë statistikave MAShT-it vitit 2004, Kosovë nuk ja përfshirë asnjë trajnim mbi 50 % mësimdhësvekosovarë. Nëse merret konsiderim edhe fakti seinstitucioneve për përgatitjen e mësimdhësvepara shërbimit u ka munguar komponenti i praktikësprofesionale, aherë bëhet nevojë e domosdoshmemobilizimi i MAShT-it dhe i OJQ-së arsimorepër gjetur mundësi për organizimin e trajnimevepër zhvillimin profesional mësimd-


192hësve. Afsimi i mësimdhësve duhet jeprioritet i MAShT-it, sidomos kur dihet rëndësia ezbatimit metodologjive bashkëkohore përfitimine njohurive, si dhe zhvillimin e shprehive eshkathsive ndryshme te nxësit.Programet për zhvillim profesional mësimdhësve Kosovë ka bëj kryesishtme metodologji e përgjithshme mësimdhënies dhe nxënit. Organizimi i trajnimeve kuadër këtyre programeve ësh inevojshëm për mësimdhësit që nuk kavijuar programe për zhvillimin profesional,ndërsa për mësimdhësit që ja përkushtuarpër zbatimin e risive arsim dhe ka krijuarnjë kulturë për zhvillim personal duhet organizohen programe trajnimit që ja fokusuara trajnimet lëndore, format endryshme vlerësimit, shfryzimi i internetit,si dhe trajnime tjera cilat do ndihmoninmësimdhësin organizimin e një procesimësimor cilësor që do rriste shkallën emotivimit nxësve për nxë.Një sferë e rëndësishme ku ja zhvilluar trajnimepër mësimdhësit ësh edukimi përfëmijët me nevoja veçanta. Pavarësisht kontributit FDESK-ut për përgatitur programine trajnimit mësimdhësve përedukimin inkluziv dhe organizimin e seancave trajnimit, numri i mësimdhësve që kavijuar këto trajnime ësh simbolik. Mungesa etrajnimeve mësimdhësve për pu menxës me nevoja veçanta, bën që ata ndjehenprofesionalisht paafsuar për përfshirëkëta nxës klasat e tyre, prandajMAShT-i duhet ke kujdes organizimin etrajnimeve për edukim inkluziv.Udhëheqja e shkollës ka rol rëndësishëm


krijimin e një ambienti përshtatshëm shkollë,ndërtimin e raporteve mira mes mësimdhësvedhe organizimin e menaxhimin e suksesshëm veprimtarive ndryshme shkollë.Meqë Kosovë nuk ka institucion për kualifikim administratorëve arsimorë, mbetet që MAShT-i bashkëpunojë me OJQ- arsimore organizimine trajnimeve për afsimin e tyre.1933. Themelimi dhe funksionimi i mekanizmave përakreditimin e programeve për zhvillim profesionalThemelimi dhe funksionimi i mekanizmave përakreditimin e programeve trajnimit ësh i njërëndësie veçan, sepse do përcaktonte relevancëne programeve trajnimit, si dhe “kredipër secilin program për zhvillimin profesional mësimdhësve dhe administratorëve arsimorë.Kjo do ndihmonte gradimin e mësimdhësvesipas kategorive përcaktuara rregulloren përlicencim, përfshirjen eventuale disa programevesi kurse fakultetet për përgatitjen e mësimdhësvepara shërbimit, si dhe shtimin e numrit trajnimeve me participim. Akreditimi i programeve trajnimit do orientonte mësimdhësit për investuar personalisht ato programe që ndihmojzhvillimin e tyre profesional, ndërsa zbatimi irregullores për licencim do t’i ndihmonte këtij procesi,sepse investimi i mësimdhësve do t’jushpaguhej me gradim kategori dhe rritje pagave. Kjo do ndihmonte MAShT-in që, megjithë limitet buxhetore, arrijë qëllimin e paraparëme rregulloren për licencim, për përfshirë trajnim gjithë mësimdhësit deri vitin2010.Përveç tjerash, komisioni për akreditimin e programeve trajnimit do përgatiste një doracak


194me programet për zhvillim profesional mësimdhësvedhe administratorëve arsimorë, i cili do ndihmonte shkollat përzgjedhjen e programeve trajnimit varësisht nga nevojat e stafit shkollës.4. Hartimi i rregulloreve dhe zbatimi i atyre që jaaprovuarLigji për Arsimin fillor dhe Mesëm duhet operacionalizohet me rregullore dhe udhëzimeadministrative mënyrë që zbatimi i tij bëhetfunksional. Pavarësisht nga përpjekjet eDepartamenteve ndryshme MAShT-it, organizmavekëshillues MAShT-it si KShAM-i dhegrupet e ndryshme punuese, hartimi i rregulloreveësh shumë i ngadalshëm. Gja intervistave mepërfaqësues ZRA, DKA dhe drejtorë shkollaveësh potencuar se mungesa e rregulloreve dhemoszbatimi i rregulloreve aprovuara ndikon mosefikasitetin e tyre pu. Ata përmendin semungon rregullorja për monitorim performancëssë mësimdhësve dhe administratorëve arsimorë,rregullorja për stimulim mësimdhësve dalluar,etj. cilat do ndihmonin drejtorët eshkollave që motivonin mësimdhësit për pu suksesshme me nxës. Përfaqësues ZRAsëdhe DKA-së ankohen dhe ndaj rregulloreve aprovuara nga MAShT-i. Ata shprehen se rregulloretja sipërfaqshme dhe nuk japin informacion detajuar për marrjen e hapave konkret shumë raste. Drejtorë shkollave ja shumë kritikëndaj zyrtarëve DKA-së, sepse mendojpërfaqësuesit e tyre ja ngadalshëm zbatimine disa rregulloreve që ka bëj me marrjen emasave ndaj mësimdhësve që mungoj procesinmësimor, nxësve që humbin shumë orë


mësimit, nxësve që shkaktoj probleme shkollë, etj. Drejtorët e shkollave mendoj sedelegimi i disa përgjegjësive DKA-së udhëheqjene shkollës dhe organet e saj, sidomos i atyre qëka bëj me menaxhimin e brendshëm shkollës, do ndihmonte organizimin më mirë pus shkollë. Ësh mendim i drejtorëveqë ata duhet ke më shumë kompetenca, mënyrë që reagoj më shpej me rastin eparaqitjes së problemeve ndryshme, cilat pengojmbarëvajtjen e procesit mësimor.MAShT-i duhet t’i adresohet me një seriozitetmë madh hartimit rregulloreve, si dhe zbatimit rregulloreve aprovuara. Moszbatimi i rregulloreveshkakton pengesa mbarëvajtjen e procesitmësimor dhe humbjen e kredibilitetit MAShT-it komunitetin arsimor dhe te qytetarët.1955. Krijimi i mekanizmave për sigurimin e cilësisëNjëra nga pikat më dobëta sistemit arsimit Kosovë ësh mungesa e mekanizmave përsigurimin e cilësisë së arsimit. Sot Kosovë nukka mekanizma për këshillimin e vazhdueshëm mësimdhësve për tejkaluar vështirësi me cilat ballafaqohen ata gja procesit mësimor.Zbatimi i metodologjive reja klasa paraqetsfidë për mësimdhësit e trajnuar, cilët organizojmësimdhënien dhe nxënit bazuar teknika dhe strategji ndryshme, prandaj paraqitetnevojë e domosdoshme krijimi i mekanizmavefunksionalë për këshillim profesional.Mungesa e strukturave për sigurimin e cilësisëshkakton vështirësi për pasur një pasqyrë se sazbatohet planprogrami mësimor nga ana e mësimdhësve,çfarë ësh përgatitja e mësimdhësvepër realizuar një mësimdhënie cilësore dhe sa


196ësh shkalla e përdorimit metodologjivebashkëkohore mësimdhënies dhe nxënit procesin mësimor. Edhe pse një numër mjaft imadh i mësimdhësve ka marrë pjesë programe zhvillimit profesional, nuk ekziston informacionse sa mësimdhës ja duke i zbatuar njohuridhe shkathsi e fituara klasat e tyre.Zyrtarët e lar ZRA-së dhe disa drejtorë shkollave bëj monitorime herëpashershme mësimdhësve, mirëpo kryesisht monitorimi ityre ësh formal, i pastrukturuar dhe shumne rasteve kur zyrtari monitoron, mësimdhësiësh i paparalajmëruar.Prandaj për siguruar një mësimdhënie cilësore,duhet ndërtohen mekanizmat për kontrollindhe sigurimin e cilësisë së mësimdhënies dhe nxënit si brenda shkollës, ashtu edhe nivelinkomunal dhe më gjerë. MASHT-i duhet kekujdes që me rastin e ndërtimit mekanizmave përsigurimin e cilësisë angazhojë persona specializuar, cilët ka ekspertizë fushë. Krijimii këtyre mekanizmave do ndihmonte vlerësimin e performancës së mësimdhësve, rritjene përgjegjësisë së tyre pun me nxës dhecaktimin e mësimdhësve dalluar bazuar kritere qarta. Këta mekanizma po ashtu do ndihmonin krijimin e sistemit llogaridhëniesbrenda sistemit arsimit, gjë që do ndikonte një organizimin dhe menaxhimin më mirë procesitmësimor.6. Bashkëpunim i shtuar mes ZRA-së, DKAsë,drejtorëve shkollave, OJQ-së arsimore dhekomunitetitMAShT-i duhet inkurajojë bashkëpunimin mes strukturave ndryshme që


menaxhoj sistemin e arsimit Kosovë.Ndërtimi i partneriteteve fuqishme mes faktorëveqë kontribuoj realizimin e një mësimdhëniejecilësore duhet kultivohet me kujdes,sepse ata ja vendimtarë sigurimin e kushteve nevojshme për një pu suksesshme shkolla.Në veçanti duhet përkrahet bashkëpunimi ishkollës me prindërit dhe komunitetin, mënyrëqë t’iu ndihmohet nxësve arritjen e rezultateve mira procesin mësimor.Shumë shkolla që ka përfituar trajnime bazë shkolle nga OJQ- e ndryshme arsimoreduhet bëj pamundurën që mbaj lidhjetme qëllim që përfitoj këshilla dhe materiale ndryshme që do iu ndihmoj mësimdhësve pu e tyre me nxës.Binjakëzimet e shkollave Kosovës me shkollat regjion dhe më gjerë i kontribuoj shkëmbimit përvojave dhe njohurive mes mësimdhësve dhe nxësve. Përvojat pozitive mësimdhësve vendeve tjera dhe mësimet qëmund nxirren nga to, do ndikonin rritjen eprofesionalizmit mësimdhësve kosovarë.1977. Publikimi i doracakëve (librave mësuesit)Reforma arsimore ka filluar me ndryshimin ekurrikulit, planprogrameve, teksteve mësimore dhemetodologjisë së mësimdhënies dhe nxënit.Mirëpo MAShT-it dhe OJQ-ja arsimore shumë paki ka kushtuar kujdes përgatitjes së literaturës,doracakëve dhe librave mësuesit, cilat do ndihmonin mësimdhësit që me sukses gjendeshin mesin e gjitha këtyre ndryshimeve.Kërkesa për materiale ësh rritje, sidomos meshtimin e numrit mësimdhësve përfshirë programe zhvillimit profesional. Materialet


198kërkohen dhe nga mësimdhësit, cilët nukmund marrin pjesë trajnime, por që ja përkushtuar që klasat e tyre përdorin teknikadhe strategji metodologjive bashkëkohore meqëllim arritjes së rezultateve më mira mësim nxësve tyre. Për t’iu ardhur ndihmëmësimdhësve që dëshiroj zbatojmetodologji ndryshme, MAShT-i, botuesit elibrave shkollorë dhe OJQ-ja arsimore duhet intensifikoj veprimtari e publikimeve.8. Zgjerimi i rrjetit klasave parashkolloreEdukimi parashkollor paraqet nivelin më pazhvilluar sistemit arsimit Kosovë.Mungesa e një rrjeti mirëfill institucioneve edukimit parashkollor, shkalla e ulët e zhvillimitekonomik, niveli i lar i papusisë, si dhe limitimetbuxhetore për përkrahur kë nivel arsimit bëj që numri i klasave parashkollore Kosovë je shumë i vogël 106 . Meqese fëmijët klasën parafillore afsohen për nxënien e përmbajtjeve përafërta me ato fillores, siç ja leximi,shkrimi, numërimi dhe kalkulimi, aherë përfshirjae tyre nivel shkollimit do ndihmonteata për arritur rezultate më mira arsimin e detyrueshëm. Prandaj MAShT-i duhet shqyrtojë mundësi për përkrahur më shumëkë nivel shkollimit ardhmen, me qëllimqë t’iu lehsojë fëmijëve përpunimin e njohurive klasën e parë arsimit fillor.Natyrisht, për realizuar një mësimdhënie suksesshme ja nevojshme dhe shumë kushtetjera si sigurimi i ambientit mjaftueshëm, kurrikulidhe planprograme përpiluara me kujdes106Sipas pasqyrës së statistikave MAShT-it ekzistoj gjithsej 32 çerdhe dhe klasë parashkollore Kosovë


dhe harmoni me zhvillimin psiko-fizik dheintelektual nxësve, tekste hartuara mekujdes, kushte për organizimin e aktiviteteve liraetj. Një decentralizim i sistemit arsimit dhedelegim i përgjegjësive nivel komunal dhe a shkollës, do kontribuonte zhvillimit një sistemiarsimor efektiv.199Të gjitha këto masa duhet ndërmerrenpër siguruar një arsim bazik cilësor, i cili ka përqëllim përgatitjen e gjeneratave ardhshme meshprehi e dijes për qe gatshëm për t’uinkuadruar “Evropën e dijes”. Një arsim bazikcilësor ësh jetik për zhvillimin e kapacitetevenjerëzore, cilët do kontribuonin një zhvillimi qëndrueshëm ekonomik, shoqëror dhe social Kosovë.


200Literatura:1. Kombet e Bashkuara (United Nations), Raporti i Qëllimeve përZhvillimin e Mileniumit (The Millennium Development Goals Report2005), New York, 2005.2. UNESCO. Korniza e Dakar për Aksion (The Dakar Framework foraction. Education For All: Meeting our Collective Commitments), Francë,20003. MAShT. Raporti vjetor i MAShT-it, Pasqyrë e pus 2002- 2004,Prishti, 2005.4. MAShT. Udhëzimet Administrative:MAShT [I] 05/2003, Udhëzimi administrativ që përcakton përgjegjësi eZRAMAShT[I] 4/2004, Udhëzimi administrativ për themelimin e KShAMMAShT [I] 18/2004, Licencimi i mësimdhësve dhe administratorëvearsimorëMAShT [I] 20/2004, Standardet e Praktikës ProfesionaleMAShT [I] 16/2005, Standardet e programeve për përgatitjen e mësimdhësvegja studimeve5. M. Mula, O. Buleshkaj, R. Salihu, D. Hoti, “Fuqizimi i zhvillimit profesional mësimdhësve dhe praktikave mësimdhënies dhe nxënit vendet e SEE ECN”.http://www.see-educoop.net/portal/tesee.htm (Janar 2006)6. D. Pupovci, A. Taylor, “Mendimi Kritik gja Leximit dhe Shkrimit,Raport i vlerësimit.”http://www.see-educoop.net/education_in/pdf/rë-criticalthink-yug-kosenl-t05.pdf(Prill 2003)7. D. Klooster, A. Preece, Modelimi i Pedagogjisë për ndryshime (Craftinga Pedagogy for Change), USA, 2002.8. R. Aholainen, Vizioni dhe udhërrëfimi për ardhmen, Drejt Strategjisëdisavjeçare Arsimit Kosovë. (Vision and a raoadmap for the future,


201Towards Multi-year Education Strategy in Kosovo), Prishti, shtator2005.9. Institute of Education, University of London, Planprogramet kombëtare Kosovë- Vlerësim i hapave parë, Prishti, korrik 2005.10. MAShT. Pasqyra e dhënave statistikore MASHT-it për vitinshkollor 2004/05, Prishti 2005.11. Universiteti i Prishtis. Pasqyra e planeve mësimore dhe e personelitakademik 2004-05, Prishti, 2005.http://www.uni-pr.edu12. F. Buchberger, e tjerë. Libri i gjelbër për afsimin e mësimdhësve Kosovë. (Green Paper on Teacher Education in Europe), Suedi, 2000.13. J. Steel., K. Meredith, Ch. Temple, Mendimi Kritik gja Leximit dheShkrimit. Të Nxënit bashkëpunim. USA, 1998.14. J. Zwiers, Zhvillimi i shprehive menduarit klasat 6-12, USA2006.15. Cilësia e Arsimit - Shkollat. (Quality Assurance- Schools).http://www.aei.dest.gov.au/AEI/GovernmentActivities/QAAustralianEducationAndTraining16. Shoqëri e nxënit. (Learning Societies)http://portal.unesco.org/education/en/ev.php