XVIII Bydgoski Festiwal Operowy katalog - Opera Nova

Sponsorzy Główni FestiwaluGOSPODARZAMI SPEKTAKLIFESTIWALOWYCH SĄ:SŁAWOMIR PIETRASANDRZEJ MATULprogramPatroni Medialni FestiwaluLA BOHÈME premierYGiacomo PucciniOpera Nova w Bydgoszczy, 30.04.2011, 01.05.2011Ekman’s Triptych– A Study of the EntertainmentAlexander EkmanCullbergballet, 04.05.2011Maria StuardaGaetano DonizettiTeatr Wielki im. St. Moniuszki w Poznaniu, 06.05.2011DIDO AND aeneasHenry PurcellZamek SinobrodegoBéla BartÓkTeatr Wielki w Łodzi, 08.05.2011Monty Python`S SPAMALOTEric Idle/John Du PrezTeatr Muzyczny im. D. Baduszkowej w Gdyni, 10.05.2011OrlandoGeorg Friedrich HändelCombattimento Consort Amsterdam, 12.05.2011Aria/Le Chant du Compagnon Errant/DionysosBéjart Ballet Lausanne, 14.05.2011

Witam Państwa, radośnie i jak najgoręcej. Jak zwyklei ten, XVIII Bydgoski Festiwal Operowy, otwieramy premierąwłasną; tym razem jest to Cyganeria Giacomo Pucciniego,być może najlepsza, na pewno zaś najulubieńsza operapopularnego kompozytora.Bodaj jak nigdy dotąd, w tegorocznym programie znalazły siędzieła reprezentujące aż cztery wieki istnienia opery: od siedemnastowiecznejDydony i Eneasza Henry`ego Purcella po ZamekSinobrodego Béli Bartóka. To efektowne rozszerzenie czasowych ramzawdzięczamy gościom z Teatru Wielkiego w Łodzi, którzy przybędądo nas z dyptykiem złożonym z odległych w czasie i stylistycznie sztuk.Jedno z najniezwyklejszych dzieł osiemnastego stulecia, Orlanda Händla,pokaże wyspecjalizowany w tej dziedzinie holenderski zespółCombattimento Consort Amsterdam, który wystąpi ponadtoz koncertem przedstawiając frapujące dzieło Bacha – Sztukę fugi.Poznański Teatr Wielki przywiezie do Bydgoszczy Marię StuardęGaetano Donizettiego, która po 177 latach istnienia, świeżo, z inicjatywyPoznania, doczekała się polskiej premiery.Aż dwa znakomite, i słynne zespoły baletowe możemy u naspowitać w tym roku: szwedzki Cullbergballet pokaże głośnąjuż pracę Alexandra Ekmana Ekman’s Triptych – A Study ofEntertainment, szwajcarska kompania Béjart Ballet Lausannezakończy festiwal wieczorem, który wypełnią choreografieMaurice’a Béjarta oraz złożony mu w hołdzie balet Aria GilaRomana, obecnego dyrektora zespołu.Jak zwykle w naszym programie jest też propozycja dla amatorówmusicalu; w tym roku rzecz nosi tytuł Spamalot i jest to produkcjaErica Idle i Johna Du Preza wystawiona przez Teatr Muzycznyz Gdyni.Jako bonus proponujemy pięć mniej czy bardziej znanych operowychdzieł w ramach towarzyszącego festiwalowi OperowegoForum Młodych; w tym roku są to przedstawienia czterech akademiimuzycznych – z Łodzi, Katowic, Bydgoszczy, z Bańskiej Bystrzycy i uniwersytetuz Ostrawy.Z nadzieją, że program tegorocznego festiwalu, trafi w oczekiwania i usatysfakcjonujenaszych widzów, serdecznie zapraszam do obejrzenia wszystkich lub paruwybranych przez nas przedstawień.Maciej FigasXVIII BYDGOSKI FESTIWAL OPEROWY

Obraz IKtóraś z wigilii Bożego Narodzenia około roku 1830. Paryska mansarda. Młodzi artyści,którym służy za wspólną pracownię i dom, trzęsą się z zimna, bo nie mają na opał. A gdyna zewnątrz ziąb, to i wewnątrz nic się nie zażarzy, toteż obu brak inspiracji. W końcupostanawiają palić czym się da. Marcel, który jest malarzem i ślęczy akurat nad sakralnympłótnem Przejście Izraelitów przez Morze Czerwone, gotów jest połamać i rzucićw ogień jedyne krzesło, poeta Rudolf składa w ofierze swój dramat, którego i tak nikt niezagra… Gdy pierwszy akt skwierczy w płomieniach, w drzwiach staje ze złą wiadomościąfilozof Colline: wszystkie lombardy są w wigilię pozamykane, toteż nie udało się oddaćksiążek w zastaw. Mściciel Rudolfa szybko zamienia się w popiół, a w izbie wciąż nie jestciepło. Na szczęście wraca też muzyk Schaunard, z pieniędzmi, winem, cygarami, słodkościamii drewnem! Jakiś stuknięty Anglik, mając dość swej papugi, kazał mu grać, pókiptak nie padnie.Gdy w piecu znów strzela ogień, a stół nakryty, młodych nachodzi gospodarz domu, by skasowaćza czynsz. Sytuację ratuje Marcel pojąc intruza winem i zachęcając do intymnych wynurzeń.Benoit daje się podejść, a ma słabą głowę, co dla młodych jest dobrym pretekstem,by niemoralnego świntucha wyrzucić za drzwi. Potem wszyscy wypuszczają się do QuartierLatin. Tylko Rudolf musi jeszcze zostać, bo ma do skończenia artykuł.Ktoś puka do drzwi. To młoda blada kobieta. Prosi o ogień, gdyż zgasła jej świeca. Nim Rudolfzdoła spełnić tę prośbę, kobieta nagle słabnie. Odzyskawszy przytomność, odchodzize świecą, po chwili wraca, bo upuściła gdzieś klucz. Tymczasem świeca znów gaśnie. Pociemku oboje szukają zguby. Inaczej niż pisze Murger w powieści, w operze znajduje niedziewczyna, lecz Rudolf, który się z tym nie zdradza i udaje, że wciąż szuka. Tak trafia nachłodną dłoń nieoczekiwanego gościa. To zbliżenie skłania do wyznań: on jej opowiadao sobie (aria Che gelida manina), ona też się przedstawia i mówi o swych marzeniach(aria Mi chiamo Mimi). Gdy z dołu, z ulicy, nawołują Rudolfa zniecierpliwieni koledzy, obojewyznają sobie w świetle księżyca miłość, po czym ruszają dołączyć do towarzystwa.Obraz IIW Quartier Latin, jak to przed świętami, wielki tłok i ruch. W myśl zasady vita brevis młodziszastają lekko przez Schaunarda zarobionymi pieniędzmi. Za nie Rudolf kupuje Mimiróżowy czepek, Colline, sobie, trochę książek, sam Schaunard niesprawny róg, o którysię targuje. W Café Momus, gdzie towarzystwo ląduje, humor dopisuje wszystkim z wyjątkiemMarcela. Powód jego kwaśnej miny wychodzi na jaw, gdy przy sąsiednim stoliku,w towarzystwie dobrze już podstarzałego, lecz zamożnegoAlcindoro, zasiada jego do niedawna partnerka, Musetta. Tokapryśna kokietka, tym razem jej ofiarą staje się radca. Pomnawesołych dni pośród artystów, widząc Marcela, posyła gdzieśtowarzysza pod pierwszym lepszym pretekstem, sama przysiadasię do Marcela. Przy stoliku w Café Momus siedzą dwie zakochanepary: jedna sentymentalnie liryczna i na pozór partnerska, druga,w swych fumach, dąsach i fochach, jawnie komiczna.Przemarsz orkiestry wojskowej i spowodowane przez to zamieszanie todla całego tego towarzystwa okazja, by chyłkiem obarczając niezapłaconymrachunkiem Alcindoro.Obraz IIIWczesny lutowy ranek. Śnieży. W pobliżu rogatki d’Enfer, gdziew powszednie dni zawsze jest ruch, kręci się Mimi. Szuka Marcela,bo potrzebuje jego rady. Liczy, że znajdzie go w jednej z tutejszychknajp, dla której namalował szyld z przedstawieniemportu w Marsylii, a Musetta zatrudniona jest jako szansonistka.W rozmowie Mimi skarży się, że jej związek z Rudolfem przechodzikryzys. Jego pretensje i wybuchy zazdrości coraz trudniejznieść, a teraz Rudolf gdzieś przepadł… Marcel, dla którego takiedoświadczenia to nie nowina, sugeruje rozstanie. Przekonujeteż Mimi, by wróciła do siebie, gdyż wie, że Rudolf jest obok,w kabarecie. W samą porę, bo Rudolf wyszedł na zewnątrz.Z wymiany zdań, którą Mimi słyszy z ukrycia, dowiaduje się tego,co najgorsze, że Rudolf postanowił ją rzucić. „To dziwka, szasta sięz wszystkimi” (…é una civetta che frascheggia con tutti) – wyrzucaz siebie Rudolf, a gdy Marcel pyta go wprost, czy w to naprawdę wierzy,pada kolejny powód, ten, że Mimi jest chora. Śmiertelnie chora.Atak kaszlu zdradza jej obecność. Zmieszani niezręcznością sytuacjii okrucieństwem tego, co zostało wypowiedziane i usłyszane, oboje postanawiająpozostać ze sobą jeszcze do wiosny… Dla odmiany między Marcelemi Musettą znów dochodzi do kłótni i jedno z drugim po raz kolejny deklaruje nieodwołalnezerwanie.10 XVIII BYDGOSKI FESTIWAL OPEROWYLA BOHÈME11

Obraz IVKilka miesięcy później. Z powrotem na poddaszu. I Rudof, i Marcel, odkąd rozstał sięz Musettą, źle znoszą samotność, toteż albo rozpamiętują jaśniejsze dni, albo szukają zapomnieniaw pracy. Ale ta też im nie bardzo idzie. Obaj tęsknią, obu w rozmarzeniu przypominająsię szczęśliwe chwile nie tak dawnej przeszłości (duet O Mimi, tu piu non torni).W tym stanie rozklejenia zastają ich Colline z Schaunardem, którzy zachodzą do mansardyz jadłem. Nic wielkiego: suchy chleb i śledź, to wszystko, na co ich stać, ale i to młodym natyle poprawia nastrój, że zbiera im się nawet na żarty.Przerywa je niespodziewane najście Musetty, która staje w drzwiach i oznajmia, że za nią,po schodach, idzie ledwie żywa Mimi. Spotkała ją na ulicy. Całkiem osłabła Mimi opuściławłaśnie swego ostatniego kochanka – jakiegoś młodego wicehrabiego, żeby umrzeć bliskoRudolfa…Od tej chwili każdy robi, co może, by dopomóc trawionej przez chorobę dziewczynie.Przyjaciele szykują dla niej posłanie, Musetta poświęca kolczyki na leki i mufkę,o której Mimi półprzytomnie roi, Colline gotów jest spieniężyć płaszcz, by było na lekarza(aria Vecchia zimarra)… Wszystko na próżno, wszystko za późno. Mimi gaśnie. Rudolfowizdaje się jeszcze, że przysnęła, zapadła z przemęczenia w sen, bezradni przyjaciele wiedzą,że odeszła….Bohema – opera mancata – non fara giro (Cyganeria – opera chybiona – nie utrzyma się) –tak depeszował z Turynu do swego wspólnika w Rzymie Carlo d’Ormeville, dyrektor wielkiejwłoskiej agencji teatralnej, bezpośrednio po premierze nowej opery Pucciniego, w nocy1 lutego 1896 roku. To pesymistyczne przekonanie zrodziło się zapewne pod wpływem atmosferywytworzonej podczas premierowego przedstawienia, a nawet jeszcze przedtem,w czasie prób, przez lokalną turyńską krytykę – przyjęcie bowiem, ze strony publicznościwypełniającej owego wieczora widownię Teatro Regio było jak najlepsze. Oklaskiwanozarówno kompozytora, jak i występujących solistów oraz młodego, ale już odnoszącegoświetne sukcesy kapelmistrza – Artura Toscaniniego.Trudno też o proroctwo bardziej fałszywe. Na przestrzeni zaledwie dwóch miesięcy osiągnęłaCyganeria na scenie tegoż Teatro Regio wysoką liczbę 24 przedstawień, co świadczyo wybitnym jej powodzeniu. 23 lutego, a więc w niespełna miesiąc po premierze,wystawiono ją w rzymskim Teatro Argentina. Z kolei weszłaCyganeria na scenę sławnego Teatro San Carlo w Neapolu.W następnym roku Cyganeria przekracza już granice ojczystegokraju kompozytora. Wystawia ją między innymi londyńskaCovent Garden, a śpiewana jest wówczas w języku angielskim;w roku 1899 ogląda ją Londyn w oryginalnej wersji językowejz olśniewającą obsadą solistów: partię Mimi śpiewa słynna NellieMelba, która później przez wiele lat cieszyła się sławą najdoskonalszejodtwórczyni roli paryskiej hafciarki i tą właśnie rolą w roku 1924zamknęła swoją sceniczną karierę. W tym samym mniej więcej czasiedzieło wędruje za Ocean, a w 1900 roku wystawia je nowojorska MetropolitanOpera, także z Melbą w roli Mimi.W tym triumfalnym pochodzie przez sceny świata Cyganeria nieominęła i Polski: 1 października 1898 roku (w niespełna trzy latapo turyńskiej prapremierze) gra ją Opera Warszawska w oryginalnejwersji językowej pod batutą Vittorio Podestiego. W 1901roku wystawia dzieło Pucciniego – już w języku polskim – teatroperowy we Lwowie. W 1915 roku przygotowuje Opera Warszawskanową inscenizację w reżyserii Wiktora Grąbczewskiegoi pod dyrygencką batutą Teodora Śledzińskiego. Wśród licznychpolskich odtwórców głównych partii w tamtych czasach upamiętnilisię szczególnie Janina Korolewicz-Waydowa, MatyldaPolińska-Lewicka i zwłaszcza Maria Mokrzycka – zachwycającaMimi, nieco później Adam Dobosz (Rudolf) i Wacław Brzeziński(Marceli), a także wielki Adam Didur, który rolę filozofa Colline’akreował nie tylko na polskich scenach. Przechodząc do nowszychczasów warto wspomnieć, że właśnie rolą Rudolfa debiutowałw styczniu 1938 roku na scenie nowojorskiej Metropolitan Operanasz Jan Kiepura.Wybitnych odtwórców głównych ról w Cyganerii trudno wyliczyć: kreowalije niemal wszyscy najwięksi śpiewacy od Carusa i Melby, aż potakie gwiazdy, jak Maria Callas, Victoria de Los Angeles, Renata Tebaldi,Giuseppe di Stefano, Cesare Siepi i wielu innych. Po dziś bowiem trwa nieprzerwanepowodzenie uroczej opery Pucciniego.Józef Kański(z programu do warszawskiej inscenizacji Cyganerii w Teatrze Wielkim, 1980 r.)12 XVIII BYDGOSKI FESTIWAL OPEROWYLA BOHÈME13

CullbergballetDyrektor artystyczny Anna GrippAlexander EkmanEkman’s Triptych– A Study of the EntertainmentTryptyk Ekmana – Studium rozrywkiChoreografia, dekoracjei libretto:Alexander EkmanKostuimy:Bregje van BalenŚwiatła:Mikael SylvestVideo:Elias BenxonMuzyka:Kolaż (Rjd2, Corelli, Matmos, Rodgers etc.)Prapremiera 20 października 2010, Dansens Hus, SztokholmTancerzeAlexandra CampbellAgnieszka DlugoszewskaSylvie Gehin KarlssonMirko GuidoHanako Hoshimi-CainesAndrea MartiniGesine MoogShumpei NemotoKristina OomFilipa PeraltinhaVictoria RobertsLuis Alberto RodriguezJoaquim De SantanaDaniel SjökvistCsongor SzabóKristóf VárnagyStażyści z Dansacademiew RotterdamieJac CarlssonJohanna NielandtArtistic DirectorAnna GripManaging ProducerMonica FredrikssonArtistic Co-ordinatorJane HopperRehearsal DirectorsLisa DrakeThomas ZamoloAssistant ProducerMargareta WallTouring ManagerLisa Peterson-BergerMarketingand Press ManagerAlexandra GiertzGuest TeacherRalf JaroschinskiTechnical Co-ordinatorJoseph JosephssonStage ManagerTomas BjörnlundLighting ManagerPeter Lundin/Olof LindvallSound ManagerDaniel ErikssonAssistant Stageand Lighting ManagerFredrik RydehällWardrobe SupervisorsMaya DegerlundMalin Eriksson14 XVIII BYDGOSKI FESTIWAL OPEROWY15

W swym balecie Ekman’s Tryptyich - A Study of the EntertainmentAlexander Ekman sam rozważa i skłania nas do przemyśleń na temat„rozrywki”: czy rozrywka jest sztuką i czy sztuka może być rozrywką?Choreografa interesują przeróżne formy rozrywki: propozycje programówtelewizji, projekty baletowe, koncerty, happeningi, przedstawienianajróżniejszego typu. Zastanawia się, czy publiczność najchętniejprzyjmuje efektowne propozycje intensywnie odwołujące się do emocjii wrażeń wizualnych, czy też docenia również przedsięwzięcia bardziejkameralne, nastrojone poważniej, apelujące do intelektu, uczuć. Przytej okazji Ekman zastanawia się także nad specyfiką przedstawień baletowych;czy niosą jakieś wartości intelektualne, czy ich oddziaływaniesprowadza się do jakiejś estetyki ruchu. Ekman w swych rozważaniachnie szczędzi ironii i jest bardzo krytyczny. Swoją krytykę przeprowadzaw sugestywny sposób i z niebywałą fantazją. Przedstawienie w najlepszymstylu, pisała o nim prasa. Sceny zmieniają się w błyskawicznym tempie.Świetna rozrywka. Olśniewająca. Zaskakująca i zabawna.ALEXANDER EKMANChoreograf szwedzki, rocznik 1984. Tańczyć zaczął, gdy miał pięć lat,jako szesnastoletni profesjonalny tancerz wstąpił do Królewskiego BaletuSzwedzkiego. W latach 2002-2005 związany z Nederlands Dans Theater,później z Cullberg Ballet. Choreografią zajął się po latach doświadczeń,które zdobył jako tancerz. Pracował z Nederlands Dans Theater(I i II), szwedzkim zespołem Gothenburg Ballet, baletem Opèra du Rhinw Strasburgu, z zespołem w Bernie, z Iceland Dance Company… W jegochoreograficznej karierze ważny punkt stanowi balet Flockwork z 2006 r.stworzony dla Nederlands Dans Theater 2. Do wybitnych twórców współczesnejchoreografii, z którymi współpracował, należą: Mats Ek, NachoDuato, Jiři Kylian, Hans von Manen, Johan Inger. W roku obchodów 40lecia Cullberg Ballet stworzył z tancerzami tej kompanii „instalacje taneczne”w szwedzkich muzeach sztuki nowoczesnej. W 2010 r. nakręciłswój pierwszy film z udziałem Cullberg Ballet zatytułowany 40 M UNDER,w latach 2011-2013 obejmie funkcję choreografa-rezydenta NederlandsDans Theater II.Cullberg BalletPoczątki tego słynnego zespołu sięgają roku 1967,gdy Birgit Cullberg założyła ośmioosobowy zespółCullberg Ballet, w którym zaledwie trzech tancerzybyło Szwedami. W latach siedemdziesiątych syn BirgitCullberg, Mats Ek wprowadził do repertuaru, znanego jużwtenczas w całym świecie zespołu, spektakle silnie zaangażowanespołecznie: Soweto i Dom Bernardy. Później Ek zająłsię z pasją choreograficzną reinterpretacją słynnych baletówklasycznych, takich jak Giselle czy Jezioro łabędzie. Jego Carmenstworzona dla Cullberg Ballet w latach dziewięćdziesiątychotrzymała nagrodę Emmy. Birgit Cullberg prowadziłazespół do roku 1985, Mats Ek do 1993; wówczas zestanowiska tego zrezygnował zachowując jednak pozycjęchoreografa. Po nim zespołem kierowali AmerykankaCarolyn Carlton (do 1995), potem Lena Wennegren-Jurtasi Margarita Lidström (do 2003 r.) orazJohan Inger. Obecnie dyrektorem artystycznym CullbergBallet jest Anna Grip. Od roku 1967 zespół zrealizował158 premier różnych choreografów, dał teżponad 2700 przedstawień. Każdego roku zespół przezcztery miesiące odbywa artystyczne podróże, toteżdotąd wystąpił już w 280 miastach i w blisko 50 krajach.Przedstawieniem najczęściej granym (ponad 300razy) jest balet Matsa Eka Giselle, najdłużej utrzymującąsię pozycją (1969-1999, 260 przedstawień) Romeoi Julia. Cullberg Ballet zaprasza do współpracy renomowanychtwórców, a zarazem promuje młodych choreografów;gośćmi zespołu byli Jiři Kylián, Christopher Bruce, BillyForsythe, Ohad Naharin, do niegdysiejszych debiutantównależą Jens Östberg i Alexander Ekman. Cullberg Ballet działapod patronatem Teatru Narodowego (Riksteatern) w Sztokholmiei występuje na scenach całej Szwecji.16 XVIII BYDGOSKI FESTIWAL OPEROWYEkman’s Triptych – A Study of the Entertainment17

18 XVIII BYDGOSKI FESTIWAL OPEROWYEkman’s Triptych – A Study of the Entertainment19

Opera w dwóch aktachLibretto Giuseppe Bardarina podstawie sztuki Fryderyka SchilleraTeatr Wielkiim. Stanisława Moniuszki w PoznaniuDyrektor Michał ZnanieckiGaetano DonizettiMARIA STUARDAMaria StuartPrapremiera: Neapol, Teatro San Carlo, 18 października 1834 r.Prapremiera polska: Poznań 29 stycznia 2011 r.Kierownictwo muzyczneReżyseriaScenografiaReżyseria światełKierownictwo chóruWspółpraca muzycznaAsystent reżyseraWill CrutchfieldDieter KaegiBruno SchwenglBogumił PalewiczMariusz OttoAleksander GrefKrzysztof SzanieckiKoprodukcja z Teatrem Wielkim w Łodzii Operą Śląską w BytomiuObsadaMaria StuartJoanna WośElżbietaBarbara KubiakAnnaMonika MychLeicesterSang-Jun LeeCecilJaromir TrafankowskiTalbotPatryk RymanowskiChór i Orkiestra Teatru Wielkiego w PoznaniuDyrygent: Will CrutchfieldStatyści20 XVIII BYDGOSKI FESTIWAL OPEROWY21

Akt IDwór oczekuje królowej Elżbiety I w Westminster. Monarchini pojawia się w towarzystwieTalbota i Cecila, by obwieścić, że nie zdecydowała się jeszcze przyjąć propozycji małżeństwanadesłanej z dworu francuskiego. Elżbieta kocha potajemnie innego. Talbot przypominajej los Marii Stuart, więźniarki zamku Fortheringhay, gdy zaś dwór błaga królowąo łaskę, Cecil radzi władczyni bezwzględną surowość. Elżbieta nadal się waha. WchodziLeicester, którego królowa wysyła do Francji. Oznajmia mu, że postanowiła przyjąć francuskieoświadczyny, ale wbrew jej nadziejom wiadomość ta nie robi jednak na młodymszlachcicu żadnego wrażenia. Pozostawszy z nim sam na sam, Talbot powierza Leicesterowilist i portret Marii Stuart. Młodzieniec przysięga, że ją wesprze w opresji, bodaj miałnarazić życie. Elżbieta, która obserwowała tę rozmowę, oskarża Leicestera o konszachtyz dziedziczką Stuartów. W odpowiedzi Leicester podaje jej list zawierający jedynie prośbęo spotkanie z królową. Elżbieta wyraża zgodę, choć z trudem ukrywa zazdrość.Akt IIPod nieustannym nadzorem straży Maria przechadza się po zamkowym parku wspominającFrancję. Słychać odgłosy królewskiego polowania. Maria drży przed spotkaniem z Elżbietą.Nagle do jej stóp rzuca się Leicester błagając, aby w obliczu monarchini okazała pokoręi uległość. Maria zdaje się na to przygotowana, spotkanie kończy się jednak katastrofalnie,gdyż Elżbieta nie potrafi ukryć nienawiści do rywalki, ta zaś, nie panując nad sobą, odpowiadagniewem i pogardą, lżąc władczynię. Los Marii Stuart jest przypieczętowany.Elżbieta waha się jeszcze, czy podpisać wyrok śmierci na Marię, choć Cecil natarczywie siętego domaga. Szalę przechyla dopiero przybycie Leicestera, który próbuje wybłagać u królowejłaskę dla rywalki. Tego już za wiele: Elżbieta wysyła ją na szafot. Odebrawszy wyrokz rąk Cecila, Maria spowiada się Talbotowi. Przyjaciele żegnają się ze swoją królową. Cecilprowadzi ją na miejsce kaźni. Pożegnawszy się z Leicesterem, Maria idzie na spotkaniez przeznaczeniem.Piotr Kamiński, Tysiąc i jedna opera, PWM, Kraków 2008Dramat o szkockiej królowej Fryderyk Schiller planował wcześnie, zaraz po napisaniu sztukiIntryga i miłość (1784), choć do jego powstania miało upłynąć kilkanaście lat. MariaStuart, urodzona w Szkocji, wydana za mąż za francuskiego króla Franciszka II, po śmiercimęża wróciła do swego szkockiego królestwa. Jako prawnuczka Henryka VII miała takżeprawo do tronu Anglii i to musiało doprowadzić do konfliktu z Elżbietą, królową angielską.Panowanie Marii Stuart, wstrząsane konfliktami religijnymii politycznymi, zwieńczonymi podejrzeniem o jej współudziałw zabójstwie drugiego męża, Henryka Stuarta, zakończyło sięrebelią i ucieczką królowej do Anglii. Aresztowana w 1568 roku,podejrzewana o inspirowanie spisków przeciwko angielskiej koronie,została skazana na śmierć i ścięta na szafocie 8 lutego 1587.Tak w skrócie przedstawić można historyczne zaplecze zdarzeń, którestały się osnową dramatu Schillera. Historycy przyznają jednak, żewiele kwestii związanych z biografią Marii pozostaje nadal otwartych,że ciągle nie mamy jednoznacznej odpowiedzi na pytania o zakres jejudziału w spiskach przeciwko angielskiej koronie. Na konflikt dynastycznyi osobistą animozję dwóch koronowanych kobiet nałożył sięteż silny konflikt religijny: Maria była żarliwą katoliczką, Elżbietarównie żarliwą antypapistką.Elżbieta NowickaMaria Stuarda zasługuje na szczególne miejsce w twórczościkompozytora, a także historii opery z kilku powodów. Konstrukcjamuzyczno-dramatyczna stanowi o niezwykle silnejekspresji, mistrzowsko podbudowanej muzyką. Można tę operęuznać za klasyczny przykład stylu belcanto, chociaż zostająw niej wykorzystane także odmienne elementy dramatyczne.Nie sposób wymienić fragmentów najpiękniejszych, gdyż całaopera zasługuje na takie miano. Wyróżnić na pewno można trzywielkie momenty dramatyczne: duet między Leicesterem a Elżbietąw pierwszym akcie, konfrontację między rywalkami – Elżbietąoraz Marią w drugim oraz pełną dramatyzmu scenę spowiedzikrólowej Szkocji, zakończoną wspaniałą, pełną żarliwości melodią„oczyszczenia”. (…) Dramaturgia przedstawienia osiąga kulminacjęw sposób nietypowy dla oper belcanta. Donizetti wykorzystał chwyt,który nie stanowił klasycznego środka dla włoskiej opery. Pozwolił nawyrażenie napięcia w sposób teatralny. Przed finałową strettą, upokarzanaMaria zarzuca Elżbiecie jej nieprawe pochodzenie w formie recytatywu z „dopowiadającą”orkiestrą. Wspaniały przykład niekończącej się melodii objawia sięw tercecie, decydującym o losie tytułowej bohaterki.Przemysław Krzywoszyński22 XVIII BYDGOSKI FESTIWAL OPEROWYMARIA STUARDA23

24 XVIII BYDGOSKI FESTIWAL OPEROWYMARIA STUARDA25

Teatr Wielki w ŁodziDyrektor Naczelny Marek SzyjkoHenry PurcellDido and aeneasDydona i EneaszOpera tragiczna w trzech aktachLibretto Nahum Tate, wg WergiliuszaPrapremiera: Chelsea, Szkoła dla dziewczątJozajasza Priesta, 1689 (?)Prolog:William Shakespeare i John Fletcher, Henryk VIIIPrzekład: Piotr KamińskiPrzedstawienie w języku angielskim z napisami po polsku.Tłumaczenie i napisy: Piotr KamińskiWykonanie za zgodą wydawnictwa Novello & Co. LtdKierownictwo muzyczneReżyseriaKonsultacja dramaturgicznai muzycznaDekoracje i kostiumyChoreografia i ruch scenicznyReżyseria światłaKierownictwo chóruProjekcje videoŁukasz BorowiczJacek GąsiorowskiPiotr KamińskiAnna WunderlichAlexandr AzarkevitchPiotr Bernat, Jerzy StachowiakMarek JaszczakKrzysztof NiemczyckiBasso continuo:Klawesyn Ewa RzeteckaWiolonczela barokowa Joanna DzidowskaLutnia Henryk KasperczakObsadaDydona Agnieszka MakówkaEneasz Robert GierlachBelinda Dorota WójcikCzarownica Małgorzata KustosikPierwsza Wiedźma Patrycja KrzeszowskaDruga Wiedźma Małgorzata BorowikKobieta Jolanta BobrasDuch Mirosław NiewiadomskiMarynarz Dominik SutowiczŚmierć (prolog) Przemysław ReznerAmorki Bożena Brożek-Grabarczyk, Marta Andrzejowska, Izabela Barbacka,Lydie Boutfeux, Aleksandra Godlewska, Kariya Kasabova, Agata Kaźmierowska,Ewa Kowalska-Brodek, Iga Krata, Matylda Molińska, Bogumiła Szaleńczyk, Ikuko YotsuyanagiChór, Balet i Orkiestra Teatru Wielkiego w ŁodziDyrygent: Michał Kocimski26 XVIII BYDGOSKI FESTIWAL OPEROWY27

Teatr Wielki w ŁodziDyrektor Naczelny Marek SzyjkoBéla BartókZAMEK SINOBRODEGOA kékszákallú Herceg VáraOpera w jednym akcie z prologiemLibretto Béla BálzasTekst polski Piotr KamińskiPrapremiera: Budapeszt, 24 maja 1918 r.Po polskuWykonanie za zgodąwydawnictwa Universal Edition AG.Premiera: Łódź, 5 marca 2011Kierownictwo muzyczneŁukasz BorowiczReżyseriaJacek GąsiorowskiKonsultacja dramaturgicznai muzycznaPiotr KamińskiDekoracje i kostiumyAnna WunderlichChoreografia i ruch sceniczny Alexandr AzarkevitchReżyseria światłaPiotr Bernat, Jerzy StachowiakKierownictwo chóru Marek JaszczakProjekcje videoKrzysztof NiemczyckiKsiążę SinobrodyRobert GierlachJudytaAgnieszka MakówkaPierwsza Żona SinobrodegoDominika AndrzejczakDruga Żona SinobrodegoAnna Pruszyńska-GalvanyTrzecia Żona SinobrodegoMonika Szymurska-ProkopBardPrzemysław ReznerOrkiestra Teatru Wielkiego w ŁodziDyrygent Michał Kocimski32 XVIII BYDGOSKI FESTIWAL OPEROWY33

Salę zalewa blada poświata. „One żyją” – woła Judyta. Trzykobiety, w koronach, zdobne w drogocenne klejnoty, okryteciężkimi płaszczami ze złotogłowia, wychodzą z ostatniej salii stają przed księciem. Sinobrody pada przed nimi na kolana: toone przyniosły mu wszystkie bogactwa, pod ich oddechem rosłykwiaty w ogrodzie, ich moc niezwykła rozszerzała granice jego posiadłości,nigdy nie zostaną zapomniane. Pierwsza przyszła o poranku,druga była południem, trzecia pojawiła się o zmierzchu. Czwarta,Judyta, niesie z sobą noc. Sinobrody przynosi ze skarbca koronę, płaszczi drogie kamienie, którymi zdobi bezsilnie protestującą Judytę. Drzwi zamykająsię jedne po drugich. Uginając się pod roziskrzonym płaszczem,pod lśniącą koroną, pod blaskiem klejnotów, Judyta znika za siódmymidrzwiami. Wszystko skończone, został tylko nieprzenikniony mrok. Sinobrodyjest znowu sam.Piotr Kamiński, Tysiąc i jedna opera, PWM, Kraków 2008 r.Pomysł połączenia Dydony i Eneasza H. Purcella i Zamku SinobrodegoB. Bartóka w jednym spektaklu pochodzi od Piotra Kamińskiego,wybitnego znawcy oper, autora jednego z najobszerniejszychprzewodników operowych Tysiąc i jedna opera i chociażdopiero teraz dochodzi do jego realizacji, powstał już kilka lattemu. Dwa utwory tak różne stylistycznie i z tak odległych epokw czasie jednego wieczoru? Wydaje się to zaskakujące i zakrawana czystą prowokację. Czy jednak tak jest? Obie opery są utworamigłęboko tragicznymi i ich tragizm, mimo odległości dwóchepok, w których powstawały, jest w jakimś sensie „strukturalnie”podobny. Obie są „obrazami” wielkiej miłości i obie kończą się obrazemśmierci. Oba utwory zdają się mówić: mechanizm dramatuniespełnionej (czy zawiedzionej) miłości tkwi w nas. To ludzka jaźńi jej obawy (lęki) są jego ostateczną przyczyną.Dydona umiera, bo nie może żyć bez miłości. Chór śpiewa: Greatminds against themselves conspire, and shun the cure they most desire(Wielkie umysły same spiskują przeciw sobie i odrzucają lekarstwo, któregonajbardziej pragną). Zamek to utwór w oczywisty sposób symboliczny.Nie ma żadnych wątpliwości, że stara legenda – baśń o Sinobrodym, jest tylkokanwą, na której rozgrywa się paraboliczny dramat dwóch świadomości związanychwęzłem miłości. Już sam tytuł Zamek Sinobrodego nakierowuje nas na sens,który starej legendzie postanowili nadać autorzy opery. Zamek, czyli „zamknięcie”, kojarzysię nieodparcie z nieprzekraczalnym odosobnieniem jednej jednostki od drugiej…Jacek Gąsiorowski36 XVIII BYDGOSKI FESTIWAL OPEROWYZAMEK SINOBRODEGO37

Wielobarwny ogólnośredniowieczny tłum Brytów i innostrańców:Urszula Bańka, Julia Frankowska, Anna Krawecińska, Paulina Kroszel,Agnieszka Król, Katarzyna Kurdej, Mariola Kurnicka, Aleksandra Meller,Alicja Piotrowska, Małgorzata Regent, Aleksandra Szulc, Anna Urbanowska,Vilde Valldal Johannessen, Agata Bieńkowska (ad), Dominika Kramarczyk (ad)Paweł Bernaciak, Paweł Czajka, Tomasz Czarnecki, Łukasz Czerwiński,Mateusz Deskiewicz, Tomasz Fogiel, Kamil Frącek, Artur Guza, Paweł Kubat,Paweł Mielewczyk, Sebastian Münch, Aleksy Perski, Jarosław Rzepiak,Sebastian Wisłocki, Michał Zacharek, Adam Zawicki, Krzysztof Żabka,Janusz Żak, Tobiasz Cytrowski (ad), Jakub Kot (ad)Spektakl prowadzą: Grażyna Dunal, Ewa WielebskaOrkiestra pod dyrekcją Dariusza Różankiewicza w składzie:Jolanta ArasimowiczRenata NehrebeckaAleksander KamińskiKrzysztof KrawiecJacek PiastowskiMichał LeoKrzysztof KrakowskiTomasz KielTomasz GrzegowskiPiotr GórkaMichał MieczkowskiJoanna OstrowskaElżbieta DeputatMarcin PietrzakTomasz WiśniewskiMarcin BożekTomasz PawłowskiPiotr SchillerJarogniew DąbrowskiMałgorzata LewosińskaMałgorzata SiewertIwona Warszycka-KotBogdan GasikElżbieta Górkafletobójklarnet, saksofonfagotwaltorniatrąbkapuzonpianokeyboardgitarabasperkusjainstrumenty perkusyjneskrzypce (koncertmistrz)skrzypcealtówkaEric IdleScenarzysta, aktor, kompozytor serii telewizyjnej Monty Pythona.Twórca i scenarzysta The Rutles: All you need is Cash (Rykowisko,forsa to wszystko, czego potrzebujesz), komedii muzycznej parodiującejbeatlemanię i filmy dokumentalne o liverpoolskiej grupie. Występowałw wielu filmach (Uciekające zakonnice, Przygody barona Münchausena)udzielał głosu postaciom filmów animowanych (Rudolf, czerwonyrenifer, 102 dalmatńczyki, Shrek Trzeci). Występował na scenie wykonującnieprzyzwoite piosenki z Johnem Du Prez w Carnegie Halli Hollywood Bowl. Ich ostatnie dokonanie, komiczne oratorium NotThe Messiah (Nie jestem Mesjaszem) na motywach Żywota Brianai innych filmów Monty Pythona miało prapremierę w 2007 roku,a z okazji 40-lecia grupy Monty Pythona zostało wystawionew Royal Albert Hall w Londynie (2010). Autor dwu powieści,laureat nagrody Tony – teatralnego odpowiednika Oskarów.Spamalot został uznany za najlepszy musical roku 2005.John Du PrezWykładowca Trevelyan Christ Church w Oksfordzie, członekRoyal College of Music. Renomę w filmie zyskał muzyką skomponowanądo Żywota Briana (1978) Monty Pythona. Był to początekjego wieloletniej, trwającej do dziś współpracy z Erikiem Idle.Wśród dokonań Du Preza i Pythonów wymienia się zazwyczaj TheContractual Obligation Album, Monty Pyton w Holywood Bowl orazThe Faily Incomplete & Rarher Badly Illustrated Monty Python SongBook. Stworzył ścieżki dźwiękowe do ponad 20 filmów, między innymiRybki zwanej Wandą, trzech części Teenage Mutant Ninja Turtles, Themeaning od Life, Once Bitten, UHF. Musical Spamalot jest jego debiutemna Broadwayu.40 XVIII BYDGOSKI FESTIWAL OPEROWYMonty Python`s SPAMALOT41

42 XVIII BYDGOSKI FESTIWAL OPEROWYMonty Python`s SPAMALOT43

Combattimento Consort AmsterdamKierownik muzyczny Jan Willem de VriendGeorg Friedrich HändelOrlandoRolandDramma per musica w 3 aktachLibretto bezimienne,według Carla Sigismonda CapecegoPrapremiera: Londyn, King’s Theatre,Haymarket, 27 stycznia 1733 r.Kierownictwo muzyczneReżyseriaScenografiaKostiumyŚwiatłoJan Willem de VriendEva BuchmannMirjam Grote GanseyJorine van BeekTom VerheijenObsadaOrlandoAngelicaMedoroDorindeZoroastreKsiężniczka (rola niema)Anna TraubAmaryllis DieltiensJan KullmannMarina ZyatkovaRaimund NolteRahel de VriendJan Willem de Vriend skrzypceRonald Hoogeveen skrzypceReinier Reijngoud skrzypceChris Duindam skrzypceHeleen Hulst skrzypceSaskia Bos skrzypceAnnette Bergman altówkaMarjolein Dispa altówkaWouter Mijnders wiolonczelaPeter Jansen kontrabasPieter Dirksen klawesyn/organySören Leupold/Jan Cizmar gitaraBram Kreeftmeijer obój/flet prostyHans Wolters obój/flet prostyFrans Robert Berkhout fagot44 XVIII BYDGOSKI FESTIWAL OPEROWY45

Akt ICzarodziej Zoroastro czyta w gwiazdach świetlaną przyszłość rycerza Orlanda, który chwilowojęczy w kajdanach Amora (Stimulato dalla gloria). Zoroastro zaklina go, by powróciłna prostą drogę, niełatwo jednak poruszyć serce zakochanego bohatera (Non fu già).W czarującym gaju mieszka pasterka Dorinda. Rozlega się zgiełk wojenny: to Orlando obroniłbliżej nieznaną księżniczkę od zbójców, co robi duże wrażenie na Dorindzie, poniekądzakochanej w pięknym księciu Medoro (Ho un certo rossore). A oto księżniczka Angelica,przedmiot westchnień Orlanda. Na jego nieszczęście, jej serce bije tylko dla Medora, któremuuratowała życie. Kochankowie ślubują sobie wierność (Ritornava al suo bel viso).Angelica nie zwykła szastać uczuciem (Chi posessore), Medoro zaś nie ma odwagi skrzywdzićDorindy (Se il cor mai ti dirà), choć pasterka dobrze wie, co warte są jego miłe słówka(O care parolette). Zoroastro przestrzega Angelikę przed zemstą Orlanda, który ponawiajej swe przysięgi. Z braku innego wyjścia, Angelika udaje zazdrość (Se fedel vuoi), Orlandozaś gotów jest dla niej na wszystko (Fammi combattere). Dorinda przyłapuje in flagrantiAngelikę i Medora (tercet Consolati, o bella).Akt IIOszalała z bólu Dorinda zdradza przed Orlandem tajemnicę kochanków (Se mi rivolgo alprato). Orlando cierpi (Cielo!). Zoroastro zaklina Angelikę i Medora, by uciekli przed furiąOrlanda (Tra caligini profonde). Przed wyjazdem Medoro rzeźbi dwoje imion w korzedrzewa (Verdi allori), Angelika zaś ufa, że Orlando okaże wyrozumiałość (Non potrà dirmiingrata). Ujrzawszy splecione imiona wyrzeźbione w korze, Orlando wpada w szał. Angelikażegna się z piękną okolicą, gdzie przeżyła słodkie chwile (Verdi piante). Orlando rzucasię za nią w pogoń, lecz przyjazny obłok wydziera ją z jego objęć. Chory z zazdrości bohaterpopada w szaleństwo (Ah, stigie larve – Vaghe pupille).Akt IIIMedoro szuka Angeliki w domku Dorindy. Choć nie jest całkiem niewrażliwy na urodę pasterki,jego serce należy tylko do księżniczki (Vorrei poterti amar). Pojawia się Orlando,który w swym obłędzie bierze Dorindę za Angelikę i chce ją porwać (duet: Unisca amorin noi). Orlando czuje w sobie nadludzką siłę (Già lo stringo), szczęśliwie jednak oddalasię. Angelika wierzy w jego uzdrowienie (Così gusta), Dorinda zaś rozmyśla nad pułapkamimiłości (Amor è qual vento). Zoroastro postanawia użyć magicznych środków, by ocalićbohatera (Sorge infausta). Dorinda dowiaduje się od Angeliki, że w swym obłędzie Orlandozburzył jej dom, grzebiąc żywcem nieszczęsnego Medora. Angelika stawia czoło szalonemurycerzowi, który bierze ją za krwiożerczego potwora (duet Finchè prendi),po czym strąca w przepaść, skąd ratują ją dżiny na usługachZoroastra. Orlando usypia (Già l’ebro mio ciglio). Zoroastrosprowadza z niebios czarodziejski kordiał, którym leczy Orlanda.Dowiedziawszy się z ust Dorindy, że zabił Angelikę i Medora,bohater chce targnąć się na swe życie (Per la mia diletta).Na szczęście, Zoroastro sprowadza na powrót żywych kochanków.Orlando będzie odtąd panował nad swymi namiętnościami, oddającsię w służbę Marsa (Trionfa oggi ‘l mio cor).(…) Partytura (Orlanda), gotowa w listopadzie 1732 roku, doczekałasię premiery dopiero w styczniu. Adaptacja starego libretta rzymskiegowspółpracownika Händla, Carlo Sigismondo Capecego (tekstwystawiono po raz pierwszy w Rzymie, 1711, z muzyką DomenicaScarlattiego), opartego na Orlandzie szalonym Ariosta, odniosłazrazu pewien sukces (10 przedstawień), nie potrwał on jednakdługo. Orlando oznacza kolejną kresę taktową w karierze kompozytora,jest to bowiem ostatnia opera przeznaczona dla Senesina,z którym Händel poróżni się ostro w czerwcu.Orlando, którego ostatnie przedstawienia grano dla pustejsali, zostanie wskrzeszony dopiero na festiwalu w Halle w roku1922, po II wojnie zaś w Abingdon (1959), stając się niebawemjedną z najczęściej granych oper Händla. W roli tytułowej wsławilisię tacy wykonawcy, jak Janet Baker czy Marilyn Horne. Orlandooznacza powrót do opery „czarodziejskiej”, która przyniosłamu pierwsze londyńskie sukcesy, jego najbardziej zdumiewającącechę stanowi wszakże „ironii mglisty woal” spowijający przypadkibohaterów. Tkanina to zwiewna i przejrzysta, namiętność i cierpieniepozostają bowiem głębokie i szczere, a muzyka uderza nieraz bolesnąnutą tragizmu – a jednak opera pozostawia wrażenie czułego dystansu,nieledwie stylizacji, subtelnej i chytrej (…). Na wzór Dorindy Orlando nigdysię nie przyzna, do jakiego należy gatunku, czy jest operą seria czy buffa,fantastyczną, romantyczną czy psychologiczną. Händel zwiedza tu krainy dotądnieznane, wydając na świat arcydzieło, które nie powinno nigdy schodzić z afisza.Piotr Kamiński, Tysiąc i jedna opera, PWM, Kraków 200846 XVIII BYDGOSKI FESTIWAL OPEROWYORLANDO47

Jan Willem de VriendJan Willem de Vriend studiowałw konserwatorium w Amsterdamiei Hadze. W 1982 założył CombattimentoConsort Amsterdam.Z zespołem tym dokonał wielu nagrań,gościł zarówno w radiu, jaki telewizji. Niektóre nagrania otrzymaływysokie wyróżnienia pisma Luister.Jan Willem de Vriend, jest kierownikiemartystycznym Holenderskiej OrkiestrySymfonicznej – Orest van het Oosten,stałym dyrygentem gościnnym BrabantOrkest, dyrygentem gościnnymKrólewskiej Orkiestry Concertgebouw.Z Kameralną FilharmoniąRadiową i z zespołem Brabant Orkest zrealizował liczne nagraniaradiowe, telewizyjne także na płytach CD. Z jego udziałem wewspółpracy z różnymi teatrami wystawione zostały takie spektaklejak Rodelinda, Alcina Haendla, Koronacja Popei i OrfeuszMonteverdiego, Król Artur, Dydona i Eneasz Purcella.Jan Willem de Vriend, prowadził jako dyrygent Czarodziejski fletw Opéra du Rhin w Strasburgu i Orfeusza Monteverdiego w Lucernie.Combattimento Consort AmsterdamCombattimento Consort cieszy się sławą w kraju i za granicą. Zespółjest znany z wysokiego poziomu przedstawień i z różnorodnego,często zaskakującego, mało znanego repertuaru. CCA daje50 występów rocznie. W minionych latach zespół odbył wielokrotnepodróże artystyczne po Niemczech, Hiszpanii, Europie Środkowej,Ameryce Południowej, Japonii, Rosji i Stanach Zjednoczonych. Jegowystępy utrwalone zostały na 35 DVD.W 2007 roku Combattimento Consort wystawiło jedyną zachowaną operęHeinricha Ignaza von Bibera Arminio.Combattimento Consort tworzy stale 13 muzyków. Jeśli wymaga tego repertuar,angażowani są muzycy gościnni.Jan Willem de Vriend prowadzi Combattimento Consort jako koncertmistrz, jako dyrygentstaje za pulpitem tylko w przypadku większych realizacji, takich jak oratoria, czyopery. Soliści muzycy w większości należą do zespołu.48 XVIII BYDGOSKI FESTIWAL OPEROWYORLANDO49

Béjart Ballet LausanneDyrektor artystyczny Gil RomanARIAChoreografiaGil RomanMuzykaJohann Sebastian Bach,Nine Inch Nails, Melponem, Inuit traditional chantsMuzyka oryginalnaThierry Hochstätter & Jean‐Bruno Meier (City Percussion)KostiumyHenri DavilaŚwiatłaDominique RomanPrapremiera:Théâtre de Beaulieu, 20 grudnia, 2008 r.Béjart Ballet Lausanne50 XVIII BYDGOSKI FESTIWAL OPEROWY51

Aria to moja pierwsza praca choreograficzna po śmierci Maurice’aBéjarta. Wedle niego naszą misją na Ziemi jest dążeniedo jedności. Musiał to pojąć każdy, każdy też musiał odczuwać tow sobie i urzeczywistniać we współżyciu z innymi. Stale idę tą ścieżką,gdyż to przesłanie głęboko we mnie zapadało. Dlatego postanowiłemdać mu wyraz w twórczości. Mit o Minotaurze, który wprowadziłemdo Arii, właśnie stąd się wziął. To obraz kondycji artysty, wiecznegolabiryntu, w którym się porusza, jego wysiłków scalenia tego, co instynktowne,z tym, co mówi rozum. W swym pierwotnym kształciejest to mit o człowieku, Tezeuszu i Minotaurze; o ich wzajemnympościgu, walce i wyniszczeniu. Żaden nie wychodzi z niej cało,obaj się jednak odradzają zjednoczeni. Jedyne wyjście z labiryntuto droga w górę. Baletem tym chciałem wskazać możliwośćtakiej drogi dla tańca i różnych przeciwstawnych szkół myśleniao nim, jak synteza swobodnego tańca i skodyfikowanego tańcaklasycznego. Dionizyjski taniec to instynktowna siła, to energia;taniec klasyczny, apolliński to refleksja i konstrukcja. Mój celto synteza jednego z drugim. W twórczości zawsze korzystamyz palety, jaką dysponujemy. A kompania Béjart Ballet Lausanneto zespół obu typów tancerzy: takich, co dysponują fantastycznątechniką klasyczną i tancerzy o wielkiej w ruchu niezależności.Wykorzystałem te dwie siły zespołu i spróbowałem dać syntezęskrajnej drobiazgowości klasycyzmu i dążeń do prawdy i swobodyw tańcu, pokazać, jak pomieszanie jednego z drugim może przynieśćjedność. Aria to balet współczesny, ale co właściwie znaczy tosłowo? Poszukuję takiej poetyki, siły wyrazu, jaką dają relacje międzyróżnymi technikami, starając się, by to moje myślenie nie było dogmatyczneani zbyt natrętne.Gil Roman, 201052 XVIII BYDGOSKI FESTIWAL OPEROWYARIA53

Béjart Ballet LausanneDyrektor artystyczny Gil RomanMAURICE BÉJART (1927-2007). Pochodził z Marsylii. Był synem filozofa,Gastona Berger. Jako tancerz i choreograf debiutował w Paryżu.W 1960 roku założył w Brukseli własny zespół Ballet du XXeSiècle (Balet XX wieku). Ćwierć wieku później z Belgii przeniósł godo Szwajcarii. Artystyczna tura, jaką odbył ze szwedzkim zespołemBallet Culberg (1949), była dlań decydującym doświadczeniemw odkrywaniu możliwości choreograficznej ekspresji. Pierwszy wielkisukces przyniosła mu choreografia Sacre du printemps Strawinskiegow Théâtre Royal de la Monnaie w Brukseli. Kolejne głośne realizacjechoreograficzne to Bolero (1961), Msza na czas obecny (1967), Ognistyptak (1970). Jego zainteresowania i szerokie horyzonty poznawczeodzwierciedlają choreografie inspirowane różnymi kulturami:Bhakti, Golestan, Kabuki, Dibouk, Pyramide. Z powołania pedagog,w 1970 r. założył w Brukseli Mudra School, siedem lat później podobnąw Dakarze. Rudra School and Workshop w Lozannie działa od1992 roku. Przemianowanie Baletu XX Wieku na Béjart Ballet Lausannedokonało się w 1987 roku. Choreografie: Ring um Ring, Cudowny mandarin, Król Lear –Prospero,A propos Szeherezady, Jedwabny szlak powstały już dla zespołu rezydującego w Szwajcarii.Maurice Béjart otrzymał wiele wyróżnień i zaszczytnych tytułów, między innymi Order WschodzącegoSłońca od cesarza Japonii, Hirohito (1986), Krzyż Oficerski Orderu Korony od króla Belgii,Baudouina, od papieża Jana Pawła II nagrodę Fundacji Pokojowej (1995). Był ponadto laureatemnagrody miasta Kyoto (1999), wolnym członkiem Académie des Beaux‐Arts de l’Institut de France,honorowym obywatelem Lozanny… W 2006 roku, na krótko przed osiemdziesiątymi urodzinamiwystawił ostatnią ukończoną choreografię: La Vie du danseur racontée par Zig et Puce (Żywot tancerzaopowiedziany przez Ziga i Puce’a). Śmierć 22 listopada 2007 roku przerwała kolejną pracę nadspektaklem W osiemdziesiąt dni dookoła świata.Pieśń wędrownego terminatoraPas de deuxChoreografia Maurice BéjartMuzyka Gustav MahlerLieder eines Fahrenden GesellenPieśni wędrownego terminatoraLE CHANT du Compagnon ErrantPrapremiera:Bruksela, Forest National, 11 marca 1971 r.Z udziałem Rudolfa Nurejewa i Paolo BertoluzziegoBalet XX wiekuGIL ROMAN. Dyrektor artystyczny Béjart Ballet Lausanne od grudnia2007 roku. Z Baletem XX wieku związał się w 1979 roku, po dopełnieniuformacji zawodowej u Roselli Hightower i Josego Ferran.Upamiętnił się swoją kreacją w Mszy na czas przyszły i rolą Hananaw Dybuku, jednak lista baletów, w których ujawnił swoje możliwościjako tancerz i aktor jest długa i obejmuje takie tytuły, jak Hamlet,Ring um den Ring, Cudowny mandaryn, Prezbiterium, Płaszcz, Juani Teresa (z Marie-Claude Pietragalla), Symfonia dla samotnego, Sześćpostaci w poszukiwaniu tancerza, Życie tancerza... Ponad trzydzieścilat nieustannego tańczenia, które koronują: w roku 2005 Danza& Danza Award za rolę Jacquesa Brela w balecie Brel & Barbara,w roku 2006 prestiżowe wyróżnienie Nijinsky Award przyznaneprzez Monaco Dance Forum. Wysoko ceniony jako wykonawca scenicznychi filmowych produkcji Béjarta – A-6-Roc oraz Paradoxe surle comédien – Gil Roman złożył dowody talentu choreografa, jakoautor L’Habit ne fait pas le Moine (1995), Réflexion sur Béla (1997),Echographie d’une baleine (2003), Casino des Esprits (2004). Dwieostatnie jego prace to Aria (2008) i Syncope (2010).Pośród cyklów pieśni Mahlera Lieder eines fahrenden Gesellen(Pieśni wędrownego terminatora) stanowią dzieło odrębne odreszty. Wynika to stąd, że odnajdujemy w nim tematy muzyczne,które posłużyły jako materiał późniejszych symfonii. Jeszcze ważniejszajest okoliczność, że tutaj sam Mahler jest autorem słów (conie zdarzyło się już później). W stopniu większym niż gdziekolwiekindziej odnajdujemy tu osobisty, poufny ton. Bohaterem jest wędrującypo świecie młody człowiek; ktoś taki jak średniowieczni czeladnicywędrujący od miasta do miasta w poszukiwaniu szczęścia i mistrzów.Tu jest to romantyczny student, który idzie za powołaniem, który cierpi, jakto ujął sam Mahler od „noża w piersi”, mając na myśli walkę z samym sobąi samotność.Maurice Béjart54 XVIII BYDGOSKI FESTIWAL OPEROWY55

Béjart Ballet LausanneDirecteur artistique Gil RomanDIONYSOS (Suite)Choreografia Maurice BéjartMuzyka Manos HadjidakisObrazy Yokoo TadanoriKostiumy Gianni VersacePrapremiera:Ballet du XXe Siècle, City Center Theater New York, grudzień 1985 r.Wykonawcy: Michel Gascard, Philippe Lizon, Sophie Baule,Axelle Arnouts, Dominique Genevois, Xavier Ferla,Serge Campardon oraz cały zespółWznowione przez BBL na festiwalu w Lille, w listopadzie 1989 r.W greckiej tawernie, współcześnie, jakiś Grek opowiada mitDionizosa; mówi o jego cudownych narodzinach i jego ekstatycznychtańcach, które z Grecji ruszyły na Bliski Wschód i weszłyna drogę do Indii.I marzenie przeobraziło się w rzeczywistość, i taniec dionizyjskiopanował świat.Maurice Béjart56 XVIII BYDGOSKI FESTIWAL OPEROWY57

SAISON 2010/2011Directeur artistiqueGil RomanAdministrateur de productionRichard PerronSecrétariatMarie-Thérèse JaccardCommunication & presseCorinne de PucklerAssistant à la directionartistique et Maître de balletJulio ArozarenaRépetiteurDomenico LevrèPianisteIlia ChkolnikDanseusesLisa CanoSandrine CassiniOana CojocaruLuisa DiazDaria IvanovaFlorence Leroux-ColénoCosima MunozMarsha RodriguezElisabet RosKatia ShalkinaSimona TartaglioneKathleen ThielhelmPauline VoisardDanseursGabriel Arenas RuizOscar ChaconAdrian CiceroneThierry DeballeJulien FavreauFabrice GallarragueJuan JimenezPaul KnoblochDawid KupinskiValentin LevalinMarco MerendaAngelo MurdoccoKeisuke NasunoHector NavarroMasayoshi OnukiJuan PulidoHeberth RiascosLaurence RiggFelipe RochaDaniel SarabiaDanseuses stagiairesAlanna ArchibaldJasmine CammarotaChiara PaperiniDanseur stagiaireKwinten GuilliamsDirecteur techniqueRené MeyerCréation et réalisation lumièresDominique RomanRégie compagnie et plateauEnrico CesariChef éclairagisteVincent DoinRégie lumièreSamya MehennaCostumierHenri DavilaCouturière - habilleuseAnne SchönenbergService sonEric Maurin, Thomas RenautChef machinisteDavid CornilMachinisteThierry ThibautAccessoiristeBéatrice ThienPhysiothérapeuteGuillaume RouséeDionysos (Suite)Przerobiony i skrócony zaraz po prapremierze mediolańskiej Dionysoszapisał się w repertuarze dzieł Béjartowskich jako sukces. Zaczynasię wolno: Narodzinami tragedii, sceną w tawernie... Rytm wyraźniedominować zaczyna dopiero z wejściem „bachantek”, paroksyzmosiąga w trakacie sirtaki, które tańczy dwudziestu chłopców – nacześć tańca, zdecydowanie męskiego, zapożyczonego z Golestanu.Nic dziwnego, że w obsadzie więcej jest tu tancerzy aniżelitancerek: mit Dionizosa jest w swej esencji mitem męskim. Odzawsze tak jest, że Béjart raz po raz rezygnuje z baletu, którywypełnia cały wieczór, na rzecz „Suity”. To, gdzie sytuuje akcję –w naszych czasach, w tawernie, Atenach czy Salonikach – tonie ma specjalnego znaczenia. Wznawiając tę Suitę Gil Romani Michel Gascard, którzy byli w obsadzie wersji oryginalnej, własnąpamięć mogli dopełnić istniejącym zapisem video. Z sześciuoryginalnych obrazów malarza japońskiego Tanadori Yokoo,które służyły jako dekoracje, dwa szczęśliwie się zachowały.Z tych pikturalnych kompozycji wyłoniła się prawdziwa choreografiai wtenczas dopiero przeniesiona została na tancerzy.*(Maurice Béjart – une Vie – entretiens avec Michel Robert, LucPire, 2009). Kostiumy zaprojektowane przez Gianniego Versace,dla którego Dionysos był początkiem płodnej współpracy, opuściłymroki repozytorium i odnalazły światło na scenie. Kostiumy, dekoracje,muzyka i przede wszystkim taniec! Dionysos to namiętna pochwałażycia w jego najrozmaitszych aspektach: cielesnych i duchowych.Dionysos (Suite), fougueuse célébration de la vie,Jean-Pierre Pastori, novembre 201058 XVIII BYDGOSKI FESTIWAL OPEROWYDIONYSOS59

Imprezy towarzysząceSALA Kameralna im. prof. F. KrysiewiczowejŚroda 11.05.2011, godz. 18.00Operowe Forum Młodychspektakle akademii muzycznychSALA Kameralna im. prof. F. KrysiewiczowejJohann Sebastian BachDie Kunst der FugeCombattimento Consort Amsterdam – koncertkoncert prowadzi Piotr Orawski2 majaakademia muzyczna im. feliksa nowowiejskiego w bydgoszczyWolfgang Amadeusz MozartWesele FigaraKierownictwo muzyczneReżyseriaScenografiaFigaroPiotr SułkowskiŁukasz GajdzisNatalia HorakJanusz Stolarski, Michał HajduczeniaJan Willem de VriendReinier ReijngoudAnnette BergmanWouter MijnderBram KreeftmeijerHans WoltersFrans Robert BerkhoutDennis NottenPieter DirksenskrzypceskrzypcealtówkawiolonczelaobójobójfagotfagotklawesynZuzannaKrystyna Nowak, Magdalena Cysewska, Aleksandra TuralskaHrabinaKatarzyna Kubiak, Kinga Karska, Lidia Kitlińska, Anna ŁukasikHrabiaMarek Murawa, Łukasz Giro-Syryński, Adam ZarembaCherubinBarbara OchromowiczAntonioLeszek Holec, Mateusz EckertDon Curzio, Don Basilio:Sławomir Naborczyk, Juraj KašaDon BartoloKarol Malinowski, Zbigniew StępniakMarzellina:Magdalena Król, Joanna ŚmiałkowskaBarbarina:Barbara Solecka, Katarzyna Konieczna60XVIII BYDGOSKI FESTIWAL OPEROWYIMPREZY TOWARZYSZĄCE61

Operowe Forum Młodychspektakle akademii muzycznychSALA Kameralna im. prof. F. Krysiewiczowej5 MAJAakademia muzycznaim. feliksa nowowiejskiego w bydgoszczyJoseph HaydnAPTEKARZKierownictwo muzyczne Damian BorowiczReżyseria Łukasz ZaleskiScenografia Katedra Scenografii UniwersytetuArtystycznego w PoznaniuGrilettaAgata Stawiarz, Aleksandra TuralskaVolpinoEwa Banasiak, Magdalena Król, MagdalenaPotasiakMengonePrzemysław Cierzniewski, Paweł Krasulak,Szymon RonaSermonioDominik Opaliński, Janusz StolarskiTurcyMateusz Eckert, Leszek Holec7 MAJAAkademia Muzyczna im. Grażynyi Kiejstuta Bacewiczów w ŁodziAntonio SalieriPRIMA LA MUSICAE POI LE PAROLEKierownictwo muzyczneMarcin SompolińskiReżyseria Bogusław SemotiukMaestroPoetaEleonoraToninaPaweł ErdmanDawid SpryszyńskiPaulina PołacikMaria BzowskaOrkiestra Akademii Muzycznej9 MAJAOstravska Iniverzita w OstrawieBohuslav MartinůGŁOS LASUKOMEDIA NA MOŚCIEKierownictwo muzyczne Jakub ŽídekAsystent dyrygenta Jan NovobilskýReżyseria Tomáš SurýAsystent reżysera Libor OlmaChoreografia Jana TomsováGŁOS LASUPanna młodaVeronika Chlebková, Martina Šnytová,Denisa ZimulákováGajowyFilip Hlavinka, Petr VolnýNarratorVeronika Němcová, Kararel MrkvaSzynkarkaLenka Jakubcová, Kateřina UličnáPan młody (pierwszy rozbójnik)Martin Kajzar, Tomasz SuchánekGość weselny (drugi rozbójnik)Rudolf Medňanský, Karel Mrkva, Petr VolnýGość weselny (trzeci rozbójnik)Michal Onufer, Ariel ZmudaGoście weselniAlena Borková, Monika Fifernová,Ida Gaidošová, Jana Kuchařová,Renata Platošová, Tereza ŠpetíkováKOMEDIA NA MOŚCIEProducent chmielu, BedroňMichal Onufer, Ariel ZmudaEwa, jego żonaIvana Olejáková, Kateřina UličnaRybak SykošMartin Kajzar, Michal StískalPopelka, narzeczona SykošaVendula Černá, Johana KočnarováNauczycielRudolf Medňanský, Petr VolnýStraż wojsk nieprzyjacielskichTomasz SuchanekStraż wojsk nieprzyjacielskichKarel MrkvaOficerVeronika NěmcovAkademia Sztuki w Bańskiej BystrzycyVojtech DidiMATKA NIOBEKierownictwo muzyczne Štefan SedlickýReżyseria Mária GlockováNiobeLéthéArtemisApolloTestoMária TomanováAndrea NemcováMichaela KukurováViktória ŽulkovskáStanislav BartkoAkademia Muzyczna im. KarolaSzymanowskiego w KatowicachMaurice RavelDZIECKO I CZARYKierownictwo muzyczneKatarzyna Makowska, Dagmara NiedzielaReżyseriaJerzy GłybinRuch scenicznyAnna MajerScenografiaBogumił Burzyński i uczniowieLiceum Plastycznego w KatowicachProjekcje (DVD)z ofertyRiccardo Zandonai Francesca da RiminiWtorek 03.05.2011, godz. 18.00Gaetano Donizetti Roberto DevereuxPiątek 13.05.2011, godz. 18.0062XVIII BYDGOSKI FESTIWAL OPEROWYIMPREZY TOWARZYSZĄCE 63

SPECJALNE PODZIĘKOWANIAgorące PODZIĘKOWANIAORGANIZATORZY XVIII BYDGOSKIEGO FESTIWALU OPEROWEGOSKŁADAJĄ SPONSOROMSOLBET Sp. z o.o.UNILEVER Polska SABydgoskie Fabryki Mebli SANORDEA Bank Polska SABydgoskie Zakłady Sklejek SKLEJKA MULTI SAPKO Bank Polski SAPolskie Górnictwo Naftowe i Gazownictwo SAPrzedsiębiorstwo Informatyki ZETO Bydgoszcz SABank PEKAO SAPZU Życie SAMiejskie Wodociągi i Kanalizacja W BYDGOSZCZY Sp. z o.o.Przedsiębiorstwo Wielobranżowe PUBR Sp. z o.o.LAFARGE Cement SASoda Polska CIECH Sp. z o.o.PROJPRZEM SAFirma „GOTOWSKI” Budownictwo Komunikacyjne i Przemysłowe Sp. z o.o.Przedsiębiorstwo Budownictwa Hydrotechnicznego HYDRO-EKO Sp. z o.o.Przedsiębiorstwo Wielobranżowe EBUD-Przemysłówka Sp. z o.o.Zakłady Przemysłu Wapienniczego TRZUSKAWICA SAELWIND Sp. z o.o.LAFARGE Kruszywa i Beton Sp. z o.o.POINTEL Sp. z o.o.ENEA Operator Sp. z o.o.64 XVIII BYDGOSKI FESTIWAL OPEROWYSPONSORZY65

Organizatorzy XVIII Bydgoskiego festiwalu OperowegoDyrektor Festiwalu Maciej FigasBiuro festiwaloweJózef Baliński, Ewa Chałat, Piotr Karczewski, Alicja Kuklińska,Wanda Borowicz, Robert Chojnacki, Karolina Stańkowska,Jarosław Jeziorski, Daniela Stasiak, Krystyna SkrzypczakProjekt znaku graficznego Bydgoskiego Festiwalu OperowegoAndrzej BorkowskiProjekt plakatu XVIII BFORosław SzayboProjekt plakatu CyganeriiMichał BatoryFotografieEkman’s Triptych – a Study of the Entertainment Urban JörénMaria Stuarda Katarzyna ZalewskaDido and Aeneas, Zamek Sinobrodego Chwalisław ZielińskiMonty Python`s Spamalot Piotr ManasterskiOrlando Leo van VelzenAria Julio Arozarena et Simona Tartaglione © BBL, 2009, Aria, D. SchmielCompagnon Errant/Dionysos Archiwum BBLZdjęcia Opery Nova Marek ChełminiakRedakcja programu i publikacji festiwalowychJózef Baliński, Ewa Chałat, Alicja KuklińskaMateriały z programów i dokumentów nadesłanychprzez gości XVIII BFO; skróty nie zawsze zaznaczoneOpera Nova w Bydgoszczy85-006 Bydgoszczul. Marszałka F. Focha 5www.opera.bydgoszcz.plKonferencje, Kongresy, Zjazdytel. + 4852 325 15 81, fax+ 4852 325 15 89e-mail: kongresy@opera.bydgoszcz.pl66XVIII BYDGOSKI FESTIWAL OPEROWY

Sponsorzy Główni FestiwaluWydawcaOpera Nova w Bydgoszczy – 2011 r.85-006 Bydgoszczul. Marszałka F. Focha 5tel. + 4852 325 15 81fax+ 4852 325 15 89www.opera.bydgoszcz.plII Wydawcana zlecenie Opery Nova w BydgoszczyWydawnictwo PejzażISBN 978-83-61641-88-9Projekt i opracowanie graficzneEwa StadnickaWspółpracaJózef BalińskiEwa ChałatAlicja KuklińskaSponsorzySKŁAD I Przygotowanie do drukuWydawnictwo Pejzażul. dr. K. Marcinkowskiego 1/285-056 Bydgoszcztel./fax 52 323 72 82www.projektpejzaz.plDruk i oprawaDrukarnia Abedikul. Glinki 84, 85-861 Bydgoszcztel./fax 52 370 07 10www.abedik.plXVIII BYDGOSKI FESTIWAL OPEROWY