Ιδέες και Επιχειρήματα για την Έκφραση-Έκθεση

giavris

Παρουσιάζουμε μία Θεματική Ενότητα από τον Α΄ τόμο του βιβλίου Ιδέες και Επιχειρήματα για την Έκφραση-Έκθεση. Περιηγηθείτε στις σελίδες της ενότητας και ανακαλύψτε την καινούρια διδακτική πρόταση για την Έκθεση και τον Δμιουργικό Λόγο.

1

Δημοκρατία

Βασικό

Λεξιλόγιο

1. Δημοκρατία: Το πολίτευμα που θεμελιώνεται στην ελευθερία των

πολιτών, προϋποθέτει τη συμμετοχή τους στα κοινά, και κατοχυρώνεται

με την υπευθυνότητά τους.

2. Συμμετοχή στα κοινά: Η έμπρακτη –άμεση ή έμμεση– παρέμβαση

των πολιτών στη δημόσια ζωή, με σκοπό την αντιμετώπιση των ζητημάτων

που τους αφορούν.

3. Υπευθυνότητα: Η επίγνωση των ορίων της ελευθερίας μας.

4. Πολιτική συνείδηση: Η επίγνωση του πολίτη ότι ο ίδιος είναι υπεύθυνος

–με τις επιλογές, τις αποφάσεις και τις πράξεις του– για τη διαμόρφωση

της δημόσιας ζωής στη χώρα του.

5. Διάλογος: Η ειλικρινής ανταλλαγή απόψεων, με σκοπό την αναζήτηση

μιας λύσης αποδεκτής από όλους τους μετέχοντες.

6. Πολυφωνία: Η δυνατότητα να υπάρχουν και να εκφράζονται πολλές

και διαφορετικές απόψεις για οποιοδήποτε ζήτημα ενδιαφέρει μια

κοινωνία.

7. Εξουσία: Η δύναμη μιας ομάδας ανθρώπων να ρυθμίζουν με τις α-

ποφάσεις τους τη ζωή ανθρώπων ή κοινωνικών ομάδων.

8. Διαπλοκή: Το πλέγμα αμοιβαίων συμφερόντων και αλληλεξαρτήσεων,

νόμιμων ή άνομων, ανάμεσα σε ιδιωτικούς και κρατικούς φορείς,

η οποία οδηγεί άφευκτα στη διαφθορά των φορέων του δημοσίου.

9. Δημαγωγός: Ο πολιτικός που με αθέμιτα μέσα (κολακείες και υποσχέσεις)

επιδιώκει να παραπλανήσει το λαό και να αποσπάσει την

εμπιστοσύνη του, προκειμένου να αποκομίσει πολιτικά οφέλη.

10. Ολοκληρωτισμός: Σύστημα διακυβέρνησης που επιδιώκει να ελέγξει

όλες τις πτυχές της κοινωνικής και προσωπικής ζωής των πολιτών,

να τους χειραγωγήσει με την προπαγάνδα, με σκοπό να περιορίσει

τις ελευθερίες τους και να τους υποτάξει στη θέληση της κρατικής

εξουσίας.

Κείμενα

Η δημοκρατία

προϋποθέτει

εσωτερικό

εκπολιτισμό

1. Έλεγχος της Δημοκρατικής ιδέας

Πολλοί –δεν θα πούμε οι περισσότεροι– νομίζουν πως η Δημοκρατία

είναι ένα πολίτευμα. Δεν ξέρουν πως πρόκειται γι’ απόληξη κι όχι για

αφετηρία. Δημοκρατία σημαίνει αναβαθμός πολιτισμού. Προϋποθέτει

πολλά πράγματα· όχι απλώς έναν ιδεολογικό προσανατολισμό ή μια κατεύθυνση

του γούστου. Γίνεσαι άξιος να υψωθείς ως τη δημοκρατική

ιδέα όταν έχεις πριν διανύσει κάποια στάδια εσωτερικού εκπολιτισμού.


2

Η έλλειψη

ωριμότητας,

βασική αιτία

κρίσης της

δημοκρατίας

Πολλοί απεμπολούν

τα

δικαιώματά

του για τη

διατήρηση

των κεκτημένων

Κάθε φορά που εκδηλώνεται ή που υποβόσκει μια κρίση της δημοκρατικής

ιδέας, πρέπει να ψάχνουμε να βρούμε αν τα αίτια είναι εξωτερικά

ή εσωτερικά. Με άλλα λόγια, αν φταίνε οι ιστορικές συνθήκες ή μήπως

υπάρχει μια οργανική ανεπάρκεια μέσα στα άτομα-φορείς της ιδέας. Βέβαια,

οι συνθήκες αυτές δεν είναι ποτέ απόλυτες. Δεν φταίνε ποτέ όλοι

για την κάμψη της δημοκρατικής αρετής. Επειδή όμως οι λαοί σαν ιστορικές

μονάδες χαρακτηρίζονται από την πλειοψηφία τους, πρέπει να αναρωτιόμαστε

μήπως υστερεί κάτι στην ίδια την ωριμότητα των λαών

αυτών. Μήπως δεν έχει συμπληρωθεί η διαδρομή που θα τους έκανε άξιους

της Δημοκρατίας.

§ 3 Είναι πάντοτε επικίνδυνο να γενικεύει κανένας, αλλά και η δειγματοληψία

δεν μπορεί να καταργηθεί σαν μέθοδος. Μου έχει τύχει πάμπολλες

φορές να ακούσω κάποιον να λέει: «Μωρέ εμάς μας χρειάζεται δικτατορία!».

Τότε, κάτι μαραίνεται μέσα μου, με κυριεύει αθυμία. Όχι γιατί οι

άνθρωποι αυτοί βρίσκονται, κατά τη γνώμη μου, σε πλάνη. Αλλά γιατί

βλέπω πόσο εύκολα απεμπολούν τα άτομα τις ελευθερίες τους, τα ευγενέστερα

δικαιώματα τους, ό, τι με τόσους αγώνες έχει κατακτηθεί στο

μάκρος της Ιστορίας, με τόσο αίμα. Απεμπολούν δηλαδή την ανθρώπινη

αξιοπρέπεια. Και πόσο είναι πρόθυμοι οι άνθρωποι να την ανταλλάξουν

με μιαν αβασάνιστη, κοντόθωρη, χαμηλή αμεριμνησία, που δεν τους ε-

ξασφαλίζει –όπως νομίζουν– τα κεκτημένα, αλλά που τους δίνει την ψευδαίσθηση

πως τα εξασφαλίζει.

Γιατί κανένας, και ο πιο ανιστόρητος, δεν μπορεί να μην ξέρει ότι τα καθεστώτα

αυτά, τα αυταρχικά, τα πιεστικά, έχουν κακό τέλος, και πως τη

στιγμή της ανατροπής τους ο σπασμός κλονίζει συθέμελα, συνεπαίρνει τα

πάντα, παράνομα και νόμιμα μαζί, ένοχα κι αθώα.

Ο σεβασμός

του άλλου,

βασική προϋπόθεση

της

δημοκρατίας

§ 5 Για να γίνει ένας λαός άξιος της Δημοκρατίας, πρέπει να πάψει

πρώτα να πιστεύει στο χωροφύλακα. Να βλέπει σ’ αυτόν το σύμβολο της

εξουσίας κι όχι την ενσάρκωση της. Να μην τον κρίνει απαραίτητο στο

κάθε του βήμα επιτηρητή και παιδαγωγό. Ένας λαός άξιος της Δημοκρατίας

δίνει εξετάσεις καθημερινά, όχι μονάχα μπροστά στην κάλπη: δίνει

εξετάσεις στα πιο μικρά πράγματα της καθημερινής ζωής: σέβεται τη

θέση του στην «ουρά», προσέχει να μην ενοχλεί το διπλανό του, πιστεύει

πως έχει πρώτα, καθήκοντα κι έπειτα δικαιώματα. Η κοινωνική αγωγή

είναι αναγκαία προϋπόθεση της Δημοκρατίας. Πώς μπορεί να νοηθεί Δημοκρατία

δίχως το σεβασμό του διπλανού σου;

Υπάρχει όμως ένα στάδιο βαρβαρότητας που πρέπει να ξεπεραστεί, για

να είναι ένας λαός άξιος της Δημοκρατίας: Το στάδιο του θαυμασμού

προς τη βαναυσότητα. Η χοντρή πλάνη να την περνάει κανένας για δύναμη.

Συναντούμε κοινωνικά σύνολα που δεν υποπτεύονται, τι κρύβεται

πίσω από τη βαναυσότητα: πόση ουσιαστική αδυναμία, πόση ανάγκη για


3

άμυνα, πόση μεταμφιεσμένη μνησικακία, πόσα συμπλέγματα, πόση περιφρόνηση

προς το ανθρώπινο γένος. Η πραγματική δύναμη είναι κάτι

πολύ πιο δύσκολα εξακριβώσιμο απ’ ό, τι πιστεύει ο κόσμος. Εμφανίζεται,

αθόρυβη και σεμνή, εκεί που κανένας σχεδόν δεν το φαντάζεται: στο

εργαστήρι του σοφού, στο κελί του αγίου, στη φυλακή του επαναστάτη.

Σπανιότατα στο προσκήνιο. Γιατί δύναμη ανθρώπου θα πει ένα και μόνο:

δύναμη ψυχής. Κι αυτή φανερώνεται στη μοναξιά και στον κατατρεγμό.

Όχι στην αγορά και στο θρίαμβο.

Σε δοκιμασία

και κρίση η

δημοκρατία

σήμερα

§ 7 Η Δημοκρατία περνάει στον καιρό μας και δοκιμασία και κρίση. Το

πρόβλημα της είναι σύνθετο. Δοκιμασία για τη Δημοκρατία είναι η ανάγκη

να κυβερνήσει ανθρώπινα σύνολα τεράστια, που ξεπερνάνε τα φυσικά

της μέτρα. Γιατί το δημοκρατικό πολίτευμα είναι εφικτό εκεί όπου

όλα βρίσκονται στα μέτρα του ανθρώπου. Όπου η άσκηση της εξουσίας

και ο έλεγχος της είναι άμεσα ή σχεδόν άμεσα. Όπου το άτομο έχει υπόσταση

δεν μεταβάλλεται σε απρόσωπη μονάδα. Κρίση όμως περνάει η

Δημοκρατία στην αναμέτρηση της με την εσωτερική ανθρώπινη πραγματικότητα.

Πόσοι και πού είναι ώριμοι να τη δεχτούν; Πόσοι έχουν το

ανάστημα να τη δικαιώσουν; Πώς θα διατηρήσει την καθαρότητά της,

την ουσιαστική της ταυτότητα, στην αναγκαστική της πρόσμιξη με άλλες

ιδεολογίες, συγγενικές ή προδοτικές; [648]

Άγγελος Τερζάκης, Οι Απόγονοι του Κάιν (διασκευασμένο κείμενο)

?

1. Να γράψετε περίληψη σε 100-120 λέξεις.

2. Το κείμενο αυτό αποτελεί δοκίμιο. Ποια στοιχεία επιβεβαιώνουν αυτή την

εκτίμηση;

3. Πιστεύετε ότι ο τίτλος του κειμένου περιέχει σχόλιο ή διατυπώνεται από

ουδέτερη οπτική γωνία;

4. Σκοπός του ομιλητή σ’ αυτό το κείμενο είναι (επιλέξτε τη σωστή απάντηση):




Να πείσει

Να ερμηνεύσει

Να περιγράψει

5. Ποια είναι τα (δομικά) μέρη της 5 ης παραγράφου;

6. Με ποιον ή με ποιους τρόπους αναπτύσσεται η 6 η παράγραφος;

7. Να γράψετε ένα πλαγιότιτλο για την 6 η παράγραφο.

8. Γίνεσαι άξιος να υψωθείς ως τη δημοκρατική ιδέα όταν έχεις πριν διανύσει

κάποια στάδια εσωτερικού εκπολιτισμού (§ 1). Να αναπτύξετε αυτή την

άποψη σε μια παράγραφο 70-80 λέξεων.

9. Με τη λέξη μνησικακία (§ 6) , ο συγγραφέας εννοεί:




Την εκδικητική διάθεση

Τη ισχυρή μνήμη

Την αδύνατη μνήμη


4

10. Με το ρήμα απεμπολούν (§3), ο συγγραφέας εννοεί:




Καταστρέφουν

Ξεπουλούν

Αλλοιώνουν

11. Να γράψετε από ένα συνώνυμο για τις παρακάτω λέξεις:






υποβόσκει (§ 2) →

κάμψη (§ 2) →

αθυμία (§ 3) →

κοντόθωρη (§ 3) →

κατατρεγμό (§ 6) →

2. Η κοινωνία των πολιτών και ο λαϊκισμός

Αποτελεί κοινότατη πλάνη η ιδέα σύμφωνα με την οποία βάση της δημοκρατίας

είναι το Σύνταγμα. Βάση της δημοκρατίας είναι η διάθεση

όλων των μελών μιας κοινωνίας να σεβαστούν τους θεσμούς της και κυρίως

το Σύνταγμα το σύνολο δηλαδή των καταστατικών κανόνων και

βασικών πολιτικών αρχών του κράτους. Το Σύνταγμα κωδικοποιεί την

κοινωνική νομιμότητα ενός πολιτικού καθεστώτος: αν δεν υπάρχει γενική

συναίνεση για την εφαρμογή αυτών των κανόνων, δεν μπορεί να εφαρμοστεί

το Σύνταγμα. Πρέπει η κοινωνία πολιτών να το αποδεχθεί και να

το στηρίξει.

Ο όρος «κοινωνία πολιτών» σημαίνει το στρώμα των οργανωμένων κοινωνικών

ομάδων που αποτελούν αντιστήριγμα στο κράτος. Είναι ένας

ενδιάμεσος χώρος ανάμεσα στο κράτος και τον πολίτη και συγχρόνως

σφαίρα εκούσιας συμμετοχής του σ’ ένα πολιτικό και πολιτιστικό σύνολο.

Το αντιστήριγμα αυτό, που αποτελεί η κοινωνία πολιτών ως προς το

κράτος, παίζει ένα διπλό ρόλο –ανταγωνιστικό και συγχρόνως συμπληρωματικό

ως προς το κράτος. Από τη μια μεριά, ο πολίτης στηρίζεται από

την κοινωνία πολιτών ως φορέας δικαιωμάτων έναντι του κράτους. Από

την άλλη μεριά, η κοινωνία πολιτών λειτουργεί επικουρικά ως προς το

κράτος, εφόσον το τελευταίο εδράζεται στη συναίνεση, η οποία διαμορφώνεται

μέσα από την κοινωνία πολιτών.

§ 3 Με την έννοια αυτή, η ανάπτυξη μιας χώρας προϋποθέτει πάνω απ’

όλα την ανάπτυξη της κοινωνίας πολιτών. Κυρίως αυτό ισχύει για την

πολιτική ανάπτυξη μιας χώρας: αν δεν υπάρχει ισορροπημένη σχέση

μεταξύ κοινωνίας πολιτών και πολιτικής κοινωνίας (ή κράτους), δεν μπορεί

να υπάρξει ισορροπημένη οικονομική ανάπτυξη αλλά ούτε και δημοκρατία.

Και αυτό συμβαίνει διότι η δημοκρατία δεν μπορεί να λειτουργή-


5

σει αν δεν έχει κοινωνικό αντίκρισμα. Το Σύνταγμα, και η τήρησή του,

επομένως, βασίζεται όχι στον εαυτό του ή σε άλλους θεσμούς αλλά στον

πατριωτισμό των Ελλήνων, που σε τελευταία ανάλυση εμπίπτει και αυτός

στο πεδίο αρμοδιότητας της κοινωνίας πολιτών. Και αυτό διότι πατριωτισμός

δεν είναι μόνο η διάθεση να πολεμήσει κανείς τους εχθρούς

του έθνους αλλά και εθισμός στην τήρηση των κανόνων, για να μπορέσουν

αυτοί να λειτουργήσουν. Και ο εθισμός αυτός δεν θεσμοθετείται.

Είναι αποτέλεσμα μιας μακρόχρονης εξελικτικής και παιδευτικής διαδικασίας

η οποία αντανακλάται στην κοινωνία πολιτών.

Ο λαϊκισμός, όμως, στην τρέχουσα πολιτική και δημοσιογραφική χρήση

του όρου, συνδέεται με κάθε μορφή δημαγωγίας και κολακείας του λαϊκού

στοιχείου. Ο λαϊκισμός είναι κίνημα που εκθειάζει τον λαό και ό, τι

πηγάζει από αυτόν, θεωρώντας τον μοναδική πηγή νομιμότητας. Βασίζεται

σε μια «φυλετική» αντίληψη της πολιτικής σύμφωνα με την οποία δεν

έχουν σημασία οι κανόνες ή οι αρχές αλλά ο λαός, η βούλησή του και

κατ’ επέκτασιν η παράταξη ή η κυβέρνηση, που του αποδίδονται ως κατ'

εξοχήν «δικές του».

§ 5 Ο λαϊκισμός συνδέεται και με την έννοια της λαϊκής κυριαρχίας η

οποία θεοποιεί τον λαό: ο λαός είναι κυρίαρχος, ο λαός είναι παντοδύναμος

και αλάνθαστος. Βέβαια, ο λαός είναι κυρίαρχος υπό την έννοια

ότι όλες οι εξουσίες πηγάζουν από αυτόν. Αυτό ισχύει στο μέτρο που

εκείνοι οι οποίοι ασκούν πολιτική εξουσία εκλέγονται από τον λαό, δηλαδή

το σύνολο του εκλογικού σώματος. Αυτό το σύνολο όμως αποτελείται

από συγκεκριμένα άτομα. Το εκλογικό σώμα, αντίθετα, είναι μια

αφαίρεση, μια νοητική κατασκευή. Αναμφίβολα, δεν είναι αυθαίρετη αυτή

η κατασκευή. Δεν παύει όμως να έχει συμβατικό χαρακτήρα. Υφίσταται

ως ολότητα μόνον από τη στιγμή που εμείς την ορίζουμε και την αποδεχόμαστε

ως τέτοια, ταυτίζοντάς την με τον «λαό».

Επομένως, όταν λέμε ότι ο λαός είναι κυρίαρχος, δεχόμαστε ότι υπάρχει

μια μεταφυσική οντότητα που είναι ο λαός, ο οποίος ασκεί εξουσία. Αν

όμως ο λαός ασκεί εξουσία, η οποία είναι εξ ορισμού αδιαίρετη, έπεται

ότι και ο λαός είναι φορέας μιας ενιαίας και αδιαίρετης βούλησης. Ο

λαός όμως, όπως ο καθένας γνωρίζει, δεν είναι αδιαίρετος. Επιπλέον, σε

μια δημοκρατία δεν ασκεί εξουσία ο λαός αλλά μια κυβέρνηση που λογοδοτεί

στον λαό. Συνεπώς ο λαός αρκείται στο να ελέγχει την εξουσία.

Και φυσικά, για να μπορεί να ελεγχθεί αποτελεσματικά η εξουσία, πρέπει

να υπάρχει ανεπτυγμένη κοινωνία πολιτών.

§ 7 Η απεριόριστη λαϊκή κυριαρχία είναι δόγμα που δεν έχει σχέση με

τη σύγχρονη έννοια της δημοκρατίας. Η σύγχρονη δημοκρατία βλέπει

στο κράτος έναν εγγυητή των δικαιωμάτων του πολίτη. Και η επικράτηση

αυτής της αντίληψης της δημοκρατίας αποτελεί και τον θρίαμβο της

δημοκρατίας ως πολιτεύματος που περιορίζει και ελέγχει την κρατική


6

εξουσία έναντι εκείνου που την απολυτοποιεί ονομάζοντάς την «λαϊκή».

[675]

Δημήτρης Δημητράκος, Το ΒΗΜΑ, 7/5/2000

?

1. Να γράψετε περίληψη του κειμένου σε 100-120 λέξεις.

2. Με ποια συλλογιστική πορεία αναπτύσσεται η 2 η παράγραφος;

3. Η 3 η παράγραφος αναπτύσσεται με αντίθεση, ορισμό και αιτιολόγηση.

Μπορείτε να εξηγήσετε για ποιο λόγο;

4. Ποια είναι τα δομικά μέρη της 5 ης παραγράφου;

5. Στην 6 η παράγραφο, ο συντάκτης ανασκευάζει μια άποψη. Ποια είναι η

άποψη αυτή;

6. Να γράψετε από ένα συνώνυμο για τις παρακάτω λέξεις:

πλάνη (§ 1) →

συναίνεση (§ 2) →

αντανακλάται (§ 3) →

εκθειάζει (§ 4) →

πηγάζουν (§ 5) →

3. Οι δικτάτορες

Η δικτατορία είναι το σαπρόφυτο του εικοστού αιώνα. Κατέχουμε κι

εμείς την πικρότατη γεύση της, από δικούς μας και ξένους. Η καταγωγή

της είναι αρχαιότατη. Εκείνο, όμως που προκαλεί σύγχυση, είναι το πλήθος

των ονομασιών. Γιατί σπανιότατα η δικτατορία παίρνει επάνω της

την ευθύνη του αληθινού εαυτού της. Ο δικτάτορας χρησιμοποιεί περισσότερο

ανώδυνους τίτλους. Πότε είναι ο «αρχηγός», ο duce (ντούτσε) ή ο

fuhrer (φύρερ), πότε είναι o «ελέω Θεoύ» βασιλιάς, πότε είναι ο «τύραννος»,

με την ουδέτερη σημασία, που είχε ο όρος στους αρχαίους ελληνικούς

καιρούς, πότε είναι ο «πατέρας του λαού», πότε είναι ο «πρώτος

εργάτης», ο «πρώτος αγρότης», ο «φωτισμένος δεσπότης», ας θυμηθούμε

τις «φωτισμένες δεσποτείες» του δέκατου ογδόου αιώνα. Πίσω από ένα

πλήθος προπετάσματα καπνού, ενεδρεύει ο ίδιος εχθρός.

Ο Ιγνάτιος Σιλόνε υποστηρίζει, και πολύ σωστά, πως ο έρωτας της απόλυτης

εξουσίας είναι η αφετηρία της δικτατορίας. Αλλά τούτο, βέβαια,

δεν αρκεί. Χρειάζεται να υπάρξουν και οι αναγκαίες προϋποθέσεις. Σε

κάθε καιρό και σε κάθε τόπο βρίσκονται άνθρωποι που θα επιθυμούσαν

να κυβερνήσουν κατά τη βούλησή τους, χωρίς εναντίωση και χωρίς περιορισμό.

Αλλά οι άνθρωποι αυτοί, μόνο αν συνεργήσουν αποφασιστικά

δεδομένα, κατορθώνουν να πραγματοποιήσουν τις προθέσεις τους. Ένας

λαός πολιτικά ώριμος, μια διακυβέρνηση προσανατολισμένη στο ιδανικό

της κοινής ωφέλειας, ένα υψηλά βιοτικό επίπεδο, ακόμη και μια προχωρημένη

παιδεία είναι στις περισσότερες περιπτώσεις φραγμοί ανασταλτικοί.

Ο Μουσολίνι ήρθε στην επιφάνεια έπειτα από μια επίμονη αρρώστια

του κοινοβουλευτισμοϋ. Ο Χίτλερ καρπώθηκε τη γερμανική ήττα


7

του πρώτου παγκοσμίου πολέμου και την αποτυχία της σοσιαλδημοκρατίας

της Βαϊμάρης. Ας περιοριστούμε στα δύο αυτά παραδείγματα.

§ 3 Οι εμφύλιοι πόλεμοι, ακόμη, εκτρέφουν δικτάτορες. Η άθλια διαβίωση

των μεγάλων μαζών. Έρχεται μια στιγμή, που η δικτατορία εμφανίζεται

σαν η μόνη διέξοδος. Τεράστιες κοινωνικές ομάδες, ανθρώπινοι

ποταμοί λησμονούν την αξία της ελευθερίας, απαλλοτριώνουν με δική

τους προαίρεση το δικαίωμά τους να στοχάζονται για τον εαυτό τους και

παραδίνουν τα πάντα σ’ ένα κόμμα ή σ’ ένα πρόσωπο, για να κερδίσουν

ασφάλεια και ψωμί. Γιατί όποιος δεν έχει ψωμί είναι ήδη υποδουλωμένος.

Ποια είναι η ουσία της; Φυσικά, η άρνηση της δεύτερης γνώμης. Για το

δικτάτορα δεν υπάρχει ο άλλος άνθρωπος. Δεν υπάρχει το φυσικό πρόσωπο.

Υπάρχει μόνο ο ανθρώπινος πολτός, που τον ζυμώνει με τα σιδερένια

του χέρια, για να του δώσει το σχήμα, την έκφραση, που επιθυμεί.

Μπορεί να ξεκινήσει με τις αγαθότερες προθέσεις. Να υποσχεθεί παραδείσους.

Να οργανώσει μια πολιτεία και μια κοινωνία, όπου όλες οι αναφαίρετες

ανθρώπινες αξίες να δείχνονται παρούσες. Δεν είναι παρά ένα

ξεγέλασμα. Πίσω από τις λαμπρές επιφάνειες κινείται ακατάλυτη πάντα η

βούληση του ενός, η δίψα της εξουσίας, η απολυταρχική τοποθέτηση

και η αυθαιρεσία του ενός. Και δεν υπήρξε μήτε και θα υπάρξει πουθενά

ο ένας, ο ικανός ν’ ανταποκριθεί με σύνεση, μετριοφροσύνη, επιείκεια

και μακροθυμία. στις απαιτήσεις ενός συνόλου ελευθέρων προσώπων.

§ 5 Η δικτατορία, πολιτική, στρατιωτική, κοινωνική, προϋποθέτει πάντα

μια κατάφαση και μια ομογνωμοσύνη, που κατασκευάζεται με τεχνασματικούς

βιασμούς. Και αν η δικτατορία γίνεται δυνατή και συμβαίνει

ακόμη να αποτελεί τη μόνη λύση σε περιπτώσεις αδιεξόδων, τούτο

οφείλεται είτε στην κοινωνική αθλιότητα είτε στην αστάθεια της δημοκρατίας

είτε στην έλλειψη πολλών όλοκληρωμένων προσώπων, που

θα αντισταθούν στην επιδρομή της βίας. [515]

Ι. Μ. Παναγιωτόπουλος, Η Ηθική του Συμφέροντος (διασκευασμένο κείμενο)

?

1. Να γράψετε περίληψη του κειμένου σε 80-90 λέξεις.

2. Με ποιον ή με ποιους τρόπους αναπτύσσεται 2 η παράγραφος;

3. Ποια ή ποιες μεθόδους πειθούς χρησιμοποιεί ο συγγραφέας στη 2 η παράγραφο;

4. Δίψα της εξουσίας (4 η §). Να μετατρέψετε αυτή την ονοματική φράση σε

ρηματική.

5. Στην 4 η παράγραφο, ο συγγραφέας χρησιμοποιεί ελλειπτικές προτάσεις.

Για ποιο σκοπό; Ποια άλλα εκφραστικά μέσα διακρίνετε;

6. Να γράψετε έναν πλαγιότιτλο για την 5 η παράγραφο.

7. Όποιος δεν έχει ψωμί είναι ήδη υποδουλωμένος. Να αναπτύξετε την ά-

ποψη σε μια παράγραφο 70-80 λέξεων.


8

4. Η… αδυναμία του ολοκληρωτισμού

Εξουσία απολυταρχική, ανεξέλεγκτη. Αδύναμος που είναι ο ολοκληρωτισμός!

Να κυβερνάς χωρίς αντιπάλους, χωρίς διάλογο, χωρίς αντίλογο,

χωρίς να έχεις με ποιον να αντιμετρηθείς, χωρίς να ακούς ποτέ την αλήθεια

παρά μόνον από ωτακουστές, χωρίς την ψυχική δύναμη ν’ αναγνωρίζεις

ισότιμους, το ίδιο ελεύθερους μ’ εσένα! Ο ολοκληρωτισμός δεν

είναι «δυνατός», είναι σκληρός. Δύναμη μόνον ενός είδους νοείται: η

ψυχική. Αλλά τι ψυχική δύναμη να αναγνωρίσει κανένας εκεί όπου φρουρός

του «ισχυρού» είναι ο τρόμος; Τα σύγχρονα μέσα, τον τρόμο τον

κάνουν μηχανικό, τεχνικά τέλειο, απροσμάχητο σα δύναμη αφηρημένη.

Για τούτο και οι εκδηλώσεις του ολοκληρωτισμού δεν είναι ποτέ περήφανες·

είναι σκληρές: Καταπίεση, τρομοκρατία, στρατόπεδα συγκεντρώσεως,

κλίμα γενικής καχυποψίας, βασανιστήρια, δημιουργία συνενόχων,

εξαγορά συνειδήσεων, προσωπολατρία, πλύση εγκεφάλων, μονοπωλημένη

και αποβλακωτική προπαγάνδα. Μέσα σε τέτοιο σύστημα καταναγκασμών,

τι λογής διαπαιδαγώγηση του συνόλου μπορεί να γίνει; Με την

καλύτερη θέληση του κόσμου, ο ολοκληρωτικός εξουσιαστής δεν μπορεί

να διαπλάσει παρά μόνο συνειδητά ή ασύνειδα ανδράποδα. Βασιλεύει σε

ρομπότ.

Άγγελος Τερζάκης, Οι Απόγονοι του Κάιν (απόσπασμα)

?

1. Να γράψετε πλαγιότιτλο γι’ αυτή την παράγραφο.

2. Με ποιον ή με ποιους τρόπους αναπτύσσεται;

3. Ποια είναι τα δομικά μέρη της παραγράφου;

4. Ο συγγραφέας διατυπώνει ρητορικές ερωτήσεις. Να τις εντοπίσετε και να

εξηγήσετε ποιο σκοπό εξυπηρετούν.

Προεκτάσεις

1. Αποθέωση της κοινής γνώμης

Ο όρος κοινή γνώμη χρησιμοποιείται αδιαφοροποίητα, αλλά διόλου

αθώα συνήθως, για να περιγραφεί ο λαός, η πολιτική κοινωνία, το πλήθος

που κατοικεί τη χώρα, δηλαδή δρώντα συλλογικά υποκείμενα· αλλά

και κάτι πιο αόριστο: η περιρρέουσα άποψη, η κοινή δόξα, μια αυθαιρέτως

ομογενής και κοινή γνώμη. Και στις δύο περιπτώσεις, αλλά ιδίως στη

δεύτερη, η αυθαιρεσία αυτού που χρησιμοποιεί τον όρο είναι προφανής.

Ο πολιτικός, είτε ο δημοσιογράφος είτε ο δημοσκόπος είτε οποιοσδήποτε

άλλος, πατάει πάνω στην κοινή γνώμη για να νομιμοποιηθεί ενώπιον του


9

ακροατηρίου του και να μιλήσει εντέλει εξ ονόματός της. Η κοινή γνώμη

βέβαια, όσο υπάρχει, δεν εξουσιοδοτεί κανέναν να μιλάει για λογαριασμό

της, αλλά τότε ποιοι κρύβονται πίσω από τον όρο;

Η κοινή γνώμη υπάρχει. Κάτω από αυτή την κομψή μετωνυμία, υπάρχει

ο λαός, οι πολίτες, η πολιτική κοινωνία. Που όμως δεν είναι πια λαός,

κυρίαρχο υποκείμενο, έλλογη κοινότητα πολιτών, που ζει βάσει συνομολογημένου

κοινωνικού συμβολαίου, που πολιτεύεται εντός κοινώς α-

ποδεκτού πλαισίου, αξιώνοντας δικαιώματα και ομολογώντας υποχρεώσεις.

Αυτός ο κυρίαρχος πολίτης έχει υποχωρήσει, έχει συρρικνωθεί και

εντέλει έχει μεταλλαγεί σε αόριστη κοινή δόξα, σε ρευστό περιβάλλον,

σε στατιστικό πλήθος, σε μια διάχυτη δημόσια αίσθηση, που αναλαμβάνουν

να τη μεταφέρουν, διαμεσολαβημένη και ερμηνευμένη, οι επαγγελματίες

της: οι δημοσιολογούντες.

§ 3 Στη θέση του επικίνδυνου απρόβλεπτου λαού, ή του απαιτητικού πολίτη,

λάμπει πια η άσαρκη, η αφηρημένη κοινή γνώμη, μια κατασκευή,

που δεν λογοδοτεί αλλά και δεν διεκδικεί. Απλώς καταγράφεται. Και διερμηνεύεται.

Και διαμεσολαβείται. Και κατασκευάζεται. Και προπάντων

εξοβελίζει (= απορρίπτει) τον λαό, το πρόσωπο, το υποκείμενο, το συγκεκριμένο·

πολύ περισσότερο που ο λαός σήμερα, στο ζενίθ της νεοφιλελεύθερης

παγκοσμιοποίησης, αφαιρείται από το αποδεκτό λεξιλόγιο ως

απαράδεκτο κατάλοιπο του βίαιου 20ού αιώνα και κάθε ριζοσπαστικής

κληρονομιάς. Στη θέση του λαού αναδύεται η κοινή γνώμη, στη θέση

των πολιτών αναδύονται οι καταναλωτές.

Αν τούτη η περιδιάβαση στις συνδηλούσες σημασίες φαίνεται υπερβολική,

ας τις μεταφέρουμε στον πυρήνα της τυπικής δημοκρατίας μας: πώς

συμμετέχει ο λαός στη διακυβέρνηση σήμερα; Μέσω της ψήφου· μία

ανά τετραετία για το Κοινοβούλιο και την κυβέρνηση, και άλλη μία για

την Αυτοδιοίκηση. Η κοινή γνώμη, αντιθέτως, δεν ψηφίζει καν· είπαμε:

μόνο καταγράφεται και διερμηνεύεται κατά το δοκούν. Άρα, όταν λέμε η

κοινή γνώμη είναι εμβρόντητη, αναστατωμένη κ.ο.κ., περιγράφουμε μεν

τη διάχυτη αίσθηση, αλλά αποκλείουμε οποιαδήποτε δυνατότητα έμπρακτης

αντίδρασης. Η κοινή γνώμη δεν αντιδρά, δεν διεκδικεί. Η κοινή

γνώμη καταναλώνει οικογενειακά πακέτα, εκπλήσσεται για τα σάπια που

προωθούσε επώνυμο σούπερ μάρκετ, αναρωτιέται για τη σοβαρότητα του

κράτους, αγανακτεί για το διάτρητο σύστημα, εικοτολογεί για τα αόρατα

ίχνη αόρατων υπηρεσιών, πιθανολογεί συγκάλυψη, καταγράφεται και

ερμηνεύεται… Αλλά το σύστημα κανέναν κλονισμό δεν αισθάνεται από

την ανησυχία της κοινής γνώμης. Της πουλάει ακόμη ένα οικογενειακό

πακέτο με bonus μονάδες προς αγαπημένους προορισμούς –όπου προορισμοί

ονομάζονται κατ’ ευτελισμόν οι άνθρωποι...

§ 5 Ο άνθρωπος-δόξα είναι ήδη ένα φάντασμα. Εκεί όπου ο πολίτης διεκδικεί

μερίδιο στην κυριαρχία, ο καταναλωτής-κοινή γνώμη διεκδικεί


10

το μερίδιό του στη φενάκη (= απάτη, ψέμα)· η συμμετοχή στα δημόσια

ταπεινώνεται σε συμμετοχή στην κατανάλωση. Δημόσιος χώρος είναι τα

χιλιάδες μαγαζιά κινητής τηλεφωνίας, είναι τα μούλτιπλεξ, τα ATM των

τραπεζών, τα αγέρωχα πάνελ των οδικών διαφημίσεων. Συμμετοχή στον

δημόσιο βίο είναι πια το θέαμα της συμμετοχής· κυριολεκτικά: ο πολίτης-γνώμη

είναι θεατής στη δημοκρατία των ΜΜΕ, συνεπής και ακούραστος

κάθε βράδυ, στην ψηφιακή σφαίρα όπου τελούνται δίκες, στήνονται

προσομοιώσεις κοινοβουλίων, ανακρίνονται αξιοθρήνητοι υπουργοί.

Εκεί, στη virtual δημόσια σφαίρα αποθεώνεται η άλαλη κοινή γνώμη.

[549]

Νίκος Γ. Ξυδάκης, Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ, 12/2/2006

?

1. Να γράψετε περίληψη του κειμένου σε 80-90 λέξεις.

2. Ο πολίτης-γνώμη είναι θεατής στη δημοκρατία των ΜΜΕ, συνεπής και

ακούραστος κάθε βράδυ, στην ψηφιακή σφαίρα όπου τελούνται δίκες,

στήνονται προσομοιώσεις κοινοβουλίων, ανακρίνονται αξιοθρήνητοι υ-

πουργοί. Εκεί, στη virtual δημόσια σφαίρα αποθεώνεται η άλαλη κοινή

γνώμη (§ 5). Να μετατρέψετε την παθητική σύνταξη των προτάσεων σε

ενεργητική.

3. Στην 3 η παράγραφο, ο συντάκτης χρησιμοποιεί ελλειπτικές προτάσεις.

Για ποιο λόγο;

4. Στην 4 η παράγραφο, ο συντάκτης χρησιμοποιεί ασύνδετο σχήμα. Με ποιο

σκοπό;

5. Ποια η σημασία της χρήσης των αποσιωπητικών στην 4 η παράγραφο;

6. Το ύφος του κειμένου στην 5 η παράγραφο είναι ειρωνικό. Με ποια μέσα

το επιτυγχάνει ο συντάκτης;

7. Με τη φράση κατά το δοκούν (§ 4), εννοούμε:

κατά τη γνώμη μου

δογματικά

πειστικά

διεισδυτικά

2. Είναι η δημοκρατία «τέλειο» πολίτευμα;

Όλοι έχουμε ανάγκη από σταθερά σημεία αναφοράς. Όλοι θέλουμε να

ξέρουμε πώς θα οργανώσουμε τη ζωή μας. Όσο κι αν αντιδράμε, μας α-

ρέσει να έχουμε έστω και ένα πρόγραμμα. Μας αρέσει όμως και κάτι

ακόμη: η έκπληξη! Είναι το φρέσκο αεράκι της ανανέωσης, που έρχεται

να ταράξει –έστω και για λίγο– τα ήρεμα νερά της καθημερινότητάς μας.

Με τα πολιτεύματα όμως τι συμβαίνει; Αλλάζουν; Θέλουν τη μεταβολή ή

τη φοβούνται; Είναι εύκολο να αλλάζει ένα πολίτευμα; Και η δημοκρατία;

Μέχρι τώρα μάθαμε ότι είναι το καλύτερο πολίτευμα. Πολλοί λένε ότι

είναι «τέλειο».


11

Τα πολιτεύματα δεν αλλάζουν κάθε μέρα. Το ίδιο και η δημοκρατία. Όσο

σταθερή και αν φαίνεται, δε σημαίνει ότι αρνείται καινούργιες ιδέες ή

λύσεις που συμβάλλουν στη βελτίωση της λειτουργίας της. Όσο συχνά

λοιπόν κι αν ακούμε την άποψη ότι η δημοκρατία είναι το «τέλειο πολίτευμα»,

θα ήταν λάθος η ίδια η δημοκρατία (δηλαδή εμείς οι πολίτες και

οι πολιτικοί) να πιστέψει σ’ αυτή την τελειότητα. Η δημοκρατία είναι

πολίτευμα που δεν δέχεται την τελειότητα. Γιατί «τέλειο» είναι το μη

εξελίξιμο, το απόλυτο, αυτό που βρίσκεται πέρα από κάθε κριτική.

§ 3 Θα ήταν σωστότερο αν λέγαμε ότι η δημοκρατία είναι το μόνο πολίτευμα

που παραδέχεται τη σχετικότητα του. Και έχει δίκιο ο Τζον Κένεθ

Γκαλμπρέιθ όταν λέει: «Δημοκρατία υπάρχει εκεί όπου ένας πολίτης έχει

το δικαίωμα να πει ελεύθερα πως δεν υπάρχει δημοκρατία». Πραγματικά,

η δημοκρατία είναι ανοιχτή στην κριτική και τον έλεγχο. Είναι ένα πολίτευμα,

στο οποίο καμιά μορφή εξουσίας δεν είναι απεριόριστη. Αυτό σημαίνει

ότι η δημοκρατία έχει τις περισσότερες δυνατότητες για εξέλιξη.

Και ίσως αυτό αποτελεί το σπουδαιότερο γνώρισμα της.

Πώς θα εξελιχθεί όμως; Μόνο αν είναι ευέλικτη και δέχεται το απρόοπτο.

Δηλαδή μόνο όταν οι μηχανισμοί της λειτουργούν με τέτοιο τρόπο, ώστε

να αφομοιώνουν τις καινούργιες ιδέες, τις νέες αντιλήψεις, τις νέες αξίες

και τις δημιουργικές πρωτοβουλίες. Όταν άνθρωποι και θεσμοί μπορούν

να παρακολουθούν τις κοινωνικές εξελίξεις και να προσαρμόζονται στις

πολύπλευρες απαιτήσεις της καθημερινής ζωής των πολιτών. Με άλλα

λόγια, η δημοκρατία δεν περιορίζει κανένα να προτείνει καινούργιους

τρόπους για τη λειτουργίας της.

§ 5 Απρόοπτο είναι ό, τι ξεφεύγει από προδιαγεγραμμένα σχήματα. Είναι

αυτό που φέρνει τον άνεμο της ανανέωσης στη ζωή μας. Είναι αυτό που

μας προκαλεί και δοκιμάζει την αντοχή μας. Επομένως, η δημοκρατία

είναι το μόνο πολίτευμα που συμβάλλει στην πρόοδο, και τρέφεται απ’

αυτή. Γιατί πρόοδος σημαίνει απελευθέρωση και αποδέσμευση από οτιδήποτε

θέλει να κρατά τον άνθρωπο φυλακισμένο σε αντιλήψεις και ιδέες

που θέλουν να θεωρούνται αναλλοίωτες.

Όλα αυτά βέβαια δεν σημαίνουν πως η δημοκρατία δέχεται οποιαδήποτε

αυθαιρεσία. Απρόοπτο δεν είναι το αυθαίρετο. Το απρόοπτο εκφράζεται

κυρίως από τους νέους, που με το δυναμισμό και τα οράματά τους προσπαθούν

να δημιουργήσουν έναν καλύτερο κόσμο. Η δημοκρατία όμως

δεν φοβάται τους νέους. Αξιοποιεί γόνιμα την κριτική τους. Η δημοκρατία

δεν φοβάται τις καινούργιες επιστημονικές ιδέες, την κριτική και την

τέχνη –όπως δεν αντιμετωπίζει καχύποπτα και τη σωστή εκπαίδευση. Ας

μην ξεχνάμε ότι μόνο η αρχαία Αθηναϊκή δημοκρατία ανέδειξε τον Αριστοφάνη

και τον Ευριπίδη. Μπορούμε να πούμε λοιπόν ότι ώριμο είναι

ένα πολίτευμα μόνο όταν δεν ισχυρίζεται πως είναι τέλειο.


12

§ 7 Αντίθετα, όλα τα ψευδελεύθερα ή τα ανελεύθερα καθεστώτα που

ισχυρίζονται ότι είναι δημοκρατικά. Καυχώνται μάλιστα για την αφόρητη

τελειότητα των μηχανισμών τους. Διακηρύσσουν πως είναι οι «καλύτερες»

μορφές διακυβέρνησης και πως όποιος ασκεί κριτική υποστηρίζοντας

το αντίθετο είναι «εχθρός του καθεστώτος». Όπου λοιπόν υπάρχει

παρέκκλιση από τις βασικές πολιτικές κατευθύνσεις, τα καθεστώτα αυτά

βλέπουν «εχθρούς». Αυτοί οι «εχθροί» απειλούν τη στερεότητα των κρατικών

μηχανισμών και τη διαιώνισή τους.

Έχει όμως και η δημοκρατία εχθρούς –μόνο που διαφέρουν από αυτούς

των ανελεύθερων καθεστώτων. Και εχθροί της είναι όσοι πιστεύουν σε

απόλυτες αλήθειες, όσοι αρνούνται την κριτική, όσοι είναι δογματικά

προσκολλημένοι στις ιδέες τους. Οι άνθρωποι αυτοί φοβούνται την εξέλιξη

και τη δημιουργική δύναμη του επιχειρήματος: δεν θέλουν να είναι

πρωταγωνιστές στην επικίνδυνη περιπέτεια για την ανανέωση της σκέψης.

Γι’ αυτό τους φοβίζει η αμφιβολία. Γι’ αυτό επιδιώκουν μορφές διακυβέρνησης

που εγγυώνται την «αιώνια» σταθερότητα. Την ακινησία που

εκφράζουν όσα πολιτεύματα στηρίζουν και επιβραβεύουν τη μονολιθικότητα

της σκέψης τους σε κάθε στιγμή της καθημερινής ζωής. Όλοι

αυτοί θεωρούν σαν μοναδική διέξοδο τον αυταρχισμό. Ακόμη κι όταν

δεν το ομολογούν άμεσα. [652]

?

1. Να γράψετε περίληψη του κειμένου σε 90-100 λέξεις.

Ιδέες

1. Η δημοκρατία είναι μια μεγάλη πράξη εμπιστοσύνης και μια μεγάλη

πράξη τόλμης.

Ζαν Ζορές

2. Οι μεγάλοι ηγέτες δημιουργούν τις ευκαιρίες, οι μέτριοι επωφελούνται

απ’ αυτές· οι άξιοι ηγέτες αξιοποιούν τις ευκαιρίες για το γενικό

όφελος· οι ανάξιοι ηγέτες τις εμπορεύονται για το δικό τους κέρδος.

Μάριος Πλωρίτης

3. Στο βάθος όλων των τιμών που αποτίονται στη δημοκρατία, βρίσκεται

ο απλός πολίτης που προχωρεί στο μικρό παραβάν, με μια μικρή

πένα και κάνει ένα μικρό σταυρό σ’ ένα μικρό χαρτί. Καμιά ρητορεία

δεν μπορεί να υποβαθμίσει τη σημασία αυτού του σημαδιού.

Ουίνστον Τσόρτσιλ


13

Ελευθερία

Το ισόπλευρο τρίγωνο συμβολίζει

το γράμμα Δ της Δημοκρατίας.

Συμμετοχή

Δημοκρατία

Υπευθυνότητα

Στις κορυφές του τριγώνου,

τοποθετούνται οι τρεις πυλώνες

της δημοκρατίας: Η Ελευθερία,

η Συμμετοχή στα κοινά

και η Υπευθυνότητα των πολιτών.

Σχήμα χχχχ

Τα αμφίδρομα βέλη δείχνουν

ότι αυτές οι τρεις θεμελιακές

αρχές δεν μπορούν να υπάρξουν

η μία χωρίς την άλλη.

Επιχειρήματα

1. Ποια είναι τα χαρακτηριστικά γνωρίσματα των δημοκρατικών

πολιτευμάτων της εποχής μας;:

1. Η δυνατότητα συμμετοχής των πολιτών στις εκλογικές διαδικασίες

> Η δημοκρατία δεν δέχεται κανένα αυθαίρετο αποκλεισμό.

2. Η ανανέωση της λαϊκής εντολής σε τακτά χρονικά διαστήματα > Η

δημοκρατία δεν δέχεται ισόβια αξιώματα· όλοι κρίνονται.

3. Ο διαχωρισμός των εξουσιών σε νομοθετική, εκτελεστική και δικαστική

και η εξασφάλιση της αυτονομίας κάθε μιας και του αμοιβαίου

ελέγχου τους (> αμοιβαία εξισορρόπηση).

4. Η ύπαρξη Συντάγματος, που κατοχυρώνει τα θεμελιώδη δικαιώματα

πολιτών και οριοθετεί τις υποχρεώσεις τους, ενώ καθορίζει και τα

πλαίσια εντός των οποίων θα πρέπει να λειτουργούν οι εξουσίες και

οι φορείς τους.

2. Ποια προβλήματα αντιμετωπίζουν οι σύγχρονες δημοκρατίες;

1. Η αλλοτρίωση του πολίτη > Με τον όρο αυτό, αναφερόμαστε στο

φαινόμενο της απάθειας και της απομάκρυνσης από την ενεργό πολιτική

δραστηριότητα του μεγαλύτερου μέρους του κοινωνικού συνόλου.

Το φαινόμενο της ιδιώτευσης έρχεται σε πλήρη αντίθεση με

την αντίληψη των Ελλήνων για τον πολίτη, όπως αυτή εκφράστηκε

στον «Επιτάφιο» του Θουκυδίδη.


14

2. Η «επαγγελματική» αντιμετώπιση της πολιτικής ζωής > Σε ολόκληρο

τον κόσμο οι περισσότεροι από τους πολιτικούς ηγέτες επιθυμούν

να έχουν σταδιοδρομία μακράς διαρκείας. Άλλωστε, στα περισσότερα

δημοκρατικά καθεστώτα δεν προβλέπονται περιορισμοί στη

δυνατότητα επανεκλογής στα πολιτικά αξιώματα. Το φαινόμενο αυτό

ενισχύει την αδιαφάνεια της πολιτικής ζωής, καθώς ωθεί τους πολιτικούς

στην δημιουργία σχέσεων με την κοινή γνώμη τέτοιων που θα

επιτρέψουν την επανεκλογή τους. Παράλληλα, το «πολιτικό κόστος»

γίνεται καθοριστικό κριτήριο για τις πράξεις, αντί για το δημόσιο

συμφέρον. Επομένως, η αποφασιστικότητα, η αμεροληψία, η ευθυκρισία

στη διαχείριση των δημοσίων ζητημάτων περιορίζεται. Αντίθετα,

ενισχύονται ο παραγοντισμός, η υποχωρητικότητα σε (άδικα

πολλές φορές) αιτήματα, οι «δημόσιες σχέσεις» κτλ.

3. Η χειραγώγηση του κοινωνικού συνόλου και η εκδήλωση φαινομένων

πολιτικού φανατισμού. Το πρόβλημα της δημαγωγίας (ρητορεία

κενή περιεχομένου, υπεραπλούστευση προβλημάτων, έντονη συναισθηματική

φόρτιση, κολακεία του λαού, κατασυκοφάντηση των α-

ντιπάλων) > Η λογική κρίση συσκοτίζεται, ο πολίτης αντιδρά συναισθηματικά.

4. Η τεράστια ισχύς των ΜΜΕ > Χάρη στη δύναμη που έχουν να διαμορφώνουν

την κοινή γνώμη, τα ΜΜΕ. έχουν μετατραπεί σε μια ι-

διότυπη 4 η εξουσία. Αυτή ούτε λογοδοτεί για τα πεπραγμένα της

στην κοινή γνώμη, ούτε διακρίνεται για τα επιστημονικά εχέγγυά

της, ούτε κρίνεται από τους προϊσταμένους της με άλλα κριτήρια πέρα

από τα κριτήρια της οικονομικής αποδοτικότητας. Τα ΜΜΕ μετασχηματίζονται

σε τεράστιους οικονομικούς οργανισμούς που συχνά

παραβιάζουν τη δεοντολογία, ενσπείρουν τα πολιτικά πάθη και

το φανατισμό, προσβάλλουν την ανθρώπινη αξιοπρέπεια, εμπορευματοποιούν

το ανθρώπινο δράμα και, τελικά, ξεπερνούν κάθε όριο

στην ελευθερία της έκφρασης την οποία διατείνονται ότι υπηρετούν.

5. Η ένταση της κοινωνικής δυσαρέσκειας, καθώς οξύνονται φαινόμενα

όπως η κοινωνική ανισότητα, ο κοινωνικός αποκλεισμός, η α-

νισότητα στη μόρφωση, η ανεργία, η ξενοφοβία > Το κύρος της δημοκρατίας

υποβαθμίζεται > Ο δυσαρεστημένος πολίτης καθίσταται

ευάλωτος στην αντιδημοκρατική προπαγάνδα.

6. Ο ατομικισμός που στρέφεται κατά του γενικού καλού > Η καταχρηστική

υπεράσπιση των δικαιωμάτων, χωρίς να συνεκτιμώνται οι

υποχρεώσεις απέναντι στο κοινωνικό σύνολο. Ιδιαίτερα, η συγκέντρωση

μεγάλου πλούτου σε ορισμένα άτομα ή ομάδες > Καταστρατήγηση

του δικαίου.

3. Για ποιους λόγους ο σημερινός πολίτης αδιαφορεί για

τα τη δημόσια ζωή;

Ο σύγχρονος πολίτης αδιαφορεί, επειδή:


15

1. Θεωρεί τα πολιτικά προβλήματα πολύ σοβαρότερα από τις δυνατότητές

του. Σ’ αυτό συντελούν το χαμηλό μορφωτικό επίπεδο και η

ελλιπής ενημέρωση.

2. Αντιπαθεί τους κομματικούς σχηματισμούς και θεωρεί τη σύγχρονη

πολιτική αδιαφανή και ανήθικη.

3. Δεν έχει τον απαιτούμενο χρόνο > Αποφεύγει να λάβει ενεργό μέρος

στη διαδικασία λήψεως αποφάσεων για την αντιμετώπιση των

κοινών προβλημάτων > Περιορίζεται στο ρόλο του ψηφοφόρου που

μεταθέτει τις ευθύνες στους άρχοντες, πιστεύοντας ότι οι υποχρεώσεις

του εξαντλούνται στην άσκηση των πολιτικών του δικαιωμάτων

ανά τετραετία.

4. Υποβαθμίζονται, στις σύγχρονες αντιπροσωπευτικές δημοκρατίες,

οι θεσμοί της άμεσης δημοκρατίας (π.χ. δημοψήφισμα) > Το αποτέλεσμα

είναι να ενισχύεται το αίσθημα περιθωριοποίησης του πολίτη.

4. Ποιοι παράγοντες ενισχύουν την αδιαφορία των πολιτών;

1. Η πληθώρα των προσωπικών υποχρεώσεων.

2. Η έλλειψη δημοκρατικής αγωγής (από την

οικογένεια και το σχολείο).

3. H απαξίωση των πολιτικών και της πολιτικής.

4. Ο ευτελισμός της πολιτικής ζωής από τα

ΜΜΕ.

5. Η γενικότερη κρίση των αξιών στην εποχή

μας.

6. Η πεποίθηση ότι η δημοκρατία μπορεί να

λειτουργήσει και χωρίς την ενεργό παρουσία

των πολιτών στη δημόσια ζωή (!)

7. Το καταναλωτικό πνεύμα της εποχής μας >

Ο πολίτης συγχέει την πολιτική με την οικονομική

ελευθερία και τη δυνατότητα για καλοπέραση.

Εδώ κρατήστε

τις δικές σας

σημειώσεις

5. Πώς μπορούμε να αντιμετωπίσουμε τα προβλήματα της

δημοκρατίας σήμερα;

Από την

πλευρά της

πολιτείας και

της πολιτικής

ηγεσίας

1. Η έμπρακτη εφαρμογή της ισοπολιτείας, της ισονομίας, και της

ισηγορίας μεταξύ των πολιτών σε όλες τις εκδηλώσεις της δημόσιας

ζωής.

2. Η συστηματική προσπάθεια για τη διαμόρφωση ευνομούμενης

πολιτείας και κοινωνίας.


16

3. Η θέσπιση και εφαρμογή κώδικα δημοσιογραφικής δεοντολογίας

και η διασφάλιση της ανεξάρτητης και υπεύθυνης λειτουργίας των

ΜΜΕ.

4. Η αξιοκρατία στη δημόσια ζωή > Ανάδειξη και επιλογή των καλύτερων

στελεχών για την πολιτική ζωή και τη

δημόσια διοίκηση > Πάταξη της γραφειοκρατίας,

υπευθυνότητα, επίλυση των προβλημάτων,

περιορισμός της κοινωνικής δυσαρέσκειας

κ.ά.

5. Ο περιορισμός του μικροκομματισμού από

την πλευρά των πολιτικών. Πολιτικό ήθος >

Ευγενής συμπεριφορά στους πολιτικούς α-

ντιπάλους, ειλικρίνεια απέναντι στο λαό, σεβασμός

στη νομιμότητα, ανιδιοτέλεια.

Εδώ κρατήστε

τις δικές σας

σημειώσεις

Από την

πλευρά των

πολιτών

6. Ωριμότητα > Να ασκούν υπεύθυνη κριτική

χωρίς να παρασύρονται από τη δημαγωγία.

7. Αίσθημα κοινωνικής ευθύνης > Περιορισμός

των υπερβολικών προσωπικών επιδιώξεων

και του ατομικισμού, διάθεση συμμετοχής

στα κοινά, ενδιαφέρον για τα δημόσια

πράγματα.

8. Σεβασμός > Στους νόμους, το Σύνταγμα και

τους δημοκρατικούς κανόνες, αλλά και στα

δικαιώματα ή τις ιδιαιτερότητες των συμπολιτών

τους.

9. Καλλιέργεια άλλων αξιών, όπως: συλλογικότητα,

διαλλακτικότητα κτλ.

10. Κυρίως, όμως, οι πολίτες θα πρέπει να συνειδητοποιήσουν

ότι το δημοκρατικό ήθος

δεν εξαντλείται μόνο στη στάση του απέναντι

στις εκλογές ή στον εξαναγκαστικό σεβασμό

των νόμων, αλλά αντίθετα θα πρέπει

να αποτελεί μια στάση ζωής, θεμελιωμένη

πάνω σε βαθιά παιδεία, που να διαπνέει κάθε

πτυχή της ιδιωτικής και δημόσιας ζωής του.

6. Τι προσφέρει η δημοκρατία στις σύγχρονες κοινωνίες;

Ατομικά

οφέλη

1. Επιτρέπει την ελεύθερη εκδήλωση όλων των δυνατοτήτων των

πολιτών σε κλίμα ασφάλειας και εμπιστοσύνης > Παρέχει στους

πολίτες όλες τις δυνατότητες για ατομική πρόοδο και ευημερία.

2. Διασφαλίζει τα ανθρώπινα δικαιώματα > Ζωή με αξιοπρέπεια.

Συλλογικά

οφέλη


17

3. Κατοχυρώνει την ισονομία, που αποτελεί ουσιαστική προϋπόθεση

για την κοινωνική αρμονία και πρόοδο.

4. Στηρίζει το διάλογο και την κριτική > Επισημαίνονται όλων των

προβλημάτων ή οι αυθαιρεσίες > Αντιμετωπίζονται τα κοινωνικά

προβλήματα.

5. Προασπίζει την ελεύθερη διακίνηση των ιδεών > Μόνο μ’ αυτό τον

τρόπο εξασφαλίζεται η πνευματική πρόοδος της κοινωνίας. (Γιατί

πρέπει να είμαστε ανεκτικοί, σελ. χχχ ΡΑΤΣΙΣΜΟΣ + ΔΙΑΡΘΡΩΤΙ-

ΚΟ)

6. Βοηθάει την ελεύθερη εξέλιξη της επιστημονικής έρευνας, της

καλλιτεχνικής και πολιτιστικής δραστηριότητας. Αναδεικνύει το έργο

των πνευματικών ανθρώπων.

7. Ευνοεί τη συνεργασία μεταξύ των πολιτών αλλά και των πολιτών

και της πολιτείας. Γενικότερα καλλιεργεί το ήθος των ανθρώπων

(αξίες όπως η ανεκτικότητα, η ισότητα, κ.αά.

7. Τα ολοκληρωτικά καθεστώτα…

1. Καταπατούν κάθε έννοια ελευθερίας (πολιτικής,

πνευματικής). (Ολοκληρωτισμός, σελ.

χχχ ΒΑΣΙΚΟ ΛΕΞΙΛΟΓΙΟ)

2. Παραβιάζουν τα δικαιώματα των πολιτών

(φυσική και ψυχολογική εξόντωση των αντιφρονούντων,

διώξεις, εκφοβισμός, βασανιστήρια).

3. Ελέγχουν την οικονομική δραστηριότητα

προς όφελος της ηγετικής ομάδας και των

κύκλων που τη στηρίζουν.

4. Καθοδηγούν την πνευματική ζωή (επιστήμη,

στρατευμένη τέχνη, λογοκρισία).

5. Κατασκευάζουν υπηκόους.

6. Διαμορφώνουν ανελεύθερο ήθος > Φόβος

του ανθρώπου απέναντι στο κράτος, περιορισμός

της έκφρασης, απεμπόληση δικαιωμάτων.

Εδώ κρατήστε

τις δικές σας

σημειώσεις

8. Ποιο είναι το χρέος των πολιτών και της πολιτείας σε

μια δημοκρατική κοινωνία;

1. Η αντίσταση σε κάθε προσπάθεια αυθαιρεσίας και περιορισμού της

ελευθερίας.

2. Η διαμόρφωση δημοκρατικού ήθους (συμβολή των παραγόντων

της αγωγής, ιδιαίτερα της οικογένειας, του σχολείου, των ΜΜΕ,

των διανοουμένων).


18

3. Η προάσπιση της δημοκρατίας και η ενίσχυσή της στην πράξη με:




Το σεβασμό της ελευθερίας των πολιτών.

Την ενθάρρυνση του πολίτη για συμμετοχή στα κοινά.

Τη μέριμνα για την αντιμετώπιση της απαξίωσης που πλήττει

την πολιτική ζωή. Ιδιαίτερα σημαντική είναι η αντιμετώπιση

εκείνων των χρόνιων προβλημάτων (ανεργία, περιθωριοποίηση,

ρατσισμός) που οδηγούν μεγάλες ομάδες πολιτών στην υποστήριξη

ακραίων πολιτικών παρατάξεων λόγω της εντεινόμενης

δυσαρέσκειας από την αναποτελεσματικότητα των δημοκρατικών

κυβερνήσεων.

Ασκήσεις

Θέματα

1. Η πειθώ είναι της Δημοκρατίας το όπλο, ποτέ η βία. Και κλίμα της η ευκοσμία

και η νηφαλιότητα, όχι η αυθάδεια και το τυφλό πάθος.

Ε. Π. Παπανούτσος

Να σχολιάσετε αυτή την άποψη σε μια παράγραφο 70-80 λέξεων.

2. Από τη στιγμή που ο πολίτης θα πει για τις υποθέσεις της πολιτείας του

«δεν με ενδιαφέρει», μπορούμε να υπολογίσουμε ότι η πολιτεία αυτή ο-

δηγείται στην καταστροφή.

Ζαν Ζακ Ρουσό

Σε ένα άρθρο σας (500 περίπου λέξεων), να δείξετε για ποιους λόγους η

αδιαφορία των πολιτών μπορεί να οδηγήσει την πολιτεία στην καταστροφή

και να προτείνετε τρόπους που θα βοηθούσαν τους πολίτες να

συμμετέχουν ενεργά στη δημόσια ζωή.

3. Η ποιότητα ενός λαού μπορεί να μετρηθεί από την ποιότητα των λόγων

που μεταχειρίζονται όσοι θέλουν να τους καθοδηγήσουν.

Κωνσταντίνος Τσάτσος

Συντάσσετε μια επιστολή (550 περίπου λέξεων) προς τους πολιτικούς

ηγέτες της χώρας μας, με θέμα την ποιότητα του πολιτικού τους λόγου.

Στην επιστολή σας, να αναφερθείτε στην ποιότητα του πολιτικού λόγου

στη χώρα μας σήμερα και στα αποτελέσματα που μπορεί να έχει η βελτίωση

της ποιότητάς του στους πολίτες.

4. Η εξουσία που είναι απεριόριστη φοβάται την κριτική, ακόμη και την απλή

ειλικρίνεια.

Μαρκήσιος Ντε Κυστίν

Να αναπτύξετε αυτή την άποψη σε μια παράγραφο 70-80 λέξεων.

5. Πολίτης ελεύθερος είναι όποιος τολμά να στηλιτεύει τους υπεύθυνους για

τις όποιες ατασθαλίες τους. Αλλά διπλά ελεύθερος, διπλά πολίτης είναι


19

όποιος τολμά να ομολογεί τις δικές του αδυναμίες. Κι αυτή η αυτογνωσία

και η παρρησία στοιχειοθετούν την αληθινή δύναμή του.

Μάριος Πλωρίτης

Να αναπτύξετε αυτή την άποψη σε μια παράγραφο 80-90 λέξεων.

6. Θα γνωρίζετε την άποψη: «Πάρτε 15 δημοκράτες, βάλτε τους σ’ ένα δωμάτιο,

και θα έχετε 20 γνώμες». Μπορεί να σας φαίνεται αστείο, αλλά αυτή

είναι η πραγματική σημασία της δημοκρατίας: όλοι θέλουν να έχουν

γνώμη, όλοι μιλούν, και κανένα ζήτημα δε λύνεται. Στη δημοκρατία, τα

πάντα αναβάλλονται για το μέλλον. Και ο λόγος είναι απλός. Δεν κοστίζει

τίποτε να λες τη γνώμη σου. Πιστεύω λοιπόν ότι ο καλύτερος τρόπος για

να λειτουργήσει η δημοκρατία είναι να εκφράζουν απόψεις και να αποφασίζουν

μόνο όσοι γνωρίζουν. Όλοι οι άλλοι πρέπει να έχουν τη γενναιοδωρία

να μας χαρίζουν τη σιωπή τους.

Χωριστείτε σε δύο ομάδες: Η πρώτη εκπροσωπεί την άποψη που διαβάστε

και η δεύτερη όσους έχουν αντίθετη άποψη. Τι επιχειρήματα θα

διατυπώνατε από την πλευρά σας για το θέμα αυτό; (Κάθε ομάδα έχει

στη διάθεσή της 3+3 λεπτά για την πρωτολογία και τη δευτερολογία της).

7. Εκπροσωπώντας το σχολείο σας στη Βουλή των Εφήβων, συντάσσετε

μια ομιλία με θέμα την αξία της δημοκρατίας. Αφού αναφερθείτε στην α-

ξία αυτού του πολιτεύματος, να δείξετε με ποιους τρόπους μπορούν οι

πολίτες σήμερα να υπερασπίζουν τη δημοκρατία.

8. Το τελευταίο άρθρο της ακροτελεύτιας διάταξης του Ελληνικού Συντάγματος

αναφέρει: Η τήρηση του Συντάγματος επαφίεται στον πατριωτισμό

των Ελλήνων, που δικαιούνται και υποχρεούνται να αντιστέκονται με κάθε

μέσο εναντίον οποιουδήποτε επιχειρεί να το καταλύσει με τη βία. Με

ποια μέσα θα μπορούσατε να αντιδράσετε σαν νέοι σε παρόμοια κατάσταση;

9. Σήμερα το πρωί, τα μέλη του Δημοτικού Συμβουλίου της πόλης σας α-

ποφάσισαν στις επόμενες εκλογές να θέσουν υποψηφιότητα, για μία τετραετία,

μόνο νέοι μέχρι 20 ετών. Σε μια ομιλία σας (550 περίπου λέξεων)

στο Δημαρχείο, να εξηγήσετε για ποιο λόγο δεν είναι ουτοπική η ά-

νοδος νέων ανθρώπων στο δημαρχικό αξίωμα και να παρουσιάσετε τις

πρωτοβουλίες που πρόκειται να αναλάβετε για τη βελτίωση των συνθηκών

ζωής στην πόλη σας.

10. Στο σχολείο σας διοργανώνεται διαγωνισμός διηγήματος με θέμα: Μια

μέρα ενός ανθρώπου που διψά για εξουσία. Αφήστε ελεύθερη τη φαντασία

σας! Αν θέλετε, μπορείτε να δώσετε δικό σας τίτλο. Ο μόνος περιορισμός

είναι να μην ξεπεράσει το διήγημά σας τις 600 λέξεις.

Σε περίπτωση που δε βρίσκετε ανταπόκριση, στείλτε το κείμενο σας

στην ηλεκτρονική διεύθυνση: giavris@otenet.gr

11. Χωριστείτε σε δύο ομάδες και προσπαθήστε να περιλάβετε σε μία περίοδο

(με όποια σειρά θέλετε και σε οποιαδήποτε πτώση) τις ακόλουθες

λέξεις-φράσεις: δημοκρατία, δογματισμός, τέλμα, ελευθερία, κριτική. Νι-


20

κήτρια είναι η ομάδα που διατυπώνει τη συντομότερη σε αριθμό λέξεων

και ολοκληρωμένη νοηματικά περίοδο. Διάρκεια 10΄

12. Ποια λέξη κρύβεται εδώ; (Για τους κανόνες του παιχνιδιού, διαβάστε τη

σελίδα χχχ ΚΑΤΑΝΑΛΩΤΙΣΜΟΣ).

θ _ _ _ _ _ ο

_ _ _ _ _


21

Ελεύθερο

Λεξιλόγιο

Ελεύθερο Λεξιλόγιο

1. Ακατάλυτος

2. Αμεριμνησία

3. Ανεπάρκεια

4. Αντανακλώμαι

5. Αποβλακωτικός

6. Αποθεώνομαι

7. Αποτελεσματικός

8. Βαναυσότητα

9. Διανύω

10. Διάτρητος

11. Εναντίωση

12. Εξοβελίζω

13. Καρπώνομαι

14. Συναίνεση

15. Φενάκη

Διαρθρωτικές λέξεις-φράσεις

1. Αναμφίβολα

2. Αντίθετα

3. Από τη μια μεριά

4. Από την άλλη μεριά

5. Βέβαια

6. Γιατί

7. Δηλαδή

8. Επομένως

9. Εφόσον

10. Κατ’ επέκταση

11. Κι αυτό συμβαίνει διότι

12. Λοιπόν

13. Με άλλα λόγια

14. Με την έννοια αυτή

15. Πραγματικά

Το γνωρίζετε;

«Πολίτης», «ιδιώτης» και «υπήκοος»

Πολίτης, για την αρχαία ελληνική σκέψη, είναι ο ελεύθερος άνθρωπος

που έχει συνειδητοποιήσει ότι η συμμετοχή του στα

κοινά είναι αναγκαία προϋπόθεση για την εύρυθμη λειτουργία

της πόλης.

Αντίθετα, τον άνθρωπο που αδιαφορεί για τα κοινά και ασχολείται

μόνο με τις προσωπικές του υποθέσεις (τα ίδια) τον θεωρούσαν

τόσο ανόητο, ώστε να τον αποκαλούν «ιδιώτη». Από τη λέξη

αυτή προέρχεται η αγγλική idiot, που σημαίνει: ηλίθιος, ανόητος,

βλάκας, μικρόνους.

«Υπήκοοι» (από τις λέξεις ακούω + υπό) για τους αρχαίους

Έλληνες, θεωρούνταν οι λαοί που ζούσαν σε ανελεύθερα κράτη.

Ο Αισχύλος, στους Πέρσες, λέει για τους Έλληνες: «ούτινος

δούλοι κέκληνται φωτός ούδ’ υπήκοοι». Δηλαδή: Δεν θεωρούνται

δούλοι κανενός ανθρώπου ούτε υπήκοοι.


22

Πώς μπορείτε να συνεχίσετε

Μέχρι εδώ

έχετε διαβάσει…

Βρίσκεστε

εδώ

Μπορείτε

να διαβάσετε...

Εθνική Ταυτότητα

Παράδοση [σ. χχχ]

Καταναλωτισμός

[σ. χχχ]

Δημοκρατία

Δημοκρατία + πολιτικά

κόμματα + διαφημιση

[σ. χχχ]

Ελευθερία [σ. χχχ]

Πυρηνική

Ενέργεια [σ. χχχ]

Πυρηνική

Ενέργεια [σ. χχχ]

Ανθρώπινα

Δικαιώματα [σ. χχχ]

Ανθρώπινα

Δικαιώματα [σ. χχχ]

Δικαιώματα

της Φύσης

[σ. χχχ]

Η απάθεια, αντίδοτο

των ηγετών κατά των

λαών

1. Δημοκρατία

2. Ελλάδα + παράδοση

3. Ανθρωπισμός

4. Δικαιώματα

5. Κοινωνία της Πληροφορίας + κοινωνία της γνώσης + οικονομία της

γνώσης

6. Ελευθερία

7. Παγκοσμιοποίηση

8. εκπαίδευση


23

Δημοκρατία, αδιαφορία των πολιτών

Η απάθεια, αντίδοτο των ηγετών κατά των λαών

Οι σχέσεις

πολίτη και

κράτους

αντικείμενο

διαμάχης

Η σύγκρουση

συμφερόντων

αιτία

της διαμάχης

πολίτηκράτους

Όλα καθεστώτα

επιδιώκουν

τη

συναίνεση

των πολιτών

Η εξαθλίωση

των πολιτών,

μέσο για την

αδρανοποίησή

τους

Οι σχέσεις κράτους και πολίτη, κυβέρνησης και πολίτη, δε θα πάψουν

βέβαια να αποτελούν αντικείμενο διαμάχης και αμφιλογίας, όσο θα υ-

πάρχουν πολίτες, κράτη και κυβερνήσεις. Οι πρώτοι αναζητούν πάντα

την «ιδανική» μορφή κρατικής οργάνωσης και διακυβέρνησης, αποβλέποντας

στην εξασφάλιση των καλύτερων συνθηκών ατομικής και κοινωνικής

διαβίωσης. Το κράτος, πάλι, προσπαθεί να διαμορφώσει τον

«ιδανικό» τύπο πολίτη, αποβλέποντας στην απρόσκοπτη λειτουργία της

κρατικής μηχανής.

Αιτία αυτής της «παράλογης» διαλεκτικής σχέσης: η σύγκρουση συμφερόντων

πολίτη και κράτους –όχι επειδή το άτομο και το σύνολο έχουν

αντίμαχα συμφέροντα, αλλά επειδή το κράτος «λόγω μεν» είναι όργανο

του συνόλου, «έργω δε» όργανο μια τάξης, μιας «ελίτ», ή μιας ηγετικής

ομάδας, που επιβάλλουν στο σύνολο τις απόψεις τους και τις θελήσεις

τους, δηλαδή τα συμφέροντά τους.

§ 3 Το πρώτο μέλημα, λοιπόν, των κρατούντων είναι να πετύχουν τη

«συγκατάθεση» του λαϊκού συνόλου ή έστω την αδράνειά του. Ο «σύμφωνος»

πολίτης ή ο «σιωπηλός» πολίτης αποτελούν το ποθούμενο (και

το ενεργούμενο) για τους κάθε είδους κυβερνώντες. Έστω κι αν τα μέσα

για την επίτευξη αυτής της συμφωνίας ή της σιωπής ποικίλλουν ανάλογα

με τη μορφή του πολιτεύματος. Ποικίλλουν, όμως, «κατά ποσόν», όχι

«κατά ποιόν». Γιατί ο εξαναγκασμός, η κρατική βία, οι περιορισμοί στην

ελευθερία του λόγου, η «πλύση εγκεφάλου» και η παραπλάνηση της κοινής

γνώμης (με την παιδεία, τα μέσα επικοινωνίας κτλ.) δε λείπουν από

κανένα καθεστώς, όσο «φιλελεύθερο» κι αν είναι. Τα περιθώρια που α-

φήνονται στην ελεύθερη δράση, έκφραση, σκέψη ακόμα, του πολίτη,

στενεύουν ως την εξαφάνιση, ωμά και άμεσα, στα αυταρχικά καθεστώτα.

Αλλά και στις δημοκρατίες, τα «ατομικά δικαιώματα» κουτσουρεύονται,

πλάγια κι έμμεσα, λίγο ή πολύ, σύμφωνα με τις περιστάσεις και με τους

«κινδύνους» που απειλούν κάθε τόσο τους κρατούντες.

Στους παλαιότερους καιρούς και για πολλούς καιρούς, ένα απ’ τα πιο α-

ποτελεσματικά μέσα για την αδρανοποίηση των λαϊκών μαζών ήταν η

πενία τους, η φτώχεια τους, η εξαθλίωση τους. Ο εξοντωτικός μόχθος

για τον γλίσχρο επιούσιο κι η σκοτεινή αμάθεια που αναπόσπαστα τον

συνοδεύει, δεν αφήνουν βέβαια περιθώρια και δυνατότητες για όποιαν

άλλη δράση και σκέψη –κι ακόμα λιγότερο, σκέψη και δράση πολιτική.

Πράγμα που κάνει ακόμα πιο άνετη κι ανεμπόδιστη την εκμετάλλευση

του πολλαπλά αδύναμου από τον πολλαπλά δυνατό.


24

Η εξαθλίωση

των πολιτών,

αποδείχτηκε

αναποτελεσματική

Η αφθονία,

μέσο για τον

αποπροσανατολισμό

των πολιτών

Ο καταναλωτισμός,

ναρκωτικό

που

αδρανοποιεί

τον πολίτη

§ 5 Αλλά το νόμισμα αυτό αποδείχτηκε, από πολύ παλιά, πως έχει κι άλλην

όψη. Αν η ανέχεια των κρατούμενων αποτελεί όπλο για τους κρατούντες,

όταν φτάσει στο απροχώρητο γίνεται δίκοπο μαχαίρι, και φονικότατο,

στα χέρια των κρατούμενων. Ποιος δεν ξέρει πως ο πρώτος

«σύμβουλος» των λαϊκών εξεγέρσεων στάθηκε πάντα η οικονομική α-

θλιότητα;

Στην εποχή μας, ωστόσο –και μιλάμε, προπάντων, για τις «προηγμένες»

χώρες»– τα «υλικά αγαθά» σαν μέσο εξουδετέρωσης των μαζών, χρησιμοποιούνται

με τον αντίστροφο τρόπο. Όχι η στέρησή τους, αλλά η θεαματική

αφθονία τους εξασφαλίζει την απολιτικοποίηση του «όχλου».

Η προσφορά και ο «μαγνήτης» των αγαθών αυτών που είναι «προσιτά

στον καθένα», η έντονη κι έντεχνη συγκέντρωση της λαϊκής μέριμνας

στην απόχτησή τους (μέριμνας που την υποδαυλίζει νυχτοήμερα ο καταιγισμός

της διαφήμισης) αποπροσανατολίζουν τη σκέψη και νεκρώνουν

κάθε φροντίδα για τα «κοινά». Τα άτομα καθοδηγούνται έμμεσα και επιδέξια

να σκέφτονται μονάχα το καθημερινό, ατομικό, υλικό συμφέρον

τους, χωρίς έγνοια για το σύνολο, για το αύριο, για τα ενδιαφέροντά τους

σαν πολιτών. Πράγμα που έχει το θαυμάσιο πλεονέκτημα –για τους κρατούντες–

να εξαφανίζει κάθε λόγο και διάθεση εξέγερσης των μαζών.

§ 7 Αν ακόρεστη κι απάνθρωπη εκμετάλλευση των εργαζόμενων, οδηγούν

στην περιλάλητη «αλλοτρίωση» –στην αποξένωση του ανθρώπου

από την ανθρώπινη ουσία του, τη φύση του, την ανθρωπιά του–, η αποκλειστική

απασχόλησή του με την απόκτηση των αγαθών της «καταναλωτικής

κοινωνίας» η αδιάκοπη δημιουργία πλαστών «αναγκών» που

τίποτα δεν μπορεί να τις κορέσει, καταλήγουν από άλλο δρόμο στην ίδια

αλλοτρίωση: στην αποξένωση του ανθρώπου από το κοινωνικό σύνολο

και από την πολιτική λειτουργία, που τελικά ρυθμίζει , τις τύχες του και

ικανοποιεί τις ανάγκες του. Κι αυτή είναι η πιο «πονηρή» (επειδή είναι

αόρατη κι «ανώδυνη») εκμετάλλευση. Αυτή είναι το μεγάλο ναρκωτικό

που χρησιμοποιούν σήμερα οι κρατούντες, για να στομώσουν κάθε διαφωνία

και αντίδραση. Το αλλοτινό «όπιο της θρησκείας» αντικαταστάθηκε

από το καταναλωτικό όπιο... [634]

Μάριος Πλωρίτης, Πολιτικά (διασκευασμένο κείμενο)

?

1. Να γράψετε περίληψη του κειμένου σε 90-100 λέξεις.

2. Ποια η σημασία των εισαγωγικών στη 2η παράγραφο;

3. Ποια είναι τα δομικά μέρη της 3ης παραγράφου;

4. Σε αρκετά σημεία του κειμένου, ο συντάκτης χρησιμοποιεί καθημερινό

λεξιλόγιο. Να εντοπίσετε πέντε λέξεις ή φράσεις και να δείξετε ποια είναι η

πρόθεση του συντάκτη.


25

5. Ποιος δεν ξέρει πως ο πρώτος «σύμβουλος» των λαϊκών εξεγέρσεων

στάθηκε πάντα η οικονομική αθλιότητα; Να αναπτύξετε την άποψη σε μία

παράγραφο 70-80 λέξεων.

6. Ο τίτλος του κειμένου διατυπώνεται με σχόλιο ή με ουδέτερη οπτική γωνία;

Να αιτιολογήσετε την απάντησή σας.

7. Με τι είδους συλλογιστική πορεία αναπτύσσεται η 4η παράγραφος; Να

αιτιολογήσετε την απάντησή σας.

8. Ποια ή ποιες μεθόδους πειθούς χρησιμοποιεί ο συντάκτης στην 6η παράγραφο;

9. Να γράψετε από ένα αντώνυμο για τις παρακάτω λέξεις:







αμφιλογία (§ 1) →

ποθούμενο (§ 3) →

κουτσουρεύονται (§ 3) →

γλίσχρο (§ 4) →

πλαστών (§ 7) →

αλλοτινό (§ 7) →

10. Στην 32 η επέτειο για την αποκατάσταση της δημοκρατίας στη χώρα μας,

ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας τόνισε ότι η μεγαλύτερη απειλή για το πολίτευμά

μας είναι η αδιαφορία των πολιτών. Σε ένα άρθρο σας (500 περίπου

λέξεων) στην ιστοσελίδα του σχολείου σας να εξηγήσετε αν το

σχολείο σάς παρέχει τα εφόδια για να συμμετάσχετε ενεργά στη δημόσια

ζωή της χώρας μας.

Similar magazines