5

batbold1

ÌÎÍÃÎË ÓËÑÛÍ

ØÈÍÆËÝÕ ÓÕÀÀÍÛ ÀÊÀÄÅÌÈ

Ò¯¯ÕÈÉÍ Õ¯ÐÝÝËÝÍ

ÀÊÀÄÅÌÈ×

ÁÀÇÀÐÛÍ ØÈÐÝÍÄÝÂÈÉÍ

Á¯ÒÝÝËÈÉÍ ×ÓÓËÃÀÍ

ÓËÀÀÍÁÀÀÒÀÐ

2012


DDC

901

A-392

Ìîíãîë óëñûí õºäºëìºðèéí áààòàð, Òºðèéí øàãíàëò,

Øèíæëýõ óõààíû ãàâúÿàò ç¿òãýëòýí,

àêàäåìè÷ Á.Øèðýíäýâèéí ìýíäýëñíèé

100 æèëèéí îéä çîðèóëàâ.

ÀÊÀÄÅÌÈ× ÁÀÇÀÐÛÍ ØÈÐÝÍÄÝÂÈÉÍ Á¯ÒÝÝËÈÉÍ ×ÓÓËÃÀÍ

10 ÁÎÒÜ ÍÎÌÛÍ ÐÅÄÀÊÖÈÉÍ ÇªÂ˪Ë

Åðºíõèé ðåäàêòîð:

Á.Ýíõò¿âøèí, àêàäåìè÷

Ðåäàêöèéí çºâëºëèéí ãèø¿¿ä: Æ.Áîëäáààòàð, àêàäåìè÷

Ò.Ãàëáààòàð, àêàäåìè÷

Á.Äàø-¨íäîí, ïðîôåññîð

Ò.Äîðæ, àêàäåìè÷

À.Î÷èð, ïðîôåññîð

Ä.Ðýãäýë, àêàäåìè÷

Ä.Òºìºðòîãîî, àêàäåìè÷

Ñ.Öîëìîí, ïðîôåññîð

Á.×àäðàà, àêàäåìè÷

Ñ.×óëóóí, äýä ïðîôåññîð

Ðåäàêöèéí íàðèéí áè÷ãèéí äàðãà : Í.Õèøèãò, äýä ïðîôåññîð

Õýâëýëèéí ýõèéã áýëòãýñýí: Õ.Ñàðóóë-Ýðäýíý, Á.Ìÿãìàðñ¿ðýí

Íîìûí äèçàéí: Ë.Äàøíÿì, Í.Íÿìäîðæ

Öààñíû õýìæýý: 176õ250

Õýâëýëèéí õóóäàñ: 28.4

Õýâëýñýí òîî: 500 øèðõýã

“Àäìîí” ÕÕÊ-ä õýâëýâ.

ISBN – 978-999-62-0-750-1


Àêàäåìè÷ Á.Øèðýíäýâ

3


4

ÓÍØÈÃ× Ò¯ÌÝÍÄÝÝ ªÐÃªÍ ÀÉËÒÃÀÕ ¯Ã

Îëíîî ºðãºãäñºíèé 2 äóãààð (1912) îíä Ñàéí íî¸í õàí àéìãèéí Äàëàé ×îéíõîð

âàíãèéí õîøóóíû Èõ áàãèéí à÷ õàðèàä îâãèéí áè÷ýý÷ Áàçàðûí õºâã¿¿í áîëîí

ìýíäýëñýí Øèðýíäýâ ãóàéí 100 æèëèéí îé ýíý îíä òîõèîæ áàéíà.

Ìîíãîë óëñûí õºäºëìºðèéí áààòàð, òºðèéí øàãíàëò, øèíæëýõ óõààíû ãàâüÿàò

ç¿òãýëòýí, àêàäåìè÷ Á.Øèðýíäýâ ãóàé áîë ÕÕ çóóíû ìîíãîë÷óóäûí ñýðãýí ìàíäàë,

îð÷èí ¿åèéí èðãýíøëèéí ò¿¿õýíä îëîí øèíý ç¿éëèéã ñàíàà÷ëàí õýðýãæ¿¿ëæ,

óäèðäàí çîõèîí áàéãóóëñàí íèéãýì òºðèéí òîìîîõîí ç¿òãýëòýí þì. Ò¿¿íèé îëîí

òàëò ¿éë àæèëëàãààíû äîòðîîñ øèíæëýõ óõààí, áîëîâñðîëûí ñàëáàð îíöãîé ÿëãàðíà.

Á.Øèðýíäýâ ÁÍÌÀÓ-ûí Çàñãèéí ãàçàðò ñî¸ë áîëîâñðîëûí àñóóäàë õàðèóöàí

àæèëëàñàí öàãààñ ìîíãîë÷óóäûí ìýäëýã îþóíûã õºãæ¿¿ëýõýä îíöëîí àíõààð÷, 1944-

1953 îíä ÌÓÈÑ-èéí ðåêòîð, 1951-1953 îíä Ãýãýýðëèéí ÿàìíû ñàéä, 1961-1981 îíä

ØÓÀ-èéí Åðºíõèéëºã÷ººð àæèëëàæ áàéâ.

Ìîíãîëûí ØÓÀ-èéí åðºíõèéëºã÷èéã äýëõèéä íýð àëäàð íü ò¿ãñýí îëîí ýðäýìòýí

- ÇÑÁÍÕÓ-ûí ØÓÀ-èéí åðºíõèéëºã÷ Â.Ë.Êîìàðîâ, Ñ.È.Âàâèëîâ, Í.Ë.Íåñìåÿíîâ,

Ì.Â.Êåëäûø, Ï.Ë.Êàïèöà, ÀÍÓ-ûí íýðò ìîíãîë÷ ýðäýìòýí Îóýí Ëàòòèìîð, Àíãëèéí

Æîí Áåðíàë, Ôðàíöûí ôèçèê÷ Ïîëü Ëàíæåâåí, Æîëèî Êþðè, Ãåðìàíû ìîíãîë÷

ýðäýìòýí Âàëüòåð Õàéññèã, Áîëãàðûí Àíãåë Áàëåâñêè, Óíãàðûí Ëàéîø Ëèãåòè,

Õÿòàäûí Ãî Ìî Æî, ×èíãýëòýé, Ýíýòõýãèéí Ðàäõà Êðèøíà, ßïîíû Øèðî Õàòòîðè,

Øèãýî Îçàâà íàð õ¿íäýòãýí õàðèëöàæ, õàìòðàí àæèëëàæ áàéâ.

Àêàäåìè÷ Á.Øèðýíäýâ áîë øèíæëýõ óõààí, äýýä áîëîâñðîëûã óäèðäàí çîõèîí

áàéãóóëàã÷ òºäèéã¿é íýðò ò¿¿õ÷, äýëõèéä òàíèãäñàí ýðäýìòýí áàéëàà. Òýðýýð ÇÕÓ,

Áîëãàð, Ïîëüø, Óíãàð, ×åõîñëîâàêèéí ØÓÀ-èéí æèíõýíý áà õ¿íäýò ãèø¿¿íýýð

ñîíãîãäîæ, Àíãëèéí Ëèäñèéí Èõ ñóðãóóëèéí õ¿íäýò äîêòîð öîëûã õ¿ðòñýí þì.

Òýðýýð íýãýí æàðíû äîòîð øèíæëýõ óõààí, ò¿¿õ, óðàí çîõèîë, êèíî, æ¿æèã,

ñýòã¿¿ë ç¿éí òºð뺺ð 300 îð÷èì á¿òýýë òóóðâèæ, îþóíûõàà ¿ð øèìýýð Ìîíãîë

äàÿàðûã ãèéã¿¿ëñýí íîìûí ìýðãýäèéí íýã áàéëàà.

Ýíý óäààä Ìîíãîë óëñûí ØÓÀ, Ò¿¿õèéí õ¿ðýýëýíãýýñ àêàäåìè÷ Á.Øèðýíäýâèéí

á¿òýýëèéí ÷óóëãàíûã:

• “Ìîíãîë óëñûí ò¿¿õèéí ñóäàëãàà”

• “Àðäûí õóâüñãàëûí ò¿¿õ ñóäëàë”

• “Ìîíãîëûí îð÷èí ¿åèéí ò¿¿õèéí ñóäàëãàà”

• “Ìîíãîëèÿ íà ðóáåæå XIX-XX ââ”

• “Ìîíãîëûí Øèíæëýõ Óõààíû Àêàäåìè áà øèíæëýõ óõààí ñóäëàë”

• “Ãàäààä õàðèëöàà, õàìòûí àæèëëàãàà”

• “Íàìòàð ñóäëàëûí á¿òýýë¿¿ä”

• “Äóðäàòãàë, õýëñýí ¿ã, ÿðèëöëàãà”

• “Óðàí çîõèîëûí ÷óóëãàí”

• “Àêàäåìè÷ Á.Øèðýíäýâ ò¿¿õ áè÷ëýãò” ãýñýí 10 áîòèîð áýëòãýí óíøèã÷ àâõàé

Òàíû òóíãàëàã ìýëìèé, îþóí áîäîëä òîëèëóóëæ áàéíà.

Ýðäìèéí äàëàé öàëãèëàí

Íîìûí áóÿí õóðæ áàéõûí

ªëçèé äýìáýðýëòýé åðººëèéã

ªðãºí äýâø¿¿ëüå!

“Áàçàðûí Øèðýíäýâèéí á¿òýýëèéí ÷óóëãàí” 10 áîòèéí åðºíõèé ðåäàêòîð,

àêàäåìè÷, Ìîíãîë óëñûí øèíæëýõ óõààíû ãàâúÿàò ç¿òãýëòýí

Áàòáîëäûí Ýíõò¿âøèí


ÌÎÍÃÎË ÓËÑÛÍ

ØÈÍÆËÝÕ ÓÕÀÀÍÛ ÀÊÀÄÅÌÈ

Ò¯¯ÕÈÉÍ Õ¯ÐÝÝËÝÍ

ÁÎÒÜ V

ÌÎÍÃÎËÛÍ ØÈÍÆËÝÕ

ÓÕÀÀÍÛ ÀÊÀÄÅÌÈ ÁÀ

ØÈÍÆËÝÕ ÓÕÀÀÍ ÑÓÄËÀË

Ýðõýëñýí: Ë.Äàøíÿì

Í.Õèøèãò

Ðåäàêòîð: Á.Ýíõò¿âøèí

ÓËÀÀÍÁÀÀÒÀÐ

2012


ÃÀÐ×ÈÃ

ÍÝÃįÃÝÝÐ ÕÝÑÝÃ

ÎÐ×ÈÍ ¯ÅÈÉÍ ØÈÍÆËÝÕ ÓÕÀÀÍÛ ÕªÃÆÈË ÁÀ

ÌÎÍÃÎËÛÍ ÓËÑÛÍ ØÈÍÆËÝÕ ÓÕÀÀÍÛ ÀÊÀÄÅÌÈ .................................... 11

1. ÁÍÌÀÓ äàõü øèíæëýõ óõààíû õºãæèëò ................................................................. 12

2. Ìîíãîëûí øèíæëýõ óõààíû 40 æèëèéí îéä .............................................................. 19

3. Ìîíãîëûí Øèíæëýõ óõààíû 50 æèëèéí îéä ............................................................. 26

4. ÁÍÌÀÓ-ûí Øèíæëýõ Óõààíû Àêàäåìèéí òîâ÷ ò¿¿õ. ............................................... 33

5. ÁÍÌÀÓ-ûí ØÓÀ-èàñ 1961-1965 îíä ã¿éöýòãýñýí ýðäýì øèíæèëãýýíèé

àæëûí ¿ð ä¿í. 1966-1970 îíä òàâèõ çîðèëòûí òóõàé .............................................. 113

6. ØÓÀ-èàñ 1966-1970 îíä ã¿éöýòãýõ 5 æèëèéí ýðäýì øèíæèëãýýíèé

àæëûí òºëºâëºãººíèé áèåëýëòèéí ÿâö áà ìàíàé çîðèëò ......................................... 129

7. ÁÍÌÀÓ-ûí ØÓÀ-èàñ 1966-1970 îíä ã¿éöýòãýñýí ýðäýì

øèíæèëãýýíèé àæëûí ä¿í áà öààøäûí çîðèëò ........................................................ 137

8. ÁÍÌÀÓ-ûí ØÓÀ-èàñ ºíãºðñºí òàâàí æèëä ÿâóóëñàí øèíæëýë

ñóäëàëûí àæëûí ä¿í áà 1976-1980 îíóóäàä ã¿éöýòãýõ çîðèëò ............................... 152

9. ÁÍÌÀÓ-ûí ØÓÀ-èàñ VI òàâàí æèëä ÿâóóëñàí ýðäýì øèíæèëãýýíèé

àæëûí ä¿í, 1981-1985 îíä ã¿éöýòãýõ ñóäàëãààíû çîðèëò ....................................... 178

10. Àêàäåìèÿ íàóê Ìîíãîëüñêîé íàðîäíîé ðåñïóáëèêè ................................................ 196

11. Óñïåõè ðàçâèòèÿ íàóêè â ÌÍÐ ................................................................................... 199

12. Äîñòèæåíèÿ íàóêè Íàðîäíîé Ìîíãîëèè ................................................................... 210

13. Àêàäåìè÷ Á.Øèðýíäýâ áà Ìîíãîë-Îðîñûí õàìòàðñàí áèîëîãèéí

èæ á¿ðýí ýêñïåäèöè .................................................................................................... 213

14. Àêàäåìè÷ Á.Øèðýíäýâ áà Ìîíãîë-Îðîñûí ýðòíèé àìüòàí

óðãàìëûí õàìòàðñàí ñóäàëãàà .................................................................................... 216

15. Àêàäåìè÷ Á.Øèðýíäýâ áà Ìîíãîëûí Ãåîëîãè ñóäëàë ............................................. 220

16. Á.Øèðýíäýâ áà Ìîíãîë Ǻâëºëòèéí ò¿¿õ ñî¸ëûí õàìòàðñàí ýêñïåäèö ................ 224

ÕΨÐÄÓÃÀÀÐ ÕÝÑÝÃ

ØÈÍÆËÝÕ ÓÕÀÀÍ ÑÓÄËÀËÛÍ ÀÑÓÓÄÀË ....................................................... 227

1. Øèíæëýõ óõààíû çîõèîí áàéãóóëàëòûí ëåíèí÷ çàð÷èì ................................... 228

2. Øèíæëýõ óõààí õàðèèëöàí óÿëäàæ õàðèëöàí íºëººëºõèéí ó÷èð .................... 234

3. ÁÍÌÀÓ-ä íèéãýì, øèíæëýõ óõààí õî¸ð õýðõýí õàðèëöàí

¿éë÷èëæ áàéäãèéí çàðèì àñóóäàë .......................................................................... 237

4. ÁÍÌÀÓ-ûí ¿éëäâýðëýõ õ¿÷íèé õºãæèë áà áàéðøèëòèéí àñóóäàëä ................. 243

5. Íèéãýì-ýäèéí çàñãèéí õºãæëèéí õýòèéí òºëºâ - ïðîãíîçûí àðãà

áàðèëûí çàðèì àñóóäàë ............................................................................................. 247

6. Ìîíãîë óëñûí øèíæëýõ óõààíû ºãººæèéã çàõ çýýëèéí íºõöºëä

¿ð á¿òýýëòýé àøèãëàõ íü .......................................................................................... 257

7. Ǻâëºëòèéí øèíæëýõ óõààíû îëîí óëñûí à÷ õîëáîãäîë ................................... 260

8. Áàéãàëèéí íººöèéã ¿ð á¿òýýëòýé àøèãëàõ, õ¿ðýýëýí áóé áàéãàëèéí

íººöèéã õàìãààëàõ øèíæëýõ óõààíû ¿íäýñëýëèéí çàðèì àñóóäàë .................. 265

9. Ïðàêòèê àìüäðàëä òîäîðõîé ¿ð á¿òýýë ãàðãàÿ ..................................................... 276

10. Áàéãàëü îð÷íûã õàìãààëæ èðñýí ìàíàé àðä ò¿ìíèé çàíøëààñ ......................... 279

11. Ãàäààäààð æóóë÷èëñàí ìîíãîë÷óóä ........................................................................ 281

7


ÀÊÀÄÅÌÈ× Á.ØÈÐÝÍÄÝ – ØÈÍÆËÝÕ ÓÕÀÀÍ ÑÓÄËÀË

Ýìõýòãýã÷èéí ¿ã

Ìîíãîë îðîíä øèíæëýõ óõààíûã õºãæ¿¿ëýõ, ÿëàíãóÿà ìîíãîë îþóíû èõ óóðõàé

áîëñîí Óëñûí èõ ñóðãóóëü, Øèíæëýõ óõààíû Àêàäåìèéã áàéãóóëàõ, õ¿í àðäàà

ìýäëýã áîëîâñðîëòîé áîëãîæ, ýðäýì ò¿ãýýõ, ýðäýì øèíæèëãýýíèé áàéãóóëëàãóóäûã

áîëîâñîí õ¿÷íýýð õàíãàõ, ñóäëàãàà øèíæèëãýýíèé àæëûã çîõèîí áàéãóóëàõ,

øèíæëýõ óõààí ¿éëäâýðëýëèéã õîëáîõ, øèíæëýõ óõààíûã õºãæ¿¿ëýõ, õýòèéí òºëºâ,

õºãæëèéí õàíäëàãûã òîäîðõîéëîõîä Ìîíãîëûí ýðäýìòýä äîòðîîñ îíöãîé õ¿÷èí

ç¿òãýñýí õ¿í áîë ÿàõûí àðãàã¿é àêàäåìè÷ Áàçàðûí Øèðýíäýâ þì.

Òýðáýýð øèíæëýõ óõààíû ñàéí çîõèîí áàéãóóëàã÷, ñàéí óäèðäàã÷, ººðèéí

ñîíãîñîí ñóäëàãààíûõàà ÷èãëýëýýð ñàéí ýðäýìòýí áàéñàí áèëýý.

Àêàäåìè÷ Á.Øèðýíäýâ Ìîíãîë îðîíä øèíæëýõ óõààíûã õºãæ¿¿ëýõýä îþóí

áèëýã, àâúÿàñ ÷àäâàðàà çîðèóëààä çîãñîîã¿é øèíæëýõ óõààíûã õºãæ¿¿ëýõ ç¿éòîãòëûã

ñóäëàõ, ñóäëàãàà øèíæèëãýýíèé àæëûí ¿ð ºãººæèéã äýýøë¿¿ëýõ, ÿëàíãóÿà ò¿¿íèé

çîõèîí áàéãóóëàëòûã ñàéæðóóëàõ, ñóäëàãààíû ¿ð ä¿íã ¿íýëæ öýãíýõ, îþóíû

á¿òýýëèéã ºíäºðò ºðãºõ, ñóäëàà÷äûã óðàìøóóëæ, õºõè¿ëýí äýìæèõ á¿õèé ë òàëûí

àæëûã øèíæëýõ óõààíû ¿íäýñëýëòýé ÿâóóëàõ, ººðººð õýëáýë Ìîíãîëä øèíæëýõ

óõààíñóäëàëûã õºãæ¿¿ëýõýä èõýýõýí àíõààðàë òàâüæ, Ìîíãîëûí àíõíû øèíæëýõ

óõààí ñóäëàà÷äûã áýëòãýõýä ººðèéí áèåýð îðîëöñîí õ¿í þì.

ªºðºº ÷ øèíæëýõ óõààíû õºãæëèéí õîëáîãäîëòîé, òîäîðõîé àñóóäëûã àâ÷ ¿çñýí,

ñóäëàãààíû ÷èãëýë õàíäëàãà òîãòîîõ, àíõààðàõ àñóóäëóóäûí òàëààð áàéíãà ÿðüæ,

áè÷èæ áàéñàí õ¿í áºãººä ò¿¿íèé îëîí á¿òýýë ýä¿ãýý ÷ óòãà ó÷èð, à÷ õîëáîãäëîî

àëäààã¿é áàéíà.

XIX çóóíû õî¸ðäóãààð õàãàñààñ ýõëýí ñóäëàà÷äûí àíõààðàëä ºðòºõ áîëñîí

øèíæëýõ óõààí ñóäëàëûí òàëààð òýðáýýð ÿìàãò ñàíàà òàâüæ, õîëáîãäîë á¿õèé

íîì, õýâëýëòýé áàéíãà òàíèëöàæ, ñóäëàà÷äûã òýð ç¿ã ð¿¿ õàíäóóëæ, øèíæëýõ

óõààíàà õºãæ¿¿ëýõýä èõýýõýí àíõààðàë òàâüæ, øèíæëýõ óõààíñóäëàëûã Ýõ îðîíäîî

õºãæ¿¿ëýõèéí òºëºº ìàø èõ ç¿òãýë ãàðãàæ èðñýí þì.

1970-ààä îíû äóíä ¿åýñ ÇÕÓ-ûí øèíæëýõ óõààíñóäëàà÷èäòàé õîëáîî òîãòîîæ,

òóõàéí ¿åä ØÓÀ-èéí ñàíõ¿¿ãèéí àëáûã òýðã¿¿ëæ àñàí Ø.×óëóóíáààòàðûã ººðèéí

äîòíû àíä À.Ï.Îêëàäíèêîâîîð äàìæóóëàí Íîâîñèáèðñêèéí íýðò øèíæëýõ óõààí

ñóäëàà÷ Þ.Ì.Êàíûãèíä øàâèëóóëàí ñóðãàæ, óëìààð Ìîñêâàãèéí øèíæëýõ óõààí

ñóäëàà÷ Ñ.Ð.Ìèêóëèíñêèé, Ñ.Ã.Êàðàìóðçà íàðòàé áèå÷ëýí õîëáîî òîãòîîæ, øèíæëýõ

óõààíû ç¿éòîãòëûã ñóäëàäàã øèíý ñàëáàðûí ¿ð ä¿íã Ìîíãîëûí øèíæëýõ óõààíûã

õºãæ¿¿ëýõýä àøèãëàäàã áîëîõ çîðèëãîîð ýíý ñàëáàðò äàãíàí àæèëëàõ ìýðãýæëèéí

ñóäëàà÷ áîëæ èðýõ äààëãàâàð ºãºí èëãýýñýí õ¿í íü ¿¿íèéã áè÷èã÷ áèáýýð áèëýý.

1978 îíîîñ ØÓÀ-èéí ôèëîñîôè, ñîöèîëîãè ýðõèéí Õ¿ðýýëýíãèéí ØÓÊÎ-ûí

òàñàãò øèíæëýõ óõààíñóäëàëààð àæèëëàõ àíõíû ñóäëàà÷äûã àæèëëóóëæ, óëìààð

òóñ Õ¿ðýýëýíä Øèíæëýõ óõààíñóäëàëûí áèå äààñàí Òàñàãèéã áàéãóóëàâ. Óã Òàñàã

íü ¿éë àæèëëàãààãàà ØÓÀ-èéí Òýðã¿¿ëýã÷äèéí ãàçàðò àæèëëàæ áóé ýðäýìòýä

áîëîí øèíæëýõ óõààíñóäëàëûí ÷èãëýëèéã ñîíèðõîí, ñóäëàãàà õèéæ áóé õ¿ì¿¿ñòýé

îéð õîëáîî òîãòîîí, òîäîðõîé ñýäâèéã õàìòðàí áîëîâñðóóëàõ çàðãà áàðèëààð ¿éë

àæèëëàãààà ÿâóóëæ áàéâ.

1970-1980 îíû ¿å áîë Àêàäåìè÷ Á.Øèðýíäýâèéí ñàíàà÷ëàãà, óäèðäëàãà äîð

øèíæëýõ óõààíñóäëàëä àíõààðàë òàâüæ, ñóäëàãààíû àíõíû á¿òýýë¿¿ä ãàð÷, ýíý

÷èãëýëýýð äàãíàí àæèëëàõ ñóäëàà÷èä àíõíû àëõàìàà õèéæ áàéñàí ¿å þì.

8


Äîêòîð Ö.ÿðáàäàì “ÁÍÌÀÓ-ä øèíæëýõ óõààí-òåõíèêèéí äýâøëèéã õóðäàñãàõ

àñóóäàë /ÓÁ. 1974/, Þ.Ì.Êàíûãèí, Ø.×óëóóíáààòàð íàð “Øèíæëýõ óõààí òåõíèêèéí

÷àäàâõè” /ÓÁ. 1975/ á¿òýýë¿¿ä íèéòë¿¿ëñýí íü øèíæëýõ óõààíñóäëàëûí ÷èãëýëýýð

íèéòëýãäñýí àíõíû á¿òýýë¿¿ä áîëîâ.

Àêàäåìè÷ Á.Øèðýíäýâèéí “Ìîíãîëûí øèíæëýõ óõààíû 40 æèë”, “Ìîíãîëûí

øèíæëýõ óõààíû ºãººæèéã çàõ çýýëèéí íºõöºëä ¿ð á¿òýýëòýé àøèãëàõ íü”,

“Øèíæëýõ óõààíû çîõèîí áàéãóóëàëòûí Ëåíèí÷ çàð÷èì”, “Áàéãàëèéí íººöèéã ¿ð

á¿òýýëòýé àøèãëàõ, õ¿ðýýëýí áóé áàéãàëèéí íººöèéã õàìãààëàõ, øèíæëýõ óõààíû

¿íäýñëýëèéí çàðèì àñóóäàë”, “Ïðàêòèê àìüäðàëä òîäîðõîé ¿ð á¿òýýë ãàðãàÿ” çýðýã

¿ã¿¿ëýë íü øèíæëýõ óõààíû õºãæëèéí àìèí ÷óõàë àñóóäëóóä, øèíæëýõ óõààíû

õºãæëèéí ç¿éòîãòëûã ñóäëàõ õýðýãöýý, øààðäëàãà áèé áîëñíûã òîäîòãîæ ºãñºí þì.

Á.Øèðýíäýâ ººðèéí îðîíä øèíæëýõ óõààíñóäëàëûã õºãæ¿¿ëýõäýý á¿ð àíõíû

àëõìààñ íü ýõëýýä ÇÕÓ-ûí áîëîí äýëõèéí øèíæëýõ óõààíû õºãæëèéí àëõàì,

ñóäëàëòàé íÿãò õàðèëöàà õîëáîîòîéãîîð õºãæ¿¿ëýõ, ãàäààäûí ñóäëàà÷äûí á¿òýýëòýé

ã¿íçãèé òàíèëöàõ, òýäíýýñ ñóðàëöàõûã ÷óõàë÷èëæ áàéâ.

Æ.Áåðíàëûí “Íèéãìèéí ò¿¿õýí äýõ øèíæëýõ óõààí”, Ä.Ïåëüö, Ô.Ýíäðþñ íàðûí

“Áàéãóóëëàãà äàõü ýðäýìòýä”, Ï.Óàéòûí “Ñóäëàãàà, áîëîâñðóóëàëòûã óäèðäàõ

íü”, Ä.Ïðàéñûí “Òîäîðõîé áîëîí òîäîðõîé áóñ øèíæëýõ óõààí äàõü èøëýëèéí

êâîò”, “Å.Ãàðôèëüäûí “Èøëýëèéí èíäåêñ, ò¿¿íèéã øèíæëýõ óõààí, òåõíîëîãè,

íèéãìèéí ñóäëàëä íýâòð¿¿ëýõ îíîë” çýðýã á¿òýýë¿¿äèéã ñóäëóóëæ, Ã.Ì.Äîáðîâ,

Ñ.Ð.Ìèêóëèíñêèé, Þ.Ì.Êàíûãèí, Ã.À.Ëàõòèí, Â.À.Æàìèí, Ñ.Ã.Êàðà-ìóðçà íàðûí íîì

á¿òýýëýýñ îð÷óóëàõûã çºâëºäºã áàéâ.

Äàøðàìä ¿ã¿¿ëýõýä, áèäíèé ÿðüäãààð, Øèíæëýõ óõààíû Àêàäåìè “äðàì”

áîëæ, Äðàìûí òåàòð “àêàäåìèê” áîëîõûí ºìíºõºí º÷¿¿õýí àñïèðàíò íàäàä ÇÕÓûí

ØÓÀ-èéí Åðºíõèéëºã÷ À.Ï.Àëåêñàíäððîâûí “Íàóêà – ñòðàíå”, Áîëãàðûí

øèíæëýõ óõààíñóäëàà÷, äîêòîð Í.Ñòåôàíîâûí “Ìóëüòèïëèêàöèîííîé ïîäõîä è

ýôôåêòèâíîñòü” ãýäýã íîìóóäûã äàðóé îëæ ÿâóóëàõûã äààëãàæ õýë¿¿ëñýí áàéæ

áèëýý.

Ñóë ÷ºëººòýé áîëñîí õîéíîî ÷ íàäààñ øèíæëýõ óõààí ñóäëàëààð ñóäëàãàà

õèéõèéã, á¿òýýë ãàðãàõûã øààðäàæ, øàâäóóëäàã ë áàéñàí. Òýð áîë Ìîíãîëûí

øèíæëýõ óõààíààñ õîë õºíäèé àìüäàð÷ ÷àääàãã¿é õ¿í áàéëàà.

Ìèèé áèå øèíæëýõ óõààíñóäëàëûí ÷èãëýëýýð áè÷ñýí õàìãèéí àíõíû ¿ã¿¿ëýë

áîëîõ “Ìåæäóíàðîäíàÿ ýêñïåäåöèÿ êàê ôîðìà íàó÷íûõ êîììóíèêàöèé” íýðòýé

áÿöõàí ¿ã¿¿ëýë, “Îñîáåííîñòü íàó÷íûõ èññëåäîâàíèé â ÌÍД íýðòýé èëòãýë, “Ïóòè

ïîâûøåíèÿ ýôôåêòèâíîñòü íàó÷íûõ èññëåäîâàíèé â îáëàñòè åñòåñòâåííûõ íàóê â

ÌÍД ñýäýâò äèññåðòàöèéí àæëàà õ¿ðòýë àêàäåìè÷ Á.Øèðýíäýâèéí ñàíàà áîäëûí

îðîëöîî, çºâëºë㺺, ÷èãëýëèéí äîð ë áè÷ñýí ãýæ áîääîã.

Ìîíãîëä øèíæëýõ óõààíñóäëàëûã õºãæ¿¿ëüå, ýíý ÷èãëýëýýð ñóäëàãàà

øèíæèëãýýíèé àæèë õèéå, á¿òýýë ãàðãàÿ ãýæ çîðüæ àñàí äîêòîð Ø.×óëóóíáààòàð,

äîêòîð Ã.Ñ¿ðýíæàâ, äîêòîð Í.Õ¿¿õýíæèìýý, äîêòîð Ä.Ìèøèãäîðæ, äîêòîð

Á.Äàøçýâýã, Ä.Òºìºðìýýëýã, À.Þìæýý çýðýã îëîí îëîí õ¿í àêàäåìè÷ Á.Øèðýíäýâ

ãóàéä òàëàðõàæ ÿâäàã áàéõàà ãýæ áîäîæ áàéíà.

Àêàäåìè÷ Á.Øèðýíäýâèéí “Á¿òýýëèéí ÷óóëãàí” 10 áîòü íîìûí ýíýõ¿¿ áîòèéã

äîêòîð Í.Õèøèãòèéí õàìò ýìõòãýí, ò¿¿íèé øèíæëýõ óõààíñóäëàëûí õîëáîãäîëòîé

á¿òýýë¿¿ä ãýæ ¿çýæ áîëîõ õýëñýí ¿ã, èëòãýë, ¿ã¿¿ëëýýñ ýõëýýä òîäîðõîé ÷èãëýëèéí

çàðèì á¿òýýëýýð á¿ðä¿¿ëýâ.

Á.Øèðýíäýâ ãóàéí á¿òýýë¿¿ä äîòîð òýð ë öàã ¿åèéí ¿ã õýëëýã, îéëãîëò

óõààðàë, ¿çýë áàðèìòëàëûí òóõàéí ¿åèéí õàíäëàãà, îäîî áîë ººðººð ¿çýæ, ººð

óòãà àãóóëãàòàéãààð áè÷ìýýð ç¿éë íýëýýä áàéãàà áîëîâ÷ áèä çîõèîã÷èéí ýðõèéã

9


õºíäºõèéã õ¿ññýíã¿é. Òýãýýä ÷ áàðèìòûã ¿éì¿¿ëæ áóñíèóëàõ áèø, ò¿¿íèéã îéëãîõ íü

ò¿¿õñóäëàëä ÷óõàë áàéäàã ãýäýã äýý.

Ìîíãîëä øèíæëýõ óõààíûã õºãæ¿¿ëýõèéí òºëºº, Øèíæëýõ óõààíû Àêàäåìèéã

¿¿ñãýí áàéãóóëàõûí òºëºº, ýðäýìòýä ñóäëàà÷äûí òîì àðìèéã áýëòãýí, øèíæëýõ

óõààíû áàéãóóëëàãóóäûã áýõæ¿¿ëýõ, õºãæ¿¿ëýõ, óëñ îðíû øèíæëýõ óõààíû áîäëîãûã

òîäîðõîéëîõ, ýðäýì ñóäëàëûí àæëûí ÷èãëýë õàíäëàãûã òîãòîîõ çýðýã àñàð ºðãºí

õ¿ðýýã õàìàðñàí òîì àæèë áîë Á.Øèðýíäýâèéí àìüäðàëûí ñàëøã¿é õýñýã, íàðèéíäàà

ò¿¿íèé á¿õèé ë àìüäðàë, ¿éëñèéí òîäîðõîéëîëò, óòãà ó÷èð áîëæ áàéãàà áèëýý.

Áîòèéã áýëòãýõ, ýìõëýõ, á¿ðä¿¿ëæ á¿òýýõýä îðîëöñîí á¿õ õ¿íä òàëàðõàë

èëýðõèéëæ áàéíà.

Ýíý áîòü øèíæëýõ óõààíû çîõèîí áàéãóóëàã÷èä, ñóäëàà÷èä, ìîíãîë îþóíû

÷àäàâõè, á¿òýýë÷ îðîëöîîã ñóäëàã÷äàä ¿íýòýé õóâü íýìýð áîëîõ íü äàìæèãã¿é.

Ýíýõ¿¿ íîì áîë áèäíèé ç¿ãýýñ àóãàà èõ ýðäýìòýí Áàçàðûí Øèðýíäýâ áîëîí íîì

ýðäìèéí ºòãºñ äýýäýñòýý ºðãºí áàðüæ áóé õ¿íäëýë äýýäëýë, ñýòãýëèéí ºðãºë áîëæ

áàéãàà ãýäýãò ã¿íýý èòãýíýì.

Íîìûí öàãààí áóÿí äýëãýðýõ áîëòóãàé.

Äîêòîð Ë.Äàøíÿì

2012.05.01

10


ÍÝÃįÃÝÝÐ ÕÝÑÝÃ

ÎÐ×ÈÍ ¯ÅÈÉÍ ØÈÍÆËÝÕ

ÓÕÀÀÍÛ ÕªÃÆÈË ÁÀ

ÌÎÍÃÎËÛÍ ÓËÑÛÍ ØÈÍÆËÝÕ

ÓÕÀÀÍÛ ÀÊÀÄÅÌÈ


ÁÍÌÀÓ ÄÀÕÜ ØÈÍÆËÝÕ ÓÕÀÀÍÛ ÕªÃÆÈËÒ

ªíãºðñºí äº÷èí æèëèéí äîòîð ìàíàé àðä ò¿ìíèé îëñîí òîìîîõîí àìæèëòûí íýã

áîë ýðäýì øèíæèëãýýíèé àæèë õºãæèæ, õºäºëìºð÷ ñýõýýòýíòýé áîëñîí ÿâäàë ìºí.

Õóâüñãàëûí ºìíºõ ìîíãîë îðíû ýäèéí çàñàã, ñî¸ëûí õîöðîãäëîîñ øàëòãààëñàí

õýí á¿õíèé ìýäýõ ò¿¿õýí îíöëîãèéí óðøãààð ìàíàé îðíû øèíæëýõ óõààíû

õºãæëèéí çàìä íýëýýä áýðõøýýë òîõèîëäîæ áàéñàí þì. ÌÀÕÍ àíõíààñàà ìàíàé

îðíû øèíæëýõ óõààíû õºãæèëä áàéíãà àíõààðàë òàâüñààð èðñýí þì. Íàìûí àíõíû

áàðèìò áè÷ã¿¿äýä àðä ò¿ìíèéã ãýãýýð¿¿ëýõ, ñî¸ë øèíæëýõ óõààíûã õºãæ¿¿ëýõ òóõàé

òîäîðõîé ¿ã¿¿ëñýí áàéäàã.

1924 îíû 9-ð ñàðûí 9-íä Ãýãýýð¿¿ëýõ ÿàìíû á¿ðýëäýõ¿¿íä “Ñóäàð áè÷ãèéí

õ¿ðýýëýí” ãýäýã íýðòýé ýðäýì øèíæèëãýýíèé áàéãóóëëàãà áàéãóóëàõ òóõàé øèéäâýð

ãàðñíààð îäîîãèéí Øèíæëýõ óõààíû Õ¿ðýýëýíãèéí ¿íäñèéã òàâüñàí áàéíà. ̺í îíû

9-ð ñàðûí 19-íä Ñóäàð áè÷ãèéí Õ¿ðýýëýíãèéí ä¿ðìèéã áàòàëæýý. Ìàíàé íàì, çàñàã

õóâüñãàë äºíãºæ ìàíäààä áàéñàí õ¿íä áýðõøýýëòýé ¿åä Ñóäàð áè÷ãèéí Õ¿ðýýëýíä

Íèéñëýëèéí “Ãîîæèíãèéí ºíäºð” ãýäýã øèëäýã áàéð, íýëýýä èõ ìºíãºí õºðºíãº, èõ

áàãà àëü íýãýí áýëòãýë ìýäëýã á¿õèé àæèëòàí íàðûã õóâèàðëàæ ºãñºí áàéíà.

Íàì òóñ îðíû çóóí æèëèéí õîöðîãäîëûã àðèëãàæ, Ýõ îðíîî õºãæ¿¿ëýí

ìàíäóóëàõ õóâüñãàëò àðãà õýìæýý àâ÷ ÿâóóëñàíû äîòîð ýðäýì øèíæèëãýýíèé

àíõíû áàéãóóëëàãûã áèé áîëãîæ, ýíý íü îéðûí èðýýä¿éä ýðäýì øèíæèëãýýíèé

òîì òºâ áîëíî ãýäãèéã ìýäýæ áàéâ. Íàìûí Òºâ Õîðîîíû ñàéøààñàí Ñóäàð áè÷ãèéí

Õ¿ðýýëýíãèéí ä¿ðìýíä“...Ñàíàâàë îäîî áàéãàà ìàíàé Ñóäàð áè÷ãèéí Õ¿ðýýëýí áàéí

áàéñààð õºãæèí äýëãýð÷, óõààí á¿ãäèéã á¿ðäýýñýí... Àêàäåìè áîëæ ÷àäàõ áóé çàà”

ãýæýý.

Àðäûí õóâüñãàëûí ò¿¿õýí ¿å øàòíû ýýëæèò çîðèëòûí äàãóó Øèíæëýõ óõààíû

Õ¿ðýýëýíãèéí çîõèîí áàéãóóëàëò ººð÷ëºãäºí ñàéæèðñààð èðñýí þì. 1924 îíä Ñóäàð

áè÷ãèéí Õ¿ðýýëýíã Ãýãýýð¿¿ëýõ ÿàìíû á¿ðýëäýõ¿¿íýýñ òóñãààðëààä 1930 îíû 11-ð

ñàðä ÁÍÌÀÓ-ûí Ñàéä íàðûí Ǻâëºëèéí øèéäâýðýýð ÿàì ýðõòýé Øèíæëýõ óõààíû

Õ¿ðýýëýí áîëãîí ººð÷èëæýý.

Òóñ óëñàä äýýä áîëîâñîðëûí õýðýã õºãæñºíèé ¿ðýýð 1957 îíä Çàñãèéí ãàçàð,

Øèíæëýõ óõààíû Õ¿ðýýëýíã ÁÍÌÀÓ-ûí Øèíæëýõ óõààí, Äýýä áîëîâñðîëûí

Õ¿ðýýëýí áîëãîæ, ò¿¿íä óëñûí Èõ ñóðãóóëèéã øóóä õàðúÿàëóóëæ, áóñàä äýýä

ñóðãóóëèóäûã ýðäýì øèíæèëãýý çààõ àðãûí õóâüä çàõèðóóëàõ íü ç¿éòýé ãýæ ¿çýæ

áàéñàí þì.

Îäîî ¿åä ýðäýì øèíæèëãýýíèé áîëîí äýýä ñóðãóóëèéí áîëîâñîí õ¿÷èí ºññºí

ó÷èð ìàíàé íàì, çàñàã äýýä ñóðãóóëèéã ØÓÄÁÕ-èéí á¿ðýëäýõ¿¿íýýñ ñàëãàæ òóñ îðíû

ýðäýì øèíæèëãýýíèé àæëûã òºâëºð¿¿ëýí óäèðäàõûã Øèíæëýõ óõààíû Àêàäåìèä

¿¿ðýã áîëãîñîí ÷óõàë øèéäâýð ãàðãàëàà.

1961 îíû 5-ð ñàðûí 16-íû ºäºð ÁÍÌÀÓ-ûí Àðäûí èõ õóðëûí òýðã¿¿ëýã÷äýýñ

Øèíæëýõ óõààíû Àêàäåì áàéãóóëàõ òóõàé çàðëèã ãàðãàæýý.̺í ñàðûí 18-22-íû

ºäð¿¿äýä òóñ óëñûí ýðäýìòýí íàðûí äîòðîîñ Àêàäåìèéí æèíõýíý áà ñóðâàëæëàã÷

ãèø¿¿äèéí íýðñèéã ýðäýì øèíæèëãýýíèé õ¿ðýýëýíã¿¿ä áà äýýä ñóðãóóëèóäûí

Ýðäìèéí çºâëºë¿¿äýýñ äýâø¿¿ëýí òàâüñíûã ÁÍÌÀÓ-ûí Ñàéä íàðûí Ǻâëºëººñ

õÿíàí ¿çýýä Àêàäåìèéí æèíõýíý ãèø¿¿íýýð 9 õ¿í, ñóðâàëæëàã÷ ãèø¿¿íýýð 19 õ¿íèéã

áàòàëñàí áèëýý.

Àêàäåìèéí á¿õ ãèø¿¿äèéí àíõíû õóðëààð çîõèîí áàéãóóëàëòûí àñóóäëûã

õýëýëöýæ Àêàäåìèéí óäèðäëàãûã ñîíãîâ. ̺í ñàðûí 24- íä òóñ óëñûí Øèíæëýõ

óõààíû Àêàäåìèéã íýýñýí ¸ñëîëûí õóðàë áîëîâ.

12


ÌÀÕÍ -ûí Òºâ õîðîî, Ñàéä íàðûí Ǻâëºëººñ Àêàäåìèéã íýýõýä çîðèóëàí

èð¿¿ëñýí áàÿðûí áè÷èãò “... ìàíàé îðîíä Øèíæëýõ óõààíû Àêàäåìèéã áàéãóóëñàí

ÿâäàë íü ìîíãîëûí àðä ò¿ìíèé ò¿¿õýíä áàéãàà ãàðàìãàé ¿éë ÿâäàë áºãººä àðäûí ýðõò

Ìîíãîë óëñûí õºãæñºí 40 æèëèéí õóãàöààíä îëæ àâñàí àñàð èõ àìæèëò ÿëàëòûí íýã

íü ìºí” ãýæ òýìäýãëýñýí þì.

Øèíæëýõ óõààíû áàéãóóëëàãûí ýäãýýð çîõèîí áàéãóóëàëòûí ººð÷ëºëò¿¿ä íü

ìàíàé øèíæëýõ óõààíû õºãæëèéí çàìûã óëàì ºðãºí áîëãîæ áàéíà.

Àðäûí çàñãèéí ýõýí ¿åä ýðäýì øèíæèëãýýíèé àæëûã ¿íäñýíäýý Ýõ îðíû ò¿¿õ,

õýë, ãàçàðç¿é, óãñààòíûç¿éí ÷èãëýëýýð ÿâóóëæ áàéëàà.

Íàì çàñàã Øèíæëýõ óõààíû Õ¿ðýýëýíä áóñàä îðíû øèíæëýõ óõààíû áàéãóóëëàãà

áîëîí ýðäýìòýäòýé ýðäýì øèíæèëãýýíèé àæëûí õîëáîîòîé áàéõ á¿õ áîëîëöîîã

îëãîæýý. Á¿ð 1925 îíä Ìîíãîëûí ñóäëàëä õóâü íýìýð îðóóëñàí ãàäààäûí íýðò

ýðäýìòäèéã Øèíæëýõ óõààíû Õ¿ðýýëýíãèéí á¿õ ãèø¿¿äèéí õóðëààñ ººðèéíõºº

ãèø¿¿í áîëãîí ñîíãîñîí áàéíà. ̺í òýð îíä Øèíæëýõ óõààíû Õ¿ðýýëýíãèéí

òºëººëºã÷èä ÑÑÑÐ-èéí Øèíæëýõ óõààíû Àêàäåìèéí 200 æèëèéí îéí áàÿðò

îðîëöñîí áàéíà. Íýëýýä ñ¿¿ëä Ǻâëºëòèéí íýðò àêàäåìè÷, áîòàíèê÷, Â.Ë.Êîìàðàâ

Òºâ Àçèéã ñóäëàã÷ Ï.Ê. Êîçëîâ, Ìîíãîëûã ñóäëàã÷ Ñ.À.Êîçèí, ãàçàð áàÿëàã ñóäëàã÷

Â.À.Îáðó÷åâ çýðýã ýðäýìòäèéã ÁÍÌÀÓ-ûí Øèíæëýõ óõààíû Õ¿ðýýëýíãèéí ãèø¿¿í

áîëãîí ñîíãîæýý.

Òºâ Àçèéí óðãàìàëç¿éí òóõàéëáàë, ÁÍÌÀÓ-ûí óðãàìëûí ç¿éí íèéòýä ºðãºí

àëäàðøñàí ýðäýì øèíæèëãýýíèé çîðèëòóóäûã áè÷ñýí Â.Ë. Êîìàðîâ ÇÑÁÍÕÓ-ûí

ØÓÀ-èéí Åðºíõèéëºã÷ áàéõäàà Ñóäàð áè÷ãèéí Õ¿ðýýëýíòýé ýðäýì øèíæèëãýýíèé

õîëáîî õàðèëöààòàé àæèëëàäàã ÇÑÁÍÕÓ-ûí ØÓÀ-èéí Ìîíãîëûí Êîìèññûã 1924

îíîîñ ýõëýí òîëãîéëæ áàéâ. 1929 îíû 10-ð ñàðä ÇÑÁÍÕÓ-ûí Øèíæëýõ óõààíû

Àêàäåìè, ÁÍÌÀÓ-ûí Ñóäàð áè÷ãèéí Õ¿ðýýëýí õî¸ð ýðäýì øèíæèëãýýíèé àæèë

õàìòðàí õèéõ òóõàé Ãýðýý áàéãóóëæýý. ÌÀÕÍ, àðäûí çàñãèéí òóñëàìæ äýìæëýãýýð

ìàíàé îðíû ýðäýì øèíæèëãýýíèé àæèëòàí íàð áà äýëõèéí àíõäóãààð ñîöèàëèñò

îðíû ýðäýìòýí íàðûí õàìòûí íÿãò àæèëëàãàà íü áàÿëàã ¿ð ä¿í ¿ç¿¿ëæ, Ìîíãîëûí

ò¿¿õ, óðëàã, ãàçàð ñóäëàëûí òàëààð ìàø èõ ìàòåðèàëûã áèé áîëãîæýý.

Ñóäàð áè÷ãèéí Õ¿ðýýëýíèéí ãèø¿¿äèéí àíõíû ýðäýì øèíæèëãýýíèé áà ýðäýì

øèíæèëãýýíèé õÿëáàð÷èëñàí çîõèîëóóä íü 1924, 1925 îíä, 1927 îíä ò¿¿õ÷ Ìàãñàðæàâ

õóðöûí Ìîíãîë óëñûí øèíý ò¿¿õ , 1934 îíä ò¿¿õ÷ Äýíäýâèéí “Ìîíãîë óëñûí òîâ÷

ò¿¿õ” õýâëýãäýí ãàðàâ. ̺í òýð îíä Õ.×îéáàëñàí áóñàä õ¿ì¿¿ñèéí õàìòààð Àðäûí

õóâüñãàëûí ò¿¿õèéí 2 äýâòýð áè÷èæ õýâëýí íèéòýëæýý. Ýíý ¿åýñ ýõëýí òóñ îðîíä

ò¿¿õèéí øèíæëýõ óõààí õºãæèæ, ìàðêñèñò àðãà ñóäëàëûã ýçýìøñýí áîëîâñîí õ¿÷èí

ºñ÷, ò¿¿õèéí øèíæëýõ óõààíû á¿òýýë¿¿ä õýâëýãäýí ãàðãàõ íü æèëýýñ æèëä îëøðîâ.

1954 îíä ÁÍÌÀÓ, ÇÑÁÍÕÓ-ûí ò¿¿õ÷èä õàìòðàí “ÁÍÌÀÓ-ûí ò¿¿õ”-èéí íýã áîòü

çîõèîæ íèéòýëñýí íü ìàíàé ò¿¿õ÷äèéí ýðäýì øèíæèëãýýíèé ºñºëòèéã õàðóóëàõûí

õàìò çºâëºëòèéí ýðäýìòäèéí ñàéõàí íºëººã ¿ç¿¿ëæ áàéíà.

Îäîî ìàíàé ò¿¿õèéí ýðäýìòýä ÁÍÌÀÓ-ûí õýäýí áîòü ò¿¿õèéã çîõèîõîä ãîë

àíõààðëàà òàâüæ áàéíà. ¯¿íä:

Ñ¿¿ëèéí õýäýí æèë òóñ îðíû íýëýýä íóòãààð ýðòíèé ñóäëàëûí øèíæèëãýýíèé

àæëûã õèéñýí áàéíà. Ìàíàé ýðòíèé ñóäëàë÷èä õóó÷èí, øèíý ÷óëóóí çýâñãèéí ¿å,

Ìîíãîëûí íóòàã äýâñãýð äýýð îðøèí áàéñàí àéìàã óëñóóäûí ñî¸ë áîëîâñîðîëòîé

õîëáîãäîõ øèíý øèíý ìàòåðèàëûã íýýí îëæýý. Ýðòíèé ñóäëàã÷ Í. Ñýð-Îäæàâ.

Ö.Äîðæñ¿ðýí, Õ. Ïýðëýý íàð ýäãýýð øèíý ¿íýò îëäâîðûã øèíæëýí çîõèîë áè÷æýý.

1960 îíä ìàíàé ýðòíèé ñóäëàë÷èä ïðîôåññîð À.Ï. Îêëàäíèêîâ òýðã¿¿òýé

Ǻâëºëòèéí ýðòíèé ñóäëàë÷èäòàé õàìòðàí Õàðõîðèíû îð÷ìûí Ìîéëòûí àì ãýäýã

ãàçàð õóó÷èí ÷óëóóí çýâñãèéí ¿åèéí áóóö, ªìíºãîâü àéìãèéí Áàÿíçàã ãýäýã ãàçàð

13


øèíý ÷óëóóí çýâñãèéí ¿åèéí ñóóðèíûã îëæ íýýëýý. Ìîíãîëûí ñóäëàë÷èä øèíý,

õóó÷èí ÷óëóóí çýâñýã õ¿ðýë òºìðèéí ò¿ð¿¿ ¿å, ìºí òýð÷ëýí ÁÍÌÀÓ-ûí íóòàã

äýâñãýð äýýð îðøèæ áàéñàí àéìàã óëñóóäûí ýäèéí çàñàã àæ áàéäàë, ñî¸ëûã öààøèä

¿ðãýëæë¿¿ëýí ñóäëàõ áîëíî. Ýðòíèé ñóäëàëûí ýäãýýð øèíý îëäâëîðóóä ÁÍÌÀÓ-ûí

ò¿¿õèéí íýí ýðòíèé, äóíäàä ýðòíèé ¿åèéí îëîí àñóóäëóóäûã á¿ðýí çºâ îéëãîõîä òóñ

íýìýð áîëîõ þì.

Ìàíàé ò¿¿õ÷èä Ìàíæèéí ¿åèéí Ìîíãîëûí ò¿¿õ, Àâòîíîìèòûí ¿åèéí ò¿¿õ, 1921

îíû àðäûí õóâüñãàëûí ò¿¿õ, Ìîíãîëûí ýäèéí çàñàã, ñî¸ë, øàøíû ò¿¿õèéí çàðèì

àñóóäëûí òàëààð ãàíö ñýäýâò çîõèîëûã áè÷æýý. Óäàõã¿é ÌÀÕÍ-ûí ò¿¿õèéã çîõèîõ

àæèë äóóñíà. Ñàÿâòàðõàí Ìîíãîëûí àðä ò¿ìíèé 1917 îíîîñ ýä¿ãýý õ¿ðòýëõ ¿åèéí

ò¿¿õòýé õîëáîãäîë á¿õèé áàðèìò, áè÷ãèéí ýìõýòãýë õýä õýä íèéòëýãäæýý.

ÁÍÌÀÓ-ûí õýëíèé øèíæëýëòýí íàð ýõ õýëíèéõýý ñóäëàëûí ÷óõàë àñóóäëûã

áîëîâñðóóëàõ òàëààð íýëýýä èõ àæëûã õèéæýý. Æèøýýëáýë, ïðîôåññîð

Ø.Ëóâñàíâàíäàíãèéí “Ìîíãîë õýëíèé ç¿é” Ïàãâààãèéí “ Ìîíãîë õýëíèé òóñëàõ áóþó

äóòìàã ç¿éë ¿ãèéí òóõàé”, Ë.Ìèøèãèéí “Ìîíãîë õýëíèé òóñàãäàõóóí áà áàéöûí

òóõàé”, ïðîôåññîð Á.Ðåí÷èíãèéí “Ìîíãîë õýëíèé ç¿é” çýðýã çîõèîëûã äóðüäàæ áîëíî.

̺í òýð÷ëýí ïðîôåññîð Ö.Äàìäèíñ¿ðýí, Ø.Ëóâñàíâàíäàí íàðûí ðåäàêòîðëîñîí

“Îðîñ-Ìîíãîë òîëü” õýâëýãäýí ãàðñàí. Îäîî 50000 ãàðóé ¿ãòýé “Îðîñ-Ìîíãîë òîëü”,

“Ìîíãîë õýëíèé òàéëáàð òîëü” õî¸ðûã õýâëýëä áýëòãýæ áàéíà.

Ýõ óòãà çîõèîëûí ñóäëàëûí òàëààð õýä õýäýí ãàíö ñýäýâò çîõèîë áè÷æýý. ¯¿íä:

Ö.Äàìäèíñ¿ðýíãèéí “Ìîíãîëûí óòãà çîõèîëûí ò¿¿õèéí íàéðóóëàë”, äýä ýðäýìòýí

Ï.Õîðëîîãèéí “Ìîíãîë àðäûí ÿâãàí ¿ëãýð” áîëîí óðëàãèéí óõààíû äýä ýðäýìòýí

×.Ëîäîéäàìáà íàðûí çîõèîëóóä áàéíà.

Ìàíàé õýë áè÷ãèéí ýðäýì øèíæèëãýýíèé àæèëòàí íàð îéðûí õýäýí æèëä îð÷èí

öàãèéí ìîíãîë õýëíèé õýëç¿éí áàéãóóëàë, ¿ãèéí ñàí, Ìîíãîë óòãà çîõèîëûí ò¿¿õ,

àðäûí àìàí çîõèîë çýðãèéã ñóäëàõ òºëºâëºãººòýé áàéíà.

Ýäèéí çàñàã÷ ýðäýì øèíæèëãýýíèé àæèëòàí íàð áóé áîëæ ºññºí ÿâäàë áîë ìàø

áàõäàëòàé ç¿éëèéí íýã áîëëîî. 1947-48 îíä ìàíàé ýäèéí çàñàã÷èä Ǻâëºëòèéí ýäèéí

çàñàã÷èäòàé õàìòðàí ïðîôåññîð Ï.Â.Ïîãîðåëüñêèéí óäèðäëàãààð àðäûí àæ àõóé,

ò¿¿íèé îðëîãî çàðëàãûí (áàëàíñûí) òýíöëèéí øèíæèëãýýã õèéëýý. Áàðàãöààëáàë,

ìºí òýð ¿åä õýñýã ýäèéí çàñàã÷èä òóñ îðíû ¿éëäâýð, õºäºº àæ àõóéí áàéäëûã

øèíæëýí ñóäàëæýý. Èíãýýä 1953 îíä Ã.Ãàëáàäðàõ “ÁÍÌÀÓ-ûí ñàíãèéí àæ àõóéí

òóðøëàãà õýòèéí òºëºâ”, 1953 îíä Ë.Öýíä “ÁÍÌÀÓ-ûí ¿éëäâýðèéí õºãæèëò”, 1956

îíä ïðîôåññîð Í.Æàãâàðëûí “Àðäûí àæ àõóéí òóõàé”, Ñ.Æàäàìáà “Õºäºº àæ àõóéí

íýãäëèéí çàðèì ¿íäñýí àñóóäàë”, 1957 îíä ×. Ñýðýýòýð “ÁÍÌÀÓ-ûí ¿éëäâýðèéí

ñîöèàëèñò ºì÷èéí áýõæèí õºãæñºí íü” çýðýã çîõèîëûã áè÷æýý.

Ýäèéí çàñãèéí ýðäýì øèíæèëãýýíèé àæèëòàí íàð ¿éëäâýð, õºäºº àæ àõóé, òýýâýð

õóäàëäààíû ýäèéí çàñãèéí ÷óõàë àñóóäëóóäûã áîëîâñðóóëàõàä á¿õ õ¿÷ýý äàé÷ëàí

÷èãë¿¿ëæ áàéíà. Àæ ¿éëäâýðèéí ò¿ðãýí ºñºëò, ñîöèàëèñò õºäºº àæ àõóéí áýõæèëò,

ñî¸ëûí çîãñîëòã¿é õºãæèëòèéí àðäûí àæ àõóéí à÷ õîëáîãäîë á¿õèé àñóóäëóóäûã

ñóäëàõ çîðèëòûã òàâüæ áàéíà.

պ人 àæ àõóéí ìýðãýæèëòýí, þóíû ºìíº ìàë ýìíýëãèéí ýðäýì øèíæèëãýýíèé

àæèëòàí íàðûí ÷àðìàéí àæèëëàñíû ¿ðýýð òóñ îðíû äîòîð ìÿëçàí, òàõàë ìýòèéí

ìàëûí èõ õîðòîé õàëäâàðò ºâ÷í¿¿äèéã óñòãàæýý.

Ìàë ýìíýëãèéí ýðäýì øèíæèëãýýíèé àæèëòàí íàðûí èäýâõè îðîëöîîãîîð

ìàëûí ºâ÷íèé 30 ãàðóé òºðëèéí øèíæ òýìäãèéã òîäîðõîéëîõ, àíàãààí ñýðãèéëýõ ýì

¿éëäâýðëýæ áàéíà. Ìàë ýìíýëãèéí ýðäýì øèíæèë ãýýíèé àæèëòàí íàð áðóöåëëåç,

ñ¿ðüåý, øèìýã÷èí ºâ÷èí, öàãààí õîðõîéòîõ çýðýã õàëäâàðò ºâ÷èíòýé òýìöýõ òàëààð

íýëýýä èõ àæëûã òºëºâëºæ áàéíà.

14


Ìîíãîë ¿¿ëäðèéí ìàëûí áèîëîãè, àæ àõóéí ÷àíàðûã ñóäàëñíû çàðèì ¿ð ä¿í

íü ìàëûí ºñºëòèéí õºãæèëòèéí ç¿éòîãòîîëûã òîäîðõîéëîõ áîëîëöîîòîé áîëãîæ

áàéíà. Íóòãèéí ¿¿ëäðèéí ìàëûã ñàéí óãñààíû ìàëòàé ýâöýëä¿¿ëýõ, ýðëèéçæ¿¿ëýõ

çîîòåõíèêèéí àðãûã õýðýãëýæ, ìàëûí ¿¿ëäýð óãñààã ñàéæðóóëàõ àæëûí ÷èãëýëä

íèéëýýä òîäîðõîé òîãòíîëòîé áàéíà.

Ìàíàé õºäºº àæ àõóéí øèíæëýõ óõààíû øèíèéã ñàíàà÷ëàõ çºâõºí ïðàêòèêèéí

áèø, ýðäýì øèíæèëãýýíèé ìàø ¿íýòýé øèíæèëãýýíèé àæëûã õèéæ áàéíà. Îðõîíû

ñàíãèéí àæ àõóéä äîöåíò Àþóðçàíûí óäèðäëàãààð õèéñýí, ìàëûí ¿¿ëäýð óãñààã

ñàéæðóóëàõ àæëûí ¿ð ä¿í ¿¿íèéã ãýð÷èëæ áàéíà.

Ç¿¿í Õàðààãèéí òóðøëàãûí ñòàíöàä çîîòåõíèêèéí óõààíû äýä ýðäýìòýí

Íàâààí÷èìèäèéí 3 æèë ¿ðãýëæëýí õèéæ áàéãàà Ìîíãîë ¿õðèéí àð÷èëãààã

ñàéæðóóëàõ çàìààð àìüäûí æèíã äýýøë¿¿ëýõ òóðøëàãûí àæèë ýäèéí çàñãèéí

òàëààð ñ¿ðõèé àøèãòàé áîëæ áàéíà. Ýíý æèëèéí àæëûí ýöñèéí ¿ð ä¿í íü õºðºíãº

çàðäàë õýìíýæ ìàõíû ãàðöûã èõýñãýõ, áîëîëöîîã ¿éëäâýðëýëä ºãºõ þì. Òóñ îðíû

íóòàã äýâñãýðèéã ìàëûí ¿¿ëäðèéí òàëààð àíãèëàí õóâààõ òóõàé ìàíàé ýðäýì

øèíæèëãýýíèé àæèëòàí íàðûí ñàíàëûã õºäºº àæ àõóéí çîõèõ áàéãóóëëàãóóä

ñàéøààí õ¿ëýýæ àâñàí áàéíà.

Ìîíãîë îðíû õºðñ ãàäàðãûã åðºíõèéëºí òîäîðõîéëæ, õºðñèéã àíãèëàí

øèíæèëñýíèé ¿ð ä¿íä õºðñíèé ãàçðûí çóðãèéã õèéñýí áàéíà. ¯ð òàðèàíû óðãàìàë

òàðèõ çàðèì ÷óõàë àñóóäëûã áîëîâñðóóëñàí áàéíà. Í.ªëçèé,Äàðæàà,È÷èíõîðëîî

òýðã¿¿òýé ìàëûí õýñýã øèëýí ñàéæðóóëàã÷èä áà õºðñ ñóäëàã÷èä íóòãèéí ¿ð òàðèàíû

óðãàìëûí ¿ðèéã áèé áîëãîñîí áèëýý. Áàéãàëèéí ÿíç á¿ðèéí á¿ñë¿¿ðèéí íºõöºë

áàéäàëä îëîí íàñò òýæýýëèéí ºâñèéã òàðüæ óðãóóëàõ òóðøëàãûí àæëûã õèéæ áàéíà.

Ìîíãîëûí ãîë ÷óõàë ìîäíóóäûí áèîëîãèéã ñóäàëæ, îé ìîä íü ò¿¿íèé æèë á¿ðèéí

ºñºëòèéí õýìæýýã òîäîðõîéëæýý. Ýíý øèíæèëãýýíèé ¿ð ä¿íã áàðèìòëàí òóñ îðíû

ìîäíû ãàçðûí çóðãèéã õèéæ îéí áàÿëàãèéã àøèãëàí õàìãààëàõ òóõàé ñàíàìæèéã

áîëîâñîðóóëæýý. Øàãäàð òýðã¿¿òýé ýðäýì øèíæèëãýýíèé õýñýã àæèëòàí Ìîíãîëûí

òºâ íóòàãò æèìñ æèìñãýíý òàðèõ òóðøëàãûí àæèë ÿâóóëæ, òóñ îðíû ÿíç á¿ðèéí

íóòàãò æèìñ æèìñãýíèéã òàðüæ ºðãºí äýëãýð¿¿ëýõ áîëîëöîî áàéãààã íîòëîâ.

Ìîíãîë Ǻâëºëòèéí óðãàìëûí ñóäëàë÷èä îëîí æèë õàìòðàí àæèëëàæ 100

ìÿíãàí õàòààìàë óðãàìàë öóãëóóëààä, Ìîíãîëûí óðãàìëûí àéìàã 1875 òºðëèéí

äýýä çýðãèéí ñóäàñò óðãàìëààñ á¿ðääýãèéã îëæ ìýäæýý. Ýíý á¿ãäèéí ¿íäñýí äýýð

çýðëýã óðãàäàã æèìñ, æèìñãýíý, âèòàìèí, áàëûí óðãàìàë ìºí òýð÷ëýí èäýýëýõ ç¿éë

ãàðãàäàã óðãàìàë, ò¿ëøíèé áà áàðèëãûí õýðýãëýãäýõ¿¿íèéã òîäîðõîéëæýý. Óðãàìëûí

ñóäëàë÷ äýä ýðäýìòýí Äàâààæàìö òóðøëàãûí àæèë õèéæ áýë÷ýýðèéã çºâ àøèãëàõ,

ìºí òýð÷ëýí óñàëæ áîðäñîí 1ãà ãàçðûí ºâñíèé óðãàöûã äýýøë¿¿ëýõ àñóóäëûã

áîëîâñðóóëæ áàéíà. ÁÍÌÀÓ-ûí äýâñãýð íóòãààð øèíæèëãýýíèé îëîí òîîíû

àíãèéã ÿâóóëàí Ìîíãîë îðíû ºâñ óðãàìëûí á¿ñë¿¿ðèéí ç¿éòîãòîîëûã òîäîðõîéëæ

áàéãàëèéí áýë÷ýýðèéã àøèãëàæýý. Ìàíàé ýðäýì øèíæèëãýýíèé àæèëòàí íàð

óðãàìàë, áýë÷ýýð ºâñ õàäëàíãèéí ãàçðûí çóðãèéã õèéæýý.

Àæ ¿éëäâýðòýé õîëáîãäîë á¿õèé ýðäýì øèíæèëãýýíèé àæëûã ýäèéí çàñàã÷äààñ

ãàäíà ãàçàð ñóäëàã÷èä, õèìè÷èä õèéæ áàéíà. Ǻâëºëò Ìîíãîëûí ãàçàð ñóäëàë÷èä

õàìòðàí òóñ îðíû íóòàã äýâñãýðèéí 4/3 õóâèéí ãàçàðò ñóäëàë õèéæ ÷óëóó í¿¿ðñ,

òºìºð, âîëüôðàìûã íýýí îëæýý.

ÁÍÌÀÓ-ûí ñòðàòèãðàô, òåõòîíèê ãàçàð ñóäëàëûí á¿òöèéã á¿õýëä íü

áîëîâñîðóóëæ áîëîõ èõ ìàòåðèàëûã öóãëóóëæýý. Ìàíàé ãàçàð ñóäëàë÷èä õàìòðàí

200 ãàðóé ðàøààí óñûã øèíæëýí ñóäàëæýý. Îäîî ðàøààí óñíû ãàçàð ñóäëàë

õèìèéí ÷àíàðûã òîäîðõîéëîí ãàçðûí çóðàã õèéæ, øèíæèëãýýíèé àæëûã ä¿ãíýæ

áàéíà. Ìîíãîë îðîí ãèäðîãåîëîãèéí íºõöºë áàéäëûã ñóäëàõ àæèë áîëîí îðîí

15


íóòãèéã óñæóóëàõ àæèë ìàíàé ãàçàð ñóäëàë÷äûí îðîëöîîòîéãîîð á¿òæýý. Ìàíàé

ãèäðîãåîëîãèéí õèéñýí òóñ îðíû óñàí õàíãàìæèéí ãàçðûí çóðàã ãèäðîãåîëîãèéí

ãàçðûí çóðàã íü õºäºº àæ àõóéä ìàø ÷óõàë à÷ õîëáîãäîëòîé íü äàìæèãã¿é. Ìàíàé

îðíû çàðèì íóòãèéí öýâäýãèéí òàëààð ñóäàëãàà õèéõ, ãàçàð õºäëºëèéí öýãèéã

øèíæëýõ àæèë ýõýëæýý.

Ýðäýì øèíæèëãýýíèé àæèëòàí õèìè÷èä ø¿äýíç, ëàà, àðüñ, øèð, øèë, øààçàí

çýðýã ýäëýëèéí ¿éëäâýðèéí òåõíîëîãèéã áîëîâñðóóëæ ¿éëäâýð õºäºº àæ àõóéí

áàéãóóëëàãóóäàä òóñëàæ áàéíà. պ人 àæ àõóé ýäèéí çàñàã ãàçàð ñóäëàë, õèìèéí

óõààíû õ¿ì¿¿ñ öàã ¿åý îëñîí ÷óõàë àñóóäëûã øèéäâýðëýõýä õ¿÷ ÷àäëàà äàé÷èëæ

áàéíà. Æèìñãýíý, Ìîíãîëûí ìàë àæ àõóéí çàðèì ¿éëäýõ¿¿íä áàéäàã âèòàìèíèéã

òîäîðõîéëñîí áèîõèìè÷ ïðîô Æàìñðàíãèéí çîõèîë, ìºí Äàøæàìö, Ñàíäóéæàâ

íàðûí Íàëàéõûí óóðõàéí í¿¿ðñ, Ñàéíøàíäûí íåôüò áîëîí òóñ îðíû áóñàä íóòãèéí

àæ ¿éëäâýðèéí ò¿¿õèé ýäèéí õèìèéí ÷àíàðûí àñóóäëûã ñóäàëñàí àæèë íü ¿íýòýé

ç¿éë þì.

Àíàãààõ óõààíû ýðäýì øèíæèëãýýíèé àæèëòàí ïðîô. Øàãäàðñ¿ðýí äýä ýðäýìòýí

Ëîäîí, È÷èíõîðëîî, Ðàã÷àà Áàëäàíäîðæ íàð íü ïðàêòèêèéí áà ýðäýì øèíæèëãýýíèé

÷óõàë à÷ õîëáîãäîëòîé çîõèîë áè÷èæ áàéíà. Õýñýã ýì íàéðóóëàã÷èä óðãàìàë

ñóäëàà÷èäòàé õàìòðàí àðäûí ýìíýëãèéí òóðøëàãûã ñóäàëæ, ýìèéí óðãàìàë õýðýãëýõ

òàëààð ñàíàà÷ëàãà ãàðãàí àæèëëàæ áàéíà. Àíàãààõ óõààíû ýðäýì øèíæèëãýýíèé

àæèëòàí íàð ýìíýëãèéí ãàçàð, àíàãààõ óõààíû ñóðãóóëèéí ãàçðóóä ïðàêòèêèéí

áà ñóðãàí õ¿ì¿¿æ¿¿ëýõ àæèë õèéæ ººðñäèéí òóðøëàãûã áàÿæóóëæ áàéíà. Òàâàí

æèëèéí òºëºâëºãººíä õ¿¿õäèéí ºâ÷íèéã áàãàñãàõ ç¿ðõ ñóäàñíû ñèñòåìèéí

ïàòîëîãèéã ñóäëàõ, õ¿í àìûí èäýøíèé êàëîðûí õýìæýýã ñóäëàõ, Óëààíáààòàð áà

çàðèì íóòãèéí îðîí ñóóöíû óóð àìüñãàëûã ñóäëàõ, ìºí ò¿¿í÷ëýí áðóöåëëåç, øàðëàõ

ºâ÷èí ãýäýñíèé õèæèã çýðãýýñ ýì÷ëýí ñýðãèéëýõ àðãà õýìæýýã áîëîâñðóóëàõ àæëûã

òºëºâëºæ áàéíà.

Îëîí æèëèéí ýðäýì øèíæèëãýýíèé ¿ð ä¿íä òóñ óëñûí ãàçðûí áàéäàë, óóð

àìüñãàë, ãàçàð ñóäëàëûí á¿òýö, óñíû àìüòàí õºðñ óðãàìàë, àìüòíû àéìãèéí îíöëîãèéã

åðºíõèéä íü ñóäëàí òîäîðõîéëæýý. Ãàçàðç¿éí ñóäàëãààíû àæëûã Ǻâëºëòèéí ýðäýìòýí

Ý.Ì.Ìóðçàåâûí “ÁÍÌÀÓ” ãýäýã íîìä ä¿ãíýæýý. 1948 îíîîñ òóñ óëñûí çàðèì íóòãèéã

Ìîíãîëûí ýðäýìòýí íàð àðèéâ÷ëàí øèíæèëæ ýõëýâ. Æèøýýëáýë ïðîô Ø.Öýãìèäèéí

“Õýíòèé óóëàðõàã îðíû ôèçèê ãàçàðç¿é, ýðòíèé ìºñòëºãèéí òóõàé” íàéðóóëàë,

Ä.Áàäàìæàâûí “Äîðíîä õýäýí àéìãèéí ýäèéí çàñãèéí ãàçàðç¿é” Ã.Ñàíäàãæàâûí

“ÁÍÌÀÓ-ûí òºâ õýñãèéí ýäèéí çàñãèéí ãàçàðç¿é” Ã.Ãóíãààäàøèéí “Ìàíàé îðíû

áàðóóí õîéä õýñãèéí ãàçàðç¿é” çýðãèéã äóðüäàæ áîëîõ áàéíà.

Ìàíàé ýðäýì øèíæèëãýýíèé àæèëòàí íàð ãàçðûí çóðàã ¿éëäýõ àæèë íýëýýäèéã

õèéæýý. 1926 îíä ñóðãóóëüä çîðèóëàí Ìîíãîëûí ôèçèê ãàçàðç¿éí çóðãèéã, 1935-36

îíä ºðãºí îëîí óíøèã÷äàä çîðèóëàí Ìîíãîëûí ôèçèê ãàçàðç¿éí çóðàã àòëàñûã, 1955

îíä áàãà ñóðãóóëüä çîðèóëàí ÁÍÌÀÓ-ûí ôèçèê ç¿éí çóðãèéã 1959 îíä 1:1,500,000 –

èéí õàðüöóóëñàí õýìæýýòýé çóðãèéã òóñ òóñ ãàðãàæýý. Òàâàí æèëèéí òºëºâëºãººíä

ÁÍÌÀÓ-ûí ýäèéí çàñàã ãàçàðç¿éí çóðàã, äóíä ñóðãóóëüä çîðèóëàí ÁÍÌÀÓ-ûí àòëàñ,

ìºí 1:500,000 –ûí õàðöóóëñàí õýìæýýòýé çàñàã çàõèðãààíû ãàçðûí çóðãèéã õèéõýýð

òºëºâëºæ áàéíà.

ÁÍÌÀÓ-ûí àìüòàí ñóäëàë÷èä, ïðîô Ä.Öýâýãìèä, äýä ýðäýìòýí À.Äàøäîðæ

çýðýã áèîëîã÷èä, àí àìüòàí ýêîëîãè áèîëîãèéí ñóäëàëûã õèéæ áàéíà. Ñóðãóóëèéí

òóðøëàãà ä¿ãíýõ çààõ àðãûã ñàéæðóóëàõ òóõàé áîëîí óðëàãèéí ò¿¿õèéí àñóóäëûã

ñóäàëäàã ýðäýì øèíæèëãýýíèé àæëûã 100 ãàðóé äýä ýðäýìòýí, äîêòîð ïðîôåññîð,

ìýðãýæèëòýé ýðäýì øèíæèëãýýíèé õýäýí çóóí àæèëòàí íàðààñ á¿ðýëäñýí øèíæëýõ

óõààíû ñýõýýòíèé õàìò îëîí øóðãóó õºäºëìºðººð áóé áîëãîëîî.

16


Ìàíàéä ãåîëîãè, ýäèéí çàñàã, õèìèéí ìýðãýæèëòýí èõ äóòàãäàæ áàéãàà þì.

Èéìä ýíý òàëûí øèíý õ¿íèéã áýëòãýõ áà ýðäýì øèíæèëãýýíèé àæëûã ÿâóóëàõ

ëîáîðàòîðèéã ºðãºòãºí áýõæ¿¿ëýõ ÿâäàë øààðäàãäàæ áàéíà.

Ìàíàé ýðäýìòýä ìàíàé ºãººìºð ºëãèé íóòãèéí äîòðîîñ ¿íýò ýðäýíýñèéã

ýíý ºäºð ýñ ÷àäâàë ìàðãààø çààâàë óóäëàí îëæ ýõ îðíîî ýëáýã áàÿëàã, õ¿÷èðõýã

òýðã¿¿íèé îðîí áîëãîæ ÷àäíà. Ìàíàé øèíæëýõ óõààí ìàðãààø ýñ ÷àäâàë íºãººäºð

ìàíàé õºðñºí äýýð áàéãàà èõ áàÿëàã áîëîõ ãàçàð òàðèàëàí, ìàë àæ àõóé, îé ìîä, ãîë

ìºðºíã á¿ðýí ñàéí àøèãëàõàä òóñ áîëíî. Ýíý èðýýä¿éí õèéõ èõ àæëûí õóãàöààã àëü

áîëîõîîð áîãèíîñãîæ õóðäàí áèåë¿¿ëýõèéã áèä ÷àðìàéíà. Øèíæëýõ óõààíû õ¿÷ýýð

ºâëèéí òýñõèì õ¿éòíèéã 纺ëð¿¿ëæ, øèð¿¿í ñàëõèéã íîìãîòãîæ, ãîâèéí õºðñèéã

÷èéãæ¿¿ëýõ öàã èðíý ãýæ áèä áàò èòãýæ áàéíà.

Ìàíàé ýðäýì øèíæèëãýýíèé àæèëòàí íàðûí çîõèîí õýâëýñýí ç¿éë ¿ðãýëæëýí

ºññººð èðæýý. Õýðýâ Àðäûí Çàñãèéí ýõíèé 10 æèëä 393 õýâëýëèéí õóóäàñ 56 òºðëèéí

ýðäýì øèíæèëãýýíèé çîõèîë õýâëýñýí áîë, 1960 îíä 4439 õ. õ. 676 òºðëèéí á¿òýýëèéã

õýâëýí ãàðãàæýý.

Øèíæëýõ óõààíû Àêàäåìèéí ãàäààä õàðèëöàà æèëýýñ æèëä ºðãºæèæ áàéíà. 1956

îíä ØÓÄÁ Õ¿ðýýëýíãèéí ýðäýì øèíæèëãýýíèé àæèëòàí íàð Äýëõèé äàõèíû ýðäýì

øèíæèëãýýíèé àæèëòàí íàðûí Õîëáîîíû ãèø¿¿íä ýëñæýý.

Ìàíàé àìüòíûã ñóäëàã÷èä 1959 îíîîñ ýõëýí Íîìõîí äàëàéí áàðóóí õýñãèéí

çàãàñíû àæ àõóéã ñóäëàõ Êîìèññûí ãèø¿¿í áîëæýý. Ìîíãîëûí ò¿¿õ÷äèéí Ýâëýë

1960 îíä Îëîí óëñûí ò¿¿õ÷äèéí Õîðîîíû ãèø¿¿íä ýëñ÷ýý. Ìàíàé ôèçèê÷èä Ǻâëºëò

óëñûí Äóáíà õîòîä áàéãàà Îëîí óëñûí öºìèéí íýãäñýí ñóäëàõ ãàçàð àæèëëàæ áàéíà.

ÁÍÌÀÓ-ûí ýðäýìòýä Îëîí óëñûí ýíõòàéâíû Èõ õóðàë, Àçèéí àðä ò¿ìíèé

ýâ ñàíààíû íýãäëèéí Èõ õóðàë, ìºí ò¿¿í÷ëýí Õèðîñèìà, Íàãàñàêèéí ýìãýíýëò

ÿâäàëûí äóðñãàëûã òýìäýãëýæ àòîìûí äàéíû àþóëûã ýñýðã¿¿öýõ æèë á¿ð áîëäîã

õóðàëä èäýâõèòýé îðîëöîæ áàéíà. Ìàíàé ýðäýì øèíæèëãýýíèé áàéãóóëëàãà, ãàäààä

îðíóóäòàé ýðäýìòíèé òºëººëºã÷äèéã ñîëèëöîõ ÿâäàë íýìýãäñýýð áàéíà. Ǻâõºí

ñ¿¿ëèéí 3 æèëä ìàíàé îðíû 176 ýðäýìòýí Ǻâëºëò õàëáîîò óëñ, ÁÍÕÀÓ,ÁÍÀÃÓ,

ÁÍÀÂÓ,Øâåä, ×åõñîëîâàê ,ßïîí çýðýã îðîíä î÷æýý. ̺í ýíý õóãàöààíä ÇÕÓ,

×åõîñëîâàê, ÁÍÀÃÓ, Óíãàð Âüåòíàì, Õÿòàä, Ðóìûí, Àìåðèê, Àíãëè, Ïîëüø, ßïîí,

Ôèíëàíä, Ýíýòõýã, ÁÍÀÑÓ, Êàíàä çýðýã îðíû 282 ýðäýìòýä ìàíàé îðîíä çî÷èëæýý.

1959 îíä ØÓÄÁ Õ¿ðýýëýíãèéí ñàíàà÷ëàãààð Óëààíáààòàð õîòîä îëîí óëñûí Ìîíãîë

õýë áè÷ãèéí ýðäýìòíèé àíõäóãààð Èõ õóðàë áîëæ, 15 óëñûí íýëýýä îëîí ýðäýìòýí

îðîëöæýý. 1960 îíä ìàíàé ò¿¿õ÷èä Ìîñêâàä áîëñîí îëîí óëñûí äîðíî äàõèíûã

ñóäëàã÷äûí XXV èõ õóðàëä îðîëöæýý.

1960 îíû 12-ð ñàðûí 12-íä ÁÍÌÀÓ-ûí ØÓÄÁ Õ¿ðýýëýí ÇÑÁÍÕ óëñûí Øèíæëýõ

óõààíû Àêàäåìè õî¸ðûí áàéãóóëñàí ýðäýì øèíæèëãýýíèé òàëààð õàìòðàí àæèëëàõ

òóõàé Õýëýëöýýð íü òóñ îðíû ýðäýì øèíæèëãýýíèé àæëûã õºãæ¿¿ëýõýä èõ à÷

õîëáîãäîëòîé þì. Ýíý Õýëýëöýýð íü òóñ õî¸ð îðíû ýðäýì øèíæèëãýýíèé áàéãóëëàãà,

àðä ò¿ìíèé óëàìæëàëò íºõºðëºëèéí ò¿¿õýíä øèíý õóâü íýìýð áîëîí îðñîí þì.

Ìàíàé ýðäýì øèíæèëãýýíèé áàéãóóëëàãà, áóñàä ñîöèàëèñò îðíóóäûí ýðäýì

øèíæèëãýýíèé áàéãóóëëàãóóäûí õàðèëöàà ìºí èéì ¿íäñýí äýýð õºãæèæ áàéíà.

Òóñ îðíû àæ àõóé, ñî¸ëûí öààøäûí õºãæèë, àðäûí àæ àõóé ñîöèàëèñò õàðüöààíû

òºãñ ÿëàëò, ýäãýýð á¿õýí íü ïðàêòèêèéí áà øèíæëýõ óõààíû õàìãèéí ÷óõàë àñóóäëûã

øèéäâýðëýõèéí òóëä ýðäýì øèíæèëãýýíèé õ¿÷èéã Ẻãíºð¿¿ëõèéã øààðäàæ áàéíà.

ÁÍÌÀÓ-ûí Øèíæëýõ óõààíû Àêàäåìèéã Ò¿¿õ, õýë çîõèîë, պ人 àæ àõóé,

áàéãàëèéí óõààí, Àíàãààõ óõààíû Õ¿ðýýëýíãèéí á¿ðýëäýõ¿¿íòýé áàéãóóëàõ áºãººä

äàðààãààð Ýäèéí çàñàã, ãàçàðç¿é ñóäëàëûí Õ¿ðýýëýíã áàéãóóëàõ áîëíî. Òàâàí æèëèéí

òºëºâëºãººíèé ýöýñò ØÓÀêàäåìèéí á¿ðýëäýõ¿¿íä á¿ãä 11-12 ñóäëàõ ãàçàð áàéõ áîëíî.

17


ÁÍÌÀÓ-ûí Øèíæëýõ óõààíû Àêàäåìèéí պ人 àæ àõóéí ñóäëàëûí õ¿ðýýëýí

Ç¿¿í õàðàà, Øààìàð, Õîâä, ×îéáàëñàí, ªìíºãîâü çýðýã ãàçàð òóðøëàãûí ñòàíö,

ò¿øèã ãàçðóóäòàé áàéõ áîëíî.

ÁÍÌÀÓ-ûí Øèíæëýõ óõààíû Àêàäåìè ýðäýì øèíæèëãýýíèé ¿íäñýí íîìûí ñàí,

õýäýí Ìóçåé, Îäîí îðíûã øèíæëýõ îðãèë, Ãàçàð ñóäëàëûí ñòàíö, Õýâëýõ ¿éëäâýð

çýðýã ýðäýì øèíæèëãýýíèé òóñëàõ áàéãóóëëàãàòàé áàéíà.

ÁÍÌÀÓ-ûí Øèíæëýõ óõààí Àêàäåìè òóñ îðíû õàìãèéí íàðò ýðäýìòäèéã

íýãòãýñýí, ÁÍÌÀÓ-ûí Øèíæëýõ óõààíû äýýä áàéãóóëëàãà ìºí. ÁÍÌÀÓ-ûí

ýðäýì øèíæèëãýýíèé áàéãóóëëàãóóäûí á¿òýýë÷ àæëûí óäèðäàìæ áîëîõ àðãà ç¿é

íü ìàðêñèçì ëåíèíèçì þì. ÁÍÌÀÓ-ûí Øèíæëýõ óõààíû Àêàäåìèéí á¿õ ¿éë

àæèëëàãààíû æàíæèí øóãàì íü ÌÀÕÍ, ÁÍÌÀÓ-ûí çàñãèéí ãàçàðûí óëñ òºðèéí

áîäëîãî ìºí.

Øèíæëýõ óõààíû Àêàäåìèéí ¿íäñýí çîðèëãî áîë ò¿¿íèé ä¿ðýìä äóðüäñàí òóñ

îðíû ñîöèàëèñò àðäûí àæ àõóé, ñî¸ëûí õºãæèëä íýìýð õàíäèâàà îðóóëàõ ÿâäàëä

îðøèíî.

Øèíæëýõ óõààí Àêàäåìèéí ýðäýì øèíæèëãýýíèé àæëûí 1961-65 îíû 5 æèëèéí

òºëºâëºãººã çîõèîñîí áºãººä ò¿¿íä ìàë àæ àõóé, óðãàìàë òàðèõ, óñàí õàíãàìæ, ìàë

ýìíýëýã, àíàãààõ óõààí, ò¿¿õ, õýë, óòãà çîõèîë, ãàçàðç¿é, ãàçàð ñóäëàë, óðãàìëûí ç¿é,

ýäèéí çàñãèéí øèíæèëãýýíèé õàìãèéí ÷óõàë àñóóäëóóä îðñîí áàéíà.

ͺõºð Öýäýíáàëààñ Àêàäåìèéí íýýëòèéí õóðàë äýýð “Ýðäýì øèíæèëãýýíèé

àæëûã ìàíàé îðíû ñîöèàëèñò áàéãóóëàëòûí çîðèëãîòîé íÿãò õîëáîí çîõèîæ óäèðäàõ

áýðõ õýö¿¿ áºãººä õ¿íäýò çîðèëò, òóñ óëñûí Øèíæëýõ óõààíû Àêàäåìèéí ºìíº

òóëãàð÷ áàéíà” ãýæ õýëñíèéã ñàíàæ àæèëëàíà.

Íàì çàñãààñ Ýõ îðíû øèíæëýõ óõààíûã õàëàìæëàí ¿çýæ áàéãààä óðàìøñàí,

øèíæëýõ óõààíû ¿éë õýðýãò ¿íýí÷ øóäðàãà áºãººä àâÿúàñ áèëýã òºãºëäºð ìàíàé

ýðäýì øèíæèëãýýíèé àæèëòàí íàð ÁÍÌÀÓ-ûí Øèíæëýõ óõààíû Àêàäåìèéí 5

æèëèéí òºëºâëºãººíèé ýõíèé æèëèéí òºëºâëºãººã àìæèëòòàé áèåë¿¿ëýõ ÿâäëûã

èäýâõè õè÷ýýë, óðàì çîðèãòîé ýõëýýä áàéíà.

պ人 àæ àõóéí Õ¿ðýýëýíãèéí ýðäýì øèíæèëãýýíèé õýäýí àðâàí àæèëòàí íàð

òóñ óëñûí îëîí àéìãóóäààð ãàð÷, ìàë òºëëºõ áà ìàëûí ¿ðæèëèéã ñàéæðóóëàõ çýðýã

àæèëààð íýãäýë ñàíãèéí àæ àõóéä òóñàëæ áàéãààãààñ ãàäíà õèìèéí ìýðãýæèëòýí íàð

¿éëäâýðò òóñëàæ áàéíà.

Ãåîëîãè÷ íàð áàéãàëèéí áàÿëàã, áàðèëãûí ìàòåðèàëûã ýðæ îëîõîä òóñàëæ áàéíà.

Ýäèéí çàñãèéí ìýðãýæèëòýí íºõºä íýãäýëèéí õºäºëìºðèéí çîõèîí áàéãóóëàëò

áà õºäºëìºðèéí õºëñíèé òàëààð ÷óõàë àñóóäàë ñóäàëæ áàéíà. Óðãàìëûí õýñýã

ìýðãýæèëòýí íàð Óëààíáààòàð õîòûã íîãîîæóóëàí òîõèæóóëàõ àæèëä èäýâõèòýé

îðîëöîæ áàéíà.

̺í òýð÷ëýí îð÷èí ¿åèéí áàãàæ õýðýãñëýýð òîíîãëîãäñîí Ëàáîðàòîðè, òóðøëàãà

ñòàíö, àæ àõóéã áàéãóóëàõ àâúÿàñ òºãºëäºð ýðäýì øèíæèëãýýíèé àæèëòàí íàðûã

Øèíæëýõ óõààíû Àêàäåìèä íýãòãýæ, ýðäýì øèíæèëãýýíèé çàëóó áîëîâñîí õ¿÷íèéã

áýëòãýí, øèíæëýõ óõààíû Àêàäåìè, ò¿¿íèé ñóäëàõ Õ¿ðýýëýíã¿¿äèéã áîëîâñîí õ¿÷ýýð

áýõæ¿¿ëýõ ÿâäàë ÷óõàë çîðèëòûí íýã áîëæ áàéíà.

ÌÀÕÍ-ûí 14-ð Èõ õóðëûí øèéäâýð, òóñ îðíûã õºãæ¿¿ëýõ 3-ð òàâàí æèëèéí

òºëºâëºãººíèé çîðèëòóóä áîë ìàíàé ýõ îðîí, ò¿¿íèé ýäèéí çàñàã, ñî¸ë, øèíæëýõ

óõààíû öààøäûí õºãæëèéí õºòºëáºð áîëîõ þì.

“Íàìûí àìüäðàë”. 1961. ¹7. ò.67-75

18


ÌÎÍÃÎËÛÍ ØÈÍÆËÝÕ ÓÕÀÀÍÛ 40 ÆÈËÈÉÍ ÎÉÄ

ªíººäºð ìîíãîëûí àðä ò¿ìýí ººðèéí øèíæëýõ óõààíû áàéãóóëëàãûí 40 æèëèéí

îéã áàÿðòàé òýìäýãëýæ áàéíà. Ýíý ºíãºðñºí 40 æèëèéí äîòîð ìàíàé àðä ò¿ìýí,

ÌÀÕÍ-ûíõàà óäèðäëàãûí äîð ÿâæ, ¿íýí÷ èõ õàíü Ǻâëºëò Õîëáîîò Óëñ áîëîí àðäûí

àðä÷èëñàí îðíóóäûí òóñëàìæààð óëñ îðíûõîî îëîí çóóí æèëèéí õîöðîãäìîë áàéäëûã

àðèëãàæ, êàïèòàëèçìûã àëãàñàí ôåîäàëèçìààñ ñîöèàëèçìä õ¿ð÷ èðëýý. Õîöðîãäìîë

îðîí òýðã¿¿íèé ñîöèîëèñò îðíû òóñëàìæààð ôåîäàëèçìààñ ñîöèîëèçìä øèëæèí

îðæ áîëîõ òóõàé Ìàðêñ, Ëåíèíèé ñóðãààëûã ìàíàé òóðøëàãà äàõèí íîòîëëîî. Èéì ÷

ó÷ðààñ ìàíàé îðíû ýíý òóðøëàãà äýëõèé äàõèíû à÷ õîëáîãäîëòîé þìàà.

Õóâüñãàëûí ºìíºõ Ìîíãîë, óëñ òºð, ýäèéí çàñàã, ñî¸ëûí òàëààð

õîöðîãäìîë,õàãàñ êîëîíèéí îðîí áàéëàà. Òýð ¿åä á¿ä¿¿ëýã àðãà àæèëëàãààòàé

í¿¿äëèéí õóâèéí ìàëûí àæ àõóé çîíõèëæ, ãàçàð òàðèàëàí, ÿëàíãóÿà àæ ¿éëäâýð

õºã溺ã¿é áàéâ. Õ¿ì¿¿ñýýñ åðòºíöèéã ¿çýõ ¿çýë ñàíààíä øàðûí øàøèí äàíãààðàà

íî¸ðõîí, àðä ò¿ìíèéã ìóíõðóóëàí, áîîë÷ëîõ õ¿÷òýé çýâñýã áîëæ áàéâ. ªºðèéí îðíû

ò¿¿õ, ¿íäýñíèé õýë áè÷èã,óòãà çîõèîëûã ñîíèðõîõ, ìºí õ¿í ýìíýëýã áà çóðõàéí

óõààíû òàëààð ÷àäàë ÷èíýýãýýðýý îðîëääîã õ¿ì¿¿ñ ìàíàéä áàéñàí þìàà. Ãýâ÷ òýð íü

òóí öººí òîîòîé áàéñíû äýýð ýðýìáý äàðààòàé åðºíõèé áîëîâñðîëã¿é, îð÷èí ¿åèéí

ýðäýì øèíæèëãýýíèé àðãà áàðèëûã ìýäýõã¿é õ¿ì¿¿ñ áàéñàí áèëýý.

Ýðäýì øèíæèëãýýíèé àæëûã æèíõýíý øèíæëýõ óõààíû ¿íäñýí äýýð çîõèîí

ÿâóóëàõ ¿¿ñâýð íü 1921 îíû Àðäûí õóâüñãàëûí ÿëàëòûí ¿ð ä¿íä òàâèãäñàí þì.

Àðäûí õóâüñãàëò íàì áà çàñãèéí ãàçðààñ õóâüñãàëûí àíõíû ºäð¿¿äýýñ ýõëýí, ýçýðõýã

ò¿ðýìãèé, ôåîäàëûã ýñýðã¿¿öñýí ã¿í àãóóëëàãà á¿õèé ò¿¿õò àðãà õýìæýýí¿¿äèéã

óëñ òºð, ýäèéí çàñàã ñî¸ëûí òàëààð àâ÷ ÿâóóëñàí áèëýý. Òýð àðãà õýìæýýíèé íýã áîë

øèíæëýõ óõààíû õàìãèéí àíõíû áàéãóóëëàãà áîëîõ Ñóäàð Áè÷ãèéí Õ¿ðýýëýíã 1921.

XI.19-ä ¿íäýñëýí áóé áîëãîñîí ÿâäàë ìºí.

Åðºíõèé áîëîâñðîëûí áýëòãýëòýé áýëýí êàäð õ¿÷èí áàéãààã¿é ó÷ðààñ, ýðäýì

øèíæèëãýýíèé àæèëä ìîíãîë õýë áè÷èã áàñ õÿòàä, ìàíæ, òºâä õýë áè÷èã ìýääýã

çàðèì õ¿ì¿¿ñèéã îëæ àæèëëóóëàõààñ ººð ìýðãýæëèéí õ¿ì¿¿ñ áàéñàíã¿é. Ýðäýì

øèíæèëãýýíèé àæëûã ÿâóóëàõàä ìàòåðèàë òåõíèêèéí áààç, õºðºí㺠çàðäàë ÷ èõ

õîìñõîí áàéæýý.

Àðäûí àæ àõóéòàé õîëáîãäîë á¿õèé ýðäýì øèíæèëãýýíèé àæëûã øèèäâýðëýæ

ÿâóóëàõàä, ¿íäýñíèé äýýä ìýðýãæëèéí òºðºë á¿ðèéí ìýðãýæèëòí¿¿ä õýðýãòýé áàéñàí

þìàà. Ãýòýë òèéì ìýðãýæèëòíèéã Àðäûí çàñãèéí àíõíû 20 øàõàì æèëèéí äîòîð

äîòîîääîî áàéòóãàé, ãàäààäàä ÷ áýëòãýæ ÷àäàõã¿é áàéëàà. ¯¿íèé øàëòãààí íü òýð

öàãò áàãà, á¿ðýí áóñ áà á¿ðýí äóíä ñóðãóóëèéã çîõèõ øààðäëàãûí äàãóó õºãæ¿¿ëæ

õàðààõàí ÷àäààã¿é áàéñàíòàé õîëáîîòîé õýðýã ýý. Àíõíû á¿ðýí äóíä áîëîâñðîëòîé

õ¿ì¿¿ñ äýýä ñóðãóóëüä îðæ ò¿¿íèéã òºãñºæ íýëýýä àæèë õèéãýýä, àñïèðàíòóðò îðæ

ìýðýãæëýý äýýøë¿¿ëñíèé äàðàà ñàÿ ýðäýì øèíæèëãýýíèé äýýä ìýðãýæëèéí áîëîâñîí

õ¿÷èí òºðæ èðñýí þìàà. Õýðýâ ìàíàé õîöðîãäìîë áàéäëûã àðèëãàõàä èõýýõýí

õóãàöàà øààðäàãäñàí áîë, ýðäýì øèíæèëãýýíèé äýýä ìýðãýæëèéí áîëîâñîí õ¿÷íèéã

áýëòãýõýä ò¿¿íýýñ èë¿¿ õóãàöàà øààðäàãäñàí þìàà.

Õýäèé òèéì áîëîâ÷ ýðäýì øèíæèëãýýíèé àæèë íü àëõàì àëõìààð õºãæèæ,

îëîí òàëòàé áîëñîîð èðëýý. Íàìûí æîëîîäëîãûí à÷ààð, øèíæëýõ óõààí ìàðêñèñò

ìàòåðèàëèñò îíîëûã óäèðäëàãà áîëãîí, ôåîäàëûí ¿çýë ñóðòàë, øàøíû èäåàëèñò

ñóðãààë, ¿íäýñíèé ÿâöóó ¿çýë ñóðòëûã ÿëàí äàâæ, îäîîãèéí õýìæýýíä õ¿ð÷ ÷àäëàà.

Ìàíàé õ¿ì¿¿ñèéí ¿çýë ñóðòàë áà îþóí óõààíä ãàðñàí õàìãèéí òîì ÿëàëò áîë,

I

19


ôåîäàëûí ¿çýë ñóðòàë øàøíû ìóõàð ñ¿ñýã, èäåàëèñò íîìíîëûã õàëæ, åðòºíöèéã

ìàðêñèñò ìàòåðèàëèñò ¸ñîîð ¿çýõ ¿çýë ÿëæ äýëãýðñýí ÿâäàë ìºí. Òóõàéí ¿åèéí

õºãæëèéí øààðäëàãà áà ýðäýì øèíæèëãýýíèé àæèëòàí íàðûí ÷àäàë ÷èíýýãýýð,

Ñóäàð Áè÷ãèéí Õ¿ðýýëýí íü ìîíãîë õýëáè÷èã, ººðèéí îðíû ò¿¿õèéã ñóäëàõ, ìºí

äýëõèéí òýðã¿¿íèé ýðäýì øèíæèëãýýíèé îëîëò á¿òýýëèéã ýõ îðîíäîî äýëãýð¿¿ëýõ

òàëàà𠺺ðèéí ¿éë àæèëëàãààã Àðäûí çàñãèéí àíõíû 20 ãàðóé æèëèéí äîòîð

÷èãë¿¿ëñýýð èðëýý. Ìîíãîë õýë áè÷ãýý ñóäëàõ, øèíý íýð òîìú¸î çîõèîõ, îðîñ

ìîíãîë, ìîíãîë-îðîñ òîëü áè÷èã áîëîí õýëíèé ç¿éí çàðèì çîõèîëóóä áè÷èæ ãàðãàõ

çýðýã àæëóóäûã ãîëäóó õèéæ èðæýý.

Àðäûí àìàí çîõèîëûã öóãëóóëàí õýâëýõ, ò¿¿íèé ¿íäñýí äýýð, ìîíãîëûí îð÷èí

¿åèéí óòãà çîõèîëûã õºãæ¿¿ëýõ, ò¿¿íèéã ñóäëàí ä¿ãíýõ, äýëõèé äàõèíû áîëîí

îðîñ-çºâëºëòèéí ñîíãîäîã óòãà çîõèîëîîñ îð÷óóëàõ çýðýã àæëóóäûã õýë áè÷ãèéí

ìýðýãæèëòýí íàð õèéæ èðæýý.

Ýíý ¿åä ìîíãîëûí ñî¸ëòîé õîëáîîòîé õîâîð íîì öóãëóóëàõ áà òºðºë á¿ðèéí

øèíæëýõ óõààíû çîõèîëûã ãàäààä õýëíýýñ îð÷óóëàõ àæëûã íýëýýä õèéæ áàéñàí þìàà.

Ò¿¿õ÷èä ìîíãîëûí ýðò ýä¿ãýýãèéí ò¿¿õèéã ñóð÷ ñóäëàõ, òýð òàëààð àíõíû

á¿òýýë¿¿äèéã ÷àäàë ÷èíýýãýýðýý á¿òýýñýí áàéíà.

Ìàë àæ àõóéã õºãæ¿¿ëýõ, àðä ò¿ìíèé àõóé áàéäëûã äýýøë¿¿ëýõ òàëààð íàì,

çàñãààñ àâ÷ ÿâóóëñàí ò¿¿õò àðãà õýìæýýíèé ¿ð ä¿íä, îð÷èí ¿åèéí àíàãààõ óõààí,

ìàíàé îðíû àìüäðàëä íýâòýð÷ ÷àäñàí íü òîì ÿëàëò ìºí.

Ìàíàé ýðäýì øèíæèëãýýíèé àæèë íü Õóâüñãàë ÿëñíààñ õîéøõè 20-èîä æèëèéí

äîòîð èéìýðõ¿¿ ÷èãëýëòýé ÿâàãäàæ èðæýý.

1937 îíä ãàçàð òàðèàëàíãèéí êàáèíåò, 1938 îíä ãåîëîãèéí êàáèíåò, 1943 îíä

ìàë àæ àõóéí êàáèíåò áàéãóóëàãäæýý. Øèíæëýõ Óõààíû Õ¿ðýýëýíãèéí ýäãýýð

êàáèíåòóóä óëñ àðäûí àæ àõóé, ñî¸ëûã õºãæ¿¿ëýõ à÷ õîëáîãäîë á¿õèé ýðäýì

øèíæèëãýýíèé àæëûã õýð õýìæýýãýýðýý øèéäâýðëýæ èðñýí áàéíà.

Ìîíãîëûí ãàçàðç¿é÷èä ÁÍÌÀÓ-ûí ãàçàð ç¿éí àòëàñ, ôèçèê,çàñàã çàõèðãààíû

çýðýã ãàçðûí çóðãóóä õýä õýäèéã õèéæ áàñ ñóðàõ áè÷èã çîõèîñîí áàéíà.

Ìîíãîëûí ýðäýìòäèéí ãàðãàñàí íýëýýä íýýëò àæ ¿éëäâýð, õºäºº àæ àõóéä

íýâòýð÷ îëîí íèéòèéí õ¿ðòýýë áîëñîí þìàà.

Øèíæëýõ óõààíû Õ¿ðýýëýíãèéí õºäºº àæ àõóéí ýðäýìòýä áèë÷ýýð, ãàçàð

òàðèàëàí, ìàëûí ¿¿ëäýð ñàéæðóóëàõ, ò¿¿íèé àøèã øèìèéã íýìýãä¿¿ëýõýä ¿íýò õóâü

íýìýð îðóóëñàí íü ÿìàð ÷ ìàðãààíã¿é õýðýã ýý.

Ìàíàé ãåîëîãè÷èä, ìîíãîë îðíû ãàçðûí áàÿëãèéã ñóäëàí èëð¿¿ëæ, àðäûí àæ

àõóéä àøèãëàõàä çîõèõ õóâü íýìðýý îðóóëæýý.

Øèíæëýõ óõààíû Õ¿ðýýëýí ýðäýì øèíæèëãýýíèé àæëûí çýðýãöýý íàìûí ¿çýë

ñóðòàë, ìàðêñèñò-ìàòåðèàëèçì áà áàéãàëèéí óõààíû ç¿éòîãòîö áîëîí øèíæëýõ

óõààíû ¿ð á¿òýýëèéã àðä ò¿ìíèéõýý äóíä ñóðòàë÷ëàõàä èäýâõèòýé îðîëöîæ èðñýí

þì. Òóñ óëñàä íèéãýì æóðàì áàéãóóëàõ àñóóäàë òàâèãäàæ, õºäºº àæ àõóéä ñîöèàëèñò

õàðèëöàà òîãòíîõ ÿâäàë äóíä ìàíàé øèíæëýõ óõààí óëàì ò¿ðãýíýýð õºãæèæ èðëýý.

Ìàíàé Óëñûí Èõ ñóðãóóëü çýðýã äýýä ñóðãóóëèóä áàéãóóëàãäàí Ǻâëºëò Õîëáîîò

Óëñàä îëîí òîîíû õ¿ì¿¿ñèéã áýëòãýæ ãàðãàñàí íü øèíæëýõ óõààíûã õºãæ¿¿ëýõýä

÷óõàë ¿¿ðýã ã¿éöýòãýñýí þìàà.

Ìàíàé îðîíä øèíæëýõ óõààí õºãæèõ õýðýãò Ǻâëºëòèéí øèíæëýõ óõààíû

áàéãóóëëàãóóäààñ ¿íýëæ áàðøã¿é èõ òóñëàìæèéã ¿ðãýëæ ¿ç¿¿ëæ èðñýí þìàà. Ìàíàé

ýðäýì øèíæèëãýýíèé áîëîâñîí õ¿÷íèéã áýëòãýõ, ýðäýì øèíæèëãýýíèé àæëûã çîõèîí

ÿâóóëàõ õýðýãò ÇÕÓ-ûí Øèíæëýõ óõààíû Àêàäåìè, øèíæëýõ óõààíû áóñàä îëîí

áàéãóóëëàãóóä, äýýä ñóðãóóëèóäààñ áèäýíä òóñàëñààð èðñýí, îäîî ÷ òóñàëæ áàéíà.

Ñîöèàëèçì áàéãóóëàõ õýðýãò ãàðàìãàé àìæèëò ãàðãàæ, îäîî êîììóíèçì áàéãóóëàõ

20


ÿâäàëäàà, øèíý ãÿëàëçñàí ò¿¿õýí ÿëàëòûã õèéæ áóé, Ǻâëºëòèéí á¿õ ýðäýìòýäýä áèä

òàëàðõëàà èëýðõèéëæ áàéíà.

Áèä öààøäàà ÷ Ǻâëºëòèéí òýðã¿¿íèé øèíæëýõ óõààí, àõ ä¿¿ îðíóóäûí

òýðã¿¿íèé øèíæëýõ óõààíààñ ñóð÷ àæèëëàõ áîëíî.

Ìàíàé îðîíä ñîöèàëèñò ýäèéí çàñãèéí õàðèëöàà á¿ðýí òºãñ ÿëæ óëìààð

ñîöèàëèçìûí ìàòåðèàë òåõíèêèéí áààçûã áàéãóóëàõ òàëààð òàâèãäàæ áóé çîðèëò íü òóñ

îðíû øèíæëýõ óõààíû áàéãóóëëàãûã á¿õèé ë òàëààð áýõæ¿¿ëæ àðäûí àæ àõóé, ñî¸ëûí

õºãæëèéí àñóóäëóóäûã øèíæëýõ óõààíû ¿íäñýí äýýð øèéäâýðëýõ õýðýãöýý àìüäðàëààñ

ãàð÷ èðëýý. Ýíý áàéäëûã õàðãàëçàí, ìàíàé Íàìûí Òºâ Õîðîîíîîñ, Øèíæëýõ óõààíû

Õ¿ðýýëýíã, Øèíæëýõ óõààíû Àêàäåìè áîëãîí ººð÷ëºõ øèéäâýð ãàðãàæýý.

Àðäûí Èõ Õóðëûí Òýðã¿¿ëýã÷äýýñ Øèíæëýõ Óõààíû Àêàäåìè áàéãóóëàõ òóõàé

1961 îíû 5-ð ñàðûí 16-íû ºäºð ãàðãàñàí çàðëèãèéí ¸ñîîð, ìºí ñàðûí 24-íä Øèíæëýõ

Óõààíû Àêàäåìèéã íýýñýí ÿâäàë ìàíàé ò¿¿õýíä ÷óõàë ÿâäàë áîëæ ºãñºí þì.

“Øèíæëýõ Óõààíû Àêàäåìèèéã áàéãóóëñàí ÿâäàë ìîíãîëûí àðä ò¿ìíèé ò¿¿õýíä

òîõèîëäîæ áàéãàà ãàðàìãàé ¿éë ÿâäàë áºãººä àðäûí ýðõò ìîíãîë óëñûí ìàíäàí

õºãæñºí 40 æèëèéí õóãàöààíä îëæ àâñàí àñàð èõ àìæèëò ÿëàëòûí íýã ìºí” ãýæ

ÌÀÕÍ-ûí Òºâ Õîðîî, Ñàéä íàðûí Ǻâëºëººñ Àêàäåìèéã áàéãóóëàõàä èð¿¿ëñýí

áàÿðûíõàà áè÷èãò òýìäýãëýæýý.

Øèíæëýõ óõààíû Àêàäåìè áàéãóóëñàí ÿâäàëòàé õîëáîãäóóëàí ìîíãîëûí àðä ò¿ìýí

áàõàðõàë, òàëàðõëàà èëýðõèéëýí îëîí òîîíû öàõèëãààí óòàñ, çàõèäàë èð¿¿ëñýí áèëýý.

Áàñ àðäûí àðä÷èëñàí îðíû ýðäýìòýä, ýðäýì øèíæèëãýýíèé áàéãóóëëàãóóä ìàíàé

Àêàäåìè áàéãóóëñàí òýð áàÿð áàõäëûã õóâààëöàí ñàéí ñàéõíû áèëýã äýìáýðýëòýé

åðººë äýâø¿¿ëñýí áèëýý.

Ìàíàé îðíû ñàéõàí àìæèëòóóä, øèíæëýõ óõààíû õºãæèëòèéã òóñ óëñààð ÿâñàí

õºðºíãºòíèé òºðèéí áà îëîí íèéòèéí ç¿òãýëòí¿¿ä, ýðäýìòýä ÷ àðãàã¿é çºâøººðºí

õ¿ëýýæ áàéíà.

Ìàíàé Øèíæëýõ óõààíû Àêàäåìèéí ¿íäñýí çîðèëò áîë ýðäýì ñóäëàëûí

àæèëëàãààã ýõ îðíûõîî ñîöèàëèñò ¿éëäâýðëýëòýé íÿãòààð õîëáîæ, ýäèéí çàñàã

ñî¸ëûã õºãæ¿¿ëýõ, ãîë ãîãöîî àñóóäëûã øèéäâýðëýõýä ýðäýì øèíæèëãýýíèé

àæèëòíû õ¿÷èéã ÷èãë¿¿ëýí àìüäðàëûí ã¿íä îðæ àæèëëàõ ÿâäàë ìºí.

ÌÀÕÍ, òºð, çàñãààñ øèíæëýõ óõààíû áàéãóóëëàãóóäûí ºìíº äýâø¿¿ëýí òàâüñàí

õ¿íäòýé çîðèëòûã øèéäâýðëýõ òàëààð ìàíàé ýðäýì øèíæèëãýýíèé á¿õ àæèë÷èä

Øèíæëýõ óõààíû Àêàäåìè áàéãóóëàãäñàíààñ õîéøõè õóãàöààíä àíõààðëàà ÷èãë¿¿ëæ

èðæýý. Øèíæëýõ óõààíû Àêàäåìè ýðäýì øèíæèëãýýíèé àæëûí 1961-1965 îíä

ã¿éöýòãýõ òàâàí æèëèéí òºëºâëºãººã çîõèîñîí áºãººä ò¿¿íä ìàë àæ àõóé, ¿ð òàðèà,

óñàí õàíãàìæ, ìàë ýìíýëýã, àíàãààõ óõààí, ò¿¿õ, õýë, óòãàçîõèîë, ãàçàðç¿é, ãàçàð

ñóäëàë, óðãàìëûí ç¿é, ýäèéí çàñãèéí øèíæèëãýýíèé õàìãèéí ÷óõàë àñóóäëóóä îðñîí

þì.

Íàì, çàñãààñ ýõ îðíû øèíæëýõ óõààíûã õàëàìæëàí ¿çýæ áàéãààä óðàìøñàí

ìàíàé ýðäýì øèíæèëãýíèé àæèëòàí íàð ÁÍÌÀÓ-ûí Øèíæëýõ óõààíû Àêàäåìèéí

5 æèëèéí òºëºâëºãººíèé ýõíèé æèëèéí òºëºâëºãººã áèåë¿¿ëýõèéí òºëºº ìàõðàí

àæèëëàæ èðëýý. Ýíý õóãàöààíä ìàíàé õºäºº àæ àõóéí ýðäýìòýä ìàëûí ¿¿ëäýð

óãñààã ñàéæðóóëàí àøèã øèìèé íü íýìýãä¿¿ëýõ çîðèëãîî𠺺õºí ñ¿¿ëòýé íàðèéâòàð

íîîñòîé, ìàõ-íîîñíû ÷èãëýëèéí õîíèíû õýñãèéã áóé áîëãîõ àæëàà ¿ðãýëæë¿¿ëæ

èðñíýýñ ãàäíà ìîíãîë ¿õýð, õîíèéã öûãàé, àëãàé, ñû÷¸â ¿¿ëäðýýð ýðëèéçæ¿¿ëýõ

àæëûã ëàâøðóóëàí õèéæ áàéíà.Ýíä ýðäýì øèíæèëãýýíèé àæèëòàí íºõºð Àþóðçàíà,

II

21


Íàâààí÷èìèä, Ðàã÷àà, Öýðýíäóëàì, Öýðýíñîäíîì íàðûí çýðýã áóñàä íºõºä èäýâõè

ãàðãàí àæèëëàæ áàéãààã òýìäýãëýæ áàÿð õ¿ðãýæ áàéíà.

Ýðäýì øèíæèëãýýíèé õýñýã àæèëòàí ºíãºðñºí 6 ñàðààñ ýõëýí Ñ¿õáààòàð àéìãèéí

á¿õ ¿õýð, õîíèíû ñ¿ðýãò áðóöåëë¸ç ºâ÷íèé øèíæèëãýýã õèéæ, òýð ºâ÷íººñ òóñ

àéìãèéí ìàë ñ¿ðãèéã ýð¿¿ëæ¿¿ëæ, óëìààð óëñûí õýìæýýãýýð óóë ºâ÷íèéã óñòãàõ

çîðèëãîòîé àæèëëàæ áàéíà. Ýíý àæèëä íºõºð Öýðýíäàø òýðã¿¿òýé õýñýã íºõºä

èäýâõèòýé àæèëëàæ áàéíà.

Ãàçàð òàðèàëàíãèéí ýðäýì øèíæèëãýýíèé àæèëòàí íàð îéðûí æèë¿¿äýä

¿éëäâýðëýëä øèëæèõ øèíý ñîðòûí óëààí áóóäàé, àðâàé, îâú¸îñ, áàéöàà çýðýã íýëýýä

ç¿éë¿¿ä õèéæ áàéíà. ¯éëäâýðò øèëæ¿¿ëýõýýð íºõºð Çóíäóéæàíöàíãààñ áýëòãýæ áóé

“îðõîí” ãýäýã óëààí áóóäàéíû ¿ð, ìºí íºõºð Õàéñàíãààñ îëîí íàñò óðãàìëûí ¿ðèéã

øàëãàðóóëæ ÷àäñàí íü ïðàêòèê à÷ õîëáîãäîëòîé þì. Õàðèí áèä ¿¿íèéã ¿éëäâýðò

àëáàí ¸ñîîð øèëæ¿¿ëýõ àñóóäëûã ò¿ðãýòãýæ öààøèä ýíý àæëûã äàëàéöòàé áîëãîõ

õýðýãòýé. Òóñ îðíû ÿíç á¿ðèéí á¿ñýíä òàðèà òàðèõ àãðîòåõíèêèéã áîëîâñðóóëàí,

ãàíä òýñâýðòýé, ò¿ðãýí áîëîâñîðäîã ºíäºð óðãàöòàé òàðèìëûí ñîðòûã øèëæ îëîõ

àæëûã îäîîãîîñ èë¿¿ õ¿÷òýé áîëãîõ çîðèëãî òàâèãäàæ áàéíà.

Ìàíàé îðîíä æèìñíèé ìîä, æèìñãýíèé áóò òàðüæ òóðøèõ àæèë ýõëýýä óäààã¿é

áºãººä áèä ýíý òàëààð áîëîâñîí õ¿÷íýýð äóòàãäàëòàé áàéíà. Ãýâ÷ ìàíàé ýðäýì

øèíæèëãýýíèé àæèëòàí íàð, óðèãäàí èðñýí áîëãàð íºõäèéí òóñëàìæòàéãààð 11

àéìãèéí íýëýýä îëîí íýãäëèéí ãàçàð íóòãèéã ñóäëàí, æèìñ áà æèìñãýíý òàðüæ áîëîõ

629 ìÿíãàí ãà ãàçðûã èëð¿¿ëýí àëü ãàçàð ÿìàð òºðëèéí æèìñ æèìñãýíèéã òàðüæ

áîëîõûã òîäîðõîéëæýý. Ýíý àæëûã çààâðûã áîëîâñðóóëæ ¿éëäâýðò øèëæ¿¿ëíý.

Ýíý æèë ìàíàé ýðäýì øèíæèëãýýíèé 17 àæèëòàí òºë áîéæóóëàõ àæëààð 4

àéìãèéí 29 ñóìàíä, ìºí 15 àæèëòàí ¿ðæëèéí àæëààð 10 àéìãèéí 32 ñóì íýãäýëä

ÿâààä óã àæèëä èäýâõèòýé îðîëöîæ 160 ìÿíãà ãàðóé òîëãîé ìàë õàìàðñàí ¿ðæëèéí

ôåðì¿¿ä áàéãóóëàõàä îðîëöîâ. Ýíý àæèë äýýð èëýðñýí äóòàãäàë, ä¿ãíýëò¿¿äèéã

íýãòãýí óëñûí õýìæýýãýýð òºë õ¿ëýýí àâàõ áà ¿ðæëèéí àæèë ÿâóóëàõ íýãäñýí çààâàð

áîëîâñðóóëæ ñàíãèéí àæ àõóé íýãäë¿¿äýä ÿâóóëàí îëíû õ¿ðòýýë áîëãîõîîð áýëòãýæ

áàéíà. Ýíý ñàéí õýðýã ýý. Áèä ¿¿íèéã óëàì òîäîðõîé, àæèë õýðãèéí ÷àíàðòàé ºðãºí

õýìæýýòýé õºãæ¿¿ëæ ÿâóóëàõ õýðýãòýé áàéíà.

ÌÀÕÍ-ûí Òºâ Õîðîîíû äààëãàâðààð ìàíàé õýñýã íºõºä Çàâõàí, Õýíòèé

àéìãóóäàä àæèëëàæ òýíä ìàë àæ àõóé, ãàçàð òàðèàëàíã øèíæëýõ óõààíû ¿íäñýí äýýð

çîõèîí ÿâóóëàõ áîëîí õàäëàí áýë÷ýýðèéã çîõèñòîé àøèãëàæ òýæýýëèéí áàò áààç áóé

áîëãîõ òîäîðõîé àðãà çàìûã ñóäëàõàä îðîëöîæ áàéíà.

Ǻâëºëòèéí õºäºº àæ àõóéí ÿàìíû àòàð ãàçàð ýçýìøèõ øèíæèëãýýíèé àíãèòàé

õàìòðàí àøèãëàæ áîëîõ àòàð ãàçðûã Õàëõ ãîëûí íóòàãò èëð¿¿ëýõ àæèëä îðîëöîæ

áàéíà. ªìíºãîâü àéìàãò àæèëëàæ áóé ìàíàé òóðøëàãûí ñòàíö á¿ä¿¿âòýð íîîñò áà

êàðàêóëü õîíü, Äîíû ÿìààã ¿ðæ¿¿ëýõ, ìàëûí öàãààí õîðõîé ºâ÷íèéã ñóäëàõ, ãîâèéí

íºõöºëä òàðèìàë ÿìàð õóãàöààíä òàðüæ, àð÷ëàí áîëîâñðóóëàõ àðãûã òîãòîîí ãàðãàæ

áàéíà. ¯¿íèé çààâðûã áîëîâñðóóëæ ¿éëäâýðò øèëæ¿¿ëýõ áîëíî. Áèä Ç¿¿í Õàðààãèéí

ñòàíöûí àæëûã óëàì öààø íü ºðãºòãºæ, àãðîòåõíèêèéí çààâàð, ýðäýì øèíæèëãýýíèé

àðãà áîëîâñðóóëàõ àæëûã óëàì äýýøë¿¿ëýõ áîëíî.

Ìàíàé ýðäýìòýä ãàçðûí õºðñ, îé ìîäíû ñóäàëãàà ÿâóóëæ áàéíà. Ìàíàé

ãàçàðç¿é÷èä áà ýäèéí çàñàã÷èä Ǻâëºëòèéí õýñýã ýðäýìòýäòýé õàìòðàí ÁÍÌÀÓëñûí

ýäèéí çàñãèéí á¿ñèéã òîãòîîõ ñóäàëãàà ÿâóóëæ, óã á¿ñèéã òîãòîîãîîä ãîë çàð÷ìûí

àñóóäëûã òºëºâëºæ äýýä áàéãóóëëàãàä îðóóëëàà. ªºðèéí îðíû ôèçèê ãàçàðç¿éí

ñóäàëãààã íàðèéñãàõ çîðèëãîîð Õýíòèéí óóëàíä óñ, óóð àìüñãàë, óðãàìàë öýâäãèéí

àñóóäëûã õàìàðñàí ñóäàëãàà õèéëýý.

Øèíæëýõ óõààíû Àêàäåìèàñ ýðõëýí çºâëºëòèéí ýðäýìòýí Ôëîðåíöîâ,

22


Ñîëîíåíêî íàðûí øóóä òóñëàìæòàéãààð “ÁÍÌÀÓëñûí ãàçàð õºäëºëòèéí á¿ñèéí

òîìü¸îëñîí çóðàã” (2 áîòü), “Óëààíáààòàðûí ðàéîíû ãàçàð õºäëºëèéí çóðàã”-óóäûã

õèéæ áîëîâñðóóëæýý. Ìàíàé àæèëòíóóä ãàçàð õºäëºëèéí àæèãëàëòûã òîãòìîë

ÿâóóëàí Ìîíãîëä ãàçàð õºäëºëèéí õ¿÷èéã òîãòîîõ ñóäàëãàà õèéæ áàéíà.

Áàñ õºäºº àæ àõóéí íýãäëèéí õºäºëìºð çîõèîí áàéãóóëàëòûã ñàéæðóóëæ,

õºäºëìºðèéí õºëñ òºëºõ äýâøèëòýò øèíý õýëáýðèéã íýâòýð¿¿ëýõ àñóóäëûã ýäèéí

çàñàã÷ í. Æàäàìáàà, Áàò-Î÷èð, Îòãîí íàð ñóäàëæ áàéíà.

Íóòãèéíõàà ã¿íä áóé àñàð èõ áàÿëãèéã íýýæ àøèãëàõ ÿâäàë ìàíàé îðíû õºãæèëä

îíö à÷ õîëáîãäîëòîé áîëîîä áàéíà. Ìàíàé ãåîëîãè÷èä óëñ àðäûí àæ àõóéí ýíý

øààðäëàãûã õàíãàõ òàëààð áàãà ÷ àòóãàé þì õèéñýýð áàéíà.Ãåîëîãèéí ñóäàëãàà õèéõ 20

æèëèéí áàðàãöààëñàí òºëºâëºãººã Ãåîëîãè øèíæèëãýýíèé áà Ìîíãîëûí Àêàäåìèéí

íºõºä çºâëºëòèéí ýðäýìòíèé òóñëàìæààð õèéëýý. Ãýâ÷ ãåîëîãèéí íàðèéâ÷èëñàí

ñóäëàãàà ÿâóóëàõàä çîõèõ ìýðãýæëèéí áîëîâñîí õ¿÷èí èõ äóòàãäàæ áàéãàà þì.

Îëîí óëñûí öºìèéí íýãäñýí Èíñòèòóòèéí òºëºâëºãºº ¸ñîîð ôîòî ýìóëüñûí

ñóäàëãààã ýíý æèëýýñ ýõëýí áèå äààæ ÿâóóëæ áàéãààãààñ ãàäíà òóñ îðíû äîòîðõè

ñîðîíçîí ñóäëàëûí àæëûã ýðñ õèéõýýð ýõýëæ áàéíà.

Ìàíàé õèìèéí óõààíû àæèëòàí íàð øîðîîí áóäàã, õàÿãäàë øèíãýí ñ¿¿íýýñ ãàðãàõ

êàçîíèíû áîëîí öóñààð ÷àâóó õèéõ àðãûã áîëîâñðóóëàí ¿éëäâýðëýëä øèëæ¿¿ëýâ.

Áàñ òºðºë á¿ðèéí èäýøíèé íîãîîíû õèìèéí á¿òýýãäýõ¿¿í, âèòàìèíûã ñóäàëæ áàéíà.

̺í øèëíèé ¿éëäâýðèéí á¿òýýãäýõ¿¿íèé ÷àíàðûã ñàéæðóóëàõ àðãà, ªìíºãîâèéí

Áóëãàí ñóìûí Äàâñò íóóðûí äàâñíû íàéðëàãà, õ¿íñíèé íîãîîã óäààí õóãàöààãààð

ãýìòýýõã¿é õàäãàëàõ çîõèñòîé àðãà çýðãèéã ñóäàëæ ¿éëäâýðëýëä øèëæ¿¿ëæ áàéíà.

Ýíý òàëààð í. Áàäãàà, Ãóíãàà íàð ïðàêòèêò òóñòàé àæèë õèéæ áàéãààã áèä áàÿðòàé

òýìäýãëýõ õýðýãòýé. Ýíý æèëýýñ ýõëýí ºðãºðãèéí àæèãëàëòûã ÿâóóëæ áàéãààãààñ ãàäíà

êîðíîãðàôè äóðàíã àæèëä îðóóëàõ áýëòãýëèéã õèéñýí áàéíà.

Ìàíàé àíàãààõ óõààíû àæèëòàí íàð îðîí íóòãèéí íºõöºë áàéäàëä òîõèðñîí

õîîë òýæýýëèéã ñóäëàæ íîðìàòèâ òîãòîîõ, ðåìàòèçì, ãåïåðòîíè çýðýã ºâ÷íèé îðîí

íóòãèéí îíöëîã, ò¿¿íèé àíàãààõ àðãà áîëîí àðäûí ýìíýëýãèéã ã¿íçãèéð¿¿ëýí ñóäëàõ

àæëóóä õèéæ áàéíà. Áàñ äîëîîëãîíî, ÷èõýð ºâñ çýðýã óðãàìëûã ýìíýëýãò õýðýãëýõ

àðãûã ñóäàëæ áàéíà. Ýíý ç¿éëèéã óëàì òîäîðõîé áîëãîæ, óðüä÷èëñàí çàðèì ¿ð ä¿íã

¿éëäâýðò îðóóëàõ õýðýãòýé.

Ìàíàé ò¿¿õ÷èä, õýë áè÷èã÷èä, óòãà çîõèîëûã ñóäëàã÷èä ýõ îðíûõîî äýëãýðýíã¿é

ò¿¿õ áè÷èõ àæèë áà àðä ò¿ìíèéõýý õýë óòãà çîõèîë, ñî¸ëûí ºâèéã ñóäëàõ òàëààð

áàñ íýëýýä àæèëëàæ õýä õýäýí íîì òîâõèìîë õýâë¿¿ëñýí áà õýâëýëä øèëæ¿¿ëñýí

áàéíà. ¯¿íä: “Ýðäýíèéí ýðõè”, “Ýðäýíèéí òîâ÷”, “Ìîíãîë àðäûí æóðàìò öýðãèéí

äóðòãàëóóä” çýðýã ýõ áè÷ã¿¿ä, Ìàíæèéí íî¸ðõëûí ¿åèéí Õàëõûí ò¿¿õ, “Õàëõ

òîâ÷îîí” 1755-58 îíû ýðõ ÷ºëººíèé õºäºë㺺íèé ñýäýâò çîõèîë, ¿ãèéí ç¿é, íýð

òîìü¸îíû òîëü áè÷èã çýðýã áè÷ã¿¿ä îðíî.Ýðòíèéã ñóäëàã÷èä ÇÕÓ áà Óíãàð,

Àðä÷èëñàí Ãåðìàíû ýðäýìòýäòýé õàìòðàí Àðõàíãàé, ªâºðõàíãàé, Òºâ àéìãèéí

íóòãààð õàéãóóë õèéæ, ìàíàé íóòàã äýýðõ ýðòíèé õ¿ì¿¿ñèéí õóó÷èí áà øèíý

÷óëóóí çýâñãèéí ¿åèéí àìüäðàë àõóéí øèíý ÷óõàë áàðèìò îëæýý. Ò¿¿õò äóðñãàëò

ç¿éë¿¿ä áîëîõ ×îéæèí ñ¿ì, Õààíû îðä çýðãèéã ñýëáýñýí áà ò¿¿õ äóðñãàëûí ç¿éëèéã

õàìãààëæ õàäãàëàõ òóõàé òîãòîîë øèéäâýðèéã áýëòãýæ äýýä ãàçàðò îðóóëæýý. Ìàíàé

îðîíä ñîöèàëèçì áàéãóóëæ èðñýí ò¿¿õèéã ä¿ãíýí áè÷èõ, ìàðêñèñò áîëîâñðîëîî

äýýøë¿¿ëýõ, õºðºíãºòíèé ¿çýë ñóðòàëòàé ýâëýðøã¿é òýìöýõ çîðèëò ò¿¿õ÷äèéí ºìíº

òàâèãäàæ áàéãàà þìàà.

Ñ¿¿ëèéí æèë¿¿ä áà ýíý îíä ÿâóóëñàí ýðäýì øèíæèëãýýíèé ãîë ¿ð ä¿íã¿¿ä ìàíàé

øèíæëýõ óõààíû 40 æèëèéí îéä çîðèóëñàí ýðäýì øèíæèëãýýíèé áàãà õóðëóóäààð

òàâèãäñàí 50 ãàðóé èëòãýëä òîäîðõîé äóðäàãäñàí þì. Ýíý èëòãýë¿¿äèéí èõýíõ íü

23


õýâëýãäýõ áîëíî.

Ìàíàé óëñûí õýìæýýãýýð õèìè, ôèçèê, ãåîëîãè, ýäèéí çàñãèéí òàëûí ñóäëàëûí

àæèë õîöðîãäîíãóé ÿâæ èðñýí áºãººä ¿¿íèéã ò¿ðãýí õóãàöààíä çàñàõàä áýðõòýé òàë

áàéíà. Ñîöèàëèçìûí ìàòåðèàë-òåõíèêèéí áààçûã áàéãóóëàõ çîðèëòîîñ ¿íäýñëýí,

øèíæëýõ óõààíû äýýðõ ñàëáàðóóäûã õ¿÷òýé õºãæ¿¿ëýõ íü íýí òýðã¿¿íèé çîðèëãî

ìºí. Ãýâ÷ ýíý çîðèëòûã íýãýí òàëòàé, õýëòãèé áóðóó îéëãîîä ò¿¿õèéí óõààí, õýë óòãà

çîõèîë çýðýã áóñàä íèéãìèéí óõààí íü îíöûí ðîëüã¿é áîëñîí þì øèã îéëãîâîë èõ

ýíä¿¿ðýë áîëíî. Øèíæëýõ óõààíû ýíý ñàëáàðóóäûí ðîëü õýçýý ÷ ÷óõàë áàéñàí áºãººä

öààøààãàà ÷ ÷óõàë õýâýýðýý áàéõ áîëíî.

Ñ¿¿ëèéí æèë¿¿äýä ìàíàé øèíæëýõ óõààíû áàéãóóëëàãûí ãàäààä õàðèëöàà

èõýýõýí ºñ뺺. 1955-1961 îíóóäàä øèíæëýõ óõààíû àæèë îëîí óëñûí ýðäýì

øèíæèëãýýíèé õóðàë çºâëºë㺺íä îðîëöîõîîð àðäûí àðä÷èëñàí á¿õ ñîöèàëèñò

îðíóóä ìºí Àíãëè, Àìåðèê, ßïîí, Ôèíëÿíä, Êàíàä, Ýíýòõýã, Àâñòðè çýðýã îðíóóäààñ

á¿ãä 200 ãàðóé ýðäýìòýí íàð ìàíàé îðîíä èðæýý. Áàñ ýíý õóãàöààíä ÑÑÑÐ, ÁÍÕÀÓ,

Ðóìûí, Ãåðìàí, ×åõîñëîâàê, Ñîëîíãîñ, Âüåòíàì, Ïîëüø, Àíãëè, Ôèíëÿíä, Øâåöàðè

çýðýã îðíóóäàä ìàíàé 200 ãàðóé ýðäýì øèíæèëãýýíèé àæèëòàí î÷èæ îëîí óëñûí

ýðäýì øèíæèëãýýíèé õóðàë çºâºë㺺íä îðîëöæýý.

Ìàíàé Øèíæëýõ óõààíû Àêàäåìè, ÇÕÓ-ûí Øèíæëýõ óõààíû Àêàäåìè õî¸ðûí

õàìòûí àæèëëàãàà èõýä ºñ뺺. Ìàíàé ýðäýìòýä ñîíèðõîí áóé àñóóäëóóäààð ñàíàë

çºâëºëãººíºº ñîëèëöîí àæèëëàæ áàéíà.

Ìàíàé Øèíæëýõ óõààíû Àêàäåìè ÁÍÏÀÓ áà ÁÍÓÀÓ-ûí Øèíæëýõ óõààíû

Àêàäåìèéí õîîðîíä ýíý 1961 îíû 9-10 ñàðä õàìòðàí àæèëëàõ õýëýëöýýð¿¿ä

áàéãóóëñíààñ ãàäíà àðäûí àðä÷èëñàí á¿õ îðíû ØÓÀ-óóäòàé íÿãò õîëáîî òîãòîîí

àæèëëàæ áàéíà.

Ìàíàé ýðäýìòýä ýíý îíä Ìîñêâàä áîëñîí Îëîí óëñûí áèîõèìèéí 5-ð èõ õóðàë

(Æàìñðàí), Áóõàðåñòàä áîëñîí òýæýýëèéí øèìò ÷àíàðûã òîäîðõîéëîõ àðãûí òóõàé

ñàëáàðûí 5-ð õóðàë (Öýðýíäóëàì), Óëààíáààòàðò áîëñîí Íîìõîí äàëàéí áàðóóí

ýðãèéí çàãàñíû àæ àõóéí ñóäëàõ Àçèéí 5 îðíû ýýëæèò 5 äóãààð áàãà õóðëóóä çýðýã

îëîí óëñûí ýðäýì øèíæèëãýýíèé õóðëóóäàä èäýâõèòýé îðîëöæýý. Ýíý íü ìàíàé

øèíæëýõ óõààíû õºãæèëä çîõèñòîé íºëººãºº ºã÷ ÷àäíà.

Ìàíàé ýðäýì øèíæèëãýýíèé àæèëòàí íàð ýðäýì ñóäëàëûí èõ àæëûí ñàöóóãààð

áàñ íàì, óëñ îëîí íèéòèéí àæèëä èäýâõèòýé îðîëöîæ áàéíà. Òýä îëîí ò¿ìíèé äóíä

óõóóëãà, ñóðòàë íýâòð¿¿ëýã õèéõèéí õàìò íèéñëýë õîòîî òîõèæóóëàõ õýðýãò îðîëöîæ

á¿ãä 625 øèðõýã ìîä áóò òàðüñàí, 632 ì 2 òàëáàé ç¿ëýãæ¿¿ëñýí, 1410 ì 2 õàéðãàí çàì

òàâüñàí, 8279 ì 2 øîðîî 纺ñºí çýðýã àæëóóä õèéæ ñàéõàí ¿ð ä¿í ¿ç¿¿ëæýý.

Ýíý ºíãºðñºí õýäýí ñàðûí äîòîð ìàíàé øèíæëýõ óõààíû àæèë÷äààñ õèéñýí

àæëûã ¿çâýë, òýä íàð íü ìàíàé íàì, çàñãààñ Øèíæëýõ óõààíû Àêàäåìèéí òàëààð

àâ÷ ÿâóóëæ áóé àðãà õýìæýý áîëîí Íàìûí 14-ð èõ õóðëààñ òàâüñàí çîðèëòóóäàä

çîðèãæèæ, àðä ò¿ìíèéõýý òóñûí òóëä õºäºëìºð îþóí áèëãýý á¿ðýí äàé÷ëàí

îðóóëàõàä áýëõýí áàéãààãàà äàõèí õàðóóëæ áàéíà.

Ñîöèàëèçìûí ìàòåðèàë-òåõíèêèéí áààçûã áàéãóóëàõ ÿâäàë íü øèíæëýõ óõààíûã

óëàì õóðäíààð õºãæ¿¿ëýõ çîðèëòóóäûã äýâø¿¿ëýí òàâüæ áàéíà.

ÌÀÕÍàìûí 14-ð Èõ õóðëààñ ãàðãàñàí òîãòîîëä ñîöèàëèñò áàéãóóëàëòàíä

øèíæëýõ óõààíû ã¿éöýòãýõ ðîëü óëàì á¿ð íýìýãäýæ áàéíà. ÁÍÌÀÓëñûí Øèíæëýõ

óõààíû Àêàäåìè íü ýðäýì øèíæèëãýýíèé àæëûã ñîöèàëèñò ¿éëäâýðëýëòýé íÿãò

õîëáîí çîõèîæ, óëñ àðäûí àæ àõóé, ñî¸ëûã õºãæ¿¿ëýõ õàìãèéí ÷óõàë àñóóäëûã

øèéäâýðëýõýä øèíæëýõ óõààíû àæèëòàí íàðûí ÷àðìàéëòûã ÷èãë¿¿ëýí, ýðäýì

øèíæèëãýýíèé áîëîâñîí õ¿÷íèé ìýðãýæèë ìàðêñèñò-ëåíèíèñò áýëòãýëèéí õýìæýýã

äýýøë¿¿ëæ áàéõ ¸ñòîé ãýæ áèäíèé çîðèëòûã òîäîðõîéëîí çààæýý.

24


Ìàíàé õ¿ðýýëýíã¿¿äýýñ ýðõëýí ÿâóóëæ áóé àæëûí óðüä÷èëñàí áà ýöñèéí ä¿íã

àëü áîëîõîîð çîõèõ õóãàöààíä íü ¿éëäâýðò øèëæ¿¿ëæ, ò¿¿íèéã íýâòð¿¿ëýõýä àæèë

õýðãèéí ÷àíàðòàé îðîëöîõ ÿâäàë õýçýý õýçýýíýýñ èë¿¿ øààðäàãäàæ áàéíà.

Áèä øèíæëýõ óõààíû àæëûã ïðàêòèêòàé íÿãò õîëáîæ ÿâóóëàõûí çýðýãöýýãýýð

ïðàêòèêààñ ãàð÷ èðñýí òóðøëàãûã ä¿ãíýõ áà åð íü îíîëûí àñóóäëûã ýðõëýíý ãýýä

ïðàêòèêààñ òàñàð÷ áîëîõã¿é.

Ò¿¿í÷ëýí øèíæëýõ óõààíû àæëûã çºâõºí ïðàêòèêèéí ÷àíàðòàé àñóóäëààð

õÿçãààðëààä, îíîëûã õàÿâàë øèíæëýõ óõààíû àæèë õîöîðíî. Ýðäýì øèíæèëãýýíèé

áîëîâñîí õ¿÷íèéã ºñãºí áîéæóóëæ, íàðèéí òîäîðõîé òºëºâëºãººòýé㺺ð

áýëòãýõ ÿâäàë íýí ÷óõëààð øààðäàãäàæ áàéíà. Åð íü äýýä ìýðãýæëèéí ñàéí êàäð

õ¿÷èíã¿éãýýð øèíæëýõ óõààíû àëèâàà íýãýí àñóóäëûã îëèãòîé øèéäýæ ÷àäàõã¿é.

Ìàíàé ïðàêòèê àìüäðàëààñ òàâèãäàæ áóé ýäèéí çàñãèéí îëîí àñóóäàë, ìàíàé

íóòãèéí èõ áàÿëãèéã óóäëàí îíãèëîõ àñóóäëûã øèéäýõ ãýõýä ãóðàâõàí ýäèéí çàñàã÷,

õî¸ðõîí ãåîëîãè÷ íàð áàéãàà íü õààíà íü ÷ õ¿ðýõã¿é áàéíà. Èéìä ýíý òàëûí áîëîí

áóñàä õ¿ðýëöýýã¿é áàéãàà øèíý õ¿÷í¿¿äèéã ýíý 5 æèëä áýëòãýõ àñóóäàë õàìãèéí

òîì çîðèëòóóäûí íýã áîëæ áàéíà. ¯¿íèé çýðýãöýýãýýð ýðäýì øèíæèëãýýíèé

àæèë÷äàä òàâèõ øààðäëàãûã äýýøë¿¿ëæ, òýä íàðààñ ýõ îðîí, àðä ò¿ìýí, ñîöèàëèçìûí

õýðýãò îðóóëàõ õóâü íýìðýý õýçýý õýçýýíýýñ èë¿¿ äàëàéöòàé áîëãîõûã øààðäàõ

öàã áîëæ áàéíà. Èéì ó÷ðààñ áèä þóíû ºìíº ìýðãýæèë ñàéòàé, àìüäðàëûí ã¿íä

îðæ àæèëëàõäàà ÿìàð÷ áýðõøýýëýýñ àéõã¿é, àæèë õýðãèéí ÷àíàðòàé,øèëäýã ñàéí

õ¿ì¿¿ñèéã ýðäýì øèíæèëãýýíèé àæèëä ñîíãîí àâ÷ àæèëëóóëàõ áîëíî.

Ýä¿ãýý ìàíàé õ¿ðýýëýíã¿¿ä îð÷èí ¿åèéí áàãàæ õýðýãñëýëýýð òîíîãëîñîí òèéì

æèíõýíý ëàáîðàòîðè áàéõã¿é áàéíà. Èéì ó÷ðààñ õèìè, ôèçèê, àíàãààõ óõààí, áèîëîãè

çýðýã øèíæëýõ óõààíû òàëààð îëèãòîé øèíæèëãýýíèé àæëûã ÿâóóëæ ÷àäàõã¿é

áàéíà. Èéìä áèä áàéãàà ëàáîðàòîðèóäûã æèë èðýõ òóòàì òîíîã õýðýãñëýëèéã

ñàéæðóóëàõ áà Ǻâëºëò óëñààñ ìàíàé óëñàä ¿ç¿¿ëæ áóé çýýëèéí õºðºí㺺ð áàðèõ

ãýæ áóé õèìè, ôèçèêèéí íýãäñýí ëàáîðàòîðèéí áàðèëãûã õóãàöààíä íü áóþó áîëáîë

õóãàöààíààñ íààíà ÷ áàðèóëàõ ÿâäàë øààðäàãäàæ áàéíà. Ìàíàé õºäºº àæ àõóéä ýðäýì

øèíæèëãýýíèé àæëûã ýð÷èìòýé ÿâóóëæ, áîäèòîé ¿ð ä¿í ãàðãàÿ ãýâýë þóíû ºìíº

ýíý àæëûã õºäºº àæ àõóéí òóðøëàãûí áààç äýýð òóëãóóðëàí çîõèîõ õýðýãòýé áàéíà.

պ人 àæ àõóéí òóðøëàãûí ñòàíö áà ëàáîðàòîðè, ñàëáàðóóäûã áýõæ¿¿ëýõ àñóóäëûã

áèä õîéøëóóëæ áîëîõã¿é.

Ìàíàé ýíõðèé õàéðò íàì, çàñãààñ òóñ îðîíä øèíæëýõ óõààíûã õºãæ¿¿ëýí, ¿íäýñíèé

ýðäýìòýí, áîëîâñîí õ¿÷íèéã áýëòãýõ, ýðäýì øèíæèëãýýíèé áààçûã áóé áîëãîõ õýðýãò èõ

àíõààðëûã òàâüæ èðñýí, öààøèä ÷ óëàì èõ àíõààðàõ íü ìýäýýæ õýðýã áèëýý.

ÌÀÕÍàìûí 14-ð Èõ õóðàë, ÇÕÓ-ûí Êîììóíèñò Íàìûí 22 äóãààð èõ õóðëûí

øèéäâýð¿¿ä íü ìàíàé ýðäýì øèíæèëãýýíèé á¿òýýë÷ àæëûí õºãæëèéí çàìûã ÿðóó

òîäîðõîé áîëãîæ ºã뺺. Ýíý ò¿¿õò øèéäâýð¿¿äýýñ ¿íäýñëýæ, ººðèéí àæèë äýýð

ä¿ãíýëò õèéæ, ýðäýì øèíæèëãýýíèé àæëûã á¿õèé ë òàëààð íü ñàéæðóóëàí òóñ îðîíä

ñîöèàëèçìûí ìàòåðèàë òåõíèêèéí áààçûã áàéãóóëàõ ¿éë õýðýãò èäýâõèòýé îðîëöîõ

íü ìàíàé àæèëòàí íàðûí õ¿íäòýé ¿¿ðýã ìºí.

Ýðäýì ìýðãýæëýý äýýøë¿¿ëæ,

Ýðõýëñýí àæëàà ýð÷èìæ¿¿ëæ,

Ýðõýì äýýä á¿òýýëèéã

Ýõ îðîíäîî ãàðãàæ ºãö㺺å.

Ìàíàé õàéðò ÌÀÕÍ ìàíäòóãàé!

Ìàðêñèçì-ëåíèíèçìèéí òóãèéí äîð óðàãøàà äàâøèöãààÿ!

ØÓÀ-èéí ìýäýý” .1961. ¹4, ò.7-23

25


26

ÌÎÍÃÎËÛÍ ØÈÍÆËÝÕ ÓÕÀÀÍÛ 50 ÆÈËÈÉÍ ÎÉÄ *

Àãóó èõ îêòÿáðèéí õóâüñãàëûí ¿çýë ñàíààíû øóóä íºëººãººð òóñ îðîíä ÌÀÕÍ

áàéãóóëàãäàæ, àðäûí õóâüñãàë ìàíäñàí, àðäûí çàñàã òóíõàãëàñíû 50 æèëèéí îéã

ìàíàé àðä òóìýí ÇÕÓ, àõ ä¿¿ ñîöèàëèñò îðíû àðä ò¿ìíèé õàìò 1971 îíä òýìäýãëýí

ºíãºð¿¿ëñýí áèëýý.

Ýíý îé íü àæèë÷èí àíãè, õîðøîîëñîí àðä, àðäüãí ñýõýýòýí, óëñ òºð õºäºëìºðèéí

ºíäºð èäýâõèéã ºðí¿¿ëæ, øèíý 5-ð òàâàí æèëèéí òºëºâëºãººíèé çîðèëòóóäûã

àìæèëòòàé õýðýãæ¿¿ëæ, ÇÕÓ áóñàä ñîöèàëèñò îðíóóäûí àõ ä¿¿ãèéí òóñëàìæààð

àæ ¿éëäâýð, õºäºº àæ àõóé, øèíæëýõ óõààí, ñî¸ëûí òàëààð øèíý áàõäóóøòàé èõ

àìæèëòóóäûã îëæ áóé ¿åä òîõèîëäîí ºíãºð÷ áàéíà.

Ìàíàé øèíæëýõ óõààíû àíõíû áàéãóóëëàãà Ñóäàð áè÷ãèéí Õ¿ðýýëýíãèéí 50

æèëèéí îé, ÁÍÌÀÓ-ûí Øèíæëýõ óõààíû àêàäåìè áàéãóëàãäñàíû 10 æèëèéí îéã

ººðèéí îðíû ºðãºí îëîí íèéò áîëîí ÇÕÓ, Áîëãàð, Óíãàð, Àðä÷èëñàí Ãåðìàí, Ïîëüø,

Ðóìûí, ×åõîñëîâàêèéí òºëººëºã÷äèéí îðîëöîîòîé òýìäýãëýí ºíãºð¿¿ëæ áàéíà.

Àðäûí õóâüñãàëûí ÿëàëòààñ ýõëýí ìîíãîë îðíû àìüäðàëä ãàðñàí óëñ òºð, ýäèéí

çàñàã, íèèãýì, ñî¸ëûí ã¿í ã¿íçãèé èõ ººð÷ëºëò¿¿äèéí íýã ÷óõàë ¿ð ä¿í áîë òyc îðîíä

øèíæëýë ñóäëàëûí àæèë á¿ðýëäýí òîãòîæ õºãæñºí ÿâäàë ìºí.

Ýðäýì øèíæèëãýýíèé àæèë ýðõýëäýã ìàíàé ñýõýýòí¿¿ä áîë ñîöèàëèçìûí õýðýãò

¿éë÷èëæ áàéäàã ìîíãîëûí àðä ò¿ìíèé ¿ð õ¿¿õýä ó÷èð Ìîíãîëûí øèíæëýõ óõààíû

áàéãóóëëàãûí 50 æèëèéí îé íü ãàãöõ¿¿ øèíæëýí á¿òýýã÷ òºäèéã¿é á¿õ àðä ò¿ìíèé

áàÿð þì.

Øèíæëýõ óõààíû àæèëä áàéíãà àíõààð÷, ò¿¿íèé õºãæèëä öàã ÿìàãò òóñëàæ èðñýí

ÌÀÕÍ, ÁÍÌÀÓ-ûí Çàñãèéí ãàçàðò, ýíý ºäºð áèäíèé õàìò òóñ õóðëûí àæèëëàãààíä

îðîëöîæ áóé ÌÀÕÍ-ûí Òºâ Õîðîîíû íýãä¿ãýýð íàðèéí áè÷ãèéí äàðãà, ìàíàé

àêàäåìèéí õ¿íäýò ãèø¿¿í íºõºð Þ.Öýäýíáàë òýðã¿¿òýé íàì çàñãèéí óäèðäàã÷

íàðààð äàìæóóëàí òóñ îðíû øèíæëýõ óõààíû àæèëòíû ºìíººñ ã¿í òàëàðõëàà

èëýðõèéëüå.

Òóñ àêàäåìèéã òºðèéí äýýä øàãíàë Ñ¿õáààòàðûí îäîíãîîð øàãíàñàí þì.

Òºðèéí ýíý ºíäºð õ¿ðòýýë áîë øèíæëýë ñóäëàëûí ¿ð àøãèéã íýìýãä¿¿ëýõ òàëààð

ìàíàé õàéðò íàìààñ ºãñºí äààëãàâðûã áèåë¿¿ëýõèéí òºëºº õºäºëìºðºº õýä äàõèí

íýìýãä¿¿ëæ ñîöèàëèçìûí ¿éë õýðýã, àðä ò¿ìíèé õîîðîíäûí íàéðàìäàë, ýíõ òàéâíû

¿éë õýðãèéí òºëºº øóðãóó àæèëëàõàä áèäíèéã óëàì çîðèãæóóëæ áàéíà.

Áèä ºíäºð íàéäâàðûí à÷ òóñûã õàðèóëàõûí òóëä á¿õ ìýäëýã ÷àäëàà óëàì äàé÷ëàí

àæèëëàõàà ÌÀÕÍ-ûí Òºâ Õîðîî, ÁÍÌÀÓ-ûí Àðäûí Èõ Õóðëûí Òýðã¿¿ëýã÷äèéí

ãàçàð, ÁÍÌÀÓ-ûí Ñàéä íàðûí Ǻâëºëèéí ºìíº äàõèí èëýðõèéëúå.

Øèíæëýõ óõààíû àíõíû æèæèã áàéãóóëëàãà Ñóäàð áè÷ãèéí Õ¿ðýýëýíãýýñ ýõëýí

Øèíæëýõ óõààíû Àêàäåìè, ñàëáàðûí ýðäýì øèíæèëãýýíèé áàéãóóëëàãà õ¿ðòýë

õºãæèõ人 áýðõøýýëòýé çàìûã òóóëæ èðñýí áèëýý.

I

Ñóäàð áè÷ãèéí Õ¿ðýýëýíãýýñ Øèíæëýõ óõààíû Àêàäåìè õ¿ðòýë

Õóâüñãàëûí ºìíºõ Ìîíãîë îðíû ýäèéí çàñàã, ñî¸ëûí õîöðîãäîëûí áàéäëààñ

øàëòãààëæ,äýýä áîëîâñðîëòîé ýðäýì øèíæèëãýýíèé àæèëòàí áàéòóãàé, äóíä

áîëîâñðîëòîé ÷ õ¿íã¿é, ìàòåðèàë ñàíõ¿¿ãèéí áîëîìæ õîìñõîí áàéñàí òèéì íºõöºëä

òóñ îðíû øèíæëýõ óõààí òºðæ ýõýëæýý.

* ØÓÀ-èéí ºðãºòãºñºí ×óóëãàí äýýð 1971.11.18-íû ºäºð òàâüñàí èëòãýë


Áýðõøýýë õè÷íýýí èõ áàéñàí áîëîâ÷ Íàì áóé áîëñîí ºäðººñºº íèéãìèéã

õóâüñãàë÷àà𠺺ð÷ëºõºä øèíæëýõ óõààí, ñî¸ëûí ¿¿ðýã ìàíàéä ÷óõàë áîëîõûã

àíõààð÷ áàéñàí íü á¿¿ð 1921 îíû 3-ð ñàðä áîëñîí Íàìûí àíõäóãààð èõ õóðëààñ

áàòàëñàí ýðìýëçýõ 10 ç¿éëä òîä òóñãàãäñàí áàéäàã áèëýý.

Íàìààñ õóâüñãàëûí áîñãîí äýýð äýâø¿¿ëñýí ýíý ¿çýë ñàíààã çºâëºëò çàñãèéí

ãàçàð, Îðîñûí Øèíæëýõ óõààíû Àêàäåìè, ò¿¿íèé Äîðíî äàõèíû ñóäàëãààíû

õîëáîîíîîñ ñàéøààí äýìæèæ áàéæýý.

Àðäûí õóâüñãàë ÿëààä õî¸ðõîí cap áîëñíû äàðàà íèéñëýë õ¿ðýýíä øèíæëýõ

óõààíû àíõíû áàéãóóëëàãà “Ñóäàð áè÷ãèéí Õ¿ðýýëýí”-ã áàéãóóëàõ òóõàé àñóóäëûã

õýëýëöýæ, Àðäûí çàñãèéí ãàçàð òîãòîîë ãàðãàëàà.

Ìîíãîë õýë áè÷ãèéí áàãø Î.Æàìúÿí äàðãàòàé áàéãóóëëàãà 8 õ¿íèé

á¿ðýëäýõ¿¿íòýéãýýð 1921 îíû 11-ð ñàðûí 19-íä áàéãóóëàãäæýý. Óã áàéãóóëëàãà íü

ò¿¿õ, õýë áè÷ãèéí àñóóäëààð ãàð áè÷ìýëèéã öóãëóóëæ, ýðòíèé äóðñãàëò ç¿éëèéã

á¿ðòãýõ, çàí ñóðòàõóóí. ãàçàð ç¿éí òàëààðõ ìýäýýã ñóðâàëæëàí îëîõ, ýðäýì

øèíæèëãýýíèé õÿëáàð÷èëñàí á¿òýýëèéã áîëîâñðóóëàí õýâëýõ àæëûã ñàíàà÷ëàí

õèéäýã áàéæýý.

Ýíý áàéãóóëëàãûí îëîëòîä Îðîñûí Øèíæëýõ óõààíû Àêàäåìèéí Åðºíõèéëºã÷,

Àêàäåìè÷ À.Ï.Êàðïèíñêèé, äýä Åðºíõèéëºã÷, Òºâ Àçè áà Ìîíãîëûí óðãàìëûã

ñóäëàã÷ íýðò ýðäýìòýí Â.Ë.Êîìàðîâ, ìºí àêàäåìèéí íàðèéí áè÷ãèéí äàðãà, äîðíî

äàõèíûã ñóäëàã÷, ãàðàìãàé ýðäýìòýí Ñ.Ô.Îëüäåíáóðã, Ìîíãîëûí ãåîëîãèéã ñóäëàã÷,

àêàäåìè÷ Â.Ä.Îáðó÷åâ, ìîíãîë÷ ýðäýìòýí Àêàäåìè÷ Â.ß.Âëàäèìèðöîâ, ïðîôåññîð

Ï.Ê.Êîçëîâ, Ö.Æàìñðàíî, Ïîëüøèéí ìîíãîë÷ ýðäýìòýí Â.Êîòâè÷ íàðûí çýðýã

õ¿ì¿¿ñ èõýä òóñëàæ, ìîíãîë îðíû ýðäýì ñóäàëãààíû àæëûã õºãæ¿¿ëýõýä øóóä ãàð

áèå îðîëöñîí àæýý.

Ñóäàð áè÷ãèéí õ¿ðýýëýíã 1924 îíä ÁÍÌÀÓ-ûí Ñàéä íàðûí Ǻâëºëèéí õàðúÿà

áàéãóóëëàãà áîëãîæ áàéãààä, 1930-1957 îí õ¿ðòýë Øèíæëýõ óõààíû õ¿ðýýëýí, 1955

îíîîñ 1961 îí õ¿ðòýë Øèíæëýõ óõààí äýýä áîëîâñðîëûí Õ¿ðýýëýí áîëãîí òóñ òóñ

ººð÷èëæ áàéæýý.

Äýýä äóíä áîëîâñðîë á¿õèé áîëîâñîí õ¿÷èí áóé áîëæ èðýõèéí õýðýýð, ìàíàé

Øèíæëýõ óõààíû Õ¿ðýýëýí íü ¿íäýñíèé ìýðãýæèëòí¿¿äòýé áîëæ, ÇÕÓ-ûí Øèíæëýõ

óõààíû Àêàäåìèéí òóñëàìæààð øèíæëýë ñóäëàëûíõaa ñýäâèéã ò¿¿õ, õýë áè÷èã, ãàçàð

ç¿é, óðãàìàë, ãåîëîãè, ìàë àæ axyéí çàðèì àñóóäëààð ºðãºæ¿¿ëæ èðëýý.

Ñóäàð áè÷ãèéí Õ¿ðýýëýíãèéí ýõíèé 10 æèëèéí àæëûí ¿ð ä¿íä ìîíãîë õýëíèé

ä¿ðýì, ò¿¿õ áàðèìòûí ýìõýòãýë, ò¿¿õèéí çàðèì ñóäëàë, Ê.Ìàðêñ, Ô.Ýíãåëúñ,

Â.È.Ëåíèíèé çàðèì çîõèîëóóäûã îð÷óóëàí õýâë¿¿ëýõ çýðýã ýðäýì øèíæèëãýýíèé

áà õÿëáàð÷èëñàí á¿òýýë ãàð÷ áàéñàí áîë 1940-1950 îíîîñ ýõëýí Ñ.Øàãæ,

Ã.Íàâààííàìæèë, Ö.Äàìäèíñ¿ðýí, Á.Ðèí÷åí, Á.Ñîäíîì, Ø.Íàöàãäîðæ, Ø.Öýãìèä,

X.Ïýðëýý çýðýã Ìîíãîëûí çîõèîã÷äûí õýä õýäýí á¿òýýë¿¿ä õýâëýãäýæ áàéñíààñ

ãàäíà Ìîíãîëûí ãàçàð ç¿éã ñóäëàã÷ À.Ä.Ñèìóêîâ, Ý.Ì.Ìóðçàåâ, óðãàìàë ñóäëàã÷

À.Ä.Þíàòîâ, ãàçàð òàðèàëàíãèéí àñóóäàë ñóäëàã÷ Á.Ô.Øóáèí, Ñ.Â.Êèñåëåâ, ýðòíèéã

ñóäëàã÷ È.À.Åôðåìîâ íàðûí áè÷ñýí äîðâèòîé á¿òýýë íèéòëýãäæýý.

Ǻâëºëò Õîëáîîò Óëñûí äýýä ñóðãóóëü, Ìîíãîë óëñûí Èõ ñóðãóóëü áîëîí áóñàä

äýýä ñóðãóóëèéã òºãññºí ¿íäýñíèé áîëîâñîí õ¿÷í¿¿äèéí òîî íýìýãäýæ ç¿éë á¿ðèéí

ìýðãýæèë á¿õèé ýðäýì øèíæèëãýýíèé àæèë÷èä òºðæ èðýõèéí ñàöóó àíõíû äýä

ýðäýìòýí, äîêòîðóóä áèé áîëñîí þì.

Èèì ó÷ðààñ 1961 îíä ÌÀÕÍ-ûí Òºâ Õîðîî, ÁÍÌÀÓ-ûí Ñàéä íàðûí Ǻâëºëèéí

òîãòîîëîîð Øèíæëýõ óõààí äýýä áîëîâñðîëûí Õ¿ðýýëýíã ÁÍÌÀÓ-ûí Øèíæëýõ

óõààíû Àêàäåìè áîëãîí ººð÷èëæ ºðãºòãºí áàéãóóëñàí áèëýý.

Íàì çàñãààñ àâñàí ýíý àðãà õýìæýý íü òóñ îðîíä øèíæëýë ñóäëàëûí îþóí ñàíààã

27


öààøèä äýëãýð¿¿ëýõ, øèíæëýõ óõààíû áîëîâñîí õ¿÷íèéã ºñãºí áîéæóóëàõàä ò¿¿õýí

øèíý ÷óõàë ¿å, ìýäýãäýõ¿éö èõ ò¿ëõýö áîëæ ºã뺺.

×óõàìõ¿¿ ýíý ¿åýñ ýõëýí òóñ îðíû èðýýä¿éí õºãæèëòýé õîëáîî á¿õèé áàéãàëü,

íèéãìèéí çýðýã ñóäëàëûí ÷óõàë ñàëáàð áîëîõ ýðäýì øèíæëýëèéí Õ¿ðýýëýíã¿¿äèéã

ÁÍÌÀÓ-ûí Øèíæëýõ óõààíû Àêàäåìèéí á¿ðýëäýõ¿¿íä áèé áîëãîñîí þì. ̺í ÕÀÀ-í

ñóäëàëûí ñàëáàð Èíñòèòóò, äàðàà íü Áàðèëãà, áàðèëãûí ìàòåðèàë ¿éëäâýðèéí ÿàì,

Àðäûí áîëîâñðîëûí ÿàì, Ýð¿¿ëèéã õàìãààëàõ ÿàì, Õîëáîîíû ÿàì áàñ áóñàä çàðèì

ãàçðóóäûí äýðãýä òîäîðõîé ñóäàëãàà, òºñºâ òºëºâëºãººíèé ñýäâýýð áàéãóóëñàí þì.

̺í óëñûí èõ ñóðãóóëü áîëîí áóñàä äýýä ñóðãóóëèóäàä ñóäàëãàà øèíæëýëèéí

àæèë õèéãäýæ èðýâ.

Òóñ îðíû ýðäýì øèíæèëãýýíèé áîëîâñîí õ¿÷íèé ýãíýý ñ¿¿ëèéí æèëä íýëýýä

ºñºæ 1961 îíä 129 õ¿í áàéñàí áîë 1971 îíä 1012 õ¿í áîëæ ºñ÷ýý. Ò¿¿íèé äîòîð

Øèíæëýõ óõààíû Àêàäåìèéí õàðúÿàíä 429 ýðäýì øèíæèëãýýíèé æèíõýíý àæèëòàí,

պ人 àæ àõóéí ÿàìíû õàðúÿà èíñòèòóòýä 403, Ýð¿¿ëèéã õàìãààëàõ ÿàìíû õàðúÿà

èíñòèòóòýä 73 õ¿í, Àðäûí áîëîâñðîëûí ÿàìíû õàðúÿà èíñòèòóòýä 48 õ¿í, Áàðèëãà,

áàðèëãûí ìàòåðèàëûí ¿éëäâýðèéí ÿàìíû õàðúÿà ýðäýì øèíæèëãýýíèé áàéãó¿ëëàãàä

29 õ¿í òóñ òóñ àæèëëàæ áàéíà. Ýäãýýðýýñ ãàäíà ìàíàé èõ äýýä ñóðãóóëèéí õýäýí

çóóãààä áàãø íàð ýðäýì øèíæèëãýýíèé àæëûã õèéæ áàéíà.

̺í äýýðõ õóãàöààíä ýðäìèéí çýðýãòýé õ¿ì¿¿ñèéí òoo 1961 îíä 138 áàéñàí áîë

1971 îíä 341 áîëæ áàðàã 3 èë¿¿ äàõèí íýìýãäæýý. Îäîî àñïèðàíòóðò 129 àæèëòàí,

äîêòîðàíòóðò 41 õ¿íèéã äýä ýðäýìòýí, äîêòîðûí çýðýã õàìãààëóóëàõààð áýëòãýæ

áàéãààãèéí äîòîð èíæåíåð òåõíèõèéí ìýðãýæëèéí õ¿ì¿¿ñ îðîëöîæ áàéíà. Èðýõ 5

æèëä ýðäýì øèíæèëãýýíèé áîëîâñîí õ¿÷èí 200 îð÷èì õ¿ì¿¿ñèéã áýëòãýõ áîëíî.

Øèíæëýõ óõààíû Àêàäåìè áàéãóóëñíààñ õîéø Àêàäåìè áîëîí áóñàä ãàçðûí

õàðúÿà øèíæëýë ñóäëàëûí áàéãóóëëàãóóä ýðäýì øèíæèëãýýíèé àæëûã 5 æèëèéí

òºëºâëºãººíèé ¿íäýñòýé ÿâóóëæ èðýâ.

II

ÁÍÌÀÓ-ûí Øèíæëýõ óõààíû Àêàäåìè áîëîí

ýðäýì øèíæèëãýýíèé áóñàä áàéãóóëëàãóóäààñ ºíãºðñºí 10 æèëä

ýðäýì øèíæèëãýýíèé òàëààð õèéñýí àæëûí ãîë ä¿í

ªíãºðñºí 10 æèëèéí õóãàöààíä øèíæëýõ óõààíû áàéãóóëëàãóóäûã á¿ðýëä¿¿ëýõ,

ýðäýì ñóäëàëûí àæèë õèéæ ÷àäàõóéö õ¿ì¿¿ñèéã îëæ àæèëëóóëax, ýðäìèéí çýðýãòýé

áîëîâñîí õ¿÷èí áýëòãýõ, øèíæèëãýýíèé áàéãóóëëàãóóäûí ìàòåðèàë òåõíèêèéí

áààçûã áèé áîëãîõîä èõ àæèë, öàã õóãàöàà, õ¿÷ ÷àäàë çàðöóóëàí ìàíàé îðíû ýðäýì

øèíæèëãýýíèé á¿òýýë÷ àæèëòàí íàð îíîëûíõîî ìýäëýãèéã äýýøë¿¿ëýí îíîë áà

íèéãýì, áàéãàëü, ïðàêòèêèéí ñóäàëãààíû çàðèì ñàëáàð, õýñã¿¿ä ìýäýãäýõ ä¿íä

õ¿ð÷ýý.

Øèíæëýõ óõààíû Àêàäåìèéí ýðäìèéí õ¿ðýýëýíã¿¿äèéí ºíãºðñºí 10 æèëèéí

äîòîð áàéãàëèéí ò¿¿õèé ýä, òóõàéëáàë ãåîëîãè, ãàçàðç¿é, ôèçèê, òîî, õèìè, ýäèéí

çàñàã, íèéãýì, øèíæëýë ñóäëàëûí áóñàä ñàëáàðóóäàä îëñîí çàðèì ¿ð ä¿íãýýñ äóðüäàÿ.

- Øèíæëýõ óõààíû Àêàäåìèéí Ãåîëîãèéí Õ¿ðýýëýí Ǻâëºëòèéí ãåîëîã÷

ýðäýìòýäòýé õ¿÷ õàâñðàí, Ìîíãîë îðíû ãàçðûí íàñëàë-ñðàòèãðàôè, ìàãìåòèçì,

òåêòîíèê, á¿õýëäýý òóñ îðíû ãåîëîãèéã òàë á¿ðýýñ íü ã¿íçãèéð¿¿ëýí ñóäëàõ òàëààð

èõ àæèë õèéæýý.

Ýäãýýðèéí ¿ð ä¿íä «ÁÍÌÀÓ-ûí ãåîëîãè», «ÁÍÌÀÓ-ûí òåêòîíèê», õàéãóóëûí

òàëààð èðýýä¿é á¿õèé çàðèì ãàçðûí òîìõîí õýìæýýíèé çóðàãëàëûã áýëòãýí çîõèîæ

28


ä¿ãíýëò á¿õèé õýä õýäýí á¿òýýë¿¿äèéã íèéòë¿¿ëæýý. Ýäãýýð àæëóóä íü òóñ îðíû

ãåîëîãèéí íººöèéã àøèãëàõàä òààìàãëàõ çàðèì ¿íäýñëýë áîëæ ºãíº.

- Ãàçàð ç¿éí õ¿ðýýëýí áàéíãà áà õàéãóóëûí íýìýëò ñóäàëãàà ÿâóóëñàíû

¿íäñýí äýýð òóñ îðíû ôèçèê-ãàçàðç¿é, ýäèéí çàñãèéí ãàçàð ç¿é, öàã óóð, íóóð

õºðñíèé íºõöºëèéí òàëààð íýãýí ñýäýâò áà õàìòûí õýä õýäýí á¿òýýë áîëîâñðóóëàí

íèéòë¿¿ëæýý.

«ÁÍÌÀÓ-ûí òàðèàëàíãèéí ãàçàðç¿é», «ÁÍÌÀÓ-ûí àæ ¿éëäâýðèéí ãàçàðç¿é»,

«ÁÍÌÀÓ-ûí õ¿í àìûí ãàçàðç¿é», Óëààíáààòàð õîòûí óë õºðñíèé óëèðëûí õºëäºëò

ãýñýëòèéí çóðàã, Óëààíáààòàð õîò áà íèéò óëñûí íóòàã äýâñãýðèéí ãàçàð õºäëºëèéã

ìóæèëñàí çóðàã çýðýã àæëóóä íü ïðàêòèêèéí õóâüä íýí à÷ õîëáîãäîëòîé áîëëîî.

- Áèîëîãèéí õ¿ðýýëýí òóñ îðíû ç¿éë á¿ðèéí óðãàìëûí íººö, ç¿é òîãòîö,

àíãèëëûã ñóäëàõ òàëààð îëîí òàëòàé àæëûã ÿâóóëæ 150 ç¿éëèéí öîî øèíý óðãàìëûã

íýýæ òîäîðõîéëñîíû ãàäíà áàéãàëèéí íýãäëèéí àñóóäëààð ýìèéí óðãàìëûí

áèîëîãèéí èäýâõæëèéã ñóäàëæýý. Ìºí «ÁÍÌÀÓ-ûí àãíóóðûí àìüòàä», «Ìîíãîëüãí

òºâ õýñãèéí óðãàìàë òîäîðõîéëîõ áè÷èã», «Óìàðò õàíãàéí çîíõèëîõ õàäëàí

áýë÷ýýðèéí óðãàöûí äèíàìèê», «ÁÍÌÀÓ-ûí áýë÷ýýð áà õàäëàí» çýðýã íîìûã ¿íäñýíä

íü áè÷èæ äóóñãàñàí áà çàðèìûã õýâë¿¿ëæýý.

¯ðæèë ñåëåêöèéí àæèëä øóóä õàìàà á¿õèé îíîëûí ãåíåòèêòýé õîëáîãäñîí

àæëûã ¿ðãýëæë¿¿ëýí õèéæ áàéíà.

- Õèìèéí õ¿ðýýëýí ººðèéí îðíû áàéãàëü, ò¿¿õèé ýäèéí íººöèéã ñóäëàõ

òàëààð íýëýýä àæèë õèéñíèé äîòîð 200 îð÷èì íóóðûí õèìè ôèçèêèéí á¿òýö, 247

òºðëèéí ýôèðèéí òîñò óðãàìàë, 203 òºðëèéí òàííèä óðãàìàë, ìºí çýðëýã ç¿éë

á¿ðèéí æèìñíèé õèìè-ôèçèê òåõíîëîãèéí ÷àíàðûã òîäîðõîéëæýý. Äýýðõ àæëóóä íü

ìàíàé îðíû áàéãàëèéí íººöèéã óëñ àðäûí àæ àõóéä àøèãëàõ áîëîëöîîòîé ýñýõèéã

òîäîðõîéëæ ºãñºíèé õóâüä øèíæëýõ óõààí ïðàêòèêèéí ÷óõàë à÷ õîëáîãäîëòîé þì.

̺í Õ¿ðýýëýí õºíãºí ¿éëäâýðèéí áàéãóóëëàãóóäàä òåõíîëîãèéí õýä õýäýí

çºâëºìæ, çààâðûã øèëæ¿¿ëýí ºã÷ýý.

- Ôèçèê-ìàòåìàòèêèéí õ¿ðýýëýí Äóáíà äàõü Îëîí óëñûí öºìèéí

øèíæèëãýýíèé íýãäñýí Èíñòèòóòûí ïðîãðàììààð áîäèñûí õàðèëöàí õ¿÷òýé

íºëººëºõ ýãýë æèðèéí ¿éë ÿâäëûí òóõàé îíîëûí õóâüä ñîíèðõîë á¿õèé áàðèìòóóäûã

õóðèìòëóóëæýý.

¯¿íýýñ ãàäíà õàãàñ äàìæóóëàã÷èéí ò¿¿õèé ýäèéí ÷àíàð, àòîìûí ìîëåêóëÿðûí

ñïåêòîð á¿òýö, õàòóó áîäèñûí ÷àíàð, öàöðàã òóÿàíû òàëààð õèéñýí ñóäàëãààíû çàðèì

àðãàç¿éã áîëîâñðóóëæýý. Òýä íàðàí äýýð áîëäîã ¿éë ÿâäàë, ñàðíû ãàäàðãûí çóðãèéã

ãàçàð äýýðýýñ àâàõ òàëààð ìºí ¿íýòýé ìàòåðèàëóóäûã öóãëóóëæýý.

Ôèçèê-ìàòåìàòèê÷èä ýðäýì øèíæèëãýýíèé çàðèì áàãàæ, îðîí íóòãèéí ò¿¿õèé

ýäèéã áîëîâñðóóëàõ æèæèã çàâîä, öåõèéã òîîöîîëîí çóðæ, ò¿¿íýý õýä õýäýí àéìàãò

áàéãóóëàõ ÿâäàëä áèå÷ëýí îðîëöæýý.

Òîî÷èä àæ ¿éëäâýðèéí ¿éë ÿâäëûã òîîöîîëîí òºëºâëºõ çàðèì àðãûí ïðàêòèêò

íýâòð¿¿ëýí ýõýëæ áàéíà.

Áàéãàëèéí óõààíû Õ¿ðýýëýíã¿¿äèéí ¿éë àæèëëàãààíû äýýðõ ¿ð á¿òýýë¿¿ä íü

ãàãöõ¿¿ áàéãàëèéí ¿çýãäëèéã òàíèí ìýäýõèéí õóâüä ñîíèðõîëòîé òºäèé áèø ººðèéí

îðíû ìèíåðàë, óðãàìàë, ò¿¿õèé ýäèéí èõ íººöèéã óëñ àðäûí àæ àõóéä ãàçàðç¿é,

õºðñíèé îíöëîã íºõöºëèéã õàðãàëçàí öààøèä àøèãëàõàä çàðèì òàëààð ¿íäñýí ñóóðü

ìàòåðèàë áîëæ ºã÷ ÷àäàõààðàà íýí à÷ õîëáîãäîëòîé þì.

Íèéãìèéí óõààíû çàðèì ñàëáàðóóäàä íýëýýä äîðâèòîé á¿òýýë¿¿ä õèéãäëýý.

- Ò¿¿õèéí õ¿ðýýëýíãèéí õàìò îëîí ñ¿¿ëèéí æèë¿¿äýä ýðòíèé ñóäëàë, çàí

ñóðòàõóóí, ãàð áè÷ìýë çýðýã èõ õýìæýýíèé òóëãóóð áàðèìò áè÷èã áà åð íü ò¿¿õèéí

ñóäëàëûã ä¿ãíýõ òàëààð ºðãºí äàëàéö á¿õèé ¿ð ä¿íòýé àæèë çîõèîæýý. ¯¿íä:

29


«ÁÍÌÀÓ-ûí ò¿¿õ» íýãýí áîòèéã çîõèîæ, äàðàà íü çàñâàðëàí äàõèí õýâë¿¿ëæ õýä

õýäýí õýëýýð íèéòýëñíýýñ ãàäíà “ÁÍÌÀÓ-ûí äýëãýðýíã¿é ò¿¿õ” ãóðâàí áîòü, “Àðäûí

õóâúñãàëûí ò¿¿õ”, “ÌÀÕÍ-ûí òîâ÷ ò¿¿õ”, “Õàëõûí ò¿¿õ” áîëîí áóñàä íýãýí ñýäýâò áà

õàìòûí á¿òýýë¿¿äèéã õýâëýí íèéòýëæýý.

- Íàìûí ò¿¿õèéí èíñòèòóò Ìàðêñ, Ëåíèíèé çîõèîëûã îð÷óóëàí õýâëó¿ëýõ áà

íàìûí ò¿¿õèéí àñóóäëûã áîëîâñðóóëàí õýâë¿¿ëýõ òàëààð èõýýõýí àæèë õèéñíèéã

òýìäýãëýõ õýðýãòýé.

- Õýë áè÷ãèéí àæèëòàí íàð 30000 ¿ãòýé “Ìîíãîë õýëíèé òîâ÷ òàéëáàð òîëü”,

50000 ¿ãòýé “Îðîñ ìîíãîë òîëü” 2 áîòü, 80000 ¿ãòýé “Íýð òîìú¸îíû òîëü” 2 áîòü,

“Õóâüñãàëûí ºìíºõ ìîíãîëûí óòãà çîõèîëûí òîéì”, “19 ä¿ãýýð çóóíû ¿åèéí ìîíãîëûí

óòãà çîõèîëûí òîâ÷ òîéì”, “Îð÷èí ¿åèéí ìîíãîëûí óðàí çîõèîëûí ò¿¿õ”, “Ìîíãîë

áè÷ãèéí õýëíèé ç¿é” 4 áîòü, “Îð÷èí öàãèéí ìîíãîë õýëíèé ç¿é” 2 áîòü, “Ìîíãîëûí

öýöýí ¿ãèéí äàëàé” 2 áîòü, “Ò¿ìýí îíüñîãî”, “Áàðóóí ìîíãîëûí áààòàðëàã òóóëü”,

“Ìîíãîë àðäûí ÿâãàí ¿ëãýð”, “Õàëõûí òóóëüñ” çýðýã á¿òýýë¿¿äèéã íèéòë¿¿ëñíýýñ ãàäíà

“Ìîíãîëûí óãñààòíû ç¿é, õýëíèé øèíæëýëèéí àòëàñ” 1 áîòèéã õýâëýëä áýëòãýæýý.

- Ýäèéí çàñàã÷èä òóñ îðíû õºäºëìºðèéí íººöèéã òààìàãëàõ, õºäºº àæ àõóéí

¿éëäâýðèéã òºðºëæ¿¿ëýõ áà áàéðøóóëàõ, áýë÷ýýð ãàçàð òàðèàëàíã ¿íýëýõ, õºäºº àæ

àõóéí á¿òýýãäýõ¿¿íèé òºëºâëºëòèéã öààøèä áîëîâñðîíãóé áîëãîõ çýðýã àñóóäëààð

íýëýýä àæèë õèéæýý.

“պ人 àæ àõóéí ýäýëáýð ãàçðûí ýäèéí çàñãèéí ¿íýëýëò”, “ÕÀÀ-í íýãäëèéí

õºäºëìºðèéí á¿òýýìæèéã òîäîðõîéëîõ àðãàç¿é”, “Òóñ îðíû ÕÀÀ-í íýãäë¿¿äèéí

õºäºëìºð íººö áîëîëöîî, ò¿¿íèéã àøèãëàõ àñóóäàë” çýðýã á¿òýýëèéã íèéòýëæýý.

Àêàäåìè, ò¿¿íèé õàðúÿà áàéãóóëëàãà áîëîí Óëñûí èõ ñóðãóóëüä ñóðàëöàæ áóé

ã¿í óõààí, õóóëü öààçûí ìýðãýæèëòýí íàð ÷ Ìîíãîë Óëñûí êàïèòàëèñò áóñ õºãæëèéí

çàì, õóóëèéí çàðèì àñóóäëûã áîëîâñðóóëàõàä ¿éë àæëàà ÷èãë¿¿ëæ áàéíà.

Íèéãìèéí óõààíû ýðäýìòäýýñ Óëààíáààòàð õîòîä 1970 îíä áîëæ ºíãºðñºí

Ìîíãîë÷ ýðäýìòäèéí II èõ õóðàë, ìºí êàïèòàëèñò áóñ õºãæëèéí çàìûí àñóóäëààð

1971 îíä áîëñîí Îëîí óëñûí çºâëºë㺺í äýýð òàâüñàí èëòãýë, ñîíñãîë íü òýäãýýðèéí

àæëûí ìýäýãäýõ¿éö ºñºëòèéã õàðóóëàâ.

ªíãºðñºí 10 æèëèéí õóãàöààíä Øèíæëýõ óõààíû Àêàäåìèéí ýðäýì

øèíæèëãýýíèé àæèë÷äààñ íèéò 400 ãàðóé á¿òýýëèéã õýâë¿¿ëñíèé äîòîð 100 îð÷èì

òîìîîõîí á¿òýýë¿¿ä îðæ áàéãàà þì. ̺í õóãàöààíä øèíæëýõ óõààíû Àêàäåìèéí

ñóäëàë øèèæèëãýýíèé àæëûí ¿ð ä¿íãýýñ 400 îð÷èì çºâëºìæ çóðàã, çààâðûã

¿éëäâýðëýëä øèëæ¿¿ëñíýýñ îëîíõ íü ÿìàð íýã õýëáýðýýð ïðàêòèêò íýâòýð÷ýý.

Ìºí ºíãºðñºí 10 æèëä èõ, äýýä ñóðãóóëü, õºäºº àæ àõóéí ýðäýì øèíæèëãýýíèé

áàéãóóëëàãóóäàä øèíæëýë ñóäëàëûí íýëýýä àæèë ã¿éöýòãýñíýýñ ãàäíà ñàÿâòàð

áàéãóóëàãäñàí çàðèì ñàëáàðûí èíñòèòóò¿¿äýä ýðäýì øèíæèëãýýíèé àæèë ýõëýí

õèéãäýæ áàéíà.

Øèíæëýõ óõààíû Õ¿ðýýëýí äàðàà íü Øèíæëýõ óõààíû Àêàäåìèéí á¿ðýëäýõ¿¿íä

áàéãààä 1968 îíä պ人 àæ àõóéí ÿàìàíä øèëæñýí õ¿ðýýëýí, ãàçðóóä íýëýýä

ºðãºææýý. պ人 àæ àõóéí ýðäýì øèíæèëãýýíèé áàéãóóëëàãóóäàä îäîî òóñ óëñûí

ýðäýì øèíæèëãýýíèé àæèë÷äûí áàðàã ãóðàâíû õî¸ð õóâü íü àæèëëàæ áàéíà. Ìàë àæ

àõóé ãàçàð òàðèàëàí,òýæýýëèéí õ¿ðýýëýí áîëîí Øààìàð, Õàëõûí ãîë, Õîâäûí Áóëãàí

áóñàä ãàçàð áàéãóóëàãäñàí ýðäýì øèíæèëãýýíèé ñòàíö ãàçðóóäàä ìàë àæ àõóé, ãàçàð

òàðèàëàí, ìàë ýìíýëãèéí òàëààð íýëýýä àæèë õèéãäæýý. Ýíà òàëààð îëñîí ¿ð ä¿í ãýâýë:

Max íîîñíû ÷èãëýë á¿õèé øèíý ¿¿ëäðèéí “Îðõîí” õîíü áóé áîëñîí, ãàäààäààñ

àâ÷èð÷ áóé àøèã øèìòýé ìàëûã ººðèéí îðíû öàã óóðûí íºõöºëä íóòàãøóóëàõ

òàëààð õèéæ áóé àæèë þì. Íîîëóóð èõòýé Äîíûí ÿìààã ìàíàé õàãàñ ãîâèéí íºõöºëä

íóòàãøóóëàõ òàëààð õèéñýí àæëûí ¿ð ä¿í ïðàêòèêèéí èõ à÷ õîëáîãäîëòîé áîëîâ.

30


¯ð òàðèà, æèìñ-æèìñãýíý, òýæýýëèéí óðãàìëûí õèìè áèîëîãèéí ÷àíàðûã

ñóäàëæ, ºðãºí ñîðèëò õèéñíèé ä¿íä íýëýýä á¿òýýë õºäºº àæ àõóéä íýâòýð÷ýý.

Çîîòåõíèê, ìàë ýìíýëýã, òýæýýë, ¿ðæèë ñåëåêöèéí òàëààð àæèëëàäàã ýðäýì

øèíæèëãýýíèé àæèë÷äûí á¿òýýë ãàçàð òàðèàëàí, òýæýýë áà æèìñ-æèìñãýíèé

¿éëäâýðëýëä íýâòýðñýýð áàéíà.

Ýð¿¿ëèéã õàìãààëàõ ÿàìíû õàðúÿà Àíàãààõ óõààíû õ¿ðýýëýí êëèíèêèéí

ïðàêòèêòàé õîëáîãäñîí íýëýýä òîäîðõîé àæëóóäûã ÿâóóëæ áàéíà.

Àðäûí áîëîâñðîëûí ÿàìíû õàðüÿà Ñóðãàíû õóðýýëýí, Àðäûí áîëîâñðîëûí

øèíý ñèñòåìèéí ¿íäñèéã áîëîâñðóóëàõ áà ñóðãàí õ¿ì¿¿æ¿¿ëýõ óõààíû òàëààð

òîäîðõîé àæëûã áîëîâñðóóëæ áàéíà.

Áàðèëãà, áàðèëãûí ìàòåðèàë ¿éëäâýðèéí ßàìíû õàðúÿà Áàðèëãûí çóðãèéí

Èíñòèòóòýýñ áàðèëãûí ìàòåðèàëûí íººöèéã ñóäëàõ, ¿éëäâýð áà õºäºº àæ àõóéí

áàðèëãûí çóðàã òºñëèéã õèéõ òàëààð àæèë ÿâóóëæ áàéíà.

Öàã óóðûí àëáà, Õîëáîîíû ßàì, Òýýâðèéí ÿàì, Õºäºëìºð öàëèí õºëñíèé óëñûí

õîðîîíû äýðãýä 6àéãóóëàãäñàí øèíæèëãýýíèé ñàëáàðóóä ººð ººðèéí àæèëòàé

õîëáîãäñîí òîäîðõîé àñóóäëûã áîëîâñðóóëàõàä îðîëöîæ áàéíà.

Óëñûí èõ ñóðãóóëü áîëîí áóñàä äýýä ñóðãóóëèóäàä îíîë, ïðàêòèêèéí à÷

õîëáîãäîë á¿õèé íýëýýä àæëóóäûã õèéæ áàéíà.

ÁÍÌÀÓ-ûí Øèíæëýõ óõààíû Àêàäåìè áîëîí áóñàä ýðäýì øèíæèëãýýíèé

áàéãóóëëàãóóäûí àæëûã òºëºâëºõºä þóíû ºìíº îð÷èí ¿åèéí øèíæëýõ óõààíòåõíèêèéí

äýâøëèéí îëîëò, ýíý òàëààð àõ ä¿¿ îðíóóäòàé õºäºëìºðºº õóâèàðëàí

ã¿éöýòãýõ çîðèëòóóäûã õàðãàëçàí ¿çýæ, àæëàà ººðèéí îðíû íºõöºëä òîõèðóóëàí

ÿâóóëäàã þì.

Ìàíàé ýðäýìòýä ñîöèàëèñò îðíóóä ÿëàíãóÿà Ǻâëºëò Õîëáîîò Óëñûí

ýðäýìòýäòýé õ¿÷ õàâñðàí ÿâóóëäàã ýðäýì øèíæèëãýýíèé àæèë ¿ð àøèãòàé áîëæ

áàéãààã îíöëîí òýìäýãëýå.

Ìîíãîë-Ǻâëºëòèéí àðä ò¿ìíèé õîîðîíä òîãòñîí àõ ä¿¿ãèéí íàéðàìäàë, õàìòûí

àæèëëàãàà íü ìàíàé îðíû ºíãºðñºí 50 æèëèéí õºãæèëä ÷óõàë ¿¿ðýã ã¿éöýòãýæ

èðñýí áèëýý. ¯¿íèé ÷óõàë õýñýã íü ìàíàé îðíû øèíæëýõ óõààíû õºãæëèéí àñóóäàë

þì. ¯¿íòýé õîëáîãäóóëàí Ìîíãîëûí Øèíæëýõ óõààíû àêàäåìè, Ǻâëºëò Õîëáîîò

Óëñûí Øèíæëýõ óõààíû àêàäåìèéí õîîðîíä ºðãºæñººð áàéãàà õàìòûí àæèëëàãàà,

òóõàéëáàë Ìîíãîë-Ǻâëºëòèéí ýðäýìòäýýñ õàìòðàí ÿâóóëæ áóé àæèë èõýýõýí

¿ð àøèãòàé áîëæ áàéãààã òýìäýãëýõýä óðàìòàé áàéíà. ¯¿íä ÿëàíãóÿà õî¸ð îðíû

àêàäåìèéí õîîðîíä ÿâóóëàõ õàìòûï àæèëëàãààíû òóõàé 1967 îíä ãàðûí ¿ñýã çóðñàí

õýëýëöýýðèéí äàãóó ýðòíèé ñóäëàëûí òàëààð àêàäåìè÷ À.Ï.Îêëàäíèêîâ, Ãåîëîãèéí

òàëààð àêàäåìè÷ À.Ë.ßíøèí, ïðîôåññîð Í.Ñ.Çàéöåâ, ýðòíèé àìüòàí ñóäëàëûí òàëààð

ñóðâàëæëàã÷ ãèø¿¿í Í.Ã.Âîëîãäèí, ïðîôåññîð È.Í.Êðàìàðåíêî, Áèîëîãèéí òàëààð

àêàäåìè÷ Å.Ì.Ëàâðåíêî, ìîíãîë ñóäëàëûí òàëààð Ǻâëºëòèéí äîðíî äàõèíûã

ñóäëàã÷ íàðòàé õàìòðàí ÿâóóëæ áóé àæëûã îíöëîí òýìäýãëýå.

ÝÇÕÒÇ-ûí ãèø¿¿í îðíû õàìòûí àæèëëàãààã öààøèä ã¿íçãèéð¿¿ëýí áîëîâñðîíãóé

áîëãîæ ýäèéí çàñãèéí èíòåãðàöûã õºãæ¿¿ëýõ öîãöîëáîð ïðîãðàììûã ìàíàé îðíû

ýðäýìòýä áàÿðòàé õ¿ëýýí àâñàí þì. Óã ïðîãðàììä ìàíàé îðíîîñ ÝÇÕÒÇ-èéí ãèø¿¿í

îðíóóäòàé õ¿÷èí õàâñðàí ýäèéí çàñàã, øèíæëýõ óõààí-òåõíèêèéí òàëààð õèéõ îëîí

òàëòàé àæèë, ýäãýýð îðíóóäààñ ÁÍÌÀÓ-ä ñîöèàëèçìûí ìàòåðèàë-òåõíèêèéí áààçûã

áóé áîëãîõ áà òóñ îðîíä øèíæëýõ óõààí-òåõíèêèéí õºãæëèéã ò¿ðãýòãýõ òàëààð

òóñëàìæ ¿ç¿¿ëýõ àñóóäëóóä îðñîí áèëýý.

Äýýð äóðüäñàí ýäãýýð çîðèëòûã õýðýãæ¿¿ëýõèéí òóë ÝÇÕÒÇ-èéí ãèø¿¿í

îðíóóäààñ ºíäºð ìýðãýæëèéí õýñýã íºõºä ìàíàé îðíû øèíæëýõ óõààíû 50 æèëèéí

îéí ºìíºõºí èðæ àøèãòàé àæèëëààä áóöñàíûã òýìäýãëýõ õýðýãòýé.

31


ÁÍÌÀÓ-ûí Øèíæëýõ óõààíû Àêàäåìè Áîëãàð, Óíãàð, Àðä÷èëñàí Ãåðìàí, Ïîëüø,

Êóáà, Ðóìûíè, ×åõîñëîâàêèéí øèíæëýõ óõààíû Àêàäåìèòàé áàéãóóëñàí ãýðýýíèé

¿íäñýí äýýð õàðèëöàí ñîíèðõîæ áóé çàðèì àñóóäëààð õàìòðàí àæèëëàæ áàéãààãûí

äýýð ÁÍÀÑîëîíãîñ óëñ, ÁÍÀÂüåòíàì óëñûí Øèíæëýõ óõààíû Àêàäåìèòàé ìºí

íºõºðñºã ¸ñíû õîëáîîòîé àæèëëàæ èðýâ.

Áàñ Ýíýòõýã, Ôðàíö, Àíãëè çýðýã îðíû øèíæëýõ óõààíû áàéãóóëëàãàòàé

ýðäýìòýä, øèíæèëãýýíèé ìàòåðèàë ñîëèëöîæ áàéäãààñ ãàäíà Äóáíà äàõü öºìèéí

øèíæèëãýýíèé íýãäñýí èíñòèòóò, èíòåðñïóòíèê, ÞÍÅÑÊÎ-ãèéí øóãàìààð ÿâàãääàã

çàðèì ïðîãðàììààð àæèëëàæ, îëîí óëñûí èõ áàãà õóðàë, ñèìïîçèóìä îðîëöîæ

áàéäàã þì.

***

Øèíæëýõ óõààíû àæëûí ºíãºðñºí ¿åèéí ¿ð á¿òýýëèéã ä¿ãíýí ¿çýæ, ìàíàé

øèíæëýõ óõààíû áàéãóóëëàãóóäûí õàìò îëîí øèíæëýõ óõààíû áàãóóëëàãûí

50 æèëèéí îéã óãòàõäàà 5 äóãààð òàâàí æèëèéí àíõíû æèëèéí òºëºâëºãººò

çîðèëòóóäûã àìæèëòòàé áèåë¿¿ëæ èðëýý.

ÌÀÕÍ-ûí XV èõ õóðëààñ áàòàëñàí Íàìûí 4-ð ïðîãðàìì, ÌÀÕÍ-ûí XVI èõ

õóðàë, ìºí Òºâ Õîðîîíû óäàà äàðààãèéí á¿ãä õóðàë, ÁÍÌÀÓ-ûí Ñàéä íàðûí

Ǻâëºëèéí øèéäâýð¿¿ä, ÌÀÕÍ-ûí Òºâ Õîðîîíû 1-ð íàðèéí áè÷ãèéí äàðãà, ÁÍÌÀÓûí

Ñàéä íàðûí Ǻâëºëèéí äàðãà í. Þ.Öýäýíáàëààñ õýëñýí ¿ãýíä ìàíàé îðíû ýðäýì

øèíæèëãýýíèé ¿ð á¿òýýëèéã äýýøë¿¿ëýõ çîðèëòûã çààñàí áèëýý.

í. Þ. Öýäýíáàë øèíæëýõ óõààíû ÷óõàë à÷ õîäáîãäëûã ¿íýëæ, ÌÀÕÍ-ûí XVI èõ

õóðàë äýýð õýëýõäýý: «Øèíæëýõ óõààí-òåõíèêèéí õóâüñãàë õ¿÷òýé ºðíºæ áàéãàà

îäîîãèéí íºõöºëä íèéãìèéã õºãæ¿¿ëýõ, ýäèéí çàñãèéí á¿õ ñàëáàðûã ýð÷èìæ¿¿ëýõýä

øèíæëýõ óõààíû ¿¿ðýã óëàì íýìýãäýæ áàéíà... Øèíæëýõ óõààí, òåõíèêèéí ÿíç

á¿ðèéí ñàëáàðûí ýðäýì øèíæèëãýýíèé ãàçàð, ýðäýì øèíæèëãýçíèé àæèëòàí,

ìýðãýæèëòýí íàðûí èðýõ æèë¿¿äèéí ãîë çîðèëò áîë ñîöèàëèñò áàéãóóëàëòàä

øèéäâýðëýõ à÷ õîëáîãäîë á¿õèé óëñ àðäûí àæ àõóéí öàã ¿åèéí ÷óõàë çîðèëòûã

øèéäâýðëýõýä ýðäýì øèíæèëãýýíèé àæèëòíû õ¿÷èéã òºâëºð¿¿ëýõ, øèíæèëãýý

ñóäàëãààíû ¿ð àøãèéã äýýøë¿¿ëýõ, ¿ð ä¿íãèé íü ¿éëäâýðëýë, ïðàêòèêò ò¿ðãýí

íýâòð¿¿ëýõ, ÁÍÌÀÓ-ûí ØÓÀ-èéí ýðäýì øèíæèëãýýíèé áàéãóóëëàãà, ÿàì,

äýýä ñóðãóóëèéí àæëûã òºëºâëºõ, óäèðäàõ, óÿëäóóëàí çîõèöóóëàõ ÿâäëûã, ýðñ

ñàéæðóóëàõ, òýäãýýðèéí ¿éëäâýðëýë-òóðøèëòûí áààçûã áýõæ¿¿ëýõ ÿâäàë ìºí» ãýæ

õýëñýí áèëýý.

Ýäãýýð çîðèëòûã àìæèëòòàé õýðýãæ¿¿ëýõèéí òóëä òóñ îðíû øèíæëýõ óõààíû

áàéãóóëëàãóóäûí çîõèîí áàéãóóëàëòûí á¿òöèéã öààøèä ñàéæðóóëàõ, òýäãýýðýýñ

¿íäñýí áà õàâñðàëò ñóäëàëòûí òàëààð ã¿éöýòãýõ ¿¿ðýã õàðèóöëàãûã òîäîòãîõ,

øèíæëýõ óõààí-òåõíèêèéí äýâøëèéí àìæèëòûã ïðàêòèêò íýâòð¿¿ëýõ òàëààð

òîéìòîé õýäýí àñóóäëûã òàë á¿ðýýñ íü ñóäëàõ, òóõàéëáàë ýëåêòðîí òîîöîîëîí áîäîõ

òåõíèêèéã ýðäýì øèíæèëãýý, ¿éääâýðëýëä õýðýãëýõ, òóñ îðíû óëñ àðäûí àæ àõóéí

5 áà õýòèéí òºëºâèéí ¿íäýñëýë íü áîëæ ÷àäàõóéö ñóäàëãààã áàéãàëü, ò¿¿õèé ýä,

õºäºëìºðèéí íººöèéí òàëààð óëòàé õèéõ íü íýí ÷óõàë áîëæ áàéíà.

Øèíæëýõ óõààíû íèéãìèéí ¿¿ðýã ò¿¿íèé ¿ð ä¿íã àøèãòàé áîëãîõîä

øèéäâýðëýõ¿éö õºø¿¿ðýã íü ìèíåðàë ýðäýñ, óðãàìàë, ò¿¿õèé ýäèéí íººöèéí õèìèéí

á¿ðýëäýõ¿¿í, íàðèéí á¿òýö, áèîëîãèéí ìîëåêóëÿðûí ÷àíàð, òåõíîëîãè, ýäèéí çàñãèéí

¿íý öýíèéã òîäîðõîéëæ ÷àäàõóéö òèéì òîîöîîëîõ ìàøèí, íýâò õàðàõ ìèêðîñêîï çýðýã

îð÷èí ¿åèéí áàãàæ çýâñýã äóðàíã ýpäýì ñóäàëãààíä õýðýãëýõ ÿâäàë ìºí.

Ìàíàé àâúÿàñëàã ýðäýìòýä îð÷èí ¿åèéí íàðèéí áàãàæ, øèíæèëãýýíèé á¿òýýëèéí

îíîâ÷òîé àðãûã ýçýìøèöãýýæ, áîäèñûí ã¿íèéã íýâò äóðàíäàí, ò¿¿íèé ìºí ÷àíàðûã

32


òàíèí ìýäýæ, ç¿éë÷ëýí ¿çýæ ÷àäàõóéö áîëæ, óëìààð óëñ àðäûíõàà àæ àõóéä

îäîîãèéíõîîñ õýä äàõèí èë¿¿ äîðâèòîé òóñ äºõìèéã ¿ç¿¿ëýí ÷àäàõ öàã óäàõã¿é èðíý.

Ìàíàé íàìààñ íèéãìèéã ñóäëàã÷ ýðäýìòäèéí ºìíº á¿òýýëèéíõýý ¿çýë

ñóðòëûí õýìæýýã ¿ðãýëæ äýýøë¿¿ëæ, õýðºíãºòíèé õàðø ¿çëèéí ýñðýã òýìöëýý

õ¿÷òýé áîëãîæ, ñîöèàëèñò ¿éëäâýðëýëèéí õàðèëöààíû àñóóäëûã íýãòãýí ä¿ãíýæ

áîëîâñðóóëàõ çîðèëòûã äýâø¿¿ëýí òàâüñàí þì.

Ýíý õàðèóöëàãàòàé èõ ¿¿ðãèéã õýðýãæ¿¿ëýõèéí òóëä îäîî õýð áàðàã

õºíäºã人ã¿é áàéãàà õ¿ì¿¿ñèéí íèéãìèéí õàðüöààíä ãàðäàã íàðèéí ¿éë ÿâäàë,

òóõàéëáàë òýäíýýñ õºäºëìºð áà íèéãìèéíõýý ¿¿ðýãò õýðõýí õàíäàæ áàéäãèéã

ôèëîñîôè, ñîöèîëîãè, õóóëü öààçíû òàëààñ øèíæëýõ ÿâäàëä ñ¿ðõèé àíõààðàõ öàã

áîëîâ.

Íàì çàñãèéíõàà õàëàìæ õàéðààð çîðèãæñîí ìàíàé ýðäýì øèíæèëãýýíèé

àæèë÷èä, ýðäýì øèíæèëãýýíèé çàðèì ñàëáàðò îëñîí àìæèëòûíõàà òºâøèí áîëîí

Ǻâëºëò õîëáîîò óëñ áóñàä àõ ä¿¿ ñîöèàëèñò îðíóóäûí ýðäýìòýäòýé ÿâóóëæ áóé

õàìòûí ºðãºí àæèëëàãààíäàà òóëãóóðëàí íèéãìèéíõýý ºìíº õ¿ëýýñýí õ¿íäýò ¿¿ðãýý

íýð òºðòýé áèåë¿¿ëæ ÷àäíà ãýäýãò áèä á¿ðýí èòãýæ áàéíà.

Ìîíãîëûí àðä ò¿ìíèé øàëãàðñàí óäèðäàã÷, çîõèîí áàéãóóëàã÷, áèäíèé

òºðºëõèéí õàéðò ÌÀÕÍ ìàíäãóãàé!

Ìàíàé àæèë÷èí àíãè, õîðøîîëëîñîí àðä, àðäûí ñýõýýòíèé ÿðóó àëäàð

áàäàðòóãàé!

Ìîíãîëûí àðä ò¿ìíèé õóâü çàÿà, ìàíàé ñîöèàëèñò ýõ îðíû öýöýãëýëòèéí

ÿíäàøã¿é ýõ áóëàã Ìîíãîë-Ǻâëºëòèéí àðä ò¿ìíèé íàéðàìäàë ¿åèéí ¿åä ¿¿ðä

áýõæò¿ãýé!

ØÓÀ-èéí ìýäýý.1971. ¹4. ò.12-21.

ÁÍÌÀÓ-ÛÍ ØÈÍÆËÝÕ ÓÕÀÀÍÛ ÀÊÀÄÅÌÈÉÍ ÒÎÂ× Ò¯¯Õ *

Óäèðòãàë

Àóãàà èõ Îêòÿáðèéí ñîöèàëèñò õóâüñãàëûí õóâüñãàëæóóëàã÷ íºëººí äîð ÿëàí

ìàíäñàí Ìîíãîë àðäûí õóâüñãàëûí ÿðóó àëäàðò 60 æèëèéí îéã 1981 îíä ìàíàé

àðä ò¿ìýí, àõ ä¿¿ãèéí íàéðàìäàëò ÇÕÓ áîëîí ñîöèàëèñò õàìòûí íºõºðëºëèéí

îðíóóäûí àðä ò¿ìýí, äýëõèé äàõèíû äýâøèëòýò õ¿í òºðºëõòºíèé õàìòààð òýìäýãëýí

ºíãºð¿¿ëýõ ãýæ áàéíà.

Óëñ îðíûõîî ýðõ ÷ºëºº, òóñãààð òîãòíîë, ñîöèàëèñò õºãæëèéí 60 æèëèéí îéã

ìàíàé àæèë÷èí àíãè, õîðøîîëñîí àðä, àðäûí ñýõýýòýí íàð ñîöèàëèñò íèéãìèéí

àìüäðàëûí á¿õ ñàëáàðò îëñîí àñàð èõ àìæèëòààð óãòàæ áàéíà.

Ýíý àìæèëò áîë þóíû ºìíº ôåîäàë-êîëîíèéí äàðëàëä íóõëàãäàæ áàéñàí

õîöðîãäìîë ìîíãîë îðîíä õ¿í õ¿íýý ìºëæèõ ¸ñûã ýãíýãò óñòãàñàí øèíý ñîöèàëèñò

íèéãìèéí áàéãóóëàë ÿëàí òîãòîæ, ìàíàé ýõ îðíû îð÷èí ¿åèéí àæ ¿éëäâýð ñîöèàëèñò

õºäºº àæ àõóé, õºãæèí öýöýãëýñýí àðäûí áîëîâñðîë, øèíæëýõ óõààí, ñî¸ë, óðëàã

óòãà çîõèîë ºðí¿¿í õºãæñºí ÿâäàë þì.

Ôåîäàëèçìààñ ñîöèàëèçìä äýâøèí îðñîí ÁÍÌÀÓ-ûí ýíý á¿õ ò¿¿õýí àìæèëò áîë

Ìîíãîë àðäûí õóâüñãàëò Íàìààñ íèéãìèéí íèéò ¿éë ÿâöûí õºãæëèéã ìàðêñ÷-ëåíèí÷

¸ñîîð óäèðäàæ, àóãàà èõ ÇÕÓ-òàé àõ ä¿¿ãèéí íàéðàìäëàà áàéíãà áýõæ¿¿ëýí, ò¿¿íèé

á¿õ òàëûí íºõºð ¸ñíû ºãëºã÷ òóñëàìæ äýìæëýãèéã ¿ðãýëæ àâ÷, ìîíãîëûí àðä

* ØÓÀ-èéí Ò¿¿õèéí Õ¿ðýýëýí ýðõëýí 1980 îíä òóñãàé íîì áîëãîí õýâëýñýí. Ðåäàêòîð Ï.Õîðëîî.

33


ò¿ìýí ñîöèàëèñò õàìòûí íºõºðëºëèéí îðíóóäûí àðä ò¿ìýí, îëîí óëñûí êîììóíèñò,

àæèë÷íû áîëîí ¿íäýñíèé ÷ºëººëºõ õºäºë㺺íòýé èíòåðíàöèîíàë÷ õýëõýý õîëáîîãîî

çóçààòãàí äàÿí äýëõèéí ýíõ òàéâíû ¿éëñò ìàíàé óëñ ¿íýí÷ áàéñíû à÷ààð îëäñîí

õºãæëèéí ¿ð ä¿í þì.

Ìîíãîëûí àðä ò¿ìíèé áàéëäàí îëñîí äýýðõ òîìîîõîí îëîëòûí íýã áîë ÁÍÌÀÓ-ä

øèíæëýõ óõààí õºãæèæ, òýð íü ñîöèàëèçì áàéãóóëàõàä çîõèõ õóâü íýìðýý îðóóëæ

áóé ÿâäàë ìºí.

Îëîí çóóíû òóðø ¿ðãýëæèëñýí ôåîäàëûí áàéãóóëàë, êîëîíèéí äàðëàë íü òóñ

îðîí ýäèéí çàñàã, ñî¸ëûí õºãæëèéí õóâüä èõýýõýí õîöðîãäìîë áàéäàëä îðñíû ãîë

øàëòãààí ìºí áèëýý.

Ýíýõ¿¿ õîöðîãäëûí øóóä ¿ð äàãàâàð áîë õ¿í àìûí îëîíõè íü ¿íäýñíèéõýý

áè÷èã ¿ñãèéã ìýäýõã¿é, èðãýíèé áîëîâñðîëã¿é, óðëàã áà åðºíõèé ìýäëýãèéí õýìæýý

òóéëûí äîðîé áàéñàí ÿâäàë þì. Óëñ îðîí òèéíõ¿¿ õîöðîãäìîë áàéñàí ó÷èð ò¿¿íèé

á¿õ àìüäðàëä øàðûí øàøèí, äóíäàò çóóíû ¿åèéí Åâðîïò õðèñòüÿí øàøèí ãàíöààðàà

íî¸ðõîæ áàéñàí ëóãàà íýãýí àäèë íºëººëæ áàéâ.

Ìàíàé ýðèíèé ºìíºõ VI-V çóóíû ¿åä Ýíýòõýãò ¿¿ññýí áóääèçì, ýðòíèé Ðèì áà

Ãðåêò õî¸ð ìÿíãààä æèëèéí òýðòýý ¿¿ññýí õðèñòîñûí øàøèí õèéãýýä ìàíàé ýðèíèé

VII çóóíû ¿åä Àðàâàä áóé áîëñîí ëàëûí øàøèí áîîë ýçýìøëèéí áà ôåîäàëûí

áàéãóóëëûí íî¸ðõîã÷ ¿çýë ñóðòàë íü áîëæ, øèíæëýõ óõààíû ñýòãýëãýý, óðëàã, ñî¸ëûí

õºãæëèéã áîîãäóóëàí, íèéãìèéí àìüäðàëûí òàë á¿ðä íºëººëñººð èðæýý.

Õýäèé óëñ îðîí åðºíõèé人 òèéíõ¿¿ õîöðîãäìîë áàéäàëòàé, ñ¿ì õèéäèéí íºëºº

äàâàìãàéëæ áàéñàí áîëîâ÷ ò¿¿õýí ÿíç á¿ðèéí ¿åä äýâøèëòýò ÿçãóóðòàí áà ëàì

íàð áàñ õàðö àðäûí äóíäààñ àâúÿàñ áèëýãòýé çàðèì õ¿ì¿¿ñ íîì ñóäàð öóãëóóëæ, ýõ

îðíûõîî ò¿¿õèéã òàíèí ìýäýõ, ¿íäýñíèéõýý õýëèéã ñóäëàõ, àðäûí óðëàã, àíàãààõ

óõààíûã ººä òàòàí äýýøë¿¿ëýõ áóñàä óëñ îðîíä õóðèìòëàãäñàí òóðøëàãûí ÷àíàðòàé

ìýäëýãèéã óëñ îðîíäîî ò¿ãýýí äýëãýð¿¿ëýõèéã õè÷ýýíã¿éëñýýð èðñýí óäààòàé áèëýý.

Õ¿í òºðºëõòºíèé ýðòíèé ò¿¿õýýñ ¿çýõýä òóðøëàãà àæèãëàëò äýýð ¿íäýñëýñýí

ìýäëýã íü îëîí íýãæ ¿çýãäëèéã íýãòãýí ä¿ãíýæ ÷àäàõã¿é, çºâõºí àæèãëàí á¿ðòãýõ

òºäèé㺺ð õÿçãààðëàãääàã áàéæýý.

Ýðò óðüä öàãààñ ýõëýí õ¿ì¿¿ñ íýëýýä þì ìýäýæ ÷àääàã áîëæ áàéñàí ò¿¿õòýé. Õ¿í

àí àãíàæ ìàë ìàëëàæ, òàðèà òàðüæ, ÿìàð íýãýí îðîí ñóóö áàðüæ, áèîëîãèéí óõààí

¿¿ñýí õºãæèõººñ ºìíº àìüòàí áà óðãàìëûã ýðëèéçæ¿¿ëæ, ýìèéí óðãàìëûã õîðòîé

óðãàìëààñ ÿëãàæ, õèìè áà ìåòàëëûí ¿éëäâýðèéí îíîë ãàðàõààñ ºìíº òºìºðëºãèéí

ç¿éëèéã õàéëæ õýðýãòýé ýäýëáýðýý õèéæ áàéæýý. ×óõàìõ¿¿ ýäãýýð òóðøëàãà,

ïðàêòèêèéí ÷àíàðòàé ç¿éëèéã õ¿í õèéæ ÷àääàã áàéñàí íü òýð á¿ãäèéã ä¿ãíýí ñóäëàõ

øèíæëýõ óõààí õºãæèõèéí ºìíºõ õýðýã áàéñàí àæýý.

Ãýâ÷ ýíý á¿õýí íü õ¿í òºðºëõòºí ººðòºº íýí õýðýãòýé ìýäëýã, òóðøëàãûã

õóðèìòëóóëæ áàéñíû ãýð÷ þì.

Õ¿í òºðºëõòºíèé àæèë òºðëèéí òóðøëàãà, ìýäëýã, íèéãìèéí áàéãóóëàë öààøèä

¿ëýìæõýí õºãæèæ èðñýí ¿åä áàéãàëèéã òàíèí ìýäýõ çîðèëãîîð ¿éë àæèëëàãààãàà

èäýâõæ¿¿ëæ, øèíæëýõ óõààíûã ¿¿ñãýæ ýõýëñýí áàéíà. Øèíæëýõ óõààí áîë

áàéãàëèéí ¿çýãäýë, íèéãìèéí àìüäðàëûã òàíèí ìýäýõ¿éí õºãæèíã¿é äýýä õýëáýð

ìºí.

Á¿ð ýðò ìàíàé ýðèíèé V çóóíû õî¸ðäóãààð õàãàñûí ¿åýñ îäîîãèéí ÁÍÌÀÓ-ûí

íóòàã äýýð áàéñàí Ñÿíüáè çýðýã àéìãèéíõíû äîòîð õýë áè÷ãèéí áîëîâñðîëûí çîõèõ

îéëãîëò, ìýäëýã äýëãýð÷ áàéñàí íü ò¿¿õýí áàðèìò ñýëòýýñ èëýðõèé áàéäàã áèëýý.

Ïàíèíèéí ¿íäýñëýñýí ýðòíèé ýíýòõýãèéí õýëç¿éí äýãèéã ìýääýã õ¿ì¿¿ñ ìîíãîëä

ýðòíýýñ áàéæýý. XIII çóóíû á¿ð ýõýýð ìîíãîëä áè÷èã ¿ñýã áèé áîëìîãö çàðèì

çîõèîã÷äûí á¿òýýë, òóõàéáàë ×îéæè-Îäñýðèéí (1305 îí) çîõèîëóóä ãàð÷ áàéæýý.

34


Òºðºëõ õýëíèé áîëîí ýõ îðíû ò¿¿õèéí ñóäëàëûí ñàëáàðò Äàíçàíäàãâûí «Ç¿ðõýí

òîëüò»-ûí òàéëáàð, Àãâààíäàíäàðûí «Õýëíèé ÷èìýã», «Áèëãèéí äàëàéí á¿òýýë¿¿ä»,

Òîãòîõòºðèéí «Îþóí áèëãèéí ñî¸ðõîë», Ëõàìñ¿ðýíãèéí ìîíãîë ¿ñãèéí ä¿ðìèéí

«Àëòàí òîëü» çýðýã òîìîîõîí á¿òýýë¿¿ä ãàð÷ýý. Ò¿¿õ óòãà çîõèîëûí ýäãýýð ýðòíèé

äóðñãàë íü ìàíàé îðíû ò¿¿õèéã ñóäëàõ íýí ÷óõàë ýõ ñóðâàëæ ìºí þì.

Ñ¿ìáý-Õàìáà, Áè÷ýý÷ öîðæ Àãâààíäîðæ, Æàìúÿíãàðàâ íàð áîëîí áóñàä ìîíãîë

çîõèîã÷èä òºâä õýëýýð ÿðóó íàéðãèéí îíîëûí íýëýýä á¿òýýë òóóðâèæýý.

1240 îíä çîõèîãäñîí «Íóóö òîâ÷îî», «Öàãààí ò¿¿õ» çýðýã ýðòíèé ìîíãîëûí

ò¿¿õýí çîõèîëóóä áîë äýëõèéí øèíæëýõ óõààíû ò¿¿õýíä àëäàðøñàí á¿òýýë¿¿ä

áàéæýý.

Ò¿¿õýí çîõèîë òóóðâèõ èéìýðõ¿¿ óëàìæëàë ìàíàé çóóíû ýõýí ¿åèéã õ¿ðòýë

¿ðãýëæèëñýýð èðæýý. ¯¿íèéã Ñàãàíñýöýíèé «Ýðäýíèéí òîâ÷», Æàìáàëäîðæ ëàìûí

çîõèîñîí «Áîëîð òîëü» õýìýýõ ãóðâàí áîòü íîì, Ðàø Ïóíöàãèéí «Áîëîð ýðèõ»,

õàëõûí Ãàëäàí òàéæèéí (XIX çóóíû 50-èàä îíä) «Ýðäýíèéí ýðèõ» çýðãýýð æèøèí

äóðäàæ áîëíî.

Òýð÷ëýí Ìîíãîëä áóääèçì äýëãýðñýí òóõàé ò¿¿õèéí àñóóäëààð ñóðâàëæ áè÷ãèéí

÷èãëýëòýé á¿òýýë¿¿äèéã çàðèì ëàì íàð òºâä õýëýýð çîõèîñîí áàéäàã.

Òºâä, Ýíýòõýãýýñ ìàíàé îðîíä áóääèçìèéí äàëèìààð áàñ ã¿í óõààíû ìýäëýã

íýâòýð÷ áàéæýý.

Ýíý íü þóíû ºìíº II—VII çóóíû ¿åèéí ýðòíèé ýíýòõýãèéí ñýòãýã÷äèéí á¿òýýë

øàñòèðò Ëóâñàíïýðýíëýý (1642—1715), Èøáàëæèð (1704— 1788) çýðýã ìîíãîë

çîõèîã÷äûí õèéñýí òàéëáàð ñýëòýýñ èëýðõèé áàéäàã áèëýý. Òýä «Ýíýòõýãèéí çóðãààí

÷èìýã» õýìýýí àëäàðøñàí ýðòíèé ýíýòõýãèéí ã¿í óõààíòàí Íàãàðæóíà (Ìàíàé

ýðèíèé 200 îíû îð÷ìûí), Àðúÿàäýâà (ìàíàé ýðèíèé 320 îíû îð÷ìûí), Àñàíãà (ìàíàé

ýðèíèé 450 îíû îð÷ìûí), Àñàíãèéí ä¿¿ Âàñóáàíäõó (ìàíàé ýðèíèé V çóóíû), Äèãíàãà

(ìàíàé ýðèíèé 500 îíû îð÷ìûí), Äõàðìàêèðòè (ìàíàé ýðèíèé VII çóóíû îð÷ìûí)

íàðûí á¿òýýëýýñ îð÷óóëæ áàéæýý.

XVIII, XIX çóóí áà XX çóóíû ýõýí ¿åä Àãâààíáàëäàí çýðýã çîõèîã÷èä ã¿í óõààíû

íýëýýä á¿òýýë òóóðâèæýý.

Çóðõàéí áàðèìò õýðýãëýãäýõ¿¿íèé çýðýãöýý îäîí îðîí ñóäëàë, ãàðèã ýðõèñ,

õýìæèõ¿é óõààíû (àñòðîíîìåòðèÿ) ñîíèí ºâºðìºö ìýäýýëëèéã àãóóëñàí çóðõàéí

óõààí ìîíãîë÷óóäûí äóíä íýëýýä õºãææýý.

Ìàíàé îð÷èí ¿åèéí ýðäýìòäèéí õèéñýí ä¿ãíýëòýýð áîë çóðõàéä òîîöîí

áîäîõ ºâºðìºö àëãîðèòì, õýìæèëòèéí òîî áàðèìòûí áîëîâñðóóëàëò, õàâòãàéí áà

Ẻðºíõèé áèåèéí òðèãíîìåòð õýðýãëýãäýæ áàéñàí õýìýýëöýíý.

«Áîäëîãûí ¿ñãèéã òàéëàí ÿëãàñàí òàéëáàð áè÷èã», «Íàéìàí óòàñíû áîäðîë»,

«Çàìáóóòèâèéí àñóóäàë» çýðýã áèäíèé ¿åèéã õ¿ð÷ èðñýí ãàð áè÷ìýë¿¿äýä òîî

áîäëîãûí óõààíû ñýòãýëãýýíèé ÿíç á¿ðèéí ¿ð õºâðºë îðñîí àæýý. XVIII çóóíû

¿åä «Ñîëáèöîí áàðèõ áîäðîë áè÷èã» õýìýýõ òýíõëýã ñîëáèöëûí òóõàé çîõèîëûã

îð÷óóëàí çîõèîã÷èéí íýìýëò òàéëáàðûã õàâñàðãàæýý. ̺í XVII—XVIII çóóíû çààãò

àìüäàð÷ áàéñàí ìîíãîë ýðäýìòýí Ìÿíãàòûí çîõèîñîí òýíõëýãèéí ñîëáèöîë ãýäýã

á¿òýýë íü ò¿¿õýíä àëäàðøæýý.

Îðîí íóòãèéí ýìèéí óðãàìàë, òºðºë á¿ðèéí ýðäñèéí áîäèñûã ºðãºí õýðýãëýõýä

òóëãóóðëàí ìîíãîë îðîèä ¿¿ññýí àðäûí ýìíýëýã íü Ýíýòõýã, Òºâäèéí áîëîí Äîðíî

äàõèíû àíàãààõ óõààíû áóñàä òºðëèéí íºëººãººð õºãæèí äýëãýðñýýð èðæýý.

Îëîí çóóí æèëèéí òóðø íî¸ðõîæ áàéñàí áóääûí èäèàëèñò ã¿í óõààíûã

áàðèìòëàã÷äààñ áàéãàëü áà íèéãìèéí ¿çýãäýëä õàíäàæ áàéñàí ìåòèôèçèê àðãà

ìîíãîëûí ñýòãýí øèíæëýõ ¿éë ÿâö, ÿëàíãóÿà ã¿í óõààíû ñýòãýëãýýíèé õºãæèëä

íºëººëæ áàéñàí íü ìýäýýæ. Æèøýýëáýë: Ýðòíèé ýíýòõýãèéí ëîãèê ñóäàëãààã õèéæ

35


áàéñàí òîì ñýòãýã÷èéí íýã áîëîõ äýýð íýð äóðäñàí Äèãíàãà òàíèí ìýäýõ¿éí îèîëûí

èäåàëèñò ìºí ÷àíàðûã òîäîðõîé õàðóóëæ áàéæýý. Òýðáýýð: «Áèäíèé òàíèí ìýäýõ¿éí

á¿õ ñàëáàð áîë áèäíèé ñýòãýõ¿éí á¿òýýë þì... òýð íü áîäèò àõóé áóþó àõóé áóñûí

èëýðõèéëýë áèø þì» ãýæ íîòîëæ áàéñàí àæýý.

Ìàíàé îðíû õ¿í àìûí èõýíõ íü ¿íäýñíèé áè÷èã ¿ñãýý ìýäýõã¿é áàéñàí áîëîâ÷

íîìûã ýðõýìëýí ¿çýõ çàíøèë ìîíãîëûí àðä ò¿ìíèé äóíä ýðò äýýð ¿åýñ äýëãýðñýí áàéâ.

Ìîíãîë, Òºâä õýëýýð áè÷èãäñýí öººí òîîíû íîìûã, ÿëàíãóÿà ýõ îðíû ò¿¿õèéí

íîìûã öóãëóóëæ, ãýð îðîíäîî õàäãàëàõ ÿâäàë ìîíãîë õ¿íèé åðèéí àõóé áàéäàëä

áàéñàí õýðýã ãýæ õýëæ áîëíî. Ýíý íü ÿçãóóðòàé, ÿçãóóðã¿é, áàÿí õîîñîí ÿëãàëã¿é

ÿìàð ÷ àéëä öººí òîîíû íîì íàíäèãíàí õàäãàëàãäàæ áàéñíààñ èëýðõèé áèëýý.

Áè÷ãèéí áîëîâñðîëòîé çàðèì õàð, øàð ôåîäàë ñ¿ì õèéääýý ìºí àðä ãàðàëòàé

õ¿ì¿¿ñ ÷ ãýðòýý íýëýýä äîðâèòîé íîìûí ñàíòàé áàéñàí áàéíà.

×óõàì òèéìýðõ¿¿ íîìûí ñàíãóóäàä õàäãàëàãäàæ áàéñàí Ìîíãîë, Òºâä, Ìàíæ

õýëýýð áè÷èãäñýí ò¿¿õ, õýë áè÷èã áîëîí áóñàä óõààíû íîìûã ìàíàé ñóäàð áè÷ãèéí

õ¿ðýýëýíãýýñ ýõëýí ýä¿ãýýãèéí ØÓÀ-èéí àæèëòàí íàð óâàí öóâàí öóãëóóëæ Óëñûí

íîìûí ñàí, íèéãìèéí øèíæëýõ óõààíû õ¿ðýýëýíã¿¿äèéí íîìûí ñàí õºìðºãò

õàäãàëóóëäàã çàíøèëòàé áîëñîí áèëýý.

Ìîíãîë÷óóäûè íîìûã ýðõýìëýí ¿çäýã íü «Ýðäýì íîì ýðõýì áàÿí» ãýñýí ìîíãîë

àðäûí õóó÷íû öýöýí ¿ãýýð äàâõàð íîòëîãäîæ áàéíà.

ªíãºðñºí ¿åèéí øèíæëýõ óõààíû ñýòãýëãýýíèé ºâ õè÷íýýí ºâºðìºö îëîí ÿíç

áàéñàí ÷ ãýñýí òýðõ¿¿ óëàìæëàë íü äýëõèé äàõèíû íèéãìèéí øèíý÷ëýë, øèíæëýõ

óõààí-òåõíèêèéí äýâøëèéí ýðèí ¿å áîëñîí ýíý XX çóóíû íºõöºëä õóâüñãàëààð òºðæ

ìàíäñàí øèíý ìîíãîë îðíû õóâüñãàëò ººð÷ëºëòèéí ¿çýë ñàíàà, ïðàêòèêààñ óðãàí

ãàðñàí îëîí àñóóäëûã øèéäâýðëýõýä îãòõîí ÷ õàíãàëòã¿é áàéâ. Óðüäûí àäèë çºâõºí

àæèãëàëòûí ÷àíàðòàé ìýäýý ñýëòèéã öóãëóóëàí õàäãàëàõ íü õàíãàëòã¿é áîëæ, õàðèí

õóðèìòëàãäñàí ìàòåðèàëûã (àáñòðàêöèÿ) õèéñâýð ñýòãýëãýýíèé õºãæëèéí ¿íäñýí

äýýð íýãòãýí ä¿ãíýõ ÿâäàë çàéëøã¿é ÷óõàë áîëæ ýõëýâ.

Óëñ îðíû øèíæëýõ óõààíû õºãæëèéí àíõíû àëõìóóä ÌÀÕÍ ¿¿ñýí ìàíäñàí

àíõíû ºäðººñºº ýõëýí àëñûã õàðæ, øèíý ñî¸ë, øèíæëýõ óõààíû ñýòãýëãýýã öîî

øèíý ¿íäñýí äýýð õºãæ¿¿ëýõ ÿâäàë çàéëøã¿é øààðäëàãàòàéã àíõààðàí ¿çñýí íü

ãàéõàìøèãòàé áèëýý.

Íàìûí àíõíû ïðîãðàììûí ÷àíàðòàé áàðèìò áè÷ã¿¿äýä õóâüñãàë áà ò¿¿íèé äàðàà

ã¿éöýòãýõ íèéãýì-ýäèéí çàñãèéí ººð÷ëºëòèéí ¿íäñýí çîðèëòóóäûã òîìü¸îëñíû

çýðýãöýý òóñ îðîíä ýðäýì øèíæèëãýýíèé àæëûã õºãæ¿¿ëýõ òîäîðõîé ñàíààã

äýâø¿¿ëñýí áàéäàã.

Ìàíàé íàìààñ õóâüñãàëûí áîñãîí äýýð äýâø¿¿ëýí òàâüñàí òýðõ¿¿ çîðèëòóóäûã

Ǻâëºëò Çàñãèéí Ãàçàð, Îðîñûí ØÓÀ áà ò¿¿íèé ýðäýì øèíæèëãýýíèé áàéãóóëëàãûí

÷óõàë òºâ íü áîëæ áàéñàí Äîðíî äàõèíû ñóäëàëûí Õîëáîîãîîð äàìæóóëàí íýí

èäýâõòýé äýìæñýí áèëýý.

Àðäûí õóâüñãàë ÿëñíû äàðààõàí äºðâºí cap ºíãºðìºãö 1921 îíû 11 ñàðûí

9-íä Ìîíãîë Óëñûí Àðäûí Çàñãèéí ãàçàð, «Íîìûí õ¿ðýýëýí» ãýæ àíõ íýðëýæ

äàðàà íü «Ñóäàð áè÷ãèéí õ¿ðýýëýí» 1 õýìýýñýí, ýðäýì øèíæèëãýýíèé 8 àæèëòíû

á¿ðýëäýõ¿¿íòýé øèíæëýõ óõààíû àíõíû æèæèã áàéãóóëëàãûã óëñûí íèéñëýëä

áàéãóóëàõ øèéäâýð ãàðãàâ.

Ýíý áàéãóóëëàãûí ä¿ðìèéã ò¿¿íèé àæèëòàí Î.Æàìüÿí, Ä.Äàøíÿì, ×.Áàò-î÷èð

íàð áîëîâñðóóëñíûã Àðäûí Çàñãèéí ãàçàð 1921 îíû 11 ñàðûí 19-íû ºäºð áàòàëñàí

áàéíà.

1

Ýðäýì øèíæèëãýýíèé ýíý æèæèã áàéãóóëëàãà ýõýí ¿åäýý íèéãýìëýãèéí õýëáýðòýé áàéñàí áîëîâ÷

òºðèéí áàéãóóëëàãûí çàðèì íýã ¿¿ðãèéã ã¿éöýòãýæ áàéæýý.

36


Íîìûí õ¿ðýýëýíãèéí ä¿ðìèéí íýãä¿ãýýð ç¿éëä; òóñ Íîìûí õ¿ðýýëýíãèéí ¿¿ðýã

çîðèëãî íü øèíæëýõ óõààí, óëñ òºðèéí çîõèîëûã ãàäààä õýëíýýñ îð÷óóëàõ, ìºí òèéì

çîõèîëûã ººðèéí òºðºëõ õýëýýð áè÷èæ áèé áîëãîõ, ìóçåé áà íîìûí ñàí áàéãóóëàõàä

çîðèóëæ õóó÷èí íîì ñóäàð öóãëóóëàõ, ºíãºðñºí ¿åèéí äóðñãàëò ç¿éëèéã á¿ðòãýí àâàõ

çýðýã àæèë ã¿éöýòãýõýä îðøèíî ãýæ çààæýý.

Èéíõ¿¿ Íîìûí õ¿ðýýëýíãèéí ä¿ðìèéã áàòëàõûí õàìò ò¿¿íèé äàðãààð

Î.Æàìúÿíã, íàðèéí áè÷ãèéí äàðãààð ×.Áàò-Î÷èðûã òóñ òóñ òîìèëîí ýðäýì

øèïæèëãýýíèé àæèëòíóóäûí á¿ðýëäýõ¿¿íä òýð ¿åä áè÷èã çîõèîëûí áîëîâñðîëòîé

ìîíãîë õ¿ì¿¿ñýýñ ãàäíà, Ö.Æàìñðàíî, Â.Ì.Ëèñîâñêèé íàðûí çýðýã Ǻâëºëòèéí

õ¿ì¿¿ñèéã îðóóëæýý.

Çîõèõ ìýäëýãòýé áîëîâñîí õ¿÷èí, õàìãèéí àíõíû ìàòåðèàëëàã áààç, ÿëàíãóÿà

áàéãàëü áà íèéãìèéí òóõàé ìýäëýãèéí ñèñòåì íü áîëñîí æèíõýíý øèíæëýõ óõààí

áàéãààã¿é ó÷ðààñ ìàíàé ýðäýì øèíæèëãýýíèé àíõíû áàéãóóëëàãûí öººí àæèëòàí

Àðäûí õóâüñãàë ÿëñíû äàðààõü ýõíèé æèë¿¿äýä íýí èõ áýðõøýýëèéã äàâàí òóóëàõ

ÿâäàëòàé òóëãàð÷ áàéâ. ßìàð íýã ìàòåðèàëëàã áààçã¿é áàéñàí òýð íºõöºëä «Íîìûí

õ¿ðýýëýí» ýõýí ¿åäýý äàðãûíõàà ãýðò õóðàë çºâëºëãººíºº õèéõýýñ ººð àðãàã¿é

áàéæýý. Õàðèí 1922 îíä ãýõýä Íîìûí õ¿ðýýëýí íü õóâü õ¿íýýñ íýãýí ä¿íçýí áàéøèí

õóäàëäàí àâ÷ àíõ àæëûí áàéðòàé áîëñîí áà 1921 îíä óëñààñ äºíãºæ 3 ìÿíãàí ëàí

ìºíãºíèé òºñºâ áàòëàí îëãîæýý.

Íîìûí õ¿ðýýëýí íü Øèíæëýõ óõààíû õ¿ðýýëýí íýðòýé áîëñíû äàðàà 1932—1933

îíû ¿åä ò¿¿íèé Àðõèâûã ÷èí âàí Õàèääîðæ íî¸íû àñàð õýëáýðòýé õî¸ð äàâõàð

æèæèãõýí ìîäîí áàéøèíä áàéðëóóëàõ áîëñíûã èõ ë ÷óõàë õýðýã ãýæ òýð ¿åäýý

¿çýöãýýæ áàéñàí àæýý. Øèíæëýõ óõààíû óóãàí ýíý áàéãóóëëàãà ººðèéí õºãæëèéíõºº

ÿâöàä çîõèîí áàéãóóëàëòûí òàëàà𠺺ð÷ëºãäñººð ÿíç á¿ðèéí íýð õàÿãòàé ÿâæ èðæýý.

1924 îíû 1 ñàðûí 4-íèé ºäºð Çàñãèéí ãàçðààñ ñóäàð áè÷ãèéí õ¿ðýýëýíã

Äîòîîä ßàìíû ñóðãóóëèéí õýëòýñòýé íýãòãýí Ãýãýýðëèéí ßàìûã áàéãóóëàõààð

øèéäâýðëýæýý.

Ãýâ÷ óäàëã¿é 1924 îíû XI ñàðûí 19-íû ºäºð Óëñûí àíõäóãààð Èõ Õóðëààñ ñóäàð

áè÷ãèéí õ¿ðýýëýíã Ãýãýýðëèéí ßàìíû á¿ðýëäýõ¿¿íýýñ òóñãààðëàí áèå äààñàí

áàéãóóëëàãà áîëãîõ íü ç¿éòýé ãýæ ¿çñýí áàéíà.

ÁÍÌÀÓ-ûí Áàãà õóðëûí Òýðã¿¿ëýã÷äèéí 1930 îíû XII ñàðûí 20-íû ºäðèéí

øèéäâýðýýð «Ñóäàð -áè÷ãèéí õ¿ðýýëýí»-ã ÁÍÌÀÓ-ûí Øèíæëýõ óõààíû Õ¿ðýýëýí

áîëãîæ ººð÷èëæýý.

«Øèíæëýõ óõààíû õ¿ðýýëýí» àíõ áàéãóóëàãäñàí òýð çîõèîí áàéãóóëàëòààðàà 27

æèë áîëñîí áºãººä ýíýõ¿¿ ãó÷ øàõàì æèëèéí õóãàöààíä ýðäýì øèíæèëãýýíèé øèíý

ñàëáàðûí òóëãûí ÷óëóó ààæìààð òàâèãäàí ºðãºæñººð èðæýý.

Òîäðóóëáàë Øèíæëýõ óõààíû õ¿ðýýëýíãèéí ñèñòåìä 1921 îíä õýë, óðàí çîõèîëûí

êàáèíåò 1924 îíä ò¿¿õ, ãàçàðç¿éí êàáèíåò, 1924 îíä íîìûí ñàí, 1927 îíä Óëñûí

àðõèâ, 1931 îíä ãàçàð òàðèàëàíãèéí êàáèíåò, 1931 îíä Õóâüñãàëûí ìóçåé, 1943 îíä

ìàë àæ àõóéí êàáèíåò, 1946 îíä Ñ¿õáààòàðûí ìóçåé, ìàðêñèçì-ëåíèíèçìûí êàáèíåò

çýðýã ñàëáàðóóä áàéãóóëàãäæýý. Äýýðõ êàáèíåò òóñ á¿ð äóíäæààð 2—3 àæèëòàíòàé

áàéæýý.

Äóíä ìýðãýæèëòýé áîëîâñîí õ¿÷èí ÷ áàéõã¿é áàéñàí ó÷èð ýõýí ¿åäýý

õóó÷èí ò¿øìýë íàðûí äîòðîîñ áè÷ãèéí áîëîâñðîëòîé àëü îëèãòîé íýãèéã ýðäýì

øèíæèëãýýíèé àæèëä òàòàí îðîëöóóëæ áàéñàí áºãººä áàðàãöààëáàë 1926 îíû ¿åýñ

èðýýä¿éí ýðäýì øèíæèëãýýíèé àæèëòàí çàëóó÷óóäûã ººðèéí ñèñòåìä àæèëëóóëàõ

õèéãýýä, ãàäààäàä òîìèëîè ÿâóóëàõ çàìààð äàäëàãàæóóëàí ñóðãàõ àæëûã ýõýëæýý.

1927 îíä Á. Äîðæèéã Ëåíèíãðàäàä, Ì.Ãîìáîæàâûã Ôðàíöàä, 1931 îíä Á. Ñîäíîì,

Ñàíæàà, Ë.Àþóðçàíà íàðûí 6 õ¿íèéã Ëåíèíãðàäàä òóñ òóñ èëãýýæýý.

37


Ñóäàð áè÷ãèéí õ¿ðýýëýí ä¿ðìèéíõýý äàãóó ¿éë àæèëëàãààãàà ÿâóóëæ ýõýëñýí àíõíû

æèë¿¿äýä îð÷óóëãûí àæëààð á¿òýýëýý ýõýëæ, Çàâàà Äàìäèí òºâ人ñ, ×.Áàò-Î÷èð

ìàíæààñ, òýð÷ëýí áóñàä õ¿ì¿¿ñ îðîñ, õÿòàä õýëíýýñ çàðèì çîõèîëûã îð÷óóëæ áàéâ.

Ñóäàð áè÷ãèéí õ¿ðýýëýíãèéí (õîæèì íü Øèíæëýõ óõààíû Õ¿ðýýëýíãèéí)

¿éë àæèëëàãààíû íýã ãîë õýëáýð íü ýõ îðíû áîëîí õºðø îðíóóäûí ò¿¿õ ñî¸ëûí

õîëáîãäîëòîé íîì çîõèîë öóãëóóëàõ àæèë áàéñàí þì.

1925 îíä Ñóäàð áè÷ãèéí õ¿ðýýëýíãèéí Íîìûí ñàí 6000 ãàðóé ìîíãîë áà ãàäààä

õýëýýð áè÷ñýí íîì, ãàð áè÷ìýëòýé áàéñíû äîòîð Ýíýòõýãèéí ãóðâàí ñàâûí íîì áà

òºâä çîõèîëîîñ á¿ðäñýí áóääûí óòãà çîõèîëûí öîìîðëèã áîëîõ 109 áîòü ãàíæóóð,

ìºí ýíý Ãàíæóóðûí äîòîðõè çîõèîëóóäûí òàéëáàð áîëîõ 226 áîòü Äàíæóóð áàéâ.

Ñóäàð áè÷ãèéí õ¿ðýýëýíãèéí óäèðäàõ àæèëòàí Î.Æàìúÿè, ×.Áàò-Î÷èð

Ä.Äàøíÿì, Ö.Æàìñðàíî íàðûí õè÷ýýë ç¿òãýëýýð íîìûí ñàíãèéí àíõíû ñàí õºìðºã

ààæìààð ºðãºæèæ áàéñàí áºãººä íîìûí õºìðºãèéã áàÿæóóëàõ ýíý óëàìæëàë òóñ

àêàäåìèä ýä¿ãýý õ¿ðòýë ¿ðãýëæèëñýýð áàéíà.

Òóõàéëáàë õýäýí æèëèéí äàðàà 30-ààä îíû ¿åä Øèíæëýõ óõààíû õ¿ðýýëýíãèéí

àæèëòíóóä óëñ îðíûõîî ò¿¿õ, ýõ õýëíèé òàëààð çîõèîë á¿òýýë òóóðâèí õýâë¿¿ëæ ýõýëæýý.

1921-1940 îíä Øèíæëýõ óõààíû õ¿ðýýëýíãýýñ 44 íîì, 3 òîëü áè÷èã íèéòë¿¿ëñíèé

äîòðîîñ äîðâèòîéã íü äóðäâàë:

- «Àâòîíîìèòûí ¿åèéí ãàäààä Ìîíãîë» 2

- Ìàíæèéí ýçýðõèéëëèéí ¿åèéã õ¿ðòëýõ òóñ óëñûí ò¿¿õèéã á¿õýëäýý õàìàðñàí

«Ìîíãîëûí òîâ÷ ò¿¿õ» 3

- Àâòîíîìèòûí ¿åèéí òóñ îðíû ò¿¿õèéã õàðóóëñàí «Ìîíãîëûí òîâ÷ ò¿¿õ» 4 çýðýã

áîëíî.

Íèéãýì-ýäèéí çàñãèéí ä¿í øèíæèëãýýã¿é, èøëýë ç¿¿ëòã¿é áè÷èãäñýí ýäãýýð

á¿òýýëä ò¿¿õýí ¿éë ÿâö äàõü àðä ò¿ìíèé ðîëèéã á¿ðýí òîâîéëãîæ ÷àäààã¿é áàéæýý.

Õýäèé òèéì áîëîâ÷ óã á¿òýýë¿¿ä íü ò¿¿õèéí ºíãºðñºí ¿éë ÿâäëóóäûã öýãöëýí

ýìõòãýõ ãýñýí àíõíû îðîëäëîãî áàéñíààðàà öàã ¿åäýý õýðýãòýé áàéæýý.

X.×îéáàëñàí, Ä.Ëîñîë, Ä.Äýìèä íàðûí 1934 îíä áè÷ñýí íîìä àðäûí õóâüñãàëûí

ò¿¿õèéã òóñãàí ¿ç¿¿ëæýý. 5

Ýíý íîìûã çîõèîã÷èä ò¿¿õýí ñóäàëãààíû îíîëûí àðãûã ýçýìøýýã¿é õ¿ì¿¿ñ

áàéñàí ó÷èð ò¿¿õýí îí öàãèéí äàðààëëûã ¿ë õàðãàëçàí àøèãëàñàí çîõèîëûí çààëò

ñýëò ¿ã¿é, ò¿¿õýí ¿éë ÿâäëûã ÷ºëººò ºã¿¿ëýìæèéí áàéäëààð òîî÷èí íàéðóóëñàí

áàéâ. Èéì äóòàãäàë äîãîëäîë äóðäàí áóé íîìîíä áàéñàí ÷ ãýñýí yã íîìûã çîõèîã÷èä

Àðäûí õóâüñãàëûí ò¿¿õ, ÌÀÕÍ-ûí ¿äèðäàõ ðîëü, õºäºëìºð÷èí àðä ò¿ìíýýñ

ã¿éöýòãýñýí ò¿¿õýí ¿éë ÿâäàë, Ìîíãîë äàõü Àðäûí Õóâüñãàëä Àóãàà èõ Îêòÿáðèéí

ñîöèàëèñò õóâüñãàëûí ¿çýë ñàíàà íºëººëñíèéã ¿íýí áîäèòîé õàðóóëñíààðàà ÷óõàë à÷

õîëáîãäîëòîé áîëæýý.

Ýíý ¿åä «Ôðàíöûí õóâüñãàëûí ò¿¿õ», «Ôðàíö áà Åâðîïûí ò¿¿õ», ìºí áàéãàëèéí

óõààíû õîëáîãäîëòîé øèíæëýõ óõààí-ñóðòàë÷èëãààíû 10 íîìûã ìîíãîë õýë äýýð

îð÷óóëàí õýâë¿¿ëæýý.

Øèíæëýõ óõààíû õ¿ðýýëýí ººðèéí ¿éë àæèëëàãààíûõàà çàìíàëä çºâõºí

ìàòåðèàëëàã áààç, áîëîâñðîëòîé àæèëòíààð äóòàãäààä çîãñîîã¿é, áàñ ¿çýë ñóðòëûí

õóâüä ÷ äîãîëäîõ áýðõøýýëòýé òóëãàð÷ýý.

2

Ã.Íàâààííàìæèë. Ãàäààä ìîèãîëûí àâòîíîìèòûí ¿åèéè ò¿¿õ. 1927 îí. Ò¿¿õèéí õ¿ðýýëýíãèéí ãàð

áè÷ìýëèéí ôîíä

3

À.Àìàð. ÓÁ. 1934 îí

4

Ë.Äýíäýâ. ÓÁ. 1934 îí

5

X.×îéáàëñàí, Ä.Ëîñîë, Ä.Äýìèä, Ìîíãîë Àðäûí ¿èäýñíèé õóâüñãàëûï àíõ ¿¿ñýí áàéãóóëàãäñàí

òîâ÷ ò¿¿õ. 1—II. ÓÁ. 1934 îí.

38


Õóâüñãàëààð ò¿ëõýí óíàãààãäñàí ôåîäàë àíãèéí ¿çýë ñóðòàë ÿëàíãóÿà øàðûí

øàøíû õàðãèñ íîìíîë, øèíý õóâüñãàëò ñî¸ë áàòæèí òîãòíîõîä ñ¿ðõèé ñààä òîòãîð

ó÷ðóóëæ áàéæýý. Ôåîäàëûí ºíãºðñºí ¿å áà òýð ¿åä øèíýýð òºðæ ýõýëæ áàéñàí

õºðºíãºòºí ýòãýýä¿¿äèéí ¿çýë ñóðòëûã èëýðõèéëñýí áàðóóíòíààñ íàìûí ýñðýã õèéæ

áàéñàí ÿâóóëãà íü õóâüñãàëò ñî¸ë õºãæèæ, õºäºëìºð÷äèéí åðòºíöèéã ¿çýõ ìàðêñèñò

ëåíèíèñò ¿çýë òºëºâøèí òîãòîõîä ñààä òîòãîð ó÷ðóóëæ áàéæýý.

Ôåîäàëûí áà æèæèã õºðºíãºòíèé ¿çýë ñóðòëûí íºëººíä àâòñàí õóó÷èí

ñýõýýòíèé çàðèì õýñýã íü ººðñäèéí ºã¿¿ëýë, íîì çîõèîëäîî ºíãºðñºí ¿å, ×èíãèñ

õààí áîëîí ò¿¿íèé çàëãàìæëàã÷äûí áàéëäàí äàãóóëàëòûã áàõäàí ìàãòàæ, ò¿¿õ

ñî¸ëûí àñóóäëûã ôåîäàëèçì, ¿íäñýðõýõ ¿çëèéí ¿¿äíýýñ òàéëáàðëàæ áàéâ.

Òóõàéëáàë òýð ¿åèéí ñýõýýòíèé íýã áîëîõ Öýâýýí Æàìñðàíî áóääèçìèéã

ìàðêñèçìòàé àäèëòãàõûã îðîëäîæ áàéæýý. Ö.Æàìñðàíî 1926 îíä «Àóãàà èõ Ãîòîìà

êîììóíèçìûí òºãñ áîëîâñðîíãóé ñóðãààëûã åðòºíöºä õàéðëàñàí þì... Õàìòûí

àìüäðàëûí îð÷èí ¿åèéí îéëãîëò íü Áóääà Ãîòîìàãààñ Ëåíèíä õ¿ðýõ ñàéõàí ã¿¿ð

áîëæ áàéíà» 6 ãýæ áè÷èæ áàéæýý.

Øèíæëýõ óõààíû õ¿ðýýëýíãèéí óäèðäàõ àæèëòàí íàðûí 1938 îíû èëòãýë¿¿äýä

õýäèéãýýð òàõèí ø¿òýõ ¿çëèéí íºëººãººð çàðèì áàðèìòûã ãóéâóóëàí òàéëáàðëàñàí

òàë áàéñàí áîëîâ÷, 30-ààä îíû ¿åèéí ìîíãîëûí ò¿¿õ÷äèéí á¿òýýëä ò¿¿õèéã øèíæëýõ

óõààíû ¿íäýñòýé ã¿í ã¿íçãèé çàäëàí øèíæèëæ, íýãòãýí ä¿ãíýñýí ç¿éëñ õîìñ áàéãààã

õóðöààð ø¿¿ìæèëæýý.

Íàìààñ óëñ îðíûã êàïèòàëèñò áóñ õºãæëèéí çàìààð ÷èãë¿¿ëýõäýý õºäºëìºð÷èä

áîëîí ñýõýýòíèé äóíä ¿çýë ñóðòëûí àñàð èõ àæèë ÿâóóëæ, òýäíèéã ìàðêñèçìëåíèíèçìèéí

¿çýë ñàíààãààð õ¿ì¿¿æ¿¿ëæ èðñýí áèëýý.

ÌÀÕÍ-ààñ ÿâóóëæ áàéñàí ìàðêñèñò-ëåíèíèñò ñóðòàë íýâòð¿¿ëýã, ÿëàíãóÿà ÌÀÕÍûí

Tºâ Õîðîîíû äààëãàâðààð Øèíæëýõ óõààíû õ¿ðýýëýíãýýñ îð÷óóëæ ýõýëñýí

ìàðêñèçì-ëåíèíèçìèéí ñîíãîäîã á¿òýýëèéí çàðèì îð÷óóëãà íü õóó÷èí ñýõýýòíèé

òºëººëºã÷äèéã äàõèí õ¿ì¿¿æ¿¿ëýõ, øèíý áîëîâñîí õ¿÷íèéã ñóðãàæ áýëòãýõýä ¿ëýìæ

èõ ò¿¿õýí ¿¿ðýã ã¿éöýòãýæýý.

Òýð ¿åä äîîðõè á¿òýýë¿¿äèéã ìîíãîëîîð op÷óóëàí íèéòýëñýí ¿¿íä:

- 1925 îíä Ê. Ìàðêñ, Ô. Ýíãåëüñ íàðûí «Ýâ õàìò íàìûí òóíõàã». (¿¿íèéã 1947

îíä äàõèí çàñâàðëàí îð÷óóëñàí áèëýý).

- 1928 îíä Ô. Ýíãåëüñèéí «ªðõ ãýð, õóâèéí ºì÷, òºðèéí ¿¿ñýë»,

- 1935 îíä Ê.Ìàðêñûí «Õºëñíèé õºäºëìºð áà êàïèòàë»,

- Â.È.Ëåíèíèé «Ïðîëåòàðè÷óóä áà òàðèà÷èä», «Ñîöèàëèçì áà àíàðõèçì»,

«Ñîöèàëèçì áà øàøèí», «Ñîöèàëèñò õóâüñãàë áà ¿íäýñòíèé ººðòºº çàñàí òîãòíîõ

ýðõ» çýðýã á¿òýýë áîëíî.

Øèíæëýõ óõààíû õ¿ðýýëýíãèéí àæèëòíóóä øèíæëýõ óõààíû êîììóíèçìûí

îíîëûí ¿íäñýí çàð÷ìóóäûã àëõàì àëõàìààð ýçýìøèæ, ìîíãîëûí àðä ò¿ìíèé

êàïèòàëèñò áóñ õºãæëèéí çàìûí òºëºº õèéñýí òýìöýë áà ñî¸ëûí ò¿¿õèéí àñóóäàëä

àíãè÷ áàéð ñóóðèíààñ õàíääàã áàéâ.

Äýýä, äóíä áîëîâñðîëòîé áîëîâñîí õ¿÷èí òºðæ ãàðàõûí õèðýýð ÇÑÁÍÕÓûí

ØÓÀ-èéí òóñëàìæ äýìæëýãòýéãýýð Øèíæëýõ óõààíû õ¿ðýýëýí óëñ îðíûõîî

ò¿¿õ, òºðºëõ õýë, óòãà çîõèîë, ãàçàð ç¿é, óðãàìàë ñóäëàë, ãåîëîãè, ìàë àæ àõóéí

îëîí àñóóäëûã õàìàðñàí ýðäýì øèíæèëãýýíèé àæëûí ñýäâèéí õ¿ðýýã ààæìààð

ºðãºòãºñººð èðæýý.

1951 îíä ººðººð õýëáýë øèïæëýõ óõààíû õ¿ðýýëýí áàéãóóëàãäñàíûõ íü 30

æèëèéí îéí ¿åä Øèíæëýõ óõààíû õ¿ðýýëýíãèéí ýðäýì øèíæèëãýýíèé àæèëòíû

6

Ä.Äàøæàìö. Ðàñïðîñòðàíåíèå è óòâåðæäåíèå èäåí ìàðêñèçìà-ëåíèíèçìà â Ìîèãîëèè Ì.. 1978. ñòð.

139.

39


òîî 125 îð÷èì õ¿í áîëñîí áºãººä ò¿¿íèé äîòîð äýýä áîëîâñðîëòîé õ¿ì¿¿ñ õýä õýä

áàéæýý.

Ìîíãîë àðä óëñàä Øèíæëýõ óõààíû àíõíû áàéãóóëëàãà ¿¿ñ÷ áýõæèõýä ÇÑÁÍÕÓûí

ØÓÀ-òàé Øèíæëýõ óõààíû õ¿ðýýëýíãèéí òîãòîîñîí ýðäýì øèíæèëãýýíèé àæëûí

õîëáîî õýëõýý èõýýõýí ¿¿ðýã ã¿éöýòãýæýý.

«Íîìûí õ¿ðýýëýí» á¿ð 1922 îíû 9 ñàðûí 23-íû ºäðèéíõºº ýýëæèò õóðëààð ÇÕÓûí

ØÓÀ-òàé ýðäýì øèíæèëãýýíèé õàðèëöàà òîãòîîõ òóõàé øèéäâýð ãàðãàæ, ò¿¿íèéã

õýðýãæ¿¿ëýõèéí òóëä «Íîìûí õ¿ðýýëýíãèéí» äàðãà Î.Æàìúÿí Îðîñûí Øèíæëýõ

óõààíû Àêàäåìèéí åðºíõèéëºã÷ àêàäåìè÷ À.Ï.Êàðïèíñêèéä õàìòðàí àæèëëàõ

òîäîðõîé ñàíàë á¿õèé çàõèäàë èëãýýæýý.

1922 îíä Íîìûí õ¿ðýýëýí Ýðõ¿¿ õîòûí Óëñûí èõ ñóðãóóëüòàé õàðèëöàà òîãòîîæ,

1923 îíû íàéìäóãààð ñàðä Ǻâëºëòèéí, àíõíû ãóðâàí îþóòàí Â.À.Êàçàêåâè÷,

Í.Í.Áàáèí, A.Â.Ïåòðîâ íàð ìîíãîëûí Øèíæëýõ óõààíû õ¿ðýýëýíä äàäëàãà õèéõýýð

õ¿ðýëöýí èðñýí áàéíà.

1924-1925 îíóóäàä ÇÕÓ-ûí ØÓÀ-èéí äýä åðºíõèéëºã÷ àêàäåìè÷ Â.Ë.Êîìàðîâ,

Äîðíî äàõèíû ñóäëàëûí íýðò ýðäýìòýí àêàäåìè÷ Á.ß.Âëàäèìèðöîâ,

Ñ.Ô.Îëüäåíáóðã, Ãðóì Ãðóæèìàéëî íàðûã Øèíæëýõ óõààíû õ¿ðýýëýí ººðèéí õ¿íäýò

ãèø¿¿íýýð ñîíãîæýý.

1925 îíû 9-ð ñàðä ÇÕÓ-ûí ØÓÀ-èéí óðèëãààð Ñ.Øàãæ, Ö.Æàìñðàíî íàðûí

á¿ðýëäýõ¿¿íòýé ÁÍÌÀÓ-ûí Øèíæëýõ óõààíû õ¿ðýýëýíãèéí òºëººëºã÷èä ÇÕÓ-ûí

ØÓÀ-èéí 200 æèëèéí îéí áàÿð ¸ñëîëä îðîëöîâ.

Øèíæëýõ óõààíû õ¿ðýýëýíãèéí àæèëòíóóä òóóðâèñàí á¿òýýëäýý ãàäààäûí

ºìíºõ ¿åèéí ýðäýìòýä, ÿëàíãóÿà XIX çóóíû ýöýñ XX çóóíû ýõýí ¿åèéí îðîñûè íýðò

ýðäýìòýä-àëäàðò æóóë÷èí Í.Ì.Ïðæåâàëüñêèé, òºâ Àçèéí óðãàìàë ñóäëàà÷ àêàäåìè÷

Â.Ë.Êîìàðîâ, ãåîëîãè÷ ýðäýìòýí àêàäåìè÷ Â.À.Îáðó÷åâ, æóóë÷èí Ã.Í.Ïîòàíèí,

ìîíãîë÷ ýðäýìòýí ò¿¿õ÷ àêàäåìè÷ Á.ß.Âëàäèìèðöîâ, àðõåîëîãè÷ ýðäýìòýí

Ï.Ê.Êîçëîâ, æóóë÷èí A.Ì.Ïîçäíååâ íàð áîëîí áóñàä õ¿ì¿¿ñèéí á¿òýýëä òóññàí

áàðèìò ä¿ãíýëòèéã õàðãàëçàí ¿çäýã áàéæýý.

Ǻâëºëò òºðººñ ÁÍÌÀÓ-ûí ò¿¿õ, ñî¸ë, ýäèéí çàñàã, áàéãàëèéí áàÿëãèéã ñóäëàõ

ÿâäëûã èõýýõýí à÷ õîëáîãäîëòîé ãýæ ¿çýæ, 1925 îíû 1-ð ñàðä ÇÕÓ-ûí Àðäûí

êîìèññàðóóäûí çºâëºëèéí (Ñàéä íàðûí Ǻâëºë) äýðãýä Ìîíãîëûí àñóóäàë ýðõýëñýí

êîìèññûã áàéãóóëæýý. Óã êîìèññûí ãîë çîðèëãî áîë óëñ îðíûõîî ¿éëäâýðëýõ

õ¿÷íèéã ñóäëàõàä, ÁÍÌÀÓ-ä òóñëàìæ äýìæëýã ¿ç¿¿ëçõýä ÷èãëýãäñýí áàéæýý.

Ìîíãîëûí àñóóäàë ýðõýëñýí òýðõ¿¿ êîìèññ 1927 îíä ÇÕÓ-ûí ØÓÀ-èéí ñèñòåìä

øèëææýý. Óã êîìèññûã 1925-1929 îíä àêàäåìè÷ Ñ.Ô.Îëüäåíáóðã, 1929-1941 îíä

àêàäåìè÷ Â.Ë.Êîìàðîâ, 1946 îíîîñ àêàäåìè÷ Â.À.Îáðó÷åâ íàð óäèðäàæ áàéëàà.

ÇÕÓ-ûí ØÓÀ-èéí Ìîíãîëûí àñóóäàë ýðõýëñýí êîìèññûè òóñëàëöààòàéãààð õýë,

óòãà çîõèîë, àðõåîëîãè, ò¿¿õ, áèîëîãè, ãàçàðç¿é, àìüòàí ñóäëàëüø øèíæèëãýýíèé

àíãèóä ìîíãîë íóòàãò àæèëëàæ áàéæýý.

Ýäãýýð øèíæèëãýýíèé àíãèéí àæëûí ¿ð ä¿íä «Ñåâåðíàÿ Ìîíãîëèÿ» õýìýýõ

öóâðàëûí ãóðâàí äóãààð, «Ìàòåðèàëû êîìèññè ïî èññëåäîâàíèþ Ìîíãîëüñêîé,

Òóâèíñêîé è Áóðÿò-Ìîíãîëüñêîé ÀÑÑл íýðòýé 15 äóãààð, «Òðóäû Ìîíãîëüñêîé

êîìèññèè» íýðòýé 39 äóãààð òóñ òóñ õýâëýãäæýý.

1929 îíû 10 ñàðûí 5-íä Øèíæëýõ óõààíû õ¿ðýýëýí, ÇÕÓ-ûí ØÓÀ õî¸ðûí õîîðîíä

1930-1934 îíä ÿâóóëàõ ýðäýì øèíæèëãýýíèé õàìòûí àæëûí òóõàé. ãýðýýíä ãàðûí

¿ñýã çóðàâ.

Ýíý ãýðýýíèé äàãóó ÁÍÌÀÓ-ä ýðäýì øèíæèëãýýíèé ýêñïåäèöèéí àðâàí

íýãýí îòðÿä èðæ àæèëëàñàí áºãººä á¿ðýëäýõ¿¿íä íü àêàäåìè÷ Á.ß.Âëàäèìèðöîâ,

ïðîôåññîð È.Ï.Ðà÷êîâñêèé, Á.Á.Ïîëûíîâ áîëîí áóñàä õ¿ì¿¿ñ îðîëöîæ áàéæýý.

40


Øèíæëýõ óõààíû õ¿ðýýëýí-øèíæëýõ óõààí, äýýä

áîëîâñðîëûí õ¿ðýýëýí öààøèä çîõèîí áàéãóóëàëòûí

õóâüä áýõæñýí íü

1940 îíä õóðàëäñàí ÌÀÕÍ-ûí X èõ õóðàë Àðäûí õóâüñãàëûí ýõýí øàòíû ä¿íã àâ÷

õýëýëöýýä, ôåîäàë àíãèéã óñòãàæ, ãàäààäûí êàïèòàëûã ýõ îðèîîñîî á¿ðìºñºí øàõàí

çàéëóóëñíûã îíöëîí òýìäýãëýæýý.

Èõ õóðëààð áàòàëñàí Íàìûí III ïðîãðàììä óëñ îðíû ýäèéí çàñàã áîëîí

õ¿ì¿¿ñèéí óõàìñàðò õîöîðñîí ôåîäàëèçìûí ¿ëäýãäëèéã àðèëãàõ, öààøèä

ñîöèàëèçìä øèëæèí îðîõûí òóëä óëñ îðíîî êàïèòàëèñò áóñ çàìààð õºãæ¿¿ëýõ ÷èã

øóãàìûã õàíãàõ ÿâäëûã ýýëæèò çîðèëò áîëãîí äýâø¿¿ëæýý.

Óã ïðîãðàììä MAXÍ íü Ìàðêñ, Ýíãåëüñ, Ëåíèíèé ñóðãààëûã óäèðäëàãà áîëãîí

ººðèéí àðä ò¿ìíèé òýìöëèéã óäèðäàí ÷èãë¿¿ëíý ãýæ îíöëîí òýìäýãëýñýí þì. 7

Íàìûí ïðîãðàìì áà X èõ õóðëûí øèéäâýðò Ê.Ìàðêñ, Ô.Ýíãåëüñ, Â.È.Ëåíèí

íàðûí á¿òýýëèéã íàìûí íèéò ãèø¿¿äýýð ñóäëóóëàõ, ìàðêñèçì ëåíèíèçìèéí ñîíãîäîã

á¿òýýëèéã îð÷óóëàõ, ýðäýì øèíæèëãýýíèé àæèë, ÿëàíãóÿà ò¿¿õ, óòãà çîõèîë,

ãåîëîãèéí ñóäàëãààã öààøèä õºãæ¿¿ëýõèéã ÷óõàë çîðèëò áîëãîæýý.

ÌÀÕÍ-ûí Òºâ Õîðîî ýäãýýð çîðèëòûã õýðýãæ¿¿ëýí ¿çýë ñóðòàë-çîõèîí

áàéãóóëàëòûí òàëààð, òóõàéëáàë øèíæëýõ óõààíû õ¿ðýýëýíãèéí ¿éë àæèëëàãààã

ñàéæðóóëàõ òàëààð èõýýõýí àæèë çîõèîæýý.

ÇÕÓ-ûí àðä ò¿ìíèé àóãàà èõ ýõ îðíû äàéíû ýõíèé æèë áîëîõ 1941 îíä ìîíãîëûí

àðä ò¿ìýí ÌÀÕÍ-ûí X èõ õóðëààñ äýâø¿¿ëñýí çîðèëòûã áèåë¿¿ëýí, Ǻâëºëòèéí

àðìèéí ôðîíòîä òóñëàõûí òóëä á¿õèé ë õ¿÷ýý äàé÷ëàõûã óðèàëñàí íàìûíõàà

óðèàëãûã õýðýãæ¿¿ëæ, Àðäûí Õóâüñãàëûí 20 æèëèéí îéã õºäºëìºðèéí èõ àìæèëò

óëñ òºðèéí ºíäºð èäýâõýýð òýìäýãëýí ºíãºð¿¿ëæýý.

Òýð æèëèéí íàìàð ìºí Øèíæëýõ óõààíû Õ¿ðýýëýíãèéí 20 æèëèéí îé áîëæýý.

Øèíæëýõ óõààíû õ¿ðýýëýíãèéí 20 æèëèéí îéä çîðèóëñàí áàÿðûí õóðàë äýýð

ÁÍÌÀÓ-ûí åðºíõèé ñàéä ìàðøàë X.×îéáàëñàí õçëñýí ¿ãýíäýý: Øèíæëýõ óõààíû

õºãæëèéí ò¿¿õýí çàìíàë, ýíý ñàëáàðò çºâëºëòººñ ¿ç¿¿ëñýí òóñëàìæèéã òýìäýãëýæ

ìàë àæ àõóé, ãàçàð òàðèàëàí, ýõ îðíû áàéãàëèéí áàÿëãèéã ñóäëàõ àæèëä îðøèæ

áàéñàí äóòàãäëûã çààñàí áàéíà. 8

Øèíæëýõ óõààíû Õ¿ðýýëýí, øèíæëýõ óõààíûã õºãæ¿¿ëýõ òàëààð Íàìûí X èõ

õóðëààñ äýâø¿¿ëñýí çîðèëòûã Ǻâëºëòèéí ìýðãýæèëòí¿¿äèéí òóñëàìæòàéãààð

áèåë¿¿ëýí áîëîâñîí õ¿÷èí áýëòãýõýä èõýýõýí àíõààðàë òàâüæ ýðäýì,

øèíæèëãýýíèéõýý ¿éë àæèëëàãààã èäýâõæ¿¿ëæýý.

1939-1941 îíä Ýðõ¿¿ õîòíîî äýýä áîëîâñðîë îëæ àâñàí àíõíû ìîíãîë èðãýäìàë÷èí

àðäûí ¿ð õ¿¿õä¿¿ä ýõ îðîíäîî áóöàæ èðæ áàéâ.

Äóðäàí áóé îíóóäàä ìºí Øèíæëýõ óõààíû Õ¿ðýýëýíãèéí øóãàìààð 5 õ¿íèéã

ÇÕÓ-ûí äýýä ñóðãóóëèóäàä ñóðãàõààð èëãýýñýí òýä íàð íü 1946-1947 îí ãýõýä ÇÕÓ-ûí

äýýä áîëîâñðîëûí äèïëîì ºâºðòëºí ýõ îðîíäîî ýãýí èðöãýýæýý. Øèíæëýõ óõààíû

õ¿ðýýëýíãèéí äýðãýä òýð ¿åäýý äýýä áîëîâñðîëã¿é áàéñàí ýðäýì øèíæèëãýýíèé çàëóó

àæèëòíóóäûí ìýðãýæëèéã äýýøë¿¿ëýõ ñåìèíàðûã 1941 îíä çîõèîí áàéãóóëæýý

1942 îíû 10 ñàðä Ǻâëºëòèéí òóñëàìæààð àíàãààõ óõààí, ìàë ýìíýëýã, çîîòåõíèê,

áàãøèéí ôàêóëüòåòýýñ á¿ðäñýí Ìîíãîë Óëñûí èõ ñóðãóóëèéã áàéãóóëñàí íü àðäûí

áîëîâñðîëûí ñàëáàðò ÷óõàë ¿éë ÿâäàë áîëëîî.

7

Ñîâåðìåííàÿ Ìîíãîëèÿ, 1940 ã., ¹ 1-2, ñòð. 80

8

X.×îéáàëñàí. Èëòãýë áà ºã¿¿ëë¿¿ä. ÓÁ. 1953 îí. 155 -157-ð òàë

II

41


Ìîíãîë Óëñûí èõ ñóðãóóëüä áàãøëàõààð 1942-1950 îíä èðñýí ÇÕÓ-ûí ºíäºð

ìýðãýæèëòýé ïðîôåññîð, äîöåíòóóäûí õ¿÷èí ÷àðìàéëòààð äýýä áîëîâñðîëòîé äóíä

ñóðãóóëèéí áàãø, çîîòåõíèê÷, õ¿í áà ìàëûí èõ ýì÷ íàðûí àíõíû îòðÿä òºðºí ãàðñàí

áèëýý.

1946 îíä Èõ ñóðãóóëü äýýä ìýðãýæèëòíèé àíõíû òºãñºëò õèéñýí þì.

Ýíý íü Èõ ñóðãóóëèéí äýðãýä ºíäºð ìýðãýæëèéí áàãø íàð áà ýðäýì

øèíæèëãýýíèé àæèëòíûã áýëòãýõ àñïèðàíòóðûã àíõ óäàà íýýõ áîëîëöîîã îëãîâ.

Ìàíàé íàìààñ øèíæëýõ óõààíû õ¿ðýýëýíãèéí ºìíº äýâø¿¿ëýí òàâüñàí

çîðèëòóóäûã áèåë¿¿ëýõ ¿éëñò òóñ õ¿ðýýëýíãèéí õàðüÿàíä àæèëëàæ áàéñàí Ǻâëºëòèéí

ìýðãýæèëòí¿¿ä èõýýõýí ¿¿ðýã ã¿éöýòãýæýý.

Òýð ¿åä øèíæëýõ óõààíû õ¿ðýýëýíãèéí õàðúÿàíä Ǻâëºëòèéí ýðäýì

øèíæèëãýýíèé àæèëòàí Í.Ä.Áåñïàëîâ, Ý.Ì.Ìóðçàåâ, È.Ô.Øóëüæåíêî,

Í.Í.Ïîçäíÿêîâ, Â.Ô.Øóáèí, À.À.Þíàòîâ íàðûí çýðýã õ¿ì¿¿ñ àæèëëàæ, ÁÍÌÀÓ-ûí

áàéãàëü, õºäºº àæ àõóéã ñóäëàõòàé õîëáîãäñîí õýä õýäýí àñóóäëûã áîëîâñðóóëñàí

áèëýý. 9

̺í õóãàöààíä Øèíæëýõ óõààíû õ¿ðýýëýí ÇÕÓ-ûí ØÓÀ õî¸ðûí ýðäýì

øèíæèëãýýíèé õàìòûí àæèëëàãàà öààøäûíõàà õºãæ뺺 îëñîîð áàéâ. 1945 îíä

Ìîñêâà, Ëåíèíãðàä õîòóóäàä áîëñîí ÇÕÓ-ûí ØÓÀ-èéí 220 æèëèéí îéí áàÿð ¸ñëîëä

ÁÍÌÀÓ-ûí ØÓÕ-èéí ãèø¿¿í Ìîíãîë Óëñûí èõ ñóðãóóëèéí ðåêòîð Á.Øèðýíäýâ,

ØÓÕ-èéí àæèëòàí Æ.Ä¿ãýðñ¿ðýí, Á.Ðèí÷èí íàðûí á¿ðýëäýõ¿¿íòýé òºëººëºã÷èä

îðîëöñîí íü Ǻâëºëòèéí øèíæëýõ óõààíû áàÿëàã òóðøëàãàòàé òàíèëöàæ, ò¿¿íèé

äýýæýýñ ººðèéí îðíû òóõàéí ¿åèéí ñóäàëãàà øèíæèëãýýíèé àæëûí ºâºðìºö íºõöºëä

òîõèðóóëàí õýðýãëýõýä îíöãîé à÷ õîëáîãäîëòîé áîëñîí þì. 10

ÁÍÌÀÓ-ûí Øèíæëýõ óõààíû õ¿ðýýëýí, ÇÕÓ-ûí ØÓÀ-èéí ìîíãîëûí êîìèññ

õî¸ðûí õîîðîíä õýëýëöýýð õèéæ, ãàðûí ¿ñýã çóðàõ òºëººëºã÷ººð ÁÍÌÀÓ-ûí Ñàéä

íàðûí Ǻâëºëèéí 1946 îíû åñä¿ãýýð ñàðûí 27-íû ºäðèéí òîãòîîëîîð ØÓÕ-èéí

æèíõýíý ãèø¿¿ä, Óëñûí èõ ñóðãóóëèéí ðåêòîð Á.Øèðýíäýâ, Øèíæëýõ óõààíû

õ¿ðýýëýíãèéí äàðãà Á.Æàðãàëñàéõàí íàðûã áàòàëæýý. 11

1947 îíä ÁÍÌÀÓ-ûí Øèíæëýõ óõààíû õ¿ðýýëýí, Óëñûí èõ ñóðãóóëèéí

òºëººëºã÷èä ÇÕÓ-ûí ØÓÀ-òàé ýðäýì øèíæèëãýýíèé òàëààð õàìòðàí àæèëëàõ òóõàé

õýëýëöýý õèéæ, ìºí îíû 10 ñàðûí 29-íä ÁÍÌÀÓ-ûí Øèíæëýõ óõààíû õ¿ðýýëýí,

ÇÕÓ-ûí ØÓÀ-èéí Ìîíãîëûí êîìèññ õî¸ðûí õîîðîíä ýðäýì øèíæèëãýýíèé òàëààð

õàìòðàí àæèëëàõ òóõàé òºëºâëºãººíä ãàðûí ¿ñýã çóðñàí áèëýý. Òºëºâëºãººíä

ÁÍÌÀÓ-ûí ØÓÕ-èéí ºìíººñ æèíõýíý ãèø¿¿í Ìîíãîë Óëñûí èõ ñóðãóóëèéí ðåêòîð

Á.Øèðýíäýâ, ØÓÕ-èéí äàðãà Á.Æàðãàëñàéõàí íàð çºâëºëòèéí òàëààñ ÇÕÓ-ûí ØÓÀèéí

äýðãýäýõ ìîíãîëûí àñóóäàë ýðõýëñýí êîìèññûí äàðãà àêàäåìè÷ Â.À.Îáðó÷åâ,

ìºí êîìèññûí íàðèéí áè÷ãèéí äàðãà À.È.Øàñòîâ íàð 12 òóñ òóñ ãàðûí ¿ñýã çóðñàí þì.

Ýíý òºëºâëºãººíèé äàãóó 1947 îíîîñ ýõëýí ÁÍÌÀÓ-ûí íóòàãò ÇÕÓ-ûí ØÓÀ-èéí

ýêñïåäèö¿¿ä èðæ ýðäýì øèíæèëãýýíèé àæèë ã¿éöýòãýæ ýõýëñýí. ¯¿íä ïðîôåññîð

È.À.Åôðåìîâûí óäèðäñàí ïàëåîíòîëîãèéí ýêñïåäèö, ÇÕÓ-ûí ØÓÀ-èéí ñóðâàëæëàã÷

ãèø¿¿í Ñ.Â.Êèñåëåâûí óäèðäñàí àðõåîëîãèéí îòðÿä, ïðîôåññîð Ï.Ö.Ïîãîðåëüñêèéí

óäèðäñàí ýäèéí çàñãèéí îòðÿä, ÇÕÓ-ûí ØÓÀ-èéí ñóðâàëæëàã÷ ãèø¿¿í Å.Ì.Ëàâðåíêî,

9

Ý.Ì.Ìóðçàåâ. Ìîíãîëüñêàÿ Íàðîäíàÿ Ðåñïóáëèêà (Ôèçèêî-ãåîãðàôè÷åñêîå îïèñàíèå) Ìîñêâà 1952.

È.Ô.Øóëüæåíêî. Æèâîòíîâîäñòâî ÌÍÐ. èç-âî ÀÍ ÑÑÑÐ. Ìîñêâà-Ëåíèíãðàä 1954. Â.Ô.Øóáèí.

Çåìëåäåëèå â Ìîíãîëèè. ã. Ãîðüêèé 1948 ã. A.À.Þíàòîâ. Îñíîâíûå ÷åðòû ðàñòèòåëüíîãî ïîêðîâà

ÌÍÐ. Ì. Ë. 1950.

10

Ǻâëºëòèéí ýðäýìòäèéí èõ àðìèéí øòàá áîëîõ «ÑÑÑÐ-èéí øèíæëýõ óõààíû àêàäåìè» ºã¿¿ëýë

«¯íýí ñîíèí». 1954 îíû 8-ð ñàðûí 3. äóãààð 175.

11

ÁÍÌÀÓ õóóëü, ä¿ðýì òîãòîîëûí ýìõòãýë. ÓÁ. 1947. ¹ 3- 4 õóóäàñ 59.

12

Àêàäåìèéí àðõèâ. Èíäåêñ 57. õ. í. 174. áàðèìò ¹ 4.

42


äîêòîð A.À.Þíàòîâ íàðûí óäèðäñàí áîòàíèêèéí îòðÿäóóä àæèëëàæ áàéñàí þì. 13

Ýäãýýð ýêñïåäèöè, ìºí ïðîôåññîð È.Í.Óñòþæàíèíîâààñ òóñäàà ÿâóóëæ áàéñàí

ñóäàëãàà çýðýã íü ãåîëîãè, ïàëåîíòîëîãè, àðõåîëîãè, ìàëûí òýæýýë, óñàí õàíãàìæ

áîëîè ò¿¿õèéí àñóóäëûã ñóäëàõ, òýð÷ëýí ìàíàé îðíû øèíæëýõ óõààíû áîëîâñîí

õ¿÷íèéã áýëòãýõýä ÷óõàë ¿¿ðýã ã¿éöýòãýñýí þì.

1941 îíîîñ 1960 îíûã õ¿ðòëýõ õóãàöààíä Øèíæëýõ óõààíû Õ¿ðýýëýí, äàðàà íü

ÁÍÌÀÓ-ûí Øèíæëýõ óõààí, äýýä áîëîâñðîëûí õ¿ðýýëýíãýýñ ýðõëýí íèéãìèéí

óõààíû 49 íîì, 6 ýìõòãýë, 3 òîëü áè÷ãèéã òóñ òóñ õýâë¿¿ëæýý. ¯¿íä:

«ÁÍÌÀÓ-ûí ò¿¿õ» 14 -èéã ìîíãîë, îðîñ áîëîí áóñàä õýëýýð, «Ìîíãîëûí ýðò, äóíäàä

¿åèéí õîò ñóóðèíû òîâ÷îîí» 15 «Ìîíãîëûí àâòîìîìèò ¿åèéí ò¿¿õ» 16 , «Àð ìîíãîëä

ãàðñàí àðäûí õºäºëãººí» 17 «Ìîíãîë äàõü àðäûí õóâüñãàë áà Á¿ãä Íàéðàìäàõ Ìîíãîë

Àðä Óëñ ¿¿ñýí áàéãóóëàãäñàí» 18 õýìýýõ ãàíö ñýäýâò çîõèîë, «ªâãºí áè÷ýý÷èéí ¿ã» 19

«Èñòîðè÷åñêèå êîðíè Ãýñýðèàäûí» 20 çýðýã á¿òýýë¿¿ä òóñ òóñ íèéòëýãäæýý. Ýäãýýð

á¿òýýë íü ¿¿íýýñ ºìíº õýâëýãäýí ãàð÷ áàéñàí ò¿¿õ÷äèéí çîõèîëóóäààñ îíîëûí òºâøèí,

ìàðêñèñò-ëåíèíèñò àðãàç¿éí õóâüä ¿íäñýýðýý ÿëãààòàé áîëñîí áàéâ.

ªã¿¿ëýí áóé õóãàöààíä áàéãàëèéí óõààíû 3 íîì, 2 ýìõòãýë ìîíãîë õýëýýð

õýâëýãäñýíèé äîòîð «Áàéãàëèéí óõààíû öóâðàë» 21 «Áýë÷ýýðèéí ìàëûí àøèã øèì áà

áèå ìàõáîäûí ºñºëò» 22 çýðýã á¿òýýë îðæýý.

ÌÀÕÍ-ûí X èõ õóðëûí øèéäâýðýýð Ê.Mapêñ, Ô.Ýíãåëüñ, Â.È.Ëåíèíèé á¿òýýëèéã

îð÷óóëæ õýâëýñýí íü íàìûí ãèø¿¿ä, ñýõýýòýí íàð, òýð÷ëýí Øèíæëýõ óõààíû

õ¿ðýýëýíãèéí ýðäýì øèíæèëãýýíèé àæèëä ¿çýë ñóðòëûí îíöãîé ÷óõàë íºëºº

¿ç¿¿ëæýý.

Â.È.Ëåíèíèé «Õîðøîîëëûí òóõàé», «Þó õèéõ âý?», «Àëõàì óðàãø õî¸ð àëõàì

õîéø» áîëîí áóñàä çîõèîë, Ê.Ìàðêñûí «Ôåéåðáàõûí òóõàé ñýäýâ», «Ëþäâèã

Ôåéåðáàõ áà ãåðìàíû ñîíãîäîã ôèëîñîôèéí òºãñãºë» çýðýã ìàðêñèçì ëåíèíèçìûí

ñîíãîäîã çîõèîëûã ÌÀÕÍ-ûí Òºâ Õîðîîíû ñóðòàë óõóóëãûí õýëòñèéí äýðãýä

1940 ººä îíä áàéãóóëàãäñàí îð÷óóëàã÷äûí á¿ëýã 1940—3954 îíä ìîíãîë õýë äýýð

õýâë¿¿ëæýý.

1955 îíä ÌÀÕÍ-ûí Òºâ Õîðîîíû äýðãýä áàéãóóëàãäñàí Íàìûí Ò¿¿õèéí

Èíñòèòóò, íàìûí ò¿¿õèéã øèíæëýõ óõààíû ¿íäýñòýé áîëîâñðóóëàõ, ìàðêñèçìëåíèíèçìèéí

ñîíãîäîã á¿òýýëèéã ìîíãîë õýëýýð îð÷óóëàõ ¿¿ðãèéã öààøèä õ¿ëýýõ

áîëñîí áèëýý.

Ýíý íü ÌÀÕÍ-ûí III ïðîãðàìì, X èõ õóðëààñ äýâø¿¿ëñýí çîðèëòûã õýðýãæ¿¿ëýõ

¿éëñýä çàð÷ìûí ÷óõàë àðãà õýìæýý áîëæýý.

Äóðäàí áóé õóãàöààíä Øèíæëýõ óõààíû õ¿ðýýëýíãèéí àæèëòíóóäûí àæëûí

íºõöºë áîëîëöîîã ñàéæðóóëàõ ¿¿äíýýñ òýäýíä Óëñûí èõ ñóðãóóëèéí õè÷ýýëèéí

òºâ áàéðàïä àæëûí õýä õýäýí ºðºº òàñàëãàà ãàðãàí ºãñºí áºãººä 1951 îíä ýðäýì

øèíæèëãýýíèé òóëãóóð íîìûí ñàíãèéí (Óëñûí íèéòèéí íîìûí ñàí) áàðèëãà

13

Ñ.Â.Êèñåëåâ. Äðåâíèå ãîðîäà Ìîíãîëèè «Ñîâåòñêàÿ àðõåîëîãèÿ 1957. ¹ 2.

14

Ìîíãîë-Ǻâëºëòèéí çîõèîã÷äûí õàìòûí á¿òýýë «ÁÍÌÀÓ-ûí ò¿¿õ» íýãýí áîòü ÓÁ. 1954.

15

X.Ïýðëýý. ÓÁ. 1956

16

Ö.Ïóíöàãíîðîâ. «Ìîíãîëûí àâòîíîìèò ¿åèéí ò¿¿õ» 1965.

17

Ø.Íàöàãäîðæ «Àð ìîíãîëä ãàðñàí àðäûí õºäºë㺺í», ÓÁ. 1961.

18

Á.Øèðýíäýâ «Íàðîäíàÿ ðåâîëþöèÿ â Ìîíãîëèè è îáðàçîâàíèå Ìîíãîëüñêîé Íàðîäíîé Ðåñïóáëèêè»

Ì. 1956.

19

Ã.Íàâààííàìæèë ÓÁ. 1956 îí.

20

Ö.Äàìäèíñ¿ðýí Ì. 1957 îí.

21

Òðóäû êîìèòåòà íàóê ÌÍÐ. Ñåðèÿ åñòåñòâñííûõ íàóê ¹ 1. ÓÁ. 1956 ã.

22

Ì. Íàâààí÷èìèä «Ðîñò è ïðîäóêòèâíîñòü æèâîòíûõ ïðè êðóãëîãîäîâîì ïàñòáèùíîì ñîäåðæàíèè»

Ì—Ë. 1956 ã.

43


áàðèãäàæ äóóñàõàä, òýðõ¿¿ øèíý áàéøèíä Øèíæëýõ óõààíû Õ¿ðýýëýí á¿õ

àæèë÷äûíõàà õàìò áàéðëàí àæèëëàõ áîëîâ.

1957 îíä Øèíæëýõ óõààíû Õ¿ðýýëýíãèéí äýðãýäýõ Óëñûí ìóçåé, õºäºº àæ àõóéí

òåõíèêóìä çîðèóëàí áàðüñàí áàéøèíä øèëæèí îðæ, ýä¿ãýý áîëòîë òýíäýý áàéðëàæ

áàéíà.

1957 îíä Õ¿ðýë òîãîîò äàõü îäîí îðîí ñóäëàëûí (îáñåðâàòîðèÿ) áàðèëãà

áàðèãäàæ ýõýëñýí áèëýý.

Øèíæëýõ óõààíû õ¿ðýýëýíãèéí ýðäýì øèíæèëãýýíèé àæëûã ºðãºòãºõ, áîëîâñîí

õ¿÷èí áýëòãýõ, ìàòåðèàëëàã áààçûã ñàéæðóóëàõàä ÌÀÕÍ-ûí Òºâ Õîðîî, Ñàéä íàðûí

Ǻâëºëèéí 1957 îíû II ñàðûí 9-íèé ºäðèéè òîãòîîë îíöãîé à÷ õîëáîãäîëòîé áîëñîí

áèëýý.

Ýíý òîãòîîëä ìàë àæ àõóé, íèéãìèéí óõààí áàéãàëü, àíàãààõ óõààíû 4 õ¿ðýýëýíã

1957— 1960 îíû õîîðîíä ààæìààð ¿íäýñëýí áàéãóóëàõ, àëü áîëîõ ñàéí ìýðãýæñýí

áîëîâñîí õ¿÷í¿¿äèéã ýðäýì øèíæèëãýýíèé àæèëä òàòàí îðîëöóóëàõ, ýðäýì

øèíæèëãýýíèé àæèëòíóóäàä çîðèóëæ ãóðâàí øàãíàë áèé áîëãîõ, øèíæëýõ óõààíû

îëîëòûã ¿éëäâýðëýëä íýâòð¿¿ëýõ çýðýã àæëûã õýðýãæ¿¿ëýõýýð òîãòîîí çààñàí áèëýý.

ÌÀÕÍ-ûí Òºâ Õîðîî, Ñàéä íàðûí Ǻâëºëèéí 1957 îíû 6 ñàðûí 5-íû ºäðèéí

òîãòîîëîîð (¹303/223) Øèíæëýõ óõààíû õ¿ðýýëýíã Øèíæëýõ óõààí, äýýä

áîëîâñðîëûí õ¿ðýýëýí áîëãîæ ººð÷ëºí áàéãóóëñàí áèëýý.

Ýíý ¿åýñ ýõëýí Øèíæëýõ óõààí, äýýä áîëîâñðîëûí õ¿ðýýëýí ýðäýì

øèíæèëãýýíèé àæèë ÿâóóëàõ, äýýä áîëîâñðîëûí àñóóäëûã óäèðäàõ äàâõàð ¿¿ðýã íýã

õýñýã õ¿ëýýí ã¿éöýòãýæ áàéâ.

Øèíæëýõ óõààí, äýýä áîëîâñðîëûí õ¿ðýýëýíãèéí ñèñòåìä òýð ¿åèéí óëñûí

á¿õ èõ, äýýä ñóðãóóëü, òóõàéëáàë 1942 îíä áàéãóóëàãäñàí Óëñûí èõ ñóðãóóëü,

Ãýãýýðëèéí ÿàìíû õàðúÿàíä 1951 îíä áàéãóóëàãäñàí Áàãøèéí äýýä ñóðãóóëü, պ人

àæ àõóéí ÿàìíû õàðúÿàíä 1958 îíä áàéãóóëàãäñàí պ人 àæ àõóéí äýýä ñóðãóóëü,

Óëñûí Òºëºâëºãººíèé Êîìèññûí õàðúÿàíä 1959 îíä áàéãóóëàãäñàí Ýäèéí çàñãèéí

äýýä ñóðãóóëü, 1961 îíä Óëñûí èõ ñóðãóóëèéí èæèë ìýðãýæëèéí ôàêóëüòåòóóäûã

íýãòãýñíèé ¿íäñýí äýýð áàéãóóëàãäñàí Àíàãààõ óõààíû äýýä ñóðãóóëü òóñ òóñ

õàìààðàãäàæ áàéëàà.

1959-1960 îíä Øèíæëýõ óõààí, äýýä áîëîâñðîëûí õ¿ðýýëýíãèéí ñèñòåìä

íèéãìèéí óõààíû õ¿ðýýëýí, ìàë àæ àõóéí òàñàã, áàéãàëèéí óõààí, àíàãààõ óõààíû

òàñãóóäûí ýõ ¿¿ñâýð òàâèãäàí àæèëëàæ áàéæýý. Óäàëã¿é ÁÍÌÀÓ-ûí Ñàéä íàðûí

Ǻâëºëèéí 1960 îíû II ñàðûí 3-íû ºäðèéí øèéäâýðýýð ìàë àæ àõóéí òàñãèéã õºäºº

àæ àõóéí äýýä ñóðãóóëüä, áàéãàëèéí óõààí, àíàãààõ óõààíû òàñãóóäûã Óëñûí èõ

ñóðãóóëèéí èæèë òºðëèéí êàôåäðóóäàä òóñ òóñ øèëæ¿¿ëýí ºã÷, Øèíæëýõ óõààí,

äýýä áîëîâñðîëûí õ¿ðýýëýíãèéí á¿ðýëäýõ¿¿íä çºâõºí ¿¿ñýí áàéãóóëàãäàæ áàéñàí

íèéãìèéí óõààíû òàñãóóäûã ¿ëäýýæýý.

III

ÁÍÌÀÓ-ûí Øèíæëýõ óõààíû Àêàäåìè

áàéãóóëàãäñàí íü

ÁÍÌÀÓ-ûí Øèíæëýõ óõààíû Àêàäåìè áàéãóóëàãäñàí íü óëñ îðíû àìüäðàëä

ãàðñàí òîìîîõîí ò¿¿õýí ¿éë ÿâäàë áîëñîí áèëýý. Àêàäåìè áàéãóóëàõ áýëòãýë

àæèë æèë ãàðóé õóãàöààíä õèéãäñýí. ¯¿íä: Øèíæëýõ óõààí, äýýä áîëîâñðîëûí

õ¿ðýýëýíãýýñ 1960 îíû 7 ñàðûí 20-íû ºäºð óäèðäàõ áàéãóóëëàãàä äýâø¿¿ëñýí ñàíàëä

îíöãîé ¿éë àæèëëàãàà á¿õèé Øèíæëýõ óõààíû Àêàäåìèéã ¿íäýñëýí áàéãóóëæ, äýýä

44


áîëîâñðîëûí õýðýã ýðõýëñýí õîðîîã òóñãààðëàõ íü çàéëøã¿é øààðäëàãàòàéã íîòîëæ,

òèéì áàéãóóëëàãà áèé áîëãîõ öàã ¿å áîëñíûã ¿íäýñëýí òàéëáàðëàæýý.

Äóðäñàí ñàíàëä Øèíæëýõ óõààíû Àêàäåìèéí ýõíèé ¿åèéí çîõèîí áàéãóóëàëòûí

á¿òýö, ò¿¿íèéã öààøèä 1961-1965 îíä ºðãºòãºõ, òýð ¿åä áàéñàí öººí òîîòîé ýðäýì

øèíæèëãýýíèé àæèëòíóóäûã øèíý òóòàì áàéãóóëàãäàõ Àêàäåìèéí ¿éë àæèëëàãààíä

òàòàí îðîëöóóëàõûí çýðýãöýý ýðäýì øèíæèëãýýíèé áîëîâñîí õ¿÷íèéã øèíýýð

áýëòãýõ, øèíæëýõ óõààíûã óäèðäàæ áóé Ǻâëºëòèéí òóðøëàãûã ñóäëàõ, ÇÕÓ-ûí

ØÓÀ-òàé ýðäýì øèíæèëãýýíèé òàëààð õàìòðàí àæèëëàõ Õýëýëöýýðò ãàðûí ¿ñýã

çóðàõ çýðýã àñóóäëûã äýâø¿¿ëæýý. 23

Ýäãýýð ñàíàë áîëîí Øèíæëýõ óõààíû Àêàäåìè áàéãóóëàõòàé õîëáîãäñîí áóñàä

àñóóäëûã ÌÀÕÍ-ûí Òºâ Õîðîî, Ñàéä íàðûí Ǻâëºëä óðüä÷èëàí òàíèëöàæ, õýä

õýäýí óäàà õýëýëöñýí, ¿¿íèé ÿâöàä çàð÷ìûí ÷óõàë ÷óõàë àñóóäëóóäûã òîäîòãîí

áîëîâñðóóëñàí þì. Øèíæëýõ óõààíû Àêàäåìè áàéãóóëàõ àñóóäëûã ÌÀÕÍ-ûí Òºâ

Õîðîî çàð÷ìûí õóâüä çºâøººð÷ áàéõàä, ò¿¿íèéã áàéãóóëàõàä ýðãýëçýõ ñàíàà çàðèì

õ¿ì¿¿ñýýñ ãàð÷ áàéñàí þì. Òóõàéëáàë òýð ¿åä ÌÀÕÍ-ûí Òºâ Õîðîîíû 2-ð íàðèéí

áè÷ãèéí äàðãà áàéñàí Ë.Öýíä áîëîí ò¿¿íèéã äàãàëäàãñàä Àêàäåìè áàéãóóëàõ íü öàã

¿åý îëñîí ýñýõ, òýð÷ëýí Àêàäåìèòàé áàéõ íü àøèãòàé ýñýõ òàëààð ýðãýëçýæ, çàðèìäàà

øóóä òàòãàëçàõ ÷ ñàíàëûã ãàðãàæ áàéñàí þì.

ͺõºð Þ.Öýäýíáàë òýðã¿¿òýé ÌÀÕÍ-ûí Òºâ Õîðîîíû Óëñ Òºðèéí Òîâ÷îî,

Øèíæëýõ óõààíû Àêàäåìè áàéãóóëàõûã ñàéøààí äýìæñýí øóãàìàà øèéäâýðòýé

áàðèìòàëæ, áýëòãýë àæèëä á¿õ òàëûí äýìæëýã ¿ç¿¿ëñýí þì.

ÌÀÕÍ-ûí Òºâ Õîðîî, ÁÍÌÀÓ-ûí Øèíæëýõ óõààíû Àêàäåìèéã 1961 îíä

áàéãóóëàõ ò¿¿õò øèéäâýðèéã 1960 îíû X ñàðûí 13-íû ºäºð ãàðãàâ.

Óã øèéäâýðèéã õýðýãæ¿¿ëýõýýð ÁÍÌÀÓ-ûí ØÓÀ-èéã áàéãóóëàõòàé õîëáîãäñîí

áýëòãýë àæëûã ÿâóóëàõ òóõàé òîãòîîëûã ÌÀÕÍ-ûí Òºâ Õîðîî, ÁÍÌÀÓ-ûí Ñàéä

íàðûí Ǻâëºë 1960 îíû 10-ð ñàðûí 20-íä ãàðãàñàí áèëýý. Ýë òîãòîîëä Àêàäåìè

áàéãóóëàõ áýëòãýë àæèë, òºñºâ, îðîí òîî ñàíõ¿¿æèëò áîëîí ýðäýì øèíæèëãýýíèé

àæëûã òºëºâëºõ æóðàì áîëîâñðóóëàõ, ÁÍÌÀÓ-ûí ØÓÀ-èéí 1961-1965 îíû òàâàí

æèëèéí òºëºâëºãººíèé òºñëèéí òàëààð ÇÕÓ-ûí ØÓÀ-èàñ çºâëºë㺺 àâàõ, õýëýëöýýð

õèéæ, ãàðûí ¿ñýã çóðàõ çîðèëãîîð Øèíæëýõ óõààí, äýýä áîëîâñðîëûí õ¿ðýýëýíãèéí

òºëººëºã÷äèéã ÇÕÓ-ä ÿâóóëàõ çýðýã îëîí àñóóäàë îðñîí áàéâ. Øèíæëýõ óõààí, äýýä

áîëîâñðîëûí õ¿ðýýëýíãèéí äàðãà Á.Øèðýíäýâ, ×.Ñýðýýòýð íàðûí çýðýã ýðäýì

øèíæèëãýýíèé íýëýýä àæèëòíààð á¿ðäñýí òºëººëºã÷èä 1960 îíû XII ñàðä ÇÕÓ-ûí

ØÓÀ-èéí òºëººëºã÷èäòýé õýëýëöýý õèéæ, ÇÕÓ-ûí ØÓÀ, Â.È.Ëåíèíèé íýðýìæèò Á¿õ

Õîëáîîòûí պ人 àæ àõóéí Àêàäåìè, ÇÕÓ-ûí Àíàãààõ óõààíû àêàäåìèéí îëîí àðâàí

õ¿ðýýëýíãèéí àæëûí òóðøëàãàòàé äýëãýðýíã¿é òàíèëöñàí áèëýý.

Һ뺺ëºã÷èä ÁÍÌÀÓ-ûí Øèíæëýõ óõààí, äýýä áîëîâñðîëûí õ¿ðýýëýí ãèéí

ºìíººñ ÇÕÓ-ûí ØÓÀ-òàé ýðäýì øèíæèëãýýíèé òàëààð õàìòðàí àæèëëàõ õýëýëöýýíä

1960 îíû 12 ñàðûí 12-íû ºäºð ãàðûí ¿ñýã çóðñàí þì.

Óã õýëýëöýýã ÌÀÕÍ-ûí Òºâ Õîðîî, ÁÍÌÀÓ-ûí Ñàéä íàðûí Ǻâëºëèéí 1961 îíû 1

ñàðûí 13-íû ºäðèéí òîãòîîëîîð ñàéøààí áàòàëñàí áèëýý.

Ç5 ç¿éë àíãè á¿õíèé ýíý õýëýëöýýíä ÷óõàë ÷óõàë àñóóäëààð ÿâóóëàõ ýðäýì

øèíæèëãýýíèé àæëûã óÿëäóóëàí çîõèöóóëàõ, øèíæëýõ óõààíû ñîíèðõñîí

ñàëáàðóóäàä ýðäýì øèíæèëãýýíèé õàìòàðñàí ñóäàëãààíû àæèë ã¿éöýòãýõ, õàðèëöàí

òóñëàëöàõ, íîì çîõèîë áîëîí ýðäýìòýä ñîëèëöîõ çýðýã îëîí àñóóäëûã õàìààðóóëàí

îðóóëæýý.

Àêàäåìè áàéãóóëàõ áýëòãýë àæèë ÌÀÕÍ-ûí Òºâ Õîðîî, Ñàéä íàðûí Ǻâëºëèéí

ñàéøààí áàòàëñàí òºëºâëºãººíèé äàãóó ÿâàãäëàà.

23

ÁÍÌÀÓ-ûí ØÓÀ-èéí Òýðã¿¿ëýã÷äèéí ãàçðûè àðõèâ. Èíäåêñ 57 õ/í 174 áàðèìòûí äóãààð 3.

45


Òºëºâëºãººíä øèíýýð áàéãóóëàãäàõ Àêàäåìèä çàðèì ÿàì, èõ, äýýä ñóðãóóëèàñ

ýðäýì øèíæèëãýýíèé àæèëòíûã øèëæ¿¿ëýõ, àêàäåìè÷, ñóðâàëæëàã÷ ãèø¿¿äèéí

íýðèéã äýâø¿¿ëýõ æóðàì, Àêàäåìèéí Òýðã¿¿ëýã÷äèéí á¿ðýëäýõ¿¿í, Àêàäåìèéí

òºñºâ çîõèîõ áîëîí áóñàä îëîí àñóóäëûã òóñãàñàí áàéâ.

ØÓÀ-èéã áàéãóóëàõ áýëòãýë àæëûí áèåëýëòèéí ä¿íã ÌÀÕÍ-ûí Òºâ Õîðîîíû

Óëñ Òºðèéí Òîâ÷îî àâ÷ õýëýëöýýä ÁÍÌÀÓ-ûí ØÓÀ áàéãóóëàõ øèéäâýðèéã 1961

îíû 5 ñàðûí 17-íû ºäºð ãàðãàæ, ñîöèàëèçìûí ìàòåðèàë-òåõíèêèéí áààç áàéãóóëàõàä

øèíæëýõ óõààíû ºñºí íýìýãäýæ áàéãàà ¿¿ðýã, óëñ àðäûí àæ àõóé, ñî¸ëûí

õýðýãöýýíýýñ óðãàí ãàðñàí øèíæëýõ óõààíû ÷èãëýë¿¿äèéã õºãæ¿¿ëýõ, ýí òýðã¿¿íèé

àñóóäëóóä, øèíæëýõ óõààíûã ¿éëäâýðëýëòýé õîëáîõ çîðèëòûã îíöëîí òýìäýãëýæýý.

ÌÀÕÍ-ûí Òºâ Õîðîîíû Óëñ Òºðèéí òîâ÷îî ýíýõ¿¿ òîãòîîëä Øèíæëýõ óõààí,

äýýä áîëîâñðîëûí õ¿ðýýëýíãýýñ áîëîâñðóóëñàí ÁÍÌÀÓ-ûí ØÓÀ-èéí ä¿ðìèéí

òºñëèéã ñàéøààæ, 1961 îíû 5 ñàðûí 24-íèé ºäºð ØÓÀ-èéã áàÿð ¸ñëîëûí áàéäàëòàé

íýýõýýð çààñàí þì.

Óëñ Òºðèéí Òîâ÷îîíû ýíý òîãòîîëä 1961-1965 îíä áàéãóóëàõààð òºëºâëºñºí

õ¿ðýýëýí, òàñàã, ëàáîðàòîðèóä áîëîí ýðäýì øèíæèëãýýíèé áàéãóóëëàãóóäûí

òîäîðõîé íýðñèéí æàãñààëòûã õàâñàðãàæýý. 24

ÁÍÌÀÓ-ûí Àðäûí Èõ Õóðëûí Òýðã¿¿ëýã÷äèéí ãàçàð 1961 îíû 5-ð ñàðûí 16-

íû ºäºð çàðëèã ãàðãàæ Øèíæëýõ óõààíû Àêàäåìè áàéãóóëàõûã õóóëü÷ëàí çààñàí

áèëýý. 25

ÁÍÌÀÓ-ûí Ñàéä íàðûí Ǻâëºë. ÁÍÌÀÓ-ûí ØÓÀ-èéí ä¿ðìèéã áàòàëæ, ò¿¿íèé

àíõíû á¿ðýëäýõ¿¿íä 9 àêàäåìè÷, 19 ñóðâàëæëàã÷ ãèø¿¿í áàéõààð 1961 îíû 5 ñàðûí

22-íû ºäðèéíõºº òîãòîîëä çààæýý.

Àêàäåìèéí õàðüÿàíä ýõýí ¿åäýý Õýë çîõèîëûí õ¿ðýýëýí, Ò¿¿õèéí õ¿ðýýëýí,

Áàéãàëèéí óõààíû õ¿ðýýëýí, Àíàãààõ óõààíû õ¿ðýýëýí, պ人 àæ àõóéí õ¿ðýýëýí,

ìºí Óëñûí íîìûí ñàí, Òºâ ìóçåé, Ñ¿ì-ìóçåé, Îðäîí ìóçåé òóñ òóñ õàðúÿàëàãäàæ

áàéëàà.

ÁÍÌÀÓ-ûí ØÓÀ-èéí ä¿ðìýíä óã áàéãóóëëàãûí ýðõèéí ¿íäýñ, ãîë ¿¿ðýãò

àæèë, ò¿¿íèé óäèðäàõ áàéãóóëëàãûí á¿ðýëäýõ¿¿í, Òýðã¿¿ëýã÷äèéí ãàçàð áà ýðäýì

øèíæèëãýýíèé áîëîè ýðäýì øèíæèëãýýíèé òóñëàõ áàéãóóëëàãóóäûí ã¿éöýòãýõ

¿¿ðãèèã òîäîðõîéëæýý.

ÁÍÌÀÓ-ûè ØÓÀ-èéí àíõíû ÷óóëãàí 1961 îíû 5 ñàðûí 22-íä áîëæ, 7 õ¿íèé

á¿ðýëäýõ¿¿íòýé Òýðã¿¿ëýã÷äèéí ãàçðûã áàéãóóëæ ØÓÀ-èéí åðºíõèéëºã÷ººð

àêàäåìè÷ Á.Øèðýíäýâèéã, ýðäýìòýí íàðèéí áè÷ãèéí äàðãààð ñóðâàëæëàã÷ ãèø¿¿í

×.Ñýðýýòýðèéã, ãàäààä ãèø¿¿äýýð Ǻâëºëòèéí ãàðàìãàé ýðäýìòýí ôèçèê÷ àêàäåìè÷

Ì.Â.Êåëäûø (1911-1978), Ǻâëºëòèéè íýðò ýðäýìòýí òóéë ñóäëàà÷ àêàäåìè÷

Å.Ê.Ôåäîðîâ (1910), ýíýòõýãèéí íýðò ýðäýìòýí ôèëîñîôè÷ Ñàðâàïàëëè Ðàäõà-

Êðèøíàí (1888-1975), õÿòàä óòãà çîõèîë ñóäëàà÷ Ãî-Ìî-Æî (1892-1978), Óíãàðûí

ìîíãîë÷ ýðäýìòýí Ëàéîø Ëèãåòè (1902) íàðûã òóñ òóñ ñîíãîæýý.

̺í ÷óóëãàí àêàäåìè÷ Ö.Äàìäèíñ¿ðýíã Õýë, çîõèîëûí õ¿ðýýëýíãèéí çàõèðëààð,

ò¿¿õèéí óõààíû äýä ýðäýìòýí Ä.Öýäýâèéã Ò¿¿õèéí õ¿ðýýëýíãèéí çàõèðëààð,

àêàäåìè÷ Ò.Øàãäàðñ¿ðýíã Àíàãààõ óõààíû õ¿ðýýëýíãèéí çàõèðëààð, ñóðâàëæëàã÷

ãèø¿¿í Ë.Áàëäàïäàøèéã պ人 àæ àõóéí õ¿ðýýëýíãèéí çàõèðëààð, ñóðâàëæëàã÷

ãèø¿¿í Æ.Æàìñðàíã Áàéãàëèéí óõààíû õ¿ðýýëýíãèéí çàõèðëààð áàòàëñàí áèëýý.

1961 oíû 5 ñàðûí 24-íèé îðîé Óëñûí äóóðü á¿æãèéí òåàòðò ýðäýì øèíæèëãýýíèé

àæèëòàí, ñî¸ë áîëîâñðîëûí ç¿òãýëòí¿¿äèéí áàÿðûí õóðàë áîëæ, ò¿¿íä àæèë÷èí

àíãè, õîðøîîëñîí àðä, íèéñëýëèéí îëîí íèéòèéí òºëººëºã÷èä îðîëöîâ.

24

̺í òýíä

25

̺í òýíä

46


ÁÍÌÀÓ-ûí ØÓÀ-èéã áàéãóóëàõàä çîðèóëñàí áàÿðûí õóðàëä íàì, çàñãèéí

óäèðäàã÷èä, íàì òºðèéí èäýâõòýí, Óëààíáààòàð äàõü äèïëîìàò êîðïóñûíõàí áàéëöàâ.

Òåàòðûí òàéçíû ã¿íä Øèíæëýõ óõààíû êîììóíèçìûí îíîëûã ¿íäýñëýã÷èä

áºãººä øèíæëýõ óõààíû îõü ìàíëàé Ê.Ìàðêñ, Ô.Ýíãåëüñ, Â.È.Ëåíèí íàðûí õºðºã

á¿õèé óëààí òóã, Àðäûí Õóâüñãàëûí óäèðäàã÷, ÌÀÕÍ áà àðäûí òºðèéã ¿íäýñëýã÷

Ä.Ñ¿õáààòàðûí öýýæ áàðèìëûã òóñ òóñ áàéðëóóëñàí áàéâ.

Òýðã¿¿ëýã÷äèéí áàéðàíä ÌÀÕÍ-ûí Òºâ Õîðîîíû íýãä¿ãýýð íàðèéí áè÷ãèéí

äàðãà, ÁÍÌÀÓ-ûí Ñàéä íàðûí Ǻâëºëèéí äàðãà íºõºð Þ.Öýäýíáàë òýðã¿¿òýé ìàíàé

íàì, çàñãèéí óäèðäàã÷äûã ãàð÷ èðýõýä, òàíõèìä öóãëàðñàí õ¿ì¿¿ñ áîñîöãîîæ, óäòàë

àëãà òàøèæ, õàëóóí äîòíîîð õ¿íäýòãýí õ¿ëýýí àâñàí áèëýý.

Áàÿðûí õóðëûã ÁÍÌÀÓ-ûí ØÓÀ-èéí åðºíõèéëºã÷ àêàäåìè÷ Á.Øèðýíäýâ íýýæ

¿ã õýëýâ.

Ýíý áàÿðûí õóðàë äýýð ÌÀÕÍ-ûí Òºâ Õîðîîíû íýãä¿ãýýð íàðèéí áè÷ãèéí

äàðãà, ÁÍÌÀÓ-ûí Ñàéä íàðûí Ǻâëºëèéí äàðãà íºõºð Þ.Öýäýíáàë õàëóóí äîòíî,

äýëãýðýíã¿é ¿ã õýëñýí áèëýý.

ªºðèéí ÿðóó ñàéõàí ¿ãýíäýý í. Þ.Öýäýíáàë: «ØÓÀ áàéãóóëæ áàéãàà ÿâäàë áîë

ñîöèàëèçì áàéãóóëàõ ¿éëñòýý ìàíàé îðíû õºäºëìºð÷äèéí îëñîí áàñ íýã ñàéõàí

ÿëàëò ìºí áºãººä Ìîíãîëûí àðä ò¿ìíèé ñîöèàëèñò ñî¸ëûí õºãæëèéí ò¿¿õýíä íýí

òîì ¿å øàò áîëæ áàéíà» ãýæ òýìäýãëýñýí áèëýý.

í. Þ.Öýäýíáàë òóñ îðîíä Øèíæëýõ óõààíûã õºãæ¿¿ëýõ òàëààð ãàðñàí

îëîëòûã òýìäýãëýýä, ØÓÀ-èéí ýýëæèò çîðèëòûí òóõàé òîäîðõîé ÿðüæ, óëñ

àðäûí àæ àõóé, ñî¸ëûã õºãæ¿¿ëýõýä ÷óõàë÷ëàãäàõ îëîí àñóóäëûã øèéäâýðëýõ

ñóäàëãàà øèíæèëãýýíèé àæèë ÿâóóëàõûí çàéëøã¿éã çààæ, ÇÕÓ-ûí ØÓÀ-òàé ýðäýì

øèíæèëãýýíèéõýý õàìòûí àæèëëàãààãàà ºðãºòãºõ, øèíæëýõ óõààí ¿éëäâýðëýëèéí

õîëáîîã áýõæ¿¿ëýõ, ýðäýì øèíæèëãýýíèé áîëîâñîí õ¿÷èí áýëòãýõ, òýäíèé ¿çýëñóðòàë,

îíîëûí õýìæýý, ìýðãýæëèéí ÷àäâàðûã áàéíãà äýýøë¿¿ëýõ çýðýã ÷óõàë

àñóóäëààð äýëãýðýíã¿é ÿðèâ.

Ìàíàé îðíû ýðäýìòäýä õàíäàí í. Þ.Öýäýíáàëûí õýëñýí òýð ò¿¿õýí ¿ã òóñ îðîíä

øèíæëýõ óõààíû á¿òýýë÷ ñýòãýëãýý õºãæèõºä ýðäýìòäèéã ÷èãë¿¿ëýí äàé÷ëàõ à÷

õîëáîãäîëòîé áîëñîí áºãººä òèéì ÷ áàéñààð áàéíà. ͺõºð Þ.Öýäýíáàë ¿ãèéíõýý

òºãñãºëä ÁÍÌÀÓ-ûí ØÓÀ áàéãóóëàãäñàíûã òîõèîëäóóëàí ÌÀÕÍ-ûí Òºâ Õîðîî,

Ñàéä íàðûí Ǻâëºëººñ èð¿¿ëñýí áàÿðûí áè÷ãèéã óíøèõàä, õóðàëä îðîëöîãñîä óäòàë

àëãà òàøèæ áàÿðòàéãààð õ¿ëýýæ àâñàí áèëýý.

Áàÿðûí õóðàëä àæèë÷èí àíãèéí ºìíººñ õºäºëìºðèéí áààòàð Øàðàâ, ñýõýýòíèé

ºìíººñ çîõèîë÷ ×.Ëîäîéäàìáà, õîðøîîëñîí àðäûí ºìíººñ «×îéáàëñàíãèéí çàì»

íýãäëèéí ñààëü÷èí Öýðìàà íàð áàÿð õ¿ðãýæ ¿ã õýëýâ.

ÁÍÌÀÓ-ûí ØÓÀ-èéí ýðäýìòýä, ýðäýì øèíæèëãýýíèé àæèëòàí íàðààñ ÌÀÕÍûí

Òºâ Õîðîî, ÁÍÌÀÓ-ûí Ñàéä íàðûí Ǻâëºëä ÿâóóëàõ, áàÿðûí èëýðõèéëýëòèéã

òóñ õóðàë äýýð óíøèí ñîíñãîõîä õóðëûíõàí õàëóóíààð äýìæèæ íèæèãíýòýë àëãà

òàøèöãààâ.

Òàíõèìä á¿ðýý, áºìáºðèéí äóó öóóðèàòóóëñààð öýöýã áàðüñàí ïèîíåð ñóðàã÷èä

îðæ èðæ, ìàíàé àëü ÷ ¿åèéíõíèé õóâüä áàõäàëòàé áàÿðò ¿éë ÿâäàë áîëîõ ÁÍÌÀÓ-ûí

ØÓÀ áàéãóóëàãäñàíûã òîõèîëäóóëàí ºñâºð ¿åèéíõíèé ºìíººñ ÷èí ñýòãýëèéí õàëóóè

áàÿð õ¿ðãýæ, ñàéí ñàéõàí á¿õíèéã õ¿ññýí ¿ã õýëöãýýâ.

Ǻâëºëò Õîëáîîò Óëñûí Øèíæëýõ óõààíû Àêàäåìè, ñîöèàëèñò áóñàä îðíû

àêàäåìèóä, ìºí ãàäààäûí øèíæëýõ óõààíû õýä õýäýí áàéãóóëëàãà áà ýðäýìòäýýñ

èðñýí áàÿðûí öàõèëãààíûã õóðàë äýýð óíøèæ òàíèëöóóëàâ.

¯¿íèé äîòîð, Àíãëèéí íýðò ôèçèê÷ ïðîôåññîð Äæîí Áåðíàë, Ôèíëÿíäûí

ìîíãîë÷ ýðäýìòýí Ïåíòòè Àëüòî, Ìîíãîë Óëñûí Èõ Ñóðãóóëü áà áóñàä äýýä

47


ñóðãóóëü, á¿õ ÿàì, òóñãàé ãàçðóóä, àéìãèéí íàìûí õîðîî, ÀÄÕÃ Çàõèðãààä áîëîí

ÁÍÌÀÓ-ûï áóñàä îëîí òîîíû àëáàí ãàçàð, îëîí íèéòèéè áàéãóóëëàãààñ áàÿðûí

áè÷èã, öàõèëãààí èðñíèéã ìýäýãäñýí áèëýý. 26

Õóðëûí äàðàà óðëàãèéí øèëäýã àâúÿàñòíóóäûí êîíöåðò òîãëîâ.

ÁÍÌÀÓ-ûí ØÓÀ áàéãóóëàãäñàíòàé õîëáîãäóóëàí çîõèîñîí àðãà õýìæýýí¿¿äèéí

òóõàé îëîí ºäðèéí òóðø ðàäèîãîîð íýâòð¿¿ëæ, õýâëýëä ºðãºí íèéòýëæ áàéâ.

Òóõàéëáàë, ÌÀÕÍ-ûí Òºâ Õîðîî, ÁÍÌÀÓ-ûí Çàñãèéí ãàçðûí Òºâ Õýâëýë «¯íýí»

ñîíèíû 1961 îíû 5 ñàðûí 17, 23, 24, 25-íû ºäðèéí äóãààðûã äóðüäàæ áîëíî.

«¯íýí» ñîíèí 1961 îíû 5 ñàðûí 24-íèé ºäðèéí òýðã¿¿í ºã¿¿ëëýý ÁÍÌÀÓ-ûí

ØÓÀ-ä çîðèóëñàí áàéíà.

48

IV

ØÓÀ-èéã öààøèä ºðãºòãºæ, çîõèîí áàéãóóëàëòûí á¿òýö,

áîëîâñîí õ¿÷èí áà ìàòåðèàëëàã áààçûã áýõæ¿¿ëýõ òàëààð

ÌÀÕÍ-ûí Òºâ Õîðîî, ÁÍÌÀÓ-ûí Ñàéä íàðûí Ǻâëºëººñ

àâ÷ ÿâóóëñàí àðãà õýìæýýí¿¿ä

Øèíæëýõ óõààíû Àêàäåìè 1961 îíû ÷óóëãàíààðàà 1961-1965 îíä ã¿éöýòãýõ ýðäýì

øèíæèëãýýíèé àæëûí òàâàí æèëèéí òºëºâëºãººã áàòëàâ. Òºëºâëºãººíä ìàë àæ àõóé,

áýë÷ýýð, óðãàìàë ñóäëàë, ìàë ýìíýëýã, àíàãààõ óõààí, ò¿¿õ, õýë, óòãà çîõèîë ãàçàð

ç¿é, ãåîëîãè, áîòàíèê, ýäèéí çàñàã çýðýã ñàëáàð óõààíû õàìãèéí ÷óõàë òóëãàìäñàí

àñóóäëóóäûã ñóäëàõààð òóñãàñàí áàéëàà.

ÌÀÕÍ-ûí Òºâ Õîðîî, ÁÍÌÀÓ-ûí Ñàéä íàðûí Ǻâëºëººñ ØÓÀ-èéí ýðäýì

øèíæèëãýý ¿éëäâýðëýëèéí áààçûã áýõæ¿¿ëýõ çàðèì àðãà õýìæýýíèé òóõàé òîãòîîë

1962 îíû 3 ñàðûí 9-íèé ºäºð ãàðãàëàà. 27

ÌÀÕÍ-ûí Òºâ Õîðîî, ÁÍÌÀÓ-ûí Ñàéä íàðûí Ǻâëºë ýíý òîãòîîëä ØÓÀ-èàñ 1961-

1965 îíä ã¿éöýòãýõ àíõíû òàâàí æèëèéí ñýäýâ÷èëñýí òºëºâëºãººã áàòëàæ, ØÓÀ-èéí

ýðäýì øèíæèëãýýíèé àæëûí òºëºâëºãººã óëñ àðäûí àæ àõóé, ñî¸ëûã õºãæ¿¿ëýõ óëñûí

íýãäñýí æèë á¿ðèéí òºëºâëºãººíä òóñãàæ áàéõààð òîãòîæ, Ç¿¿í õàðààãèéí ÑÀÀ-ã,

ØÓÀ-èéí Ç¿¿í õàðàà äàõü òóðøëàãûí ñòàíöûí õàðúÿàíä òóðøëàãûí àæ àõóé áîëãîí

øèëæ¿¿ëýõ; ØÓÀ-èéí Øààìàð äàõü æèìñ-æèìñãýíèé ñòàíöûã æèìñ-æèìñãýíèé

ñóäàëãàà ÿâóóëàõ ãîë ãàçàð áîëãîí ººð÷ëºõ; Õîâäûí Áóëãàí äàõü æèìñ æèìñãýíèé

ñòàíöûã ºðãºòãºõ, òýð÷ëýí ØÓÀ-èéí ñèñòåìä ìàë ýìíýëãèéí ïðàêòèêò áèî-áýëäìýë

íýâòð¿¿ëýõ ¿éëäâýðëýëèéí ñåêòîð, ØÓÀ áîëîí ÓÒÊ-ûí äýðãýä 1963 îíä ýäèéí

çàñãèéí õ¿ðýýëýè, Òîñîí öýíãýë, Õºâñãºë, Äîðíîãîâü àéìãóóäàä ãàçàð õºäëºë ñóäëàõ

ñòàíö áàñ ØÓÀ-èéí äýðãýä çîõèöóóëàõ çºâëºë òóñ òóñ áàéãóóëàõ, èõ, äýýä ñóðãóóëèàð

äàìæóóëàí áýë÷ýýð, çîîëîãèéí ìýðãýæëèéí ýðäýì øèíæèëãýýíèé àæèëòíóóä ñóðãàí

áýëòãýõ, ôèçèê-õèìèéí õ¿ðýýëýíãèéí íýãäñýí êîðïóñ áàðèõ, Àêàäåìèéí ìýäýëä

äýýä áîëîâñðîëòîé ìýðãýæèëòí¿¿äèéã øèëæ¿¿ëýõ, õîéøèä ýðäýì øèíæèëãýýíèé

àæèëòíóóäûã æèë á¿ð äàõèí øàëãàðóóëàëòàä îðóóëæ áàéõààð çààñàí áàéëàà.

ÁÍÌÀÓ-ûí ØÓÀ áàéãóóëàãäñàí ýõíèé æèë¿¿äýä çàðèì íýã ñààä áýðõøýýëòýé

òóëãàð÷, ÿëàíãóÿà ìýðãýæèëòýé áîëîâñîí õ¿÷èí, ýðäýì øèíæèëãýýíèé àæëûã çîõèîí

áàéãóóëàõ òóðøëàãà äóòàãäàæ áàéëàà.

1961 îíä ýðäýì øèíæèëãýýíèé àæèëòàí 178 áàéñàí áîë 1965 îíä 353 áîëæ, ýðäýì

øèíæèëãýýíèé òóñëàõ àæèëòàí 1961 îíä 140 áàéñàí áîë 1965 îíä 210 òóñ òóñ áîëîí

ºññºí áàéâ.

26

ÁÍÌÀÓ-ûí ØÓÀ-èéí Òýðã¿¿ëýã÷äèéí ãàçðûí àðõèâ. Èíäåêñ 57 õ. í. 174.

27

Òîãòîîë ¹ 99/116 ÁÍÌÀÓ-ûí ØÓÀ-èéí àðõèâ.


Àíõíû òàâàí æèëèéí õóãàöààíä 80 ãàðóé ãàíö ñýäýâò çîõèîë, ýðäýì

øèíæèëãýýíèé áóñàä òºðëèéí 216 á¿òýýë, ¿éëäâýðëýëä øóóä íýâòð¿¿ëýõýä çîðèóëñàí

200 ãàðóé çºâëºìæ, ñàíàë áîëîâñðóóëñàí íü 1961 —1965 îíû ýðäýì øèíæèëãýýíèé

àæëûí ÷óõàë ¿ð ä¿í áîëñîí þì.

Ýðäýì øèíæèëãýýíèé àæëûí ¿ð ä¿íã ¿éëäâýðëýëä íýâòð¿¿ëæ ýõýëñýí íü óëñ

àðäûí àæ àõóéä ¿ð àøãàà ºã÷ ýõëýâ. Ýäèéí çàñàã÷äûí áîëîâñðóóëñàí àâòî òýýâðèéí

øèíý òàðèô Òýýâðèéí ÿàìíû ïðàêòèêò íýâòýð÷ ýõíèéõýý 3 æèëä óëñ àðäûí àæ àõóéä

52,5 ñàÿ òºãðºãèéí àøèã îðóóëñàí áàéíà.

Õîíèíû ñîíãîìîë «Îðõîí» ¿¿ëäýð, ìºí áóóäàéí øèíý òºðºë «Îðõîí» ñîðòûã

ãàðãàæ, öýâäýã ñóäëàëûíõíû ñõåìýýð Óëààíáààòàðûí îð÷èìä ìºñºí àãóóëàõ õýä

õýäèéã áàðèóëæ, ôèçèê-òåõíèêèéí õ¿ðýýëýíãèéíõíèé òåõíîëîãîîð ÷àöàðãàíû òîñ

¿éëäâýðëýæ, ìºí ýðäýì øèíæèëãýýíèé á¿òýýë¿¿äèéã õýâë¿¿ëñíýýð òàâàí æèëä 10 ñàÿ

ãàðóé òºãðºãèéí öýâýð àøèã îëñîí òîîöîî ãàðñàí áàéëàà.

ØÓÀ-èéã òàë á¿ðýýð áýõæ¿¿ëýí õºãæ¿¿ëýõýä ìàíàé íàì, ò¿¿íèé Òºâ Õîðîîíû

íýãä¿ãýýð íàðèéí áè÷ãèéí äàðãà í. Öýäýíáàëààñ ¿ðãýëæ àíõààðàë òàâüæ èðñíèéã

ýðäýìòýä ã¿íýý òàëàðõàæ áàéäàã þì.

ÌÀÕÍ, ÁÍÌÀÓ-ûí ò¿¿õ, ýðõ, ýäèéí çàñàã, ñî¸ë, ¿çýë ñóðòëûí îíîëûí îëîí

àñóóäàë, ÇÕÓ áîëîí ñîöèàëèñò õàìòûí íºõºðëºëèéí îðíóóäòàé àõ ä¿¿ãèéí

íàéðàìäëàà áýõæ¿¿ëýõ àñóóääûã áîëîâñðóóëæ, òóñ îðîíä øèíæëýõ óõààíûã

õºãæ¿¿ëýõ õýðýãò, ÿëàíãóÿà ÁÍÌÀÓ-ûí ØÓÀ-èéã áýõæ¿¿ëýõ õýðýãò ¿ëýìæ èõ ãàâúÿà

áàéãóóëñíû íü õàðãàëçàí ¿çýæ, ýäèéí çàñãèéí óõààíû äîêòîð í. Þ.Öýäýíáàëûã 1966

îíä ÁÍÌÀÓ-ûí ØÓÀ-èéí õ¿íäýò ãèø¿¿íýýð ñîíãîñîí áèëýý.

1966 îíä õóðàëäñàí ÌÀÕÍ-ûí XV èõ õóðàë ñîöèàëèñò áàéãóóëàëòûí ÿâöûã

ä¿ãíýæ, ñîöèàëèçì áàéãóóëæ äóóñãàõ, ñîöèàëèçìûí ìàòåðèàë-òåõíèêèéí õàìãèéí

àøèãòàé öîãöîëáîð á¿õèé áààç áàéãóóëàõ, ñîöèàëèñò íèéãìèéí õàðèëöààã

áîëîâñðîíãóé áîëãîõ, õºäºëìºð÷äèéã êîììóíèñò ¸ñîîð õ¿ì¿¿æ¿¿ëýõ àæëûã õ¿÷òýé

áîëãîõ ãîë çîðèëòóóäûã òóéëûí òîäîðõîé òîìú¸îëîí çààñàí íàìûí äºðºâä¿ãýýð

ïðîãðàììûã áàòàëëàà.

Øèíý ïðîãðàììä øèíæëýõ óõààíû òàëààð:

- ...Áàéãàëü, òåõíèêèéí áîëîí íèéãìèéí øèíæëýõ óõààíûã á¿õèé ë àðãààð

õºãæ¿¿ëýõ, ýðäýì øèíæèëãýýíèé áîëîâñîí õ¿÷íèéã ºðãºíººð áýëòãýõ.

- պ人 àæ àõóéã ýð÷èìæ¿¿ëýõ (ìàëûí àøèã øèì, òàðèà,. íîãîîíû óðãàöûã

äýýøë¿¿ëýõ, ìàëûí òýæýýëèéí áààçûã ñàéæðóóëàõ), áàéãàëèéí áàÿëàã õàéí îëæ

àøèãëàõàä ýðäýì øèíæèëãýýíèé àæëûã ÷èãë¿¿ëýõ;

- ÁÍÌÀÓ-ûí êàïèòàëèñò áèø õºãæëèéí áîëîí ñîöèàëèñò áàéãóóëàëòûí

òóðøëàãûã íýãòãýí ä¿ãíýõ, îëîí óëñûí êîììóíèñò, àæèë÷íû õºäºë㺺íèé àñóóäëûã

ñóäëàõ.

- Îð÷èí ¿åèéí íèéãìèéí áîëîîä øèíæëýõ óõààí-òåõíèêèéí äýâøëèéí

øààðäëàãàòàé óÿëäóóëàí ýðäýì øèíæèëãýýíèé àæëûí îíîëûí õýìæýýã äýýøë¿¿ëýõ

ýðäýì øèíæèëãýýíèé àæëûí óÿëäàà çîõèöëûã ñàéæðóóëàõäàà øèíæëýõ óõààí

ñîöèàëèñò áàéãóóëàëòûí ïðàêòèê õî¸ðûí õîëáîîã íÿãòðóóëàõ çýðýã çîðèëò

äýâø¿¿ëýâ. Íàìûí ïðîãðàììûí ýíý çààëòóóä áîë ÁÍÌÀÓ-ûí øèíæëýõ óõààíû

áîäëîãûí ¿íäýñ ìºí.

ÁÍÌÀÓ-ûí ØÓÀ-èéí õàìò îëîí íàìûí øèíý ïðîãðàììä äýâø¿¿ëñýí ò¿¿õò

çîðèëòóóäûã õýðýãæ¿¿ëýí 1966-1970 îíä ýðäýì øèíæèëãýýíèé àæëûí õî¸ðäóãààð

òàâàí æèëèéí òºëºâëºãººã àìæèëòòàé áèåë¿¿ëëýý.

Ìîíãîë-Ǻâëºëòèéí ãåîëîãèéí õàìòàðñàí ýêñïåäèöèéí çºâëºëòèéí òàëûí

òóñëàìæòàéãààð ãåîëîãè, òåêòîíèê, ãàçàð õºäëºëèéè çóðàãëàëóóä õèéãäýæ,

ñòðàòèãðàôè, ïàëåîíòîëîãè, ïåòðîëîãè, ãåîõèìèéí ÷óõàë ÷óõàë àñóóäëóóä ñóäëàãäàâ.

49


Ìàíàé áèîëîãè÷èä ýõ îðíû ¿ñëýã àí, çàãàñ àãíóóðûí íººöèéã ìºí õóãàöààíä îëîí

÷èãëýëýýð ñóäàëëàà.

Õèìè÷èä áàéãàëèéí áîëîí ò¿¿õèé ýäèéí îëîí òºðëèéí íººöèéí õèìèéí øèíæèéã

ñóäëàõ òàëààð øèíæëýë ñóäëàëûí áàãàã¿é àæëûã õèéâ.

Ãàçàðç¿é÷èä ÁÍÌÀÓ-ûí íóòàã äýâñãýðèéí áàéãàëèéí ìóæëàë, îëîí æèëèéí

öýâäýã ÷óëóóëãèéí ¿íäñýí øèíæ¿¿ä, óëñ àðäûí àæ àõóéí ãîë ãîë ñàëáàðûí ýäèéí

çàñãèéí ãàçàð ç¿éã ñóäëàæ, äóíä äýýä ñóðãóóëèóäàä çîðèóëñàí çóðàãëàëûã ¿éëäýâ.

Ýäèéí çàñàã÷èä 2000 îí õ¿ðòëýõ õóòàöààíû õ¿í àìûí ºñºëòèéí õýòèéí òºëºâ,

óëñ àðäûí àæ àõóéí õºãæëèéã òºëºâëºõ àñóóäàë, ìàë ñ¿ðãèéí çîõèñòîé á¿òöèéí

íîðìàòèâûã áîëîí áóñàä àñóóäëûã áîëîâñðóóëàâ.

Ôèçèê, ìàòåìàòèê÷èä öºìèéí ôèçèêèéí çàðèì îíîëûí àñóóäëûã ñóäëàí õèéìýë

äàãóóëûí ãýðýë çóðãèéí àæèãëàëò õèéæ, óðãàìëûí ãàðàëòàé çàðèì òºðëèéí ò¿¿õèé

ýäèéã áîëîâñðóóëàõ öåõèéí òîíîã òºõººðºìæèéã çîõèîí á¿òýýâ.

Ò¿¿õ÷èä ÁÍÌÀÓ-ûí ãóðâàí áîòü ò¿¿õèéã çîõèîæ õýâë¿¿ëýâ.

Õýë áè÷èã ñóäëàã÷èä ýõ õýëíèéõýý õýëç¿é, óòãà çîõèîëûí ò¿¿õèéí õîëáîãäîëòîé

á¿òýýë¿¿ä òóóðâèæ õýâë¿¿ëýâ.

Ìîíãîëûí àðä ò¿ìíèé ò¿¿õ, ýäèéí çàñàã, íèéãìèéí ñýòãýëãýýíèé ìàðêñèñòëåíèíèñò

ñóäàëãààíä ¿ëýìæõýí íýìýð õàíäèâ îðóóëñààð áàéãàà Ǻâëºëòèéè

ìîíãîë÷ ýðäýìòäèéí á¿òýýëèéã ÁÍÌÀÓ-ûí ØÓÀ-èéí àæèëòíóóä ººðñäèéíõºº

àæèëä ºðãºí õýðýãëýäýã áèëýý. ¯¿íä þóíû ºìíº Ìîíãîë îðîíòîé õîëáîî á¿õèé

àñóóäëààð çºâëºëòèéí íèéãýì ñóäëàã÷, ãåîëîãè÷, áèîëîãè÷, ïàëåîíòîëîãè÷ çîîëîã÷,

ìàòåìàòèê÷, õèìè÷, òåõíèê÷ íàð áîëîí áóñàä ñàëáàðûí ýðäýìòäèéí áè÷ñýí çîõèîë

á¿òýýë¿¿ä øóóä õàìààðàãäàíà.

ÁÍÌÀÓ-ûí øèíæëýõ óõààíû îëîí ñàëáàðûí àæèëòíóóä ñîöèàëèñò õàìòûí

íºõºðëºëèéí îðíóóä áîëîí ìºí ñîöèàëèñò áóñ îðíóóäàä ãàð÷ áàéãàà Ìîíãîëûí

õîëáîãäîë÷òîé á¿òýýëèéã àíõààðàí ñóäàëäàã þì.

ÁÍÌÀÓ-ûí ØÓÀ-èàñ 1971—1975 îí õ¿ðòýëõ õóãàöààíä ã¿éöýòãýñýí ýðäýì

øèíæèëãýýíèé àæëûí ¿ð ä¿íãýýñ 119 àæèë (13 áèåò àæèë), 12 ñòàíäàðò, 8 òîìîîõîí

çóðàãëàë, 58 çºâëºìæ áîëîîä áóñàä ç¿éë, ¿éëäâýðëýëä øèëæ¿¿ëñíýýñ 77 íü íýâòýð÷, 8

íü òºëºâëºãºº òºñºëä òóñãàãäàæ, 11 íü íýâòðýõýä áýëýí áîëñîí áàéíà.

Òàâàí æèëä ýðäýì øèíæèëãýýíèé 200 á¿òýýë íèéòëýãäæýý.

Ýíý õóãàöààíä ØÓÀ-èéí çîõèîí áàéãóóëàëòûí á¿òýö óëàì áîëîâñðîíãóé áîëñîîð

èðýâ.

Çàðèì ÿàìäûí ñàíàëààð ØÓÀ-èéí ñèñòåìýýñ 1968—1969 îíä äýýðõ ÿàìäûí

õàðüÿàíä ýðäýì øèíæèëãýýíèé õýä õýäýí õ¿ðýýëýí øèëæ¿¿ëñýí áèëýý. ¯¿íä ýðäýì

øèíæèëãýýíèé ãóðâàí õ¿ðýýëýíã ÕÀÀ ßàìíû ìýäýëä, àíàãààõ óõààíû õ¿ðýýëýíã

Ýð¿¿ëèéã õàìãààëàõ ÿàìíû ìýäýëä, ò¿¿í÷ëýí ÌÀÕÍ-ûí Òºâ Õîðîîíû Óëñ Òºðèéí

Òîâ÷îîíû 1968 îíû 5 ñàðûí 22-íû ºäðèéí 145 òîîò òîãòîîëûí äàãóó 1969 îíä á¿õ

ìóçåéã Ñî¸ëûí ßàìíû ìýäýëä øèëæ¿¿ëæýý.

1971 îíä Ìîíãîëûí àðä ò¿ìýí ÌÀÕÍ-ûí XVI èõ õóðëûí øèéäâýð, óëñ àðäûí àæ

àõóé, ñî¸ëûã õºãæ¿¿ëýõ V òàâàí æèëèéí òºëºâëºãººã áèåë¿¿ëýõ ¿éëñò õºäºëìºðèéí

ãàðàìãàé èõ àìæèëò îëæ àðäûí õóâüñãàëûíõàà 50 æèëèéí îéã òýìäýãëýâ.

ÁÍÌÀÓ-ûí ØÓÀ-èéí õàìò îëîí ìºí 1971 îíû 11 ñàðä øèíæëýõ óõààíû àíõíû

áàéãóóëëàãà «Ñóäàð áè÷ãèéí õ¿ðýýëýí» áàéãóóëàãäñàíû 50 æèë, ÁÍÌÀÓ-ûí ØÓÀ

áàéãóóëàãäñàíû 10 æèëèéí îéã ýðäýì øèíæèëãýýíèé àæëûí ¿ëýìæõýí àìæèëòààð

óãòàâ.

ÌÀÕÍ-ûí Òºâ Õîðîî, ÁÍÌÀÓ-ûí Ñàéä íàðûí Ǻâëºëººñ ØÓÀ-èéí îéã

òîõèîëäóóëàí èð¿¿ëñýí áàÿðûí áè÷èãò: Øèíæëýõ óõààíûã õºãæ¿¿ëýõ, ýðäýì

øèíæèëãýýíèé áàéãóóëëàãóóäûã ºðãºæ¿¿ëæ, áîëîâñîí õ¿÷íèéã áýëòãýõ õýðýãò ØÓÀ-

50


èéí îëñîí àìæèëòûã ÿðóó òîä òýìäýãëýñýí þì. 28

Óëñ îðíûõîî Øèíæëýõ óõààí, ñî¸ëûí õºãæèëä áàéãóóëñàí ãàâüÿàã íü ¿íýëýí

ÁÍÌÀÓ-ûí ØÓÀ-èéã Àðäûí Èõ Õóðëûí Òýðã¿¿ëýã÷äèéí çàðëèãààð «Ñ¿õáààòàðûí

îäîí»-ãîîð øàãíàæ, «ÁÍÌÀÓ-ûí øèíýæëýõ óõààíû ãàâüÿàò ç¿òãýëãýëòýí» àëäàð öîë

áèé áîëãîâ» 29

ÁÍÌÀÓ-ûí ØÓÀ-èéí îéä çîðèóëæ íèéñëýëèéí îëîí íèéòèéí òºëººëºã÷äèéã

îðîëöóóëñàí ýðäýì øèíæèëãýýíèé ºðãºòãºñºí ÷óóëãàí 1971 îíû 11 ñàðûí 18-íû ºäºð

Óëñûí äóóðü á¿æãèéí òåàòðò áîëîâ.

Òóñ ÷óóëãàíä ÌÀÕÍ-ûí Òºâ Õîðîîíû íýãä¿ãýýð íàðèéí áè÷ãèéí äàðãà, ÁÍÌÀÓûí

Ñàéä íàðûí Ǻâëºëèéí äàðãà í, Þ.Öýäýíáàë òýðã¿¿òýé, ìàíàé íàì, çàñãèéí

óäèðäàã÷èä îðîëöëîî. ×óóëãàí äýýð ÌÀÕÍ-ûí Òºâ Õîðîî, ÁÍÌÀÓ-ûí Ñàéä íàðûí

Ǻâëºëººñ ØÓÀ-ä èð¿¿ëñýí áàÿðûí áè÷ãèéã óíøèæ, Ñ¿õáààòàðûí îäîí ãàðäóóëàâ.

Ýíýõ¿¿ îéí ÷óóëãàíä ØÓÀ-èéí åðºíõèéëºã÷ àêàäåìè÷ Á.Øèðýíäýâ «Ìîíãîëûí

Øèíæëýõ yxaaí 50 æèëèéíõýý îéä» 30 ãýäýã èëòãýë òàâèâ. ÇÕÓ, ÁÍÁÀÓ, ÁÍÓÀÓ,

ÁÍÀÃÓ, ÁÍÏÀÓ, ÁÍÑ×ÑÓ, ÁÍÑÐÓ áîëîí áóñàä îðíû ØÓÀ-èéí òºëººëºã÷èä ¿ã õýëæ,

ººðñäèéí Àêàäåìèóäûí åðºíõèéëºã÷äèéí áàÿðûí áè÷ãèéã õóðëûí òýðã¿¿ëýã÷äýä

ãàðäóóëëàà. Òýð÷ëýí ãàäààä îðíóóäûí øèíæëýõ óõààíû áàéãóóëëàãà, ýðäýìòäýýñ áîëîí

ÁÍÌÀÓ-ûí ÿàì, òóñãàé ãàçðóóä, áóñàä áàéãóóëëàãààñ áàÿðûí áè÷èã èðñíèéã ìýäýãäýâ.

ÁÍÌÀÓ-ûí ØÓÀ-èéí á¿òöèéã ºðãºòãºõ çàðèì àðãà õýìæýýíèé òóõàé ÁÍÌÀÓ-ûí

Ñàéä íàðûí Ǻâëºë 1975 îíû 5 ñàðûí 19-íä òîãòîîë ãàðãàâ. 31

Ýíý òîãòîîëûí äàãóó ôèçèê-ìàòåìàòèêèéí õ¿ðýýëýíã ñàëãàæ, ýðäýì øèíæèëãýýíèé

ìýäýýëëèéí õýëòýñ, ýðäýì øèíæèëãýýíèé õàíãàìæèéí òàñãèéí îðîí òîîã íýìýí áàòëàâ.

1980 îíû ýõíèé õàãàñûí áàéäëààð ÁÍÌÀÓ-ûí ØÓÀ-èéí á¿ðýëäýõ¿¿íä äîîðõè

õ¿ðýýëýíã¿¿ä õàìðàãäàæ áàéíà. ¯¿íä:

- ÌÀÕÍ-ûí Òºâ Õîðîîïû Óëñ Òºðèéí Òîâ÷îîíû 1961 îíû 5 ñàðûí 17-íû ºäðèéí

183 òîîò òîãòîîëîîð 1962 îíä áàéãóóëàãäñàí Ãàçàðç¿é öýâäýã ñóäëàëûí õ¿ðýýëýí

(çàõèðàë-àêàäåìè÷ Ø.Öýãìèä),

- ÌÀÕÍ-ûí Òºâ Õîðîî, ÁÍÌÀÓ-ûí Ñàéä íàðûí Ǻâëºëèéí 1962 îíû 997116

òîîò òîãòîîëîîð 1963 îíä áàéãóóëàãäñàí Ýäèéí çàñãèéí õ¿ðýýëýí (Àíõíû çàõèðàëñóðâàëæëàã÷

ãèø¿¿í Ä.Äóãàð),

- ÌÀÕÍ-ûí Òºâ Õîðîîíû Óëñ Òºðèéí Òîâ÷îîíû 1966 îïû V ñàðûí 5-íä ºäðèéí

113 òîîò òîãòîîëûí ¿íäñýí äýýð Ãåîëîãèéí ßàì, ÁÍÌÀÓ-ûí ØÓÀ-èéí ìýäýëä

áàéãóóëàãäñàí Ãåîëîãèéí õ¿ðýýëýí (Àíõíû çàõèðàë íü Ì.Öýðýíäîðæ).

- ÁÍÌÀÓ-ûí Ñàéä íàðûí Ǻâëºëèéí 1974 îíû 4 ñàðûí 8-íû ºäðèéí òîãòîîëîîð

Ãåîëîãèéí õ¿ðýýëýíã ãàãöõ¿¿ ØÓÀ-ä õàðüÿàëóóëñàí áèëýý. (Îäîîãèéí çàõèðàë íü

ñóðâàëæëàã÷ ãèø¿¿í, ãåîëîãèéí óõààíû äîêòîð Á.Ëóâñàíäàíçàí).

- ÌÀÕÍ-ûí Òºâ Õîðîîíû Óëñ Òºðèéí Òîâ÷îîíû 1961 îíû 5 ñàðûí 17-íû ºäðèéí

183 òîîò òîãòîîëîîð áàéãóóëàãäàæ Áàéãàëèéí óõààíû õ¿ðýýëýíãèéí á¿ðýëäýõ¿¿íä,

õîæèì íü 1964 îíä Ôèçèê-õèìèéí õ¿ðýýëýíãèéí á¿ðýëäýõ¿¿íä òóñ òóñ áàéñíàà 1968

îíû 6 ñàðûè 6-íààñ áèå äààæ ñàëñàí Õèìèéí õ¿ðýýëýí (Àíõíû çàõèðàë-ñóðâàëæëàã÷

ãèø¿¿í Æ.Æàìñðàí, îäîîãèéí çàõèðàë äîöåíò Ò.Áàëäàí),

- ÌÀÕÍ-ûí Òºâ Õîðîîíû Óëñ Òºðèéí Òîâ÷îîíû 1968 îíû 1 ñàðûí 4-íèé ºäðèéí

òîãòîîëîîð õýëòýñ áîëæ áàéãóóëàãäààä äàðàà íü Ñàéä íàðûí Ǻâëºëèéí 1976 îíû 12

ñàðûí 3-íû ºäðèéí 492 òîîò òîãòîîëîîð õ¿ðýýëýí áîëæ ººð÷ëºãäñºí Äîðíî äàõèíû

ñóäëàëûí õ¿ðýýëýí (Àíõíû çàõèðàë-àêàäåìè÷ Ø.Áèðà).

28

“¯íýí” 1971 îíû 11 ñàðûí 19.

29

̺í òýíä.

30

Á.Øèðåíäûá «Ìîíãîëüñêàÿ íàóêà ê ñâîåìó 50-ëåòèþ» ÓÁ. 1971

31

Òîãòîîë ¹ 175

51


- ÌÀÕÍ-ûí Òºâ Õîðîîíû Óëñ Òºðèéí Òîâ÷îîíû 1972 îíû 6 ñàðûí 15-íû ºäðèéí

193 òîîò òîãòîîëîîð áàéãóóëàãäñàí Ôèëîñîôè, ñîöèîëîãè ýðõèéí õ¿ðýýëýí (Àíõíû

çàõèðàë-ñóðâàëæëàã÷ ãèø¿¿í, ôèëîñîôèéí óõààíû äîêòîð ×.Æ¿ãäýð, îäîîãèéí

çàõèðàë-ôèëîñîôèéí óõààíû äîêòîð, ïðîôåññîð Ñ.Íîðîâñàìáóó),

- ÌÀÕÍ-ûí Òºâ Õîðîîíû 1973 îíû 5 ñàðûí 18-íû ºäðèéí 175 òîîò òîãòîîëûí

äàãóó áàéãóóëàãäñàí Ôèçèê-òåõíèêèéí õ¿ðýýëýí (Àíõíû çàõèðàë ñóðâàëæëàã÷

ãèø¿¿í, ôèçèê-ìàòåìàòèêèéí óõààíû äîêòîð Ã.Àþóøæàâ, îäîîãèéí çàõèðàëñóðâàëæëàã÷

ãèø¿¿í Á.×àäðàà)

- Ñàéä íàðûí Ǻâëºëèéí 1973 îíû 5 ñàðûí 18-íû ºäðèéí 175 òîîò òîãòîîëûí

äàãóó áàéãóóëàãäàæ, 1974 îíä íýýëòèéí áàÿð ¸ñëîëîî õèéñýí Áîòàíèêèéí õ¿ðýýëýí

(àíõíû çàõèðàë áîòàíèêèéí óõààíû äýä ýðäýìòýí Ä.Áàíçðàã÷, îäîîãèéí çàõèðàë ìºí

áîòàíèêèéè óõààíû äýä ýðäýìòýí Í.ªëçèéõóòàã).

- Ñàéä íàðûí Ǻâëºëèéí 1973 îíû 5 ñàðûí 18-íû ºäðèéí 175 òîîò òîãòîîëûí

äàãóó 1974 îíû 1 ñàðûí 29-íèí ºäºð áàéãóóëàãäñàí Ìàòåìàòèêèéí õ¿ðýýëýí (àíõíû

çàõèðàë íü ôèçèê-ìàòåìàòèêèéí óõààíû äýä ýðäýìòýí X.Íàìñðàé, îäîîãèéí çàõèðàë

ôèçèê ìàòåìàòèêèéí óõààíûã äîêòîð, ñóðâàëæëàã÷ ãèø¿¿í Ã.Àþóøæàâ).

- Ñàéä íàðûí Ǻâëºëèéí 1973 îíû 6 ñàðûí 1-íèé ºäðèéí 192 òîîò òîãòîîëûí

äàãóó 1974 îíä áàéãóóëàãäñàí Áàéãàëèéí íýãäëèéí õ¿ðýýëýí, (çàõèðàë-áèîëîãèéí

óõààíû äîêòîð Ö.Õàéäàâ), ýíý õ¿ðýýëýíã îäîî Ýð¿¿ëèéã õàìãààëàõ ÿàìíû ìýäýëä

øèëæ¿¿ëýõ áîëæ áàéíà.

- ÌÀÕÍ-ûí Òºâ Õîðîîíû Óëñ Òºðèéí Òîâ÷îîíû 1976 îíû 6 ñàðûí 26-íèé ºäðèéí

òîãòîîëîîð áàéãóóëàãäñàí ¯éëäâýðëýõ õ¿÷íèé õºãæèë áàéðøëûí õ¿ðýýëýí (àíõíû

çàõèðàë-ýäèéí çàñãèéí óõààíû äîêòîð Ò.Íàìæèì),

- ÁÍÌÀÓ-ûí ØÓÀ-èéí àíõíû á¿ðýëëýõ¿¿íä 1961 îíä áàéãóóëàãäñàí Ò¿¿õèéí

õ¿ðýýëýí (àíõíû çàõèðàë-ò¿¿õèéí óõààíû äýä ýðäýìòýí, Ä.Öýäýâ, îäîîãèéí çàõèðàë

àêàäåìè÷ Ø.Íàöàãäîðæ),

- ÁÍÌÀÓ-ûí ØÓÀ-èéí àíõíû á¿ðýëäýõ¿¿íä 1961 îíä áàéãóóëàãäñàí Õýë çîõèîëûí

õ¿ðýýëýí (àíõíû çàõèðàë àêàäåìè÷ Ö.Äàìäèíñ¿ðýí, ¿¿íèé äàðàà ñóðâàëæëàã÷ ãèø¿¿í

äîêòîð Ï.Õîðëîî, îäîîãèéí çàõèðàë íü ñóðâàëæëàã÷ ãèø¿¿í À.Ëóâñàíäýíäýâ).

- ÁÍÌÀÓ-ûí Ñàéä íàðûí Ǻâëºëèéí 1972 îíû Ø ñàðûí 24-èèé ºäðèéí 99 òîîò

òîãòîîëîîð áàéãóóëàãäñàí Ìýäýýëëèéí õýëòýñ (äàðãà íü ñóðâàëæëàã÷ ãèø¿¿í

äîêòîð Ï.Õîðëîî). Ýíý õýëòýñ íèéãýì, áàéãàëü, òåõíèêèéí óõààíû õ¿ðýýëýíã¿¿äèéí

àæèëä ¿ëýìæõýí òóñ äºõºì ¿ç¿¿ëæ áàéãàà þì. Òóëãóóð ñóäàëãààíû òàëààð óäèðäàõ

àæèëòàíä çîðèóëñàí ìýäýýëýë õèéõ àñóóäàë áîëîí ýëåêòðîí òîîöîîëîí áîäîõ

ìàøèíûã õýðýãëýí ýðäýì øèíæèëãýýíèé ìýäýýëëèéí ¿éë àæèëëàãààã àâòîìàòæóóëàõ

àñóóäëûã òóñ õýëòýñ áîëîâñðóóëæýý.

Ñîöèàëèñò áàéãóóëëûí õýðýãöýý íü øèíæëýõ óõààíû áàéãóóëëàãûí çîõèîí

áàéãóóëàëòûí ñèñòåìèéã á¿ðýëä¿¿ëæ íèéãýì, áàéãàëü, òåõíèêèéí ñóäàëãàà ÿâóóëàõ

ýðäýì øèíæèëãýýíèé àæëûí ÷èãëýëèéã òîãòîîäîã áèëýý.

ÁÍÌÀÓ-ûí Ýðäýì øèíæèëãýýíèé áàéãóóëëàãóóäûí çîõèîí áàéãóóëàë òûí á¿òýö

íü èõýíõ ñîöèàëèñò îðíóóäûí íýãýí àäèë àêàäåìèéí õ¿ðýýëýí, ëàáîðàòîðèóä áîëîí

ìýðãýæëèéí áàãø íàðûã íýãòãýñýí äýýä ñóðãóóëèóäûí êàôåäð, ÿàì, òóñãàé ãàçðóóäûí

äýðãýäýõ õàâñðàãà ñóäàëãààíû õ¿ðýýëýíã¿¿äýýñ á¿ðýëäýæ áàéãàà áèëýý.

Ýíý ñèñòåìèéí á¿ðýëäýõ¿¿íä áàãòñàí õýñýã á¿ð íü óëñ îðíû øèíæëýõ óõààíû

íýãäñýí áîäëîãûã õýðýãæ¿¿ëýõýä òóñ òóñ òîäîðõîé áàéð ñóóðü ýçýëæ, ò¿¿íèéõýý

äàãóó ººðèéí ¿¿ðýã àæëàà áèåë¿¿ëäýã áèëýý. Â.È.Ëåíèíèé ¿íäýñëýæ, ÇÕÓ áà àõ ä¿¿

ñîöèàëèñò áóñàä îðíóóäûí øèíæëýõ óõààíûã õºãæ¿¿ëñýí òóðøëàãààð íîòëîãäñîí

ñîöèàëèñò øèíæëýõ óõààíû àêàäåìèéí çîõèîí áàéãóóëàëòûè òèéì á¿òýö ìºí ìàíàé

îðîíä ÷ òîãòíîí áýõýæëýý.

52


Â.È.Ëåíèí øèíæëýõ óõààíû îõü ìàíëàé áºãººä, çºâõºí íèéãìèéí óõààíû

òºäèéã¿é ìºí îð÷èí ¿åèéí øèíæëýõ óõààíû ñýòãýëãýýíèé áàéãàëèéí óõààíû

÷èãëýëýýð ÷ ãàðàìãàé õ¿í áàéñíûõàà õóâüä õºðºíãºòíèé àêàäåìèàñ ¿íäñýýðýý ººð,

îð÷èí ¿åèéí øèíæëýõ óõààí áîëîí òåõíèêèéí á¿õèé ë ÷èãëýëýýð ñóóðü áà õàâñðàãà

ñóäàëãààã ÿâóóëàõ çàìààð ñîöèàëèçì-êîììóíèçìûí ¿éë õýðýãò ¿éë÷ëýõ öîî øèíý

ñîöèàëèñò àêàäåìèéã ¿¿ñãýí áèé áîëãîñîí áèëýý.

Ñîöèàëèñò íèéãìèéí íºõöºëä «øèíæëýõ óõààí íü ìàõ öóñàíä ¿íýõýýð øèíãýí

îðæ, òýð àÿàðàà æèíõýíý ¸ñîîð àõóé àìüäðàëûí á¿ðýëäýõ¿¿í õýñýã áîëñíûã

øàëãàõûí...» 32 òóëä á¿õíèéã õèéæ áàéíà ãýæ Â.È.Ëåíèí áè÷æýý.

Â.È.Ëåíèí ÇÕÓ-ûí ØÓÀ-èéí ¿éë àæèëëàãààíû ãîë ÷èãëýë, óëñ îðíûã õºãæ¿¿ëýõ

íàìûí òºëºâëºãººã õýðýãæ¿¿ëýõýä Øèíæëýõ óõààíû Àêàäåìèéí îðîëöîõ õýëáýðèéã

òîäîðõîéëîõ òàëàà𠺺𺺠áèå÷ëýí àíõààðàë òàâüæ áàéæýý.

ͺõºð Þ.Öýäýíáàë ÌÀÕÍ-ûí XVII èõ õóðàëä òàâüñàí Íàìûí Òºâ Õîðîîíû

òàéëàí èëòãýëäýý, øèíæëýõ óõààíû îëîëò àìæèëòûã òýìäýãëýýä, ýðäýì

øèíæèëãýýíèé àæëûã óÿëäóóëàí çîõèöóóëàõ ÿâäëûã ñàéæðóóëàõ, øèíæëýõ óõààíòåõíèêèéí

îëîëòûã ¿éëäâýðëýëä íýâòð¿¿ëýõ òàëààð, òîäîðõîé äóðäàí çààñàí þì.

í. Þ.Öýäýíáàë õýëýõäýý: «Ñîöèàëèñò áàéãóóëàëòûí îíîë, ïðàêòèêèéí íýí ÷óõàë

àñóóäëûã ã¿íçãèé ñóäëàõ, ¿éëäâýðëýëèéí ¿ð àøãèéã äýýøë¿¿ëýõ, ýäèéí çàñãèéã

òºëºâëºõ, óäèðäàõ àæëûã óëàì áîëîâñðîíãóé áîëãîõ, øèíæëýõ óõààí-òåõíèêèéí

äýâøëèéí îëîëòûã óëñ àðäûí àæ àõóéä íýâòð¿¿ëýõ, õºäºëìºð÷äèéí åðòºíöèéã ¿çýõ

¿çëèéã òºëââø¿¿ëýõ, Ǻâëºëò Õîëáîîò Óëñ áîëîí àõ ä¿¿ ñîöèàëèñò áóñàä îðîíòîé

á¿õ òàëûí õàìòûí àæèëëàãààãàà õºãæ¿¿ëýõ àñóóäëûã ã¿íçãèé ñóäëàõûã ìàíàé

øèíæëýõ óõààíû àæèëòàí íàðààñ íàì õ¿ëýýæ áàéíà» 33 ãýæ õýëñýí áèëýý.

ÁÍÌÀÓ-ûí Øèíæëýõ óõààíû Àêàäåìè, ÌÀÕÍ-ûí XVII èõ õóðëààñ ýðäýì

øèíæèëãýýíèé òàëààð äýâø¿¿ëýí òàâüñàí çîðèëòóóäûã õýðýãæ¿¿ëýí, 1976-1980 îíû

òàâàí æèëèéíõýý òºëºâëºãººã àìæèëòòàé áèåë¿¿ëæ áàéíà.

ÁÍÌÀÓ-ûí ØÓÀ-èéí àìüäðàëä ãàðñàí ººð÷ëºëò¿¿äèéã õàðãàëçàí ØÓÀ-èéí

äàõèí áîëîâñðóóëñàí øèíý ä¿ðìèéã ÁÍÌÀÓ-ûí Ñàéä íàðûí Ǻâëºë 1974 îíä

áàòàëñàí áèëýý. 34

Óã ä¿ðýìä ÁÍÌÀÓ-ûí ØÓÀ áîë íèéãýì-óëñ òºðèéí ¿éë àæèëëàãààãààðàà

øàëãàðñàí ýðäýìòäèéã íýãòãýñýí ÁÍÌÀÓ-ûí ýðäýì øèíæèëãýýíèé äýýä áàéãóóëëàãà

ìºí. Àêàäåìèéí ãîë çîðèëãî áîë...áàéãàëü, íèéãìèéí óõààíû òýðã¿¿í çýðãèéí ÷óõàë

÷èãëýëýýð ñóóðü ñóäàëãàà õºãæ¿¿ëæ,...ñîöèàëèñò íèéãìèéí õýðýãöýý øààðäëàãûã

õàíãàõ ÿâäàë ìºí 35 ãýæ çààñàí áàéíà.

Áèä ýðäýì øèíæèëãýýíèé àæëûã ñóóðü, õàâñðàãà ãýæ àíãèëàõäàà øèíæëýõ

óõààíû ýíý õî¸ð ¿éë àæèëëàãààíû àëü àëèíûõ íü íèéãýì-ýäèéí çàñãèéí ¿ð íºëºº,

ýöñèéí ýöýñò óëñ îðíû ìàòåðèàëëàã ¿éëäâýðëýë, îþóí ñàíààíû àìüäðàëä øóóä áóþó

øóóä áóñ çàìààð õýðõýí íºëººëæ áàéãààãààð íü òîäîðõîéëäîã íýãýíò òîãòíîñîí

øàëãóóðûã áàðèìòàëæ áàéíà.

Áàéãàëü áà íèéãýìä ãàðäàã ã¿í ã¿íçãèé ¿éë ÿâö, ¿çýãäë¿¿äèéí çàð÷ìûí ¿íäñèéã

òàíèí ìýäýõýä ÷èãëýñýí ñóóðü ñóäàëãààíû ¿ð ä¿í íü ç¿é òîãòëûã íýýõ, óðüä íü

ìýäýãäýýã¿é áàéñàí øèíý õàíäëàãûã èëð¿¿ëýõ, àìüäðàëûí ¿çýãäýë, õóðèìòëóóëñàí

ìàòåðèàëûã íýãòãýí ä¿ãíýõ çýðýã ÿâäëààð òîäîðõîéëîãääîã áèëýý.

Áîäèò áàéäëûã òàíèí ìýäýõ õýëáýð áîëñîí øèíæëýõ óõààíû îíöëîã íü áîäèò

32

Â.È.Ëåíèíèé çîõèîëóóä. òîì 33. ÓÁ. 1967. 493-ð òàë

33

Þ.Öýäýíáàë. ÌÀÕÍ-ûí Õ¯II èõ õóðàëä òàâüñàí ÌÀÕÍ-ûí Òºâ Õîðîîíû òàéëàí èëòãýë. ÓÁ. 1976.

55-ð õóóäàñ.

34

ÁÍÌÀÓ-ûí Ñàéä íàðûí Ǻâëºëèéí òîãòîîë. 1974. îí. ¹ 230

35

Óñòàâ ÀÍ ÌÍÐ. Îòäåëüíàÿ áðîøþðà, èçäàííàÿ íà ìîíã, è ðóññ. ÿç.

53


áàéäëûí xyyëèóä áà óã õóóëü õ¿ì¿¿ñèéí óõàìñàðò õýðõýí òóñãàëàà îëñíûã òàíèí

ìýäýõýä îðøèíî.

Øèíæëýõ óõààí ýíý ¿¿ðãýý áèåë¿¿ëýõèéí òóëä ýõëýýä àñàð èõ áàðèìò ñýëòèéã

õóðèìòëóóëæ, àæèãëàëò õèéæ, òîäîðõîéëîí áè÷èæ, ñîðèëòûí ìýäýý áàðèìòûã

àíãèëàõ çýðýã ç¿éëèéã ã¿éöýòãýäýã áèëýý.

Õ¿í åðòºíöèéã òàíèí ìýäýõäýý ñîðèí òóðøèõ áà øèíæëýí ä¿ãíýõ õî¸ð àðãààð

ÿâóóëäàã. Øèíæëýí ä¿ãíýíý ãýäýã íü ñóäàëãààíä îíîëûí ¿¿äíýýñ õàíäàæ, ìýäýð÷

òàíüñàí ç¿éëñýý çàäëàí øèíæèëæ, áîëîâñðóóëàí ä¿ãíýæ, øèíæëýõ óõààíû îéëãîëò,

ò¿¿íèé õàìãèéí åðºíõèé õýëáýð áîëîõ êàòåãîðèéã (àéã) òîäðóóëàí õýðýãëýõèéã

õýëíý. Àëèâàà øèíæëýõ óõààí íü õàìãèéí òºãñ õºãæñºí õýëáýðýýðýý áîë ñóäëàæ

áàéãàà ç¿éëèéíõýý ç¿é òîãòëûã òóñãàñàí øèíæëýõ óõààíû õàðèëöàí óÿëäààòàé

îéëãîëòóóäûí ñèñòåìèéã á¿ðä¿¿ëíý.

Øèíæëýõ óõààí áîë êàòåãîðè, òààìàãëàë (ãèïîòåçè), îíîë çýðãèéã á¿ðä¿¿ëäýã

õèéñâýðëýëèéí ñèñòåì ìºí áîëíî. Äýýð ºã¿¿ëñíýýð øèíæëýõ óõààíû ñóäëàõ ç¿éëñ

íü áàéãàëü, íèéãìèéí ¿éë ÿâö, ¿çýãäëèéí îáúåêòèâ õ¿÷èí ç¿éë¿¿ä þì. Èéì ó÷ðààñ

øèíæëýõ óõààí íü áàéãàëü, íèéãýì, áàñ óõàìñðûí òóõàé ìýäëýãèéí ñèñòåì ìºí þì.

Øèíæëýõ óõààíû ¿¿ñýë, õºãæèë íü ¿éëäâýðëýëèéí õºãæèë áà íèéãìèéí ïðàêòèêààð

òîäîðõîéëîãääîã ãýæ äýýð ºã¿¿ëñýí áèëýý. Òýãýõäýý øèíæëýõ óõààí íü õàðüöàíãóé

áèå äààñàí øèíæòýé áàéäàã.

Øèíæëýõ óõààíû õàðüöàíãóé áèå äààñàí øèíæ ãýæ þóã õýëæ áàéíà âý? ãýâýë

øèíæëýõ óõààí èèéãìèéí óõàìñðûí áóñàä õýëáýðèéí íºëººã òóñãàí àâààä çîãñäîãã¿é

õàðèí áàñ ººðºº ýäèéí çàñàã, óëñ òºðèéí áîäëîãî, ¸ñ ñóðòàõóóí, óðëàã, øàøèí çýðýãò

ýðãýí íºëººëæ áàéäãèéã õýëæ áóé õýðýã áèëýý. Øèíæëýõ óõààíû õºãæëèéí äîòîîä

ç¿é òîãòîë áîë òýð íü àíãèëàí ÿëãàãäàõ áà íýãäýí íèéëýõ ÿâö ìºí.

Øèíæëýõ óõààí óëàì àíãèëàí ÿëãàãäàæ áàéãàà íü îð÷èí ¿åèéí øèíæ ÷àíàð íü

ìºí. Ñîöèàëèñò íèéãýì äýõ øèíæëýõ óõààíû öîî øèíý áàéäàë ãýâýë òýð íü øóóä

¿éëäâýðëýõ õ¿÷èí áîëîí õóâèð÷ áàéãààä îðøèíî.

í. Ë.È.Áðåæíåâ ÇÕÓÊÍ-ûí XXV èõ õóðàë äýýð òàâüñàí òàéëàí èëòãýëäýý: «Ñàéí

îíîëîîñ èë¿¿ ïðàêòèê òóñòàé þì áàéäàãã¿é ãýæ ÿðèëöäàã íü çºâ. Øèíæëýõ óõààíòåõíèêèéí

äýâøëèéã ñóóðü òàâèã÷ øèèæèëãýý ñóäàëãààãààð áàéíãà äýìæèí òýòãýæ

áàéõã¿é áîë ºðãºí èõ óðñãàë íü òàòàð÷ øèðãýíý ãýäãèéã áèä ñàéí ìýäýæ áàéíà» 36 ãýæ

òýìäýãëýí õýëñýí áèëýý.

ÁÍÌÀÓ-ûí ØÓÀ-èéí 1971-1976 îíû áîëîí 1976-1980 îíû òàâàí æèëèéí

òºëºâëºãººí¿¿ä á¿ðýí áèåëýãäñýí ä¿íã ýíý íîìûí ñ¿¿ëèéí á¿ëýãò ºìíºõ òàâàí

æèë¿¿äèéí ä¿íãèéí õàìò íýãòãýí ¿ç¿¿ëýõ áîëíî.

ÁÍÌÀÓ-ûí ØÓÀ ìàòåðèàë-òåõíèêèéí õàíãàìæ áà ºíäºð ìýðãýæëèéí áîëîâñîí

õ¿÷èíòýé áîëñíîîðîî ¿ëýìæ áýõæèæ, 1981 îíä áîëîõ 20 æèëèéíõýý îéã òýìäýãëýí

ºíãºð¿¿ëýõ ãýæ áàéíà.

ÌÀÕÍ-ûí Òºâ Õîðîî, ÁÍÌÀÓ-ûí Ñàéä íàðûí Ǻâëºë, ØÓÀ-èéã áàéãóóëàãäñàí

öàãààñ íü ýõëýí ò¿¿íèé ìàòåðèàëëàã áààçûã áýõæ¿¿ëýõ, ýðäýì øèíæèëãýýíèé

áîëîâñîí õ¿÷íèéã áýëòãýõ òàëààð ºäºð òóòàì àíõààðàí òóñëàæ, àñàð èõ àðãà

õýìæýýí¿¿äèéã àâ÷ ÿâóóëñàí áèëýý.

ÁÍÌÀÓ-ûí ØÓÀ-èéí òºñºâ 1961 îíä 3,4 ñàÿ øàõàì òºãðºã áàéñàí áîë 1981 îèä

17,7 ñàÿ. òºãðºã áîëæ ºñºõ þì.

ÁÍÌÀÓ-ûí ØÓÀ-èéí ýðäýì øèíæèëãýýíèé áàéãóóëëàãóóäàä çîðèóëæ íýëýýä

áàðèëãà áàéãóóëàìæèéã áîñãîñîí áèëýý. ¯¿íä 1962 îíä Ãàçàðç¿é öýâäýã ñóäëàëûí

õ¿ðýýëýí, 1971 îíä Íèéãìèéí óõààíû õ¿ðýýëýíã¿¿äèéí íýãäñýí 4 äàâõàð áàðèëãà,

1976 îíä Ôèçèê-òåõíèêèéí õ¿ðýýëýíãèéí 3 äàâõàð áàéøèí, 1978 îíä Õèìèéí

36

Ë.È.Áðåæíåâ. Ëåíèíñêèì êóðñîì. Ðå÷è è ñòàòüè. ò. 5 ñ. 502.

54


õ¿ðýýëýíãèéí ëàáîðàòîðèéí áàéð, 1979 îíä Ãàçàð õºäëºë ñóäëàõ ñòàíöûí áàéøèí

òóñ òóñ áàðèãäñàíààñ ãàäíà, 1965 îíä ØÓÀ-èéí Õýâëýõ ¿éëäâýð, 1976 îíä Áàéãàëèéí

íýãäëèéí õ¿ðýýëýí, ìºí 1976 îíä Ãåîëîãèéí õ¿ðýýëýí òóñ òóñ áàéðòàé áîëñîí áèëýý.

ÁÍÌÀÓ-ûí ØÓÀ-èéí õàðúÿà óóãàí áàéãóóëëàãóóäûí íýã óëñûí íîìûí ñàíä 3 ñàÿ

îð÷èì íîì, õîâîð ÷óõàë ãàð áè÷ìýë õàäãàëàãäàæ áàéíà.

Ìîíãîë, òºâä äîðíî äàõèíû óòãà çîõèîëûí ôîíäóóäàä ºíãºðñºí áà ºíºº ¿åèéí

ìîíãîëûí ýðäýìòäèéí á¿òýýë¿¿ä áà 109 áîòü ãàíæóóð, 226 áîòü äàíæóóðûï ìîíãîë

îð÷óóëãà çýðýã íîì, rap áè÷ìýë õàäãàëàãäàæ áàéíà.

Ñàÿûí äóðäñàí íýâòýðõèé òîëèéí ÷àíàðòàé ãàíæóóð, äàíæóóð ãýäýã õî¸ð íîì

áîë ýðòíèé ýíýòõýãèéí ã¿í óõààí, ýìíýëýã, óðëàã, çóðõàé çýðýã óõààíû çîõèîëûí

îð÷óóëãà áà òàéëáàðóóä þì.

ÁÍÌÀÓ-ûí ØÓÀ áàñ æèë òóòàì ýðäýì øèíæèëãýýíèé òºðºë á¿ðèéí ñàëáàðûí

íîì á¿òýýëèéã íèéòëýõ õ¿÷èí ÷àäàë á¿õèé õýâëýõ ¿éëäâýðòýé þì.

Ñóóðü ñóäàëãàà ÿâàãäñàíû äàðàà, õàâñðàãà ñóäàëãàà, ìàòåðèàëëàã ¿éëäâýðëýëòýé

õîëáîî òîãòîîæ óëìààð øèíæëýõ óõààíû ¿çýë ñàíààã ¿éë õýðýã áîëãîí õýðýãæ¿¿ëæ,

¿ð ä¿íä õ¿ðãýäýã áèëýý. Çóðàã-òºñºë, ïðîãðàìì, òåõíîëîãè, çºâëºìæ áîëîâñðóóëàõ,

ýðäýì øèíæèëãýýíèé àæëûí ¿ð ä¿íã ¿éëäâýðëýë, õºäºº àæ àõóé, òýýâýð õîëáîî,

ýì÷èëãýýíèé ïðàêòèêò íýâòð¿¿ëýõýä ÷èãëýãäñýí õàâñðàãà ñóäàëãààã ¿íäñýíäýý

íàì, òóñãàé ãàçðóóäûí äýðãýäýõ õ¿ðýýëýí, ýðäýì øèíæèëãýýíèé çóðàã òºñëèéí

áàéãóóëëàãà, ëàáîðàòîðèóä ýðõëýí ÿâóóëäàã.

Õàâñðàãà ñóäàëãààíû òóõàé áà õàâñðàãà ñóäàëãàà íü ñóóðü ñóäàëãààòàé õýðõýí

õîëáîîòîé ÿâàãääàãèéã ÇÕÓ-ûí ØÓÀ-èéí ñóðâàëæëàã÷ ãèø¿¿í Ñ.Ï.Òðàïåçíèêîâ

ìàø óðíààð îíîæ õýëýõäýý: «Õàâñðàãà ñóäàëãàà íü öàã ÿìàãò í¿äýíä èë, ¿éëäýë,

õýðýãëýýíèé õ¿ðýýíä áàéäàã. Òèéì ó÷ðààñ, õàâñðàãà ñóäàëãàà á¿ð ìàòåðèàëëàã

¿éëäâýðëýëèéí õ¿ðýýí äîòîð õºãæäºã áºãººä ò¿¿íèé ¿ð ä¿í í¿äýíä òóñ÷, ãàðò

áàðèãäàõààð áàéäàã þì.

Õàâñðàãà ñóäàëãàà íü îíîëûã õýðýãæ¿¿ëæ, øèíý íýýëòèéã ¿éëäâýðëýëä

íýâòð¿¿ëýõ õóãàöààã ò¿ðãýòãýäýã áºãººä òýãñíýýðýý øèíæëýõ óõààí-òåõíèêèéí

äýâøèëä òóñ äºõºì ¿ç¿¿ëäýã àæýý. Õýäèé õàâñðàãà ñóäàëãàà íü èéì ¿ð àøèãòàé, èäýâõ

íºëººòýé áàéäàã áîëîâ÷ ñóóðü øèíæëýõ óõààí ãîë ¿¿ðýãòýé áàéñààð áàéäàã áàéíà.

Øèíæëýõ óõààíû ýíýõ¿¿ õî¸ð ÷èãëýë õîîðîíäîî àìüä õîëáîîòîé íü ìýäýýæ. Ãýâ÷

àëü àëü íü òîäîðõîé áèå äààñàí áàéð ñóóðèéã ýçýëäýã þì. Ñóóðü øèíæëýõ óõààí áîë

øèíæëýõ óõààí-òåõíèêèéí õóâüñãàëûã õºãæ¿¿ëýõ ºðãºí çàìûã áýëòãýí íýýãä¿¿ëäýã

àóãàà èõ õ¿÷ ìºí ãýäýã õºäºëáºðã¿é ¿íýíèéã õýçýý ÷ ìàðòàæ áîëîõã¿é» 37 þì ãýæýý.

Èõ, äýýä ñóðãóóëèóäûí èðîôåññîð, áàãø íàðûí õàìãèéí ºíäºð ìýðãýæèëòýé

õýñýã, òýð÷ëýí àñïèðàíòóóä, ñóðãóóëèóäûí àõëàõ àíãèéí îþóòíû çàðèì íü áèå äààõ,

ýñâýë àêàäåìè, ñàëáàðûí õ¿ðýýëýíã¿¿äèéí òºëºâëºãººíä îðîëöîõ çàìààð îíîëûí

õèéãýýä õàâñðàãà ñýäâýýð ýðäýì øèíæèëãýýíèé àæèë õèéæ áàéíà.

Ìàíàé óëñàä òóõàéëáàë òóñ Øèíæëýõ óõààíû Àêàäåìèä áàéãàëèéí óõààíû

ëàáîðàòîðèóä áàéãóóëàãäàí, øèíý áàãàæ õýðýãñýë, îð÷èí ¿åèéí òîíîã òºõººðºì溺ð

õàíãàãäæýý.

ÝÇÕÒÇ-èéí ãèø¿¿í çàðèì îðíóóäûí òóñëàìæààð îíîëûí ãåíåòèêèéí ëàáîðàòîðè

(Óíãàðûí ØÓÀ-èéí òóñëàìæààð), ðàäèî ýëåêòðîíèêèéí ëàáîðàòîðè (Áîëãàðûí

ØÓÀ-èéí òóñëàìæààð) øèíýýð áàéãóóëàãäàâ. ÇÕÓ-ûí ØÓÀ, ÁÍÀÃÓ-ûí ØÓÀ-èéí

òóñëàìæààð çîõèîí á¿òýýõ òîâ÷îî á¿õèé ýðäýì øèíæèëãýýíèé áàãàæ õýðýãñëèéí

¿éëäâýð, ìºí ØÓÀ-èéí òîîöîîëîí áîäîõ òºâ áàéãóóëàãäàâ.

Ýðäýì øèíæèëãýýíèé ¿ð àøãèéã äýýøë¿¿ëýã÷ õ¿÷èí ç¿éëñèéí íýã íü áîëîâñîí

õ¿÷íèé á¿ðýëäýõ¿¿í áàéäàã áèëýý.

37

Ñ.Ï.Òðàïåçíêîâ. Èíòåëëåêòóàëüíûé ïîòåíöèàë êîììóíèçìà. Ì. 1976. ñòð 59—60

55


ØÓÀ ºíãºðñºí 20 æèëèéí äîòîð äýýä ñóðãóóëü, àñïèðàíòóð, ãîðèëîã÷èéí æóðìààð,

òýð÷ëýí ÁÍÌÀÓ-ûí ØÓÀ-èéí Òýðã¿¿ëýã÷äýýñ 1972 îíû Ø ñàðûí 21-íèé ºäºð áàòàëñàí

òºëºâëºãººíèé äàãóó ìýðãýæèë äýýøë¿¿ëýõ, ÇÕÓ-ûí ØÓÀ-èéí áàéãóóëëàãóóä áîëîí

ñîöèàëèñò áóñàä îðíû àêàäåìè, ýðäýì øèíæèëãýýíèé áàéãóóëëàãóóäàä òîìèëîëòîîð

ÿâóóëæ äàäëàãà õèéëãýõ, õàìòàðñàí ýêñïåäèöè, êîìèññ, õàìòûí á¿òýýëä îðîëöóóëàõ

çýðãýýð îëîí òîîíû áîëîâñîí õ¿÷íèéã áýëòãýëýý. 38

1961-1981 îíû õîîðîíä äýýä ñóðãóóëèàð 370 õ¿íèéã áýëòãýñíýýñ 264 õ¿íèéã ÇÕÓûí

äýýä ñóðãóóëèóäààð, 79 õ¿íèéã àñïèðàíòóð, 27 õ¿íèéã äîêòîðàíòóðààð òóñ òóñ

áýëòãýæýý.

Ôèçèê-òåõíèêèéí ìýðãýæëýýð 96, õèìè÷ýýð 62, áèîëîãîîð 49, ãåîëîãèîð 32,

ãåíåòèêýýð 10, ýäèéí çàñãààð 31, ôèëîñîôè, ñîöèîëîãèéí ìýðãýæëýýð 20 îð÷èì

õ¿íèéã òóñ òóñ äýýä ñóðãóóëèàð áýëòãýñýí áàéíà.

ÁÍÌÀÓ-ûí ØÓÀ-èéí àæèëòíû òîî 1961 îíä 300 áàéñàí áîë 1980-1981 îíû ¿åä

(1980 îíû áàéäëààð) 1346 õ¿ðýõ þì. ¯¿íèé äîòîð ýðäýì øèíæèëãýýíèé àæèëòàí 1961

îíä 178 áàéñàí áîë 1980-1981 îíû ¿åä 1061 áîëíî.

ØÓÀ áàéãóóëàãäàõ ¿åä ò¿¿õèéí õ¿ðýýëýí ýðäýì øèíæèëãýýíèé 17, àæèëòàíòàé

áàéñàí áîë îäîî 40 àæèëòàíòàé áîëæýý. ̺í Õèìèéí õ¿ðýýëýí 100 ãàðóé, ôèçèêòåõíèêèéí

õ¿ðýýëýí 200 ãàðóé àæèëòàíòàé òóñ òóñ áàéãààã òýìäýãë¿¿øòýé.

1981 îí ãýõýä ØÓÀ-èéí õàðúÿàíä àêàäåìèéí áóñ áîëîâ÷, ØÓÀ-òàé àæèë òºðëèéí

øóóä õîëáîîòîé áàéãóóëëàãóóäàä àæèëëàäàã àêàäåìè÷, ñóðâàëæëàã÷ ãèø¿¿äèéã

îðîëöóóëààä 150 îð÷èì äýä ýðäýìòýí, 40 äîêòîð àæèëëàæ áàéõ áîëíî.

1979-1980 îíä ÌÀÕÍ-ûí Òºâ Õîðîîíû äààëãàâðààð ýðäýì øèíæèëãýýíèé

áàéãóóëëàãûí îðîí òîîã öîìòãîæ, àæëûí ¿ð àøãèéã äýýøë¿¿ëýõ àðãà õýìæýýíèé òóõàé

àñóóäëûã àâ÷ ¿çýõ ¿åýð àêàäåìèéí áà ñàëáàðûí õ¿ðýýëýíã¿¿äèéí ýðäýì øèíæèëãýýíèé

àæèëòíû òîîíû õàðüöàà, ýðäýì øèíæèëãýýíèé áàéãóóëëàãûí á¿òöèéí òàëààð ÿíç

á¿ðèéí ñàíàë ãàð÷ áàéâ. Ãýâ÷ ÌÀÕÍ-ûí Òºâ Õîðîîíû Óëñ Òºðèéí Òîâ÷îî ñîöèàëèñò

íèéãýìä ñóóðü øèíæëýõ óõààíû ýçëýõ áàéðûí òóõàé îíîëûí çàð÷ìûã ¿íäýñ áîëãîí

ÇÕÓ áà ñîöèàëèñò àõ ä¿¿ îðíû øèíæëýõ óõààíû áàÿëàã òóðøëàãûã õàðãàëçàí ýíý

àñóóäàëä àëñûí õàðààòàé õàíäàæ óäèðäàõ ÷èãëýëýý ºãñºí áèëýý.

Ñóäàëãàà øèíæèëãýýíèé îíîëûí õýìæýý, ýäèéí çàñãèéí ¿ð àøãèéã äýýøë¿¿ëýõ,

óëñ îðîí äàÿàð ýðäýì øèíæèëãýýíèé àæëûí çîõèöóóëàëò áà òºëºâëºëòèéã

ñàéæðóóëàõ, ýðäýì øèíæèëãýýíèé àæëûí ¿ð ä¿íã ïðàêòèêò òºëºâëºãººòýé

íýâòð¿¿ëýõ, ýðäýì øèíæèëãýýíèé áàéãóóëëàãóóäûí á¿òýö, îðîí òîîã öýãöëýõ,

ÁÍÌÀÓ-ûí ØÓÀ òóñ îðíû ñàëáàðûí õ¿ðýýëýí áà äýýä ñóðãóóëèóäûí òºëºâëºãººíä

òóññàí íàðèéí óÿëäààòàé, çîðèëãî ÷èãëýë á¿õèé ñóóðü áîëîí õàâñðàãà ñóäàëãààã

ÿâóóëàõàä, Øèíæëýõ óõààí-òåõíèêèéí óëñûí õîðîî, ØÓÀ, ýðäýì øèíæèëãýýíèé

áàéãóóëëàãà á¿õèé ÿàì, òóñãàé ãàçðóóä, òýð÷ëýí äýýä ñóðãóóëèóä, áàñ ÁÍÌÀÓ-ûí

Óëñûí òºëºâëºãººíèé êîìèññûí òóñ òóñûí ºâºðìºö ¿¿ðãèéã òîäîðõîé áîëãîõ òàëààð

ÌÀÕÍ-ûí Òºâ Õîðîîíû Óëñ Òºðèéí Òîâ÷îî îíöãîé àíõààðàë òàâüæ áàéäàã áèëýý.

ÁÍÌÀÓ-ûí ØÓÀ, ØÓÒÓÕ, õàâñðàãà øèíæëýõ óõààíû áàéãóóëëàãóóäûí

òóõàé, äýýä ñóðãóóëèóäûí ýðäýì øèíæèëãýýíèé àæèë, ñóäàëãàà øèíæèëãýýã

ïðîãðàìì÷ëàõàä, Óëñûí òºëºâëºãººíèé êîìèññûí ðîëèéí òóõàé ä¿ðìèéí çààëòóóä,

ìºí òýð÷ëýí äçýä áàéãóóëëàãóóäààñ áàòàëñàí áóñàä óäèðäàìæèéí ÷àíàðòàé áàðèìò

áè÷èã íü ÌÀÕÍ-ûí IV ïðîãðàììä òîìú¸îëîí çààñàí òóñ óëñûí øèíæëýõ óõààíû

áîäëîãûã óëàì äýëãýðýíã¿é áîëãîí òîäîðõîéëæ áóé þì.

Òºðººñ ýðäýì øèíæèëãýýíèé àæèëòàí íàðò ìýðãýæëèéí õýð õýìæýýã õàðãàëçàí

öàëèí îëãîäãîîñ ãàäíà îíöãîé àìæèëò ãàðãàâàë òýäýíä çacar, òºðèéí äýýä øàãíàë

õ¿ðòýýõ çýðãýýð ¸ñ ñóðòàõóóíû áà ìàòåðèàëëàã óðàìøëûã ¿ç¿¿ëäýã áèëýý.

38

Ìîíãîë õýëýýð ãàðñàí òóñãàé òîâõèìîë.

56


Ýðäýì øèíæèëãýýíèé àæèëòíóóä ¿¿ðýãò àæëàà ã¿éöýòãýõèéí çýðýãöýý

óëñ îðíûõîî íèéãýì-óëñ òºðèéè àìüäðàëä èäýâõòýé îðîëöîæ, îëîí õ¿í Àðäûí

äåïóòàòóóäûí õóðëûí ÿíç á¿ðèéí øàòíû äåïóòàòààð áóþó îëîí íèéòèéí

áàéãóóëëàãûí óäèðäàõ á¿ðýëäýõ¿¿íä ñîíãîãääîã þì.

V

ÁÍÌÀÓ-ûí ØÓÀ-èéí îëîí óëñûí õàðèëöàà

ÇÕÓ áîëîí ñîöèàëèñò áóñàä îðíû ØÓÀ-òàé òîãòîîñîí ÁÍÌÀÓ-ûí ØÓÀ-èéí

õî¸ð òàëûí áà îëîí òàëûí õàìòûí àæèëëàãàà íü ìàíàé îðíû ýðäýì øèíæèëãýýíèé

àæèëòíóóäûí ºñºí áîéæèõ, ýðäýì øèíæèëãýýíèé àæëûí îíîëûí ò¿âøèí, ýäèéí

çàñãèéí ¿ð àøãèéã äýýøë¿¿ëýõýä ÷óõàë íºëºº ¿ç¿¿ëæ áàéíà.

ÁÍÌÀÓ, ÇÑÁÍÕÓ õî¸ðûí õîîðîíä áàéãóóëñàí íàéðàìäàë, õàìòûí àæèëëàãàà,

õàðèëöàí òóñëàëöàõ òóõàé Ãýðýý, ñî¸ëûí òàëààð õàìòðàí àæèëëàõ òóõàé õýëýëöýýðèéí

¿íäñýí äýýð ÇÕÓ-ûí ØÓÀ-òàé ýðäýì øèíæèëãýýíèé òàëààð õàìòðàí àæèëëàõ ÿâäàë

áàéíãà ºðãºæèæ áàéãàà íü ÁÍÌÀÓ-ûí ØÓÀ-èéí ãàäààä õàðèëöààíû ãîë àìæèëò ìºí.

ÁÍÌÀÓ-ûí ØÓÀ, ÇÑÁÍÕÓ-ûí ØÓÀ-èéí õîîðîíä 1967 îíû 4 ñàðûí 3-íû ºäºð

ãàðûí ¿ñýã çóðñàí øèíæëýõ óõààíû õàìòûí àæèëëàãààíû òóõàé õýëýëöýýðò õî¸ð

àêàäåìèéí õàìòðàí àæèëëàõ ¿íäñýí ÷èãëýë, çàð÷èì, õýëáýð¿¿ä òîäîðõîé áºãººä

á¿ðýí ä¿¿ðýí òóñãàãäñàí áèëýý.

ÁÍÌÀÓ-ûí ØÓÀ, ÇÑÁÍÕÓ-ûí ØÓÀ-èéí åðºíõèéëºã÷ íàðûí ãàðûí ¿ñýã çóðñàí

ýíýõ¿¿ àíõíû ò¿¿õò õýëýëöýýð íü ºìíºõ õýëýëöýýð¿¿äèéí àãóóëãûã øèíý øèíý

ñàíààãààð íýìýí áàÿæóóëñàí þì. Òóõàéëáàë, íýãäñýí àðãà ç¿é, ïðîãðàììààð õèéõ

ñóäàëãààã õàìòàðñàí ýêñïåäèöè ÿâóóëàõ, ýðäýìòýä õàðèëöàí òîìèëæ àæèëëóóëàõ,

÷óõàë ÷óõàë øèéäâýðëýõ àñóóäëààð õèéãäýõ àæëûã óÿëäóóëàí çîõèöóóëàõ, ýðäýì

øèíæèëãýýíèé áîëîâñîí õ¿÷èí áýëòãýõýä òóñëàõ, øèíæëýõ óõààíû óòãà çîõèîë,

ìýäýýëýë-ëàâëàãààíû õýâëýë ñîëèëöîõ çýðýã õýëáýðýýð ã¿éöýòãýæ áàéõààð õýëýëöýí

òîõèð÷ýý.

Õàìòûí àæèëëàãààíû ýíý á¿õ õýëáýðèéã õýëýëöýýðèéí õîëáîãäîõ ç¿éë¿¿äýä

òîäîòãîñíîîñ ãàäíà õàìòûí àæèëëàãààã íýã áà îëîí æèëèéí òºëºâëºãººíèé ¿íäñýí

äýýð ÿâàãäàõààð äýýðõ õýëýëöýýðýýð òîãòæýý.

Äýýð äóðäñàí Õýëýëöýýðèéã áèåë¿¿ëýõäýý õî¸ð Àêàäåìè ýðäýì øèíæèëãýýíèé

õàìòûí àæèëëàãààã 1972 îè õ¿ðòýë õî¸ð æèëèéí, 1973 îíîîñ ãóðâàí æèëèéí, 1976

îíîîñ òàâàí æèëèéí òºëºâëºãººíèé ¿íäñýí äýýð òóñ òóñ ÿâóóëæ áàéíà.

Õî¸ð Àêàäåìèéí ýðäýì øèíæèëãýýíèé áàéãóóëëàãóóä 1967 îíîîñ ýõëýí

îäîî õ¿ðòýë òýãø ýðõòýé ñîëèëöîõ æóðìûí äàãóó æèë á¿ð ýðäýì øèíæèëãýýíèé

àæèëòíóóä ñîëèëöîæ áàéãàà áºãººä ¿¿íä óðò õóãàöààíû òîìèëîëòîîð æèëä

äóíäæààð 60 cap, áîãèíî õóãàöààíû òîìèëîëòîîð 60 äîëîî õîíîãîîð ñîëèëöîæ áàéíà.

1981 îíîîñ ýõëýí òýãø ýðõòýéãýýð õ¿ì¿¿ñ ñîëèëöîõ cap, äîëîî õîíîãèéí òîî ÷

íýìýãäýõ áîëíî.

Ýíý õýëáýð íü õàðèëöàí ñîíèðõñîí ñýäâýýð øèíæèëãýýíèé àæèë ÿâóóëàõ, ýðäýì

øèíæèëãýýíèé á¿òýýëèéí òóðøëàãà, óòãà çîõèîë, ýõ õýðýãëýãäýõ¿¿íòýé òàíèëöàõ,

òýð÷ëýí õî¸ð òàëûí õàìòûí àæèëëàãààíû òºëºâëºãººíä òóñãàãäñàí çîðèëòóóäûã

àìæèëòòàé áèåë¿¿ëýõýä õàìãèéí òààòàé áîëîìæ îëãîæ áàéíà.

1976-1980 îíû õàìòûí àæèëëàãààíû òºëºâëºãººíèé äàãóó ÁÍÌÀÓ-ûí ØÓÀ,

ÇÑÁÍÕÓ-ûí ØÓÀ-èéí õîîðîíä 24 øèéäâýðëýõ àñóóäàë 35 ñýäâýýð õàìòûí àæèëëàãàà

ÿâàãäàæ áàéãàà áºãººä ¿¿íýýñ áàéãàëèéí óõààíû ñàëáàðò 22, íèéãìèéí óõààíû

ñàëáàðò 13 ñýäýâ õàìðàãäàæ áàéíà.

57


Ìàíàé õî¸ð Àêàäåìèéí õàìòûí àæèëëàãààíû óëàìæëàëò õýëáýðèéí íýã áîë

õàìòàðñàí ýêñïåäèöè çîõèîí ÿâóóëäàã àæèë ìºí.

- ÇÕÓ-ûí Òºðèéí øàãíàëò, ÁÍÌÀÓ-ûí ØÓÀ-èéí ãàäààä ãèø¿¿í, ÁÏÌÀÓ-ûí

õºäºëìºðèéí ãàâúÿàíû óëààí òóãèéí îäîíò, àêàäåìè÷ À.Ë.ßíøèí, çºâëºëòèéí

íýðò ãåîëîãè÷ ýðäýìòýí Í.Ñ.Çàéöåâ, ÁÍÌÀÓ-ûí ØÓÀ-èéí ñóðâàëæëàã÷ ãèø¿¿í,

äîêòîð Á.Ëóâñàíäàíçàí íàðûí óäèðäñàí Ìîíãîë-Ǻâëºëòèéí ãåîëîãèéí õàìòàðñàí

ýêñïåäèöè;

- ÇÕÓ-ûï òºðèéí øàãíàëò, ñîöèàëèñò õºäºëìºðèéí áààòàð, ÁÍÌÀÓ-ûí ØÓÀèéí

ãàäààä ãèø¿¿í, ÁÍÌÀÓ-ûí «Àëòàí ãàäàñ» îäîíò, àêàäåìè÷ À.Ï.Îêëàäíèêîâ,

àêàäåìè÷ Á.Øèðýíäýâ, Ø.Íàöàãäîðæ íàðûí óäèðäñàí ò¿¿õ-ñî¸ëûí ýêñïåäèö¿¿ä 1967

îíîîñ

- ÁÍÌÀÓ-ûí «Àëòàí ãàäàñ» îäîíò, ÇÕÓ-ûí àêàäåìè÷ Å.Ì.Ëàâðåíêî, ÇÕÓ-ûí

àêàäåìè÷ Â.Å.Ñîêîëîâ, ÁÍÌÀÓ-ûí ØÓÀ-èéí ñóðâàëæëàã÷ ãèø¿¿í Ö.Äàâààæàìö,

ÁÍÌÀÓ-ûí ØÓÀ-èéí Åðºíõèé áà ñîðèëûí áèîëîãèéí õ¿ðýýëýíãèéí çàõèðàë,

áèîëîãèéí óõààíû äîêòîð Î.Øàãäàðñ¿ðýí íàðûí óäèðäñàí Ìîíãîë-Ǻâëºëòèéí

áèîëîãèéí õàìòàðñàí ýêñïåäèöè

- ÇÕÓ-ûí ØÓÀ-èéí ñóðâàëæëàã÷ ãèø¿¿í À.Ã.Âîëîãäèí, ÇÕÓ-ûí ØÓÀ-èéí

ñóðâàëæëàã÷ ãèø¿¿í òºðèéí øàãíàëò Ï.Ï.Òàòàðèíîâ, ãåîëîãèéí óõààíû äîêòîð

Ð.Áàðñáîëä íàðûí óäèðäñàí Ìîíãîë-Ǻâëºëòèéí ïàëåîíòîëîãèéí ýêñïåäèö¿¿ä

ÁÍÌÀÓ-ä 1969 îíîîñ òóñ òóñ àæèëëàñààð èðýâ.

Ãåîëîãèéí õàìòàðñàí ýêñïåäèöè íü ÁÍÌÀÓ-ûí íóòàã äýâñãýðèéí ãàçðûí

ãàäàðãóóãèéí òîãòîöûí ò¿¿õ, îðîí çàéí áàéðëàëûí ç¿é òîãòîë, ÷óõàë ÷óõàë àøèãò

ìàëòìàëûí ãàðëûã òîäîðõîéëîõòîé õîëáîãäñîí òîìîîõîí àæëûã õèéæ áàéíà.

Òóñ ýêñïåäèöèéí øèïæèëãýýíèé ãîë ¿ð ä¿íãýýñ îðîñ õýëýýð õýâëýñýí 30 áîòü

á¿òýýë, 4 òîì çóðàã, òóõàéëáàë «ÁÍÌÀÓ-ûí ãàçðûí ñòðàòèãðàôè áà òåêòîíèê» (1970);

«êàéíîçîé áà ìåçîçîéí ¿åèéí Áàðóóí ìîíãîëûí ãåîëîãè» (1970); «Ìîíãîë îðíû

õîâîð ìåòàëëûí ãðàíèòîèä» (1971), «Îíîëûí áîëîè á¿ñèéí òåêòîíèêèéí àñóóäëóóä»

(1971), «Õºâñãºëèéí ôîñôîðèäûí ñàâ ãàçàð» (1973), «ÁÍÌÀÓ-ûí ãàëò óóëûí ãàðàëòàé

õ¿äðèéí íýãäýë, ò¿¿íèé á¿òýö, ñòðàòèãðàôèéí áàéäàë» (1973), «ÁÍÌÀÓ-ûí íóòàã

äýâñãýðèéí òåêòîíèê (1974), «Ìîíãîëûí ìåçîçîéí áà êàéïîçîéí ¿åèéí òåêòîíèê

áà ñîðîíçîí÷ ëîë» (1975), «Ìîíãîëûí êàðáîí, ïåðìèéí ïàëåîíòîëîãèéí ¿íäýñëýë»

(1976), «Áàðóóí áîëîí õîéò ìîíãîëûí ãàçðûí á¿òýö äýõ áîðæèíëîã áà õ¿÷èëëýã

õýâøèë» (1975), «Ìîíãîëûí êàéíîçîéí ¿åèéí ëèòîëîãè» (1977), ìºí èëòãýë,

òàéëàíãóóäàä òóññàí çàðèì ïðàêòèê ñàíàë, íýýëò¿¿äèéã äóðäàæ áîëîõ þì.

Ïàëåîíòîëîãèéí õàìòàðñàí ýêñïåäèöè íü ïàëåîçîéí ¿åèéí äàëàéí àìüòàä

õèéãýýä, ìåçîçîé, êàéíîçîéí ¿åèéí ãàçðûí àìüòàä, òýð÷ëýí ìåçîçîéí áà êàéíîçîéí

¿åèéí öýíãýã óñíû àìüòäûã ñóäëàõ àæèë ÿâóóëæ áàéíà. Ýðòíèé àìüòàä òóõàéëáàë

äèíîçàâð, ñ¿¿í òýæýýëòýí áîëîí áóñàä àìüòíû òîìîîõîí áóëøìàëóóäûã íýýñýí íü

äýëõèé äàõèíàà øèíæëýõ óõààíû à÷ õîëáîãäîëòîé áîëñîí þì.

Ïàëåîíòîëîãèéí õàìòàðñàí ýêñïåäèöèéí ýðäýì øèíæèëãçýíèé àæëûí òàéëàí,

óðüä÷èëñàí ¿ð ä¿íã 7 áîòèîð õýâëýí íèéòýëñýí áàéíà. ¯¿íä: «Àìüòíû àéìàã áà

áèîñòðàòèãðàô» (1971), «Áàðóóí ìîíãîëûí íåîãåíû õèðñèéí çàðèì á¿ëãèéí òóõàé»

(1971), «Ìîíãîëûí ìåçîçîé áà êàéíîçîéí ¿å» (1974), «Ìîíãîëûí àøèãò ìàëòìàë,

àìüòàí, óðãàìàë» (1975), «Ìîíãîëûí ïàëåîíòîëîãè áà áèîñòðàòèãðàôè» (1976),

«Ìåçîçîé, êàéíîçîéí àìüòàí, óðãàìàë áèîñòðàòèãðàôè» (1977), çýðýã á¿òýýë¿¿ä

áîëíî.

Áèîëîãèéí õàìòàðñàí ýêñïåäèöè ÁÍÌÀÓ-ûí áàéãàëèéí íºõöºë, áèîëîãèéí

íººöèéí îëîí ÷óõàë àñóóäëûã ñóäëàæ áàéãàà áºãººä 19 áîòü á¿òýýëä øèíæèëãýýíèéõ

íü ¿ð ä¿í òóñãàëàà îëæýý. ¯¿íä: «ÁÍÌÀÓ-ûí øàâüæ» 5 áîòü (1972—1977), «ÁÍÌÀÓ-

58


ûí õîéò ãîâèéí öºë òàë» (1974) «ÁÍÌÀÓ-ûí ýêîñèñòåìèéí òàë öºëèéí á¿òýö.

äèíàìèê» (1977), «ÁÍÌÀÓ-ûí îé» (1978) çýðýã áîëíî.

Òóñ ýêñèåäèöè ìºí ÁÍÌÀÓ-ûí óðãàìàë, õºðñíèé çóðàã áýëòãýí õýâë¿¿ëñýí þì.

Ò¿¿õ ñî¸ëûí õàìòàðñàí ýêñïåäèöè ÁÍÌÀÓ-ûí íóòàã äýâñãýð äýýðõ õóó÷èí, øèíý

÷óëóó, õ¿ðýë, òºìðèéí ¿åèéã ñóäëàõ îëîí òàëò àæëûã ã¿éöýòãýæ áàéíà.

1978 îíä àêàäåìè÷ À.Ï.Îêëàäíèêîâûí õÿíàí çàññàí «Ìîíãîëûí àðõåîëîãè

áà óãñààòíû ç¿é» 39 íýðòýé õàìòûí ãàíö ñýäýâò çîõèîë íèéòëýãäñýí áºãººä ìºí

õàìòàðñàí ýêñïåäèöèä îðîëöäîã Ìîíãîë, Ǻâëºëòèéí çàðèì ýðäýìòíèé çîõèîñîí

íîì á¿òýýë ãàðàâ.

Õî¸ð Àêàäåìèéè õîîðîíä ýðäýìòäèéí òºëººëºã÷èä ñîëèëöîæ áàéäàã íü ÿëàíãóÿà

ìàíàé àêàäåìèéí õóâüä ñóóðü ñóäàëãààíû õýòèéè ÷èãëýë, øèéäâýðëýõ àñóóäëóóäûã

òºëºâëºõ, øèëæ ñîíãîõ, òýð÷ëýí øèíæëýõ óõààíûã óäèðäàõ, ò¿¿íèé îëîëòûã

¿éëäâýðëýëä íýâòð¿¿ëýõ, ýðäýì øèíæèëãýýíèé áîëîâñîí õ¿÷íèéã áýëòãýõ òàëààð

çºâëºëòèéí ØÓÀ-èéí áàÿëàã, îëîí òàëò òóðøëàãààñ ñóðàëöàæ õýðýãëýõýä îíöãîé à÷

õîëáîãäîëòîé áàéäàã þì.

Ñ¿¿ëèéí 20 øàõàì æèëèéí äîòîð çºâëºëòèéí òàëààñ 1962 îíä ÇÕÓ-ûí

ØÓÀ-èéí Ñèáèðèéí ñàëáàðûí òýðã¿¿ëýã÷äèéí ãàçðûí íýãä¿ãýýð îðëîã÷ äàðãà,

àêàäåìè÷ A.À.Òðîôèìóê òýðã¿¿òýé òºëººëºã÷èä, 1964 îíä ãàçàð ñóäëàõ óõààíû

ñàëáàðûí îðëîã÷ íàðèéí áè÷ãèéí äàðãà, ñóðâàëæëàã÷ ãèø¿¿í È.È.Ãîðñêèé, 1967

îíä ÇÕÓ-ûí ØÓÀ-èéí Òýðã¿¿ëýã÷ ãèø¿¿í àêàäåìè÷ À.À.Ãðîôèìóê, 1971 îíä

ÇÕÓ-ûí ØÓÀ-èéí íýãä¿ãýýð äýä åðºíõèéëºã÷, àêàäåìè÷ Ì.Ä.Ìèëëèîíøèêîâ,

òýðã¿¿ëýã÷ ãèø¿¿í Ï.Í.Ïîñïåëîâ íàðûí òýðã¿¿ëñýí òºëººëºã÷èä, 1974 îèä ÇÕÓûí

ØÓÀ-èéí Àëñ Äîðíîäûí Òºâèéí äàðãà, ÇÕÓ-ûí ØÓÀ-èéí ñóðâàëæëàã÷ ãèø¿¿í

À.Ï.Êàïèöà, 1975 îïä ÇÕÓ-ûí ØÓÀ-èéí òýðã¿¿ëýã÷ ãèø¿¿í Ë.Ì.Áðåõîâñêèé, 1975

îíä çºâëºëò Òàäæèêèéí ØÓÀ-èéí åðºíõèéëºã÷, ÇÕÓ-ûí ØÓÀ-èéí ñóðâàëæëàã÷

ãèø¿¿í Ì.Ñ.Àñèìîâ, Ǻâëºëò Êèðãèçèéí ØÓÀ-èéí åðºíõèéëºã÷, ÇÕÓ-ûí ØÓÀ-èéí

ñóðâàëæëàã÷ ãèø¿¿í Ê.Ê.Êàðàêååâ íàðûí òýðã¿¿ëñýí òºëººëºã÷èä, 1978 îíä ÇÕÓ-ûí

ØÓÀ-èéí Ñèáèðèéí ñàëáàðûí Áóðèàäûí ôèëèàëûí òýðã¿¿ëýã÷ ãèø¿¿í Ì.Ìîõîñîåâ

ìºí 1978 îíä ÇÕÓ-ûí ØÓÀ-èéí Ñèáèðèéí ñàëáàðûí Àëñ Äîðíîäûí ôèëèàëûí äàðãà

À.Ë.Ëîãà÷åâ òýðã¿¿òýé òºëººëºã÷èä òóñ òóñ ìàíàé Àêàäåìèä çî÷ëîí èðæýý.

ÇÕÓ-ûí ØÓÀ-èéí óðèëãààð 1963 îíä ÁÍÌÀÓ-ûí ØÓÀ-èéí ýðäýìòýí íàðèéí

áè÷ãèéí äàðãà, ñóðâàëæëàã÷ ãèø¿¿í ×.Ñýðýýòýð òýðã¿¿òýé òºëººëºã÷èä, 1965 îíä

ÁÍÌÀÓ-ûí ØÓÀ-èéí äýä åðºíõèéëºã÷ àêàäåìèê X.Öýðýâ, 1967 îíä ÁÍÌÀÓ-ûí

ØÓÀ-èéí åðºíõèéëºã÷. àêàäåìè÷ Á.Øèðýíäýâ, 1969 îíä ÁÍÌÀÓ-ûí ØÓÀ-èéí äýä

åðºíõèéëºã÷ àêàäåìèê X.Öýðýâ òýðã¿¿òýé òºëººëºã÷èä, 1970 îíä Â.È.Ëåíèíèé

ìýíäýëñíèé 100 æèëèéí îéä çîðèóëñàí ýðäýì øèíæèëãýýíèé ÷óóëãàíä îðîëöîõîîð

ØÓÀ-èéí åðºíõèéëºã÷ àêàäåìè÷ Á.Øèðýíäýâ òýðã¿¿òýé òºëººëºã÷èä, 1971 îíä

Ìîèãîëûí Àðäûí Õóâüñãàëûí 50 æèëèéí îéä çîðèóëñàí ýðäýì øèíæèëãýýíèé áàãà

õóðàëä îðîëöîõ ìºí Á.Øèðýíäýâ òýðã¿¿òýé òºëººëºã÷èä, 1972 îíä øèíæëýõ óõààíû

ñàëáàðò õàìòðàí àæèëëàõ òóõàé õýëýëöýýð õèéæ, òºëºâëºãººíä ãàðûí ¿ñýã çóðàõ

òºëººëºã÷èä, 1973 îíä ÇÕÓ-ûí ØÓÀ-èéí Àëñ Äîðíîäûí Òºâèéí ¿éë àæèëëàãààòàé

òàíèëöàõ òºëººëºã÷èä, 1974 îíä ÇÕÓ-ûí ØÓÀ áàéãóóëàãäñàíû 250 æèëèéí

áàÿð ¸ñëîëä îðîëöîõ àêàäåìè÷ Á.Øèðýíäýâ (òºëººëºã÷äèéí òýðã¿¿í), X.Öýðýâ,

Ø.Áèðà, Ï.Ëóâñàíäîðæ, Ã.Öýãìèä íàðûí á¿ðýëäýõ¿¿íòýé òºëººëºã÷èä, 1975 îíä

Ǻâëºëò Òàäæèê, Êàçàõ, Óçáåê, Êèðãèçèéí ØÓÀ-èéí ¿éë àæèëëàãààòàé òàíèëöàõ

òºëººëºã÷èä, 1976 îíä ÇÕÓ-ûí Ñèáèðèéí ñàëáàðûí Ýðõ¿¿ãèéí øèíæëýõ óõààíû

òºâèéí ¿éë àæèëëàãààòàé òàíèëöàõ òºëººëºã÷èä, 1977 îíä ñîöèàëèñò îðíóóäûí

ØÓÀ-èéí åðºíõèéëºã÷ íàðûí çºâëºë㺺íä îðîëöîõ òºëººëºã÷èä, 1978 îíä õîñð

39

Àðõåîëîãèÿ è ýòíîãðàôèÿ Ìîíãîëèè Ì. 1978 ã.

59


àêàäåìèéí øèíæëýõ óõààíû õàìòûí àæèëëàãààã öààøèä õºãæ¿¿ëýí, ºðãºòãºõ òàëààð

ñàíàë ñîëèëöîõ òºëººëºã÷èä òóñ òóñ ÇÕÓ-ä î÷ñîí áèëýý.

ÇÕÓ-ûí ØÓÀ-èéí 250 æèëèéí îéãîîð Ìîñêâà, Ëåíèíãðàä õîòóóäàä ÿâàãäñàí

áàÿð ¸ñëîëä îðîëöñîí ÁÍÌÀÓ-ûí ØÓÀ-èéí åðºíõèéëºã÷, àêàäåìè÷ Á.Øèðýíäýâ

òýðã¿¿òýé òºëººëºã÷èä, çºâëºëòèéí øèíæëýõ óõààíû îëîí ñàëáàðûí ãàðàìãàé

îëîëòûã ººðñäèéí í¿äýýð ¿çýæ, çºâëºëòèéí àêàäåìèéí óäèðäàõ õ¿ì¿¿ñ áîëîí ÇÕÓûí

ØÓÀ-èéí îéí áàÿð ¸ñëîëä îðîëöñîí äýëõèéí îëîí îðíû ýðäýìòýäòýé ñàíàë

áîäëîî ñîëèëöñîí áèëýý.

Ǻâëºëò Êàçàõ, Òàäæèê, Êèðãèç, Óçáåê óëñóóäûí ØÓÀ, òýð÷ëýí ÇÕÓ-ûí

ØÓÀ-èéí Àëñ Äîðíîäûí Òºâ, Ñèáèðèéí ñàëáàðûí Ýðõ¿¿, Áóðèàäûí ôèëèàëûí

¿éë àæèëëàãààòàé òàíèëöñàí íü Ǻâëºëòèéí øèíæëýõ óõààíû áàéãóóëëàãóóäûí

òóðøëàãûã ººðèéí îðíû øèíæëýõ óõààíû íýí ÷óõàë ñàëáàðóóäàä õýðýãëýõ ºðãºí

áîëîìæèéã ÁÍÌÀÓ-ûí ØÓÀ-ä îëãîñîí þì.

Ǻâëºëòèéí ýðäýìòýäòýé ÁÍÌÀÓ-ûí ØÓÀ-èéí àæèëòíóóäûí òîãòîîñîí õàðèëöàà

íü ýðäýì øèíæèëãýýíèé áàãà õóðàë, ñèìïîçèóìä óðüæ îðîëöóóëàõ, áè÷èã çàõèäëààð

õàðèëöàõ çýðýã õýëáýðýýð áàñ ÿâàãäñààð áàéíà.

1979 îíû áàéäëààð, ÁÍÌÀÓ-ûí ØÓÀ-èéí íýã õ¿ðýýëýí äóíäæààð ÇÕÓ-ûí ØÓÀèéí

3-ààñ 15 õ¿ðýýëýíòýé õîëáîî õàðèëöààòàé áàéãàà íü äýýð ºã¿¿ëñýí ç¿éëèéã

òîäîðõîé õàðóóëæ áàéíà.

ªíãºðñºí 20 æèëä íýãäñýí ä¿íãýýð ÁÍÌÀÓ-ûí ØÓÀ-èéí 600 àæèëòàí ÇÕÓ-ûí

ØÓÀ-èéí áàéãóóëëàãóóäàä ýðäýì øèíæèëãýýíèé äàäëàãà õèéæ, ÇÕÓ-ûí ØÓÀ, èõ,

äýýä ñóðãóóëèóäàä òóñ óëñûí 523 õ¿í äýä ýðäýìòíèé çýðýã, 58 õ¿í äîêòîðûí çýðýã òóñ

òóñ õàìãààëæýý.

ÁÍÌÀÓ-ûí ØÓÀ àõ ä¿¿ ñîöèàëèñò õýä õýäýí îðíû àêàäåìèóäòàé õàìòûí

àæèëëàãààãàà õºãæ¿¿ëýí ºðãºæ¿¿ëæ áàéíà. Ìàíàé øèíæëýõ óõààíû Àêàäåìè 1963

îíä ÁÍÀÃÓ-ûí ØÓÀ, Êóáûí ØÓÀ, 1966 îíä Áîëãàðûí ØÓÀ, Óíãàðûí ØÓÀ, 1969

îíä ×åõîñëîâàêèéí ØÓÀ, 1973 îíä Ïîëüøèéí ØÓÀ-òàé ýðäýì øèíæèëãýýíèé òàëààð

õàìòðàí àæèëëàõ õýëýëöýýðò òóñ òóñ ãàðûí ¿ñýã çóðñàí áèëýý.

Äýýðõ õýëýëöýýð¿¿ä ºíººäºð õ¿÷èí òºãºëäºð áàéãàà áºãººä òýäãýýðèéí ¿íäñýí

äýýð ñîöèàëèñò îðíóóäûí Øèíæëýõ óõààíû Àêàäåìèóäòàé àìæèëòòàé õàìòðàí

àæèëëàæ áàéíà. 1981-1985 îíû õîîðîíä õàìòðàí àæèëëàõ òàëààð àõ ä¿¿ ñîöèàëèñò

îðíû øèíæëýõ óõààíû àêàäåìèóäòàé õèéæ áóé õýëýëöýýðò ãàðûí ¿ñýã çóðæ áàéíà.

Õýëýëöýýðèéí ¿íäñýí çààëòóóäûã ìàíàé àêàäåìèóä íü õî¸ð æèëèéí áîëîí îëîí

æèëèéí òºëºâëºãººíèé ¿íäñýí äýýð õýðýãæ¿¿ëýí áèåë¿¿ëæ áàéíà.

Áîëãàðûí ØÓÀ, Óïãàðûí ØÓÀ, ÁÍÀÃÓ-ûí ØÓÀ, Ïîëüøèéí ØÓÀ,

×åõîñëîâàêèéí ØÓÀ, Êóáûí ØÓÀ, òýð÷ëýí Ñîöèàëèñò Âüåòíàìûí íèéãìèéí

óõààíû óëñûí õîðîî áà øèíæëýõ óõààíû òºâòýé, ÁÍÌÀÓ-ûí ØÓÀ-èéí õàìòðàí

àæèëëàæ áàéãàà ãîë õýëáýð íü ýðäýìòäèéã òýãø ýðõòýéãýýð ñîëèëöîõ, õàðèëöàí

ñîíèðõñîí ñýäâýýð ýðäýì øèíæèëãýýíèé õàìòàðñàí ñóäàëãàà õèéõ, øèíæëýõ óõààíû

àðãà õýìæýýíä òºëººëºã÷èä õàðèëöàí óðüæ îðîëöóóëàõ, ýðäýì øèíæèëãýýíèé íîì

õýâëýë, áóñàä ìàòåðèàë ñîëèëöîõ çýðýã õýëáýð þì.

ÁÍÌÀÓ-ûí ØÓÀ áàéãóóëàãäñàíààñ õîéøõè õóãàöààíä ìàíàé îðîíä Ïîëüøèéí

ØÓÀ-èéí ýðäýìòýí íàðèéí áè÷ãèéí äàðãà Ã. ßáëîíüñêè òýðã¿¿òýé òºëººëºã÷èä

1962 îíä, ×åõîñëîâàêèéí ØÓÀ-èéí îðëîã÷ äàðãà Ê.Øèøêà òýðã¿¿òýé òºëººëºã÷éä

1962 îíä, Ïîëüøèéí ØÓÀ-èéí åðºíõèéëºã÷ àêàäåìè÷ ß.Ãðîøêîâñêè òýðã¿¿òýé

òºëººëºã÷èä 1969 îíä, Óíãàðûí ØÓÀ-èéí õ¿ðýýëýíãèéí çàõèðàë Ä.Ñèãåòè òýðã¿¿òýé

òºëººëºã÷èä 1971 îíä, ×åõîñëîâàêèéè ØÓÀ-èéí òýðã¿¿ëýã÷ ãèø¿¿í È.Êðàòîõâèë

òýðã¿¿òýé òºëººëºã÷èä 1972 îíä, Êóáûí ØÓÀ-èéí ýðäýìòýí íàðèéí áè÷ãèéè äàðãà,

Ë.Ôèðäàíäèñ òýðã¿¿òýé òºëººëºã÷èä 1972 îíä, ÁÍÀÃÓ-ûí ØÓÀ-èéí åðºíõèé

60


ýðäýìòýí íàðèéí áè÷ãèéí äàðãà, àêàäåìè÷ Ê. Ãðîòå òýðã¿¿òýé òºëººëºã÷èä 1972

îíä, Ïîëüøèéí ØÓÀ-èéí ýðäýìòýí íàðèéí áè÷ãèéí äàðãà ßí Êà÷ìàðåê òýðã¿¿òýé

òºëººëºã÷èä 1973 îíä Ïîëüøèéí ØÓÀ-èéí îðëîã÷ ýðäýìòýí íàðèéí áè÷ãèéí äàðãà

Ò.Îðëîâñêè òýðã¿¿òýé òºëººëºã÷èä 1975 îíä, Áîëãàðûí ØÓÀ-ûí åðºíõèéëºã÷

àêàäåìè÷ À.Áàëåâñêè òýðã¿¿òýé òºëººëºã÷èä 1976 îíä, Óíãàðûí ØÓÀ-èéí

îðëîã÷ åðºíõèé ýðäýìòýí íàðèéí áè÷ãèéí äàðãà äîêòîð Èøòâàí Ëàíã òýðã¿¿òýé

òºëººëºã÷èä 1976 îíä, Ãåðìàíû ØÓÀ-èéè åðºíõèéëºã÷ àêàäåìè÷ Ã.Êëàðå òýðã¿¿òýé

òºëººëºã÷èä 1976 îíä, Ñîöèàëèñò Âüåòíàìûí íèéãìèéí óõààíû óëñûí õîðîîíû

îðëîã÷ äàðãà Í.Íãèà òýðã¿¿òýé òºëººëºã÷èä 1976 îíä, ×åõîñëîâàê, Ïîëüøèéí ØÓÀèéí

òºëººëºã÷èä 1980 îíä òóñ òóñ çî÷èëñîí áàéíà.

Ò¿¿íýýñ ãàäíà àõ ä¿¿ ñîöèàëèñò îðíóóäûí ØÓÀ, çàðèì íýðò ýðäýìòíýý òóñ òóñûí

àêàäåìèéí ãàäààä ãèø¿¿íýýð õàðèëöàí ñîíãîäîã çàíøèë òîãòîæ áàéíà.

ÁÍÌÀÓ-ûí ØÓÀ-èéí ãàäààä ãèø¿¿íýýð 1961 îíä ÇÕÓ-ûí ãàðàìãàé ôèçèê÷,

ìàòåìàòèê÷ àêàäåìè÷ Ì.Â.Êåëäûø, òóéë ñóäëàà÷ íýðò ýðäýìòýí àêàäåìè÷

Å.Ê.Ôåäîðîâ, Õÿòàäûí óòãà çîõèîë ñóäëàà÷ Ãî-Ìî-Æî, Ïîëüøèéí ôèëîñîôè÷ Òàäåóø

Êîòàðáèíüñêè, Óíãàðûí ìîíãîë÷ ýðäýìòýí àêàäåìè÷ Ëàéîø Ëèãåòè, Óíãàðûí

ôèçèê÷, àêàäåìè÷ Ëàéîø ßíîøè, Ýíýòõýãèéí ôèëîñîôè÷ Ñàðâàïàëëè Ðàäõàêðèøíàí

íàð, 1967 îíä Ǻâëºëòèéí ò¿¿õ÷ àêàäåìè÷ Å.Ì.Æóêîâ, 1969 îíä Àìåðèêèéí ýðäýìòýí

Äîðíî äàõèíû ñóäëàà÷ 0.Ëàòòèìîð, 1974 îíä Áîëãàðûí íýðò ôèçèê÷ àêàäåìè÷

À.Áàëåâñêè, ×åõîñëîâàêèéí íýðò ýðäýìòýí àêàäåìè÷ ß.Êîæåøíèê, Ãåðìàíû

íýðò õèìè÷ àêàäåìè÷ Ã.Êëàðå, Ïîëüøèéí íýðò õèìè÷ àêàäåìè÷ Â.Òøåáÿòîâñêè,

Ǻâëºëòèéí íýðò àðõåîëîãè÷ àêàäåìè÷ À.Ï.Îêëàäíèêîâ, Ǻâëºëòèéí íýðò ãåîëîãè÷

àêàäåìè÷ À.Ë.ßíøèí íàð, 1975 îíä Ïîëüøèéí íýðò ò¿¿õ÷ àêàäåìè÷ Ã.ßáëîíüñêè,

1978 îíä Ǻâëºëòèéí ãàðàìãàé ýðäýìòýí íýðò ôèçèê÷ àêàäåìè÷ À.Ï.Àëåêñàíäðîâ íàð

òóñ òóñ ñîíãîãäæýý.

Mºí Ìîíãîëûí ýðäýìòýä ÇÕÓ-ûí ØÓÀ ñîöèàëèñò áóñàä îðîí, ãàäààäûí çàðèì

îðíû øèíæëýõ óõààíû áàéãóóëëàãûí ãàäààä ãèø¿¿íýýð ñîíãîãäæýý.

Àêàäåìè÷ Á.Øèðýíäýâ 1964 îíä Óíãàð, 1966 îíä ÇÕÓ, 1973 îíä ×åõîñëîâàê,

1974 îíä ÁÍÀÃÓ, Ïîëüø, 1976 îíä Áîëãàð óëñûí ØÓÀ-èóäûí ãàäààä ãèø¿¿íýýð 1970

îíä Àíãëèéí Ëèäèñèéí èõ ñóðãóóëèéí óòãà çîõèîëûí õ¿íäýò äîêòîðîîð òóñ òóñ

ñîíãîãäñîí þì.

̺í Àêàäåìè÷ Ø.Öýãìèä 1963 îíä Á¿õ Õîëáîîòûí ãàçàðç¿éí íèéãýìëýãèéí

ñóðâàëæëàã÷ ãèø¿¿íýýð, àêàäåìè÷ Ö.Òîéâãîî 1967 îíä Á¿õ Õîëáîîòûí Ëåíèíèé

íýðýìæèò ÕÀÀ àêàäåìèéí æèíõýíý ãèø¿¿íýýð, àêàäåìè÷ Á.Ðèí÷åí 1970 îíä

Óíãàðûí ØÓÀ-èéí õ¿íäýò ãèø¿¿íýýð òóñ òóñ ñîíãîãäæýý.

ÁÍÌÀÓ-ûí ØÓÀ-èéí îëîí óëñûí øèíæëýõ óõààíû õàðèëöààíû íýã õýëáýð áîë

ñîöèàëèñò îðíóóäûí àêàäåìèóäûí îëîí òàëûí õàìòûí àæèëëàãààíä îðîëöîæ áàéãàà

ÿâäàë þì.

ÁÍÌÀÓ-ûí ØÓÀ äîîð äóðäñàí ñýäâ¿¿äýýð îëîí òàëûí øèéäâýðëýõ àñóóäëûí

êîìèññûí àæèëä îðîëöîæ áàéíà. ¯¿íä: «Àóãàà èõ Îêòÿáðèéí õóâüñãàë áà ò¿¿íýýñ

õîéøõè ñîöèàëèñò õóâüñãàëóóäûí ò¿¿õ», «ÝÇÕÒÇ-èéí ãèø¿¿í îðíóóäûí óëñ àðäûí

àæ àõóéã áîëîâñðîíãóé áîëãîõ, òºëºâëºõ, óäèðäàõ àñóóäëóóä», «Äýëõèéí õóâüñãàëò

¿éë ÿâöàä àæèë÷èí àïãèéí îðîëöîî», «Äýëõèéí ñîöèàëèñò ñèñòåì», «Äýëõèéí óòãà

çîõèîëûí õºãæëèéí ç¿é òîãòîë» «Äýëõèéí õî¸ð ñèñòåì çýðýãöýí îðøèæ áàéãààòàé

õîëáîãäñîí ¿çýë ñóðòëûí òýìöëèéí àñóóäëóóä», «Ãåîñèíêëèíàëûí ¿éë ÿâö áà ãàçðûí

ãàäðàãûí òîãòîö á¿ðäýë», «Äýëõèéí õî¸ðäóãààð äàéíû òîâ÷ ò¿¿õ» çýðýã ñýäâýýð îðæ

áàéãàà þì.

ÁÍÌÀÓ-ûí ØÓÀ-èéí ò¿¿õèéí õ¿ðýýëýí «Àóãàà èõ Îêòÿáðü áà êàïèòàëèñò áóñ

õºãæëèéí òóðøëàãà», «Àæèë÷èí àíãè áà ÷ºëººëºãäñºí îðíóóä õºãæëèéí çàìàà

61


ñîíãîæ àâàõûí òºëºº òýìöýë (ò¿¿õýí ñóðãàìæ õèéãýýä îð÷èí ¿åèéí àñóóäëóóä)»

ñýäâ¿¿äèéí çîõèöóóëàã÷ààð, õýë çîõèîëûí õ¿ðýýëýí «Êàïèòàëèñò õºãæëèéí øàòûã

àëãàññàí óëñ ò¿ìíèé ¿íäýñíèé óòãà çîõèîë á¿ðýëäýí òîãòîõ îíöëîã» ñýäâèéí

çîõèöóóëàã÷ààð òóñ òóñ àæèëëàæ áàéíà.

Îëîí òàëûí õàìòûí àæèëëàãààíû òºëºâëºãºº, ïðîãðàììûí õ¿ðýýíä ÿâàãäàæ áóé

òºðºë á¿ðèéí àðãà õýìæýýíä òóñ àêàäåìèéí îëîí àðâàí ýðäýìòýí îðîëöîæ áàéãàà

þì.

Ôðàíö, Àíãëè, ßïîí, Ýíýòõýã, Ôèíëÿíäè, ÀÍÓ áîëîí áóñàä îðèû çàðèì ýðäýìòýä

ÿëàíãóÿà ìîíãîë÷ ýðäýìòýí íàðòàé òîãòîîñîí ýðäýì øèíæèëãýýíèé õîëáîî õàðèëöàà

ºðãºæñººð áàéíà.

Ìàíàé îðíû ýðäýì øèíæèëãýýíèé áàéãóóëëàãà, ýðäýìòýä «Ìîíãîë÷ ýðäýìòäèéí

áàéíãûí Õîðîî», «Ò¿¿õèéí óõààíû îëîí óëñûí Õîðîî», «Òºâ Àçèéí ñî¸ë-èðãýíøëèéã

ñóäëàõ îëîí óëñûí êîìèññ», «Îëîè óëñûí íèéãýì ñóäëàëûí (ñîöèîëîãèéí), õîëáîî»,

«Îëîí óëñûí ôèëîñîô÷äûí õîëáîî», «Íèéãìèéí óõààíû ìýäýýëëèéí îëîí óëñûí

ñèñòåì» çýðýã äýëõèéí îëîí áàéãóóëëàãûí ãèø¿¿íýýð àæèëëàæ áàéíà.

Ñ¿¿ëèéí 20 æèëèéí äîòîð Ìîíãîëûí 500 ãàðóé ýðäýìòýä ñîöèàëèñò áîëîí

äýëõèéí áóñàä îðîíä çîõèîãäñîí îëîí óëñûí 320 ãàðóé èõ õóðàë, ñèìïîçèóì, ýðäýì

øèíæèëãýýíèé áàãà õóðàë, ñåìèíàðò îðîëöæýý.

1961—1980 îíä ÁÍÌÀÓ-ä îëîí óëñûí õýä õýäýí èõ, áàãà õóðàë áîëîâ. Òóõàéëáàë:

Ìîíãîë÷ ýðäýìòíèé àíõäóãààð èõ õóðàë 1959 îíä, õî¸ðäóãààð íü 1970 îíä, ãóðàâäàõü

íü 1976 îíä òóñ òóñ áîëñíîîñ ãàäíà «¯éëäâýðëýõ õ¿÷íèé õºãæèë, áàéðøèë» (1971),

«Òºâ Àçèéí ñî¸ë èðãýíøèëä í¿¿äýë÷íèé îðóóëñàí õóâü íýìýð» (1973), «Êàïèòàëèñò

áóñ õºãæëèéí çàì» (1974), «Àóãàà èõ Îêòÿáðü áà îëîí óëñûí øèíý ìàÿãèéí

õàðèëöàà» (1977), «Àæèë÷èí àíãè áà ÷ºëººëºãäñºí îðíóóä õºãæëèéí çàìàà ñîíãîæ

àâàõûí òºëºº òýìöýë». (1978), «Êàïèòàëèñò õºãæëèéí øàòûã àëãàññàí àðä ò¿ìíèé

¿íäýñíèé óòãà çîõèîë á¿ðýëäýí òîãòîõ îíöëîã» (1980) ñýäâ¿¿äýýð îëîí óëñûí

ýðäýì øèíæèëãýýíèé áàãà õóðàë õèéæ, áóñàä óóëçàëò, çºâëºë㺺í çîõèîí ÿâóóëñàí

áºãººä ÿëàíãóÿà ÝÇÕÒÇ-èéí ãèø¿¿í îðíóóäûí øèíæëýõ óõààí-òåõíèêèéí õàìòûí

àæèëëàãààíû òºëºâëºãººíèé äàãóó îëîí àðãà õýìæýý çîõèîãäñîîð èðýâ.

VI

ÁÍÌÀÓ-ûí ØÓÀ-èéí ýðäýì øèíæèëãýýíèé

¿éë àæèëëàãàà

ÁÍÌÀÓ-ûí ØÓÀ-èéí õ¿ðýýëýíã¿¿äèéí õàìò îëîí ìîíãîëûí àðä ò¿ìíèé ò¿¿õ,

óòãà çîõèîë, óðëàã, ñî¸ë, ýäèéí çàñãèéã ñóäëàõ, ñîöèàëèçìä äýâøèí îðñîí òóñ îðíû

êàïèòàëèñò áóñ õºãæëèéí çàìûí òóðøëàãûã ò¿¿õ, ýðõ, ôèëîñîôè, ýäèéí çàñãèéí

¿¿äíýýñ îíàëûí õóâüä íýãòãýí ä¿ãíýõ, óëñ àðäûï àæ àõóéä çîõèñòîé àøèãëàõ

çîðèëòûí ¿¿äíýýñ ýðäýñ, ò¿¿õèé ýä, óñ óðãàìàë, àìüòíû íººöèéã ñóäëàõ, îð÷èí ¿åèéí

øèíæëýõ óõààí-òåõíèêèéí îëîëòûã ïðàêòèêò íýâòð¿¿ëýõ, òýð÷ëýí áàéãàëü îð÷íûã

õàìãààëàõ òàëààð îëîí òàëûí ýðäýì øèíæèëãýýíèé àæèë ÿâóóëæ áàéíà.

Ñóäàëãàà øèíæèëãýýíèé àæëûí ÷èãëýëèéã ñîíãîæ àâàõ ÿâäàë íü áàéãàëü, íèéãýì

áà òåõíèêèéí óõààíû òàëûí øèéäâýðëýõ àñóóäàë, ñýäâèéí îíöëîãèéã òàéëáàðëàõ

íèéãýì-ýäèéí çàñãèéí õýðýãöýýãýýð þóíû ºìíº òîäîðõîéëîãäîæ áóé þì. Ó÷èð èéìä

ñóäàëãàà øèíæèëãýýíèé øèéäâýðëýõ àñóóäàë áà ñýäâ¿¿äèéí íýð, áóñàä îðíû ýðäýì

øèíæèëãýýíèé áàéãóóëëàãóóäàä øèéäâýðëýãäýæ áóé ìºí àæëûí ñýäýâòýé íýð íü

àäèë áàéâàë áóñàä îðîíä õèéæ áóé ç¿éëèéã õóóëàí äàâòàæ áàéíà õýìýýí îéëãîâîë

òóéëûí ýíä¿¿ðýë áîëíî. ¯¿íä çºâõºí õàìãèéí ìýäýýæèéí æèðèéí õýäýí æèøýýã

62


äóðäàõàä õàíãàëòòàé áîëíî. ¯¿íä: Ìàðêñèñò ò¿¿õèéí óõààí àëü íýã àðä ò¿ìíèé

òîäîðõîé ò¿¿õèéã åðºíõèé îíîëûí ç¿é òîãòëûí ¿¿äíýýñ ñóäëàõûí çýðýãöýýãýýð áàñ

òóõàéè îðíû íèéãìèéí àëü íýã áàéãóóëëûí õºãæèëä òîõèîëäîæ áàéñàí ò¿¿õýí ¿éë

ÿâäàë, ¿çýãäëèéí îíöëîãèéã èëð¿¿ëäýã.

Ò¿¿í÷ëýí õýë, óòãà çîõèîë, óðëàãèéí àñóóäëûã àõ ä¿¿ îðíóóäàä íýãýíò ã¿è

ã¿íçãèé, ºðãºí öàð õ¿ðýýòýé ñóäëàæ áàéäàã òóë ýäãýýð àñóóäëûã ìàíàé íºõöºëä

ñóäëàõ íü äàðóé ãàäààäûí ýðäýìòäèéí õýäèéíýý õèé÷èõñýí ç¿éëèéã äàõèí äàâòñàí

õýðýã ìýòýýð ¿çýæ áàéãàà íü áàñ ë ýíä¿¿ðëèéí íýã áîëíî.

Ýðäñèéí áîëîí áèîëîãèéí íººöèéí ¿¿ñýë áà áàéðøëûí ç¿é òîãòîë, àëü íýãýí

òîäîðõîé îðíû õºðñ-öàã óóðûí íºõöºëèéí îíöëîã áàñ ò¿¿í÷ëýí øèíæëýõ óõààíòåõíèêèéí

äýâøëèéí îëîëòûã õýðýãëýõ îíîâ÷òîé àðãà çàìûã õàéõòàé õîëáîãäñîí

àñóóäëóóäûã çààâàë îðîí òóñ á¿ðò õèéõ àëáàã¿éí ó÷èð íü ýäãýýð àñóóäëóóäûã áóñàä

îðíóóäàä øèéäñýí áà øèéäñýýð áàéãààãààñ áîëæ áóé õýðýã õýìýýí îéëãîõ ÿâäàë íü

ÿìàð ÷ ¿íäýñã¿é áºãººä ¿íýõýýð áîë÷èìã¿é õýðýã þì.

Àëü ÷ îðîíä àðãàã¿é çààâàë øèéäâýðëýâýë çîõèõ ìàòåìàòèê áà ôèçèêèéí

òàëààðõè îíîëûí áîëîí õàâñðàãà ñóäàëãààíóóä íü àêàäåìèéí áàéãóóëëàãóóäûí

òºëºâëºãººíä çààâàë îðæ áàéõ ¸ñã¿é, ìýòýýð ¿çäýãèéã øèíæëýõ óõààí-òåõíèêèéí

õóâüñãàëûí ¿å áîëñîí ìàíàé ýðèíä ÿàãààä ÷ õ¿ëýýí çºâøººð÷ áîëîõã¿é þì.

Áàéãàëü, íèéãýì áà òåõíèêèéí òàëààðõè àñóóäëóóäûã ìàðêñèñò-ëåíèíèñò,

ìàòåðèàëèñò äèàëåêòèêèéí îíîëûí áàéð ñóóðèíààñ ñóäëàõ íü ñîöèàëèñò õàìòûí

íºõºðëºëèéí îðíóóäûí øèíæëýõ óõààíû ãîë øèíæ ÷àíàð íü ìºí þì.

Åðºíõèé îíîëûí àðãà ç¿éí ¿íäýñ áà òîäîðõîé çîðèëòûã øèéäâýðëýõ ¿íäñýí äýýð

íèéãýì, áàéãàëü áà òåõíèêèéí øèíæëýõ óõààíû òàëààð òîäîðõîé ñóäàëãàà ÿâóóëàõààð

íàìààñ äýâø¿¿ëñýí çîðèëòóóäûã ã¿éöýòãýäýã îíîëûí áà õàâñðàãà ñóäàëãàà íü

õîîðîíäîî ñàëøã¿é õàðèëöàí õîëáîîòîé áàéäàã òóõàé àñóóäëûã ìàíàé îðíû õ¿í

àìûí çàðèì õýñãèéí äóíä ºðãºí òàéëáàðëàõààð òºëºâëºãººí人 òóñãàí îðóóëáàë

çîõèíî.

Ìàíàé îðîíä ýðäýì øèíæèëãýýíèé àæëûã òàâàí æèëèéí òºëºâëºãººíèé äàãóó

ÿâóóëæ èðñýí áºãººä îäîî ÷ ÿâóóëæ áàéíà.

Ýðäýì ñóäëàëûí àæëûí ÷èãëýëèéã ñîíãîí àâàõäàà áàéãàëü, íèéãýì, òåõíèêèéí

óõààíû ºðãºí õ¿ðýýòýé áºãººä ò¿¿õýí õºãæëèéí òóõàéí ¿åä õàìãèéí èðýýä¿éòýé

øèéäâýðëýõ àñóóäàë, ñýäâ¿¿äýä àíõààðëàà ÷èãë¿¿ëäýã áèëýý.

Ýðäýì øèíæèëãýýíèé àæëûã òºëºâëºõ人 íèéãýì-ýäèéí çàñãèéí õºãæëèéí ýí

òýðã¿¿íèé øààðäëàãà, íàìààñ äýâø¿¿ëñýí õîéøëóóëøã¿é çîðèëòóóä, ÇÕÓ-ä ýðäýì

øèíæèëãýýíèé àæëûã òºëºâëºæ áàéãàà òóðøëàãà, øèíæëýõ óõààí-òåõíèêèéí

äýâøëèéí åðºíõèé õàíäëàãà çýðãèéã çààâàë àíõààðäàã áºãººä õîéøèä ÷ èéíõ¿¿

àíõààðàõ áîëíî.

Ìàðêñèçì-ëåèèíèçìèéã ¿íäýñëýã÷ íàðûí á¿òýýë, ÇÕÓÊÍ, ÌÀÕÍ áîëîí àõ ä¿¿

êîììóíèñò, àæèë÷íû íàìóóäûí õóðëûí øèéäâýð¿¿ä áîëîí ÌÀÕÍ-ûí Òºâ Õîðîîíîîñ

íàìûí ¿çýë ñóðòëûí àæëûã äýýøë¿¿ëýõ òàëààð àâ÷ ÿâóóëñàí àðãà õýìæýýí¿¿äèéã

íèéãýì ñóäëàã÷ ýðäýìòäýýñ ñóð÷ ñóðàëöäàã íü íèéãìèéí óõààíûã òóñ îðîíä

õºãæ¿¿ëýõýä àñàð èõ íºëºº ¿ç¿¿ëæ áàéäàã þì.

Ê.Ìàðêñ, Ô.Ýíãåëüñ íàðûí 3 áîòü øèëäýã á¿òýýë, Â.È.Ëåíèíèé 35 áîòü çîõèîëûã

ìîíãîëîîð îð÷óóëæ õýâëýñýí, òýð÷ëýí 1960 îíä õóðàëäñàí êîììóíèñò, àæèë÷íû

íàìóóäûí òºëººëºã÷äèéí çºâëºë㺺í, ÇÕÓÊÍ-ûí XX—XXV èõ õóðëûí áàðèìò

áè÷èã, Ë.È.Áðåæíåâèéí õýëñýí ¿ã, èëòãýë¿¿ä, «ÌÀÕÍ-ûí èõ, áàãà õóðàë, Íàìûí Òºâ

Õîðîîíû á¿ãä õóðëûí òîãòîîë» õýìýýõ õýâëýë, ÌÀÕÍ, ÁÍÌÀÓ-ûí ò¿¿õèéí áàðèìò

áè÷ã¿¿ä, Ä.Ñ¿õáààòàð, Þ.Öýäýíáàë íàðûí á¿òýýëèéã õýâëýí íèéòýëñýí íü ¿ëýìæ èõ

à÷ õîëáîãäîëòîé áîëîâ.

63


Ñóäàëãààíûõàà àæëûí ¿çýë ñóðòàë-îíîëûí õýìæýýã áàéíãà äýýøë¿¿ëýõ, ìàíàéä

õàðø õºðºíãºòíèé ¿çýë ñóðòëûí ýñðýã õèéõ òýìöëýý õ¿÷òýé áîëãîõ, ñîöèàëèñò

¿éëäâýðëýëèéí õàðèëöààã áîëîâñðîíãóé áîëãîõ àñóóäëûã ñóäëàí íýãòãýí ä¿ãíýõ

çîðèëòóóäûã ìàíàé íàìààñ íèéãýì ñóäëàã÷ ýðäýìòäèéí ºìíº äýâø¿¿ëýí òàâüæ

áàéíà.

1962 îíä õóðàëäñàí ÌÀÕÍ-ûí Òºâ Õîðîîíû III á¿ãä õóðëààð Ä.Òºìºð-Î÷èðûí

¿íäñýðõýã íàìûí ýñðýã õàíäñàí ¿éë àæèëëàãààã, ÌÀÕÍ-ûí Òºâ Õîðîîíû 1963 îíû XII

ñàðûí á¿ãä õóðëààð Ë.Öýíäèéí ¿íäñýðõýõ, ýðõ òóøààë õººöºëäºã÷ ¿éë àæèëëàãààã,

ÌÀÕÍ-ûí Òºâ Õîðîîíû 1964 îíû XII ñàðûí VI á¿ãä õóðëààð Ëîîõóóç, Íÿìáóó, íàðûí

çýðýã õàãàëàí áóòàðãàã÷ á¿ëýãëýëèéã èëð¿¿ëñýí ÿâäàë íèéãìèéí óõààíû ñàëáàð äàõü

ýðäýì øèíæèëãýýíèé àæëûí ¿çýë ñóðòàë-îíîëûí õýìæýýã èõýýõýí äýýøë¿¿ëñýí þì.

1963 îíû 1 ñàðä õóðàëäñàí ¿çýë ñóðòëûí àæèëòíû óëñûí çºâëºë㺺í äýýð í.

Þ.Öýäýíáàë õýëñýí ¿ãýíäýý:

«¯íäñýðõýõ ¿çëèéí õîð íýâò øèíãýñýí Òºìºð-Î÷èð ò¿¿õýí äýõ îëîí ò¿ìíèé

ðîëèéã èäåàëèñò áàéð ñóóðèíàà ¿íýëæ, ×èíãèñ õààíûã òýíãýðò òóëòàë ºð㺺ä, öóñ

óðñãàñàí òýð áàéëäàí äàãóóëàã÷èéã òàõèí ø¿ò¿¿ëýõ ãýæ îðîëäñîí þì» 40 ãýæ õýëñýí

áèëýý.

Ìàðêñèñò-ëåíèíèñò îíîë áà ÌÀÕÍ-ûí èõ õóðàë, Íàìûí Òºâ Õîðîîíû á¿ãä

õóðëûí øèéäâýðèéã íèéãýì ñóäëàà÷ ýðäýì øèíæèëãýýíèé àæèëòàí íàð óäèðäëàãà

áîëãîí, Íàìûí Òºâ Õîðîîíû óäàà äàðààãèéí á¿ãä õóðëààð èë÷ëýãäñýí Ä.Òºìºðî÷èð,

Ë.Öýíä, Ëîîõóóç, Íÿìáóó íàðûí á¿ëýãëýë áîëîí ò¿¿íèé õàíü õàìñààòàí íàðûí

íàìûí ýñðýã ¿éë àæèëëàãààíû õîð óðøãèéã çàð÷èìòàé èë÷ëýí ø¿¿ìæèëñýí íü ýðäýì

øèíæèëãýýíèé àæëûí îíîëûí ò¿âøèíã áàéíãà äýýøë¿¿ëæ èðëýý.

Õºðºíãºòíèé ¿çýë ñóðòàë áà ìàîèçìûã ø¿¿ìæëýõ ÿâäàë íü íèéãìèéí øèíæëýõ

óõààíûã öààøèä õºãæ¿¿ëýõýä èýí èõ à÷ õîëáîãäîëòîé áàéãàà þì.

Íèéãìèéí óõààíû öààøäûí õºãæèëä õºðºíãºòíèé ¿çýë áîäëûã èëýðõèéëýã÷

Àìåðèêèéí ñóäëàà÷ Äæ. Ìåðôè, Ðóïèí íàð áîëîí ìàîãèéí äýýðýíã¿é ¿çýëòí¿¿äýýñ

ÁÍÌÀÓ-ûí ò¿¿õ, ìàíàé îðíû ñîöèàëèñò áàéãóóëàëòûí áîäèò îëîëò, àìæèëò,

Ìîíãîë-Ǻâëºëòèéí àðä ò¿ìíèé àõ ä¿¿ãèéí ýâäýðøã¿é íàéðàìäëûã ãóéâóóëàí

ã¿òãýñíèéã ìàíàé íèéò ñóäëàà÷ íàð èë÷èëæ èðñýí áºãººä èë÷èëñýýð áàéíà.

Ìàíàé íèéãýì ñóäëàà÷äûí ò¿¿õ, ýäèéí çàñàã, ôèëîñîôèéí çýðýã á¿òýýë¿¿äýä

ò¿¿õ, àæ àõóé, Ìîíãîëûí àðä ò¿ìíèé ºíãºðñºí ¿åèéí ñî¸ë-èðãýíøëèéí ãîë

àñóóäëóóä, àóãàà èõ îêòÿáðèéí íºëººí äîð àðäûí õóâüñãàëààð ýõýëñýí Ìîíãîëûí

øèíýõýí ò¿¿õ òóñãàëàà îëñîí þì.

Íèéãìèéí óõààíû ÿíç á¿ðèéí ñàëáàðûí ìýðãýæèëòí¿¿äèéí õàìòûí õ¿÷ýýð õýä

õýäýí ÷óõàë àñóóäëûã öîãöîëáîðëîí, îëîí òàëààñ íü õ¿÷ õàâñðàí ñóäëàæ áàéãààã

òýìäýãë¿¿øòýé þì. ¯¿íä æèøýýëáýë: ìàíàé ò¿¿õ÷, ýäèéí çàñàã÷ ôèëîñîôè÷èä

áîëîí áóñàä íèéãýì ñóäëàà÷äûí á¿òýýëä àðäûí õóâüñãàë áà êàïèòàëèçìûã àëãàñàí

ôåîäàëèçìààñ ñîöèàëèçìä øèëæñýí ñýäýâ òàë á¿ðýýñýý òóñãàëàà îëñîí áàéäàã. Òýä

õóâüñãàëûí äîòîîä íèéãýì-ýäèéí çàñãèéí øàëòãààí, èìïåðèàëèçì áà ôåîäàëèçìûã

ýñýðã¿¿öñýí, àðäûí àðä÷èëñàí øèíæ ÷àíàðûã ò¿¿õ, ôèëîñîôè, ýäèéí çàñãèéí ¿¿äíýýñ

òîäîðõîé ñóäëàõäàà Ìîíãîëûí àðä àíãè íü õóâüñãàëûí õºäºëãºã÷ õ¿÷èí, ÌÀÕÍ áîë

õóâüñãàëûí óäèðäàõ õ¿÷èí, òýð÷ëýí àóãàà èõ Îêòÿáðèéí õóâüñãàë ìîíãîë àðäûí

õóâüñãàë, ò¿¿íýýñ õîéøõè ìàíàé îðíû ñîöèàëèñò õºãæëèéí á¿õèé ë ò¿¿õýí çàìíàëä

ã¿í ã¿íçãèé íºëººëñíèéã òîâîéëãîí ¿ç¿¿ëæýý.

Äýýðõ á¿òýýë¿¿äýä ñîöèàëèçì, êîììóíèçì áàéãóóëàõ åðºíõèé íýã çîðèëãî á¿õèé

40

Ä.Òºìºð-î÷è𠺺ðèéí á¿ëãèéí õàìò 1962 îí 2-ð ñàðä ×èíãèñ õààíû òºðñíèé 800 æèëèéí îéã

òýìäýãëýõ, òºëºâëºãººã çîõèîæ. óäèðäàõ áàéãóóëëàãûí øèéäâýðèéã ãàðãóóëæ áàéñíûã ìàíàé

ÌÀÕÍ-ûí Òºâ Õîðîîíîîñ ýðñ ýñýðã¿¿öýí áóðóóøààí ¿çñýí áèëýý.

64


ìîíãîë, çºâëºëòèéí àðä ò¿ìíèé íºõºðëºë, õîëáîî, á¿õ òàëûí õàìòûí àæèëëàãààíû

ç¿é òîãòëûã á¿ðýí ä¿¿ðýí òîäîðõîéëæýý.

Ìàíàé íèéãýì ñóäëàà÷äûí á¿òýýëä ìàðêñèñò íàìûí óëñ òºðèéí óäèðäëàãà,

êàïèòàëèçìûã àëãàñàí ñîöèàëèçìûí ÿëàëòàä õ¿ðýõ òýìöëèéí ÿâöàä ìàíàé îðîíä

á¿ðýëäýí òîãòñîí àæèë÷èí, òàðèà÷íû äèêòàòóð, ¿éëäâýðæ¿¿ëýëò, àðäûí õóâèéí àæ

àõóéã õîðøîîëëîñîí, ñî¸ëûí õóâüñãàë ºðí¿¿ëñýí çýðýã ñîöèàëèñò áàéãóóëàëòûí

åðºíõèé ç¿é òîãòëûí àñóóäëûã ñóäëàæ øèíæèëñýí áèëýý.

Êàïèòàëèçìûí ºìíºõ õàðèëöààíààñ ñîöèàëèçìä øèëæñýíèé îíöëîãèéí ç¿é

òîãòëûí çýðýãöýýãýýð ìîíãîë îðíû íºõöºëä ñîöèàëèñò áàéãóóëàëòûí òýðã¿¿ëýã÷

õ¿÷èí-àæèë÷èí àíãè á¿ðýëäýí òîãòíîæ èðñýí áà àðäûí àðä÷èëñàí õóâüñãàëûí ¿å

øàò õèéãýýä ýõ îðíû àæ ¿éëäâýðèéí õºãæèëò áà õºäºº àæ àõóéí õîðøîîëîë áîëîí

ñî¸ëûí õóâüñãàëûí òîäîðõîé àñóóäëûã ñóäàëæýý.

Íèéãìèéí óõààíû ñàëáàðò õèéãäýæ áàéãàà çàðèì íýã ñóäàëãààíû ¿ð ä¿íãèéí

òàëààð òîâ÷ äóðäâàë:

Ýäèéí çàñàã÷èä ñîöèàëèçìûí ýäèéí çàñãèéí õóóëü, êàòåãîðèóä ìàíàé îðíû

íºõöºëä õýðõýí èëðýëýý îëæ áàéäàã òóõàé îíîëûí àñóóäëûã ñóäëàæ áàéíà.

Ò¿¿íèé çýðýãöýý ìºí õàìòûí á¿òýýë, ãàíö ñýäýâò çîõèîëóóäàä ýäèéí çàñãèéí

ñàëáàðóóäûí ¿éë àæèëëàãààíä ä¿í øèíæèëãýý õèéõ, õºäºëìºðèéí á¿òýýìæèéã

äýýøë¿¿ëýõ óëñ àðäûí àæ àõóéí á¿òöèéã òºëºâëºõ ñèñòåìèéã áîëîâñðîíãóé áîëãîõ,

¿éëäâýðèéí ãàçàð, ñàëáàðóóäûí ¿ð àøãèéã íýìýãä¿¿ëýõ, õºäºëìºðèéí áîëîí

áàéãàëèéí íººöèéã çîõèñòîé àøèãëàõ, ¿éëäâýðëýõ õ¿÷íèé õºãæèë áàéðøëûí 10-15

æèëèéí åðºíõèé ñõåìèéã çîõèîõ çýðýã ºðãºí õ¿ðýýòýé àñóóäàë õàìðàãäàæ áàéíà.

Ìàðêñèñò-ëåíèíèñò îíîëûí çàð÷èì äýýð ¿¿ñ÷ òîãòñîí ôèëîñîôèéí ñýòãýëãýý

ìàíàé îðîíä õºãæèõ人 ñîöèàëèñò íèéãìèéí óëñ òºð, ýäèéí çàñàã, õóóëü ýðõ, ¿çýë

ñóðòëûí øèíæëýõ óõààíû ¿íäýñ áîëæ áàéíà.

Õóóëü ñóäëàã÷èä ÁÍÌÀÓ-ààñ îëîí óëñûí ýðõèèí õàðèëöààíû ñèñòåìä ýçëýõ áàéð

ñóóðü, òºð, çàñàã çàõèðãàà, èðãýíèé áà ýð¿¿ãèéí ýðõèéí àñóóäëóóäûã ñóäëàæ áàéíà.

Äýýðõ àñóóäëóóä íèéãìèéí òîäîðõîé çîðèëòûã øèéäâýðëýõèéí òóëä õ¿ì¿¿ñ

áà ìàòåðèàëëàã ¿éëëâýðëýëèéã çîõèîí áàéãóóëàõ õýëáýð-íèéãìèéã óäèðäàõàä

ìàðãààíã¿é à÷ õîëáîãäîëòîé þì.

ØÓÀ 1961 îíä áàéãóóëàãäñàíààñàà õîéøõè õóãàöààíä íèéãìèéí óõààíû

õ¿ðýýëýíã¿¿äèéí øóãàìààð äîîðõè òîìîîõîí á¿òýýë¿¿ä ãàðëàà 41 ¯¿íä:

- «ÁÍÌÀÓ-ûí ò¿¿õ» ìîíãîë õýëýýð 3 áîòü, III áîòü íü àíãëè õýëýýð ãàð÷ýý.

- Ìîíãîë-Ǻâëºëòèéí ò¿¿õ÷äèéí õàìòðàí áè÷ñýí «ÁÍÌÀÓ-ûí ò¿¿õ» íýãýí áîòü

ìîíãîë, îðîñ, àíãëè, õÿòàä õýëýýð õýâëýãäñýí á¿òýýëèéã ãóðàâäàõü óäààãàà äàõèí

çàñâàðëàí ãàðãàâ.

- 1921 îíû «Ìîíãîë àðäûí õóâüñãàëûí ò¿¿õ» (îðîñ, ìîíãîë õýëýýð ãàð÷ýý).

- «ÌÀÕÍ-ûí òîâ÷ ò¿¿õ» ìîíãîë îðîñ õýëýýð

- «ÁÍÌÀÓ-ä ñîöèàëèçìûí ìàòåðèàë òåõíèêèéí áààç áàéãóóëàõûí òºëºº

àæèë÷èí àíãèéí òýìöýë»,

- «Ìîíãîëèÿ íà ðóáåæå XIX—XX âåêîâ»

- «Ìîíãîëûí ôåîäàëèçìûí ¿íäñýí çàìíàë»

- «Ìîíãîëûí ãàäààä õàðèëöàà» (1850-1919)

- «Õàëõûí ò¿¿õ» ìîíãîëîîð, (Ìîíãîëûí àðä ò¿ìíèé 1755—1758 îíû çýâñýãò

òýìöýë),

- «Ìîíãîëûí ò¿¿õ áè÷ëýã (XIII—XVII)» (îðîñ õýëýýð),

- «Ìîíãîë÷óóäûí ýðòíèé ºâºã» (ìîíãîëîîð),

41

ÁÍÌÀÓ-ûí ØÓÀ áàéãóóëàãäñàíààñ õîéøèõ õóãàöààíä àêàäåìèéí áàéãàëü, íèéãìèéí óõààíû

õ¿ðýýëýíã¿¿äýýñ õýâë¿¿ëñýí á¿òýýëèéí òîâ÷ æàãñààëòûã õàâñðàëòààñ ¿ç.

65


- «Êèäàí íàð, òýäíèé ìîíãîë÷óóäòàé õîëáîãäîõ íü» (ìîíãîëîîð),

- «Ýðòíèé Ò¿ðýã¿¿ä (VI— ¯Ø) çóóí» (ìîíãîëîîð),

- «Ìîíãîë ò¿ìíèé ãàðëûã òàìãààð xaéí ñóäëàõ íü» çýðýã á¿òýýëèéã äóðäàæ áîëíî.

Òýð÷ëýí «ÁÍÌÀÓ-ûí ñî¸ëûí ò¿¿õ» õî¸ð áîòèîð, ìºí «ÁÍÌÀÓ-ä ñîöèàëèñò àæ

òºðºõ ¸ñ õýâøèí òîãòîæ áàéãàà íü» áàñ Ìîíãîë-Ǻâëºëòèéí çîõèîã÷äûí õàìòûí

á¿òýýë «ÁÍÌÀÓ, ÇÑÁÍÕÓ-ûí õàðèëöààíû ò¿¿õ» íîìóóä îðîñ, ìîíãîë õýëýýð

õýâëýãäýí ãàðàõ ãýæ áàéíà.

Ìîíãîë÷ ýðäýìòíèé II èõ õóðëûí ìàòåðèàë 2 áîòèîð, III èõ õóðëûí ìàòåðèàë 3

áîòèîð ìîíãîë, îðîñ, àíãëè, ôðàíö, ãåðìàí çýðýã õýëýýð, ÁÍÌÀÓ-ûí ¿éëäâýðëýõ

õ¿÷íèé õºãæèë, áàéðøëûí àñóóäëààð õèéñýí ýðäýì øèíæèëãýýíèé áàãà õóðëûí

ìàòåðèàë 3 áîòèîð òóñ òóñ ãàðàâ.

Äîðíî äàõèíû ñóäëàëûí òàëààð 1974—1976 îíä «Ìàîèçì, ìàîãèéíõàí» ãýäýã

ºã¿¿ëëèéí äºðâºí ýìõòãýë, «ÁÍÕÀÓ-ûí ªâºð Ìîíãîëûí ººðòºº çàñàõ îðîí» õýìýýõ

õàìòûí á¿òýýë, «Ìîíãîë-Õÿòàäûí õàðèëöàà (1949—1979)», «ÁÍÌÀÓ-ûí ò¿¿õèéã

ìàîãèéíõàí ãóéâóóëæ áàéãàà íü» çýðýã íîìóóä õýâëýëä îðîîä áàéíà.

Ôèëîñîôèéí òàëààð «Ìîíãîëä ìàðêñèçì-ëåíèíèçì äýëãýðýí õýðýãæñýí

íü» (1917—1940), XIX çóóíû ñ¿¿ë÷ XX çóóíû ýõíèé Ìîíãîëûí íèéãýì, óëñ òºð,

ôèëîñîôèéí ñýòãýëãýýíèé õºãæèëò» çýðýã íîì áîëîí «ÁÍÌÀÓ-ä íèéãìèéí

ñîöèàëèñò õàðèëöààã áîëîâñðîíãóé áîëãîõ àñóóäàë» ãýñýí õàìòûí á¿òýýë çýðýã

íîìóóä íèéòëýãäæýý. «ÁÍÌÀÓ-ûí íèéãìèéí á¿òýö» çýðýã áóñàä õàìòûí á¿òýýë

õýâëýãäýí ãàðàõ ãýæ áàéíà.

Õýë áè÷ãèéí òàëààð «Îð÷èí ¿åèéí ìîíãîë õýëíèé á¿òýö», «Îð÷èí ¿åèéí ìîíãîë

õýëíèé àâèà ç¿é», «Îð÷èí ¿åèéí Ìîíãîëûí óòãà çîõèîëûí òîâ÷ ò¿¿õ», «Ðàìàÿíà

Ìîíãîëä äýëãýðñýí íü», «Ìîíãîë õýëíèé õýëç¿éí ¿íäýñ», «Îð÷èí ¿åèéí ìîíãîë

õýëíèé ¿ã ç¿é», «Îð÷èí ¿åèéí ìîíãîë õýëíèé ºã¿¿ëáýð ç¿é», «Ìîíãîë õýëíèé ò¿¿õýí

õýë ç¿é», «Îðîñ-ìîíãîë íýð òîìü¸îíû òîëü» ãóðâàí áîòèîð, «Îðîñ-Ìîíãîë òîëü»

õî¸ð áîòèîð òóñ òóñ õýâëýãäñýí áóþó çîõèîãäîæ áàéíà. Ìîíãîëûí íýâòýðõèé òîëü

áè÷ãèéã çîõèîí áîëîâñðóóëàõ àæèë õèéãäýæ áàéãàà áºãººä ò¿¿íèé íýãä¿ãýýð áîòü íü

óäàõã¿é õýâëýãäýí ãàðàõ áîëíî.

Ýäèéí çàñàã÷äûí äîðâèòîé á¿òýýë ãýâýë: «ÁÍÌÀÓ äàõü ñîöèàëèçìûí á¿òýýí

áàéãóóëàëòûí îíîëûí àñóóäëóóä», «Õºäºº àæ àõóéã ýð÷èìæ¿¿ëýõ àñóóäàë»,

«ÁÍÌÀÓ-ûí ýäèéí çàñãèéí õºãæèë», «ÁÍÌÀÓ-ä ìàõíû ÷èãëýëòýé ìàë àæ àõóéã

ýð÷èìæ¿¿ëýõ àðãà çàìóóä», «ÁÍÌÀÓ-ä ºðãºòãºñºí íºõºí ¿éëäâýðëýë ÿâóóëàõ

çàãâàð÷ëàëûí ¿íäñýí àñóóäëóóä», «Õºäºº àæ àõóéí íýãäëèéí íèéãìèéí àæ àõóéí

òàâààðëàã ÷àíàðûã íýìýãä¿¿ëýõ àðãà çàìóóä», «ÁÍÌÀÓ-ûí óëñ àðäûí àæ àõóéí

åðºíõèé á¿òýö», «Õ¿í àìûí ïðîãíîçûí ¿íäýñëýë», «ÁÍÌÀÓ-ûí ¿éëäâýðëýõ õ¿÷íèé

1990 îí õ¿ðòëýõ õºãæèë, áàéðøëûí åðºíõèé ñõåì» (á¿õ ãîë õýñýã, öîãöîëáîð

¿ç¿¿ëýëòèéí õàìò) çýðýã á¿òýýë áîëíî.

Òýð÷ëýí «Ñîöèàëèçìûí ýäèéí çàñãèéí õóóëèóäûí ¿éë÷èëãýý, òýäãýýðèéã

õýðýãëýõ ìåõàíèçì», «Ñîöèàëèñò õàìòûí íºõºðëºëèéí îðíóóäòàé ÁÍÌÀÓ-ûí

îéðòîí íÿãòðàõ ìåõàíèçìûã õýðýãæ¿¿ëýõ àðãà õýëáýð» íîìóóäûã õýâëýëä áýëòãýæýý.

Íèéãìèéí óõààíààð 1980 îíä 46 íîì, 1981 îíä 57 íîì òóñ òóñ õýâëýãäýí ãàðàõààð

áýëòãýãäýæ áàéíà.

Ò¿¿õ, ýäèéí çàñàã, õýë áè÷èã, óòãà çîõèîëûí ÷èãëýëýýð ìàíàé ýðäýìòýäòýé

õàìòðàí àæèëëàäàã ìýðãýæèë íýãòýé Ǻâëºëòèéí ìîíãîë÷ ýðäýìòýä «ÁÍÌÀÓ äàõü

íèéãìèéí óõààí» ãýäýã íîìäîî ìàíàé íèéãìèéí óõààíû ýðäýìòäèéí á¿òýýëä ã¿í

ã¿íçãèé ä¿í øèíæèëãýý õèéæýý. Ýíý íîìä «ÁÍÌÀÓ-ûí ýðäýìòýä ýõ îðíûõîî áîëîí

ãàäààäûí ò¿¿õ áè÷ëýãèéí ºâèéã ø¿¿ìæëýëòýéãýýð ýçýìøèõýýñ àæëàà ýõýëæ, ò¿¿íýýñ

õàìãèéí ¿íý öýíýòýé, äýâøèëòòýéãèé íü óëàìæëàí àâ÷, ýõ îðíûõîî íèéãìèéí

66


óõààíûã èõýýõýí ºíäºðò ãàðãàæ ÷àäñàí íü äýëõèéí ìîíãîëûí ñóäëàëûí Òºâ,

îð÷èí ¿åèéí Ìîíãîë îðîíä, ò¿¿íèé ¿íäýñíèé Øèíæëýõ óõààíû Àêàäåìèä øèëæèí

òºâëºðñíèéã áàòëàí õàðóóëæ áàéíà» 42 ãýæ áè÷æýý.

Îëîí òàëûí õàìòûí àæèëëàãààãààð ñîöèàëèñò îðíû ýðäýìòäèéí õ¿÷ õàâñðàí

1978 îíä õýâë¿¿ëñýí «Àóãàà èõ Îêòÿáðü áà ò¿¿íèé äàðààãèéí ñîöèàëèñò õóâüñãàëûí

ò¿¿õýýñ» ãýäýã íîì, 1979 îíä õýâëýãäñýí «Ñîöèàëèñò ¿éëäâýð áà àæ àõóéí

ìåõàíèçìûí ¿ð àøèã» ãýäýã íîì, ìºí 1979 îíä õýâëýãäñýí Îëîí óëñûí õàðèëöààíû

øèíý ìàÿãèéí îíîë ïðàêòèêèéí ñýäâýýð «Ñîöèàëèñò èíòåðíàöèîíàëèçì» ãýäýã

íýðòýé õýâëýãäñýí íîìóóäûí çîõèîã÷èä áà ðåäàêòîðûí á¿ðýëäýõ¿¿íä ìàíàé

ýðäýìòýä îðîëöñîí áºãººä ýäãýýð íîìóóä íü ñîöèàëèñò îðíóóäûí øèíæëýõ óõààíû

àêàäåìèéí øàãíàëûã õ¿ðòñýí áèëýý.

ÁÍÌÀÓ-ûí ýäèéí çàñàã, ÿëàíãóÿà àæ ¿éëäâýð, áàðèëãà, òýýâýð, õîëáîî, ãàçàð

òàðèàëàí, íîãîîíû àæ àõóé, ìàë ýìíýëýã, çîîòåõíèê, àãðîíîìèéí ¿éë÷èëãýý óëñ

àðäûí àæ àõóéí ñàëáàðóóäûã ìåõàíèêæóóëàõ, öàõèëãààíæóóëàõ çýðýã ýäèéí çàñãèéí

ñàëáàðûí õºãæèëòèéã ñóäëàõ ÿâäàë øààðäàãäñààð èðýâ. Èéì ñóäàëãàà íü õºðñ ãàçàð

ç¿é, öàã óóðûí íºõöºëèéã õàðãàëçàõ, ãåîëîãè, óñ, áèîëîãè ò¿¿õèé ýäèéí íººöèéã çºâ

çîõèñòîé àøèãëàõòàé øóóä õîëáîîòîé.

Ìàíàé íèéãìèéí íèéãýì-ýäèéí çàñãèéí õºãæëèéí ýäãýýð øààðäëàãà íü áàéãàëèéí

óõààíû ñàëáàðûã õºãæ¿¿ëýõ ¿íäñýí ÷èãëýë áîëñîí ó÷èð òóñ îðíû øèíæëýõ óõààíû

áàéãóóëëàãóóä áàéãàëèéí óõààíû ñàëáàðò ýðäýì øèíæèëãýýíèé àæèë ÿâóóëñààð

èðñýí áºãººä ÿâóóëæ áàéíà.

Ôèçèê-ãàçàðç¿é÷èä íóòàã äýâñãýðèéí ãàäàðãóó, òàë, ãîâü, óóë õàíãàéí áàéãàëèéí

á¿ñèéí óóð àìüñãàëûí ¿íäñýí îíöëîã, ãîë, íóóðóóäûí åðºíõèé øèíæ, òóñ îðíû óëñ

òºð-ýäèéí çàñàã, çàñàã çàõèðãààíû øèíæëýõ óõààíû ¿íäýñëýë á¿õèé ìóæëàëûã

òîãòîîõ çýðýã ñóäàëãàà ÿâóóëæ èðýâ.

Ãàçàðç¿é÷, öýâäýã ñóäëàã÷äûí ýðäýì øèíæèëãýýíèé îëîí á¿òýýë óëñ àðäûí àæ

àõóéí ñàëáàðóóäàä õýðýãëýãäýæ áàéíà. Òóõàéëáàë:

- Ìîíãîë îðíû îéò õýýðèéí á¿ñèéí õýâøìýë ãàçðûí ãàäàðãóóãèéí áàéãàëèéí

íºõöºëèéã îíîâ÷òîé àøèãëàõ áà õàìãààëàõ òóõàé ýðäýì øèíæèëãýýíèé çºâëºìæ:

- Òóñ óëñûí íèéò íóòàã äýâñãýðèéí õºðñíèé íýãäñýí àíãèëàëòûí àíõíû õóâèëáàð,

áèîñôåð áà áèîãåîõèìèéí ìóæëàë õýä õýäýí çóðãèéí õàìò: ¯¿íä: ÁÍÌÀÓ-ûí

õºðñíèé 1:2500000 ìàñøòàáûí çóðàã, ÁÍÌÀÓ-ûí õºðñíèé 1:1000000 ìàñøòàáòàé

çóðàã, õºðñ ñóäëàã÷ Ìîíãîë-Ǻâëºëòèéí ýðäýìòýä òóñ óëñûí õºðñíèé ººð àëü ÷

íóòàãò áàéäàãã¿é øèíý õýâ øèíæ, äýä õýâ øèíæèéã òîãòîîæýý.

Ãàçàð òàðèàëàíãèéí ñèñòåìèéã áîëîâñðóóëàõ, õºðñèéã áîðäîõ õóãàöàà áà íîðìûã

òîãòîîõ, óñæóóëàõ àæëûã ÿâóóëàõäàà òóñ îðíû õºðñíèé á¿ðõ¿¿ëèéí ÷àíàðòàé õîëáîãäñîí

îíöëîã ç¿éë¿¿äèéã çààâàë õàðãàëçàõ õýðýãòýé ãýæ ýäãýýð ýðäýìòýä çºâëºæ áóé þì.

- «Ìîíãîë îðíû èíæåíåð ãåîëîãèéí àñóóäëóóä» ãàíö ñýäýâò çîõèîë:

1980 îíä äóóñàõ ÁÍÌÀÓ-ûí àíõíû ¿íäýñíèé àòëàñûí 300 ãàðóé çóðàã çýðãèéã

äóðäàæ áîëîõ þì.

Ãåîëîãè÷èä Ǻâëºëòèéí ýðäýìòýäòýé õàìòàð÷ òóñ îðíû ãåîëîãèéí á¿òöèéí õýä

õýäýí îíöëîãèéã òîãòîîæ, ÁÍÌÀÓ-ûí íóòàã äýâñãýðèéã áàãòààñàí òºâ àçèéí òýãø

ºíäºðëºã òºðºë á¿ðèéí àøèãò ìàëòìàë, õ¿äðèéí õºãæëèéí ò¿¿õ, áàéðëàëûí ç¿é

òîãòîëûã ñóäàëæýý.

ÁÍÌÀÓ-ûí òåêòîíèê, ãåîëîãèéí çóðàãëàë áà õ¿äðèéí îðäûí áàéðëàëûã ñóäëàí

óðüäààñ ìýäýõ çóðàãëàëûí çàãâàðûã õèéæ õýâë¿¿ëæýý. Ïàëåîíòîëîãèéí øèíæèëãýý,

Õºâñãºëèéè ôîñôîðûí ñàâ, ºìíºò ìîíãîëûí õîâîð ìåòàëëûí á¿ñèéã ñóäëàõ òàëààð

òîìîîõîí àìæèëòàíä õ¿ð÷ýý.

42

Îáùåñòâåííûå íàóêè â ÌÍÐ Ì. 1977.

67


Áèîëîã÷èä: Ñ¿¿í òýæýýëòýí, æèã¿¿ðòýí, õýâëýýð ÿâàã÷èä, çàãàñ, ãàçàð óñíàà ÿâàã÷

àìüòäûí îëîí òºðºë ç¿éëèéí á¿òýö, àìüäðàëûã ñóäëàæ óëìààð òýäãýýðèéã óëñ àðäûí

àæ àõóéä ç¿é çîõèñòîé àøèãëàõ àðãà çàìûã áîëîâñðóóëæ áàéíà.

Øóâóóíû 380 ç¿éëèéã òîãòîîñíû äîòîð ýä¿ãýý áîëòîë ìýäýãäýýã¿é áàéñàí

øóâóóíû 20 ãàðóé ç¿éëèéã íýýæýý.

Òýð÷ëýí ìîíãîëûí àìüòíû åðòºíöèéí õîâîðäñîí õýñýã áîëîõ õóëàí, õàâòãàé,

àðãàë, ÿíãèð, ìàçààëàé, òàõü çýðýã àìüòíû îäîîãèéí áàéäëûã ñóäëàõàä èõ àíõààð÷

áàéíà.

Áýë÷ýýðèéí òàëáàé áà îé, óðãàìàë, àìüòíûã ¿ð á¿òýýëòýé àøèãëàæ, áàéãàëèéã

õàìãààëàõ òàëààð îëîí òîîíû çºâëºìæ¿¿äèéã áîëîâñðóóëàí ãàðãàæýý.

̺í óðãàìàë, àìüòíû ñåëåêöèéí ãåíåòèê ¿íäñèéã áîëîâñðóóëàõ àæëûã

ã¿éöýòãýæýý. Óëààí áóóäàéí ìóòàíò 99, 167 õýìýýõ õî¸ð óäìûã øèíýýð áóé áîëãîâ.

Ò¿¿í÷ëýí îðîí íóòãèéí öàã óóðûí øèð¿¿í íºõöºëä çîõèöñîí ìºíãºëºã ñààðàë

êàðàêóë õîíèíû øèíý óäìûã ãàðãàõ ¿íäñèéã áîëîâñðóóëæýý.

Ýðäýñ, óðãàìàë, ò¿¿õèé ýäèéí íººöèéí õèìèéí øèíæèëãýý íýëýýä õýìæýýãýýð

ÿâàãäàâ. Îðîí íóòãèéí í¿¿ðñ, óðãàìëûí á¿òýö, Ôèçèê-õèìèéí øèíæ ÷àíàðûã

òîãòîîæýý. Æèøýý íü: Íóòãèéí óðãàìàë, ¿íýðò, ñàðõàäûí ýõ ¿¿ñâýðèéí óðãàìëóóä,

òýð÷ëýí õºðñ, áàðèëãûí ìàòåðèàë, àøèãò ìàëòìàëûã ñóäëàí øèíæèëæ ¿ð ä¿íãèé íü

ïðàêòèêò õýðýãëýæ áàéíà.

×àöàðãàíûã èæ á¿ðýí àøèãëàõ ¿éëäâýðëýëèéí òåõíîëîãè áîëîâñðóóëñàí áàéíà.

Áàéãàëèéí á¿ñèéí òºðºë á¿ðèéí óðãàìàë áîòàíèê÷ ýðäýìòäèéí àíõààðëûã òàòàæ

áàéäàã áºãººä òýä ýõ îðíûõîî óðãàìëûí àéìãèéã ñóäëàõ òàëààð èõýýõýí ¿ð ä¿íòýé

àæèë õèéëýý.

Ìîíãîë îðíû öîðãîò óðãàìëûí àíãèëàë òîãòîîñíû ä¿íä øèíæëýõ óõààíä óðüä

íü ìýäýãäýýã¿é 4 ç¿éë, ÁÍÌÀÓ-ûí óðãàìëûí àéìãèéí õóâüä øèíý 40 ç¿éë, óðãàìàëãàçàðç¿éí

òóõàéí ðàéîíû õóâüä øèíý 170 ç¿éëèéã òóñ òóñ èëð¿¿ëýí íýýæýý.

Øèíæëýõ óõààíû àêàäåìè «ÁÍÌÀÓ-ûí Óëààí íîì» ãýäãèéã àíõ óäàà õýâë¿¿ëæ

áóé áºãººä ò¿¿í äîòîð õîâîðäîæ áóé óðãàìëûí 86 ç¿éë, øóâóóíû 17 õîâîð ç¿éë, ìºí

õºõòíèé íýí õîâîð 18 ç¿éëèéã òóñ òóñ òýìäýãëýæýý.

Ìîíãîë àëòàí õóíäàãà áà óðàëûí ãýæ óòãà çîõèîëä àëäàðøñàí ìîíãîë îðíû

÷èõýð ºâñèéã òàðèìàëæóóëàõ á¿ðýí áîëîìæòîé ãýæ áîòàíèê÷ íàð ¿çýöãýýæ áàéíà.

Èõ ãîâèéí äàðõàí öààçàò ãàçðûí óðãàìëûí çóðàãëàëûã ¿éëäæýý.

ÁÍÌÀÓ-ûí îéí ãåîáîòàíèêèéí çóðàãëàë çàãâàðûã çîõèîæ 1980 îíä äóóñãàõ ãýæ

áàéíà.

Áýë÷ýýð, õàäëàíãèéí ãîë ãîë õýâ øèíæèéã òîãòîîí, òýäãýýðèéí íººö, óëèðàë,

æèëèéí íü ººð÷ëºëòèéã (äèíàìèêèéã) èëð¿¿ëñýí íü ìàë àæ àõóéä ¿ëýìæ èõ ïðàêòèê

à÷ õîëáîãäîëòîé áîëæ áàéíà.

Îéí íººöèéã ñóäëàæ, ò¿¿íèé õýâ øèíæèéí áàéðøëûí á¿òýö, áàéãàëèéí íºõöºëä

øèíý÷ëýãäýõ îíöëîãèé íü íàðèéâ÷ëàí ñóäàëñàí íü èõýýõýí à÷ õîëáîãäîëòîé þì.

Àøèãò óðãàìëûã ñóäëàæ ãàðñàí ¿ð ä¿í àðäûí áà îð÷èí ¿åèéí ýìíýëýãò õýðýãëýæ

áaéãaa íü øèíæëýõ óõààí áà ïðàêòèêèéí àëü àëèíä àøèãòàé áîëîõ áèçýý.

Áîòàíèê÷, õèìè÷, ýì ñóäëàã÷èä õàìòàð÷ ìîíãîë àëòàí õóíäàãûí (ýêñòðàêò

àäîíèñà ìîíãîëüñêîãî) õàíäìàë, áèîôëàâîí ïðîïèíãîçèä, òàìåòà-4, àëòàí óòàñíû

õàíäìàë ãýõ ìýò óðãàìëûí ãàðàëòàé ýìèéí ç¿éë ïðàêòèêò íýâòðýí ç¿ðõ ñóäàñíû

áîëîí áóñàä ºâ÷íèéã àíàãààõàä õýðýãëýãäýæ áàéíà. Ìàíàé áîòàíèê÷èä õàãàñ öºëèéí

ðàéîíû óðãàìëûã ñóäëàõàä àíõààðàë òàâüæ èðñíèé ¿ðýýð öîðãîò óðãàìëûí àéìãèéí

òºðºë ç¿éë åðºíõèé人 òîãòîîãäîæ áàéíà.

Õàãàñ öºëèéí ºðãºí óóäàì íóòãèéí õºðñíèé øèíæ òºðºõ, óðãàìëûí òóéëûí íèìãýí

á¿ðõ¿¿ë åð íü àìüòàí óðãàìëûí õóâüä öààøèä ã¿í ã¿íçãèé ñóäëàõûã øààðäàæ áàéíà.

68


Ôèçèê÷-òåõíèê÷èä îíîëûí ñóäàëãààíû çýðýãöýý ïðàêòèêò íýâòð¿¿ëýõ ñóäàëãààíä

àíõààðëàà íýãýí àäèë õàíäóóëæ áàéíà.

Íàð, ñàëõè, óñíû ýð÷èì õ¿÷èéã öàõèëãààí, äóëààí, ìåõàíèê ýð÷èì õ¿÷ áîëãîí

õóâèðãàõàä çîðèóëñàí çàðèì áàãàæ òºõººðºìæ, áàéãóóëàìæ õýðýãñëèéã ôèçèêòåõíèê÷äýýñ

çîõèîí á¿òýýñýí íü öààøäàà àøèã òóñòàé áîëîõ íü ìýäýýæ þì.

ÁÍÌÀÓ-ûí ãàçàð ÷è÷èðõèéëëèéí ìóæëàëûí çóðãèéã ¿éëäýõ, ôèçèê, ýãýë õýñýã,

ãåîôèçèê, áèîôèçèê, äýëõèéí ñîðîíçîí, õàãàñ äàìæóóëàã÷èéí ôèçèêèéí ñóóðü

ñóäàëãààïóóäûã íýãòãýí ä¿ãíýõ áýëòãýë àæèë äóóñ÷ áàéíà.

Òîîíû óõààíû ýðäýìòýä ìàòåìàòèê, ñòàòèñòèê, ìàãàäëàëûí îíîëûí

õîëáîãäîëòîé àæëûí çýðýãöýý ÝÒÁÌ Ì—222-èéí ÿíç á¿ðèéí äàìæëàãûí ¿éë÷èëãýýã

çàãâàð÷ëàõ, ýäèéí çàñàã, ìàòåìàòèêèéí çàãâàðûí çàðèì íýã ÷èãëýëèéã áîëîâñðóóëàõ

àæèë õèéæ ò¿¿íèéã ýðäýì øèíæèëãýý, ¿éëäâýðëýëèéí ïðàêòèêò õýðýãëýæ áàéíà.

Ýðäýì øèíæèëãýýíèé àæëûí ¿ð ä¿íãýýñ çàðèì íýã ãîë á¿òýýëèéã äóðäâàë:

Ãàçàðç¿é÷èä ñ¿¿ëèéí 20 æèëä òóñ îðíû ôèçèê, ýäèéí çàñãèéí ãàçàðç¿é, óóð àìüñãàë,

íóóð, õºðñíèé íºõöºë áàéäëûã òóñãàñàí îëîí á¿òýýë òóóðâèí õýâë¿¿ëñíèé äîòîð

«ÁÍÌÀÓ-ûí ôèçèê-ãàçàðç¿é», «Ìîíãîë îðíû õºðñ ãàçàðç¿éí ìóæëàëò», «Ìîíãîë

îðíû óóð àìüñãàë», «ÁÍÌÀÓ-ûí àæ ¿éëäâýðèéí ãàçàðç¿é», «ÁÍÌÀÓ-ûí õ¿í àìûí

ãàçàðç¿é» çýðýã á¿òýýë¿¿ä îðæ áóé þì.

Òýð÷ëýí ÿíç á¿ðèéí õýìæýýíèé çóðàãëàë õýâëýãäñýí áºãººä ÁÍÌÀÓ-ûí ¿íäýñíèé

àíõíû àòëàñ õýâëýãäýí ãàðàõ ãýæ áàéíà.

ØÓÀ-èéí Ãåîëîãèéí õ¿ðýýëýí, Ǻâëºëòèéí ãåîëîãè÷ ýðäýìòýäòýé õàìòðàí

ìîíãîë opíû ñòðàòèãðàô, ñîðîíçîí÷ëîë, ãàçðûí òîãòîö, ãåîëîãèéí òàëààð ºðãºí

õ¿ðýýòýé ñóäàëãààíû àæèë ÿâóóëæ èðýâ.

«ÁÍÌÀÓ-ûí Ãåîëîãè», «ÁÍÌÀÓ-ûí ãàçðûí òîãòîö» çýðýã òîìîîõîí çóðàãëàë,

ãåîëîãè õàéãóóëûí õóâüä èðýýä¿éòýé çàðèì ìóæ, íóòãèéí íàðèéâ÷èëñàí çóðàãëàë,

òýð÷ëýí íýãòãýí ä¿ãíýñýí ãàíö ñýäýâò çîõèîë çýðãèéã õýâë¿¿ëæýý.

Ýäãýýð àæèë íü òóñ îðíû ãåîëîãèéí íººöèéã ïðàêòèêò àøèãëàõ õýòèéí òºëºâèéí

¿íäýñ íü áîëíî.

Ãåíåçèñ, ïåòðîëîãè, ãåîõèìèéí îíöëîã, áîðæèíëîã ¿¿ñëèéí õ¿äýðëýã ÷àíàðûã

ñóäëàõ òàëààð òîìîîõîí õýìæýýíèé ñýäýâò àæëûã ã¿éöýòãýñýí. ¯¿íä:

- ÁÍÌÀÓ-ûí áîðæèíëîã õýâøëèéí 1:150000 ìàñøòàáûí çóðàãëàë áýëòãýõ.

- Ìåçîçîéí ¿åèéí áîðæèíëîãèéã ãåîõèìèéí òºð뺺ð íü àíãèëàõ.

- Àøèãò ìàëòìàëûí çàðèì îëäîæ áîëîõ òºðºë ç¿éëñèéí õýòèéí òºëºâèéã

¿íäýñëýõ

- Áîòàíèê÷äûí òóóðâèñàí äîîðõè á¿òýýë¿¿ä èõýýõýí òóñòàé áîëîõ íü ìýäýýæ

áàéíà. ¯¿íä

«ÁÍÌÀÓ-ûí óìàðò õàíãàéí áýë÷ýýðèéí õàäëàíãèéí óðãàöûí äèíàìèê», «Äîðíîä

ìîíãîëûí óðãàìëûí àéìàã, óðãàìàëæèëò», «ÁÍÌÀÓ-ûí ãîë ìºðíèé õºíäèéí

óðãàìàë», «Óëààíáààòàð îð÷ìûí óðãàìàë òàíèõ áè÷èã», «ÁÍÌÀÓ-ûí çýðëýã æèìñ

æèìñãýíèé óðãàìàë» çýðýã áîëíî.

Áîòàèèêèéí öýöýðëýãèéã àíõ áàéãóóëæ ò¿¿íä ýõ îðíû áîëîí áóñàä ãàçðûí îëîí

ç¿éëèéí õàðü íóòãèéí ìîä, áóò, öýöãèéã íóòàãøóóëàí òàðèìàëæóóëæ áàéãàà íü

èõýýõýí à÷ õîëáîãäëîî èðýýä¿éä ¿ç¿¿ëýõ áîëíî.

Áèîëîãèéí õ¿ðýýëýíãèéíõýí ýõ îðíûõîî óðãàìëûí íººöèéí ç¿é òîãòîë,

àíãèëàëò, ñèñòåì÷ëýëòèéí òàëààð îëîí òàëòàé àæèë ÿâóóëæ èðñíèé äîòîð ìîíãîë

îðíû óðãàìëûí àéìãèéí íýëýýä øèíý ç¿éëñèéã òîäîðõîéëîí áè÷ñýíýýñ ãàäíà

áàéãàëèéí íýãäëèéí àñóóäëûí õ¿ðýýíä ýìèéí çàðèì óðãàìëûí áèîëîãèéí ñóäàëãààã

õèéëýý.

«Óìàðò Õàíãàéí áýë÷ýýðèéí ¿íäñýí õýëáýð¿¿äèéí óðãàöûí ººð÷ëºëò», «ÁÍÌÀÓ-

69


ûí õàäëàí, áýë÷ýýð», «Äàðõàäûí õîòãîðûí íóóðóóäûí ïàðîáèîëîãè», «Ïîïóëÿöèéí

ãåíåòèêèéí ¿íäýñ» çýðýã á¿òýýë áè÷èãäæýý.

Òýð÷ëýí «Ìîíãîëûí ¿íäñýí àãíóóðûí ãîë àìüòàä», «ÁÍÌÀÓ-ûí àãíóóðûí ãîë

àìüòàä áà òýäíèéã õàìãààëàõ íü» çýðýã íîì õýâëýãäýæ, óëààí áóóäàéí øèíý ñîðòûí

ìóòàíò óäàì ¿íäýñëýãäëýý.

Çàðèì ìèêðîîðãàíèçìûã íàðèéâ÷ëàí ñóäëàõ, ôèçèîëîãèéí èäýâõòýé áîäèñ,

òóõàéëáàë àíòèáèîòèê, óóðãèéí áàÿæóóëñàí õàíäìàë (êîíöåíòðàòóóä) ¿éëäâýðëýõ

àðãà áîëîâñðóóëàõ àæèë õèéãäæýý.

Áàéãàëèéí ìýãäëèéí õ¿ðýýëýíãèéí á¿òýýëýýñ «Äîðíî äàõèíû àíàãààõ óõààíû

ñóäàð áè÷ãèéí òîéì», «Ìºíõ íîãîîí óðãàìëûí ýôèðèéí òîñ» çýðýã á¿òýýëèéã äóðäàæ

áîëîõ þì.

Òóñ õ¿ðýýëýí 12 òºðëèéí øèíý ýìèéí áýëäìýë ãàðãàæ ýìíýëãèéí ïðàêòèêò

íýâòð¿¿ëæýý.

Áè÷èë áèåèéí íèéëãèéí áèîëîãèéí èäýâõò áîäèñ, àìèí õ¿÷èë àíòèáèîòèê,

ôåðìåíò, âèòàìèí çýðãèéã ñóäàëñàí íü ýäèéí çàñãèéí õóâüä ¿ð àøèãòàé òýæýýëèéí

óóðàã, ôåðìåíò, àíòèîáèîòèê ìýòèéí áîäèñûí ¿éëäâýðëýëèéã çîõèîí áàéãóóëàõ

áîëîìæ îëãîæ áàéíà. Ýíý íü àíàãààõ óõààí, ìàë ýìíýëýã, ìàë àæ àõóéí òýæýýëèéí

áààçûí õýðýãöýýã õàíãàõàä à÷ õîëáîãäîëòîé áîëæ ºãíº.

Õèìè÷èä áàéãàëèéí áîëîí ò¿¿õèé ýäèéí íººöèéã ñóäëàõ òàëààð íýëýýä àæèë

õèéâ.

«Õºðñºí äýõ ìèêðîýëåìåíò¿¿ä, ò¿¿íèéã ãàçàð òàðèàëàíä õýðýãëýõ íü», «ÁÍÌÀÓûí

ýðäýñò íóóðóóä, ò¿¿íèé äàâñûã àøèãëàõ áîëîìæ», «Ýðäýñò ò¿¿õèé ýäèéí õèìè»,

«Õèìè áà æèìñ-æèìñãýíèé äàðñ, ø¿¿ñíèé òåõíîëîãè», «Õàéëìàë ººõíèé ãàðö,

÷àíàðûã ñàéæðóóëàõ àðãà çàìóóä», «ÁÍÌÀÓ-ûí ãàçðûí õºðñíèé àãðîõèìèéí

òîäîðõîéëîëò», «Õ¿íñíèé óðãàöûí áèîõèìè» çýðýã á¿òýýë õýâëýãäýí ãàð÷ýý.

Ôèçèê-òåõíèêèéí õ¿ðýýëýíãèéí àæèëòíóóä Äóáíà äàõü îëîí óëñûí öºìèéí

õ¿ðýýëýíòýé õàìòðàí çîõèîñîí ïðîãðàììûí äàãóó íóêëîí-íóêëîíóóä, ïèîííóêëîíóóäòàé

õ¿÷òýé õàðèëöàí ¿éë÷ëýõ ýíã¿¿í ¿éë ÿâöûí òóõàé îíîëûí õóâüä

ñîíèðõîëòîé ìýäýý áàðèìò ãàðãàí àâ÷ýý. Õàãàñ äàìæóóëàã÷èéí íººöèéí ÷àíàðûã

ñóäëàæ, àòîì-ìîëåêóëûí ñïåêòð, õàòóó áèåèéí øèíæ, öàöðàã òóÿà ñóäëàõ çàðèì àðãà

áîëîâñðóóëñàí áàéíà.

Íàðíû ãàäàðãàä áîëæ áàéãàà ¿çýãäë¿¿äèéã àæèãëàí, ãàçðààñ ñàðíû ãàäàðãóóãèéí

çóðàã àâ÷, øèíæëýõ óõààíû õóâüä ¿íýòýé ìýäýý öóãëóóëæýý.

Ôèçèê÷, ìåõàíèê÷èä ýðäýì øèíæèëãýýíèé çàðèì íýã áàãàæ òºõººðºìæ

çîõèîí ¿éëäâýðëýëä íýâòð¿¿ëñýí áºãººä õýä õýäýí àéìàãò îðîí íóòãèéí íººöèéã

áîëîâñðóóëàõ áàãàøèãõàí ¿éëäâýðèéí öåõ áàéãóóëñàí áèëýý.

Òîîíû óõààíû ýðäýìòýí íàð çºâëºëòèéí ìàòåìàòèê÷ àêàäåìè÷

A.Í.Êîëìîãîðîâîîñ 1948 îíä äýâø¿¿ëñýí áàéíãûí áà ñàíàìñàðã¿é òîõèîëäëûí ¿éë

ÿâöûí ¿ë ìýäýãäýã÷ õýìæèãäýõ¿¿íèéã ¿íýëýõ áîäëîãûã áîäæýý.

¯íèéí öýñ çîõèîõ, ýäèéí çàñãèéí õºãæëèéí ¿íäñýí ¿ç¿¿ëýëò ñýëòèéã

ïðîãíîç÷ëîõ ýäèéí çàñàã-ìàòåìàòèêèéí àðãà áîëîâñðóóëæ áàéíà. ̺í ÝÒÁÌ

Ì—222-ûã àøèãëàí òóðøèëòûí áàðèìòûã áîëîâñðóóëàõ áà òºðºë á¿ðèéí áîäëîãî

áîäîõîä çîðèóëàí ìîäóëèéí á¿òöèéí ïðîãðàìì, ìàòåìàòèê õàíãàìæèéí ñèñòåìèéã

áîëîâñðóóëcaí áàéíà.

Ì—222 ìàøèíä çîðèóëæ ôîðòðàí ìàÿãèéí õýëíýýñ äàìæóóëàõ øèíý õóâèëáàðûã

òóðøèõ áîëíî. Ýíý íü ÁÝÑÌ—4,” ÁÝÑÌ—6 áîëîí Ìèíñê-32 ìàøèíóóäûí õîîðîíä

îðóóëàõ õýëíèé íýãäëèéã õàíãàõ áîëîìæ áóé áîëãîõ þì.

Äýýð äóðäñàí á¿òýýë¿¿äèéí çýðýãöýý áàéãàëèéí óõààíû õ¿ðýýëýíã¿¿ä 72 íîì,

öóâðàë ãàðãàæýý.

70


Áàéãàëèéí óõààíû õ¿ðýýëýíã¿¿äèéí àæèëòàí íàð îëîí òîîíû òºñºë, òåõíîëîãè,

çºâëºìæ, çóðàã, ãàðûí àâëàãà, ëàâëàõ áîëîâñðóóëàí çàðèìûã íü ïðàêòèêò

øèëæ¿¿ëñíèé íýã õýñýã íü ¿éëäâýðëýëä íýâòýð÷, çàðèìûã íü ýðäýì øèíæèëãýýíèé

àæèëòàí áàãø íàð, óëñ àðäûí àæ àõóé, ñî¸ëûí òºðºë á¿ðèéí ñàëáàðûí

ìýðãýæèëòí¿¿ä àæèëäàà õýðýãëýæ áàéíà.

ÁÍÌÀÓ-ûí ØÓÀ-èéí ýðäýì øèíæèëãýýíèé áàãàæ õýðýãñëèéí ¿éëäâýðëýëèéí

á¿òýýãäýõ¿¿í ïðàêòèêèéí õóâüä îíöãîé à÷ òóñòàé áîëíî. Ïðàêòèêò íýâòð¿¿ëñýí

õèéãýýä íýâòð¿¿ëæ áàéãàà òåõíèêèéí òºõººðºìæ, óðãàö õóðààõ çàðèì òºðëèéí

ìàøèí, öåõèéí òåõíîëîãè, òºñºë çóðàã, çºâëºìæ¿¿ä íü ýäèéí çàñãèéí õóâüä õýäýí

àðâàí ñàÿ òºãðºãèéí ¿ð àøèãòàé, áîëîõ þì.

ªíãºðñºí 20 æèëä ÁÍÌÀÓ-ûí ò¿¿õèéí øèíý áà øèíýõýí ¿å, ýäèéí çàñàã,

ôèëîñîôè, ôèçèê, ìàòåìàòèê, õèìè, á¿ñèéí ãåîëîãè, áèîëîãè, áîòàíèêèéí íýí ÷óõàë

àñóóäëààð õèéõ ñóäàëãàà ìýäýãäýõ¿éö ºðãºæ뺺.

ÁÍÌÀÓ-ûí ØÓÀ-èéí ñèñòåìä ñóäàëãààíû öîî øèíý ÷èãëýë¿¿ä áèé áîëæ

òîãòíîæ áàéíà. Òóõàéëáàë, íèéãìèéí óõààíû ñàëáàðò ýäèéí çàcar, ìàòåìàòèê,

ñîöèîëîãèéí àðãóóä ýðäýì øèíæèëãýýíèé àæèëä íýâòýð÷, äîðíî äàõèíû ñóäëàë,

õóóëü, ýðõ, ¿éëäâýðëýõ õ¿÷íèé õºãæèë áàéðøèë, òýð÷ëýí øèíæëýõ óõààíûã ò¿¿íèé

ìýäýýëëèéí óðñãàëûí õºãæèë, ¿çýë ñàíààíû ëîãèê õºãæèë, øèíæëýõ óõààíû ëîãèê,

ñóäàëãààíû àæëûí ìåòîäëîãè çýðýã îëîí òàëààñ íü ñóäàëäàã øèíæëýõ óõààíû

ñóäëàëûí àæèë õèéãäýæ áàéãààãààñ ãàäíà, ìîíãîëûí ¿íäýñíèé íýâòýðõèé òîëü

çîõèîãäîæ áàéíà. Áàéãàëèéí óõààíû ñàëáàðò ÷ ñàíñàð ñóäëàë, îíîëûí ãåíåòèê,

ýëåêòðîíèê, õàòóó áèåèéí ôèçèê, ýðäýì øèíæèëãýýíèé àæèëä òîîöîîëîí áîäîõ

ìàøèí õýðýãëýõ, øèíæèëãýýíèé áàãàæ õýðýãñëèéí ¿éëäâýðëýëèéã áàéãóóëàõ, íàð áà

õàëóóí ðàøààíû ýð÷èì õ¿÷èéã ñóäëàõ, ìèêðîáèîëîãè, õºðñ ñóäëàë, äóëààíû ìàññûí

ñîëèëöîî, ðàäèî èäýâõò áîäèñûí ñóäàëãàà, ãåîõèìè, áèîõèìè, ôèçèê, áèîôèçèêèéí

àðãóóäûã ýðäýì øèíæèëãýýíèé àæèëä õýðýãëýõ çýðýã øèíæëýõ óõààíû îëîí øèíý

ñàëáàð ìàíàé îðîíä õºãæèæ ýõýëëýý.

Äýýð äóðäñàí ÷èãëýë¿¿äýýð àæèëëàõ ºíäºð ìýðãýæëèéí áîëîâñîí õ¿÷íèéã ýõ

îðíû áîëîí ãàäààäûí èõ, äýýä ñóðãóóëüä ñóðãàõ, äàäëàãà õèéëãýõ, ýðäìèéí çýðýã

ãîðèëóóëàõ õýëáýðýýð áýëòãýñýí áºãººä áýëòãýæ áàéíà.

Ìàíàé íàì çàñàã ýðäýì øèíæèëãýýíèé áîëîâñîí õ¿÷íèéã ººðòºº áîëîí õºäºëìºð

á¿òýýëäýý ºíäºð øààðäëàãà òàâüäàã ¿çýë ñàíààãààð õ¿ì¿¿æ¿¿ëýõèéí çýðýãöýý

òýäíèéã öàã ÿìàãò á¿õèé ë òàëààð äýìæèí, óðàìøóóëæ áàéäàã þì.

Àêàäåìè÷ Ö.Äàìäèíñ¿ðýí «Ìîíãîëûí íóóö òîâ÷îî»-ã õóó÷èí õýëíýýñ îð÷èí

öàãèéí ìîíãîë õýëýíä õºðâ¿¿ëñýí, àêàäåìè÷ Ø.Íàöàãäîðæ, «Ä.Ñ¿õáààòàðûí íàìòàð

áè÷ñýí», Á.Ðèí÷åí «Öîãò òàéæ» êèíî çîõèîë òóóðâèñàí, Ò.Àþóðçàíà òýðã¿¿òýé ýðäýì

øèíæèëãýýíèé õýñýã àæèëòàí «Îðõîí» ¿¿ëäðèéí õîíü; Ì.ªëçèé, X.Çóíäóéæàíöàí

íàð «Îðõîí» ñîðòûí óëààí áóóäàé òóñ òóñ áèé áîëãîñîí, Ý. Øàãäàð õàíãàéí á¿ñýä

æèìñ-æèìñãýíèé óðãàìàë òàðèìàëæóóëñàí, Ä.Öýðýíñîäíîì ãîâèéí á¿ñýä íîîëóóðûí

÷èãëýëèéí ýðëèéç ÿìàà áèé áîëãîñîí, àêàäåìè÷ Á.Øèðýíäýâ «Ìîíãîë àðäûí

õóâüñãàëûí ò¿¿õ» ãàíö ñýäýâò çîõèîë òóóðâèñàí, àêàäåìè÷ Ø.Ëóâñàíâàíäàí «Ìîíãîë

õýëíèé á¿òýö» çîõèîë áè÷ñýíèé ó÷èð ÁÍÌÀÓ-ûí òºðèéí øàãíàë òóñ òóñ õ¿ðòñýí

áèëýý.

Àêàäåìè÷ Á.Í.Ïåòðîâ, ÁÍÌÀÓ-ûí ØÓÀ-èéí Òýðã¿¿ëýã÷äèéí ãàçðûí äýðãýäýõ

ñàíñàð ñóäëàëûí «Èíòåðêîñìîñ»-ûí ¿íäýñãèé çºâëºëèéí óðèëãààð 1977 îíû 7-ð

ñàðä òóñ óëñàä çî÷èëæ, ÁÍÌÀÓ-ûí èðãýí ÇÕÓ-ûí ñàíñðûí èèñýã÷äèéí õàìò, îëîí

óëñûí õàìòàðñàí íèñëýã õèéõýä áýëòãýõ áà ýíý íèñëýãèéí ¿åýð ÿâóóëàõ ýðäýì

øèíæèëãýýíèé õàìòûí ïðîãðàììòàé õîëáîãäñîí àñóóäëûã õýëýëöýõýä îðîëöñîí

áèëýý.

71


̺í Ñ¿õáààòàðûí îäîíãîîð ýðäýì øèíæèëãýýíèé 3 àæèëòàí, Õºäºëìºðèéí

ãàâúÿàíû óëààí òóãèéí, îäîíãîîð 8, Àëòàí ãàäàñ îäîíãîîð 23, Õºäºëìºðèéí õ¿íäýò

ìåäàëèàð 14, Àðäüí õóâüñãàëûí 40, 50 æèëèéí îéí ìåäàëèàð 135, ÁÍÌÀÓ-ûí Ñàéä

íàðûí Ǻâëºëèéí õ¿íäýò æóóõ áè÷ãýýð 11 õ¿í òóñ òóñ øàãíàãäñàí áèëýý.

Íàì çàñãààñ ýðäýì øèíæèëãýýíèé àæèëòíóóäûí çîõèîë á¿òýýëèéã ºíäºð ¿íýëäýã

íü òýäíèé óðàì çîðèãèéã áàäðààæ áàéäàã áèëýý.

«Ìîíãîëûí ýðäýìòäèéí ºäèé, òºäèé á¿òýýë ºðãºí îëîíä àëäàðøæýý. Òýäíèé

¿éë àæèëëàãààã Øèíæëýõ óõààíû Àêàäåìè ÷èãë¿¿ëýí íýãòãýæ áàéíà» ãýñýí ÇÕÓÊÍûí

Òºâ Õîðîîíû åðºíõèé íàðèéí áè÷ãèéí äàðãà ÇÑÁÍÕÓ-ûí Äýýä Ǻâëºëèéí

Òýðã¿¿ëýã÷äèéí äàðãà íºõºð Ë.È.Áðåæíåâèéí õàëóóí äîòíî ¿ã ÁÍÌÀÓ-ûí

ýðäýìòäýä èõ õàéð øàãíàë áîëæ ºãñºí áèëýý 43 .

Ǻâõºí ñîöèàëèçìûí ¿åä ë íèéãýì, øèíæëýõ óõààí õî¸ðûí õàðèëöàí ¿éë÷èëãýý

áèåëýãäýõ áîëîìæòîé íü áîäèò áàéäëààð íîòëîãäîæ áàéíà.

Íèéãýì, øèíæëýõ óõààí õî¸ðûí õàðèëöàí áèå áèåäýý ¿éë÷èëäýã ¿íäñýí øèíæ

íü þóíû ºìíº ñîöèàëèñò íèéãìèéí õýðýãöýýãýýð ýðäýì øèíæèëãýýíèé àæëûã

õºãæ¿¿ëýõ íºõöºëèéã òºð¿¿ëæ, ò¿¿íèé ÷èãèéã òîãîîõ áà ãàðàõ ¿ð ä¿íã ¿ð àøèãòàé

áîëîõîä íü íºëººëíº. ͺ㺺 òàëààñ íèéãýì íü øèíæëýõ óõààíû ¿íäñýí äýýð

õºãæèõèéí çýðýãöýý øèíæëýõ óõààíû çàìûã ºðãºí äýëãýð áîëãîæ ºãäºã. Øèíæëýõ

óõààí õàðèóä íü áàéãàëü, íèéãìèéí õºãæëèéí ç¿é òîãòëûã íýýæ, íèéãýìäýý ¿ëýìæ èõ

òóñ ¿ç¿¿ëäýã àæýý.

Øèíæëýõ óõààí ñóäàëãàà øèíæèëãýýíèéõýý ¿ð ä¿íãýýð ýðäýñ, ãåîëîãè, îé,

áýë÷ýýð áîëîí áàéãàëèéí áóñàä òºðëèéí íººö áàÿëãèéã óëñ àðäûí àæ àõóéä

àøèãëàõàä íü òóñàëäàã àæýý.

1961—1980 îíä ÁÍÌÀÓ-ûí ØÓÀ-èéí õ¿ðýýëýíã¿¿äýýñ ïðàêòèêò íýâòð¿¿ëñýí

õàâñðàãà øèíæòýé ñóäàëãààíû ¿ð ä¿í óëñ àðäûí àæ àõóéä ¿ëýìæõýí àøèã ºãºâ. ¯¿íä:

- Ãîâèéí âèòàìèí ñàéòàé òýæýýëëýã óðãàìàë áîëîõ òààíûã ò¿¿æ, çîîäîéëîõ

ìàøèí.

- Óëààíáààòàð õîòûí äýâñãýðèéí ãàçàð ÷è÷èðõèéëëèéí áè÷èë ìóæëàëûí çóðàã

(1969)

- Óëñûí áýëòãýæ áóé óëààí áóóäàéí ìóòàíò 167 õýìýýõ óäàì.

- 20—200 ò ìàõàí á¿òýýãäýõ¿¿íèéã óäààí õóãàöààãààð õàäãàëàõ ÷àäàëòàé ìºñºí

çîîðü áàéãóóëæ àøèãëàõ òåõíîëîãèéí òºñºë (1969, 1978-1980 îí).

- 1972 îíä Áàÿíõîíãîð àéìãèéí òºâ áà Õîâä àéìãèéí Áóëãàí ñóìàíä ØÓÀ-èéí

ýðäýì øèíæèëãýýíèé àæèëòíóóäûí òºñ뺺ð áàðüñàí îðîí íóòãèéí óðãàìëààð ñïèðò

¿éëäâýðëýõ öåõ¿¿ä,

- Ìèêðîáèîëîã÷äûí òºñ뺺ð áàðüñàí ¿éëäâýðëýëèéí öåõ¿¿ä, áàéãàëèéí

íýãäëèéí õ¿ðýýëýíãèéí òåõíîëîãèîð õèéñýí ýìèéè çàðèì áýëäìýë (1972-1980 îí).

- Ãåîëîãè, ãåîãðàôèéí òîì õýìæýýíèé çóðàãëàëóóä, ÁÍÌÀÓ-ûí ¿éëäâýðëýõ

õ¿÷íèé 1990 îí õ¿ðòýëõ õºãæèë áàéðøëûí åðºíõèé ñõåì ãýõ ìýò îëîí ç¿éëèéã

íýðëýæ áîëíî.

ÁÍÌÀÓ-ûí ØÓÀ-èéí Òýðã¿¿ëýã÷äèéí ãàçðûí äýðãýäýõ ýðäýì øèíæèëãýýíèé

òºëºâëºëòèéí õýëòýñ áà ýäèéí çàñàã÷äûí òîîöîîëñíîîð ¿çýõýä øèíæèëãýýíèé

àæëûí äýýð äóðäñàí áà ýñ äóðäñàí, îëîí çóóí òºðëèéí ¿ð ä¿íã ¿éëäâýðëýëä

íýâòð¿¿ëáýë 233 ñàÿàñ äîîøã¿é òºãðºãèéí ºãººæ îëîõ áîëîìæòîé àæýý.

Ýíä äóðäñàí ç¿éëñ íü àìüäðàëä íýãýíò áèåëýëýý îëñîí ñóäàëãààíû çºâõºí çàðèì

õýñýã íü þì.

43

ÌÀÕÍ-ûí III èõ õóðàë áà ÁÍÌÀÓ-ûã òóíõàãëàñíû 50 æèëèéí îéä çîðèóëñàí ÌÀÕÍ-ûí ÒÕ,

ÁÍÌÀÓ-ûí ÀÈÕ-ûí õàìòàðñàí áàÿðûí õóðàë äýýð Ë.È.Áðåæíåâèéí õýëñýí ¿ã. Ñîöèàëèçì,

íàéðàìäàë, ýíõ òàéâíû çàìààð ýìõòãýë ÓÁ. 1974. 62-ð òàë.

72


Ò¿¿íýýñ ãàäíà ØÓÀ-èàñ ¿ë õàìààðàõ øàëòãààíààð ïðàêòèêò îäîî õýð íýâòýð÷

àìæààã¿é áàéãàà îëîí òîîíû çóðàãëàë, çºâëºìæ, òåõíîëîãèóä áàñ áóé þì.

ªðòãèéã íü òîéðóó çàìààð ¿íýëæ áîëîõ òèéì ñóäàëãààíû ¿ð ä¿í îëîí áèé. Òýð

íü íèéãìèéí óõààíû ÿíç á¿ðèéí ñàëáàðûí õýäýí çóóí ãàíö ñýäýâò çîõèîë, õàìòûí

á¿òýýë, ýðäýì øèíæèëãýýíèé èëòãýë, ðåôåðàò, ìºí õèìè÷, óðãàìàë ñóäëàã÷,

áèîëîãè÷ èàð áîëîí áàéãàëü, òåõíèêèéí óõààíû áóñàä ýðäýìòäýçñ ã¿éöýòãýñýí

áà ã¿éöýòãýæ áóé áîëîâñðóóëàëòûí ñõåì, ýðäýì øèíæèëãýýíèé çàðèì íýã áàãàæ,

õýðýãñýë, òåõíîëîãè áîëîâñðóóëàõ àæèë, ýðäýì øèíæèëãýýíèé ÿíç á¿ðèéí çóðàãëàë,

¿íäýñëýë á¿õèé çºâëºìæ¿¿ä þì.

Íèéãìèéí ìàòåðèàëûí áà îþóíû õýðýãöýýã õàíãàõ óóãóóë ýõ ñóðâàëæ íü áîëñîí

áàéãàëèéí íººöèéã îð÷èí ¿åèéí òåõíèêèéã õýðýãëýí àøèãëàõûí çýðýãöýý áàñ

õ¿ðýýëýí áóé îð÷íûã õàéðëàí õàìãààëæ, áàéãàëèéí áàÿëãèéã çîõèñòîé àøèãëàæ,

ò¿¿íèé íººöèéã áîëîìæòîé ãàçàðò íü íºõºí íýìýãä¿¿ëýõýä áàéíãà àíõààð÷ áàéõ

ÿâäàë øààðäàãäàæ áàéíà. Èéì ó÷ðààñ ñîöèàëèñò íèéãýì õ¿ðýýëýí áóé îð÷èíäîî

õàëàìæòàé õàíäàæ, øèèæëýõ óõààíûã ò¿øèãëýí áàéãàëèà õàìãààëàõ, ò¿¿íèé ç¿éë

á¿ðèéí íººöèéã íºõºí íýìýãä¿¿ëýõ áà àãààð, óñûã öýâýðø¿óëýõýä îíöãîé àíõààð÷

áàéäàã þì.

Áèä ÇÑÁÍÕÓ áîëîí ñîöèàëèñò õàìòûí íºõºðëºëèéí áóñàä îðíû øèíæëýõ óõààí

ñóäëàëûí òóðøëàãàä ò¿øèãëýí, õýäèéãýýð öààøèä èë¿¿ ¿íäýñëýëòýé íàðèéñãàí

íÿãòëàõ øààðäëàãàòàé áàéãàà áîëîâ÷, ñóóðü ñóäàëãààíû õóâüä îäîîãîîð íýëýýä

áîëîâñðîãäîîä áàéãàà ¿íýëãýý, øàëãóóðûã áàðèìòëàõûã õè÷ýýæ áàéíà. Òýãýõäýý áèä

ìàíàéä ýõëýí õºãæèæ áóé øèíæëýõ óõààí ñóäëàëûí çàð÷ìóóäûã áàðèìòàëäàã þì.

Ýä¿ãýý áàðèìòàëæ áîëîõ òèéì çàð÷ìóóä íü: þóíû ºìíº àñóóäëûã øèíæëýõ óõààíû

¿¿äíýýñ õýðõýí ã¿íçãèé áîëîâñðóóëæ ÷àäñàí, ñóäàëãààíààñ ãàðñàí ¿ð ä¿í íü øèíýëýã

ýñýõ, ýäãýýð ¿ð ä¿í øèíæëýõ óõààíû ìýäëýãèéí õºãæèëòºíä íºëººëæ ÷àäàõ øèíæ

÷àíàð áà óã ¿ð ä¿íã ïðàêòèêò õýðýãæ¿¿ëýõ áîëîìæ çýðýã áóñàä ¿ç¿¿ëýëò þì.

Ñóóðü ñóäàëãààíû ¿ð àøãèéã ¿íýëýõ íàéäâàðòàé øàëãóóðûã òîãòîîæ õýðýãëýõ

íü ÇÕÓ áà àõ ä¿¿ ñîöèàëèñò îðíû ýðäýìòäèéí òóðøëàãààð øèíæëýõ óõààí ñóäëàëûí

àñóóäëààð àæèëëàæ áàéãàà ìàíàé ýðäýìòäèéí õîéøëóóëøã¿é çîðèëò ìºí.

Îéðûí èðýýä¿éä àìæèëòòàé øèéäâýðëýæ áîëîõ îëîí àñóóäëûã èë¿¿ íóõàöòàé

ã¿í ã¿íçãèé áîëîâñðóóëàõ áîëîìæèéã áèîëîãè, ôèçèê, ãåîëîãè, ãàçàðç¿é, ò¿¿õ õýë

áè÷ãèéí òàëààð ìàíàé ýðäýìòäèéí õèéñýí ýðäýì øèíæèëãýýíèé àæëûí îäîîãèéí

ò¿âøèí áèäýíä õàðóóëæ áàéãàà þì.

Øèíæëýõ óõààíû óäèðäëàãàòàé õîëáîãäñîí îëîí àñóóäàë, ìàíàé ýðäýì

øèíæèëãýýíèé àæèëòíóóä, ýðäýì øèíæèëãýýíèé áàéãóóëëàãûí óäèðäàõ õ¿ì¿¿ñýýñ

çºâõºí ººðèéíõºº ÿâöóó ìýðãýæèëä òºäèéã¿é, òóõàéí òýð ìýðãýæèëòýé íü îéðîëäîî

óõààíóóä, ÿëàíãóÿà îð÷èí ¿åèéí øèíæëýõ óõààí, òåõíèêèéí çààã÷èëñàí ÷èãëýë¿¿ä áà

àðãà ñóäëàëûí òàëààð íàðèéí ìýðãýæèí, àðâàí õóðóó òýãø áàéõûã øààðäàæ áàéíà.

Ýðäýì øèíæèëãýýíèé á¿òýýë ºâºðìºö îíöëîãòîé áàéäàã ó÷ðààñ ýðäýìòýä áà ýðäýì

øèíæèëãýýíèé õàìò îëîí íü àÿíäàà øèíæëýõ óõààí ñóäëàëûí àíõààðëûí òºâä áàéõ

íü àðãàã¿é áîëæ áàéíà.

Ìàòåðèàëëàã ¿éëäâýðëýë äýõ òîäîðõîé õºëºëìºð, îþóí ñàíààíû ñàëáàð äàõü

øèíæëýõ óõààíû õºäºëìºð õî¸ðûã öóõàñõàí çýðýãæ¿¿ëýí òýìäýãëýå. Ê.Ìàðêñ

ìàòåðèàëëàã ¿éëäâýðëýëèéí ñèñòåìèéã á¿õýëä íü àâ÷ ¿çýõäýý: «Õºäºëìºðèéí

á¿òýýãäýõ¿¿íä íýí õýðýãòýé õ¿÷èí ç¿éë ãýâýë ìàòåðèàëûí õ¿÷èí ç¿éë áóþó

¿éëäâýðëýëèéí õýðýãñýë áà õóâü õ¿÷èí ç¿éë áóþó àæèëëàõ õ¿÷ ýíý õî¸ð þì» õýìýýí

ÿëãàí àâ÷ ¿çæýý. 44

Ìàòåðèàëëàã ¿éëäâýðëýë àëèâàà ¿éë ÿâäëûí àäèë òîäîðõîé ¿ð ä¿íä õ¿ðäýã.

44

Ê.Ìàðêñ, Ô.Ýíãåëüñ. Ñî÷. ò 23, ñòð. 189, 191, 195-196

73


«Õºäºëìºðèéí ¿éë ÿâöàä õ¿íèé ¿éë àæèëëàãàà íü õºäºëìºðèéí õýðýãñëèéã ò¿øèãëýí

õºäºëìºðèéí ç¿éëèéã óðüäààñ òºëºâëºí ººð÷èëäºã áèëýý. ¯éë ÿâäàë íü á¿òýýãäýõ¿¿í

áîëäîã» 45

Ǻâëºëòèéí øèíæëýõ óõààí ñóäëàã÷ ýðäýìòýä äýýð ºã¿¿ëñíèéã õóðààíãóéëàí

òýìäýãëýæ õýëýõäýý: «Ìàòåðèàëëàã ¿éëäâýðëýëèéã 1. Õ¿í (àæèëòàí), 2. ¯éë

àæèëëàãàà (õºäºëìºð), 3. Õºäºëìºðèéí ç¿éë, 4. Õºäºëìºðèéí õýðýãñýë, 5. ¯ð ä¿í

áóþó õºäºëìºðèéí á¿òýýãäýõ¿¿í ãýñýí á¿ðýëäýõ¿¿í õýñãýýñ òîãòñîí õºãæèíã¿é

ñèñòåì ãýæ ¿çýæ áîëíî» ãýæýý.

Äýýð ºã¿¿ëñýí çàäëàí øèíæèëãýýã áàðèìòàëæ îþóí ñàíààíû ç¿éë áóþó ñàëáàð,

ººðººð õýëáýë, ìýäëýãèéã á¿òýýäýã õýðýãñëèéã ò¿øèãëýí ¿éë àæèëëàãààãàà ÿâóóëäàã

ýðäýìòýí õ¿ì¿¿ñèéí á¿òýýë áîëîõ øèíæëýõ óõààíûã àâ÷ ¿çâýë òýð íü äîîð äóðäñàí

á¿ðýëäýõ¿¿í õýñãýýñ òîãòíîñîí õºãæèíã¿é ñèñòåì áîëîõ þì. ¯¿íä: 1. Õ¿ì¿¿ñ

(ýðäýìòýí), 2. ¯éë àæèëëàãàà (ýðäýìòýí õ¿ì¿¿ñèéí á¿òýýë), 3. Ýðäýì øèíæèëãýýíèé

õºäºëìºðèéí ç¿éë, 4. Ýðäýì øèíæèëãýýíèé xýðýãñýë, 5. Ýðäýì øèíæèëãýýíèé

àæëûí á¿òýýãäýõ¿¿í áóþó ¿ð ä¿í ººðººð õýëáýë ìýäëýã þì 46 .

Ìàòåðèàëëàã ¿éëäâýðëýë äýõ òîäîðõîé õºäºëìºðíéí ¿ð ä¿í íü àøèãòàé ýä ç¿éë

áóþó õýðýãëýýíèé ºðòºã ìºí þì ãýñýí ä¿ãíýëò äýýð ºã¿¿ëñíýýñ óðãàí ãàð÷ áàéíà.

Øèíæëýõ óõààíû õºäºëìºðèéí á¿òýýãäýõ¿¿í ãýâýë ìýäëýã áºãººä òýð íü òóéëûí

õ¿ñëýíä íèéòèéí õ¿ðòýýë áîëæ Ê.Ìàðêñûí õýëñíýýð õýí íýã õ¿íèé õýðýãöýýã áóñ,

õàðèí á¿õýí á¿òýí íèéãìèéí õýðýãöýýã õàíãàäàã àæýý. Ìýäëýãèéã õýðýãëýõ ¿éë ÿâäàë

èü õÿçãàðã¿é ¿ðãýëæèëæ áîëäîã áºãººä óã ìýäëýã íü ¿íý öýíýý õàäãàëæ, ¿ë õóó÷ðàí,

èë¿¿ òºãºëäºð øèíý ìýäëýãýýð ñîëèãäîîã¿é áàéñàí öàãò õýðýãëýãäñýýð áàéäàã àæýý.

Ýðäýì øèíæèëãýýíèé àæëûã æèëýýð áà òàâàí æèëýýð òºëºâëºõ àñóóäàë íü

øèíæëýõ óõààí ñóäëàëä îíöëîã áàéð ýçýëäýã þì.

Ýä¿ãýý øèíæëýõ óõààíûã çºâõºí òàâàí æèëýýð òºëºâëºõ õàíãàëòã¿é áîëæ, õàðèí

èë¿¿ õîëûí õàðààòàé áàéõ íü çàéëøã¿é øààðäàãäàæ áàéíà. Èéì ó÷ðààñ øèíæëýõ

óõààíûã õºãæ¿¿ëýõ õýòèéí òºëºâ íü øèíæëýõ óõààíûã àëñûí õàðààòàé õºãæ¿¿ëýõ

ñòàòèñòèêèéã áàðèìòàëäàã þì.

Ñóóðü ñóäàëãààã õºãæ¿¿ëýõ õýòèéí òºëºâ íü õàâñðàãà ñóäàëãàà, òåõíèêèéí

õºãæëèéí õýòèéí òºëºâººñ ò¿ð¿¿ëæ ÿâàõ ¸ñòîé àæýý.

Àñóóäàëä èíãýæ õàíäâàë øèíý òåõíèêèéí ìàòåðèàëëàã ¿íäýñ òºðæ ãàðàõ

áîëîìæèéã áèäýíä îëãîäîã. Õ¿í ¿¿íèéã ò¿øèãëýí óëñ àðäûí àæ àõóéã õºãæ¿¿ëýõ

ýäèéí çàñãèéí îëîí ¿ç¿¿ëýëòèéã çºâ ¿¿ñãýí á¿ðä¿¿ëæ ÷àäíà.

ÇÑÁÍÕÓ áà ñîöèàëèñò áóñàä îðíû ØÓÀ-èéí òóðøëàãààñ ¿çýõýä øèíæëýõ óõààíû

õýòèéí òºëºâèéã áîëîâñðóóëàõ àñóóäàë íü áàéãàëü, íèéãýì áà ñýòãýõ¿éí òóõàé ýðäýì

øèíæèëãýýíèé ìýäýýëýëä òóëãóóðëàí çîõèîäîã áèëýý.

Ýðäýì øèíæèëãýýíèé àæëûí òºëºâëºãºº, õýòèéí òºëºâèéã çîõèîõîä ýðäýì

øèíæèëãýýíèé á¿õ õ¿ðýýëýí, øèíæëýõ óõààíû õºãæèë, ò¿¿íèé õýòèéí òºëºâèéí

òàëààð õàìãèéí øèíý ìýäýýëýë á¿õèé òîìîîõîí ýðäýìòýä áèå÷ëýí îðîëöäîã þì.

Áèä ÁÍÌÀÓ-ûí ØÓÀ-èéí õ¿ðýýëýíã¿¿äèéí 1981—1985 îíû ñóóðü ñóäàëãààíû

ñýäýâ÷èëñýí òºëºâëºãºº, ìºí 1981—1990 îíû ýðäýì øèíæèëãýýíèé àæëûí óëñûí

õýìæýýíèé çîðèëãî ÷èãëýë á¿õèé ïðîãðàììûí òºñëèéã áîëîâñðóóëààä áàéíà. Õî¸ð

õýñãýýñ á¿ðýëäñýí õýòèéí òºëºâèéí á¿õ òºñë¿¿ä íü óëñ íèéãìèéí à÷ õîëáîãäîëòîé

þì. Èéì òåñëèéã áîëîâñðóóëàõäàà ìàðêñèñò øèíæëýõ óõààí ñóäëàëûí îíîëûí

çàð÷èì, ÇÑÁÍÕÓ áîëîí ñîöèàëèñò õàìòûí íºõºðëºëèéí îðíóóäûí øèíæëýõ óõààíû

òóðøëàãà, ÌÀÕÍ-ûè áàðèìò áè÷ã¿¿äýä òóñãàãäñàí ìàíàé îðíû îéðûí èðýýä¿éí

íèéãýì-ýäèéí çàñãèéí õºãæëèéí çîðèëòóóäûã èø ¿íäýñ áîëãîñîí þì. Ýäãýýð òºñºëä

45

̺í òýíä

46

Ïðîáëåìû äåÿòåëüíîñòè ó÷åíîãî è íàó÷íûõ êîëëåêòèâîé Ì-Ë., 1979. ñòð. 46-47.

74


áàéãàëü, ò¿¿õèé ýä, õºäºëìºðèéí íººöèéã óëñ àðäûí àæ àõóéä àøèãëàõûí ¿¿äíýýñ èæ

á¿ðýí ñóäëàõ çýðýã òîìîîõîí çàíãèëàà àñóóäëûã îíöãîé àíõààðñàí áèëýý.

Ýðäýì øèíæèëãýýíèé àæëûí èæ á¿ðýí, çîðèëãî áè÷èãëýë á¿õèé ïðîãðàììûã

çîõèîõäîî ÁÍÌÀÓ-ûí íèéãýì-ýäèéí çàñãèéã 1990 îí õ¿ðòýë õºãæ¿¿ëýõ õýòèéí

òºëºâëºãººã èø ¿íäýñ áîëãîæ áàéãàëü, íèéãýì, òåõíèêèéí óõààíû ºâ òýãø õºãæèë,

õàðèëöàí ¿éë÷èëãýýíèé çàð÷èìä òóëãóóðëàí çîõèîñîí áèëýý.

Ýäãýýð ïðîãðàììä ýðäýñ, ò¿ëøíèé íººöººð áàÿí øèíý ðàéîíóóäûã ýçýìøèõ,

ò¿¿íèé çýðýãöýý áàéãàëü îð÷íûã õàìãààëàõ çýðýã àñóóäëûã îðîëöóóëàí óëñ îðíû

¿éëäâýðëýõ õ¿÷íèéã çºâ çîõèñòîé áàéðëóóëàõòàé íÿãò õîëáîãäñîí á¿õ àñóóäëûã èæ

á¿ðýí øèéäýõýýð îðóóëñàí áèëýý.

Óëñûí ÷àíàðòàé òîìîîõîí øèéäâýðëýõ àñóóäëûã îíîë-áîëîâñðóóëàëò-

¿éëäâýðëýëèéí á¿òýýãäýõ¿¿í ãýñýí äàðààëëààð øèéäâýðëýæ áàéõûí òóëä èæ á¿ðýí

çîðèëãîò ïðîãðàììóóäûã áîëîâñðóóëàí øèéäâýðëýõýä àêàäåìèéí áà ñàëáàðûí á¿õ

õ¿ðýýëýí, ëàáîðàòîðè, çîõèîí á¿òýýõ òîâ÷îî, èõ äýýä ñóðãóóëèóä îðîëöîæ áàéíà.

Àñóóäëûã èéíõ¿¿ èæ á¿ðýí øèéäâýðëýõèéí òóëä øèíæëýõ óõààíû çîõèöóóëàõ

çºâëºëèéã áàéãóóëàõ õýðýãöýý ãàð÷ èðäýã.

ªíäºð ìýðãýæëèéí ýðäýìòäýýð óäèðäóóëàí áóñàä çîõèõ ýðäýìòýä,

ìýðãýæèëòí¿¿äèéã îðîëöóóëñàí ýðäìèéí çºâëºëèéã èæ á¿ðýí øèéäâýë çîõèõ

çàðèì íýí ÷óõàë àñóóäëààð Øèíæëýõ óõààí-òåõíèêèéí Óëñûí õîðîî, ØÓÀ-èéí

õ¿ðýýëýíã¿¿äèéí äýðãýä áàéãóóëàõ õýðýãöýýòýé áàéíà.

Ïðîãðàìì òóñ á¿ðèéã øèéäâýðëýõýä õàìãèéí ìýðãýæèë ÷àäâàðòàé ýðäýì

øèíæèëãýýíèé áàéãóóëëàãà íü òîëãîéëæ, áóñàä íü òºëºâëºãººíä òóñãàãäñàí

òîäîðõîé ¿¿ðãýý ã¿éöýòãýã÷ýýð ïðîãðàììä èäýâõòýé îðîëöäîã áàéõ ¸ñòîé. Èæ

á¿ðýí çîðèëãî ÷èãëýëòýé ïðîãðàììààñ ò¿¿íèéã áèåë¿¿ëýã÷ á¿ðò îíîãäîõ òîäîðõîé

ñýäýâ, àñóóäëûã ØÓÒÓ-ûí Õîðîî, ØÓÀ, ÓÒÊ-òîé òîõèðîëöîí áàòàëäàã çîõèöóóëàõ

òºëºâëºãººíä óëñûí äààëãàâàð áîëãîæ íàðèéñãàí òîäîðõîéëîõ ¸ñòîé. Ïðîãðàìì òóñ

á¿ðò óäèðäàã÷ òîìèëæ, øààðäàãäàõ ìºí㺠õºðºíãèéã ãàðãàæ ºãºõ íü ç¿éòýé.

¯¿íòýé õîëáîãäóóëàí ÁÍÌÀÓ-ûí ØÓÀ-èéí ýðäýì øèíæèëãýýíèé ¿éë àæèëëàãààã

èõ, äýýä ñóðãóóëü, ÿàì, òóñãàé ãàçðûí äýðãýäýõ ñàëáàðûí õ¿ðýýëýíã¿¿ä äýýð

ÿâóóëæ áàéãàà ýðäýì øèíæèëãýýíèé àæèëòàé óÿëäóóëàí çîõèöóóëàõ íü èõýýõýí à÷

õîëáîãäîëòîé áàéãààã öîõîí òýìäýãëýå.

Ìàíàé èõ, äýýä ñóðãóóëèóäûí äîòðîîñ ýðäýì øèíæèëãýýíèé àæëûã íýëýýä ºðãºí

õ¿ðýýòýé ÿâóóëäàã Ìîíãîë óëñûí èõ ñóðãóóëü áîë õèìè, ôèçèê, áèîëîãè, áîòàíèê,

Ôèëîñîôè, ýäèéí çàñàã, õóóëü, ýðõ áîëîí áóñàä ÷èãëýëýýð 10 ñýäâèéí äàãóó ñóóðü

ñóäàëãààíû àæèëä ØÓÀ-èéí õ¿pýýëýíã¿¿äòýé õàìòðàí èäýâõòýé îðîëöîæ áàéíà.

Áóñàä äýýä ñóðãóóëü, ñàëáàðûí õ¿ðýýëýíã¿¿ä ØÓÀ-èéí õ¿ðýýëýíã¿¿äèéí õèéæ

áàéãàà øèíæèëãýýíèé àæèëä ººð ººðñäèéí ìýðãýæëèéí ÷èãëýëýýð îðîëöîæ áàéãàà

þì.

«ØÓÀ íü... áàéãàëü, íèéãìèéí óõààíû ãîë ÷óõàë àñóóäëààð õèéæ áàéãàà îíîëûí

øèíæèëãýý ñóäàëãààíû àæëûã ýðäýì øèíæèëãýýíèé åðºíõèé óäèðäëàãààð õàíãàõûí

õàìò äýýð äóðäñàí øèíæëýõ óõààíû ñàëáàðò õèéõ ýðäýì øèíæèëãýýíèé àæëûí

¿íäñýí ÷èãëýëèéã òîãòîîæ ýðäýì øèíæèëãýýíèé àæëûã àêàäåìèéí õàðúÿà áóñ

áàéãóóëëàãà, èõ, äýýä ñóðãóóëèéí ýðäýì øèíæèëãýýíèé àæèëòàé çîõèöóóëíà» ãýæ

1974 îíä áàòëàãäñàí ÁÍÌÀÓ-ûí ØÓÀ-èéí ä¿ðýìä çààæýý.

1962 îíä ÁÍÌÀÓ-ûí ØÓÀ-èéí äýðãýäýõ çîõèöóóëàõ Ǻâëºëèéí ¿íäñýí äýýð

áàéãóóëàãäàæ 1966 îíä Ñàéä íàðûí Çåâëºëèéí ìýäýëä øèëæñýí ØÓÒÓ-ûí õîðîî íü

Øèèæëýõ óõààíû Àêàäåìè, ñàëáàðûí õ¿ðýýëýíã¿¿äòýé õàìòðàí òåõíèêèéí äýâøëèéí

çàíãèëàà àñóóäëóóäààð óðò õóãàöààíû ïðîãðàìì áîëîâñðóóëæ, äýýð äóðäñàí çîðèëãî

÷èãëýë á¿õèé ïðîãðàììûã ýðäýì øèíæèëãýýíèé àæëûí òàâàí æèëèéí òºëºâëºãºº,

75


øèíæëýõ óõààí-òåõíèêèéí îëîëòûã ¿éëäâýðëýëä íýâòð¿¿ëýõ òºëºâëºãººíä òóñãàí

ñàëáàðûí õ¿ðýýëýíã¿¿ä, èõ, äýýä ñóðãóóëü, àêàäåìèéí áàéãóóëëàãóóäûí õèéæ áàéãàà

õàâñðàãà ñóäàëãààã çîõèöóóëàõ ¿¿ðýãòýé.

Îíîë ïðàêòèêèéí àëü àëèíû íü õóâüä íýí ÷óõàë øèéäâýðëýõ àñóóäàë ñýäâ¿¿äýýð

øèíæëýõ óõààíû á¿òýýë÷ ñýòãýëãýýã àìæèëòòàé õºãæ¿¿ëýõ áàéíãûí õ¿÷èí ç¿éëñ

ãýâýë:

- Ýðäýì øèíæèëãýýíèé áîëîâñîí õ¿÷íèéã çîðèëãî ÷èãëýëòýéãýýð áýëòãýõ, ¿¿íä

îíöãîé àâúÿàñ áèëýãòýé õ¿¿õýä, çàëóó÷óóäûã ãàäààä, äîòîîäûí èõ, äýýä ñóðãóóëü

áîëîí àñïèðàíòóðààð áýëòãýõ, ýðäýì øèíæèëãýýíèé çàëóó àæèëòíûã ñîöèàëèñò

óõàìñàðòàé áîëãîí õ¿ì¿¿æ¿¿ëýõ, òýäíèé ººðñäèéí ñîíãîí àâñàí ìýðãýæëèéí ñàëáàð

òºäèéã¿é øèíæëýõ óõààíû áóñàä ñàëáàðûí ìýäëýãèéí îíîëûí õýìæýýã ºäºð äóòàì

äýýøë¿¿ëäýã áàéõ.

ÇÑÁÍÕÓ áîëîí àõ ä¿¿ ñîöèàëèñò áóñàä îðíû øèíæëýõ óõààíû òóðøëàãûã

á¿òýýë÷ýýð õýðýãëýõ; ýðäýì øèíæèëãýýíèé àæëûí ¿ð àøãèéã ïðàêòèêààð

äàìæóóëàí øàëãàõ, àêàäåìèéí ýðäýì øèíæèëãýýíèé àæëûã èõ, äýýä ñóðãóóëü,

ñàëáàðûí õ¿ðýýëýíã¿¿äèéí àæèëòàé õîñëóóëàõ çàð÷ìûã áèé áîëãîõ; ýöýñò ýðäýì

øèíæèëãýýíèé áàéãóóëëàãóóäàä àðä÷èëëûã õàòóó ÷àíä ñàõèæ, äóòàãäëûã òóóøòàé

çàð÷èì÷ààð ø¿¿ìæëýí, áàòëàãäñàí òºëºâëºãºº, ãàðãàñàí øèéäâýðèéí áèåëýëòýä ºäºð

òóòìûí õÿíàëò òàâüæ áàéõ ÿâäàë áîëíî.

1979 îíû àðâàí õî¸ðäóãààð ñàðä áîëñîí Óëààíáààòàð õîòûí íàìûí õîðîîíû

V á¿ãä õóðàë äýýð í. Þ.Öýäýíáàëûí õýëñýí ¿ã îíöãîé à÷ õîëáîãäîëòîéã ¿¿íòýé

óÿëäóóëàí òýìäýãëýõ õýðýãòýé.

«Óäèðäàõ àæèëòàí á¿ð äýýðýýñ ºãñºí óäèðäàìæ, çààëò òóøààëûã äàãàæ ìºð人ä

çîãñîõã¿é äîîä àæèëòàí, àðä èðãýäýýñ ãàðãàñàí àæèë õýðýã÷ ñàíàà÷èëãà, îíîâ÷òîé

ñàíàë, ºíäºð øààðäëàãûã ¿íýòýé òóñëàëöàà ãýæ õ¿ëýýæ àâäàã áàéõ õýðýãòýé» 47 ãýæ

Þ.Öýäýíáàëûí õýëñíèéã àæèë á¿õíèé íàðèéí çàð÷èì áîëãîõ õýðýãòýé áàéíà.

Äýýð äóðäñàí çîðèëòûã áèä õýðýãæ¿¿ëýõäýý ñóäàëãààíû áîëîí, øèíæëýõ óõààíû

øèéäâýðëýõ àñóóäàë, ñýäâèéã çºâ ñîíãîí àâàõ, òºëºâëºõ, ýðäýì øèíæèëãýýíèé

õºäºëìºðèéí íèéãýì-ýäèéí çàñãèéí ¿ð àøãèéã äýýøë¿¿ëýõýä îíöãîé àíõààðàõ íü

÷óõàë áèëýý.

47

Ê.Ìàðêñ õýëýõäýý: «Àëèâàà õºäºëìºð, àëèâàà íýýëò, àëèâàà çîõèîí áóòýýñýí ç¿éëñ íü á¿õ íèéòèéí

õºäºëìºð áîëíî» ãýæýý. Ê.Ìàðêñ è Ô.Ýíãåëüñ ñî÷. ò. 25. ÷. I ñòð 116.

76


ÁÍÌÀÓ-ÛÍ ØÈÍÆËÝÕ ÓÕÀÀÍÛ ÒªÂ

ÁÀÉÃÓÓËËÀÃÛÍ ÄÀÐÃÀ ÍÀÐ

Îíõîòûí Æàìüÿàí

Àãäàíáóóãèéí Àìàð

Ñóäàð áè÷ãèéí õ¿ðýýëýíãèéí

ÁÍÌÀÓ-ûí Øèíæëýõ óõààíû

äàðãà 1921 îíîîñ 1930 îí õ¿ðòýë õ¿ðýýëýíãèéí äàðãà 1930-1932

îí õ¿ðòýë

Ëõàìñ¿ðýíãèéí Äýíäýâ

Áàÿðûí Æàðãàëñàéõàí

ÁÍÌÀÓ-ûí Øèíæëýõ óõààíû

ÁÍÌÀÓ-ûí Øèíæëýõ óõààíûõ¿ðýýëýíãèéí

äàðãà1932-1940 îí

õ¿ðýýëýíãèéí äàðãà 1940-1941 îí,

1946-1950 õ¿ðòýë îí õ¿ðòýë

77


Æàëöàâûí Ä¿ãýðñ¿ðýí

Öýíäèéí Äàìäèíñ¿ðýí

ÁÍÌÀÓ-ûí Øèíæëýõ óõààíû

ÁÍÌÀÓ-ûí Øèíæëýõ óõààíû

õ¿ðýýëýíãèéí äàðãà 1941 îíîîñ

õ¿ðýýëýíãèéí äàðãà 1950 îíîîñ

1946 îí õ¿ðòýë 1953 îí õ¿ðòýë

Íÿìûí Æàãâàðàë

Äîíäîãèéí Öýâýãìèä

ÁÍÌÀÓ-ûí Øèíæëýõ óõààíû

ÁÍÌÀÓ-ûí Øèíæëýõ óõààí, Äýýä

õ¿ðýýëýíãèéí äàðãà 1953 îíîîñ

áîëîâñðîëûí õ¿ðýýëýíãèéí äàðãà

1957 îí õ¿ðòýë 1957 îíîîñ 1960 îí õ¿ðòýë

78


Áàäàìûí Ëõàìñ¿ðýí

Áàçàðûí Øèðýíäýâ

ÁÍÌÀÓ-ûí Øèíæëýõ óõààí, Äýýä ÁÍÌÀÓ-ûí Øèíæëýõ óõààí, Äýýä

áîëîâñðîëûí õ¿ðýýëýíãèéí äàðãà áîëîâñðîëûí õ¿ðýýëýíãèéí äàðãà

1960 îíû 2 ñàðààñ 6 ñàð 1960 îíîîñ 1961 îí, ÁÍÌÀÓ-ûí

Øèíæëýõ óõààíû Àêàäåìèéí

Åðºíõèéëºã÷ 1961 îíîîñ

ªÍêÐÑªÍ ÕÎÐÈÍ ÆÈËÈÉÍ ÄÎÒÎÐ (1961-1981 ÎÍ)

ØÓÀ-ÈÉÍ Õ¯ÐÝÝËÝÍï¯ÄÝÝÑ ÕÝÂ˯¯ËÑÝÍ

ÃÎË Á¯ÒÝÝËÈÉÍ ÆÀÃÑÀÀËÒ 48

À. Ãàíö ñýäýâò çîõèîë

1. Õýë, óòãà çîõèîëûí òàëààð

I Xýñýã

ÍÈÉÃÌÈÉÍ ÓÕÀÀÍÛ ÒÀËÀÀÐ

1. X.Ëóâñàíáàëäàí «À÷ëàëò íîìûí òóõàé». ÓÁ. 1961. 16 õõ

2. Ñ.Ëóâñàíâàíäàí «Ãîî ç¿é» ÓÁ. 1964. 16 õõ

3. Á.Ðèí÷èí. «Ìîíãîë áè÷ãèéí õýëíèé ç¿é» I äýâòýð. ÓÁ. 1964. 19 õõ

4. Ý.Âàíäóé «Äºðâºä àìàí àÿëãóó» ÓÁ. 1965.

5. Æ.Öîëîî «Çàõ÷èíû àìàí àÿëãóó» ÓÁ. 1965. 7 õõ.

6. Ñ.Ëóâñàíâàíäàí. «Ìîíãîëûí óòãà çîõèîëûí ãîë áààòàð». ÓÁ. 1965. 15 õõ.

7. Á.Ñîäíîì «Ä. Íàöàãäîðæèéí íàìòàð» ÓÁ. 1966. 10 õõ

8. Ï.Õîðëîî «Ìîíãîëûí àðäûí öýöýí ç¿éð ¿ã¿¿ä áà îíüñãóóä» ÓÁ. 1966. 4, 5 õõ.

48

Æàãñààëòûã íèéãýì, áàéãàëèéí óõààíû ÷èãëýëýýð õî¸ð õýñýã áîëãîí àíãèëæ, äîòîð íü ãàíö ñýäýâò

çîõèîë áà õàìòûí á¿òýýë, ýìõòãýë õýìýýí ÿëãàâàðëàæ, óã á¿òýýë¿¿äèéí õýâëýãäñýí îíû äàðààëëûã

áàðèìòëàí ãàðãàâ.

79


9. Á.Ðåí÷èí «Ìîíãîë áè÷ãèéí õýëíèé ç¿é» äýä äýâòýð, àâèàí ç¿é. ÓÁ. 1966. 34 õõ.

10. ß.Öýâýë. «Ìîíãîë õýëíèé òîâ÷ òàéëáàð òîëü» ÓÁ. 1966. 57 õõ.

11. Á.Ðèí÷èí. «Ìîíãîë áè÷ãèéí õýëíèé ç¿é». ªã¿¿ëáýð ç¿é. 4-ð äýâòýð ÓÁ. 1967. 12

õõ.

12. Ï.Õîðëîî «Ìîíãîë àðäûí åðººë» ÓÁ. 1967. 4 õõ.

13. Á.Ñóìúÿàáààòàð. «Áóðèàäûí óãèéí áè÷ãýýñ». ÓÁ. 1967. 6 õõ.

14. Ø.Ëóâñàíâàíäàí «Îð÷èí öàãèéí ìîíãîë õýëíèé ç¿é». (Ìîíãîë õýëíèé àâèàíû

á¿òýö) òýðã¿¿í äýâòýð. ÓÁ. 1967. 11, 5 õõ.

15. Ö.Äàìäèíñ¿ðýí. «Îðîñ-ìîíãîë òîëü» 1-ð äýâòýð. À. Ëóâñàíäýíäýâ. ÓÁ. 1967. 52,

5 õõ

16. Ø.Ëóâñàíâàíäàí «Îð÷èí öàãèéí ìîíãîë õýëíèé á¿òýö» Ìîíãîë õýëíèé ¿ã

íºõöºë õî¸ð íü. ÓÁ. 1968. 16, 5 õõ

17. Ö.Äàìäèíñ¿ðýí, À. Ëóâñàíäýíäýâ. «Îðîñ-.ìîíãîë òîëü» 2-ð äýâòýð. ÓÁ. 1969.

51, 8 õõ.

18. Ä.Öýðýíñîäíîì. «XIV çóóíû ¿åèéí ÿðóó íàéðàã÷ ×îéæè-Îäñýð. ÓÁ. 1969. 9, 5

õõ.

19. Ý.Âàíäóé, Æ.Öîëîî. «Õàëõûí àìàí àÿëãóó» ÓÁ. 1970. 14, 25 õõ.

20. Á.Ñóìúÿàáààòàð «Ìîíãîë õýë, óòãà çîõèîë, àìàí çîõèîëûí íîì ç¿é. ÓÁ. 1972.

22, 8 õõ.

21. Ä.Öýíä «Ìîíãîëûí îð÷èí ¿åèéí óÿíãûí ÿðóó íàéðàã>> ÓÁ. 1972. 17, 75 õõ.

22. Ä.Öýäýâ «Ìîíãîëûí ÿðóó íàéðãèéí óëàìæëàë øèíý÷ëýë» ÓÁ. 1973. 11, 5 õõ.

23. Ñ.Ëóâñàíâàíäàí «Ìîíãîëûí óðàí çîõèîëûí îíîë ò¿¿õèéí àñóóäàëä. ÓÁ. 1973.

20 õõ.

24. Á.Áàçûëõàí «Ìîíãîë Êàçàõ õýëíèé õàðüöóóëñàí ò¿¿õýí õýë ç¿é. ÓÁ. 1973. 10, 7

õõ.

25. Á.Ñóìúÿàáààòàð. «Ìîíãîë ñîëîíãîñ òóóðãàòíû óãñàà ãàðàë, õýëíèé õîëáîîíû

àñóóäàëä» ÓÁ. 1974. 10 õõ.

26. X.Ëóâñàíáàëäàí «Òîä ¿ñýã, ò¿¿íèé äóðñãàëóóä» ÓÁ .1975. 22, 5 õõ.

27. Ö.Äàìäèíñ¿ðýí «Ðàìàÿíà Ìîíãîëä äýëãýðñýí íü» ÓÁ. 1976. 11, 5 õõ.

28. Ã.Ìèæèääîðæ «Ìîíãîë ìàíæ áè÷ãèéí õýëíèé õàðüöàà» ÓÁ. 1976. 20 õõ.

29. Ë.Áîëä. «Îð÷èí öàãèéí ìîíãîë õýëíèé òîíãîðóó òîëü» ÓÁ. 1976. 20 õõ.

30. Æ.Öîëîî «Îð÷èí ¿åèéí ìîíãîë õýëíèé àâèà ç¿é» ÓÁ. 1976. 10 õõ.

31. Á.Áàçûëõàí «Êàçàõ-ìîíãîë òîëü» ÓÁ. 1977. 55. 4 õõ.

32. Ë.Áàëäàí «Ä. Íàöàãäîðæèéí çîõèîëûí õýë» ÓÁ. 1977. 5 õõ.

33. Á.Ñóìúÿàáààòàð «ÕIII-XIV çóóíû ìîíãîë ñîëîíãîñ õàðèëöààíû áè÷ã¿¿ä» ÓÁ.

1978. 13 õõ.

34. Ä.Öýðýíñîäíîì «Ìîíãîë ø¿ëãèéí îíîë, ò¿¿õèéí çàðèì àñóóäëóóä» ÓÁ. 1978. 8

õõ.

35. Á.Ðèí÷åí «Ìîíãîë àðä óëñûí óãñààòíû ñóäëàë, õýëíèé øèíæëýëèéí àòëàñ» ÓÁ.

1980.

36. Ä.¨íäîí. Òºâä Ìîíãîëûí óðàí çîõèîëûí õàðèëöààíû àñóóäàëä» ÓÁ. 1980. 7 õõ.

37. X.Ñàìïèëäýíäýâ «Õ¿¿õäèéí àìàí çîõèîëûí ó÷èð» ÓÁ. 1980. 4 õõ.

38. À.Ëóâñàíäýíäýâ «Õýë áè÷ãèéí óõààíû çàðèì àñóóääàë» ÓÁ. 1980. 19 õõ.

39. Ö.Øàãäàðñ¿ðýí «Ìîíãîëûí ¿ñýã ç¿é» ÓÁ. 1980. 5 õõ.

2. Ò¿¿õèéí òàëààð

1. X.Ïýðëýý «Ìîíãîëûí ýðò äóíäàä ¿åèéí õîò ñóóðèíû òîâ÷îî, ÓÁ 1961. 10 õõ.

2. Ö.Äîðæñ¿ðýí «Óìàðä õ¿íí¿» ÓÁ. 1961. 6 õõ.

80


3. Ñ.Áàäàìõàòàí «Õºâñãºëèéí öààòàí àðäûí àæ áàéäëûí òîéì» ÓÁ. 1962. 6 õõ.

4. Í.Èøæàìö «Ìîíãîëûí àðä ò¿ìíèé 1755—1758 îíû òóñãààð òîãòíîëûí çýâñýãò

òýìöýë» (Àìàðñàíàà, ×èíã¿íæàâ íàðûí áîñëîãî) ÓÁ. 1962. 8 õõ.

5. Á.Ò¿äýâ «ÁÍÌÀÓ-ûí àæèë÷èí àíãèéí ò¿¿õýýñ» (1921—1952). ÓÁ. 1963. 12 õõ.

6. Ì.Ñàíæäîðæ «Õàëõàä õÿòàäûí ìºí㺠õ¿¿ëýã÷ Õóäàëäàà íýâòýð÷ õºëæñºí íü»

(XVIII çóóí) ÓÁ. 1963. 9 õõ.

7. Á.Øèðåíäûá. «Ìîíãîëèÿ íà ðóáåæå XIX—XX âåêîâ». ÓÁ. 1963. 30 ï. ë.

8. Ø.Íàöàãäîðæ. «Õàëõûí ò¿¿õ». «Ìàíæèéí ýðõøýýëä áàéñàí ¿åèéí õàëõûí

õóðààíãóé ò¿¿õ» (1691— 1911). ÓÁ. 1963. 26. 2 õõ.

9. Ö.Íàñàíáàëæèð. Àð ìîíãîëîîñ ìàíæ ÷èí óëñàä çàëãóóëæ áàéñàí àëáà (1691—

1911). ÓÁ. 1963.

10. Ä.Öýäýâ «Èõ øàâü» ÓÁ. 1964. 6 õõ.

11. Ä.Ãîíãîð «Õîâäûí õóðààíãóé ò¿¿õ» ÓÁ. 1964. 14 õõ.

12. Ø.Áèðà. Î «Çîëîòîé êíèãå» Ø. Äàìäèíà. ÓÁ. 1964.

13. Á.Øèðýíäýâ «Õè÷ýýíã¿é ñàéä Öýðýíäîðæ» ÓÁ. 1965.

14. Ñ.Áàäàìõàòàí «Õºâñãºëèéí äàðõàä ÿñòàí» ÓÁ. 1965. 20 õõ.

15. Ë.Áàò-î÷èð, Ä. Äàøæàìö «Äàìäèíû Ñ¿õáààòàð» (Íàìòàð) 1-ð õýâëýë. ÓÁ.

1965. 7 õõ. 2- ð õýâëýë. ÓÁ. 1967. 8. 5 õõ. 3- ð õýâëýë. Äàìäèíãèéí Ñ¿õáààòàð. ÓÁ.

1973. 11 õõ. (1969 îíä Ñîôèä, 1971 îíä Ìîñêâà, Òîêèîä, 1976 îíä Íûî-Éîðêò

Áîëãàð, Îðîñ, ßïîí, Àíãëè õýëýýð õýâëýãäñýí).

16. Á.Øèðýíäýâ. «Ìèíóÿ êàïèòàëèçì» ÓÁ. 1967. 7 õõ. (Ìîíãîë, îðîñ, àíãëè,

ôðàíö, ãåðìàí, ÿïîí, èñïàíè, èòàëè, àðàá, ôèí, êàçàõ õýëýýð òóñ òóñ õýâëýãäñýí)

17. Á.Ò¿äýâ. «Ôîðìèðîâàíèå è ðàçâèòèå ðàáî÷åãî êëàññà ÌÍл Ì. 1968. 9 ï. ë.

18. Á.Øèðýíäýâ. «Ìîíãîë àðäûí õóâüñãàëûí ò¿¿õ» ÓÁ. 1969. 31 õõ.

19. Ø.Íàöàãäîðæ «Òî âàí áà ò¿¿íèé ñóðãààë» ÓÁ. 1969. 17 õõ.

20. X.Ïýðëýý «Ãóðâàí ìºðíèé ìîíãîë÷óóäûí àìàí ò¿¿õèéí ìºðèéã ìºøãºñºí íü»

6ÓÁ. 1969. 5 õõ.

21. Í.Ñýð-îäæàâ «Ýðòíèé ò¿ðýã¿¿ä» (VI—VIII çóóí) ÓÁ. 1970. 5 õõ.

22. Á.Øèðåíäûá «Â. È. Ëåíèí è Ìîíãîëüñêèé íàðîäà Ì. 1970. 3, 5 ï. ë.

23. Ä.Ãîíãîð. «Õàëõ òîâ÷îîí» (Õàëõ ìîíãîë÷óóäûí ºâºã äýýäýñ áà õàëõûí õààíò

óëñ (VIII—XVII) 1 äýâòýð. ÓÁ. 1970. 21, 25 õõ.

24. Á.Øèðåíäûá.”Èñòîðèÿ ìîíãîëüñêîé íàðîäíîé ðåâîëþöèè 1921 ãîäà”. Ì.

1971.26 ï.ë.

25. Ä.Äîðæ. «Íåîëèò âîñòî÷íîé ìîíãîëèè» ÓÁ. 1971. 10 ï. ë.

26. Ã.Ñ¿õáààòàð «Ñÿíüáè» (Ñÿèüáè íàðûí óãñàà, ãàðàë, ñî¸ë, àæ àõóé, íèéãìèéí

áàéãóóëàë), (Íýí ýðòíýýñ ÌÝ IV çóóí) ÓÁ. 1971. 18, 5 õõ.

27. Ø.Íàöàãäîðæ. «Ñóì, õàìæëàãà, øàâü àðä» ÓÁ. 1971. 10 õõ.

28. Ñ.Áàäàìõàòàí. «Áîðæãîí õàëõ» ÓÁ. 1973. 6 õõ.

29. Ì.Ñàíæäîðæ «Àðäûí òºðèéí ò¿¿õ» ÓÁ. 1974. 21 õõ.

30. Ä.Äîðæ. Ý. Íîâãîðîäîâà «Ïñòðîãëèôû Ìîíãîëèè» ÓÁ. 1975. 14 õõ.

31. Ä.Íàâààí. «Äîðíîä ìîíãîëûí õ¿ðëèéí ¿å» ÓÁ. 1975. 8 õõ.

32. Ì.Øèíýõ¿¿. «Òàðèàòûí îðõîí áè÷ãèéí øèíý äóðñãàë» ÓÁ. 1975. 8 õõ.

33. X.Ïýðëýý. «Ìîíãîë ò¿ìíèé ãàðëûã òàìãààð õàéí ñóäëàõ íü» ÓÁ. 1975. 14 õõ.

34. Ã.Öýðýíäîðæ. «ÁÍÌÀÓ-ä áè÷èã ¿ñýã ¿ë ìýäýõ ÿâäëûã àðèëãàñàí íü» ÓÁ. 1976.

7 õõ.

35. Ö.Íàñàíáàëæèð. «Ìîíãîëûí àæ àõóé õºòëºëòèéí óëàìæëàë øèíýòãýë. (XIX

çóóíû ýöýñ, XX çóóíû ýõýí) ÓÁ. 1976. 4, 25 õõ.

36. Í.Èøæàìö. «Ìîíãîëä íýãäñýí òºð áàéãóóëàãäàæ ôåîäàëèçì á¿ðýëäýí òîãòñîí

íü» ÓÁ. 1976. 11 õõ.

81


37. Í.Ñýð-Îäæàâ. «Ìîíãîëûí ýðòíèé ò¿¿õ» ÓÁ. 1977. 10 õõ.

38. Ä.Äîðæ, Ä.Öýâýýíäîðæ «Ìîíãîëûí ïàëåîëèò» ÓÁ. 1978. 6 õõ.

39. Ø.Áèðà. «Ìîíãîëüñêàÿ èñòîðèîãðàôèÿ. (XIII—XVII â. â). Ì. 1978. 18 ï. ë.

40. Ä.Ãîíãîð. «Õàëõ òîâ÷îîí» (õàëõ ìîíãîë÷óóäûí íèéãýì-ýäèéí çàñãèéí

áàéãóóëàë (XI—XVII) II äýâòýð. ÓÁ. 1978. 29, 5 õõ.

41. Ø.Íàöàãäîðæ. «Ìîíãîëûí ôåîäàëèçìûí ¿íäñýí çàìíàë» ÓÁ. 1978. 29 õõ.

42. Á.Øèðýíäýâ. «Àðäûí õàòàíáààòàð Ìàãñàðæàâûí íàìòàð» ÓÁ. 1979. 2 õõ.

43. Ã.Ñ¿õáààòàð «Ìîíãîë÷óóäûí ýðòíèé ºâºã» ÓÁ. 1979 17 õõ.

44. Á.Øèðýíäýâ. «Øèíæëýõ óõààí ñóäëàëûí ¿íäñýí àñóóäëóóä. ÓÁ. 1979. 1, 5 õõ.

45. Ä.Íàâààí. «Ýðòíèé ìîíãîëûí äóðñãàëóóä». ÓÁ. 1980.

46. Á.Øèðåíäûá. «Êðàòêèé î÷åðê èñòîðèè ÀÍ ÌÍл ÓÁ. 1980. 4 ï. ë. íà ðóññêîì

ÿçûêå. «ÁÍÌÀÓ-ûí ØÓÀ-èéí òîâ÷ ò¿¿õ» ÓÁ. 1980. 6 õõ. ìîíãîë õýëýýð.

47. Îñíîâíûå èòîãè è ãëàâíûå çàäà÷è íàó÷íûõ èññëåäîâàíèé â ÌÍÐ. ÓÁ. 1966 ã.

48. Îá èòîãàõ âûïîëíåíèÿ ïÿòèëåòíåãî ïëàíà íàó÷íî-èññëåäîâàòåëüñêîé ðàáîòû çà

1966- 1970 ãã. è çàäà÷àõ èíñòèòóòîâ AH ÌÍÐ. ÓÁ. 1971 ã.

49. Îá èòîãàõ íàó÷íûõ èññëåäîâàíèé àêàäåìèè íàóê ÌÍÐ çà ìèíóâøóþ ïÿòèëåòêó

è çàäà÷àõ íà ïåðèîä 1976-1980 ãã.

3. Ýäèéí çàñãèéí òàëààð

1. Ì.Ïýëæýý «ÁÍÌÀÓ äàõü òàâààðûí ¿éëäâýðëýë áà õóäàëäàà» ÓÁ. 1961. 10, 1 õõ.

2. Ä.Äóãàð «Õºäºº àæ àõóéí íýãäëèéí àæ àõóéí òàâààðëàã ÷àíàðûã íýìýãä¿¿ëýõ

àðãà çàìóóä» ÓÁ. 1966 îí. 10, 5 õõ. ...

3. Á.Ìÿãìàðæàâ. «Áýë÷ýýð, õàäëàíãèéí ýäèéí çàñãèéí ¿íýëãýý» ÓÁ. 1966 îí. 9,0

õõ.

4. Â.Íàöàãäîðæ «ÁÍÌÀÓ-ûí õºíãºí àæ ¿éëäâýðèéí á¿òýýãäýõ¿¿íèé ººðèéí

ºðòãèéã òºëºâëºõ aðãà ç¿é» ÓÁ. 1968 îí. 7, 75 õõ.

5. X.Äàøäîíäîâ «ÁÍÌÀÓ-ä ìàõíû ìàë àæ àõóéã ýð÷èìæ¿¿ëýõ ¿íäñýí àñóóäëóóä»

ÓÁ. 1969 îí 7, 5 õõ.

6. Ï.Ëóâñàâäîðæ «ÁÍÌÀÓ-ûí äîòîîä çàõ çýýëèéí àñóóäàë» ÓÁ. 1970. 11,5 õõ.

7. Ì.Õàñáààòàð «ÕÀÀ íýãäëèéí àæèëëàõ õ¿÷íèé õàíãàìæ. òºëºâëºëòèéí àðãà

ç¿éí àñóóäàë» ÓÁ 1973. 8, 5 õõ.

8. Á.Öýâýãñ¿ðýí «Õîò îð÷ìûí õºäºº àæ àõóéí á¿ñèéí ¿éëäâýðëýëèéã öîãöîëáîð

õºãæ¿¿ëýõ àñóóäàëä» ÓÁ. 1974 îí. 5, 7 õõ.

9. ª.Äàìäèíñ¿ðýí «Àæ ¿éëäâýðèéö ãàçðûí õºäºëìºðèéí ýäèéí çàñãèéí çàðèì

àñóóëò» ÓÁ. 1974 îí. (

9, 5 õõ.

10. Á.Öýâýãñ¿ðýí «ÁÍÌÀÓ-ûí õºäºº àæ àõóéí õºäºëìºðèéí õóâààðèéí õºãæèëò»

ÓÁ. 1978 îí. 8.0 õõ.

11. Æ.Òîéñîí, Ö.Ñýíãýä «Õºäºº àæ àõóéí ¿éëäâýðëýëèéí òºðºëæèëò, õýìæýýíèé

àñóóäàëä» ÓÁ. 1978 14. 5 õõ.

12. Ò.Íàìæèì «ÁÍÌÀÓ-ûí òýýâðèéí ñèñòåìèéí acóóäàëä» ÓÁ. 1978. 15 õõ.

13. X.Äàøçýâýã. Õºäºëìºðèéí á¿òýýìæèéã òîîöîæ òºëºâëºõ àðãà ç¿éí àñóóäàëä»

ÓÁ. 1980 16 õõ.

14. Ì.Áîëä «ÁÍÌÀÓ-ûí õ¿í àìûí òàâààðûí õýðýãëýý ýðýëòèéã ñóäëàõ àðãà ç¿éí

àñóóäàë» ÓÁ. 1979 îí 9,5 õõ.

15. Ä.Öýðýíïèë «ÁÍÌÀÓ-ûí àæ ¿éëäâýðò àæ àõóéí òîîöîîã áýõæ¿¿ëýõ àñóóäàëä»

ÓÁ. 1979 îí. 5.5 õõ.

16. X.Äàøçýâýã «Íèéãìèéí õºäºëìºðèéí á¿òýýìæèéã äýýøë¿¿ëýõ àñóóäàëä» ÓÁ.

1979 îí. 15, 7 õõ.

82


17. Ð.Öàãààíõ¿¿ «ÁÍÌÀÓ-ûí õºäºº àæ àõóéí ¿éëäâýðëýëèéí ýäèéí çàñãèéí ¿ð

àøèã» ÓÁ. 1980 îí, 15,0 õõ.

18. Ï.Ëóâñàíäîðæ «ÁÍÌÀÓ-ûí ýäèéí çàñãèéí õºãæëèéí çàíãèëàà àñóóäàë» ÓÁ.

1980 îí. 15.0 õõ.

19. Ñ.Äàø, ¯.×èìýä «Ìàðêñèçìûí ºìíºõ ¿åèéí ýäèéí çàñãèéí îíîëûí

ñýòãýëãýýíèé õºãæèëò» ÓÁ. 1980 îí. 10,0 õõ.

20. Ã.Ï¿ðýâáààòàð. «ÁÍÌÀÓ-ûí óëñ àðäûí àæ àõóéí ¿íèéí îíîë ïðàêòèêèéí

àñóóäàë. ÓÁ. 1980 îí. 12,0 õõ.

21. Ä.Öýðýíïèë. Àðâèëàí õýìíýõ æóðàì àæ àõóéã ñîöèàëèñò ¸ñîîð õºòëºõ àðãà

ìºí. 1980 îí. 3 õõ.

4. Ôèëîñîôè, ñîöèîëîãè, ýðõèéí òàëààð

1. ×.Æ¿ãäýð «XIX—XX çóóíû çààã äàõü ìîíãîëûí íèéãýì-óëñ òºð, ôèëîñîôèéí

ñýòãýëãýýíèé õºãæèë. ÓÁ. 1972. 12 õõ.

2. Ä.Äàøæàìö «Ìàðêñèçì-ëåíèíèçì ìîíãîëä õýðýãæñýí íü» (1917—1940 îí) ÓÁ.

1973., 15 õõ.

3. X.Íÿìáóó «¯éë÷èëãýýíèé õåäºëìºðèéí ñîöèîëîãèéí ñóäàëãàà» ÓÁ. 1973. 4 õõ.

4. Ä.Ñàíãèäàíçàí «Õóâüñãàëûí àðä÷èëñàí øàòàí äàõü àðäûí òºðèéí ¿¿ðã¿¿ä» ÓÁ.

1974. 7 õõ.

5. Öî.Íàìñðàé «Êàïèòàëèçìûã àëãàññàí îðíóóäàä ñîëèñò íèéãìèéí äàâõàðãà

¿¿ñ÷ õºãæñºí íü» ÓÁ. 1975. 10 õõ.

6. Ø.×óëóóíáààòàð «Øèíæëýõ óõààíûã õºãæ¿¿ëýõ àñóóäàëä» ÓÁ. 1977. 6 õõ.

7. ×.Æ¿ãäýð. Àãâààíáàëäàíãèéí ã¿í óõààíû ¿çýë. ÓÁ. 1977. 6 õõ.

8. Ä.Äàøæàìö «Ðàñïðîñòðàíåíèå è óòâåðæäåíèå èäåé ìàðêñèçìà-ëåíèíèçìà â

Ìîíãîëèè» Ì. 1978.

9. Ä.Äàøæàìö «ÁÍÌÀÓ äàõü ìàðêñèñò ñýòãýëãýýíèé õºãæèëò» ÓÁ. 1978, 10 õõ.

10. Ä.Äàøöýäýí «Çàõèðãààíû áàéãóóëëàãûí ýðõèéí àêòûí çàðèì àñóóäàë» ÓÁ.

1978. 4 õõ.

11. Ò.̺íõæàðãàë «ÁÍÌÀÓ äàõü àæ àõóéí ãýðýýíèé çàðèì àñóóäàë» ÓÁ. 1978. 5 õõ.

12. Ò.Ñîäíîìäàðãèà Àâãààíäàíäàðûí ôèëîñîôè ëîãèêèéí ¿íäýñ» ÓÁ. 1978. 5 õõ.

13. Ã.Ãýíäýíñ¿ðýí, Ä.Äàøï¿ðýâ. ÁÍÌÀÓ äàõü øèíæëýõ óõààíû àòåèçìûí

àñóóäàëä. ÓÁ. 1979. 3 õõ.

14. Ø.Ò¿äýâ «Ñîöèàëèñò íèéãìèéí óäèðäëàãà» ÓÁ. 1979. 5 õõ.

15. Ä.Äàøï¿ðýâ «ÁÍÌÀÓ-ûí ñîöèàëèñò áàéãóóëàëòûí îíîë ïðàêòèêèéí

õàðèëöààíû äèàëåêòèê. ÓÁ. 1979. 5 õõ.

16. Ã.Ëóâñàíöýðýâ «Íàãàðæóíààãèéí ôèëîñîôèéí ¿çýë ñàíàà» ÓÁ. 1980. 5 õõ.

5. Äîðíî äàõèíû òàëààð

1. Ë.Æàìñðàí «Ìàíàé ýõ îðíû ò¿¿õýí çàìíàë» ÓÁ. 1968. 10 õõ.

2. Ø.Ñàíäàã «Ìîíãîëûí óëñ òºðèéí ãàäààä õàðèëöàà» ÓÁ. 1971. 21, 5 õõ.

3. Í.Äàíãààñ¿ðýí «ÁÍÌÀÓ-ûí êàïèòàëèñò áèø õºãæèë áà õºäºº àæ àõóé äàõü

íèéãýì-ýäèéí çàñãèéí ººð÷ëºëò» ÓÁ. 1971. 10 õõ.

4. Ä.Ìààì «Ãóðâàí ò¿ðýìãèéëýë, ñèíàéí äàéí» ÓÁ. 1972. 3 õõ.

5. ×.Äàëàé. «Þàí ã¿ðíèé ¿åèéí ìîíãîë» ÓÁ. 1973. 10 õõ.

6. Á.Áàòáîëä. «Ëàòèí àìåðèêèéí îðíóóä» ÓÁ. 1973. 6 õõ.

7. Á.Áàòáîëä «Ñîöèàëèñò Êóáà» ÓÁ. 1975. 4 õõ.

8. Ä.Ìààì «Ìàîãèéí áîäëîãîä õýëìýãäýæ áóé Òºâä îðîí» ÓÁ. 1975. 4 õõ.

83


9. À.Äàìäèíñ¿ðýí «Ìîíãîë ìºí㺻 ÓÁ. 1975. 7 õõ.

10. Á.Áàòáîëä «Óëñ ò¿ìýí ÿëæ áàéíà» ÓÁ. 1976. 3 õõ.

11. Í.Äàíãààñ¿ðýí «Ãóðàâ äàõü åðòºíö» (ýäèéí çàñãèéí òóñãààð òîãòíîëûí

àñóóäàë) ÓÁ. 1977. 13. 5 õõ.

12. À.Äàìäèíñ¿ðýí «Èõ ýðäýìòýí Ìÿíãàò» ÓÁ. 1978. 7 õõ.

Á. Õàìòûí á¿òýýë áà öóâðàë, ýìõòãýë¿¿ä

1. Çîõèîëûí òàëààð

1. Îëîí óëñûí ìîíãîë õýë áè÷ãèéí ýðäýìòäèéí àíõäóãààð èõ õóðàë. I. II, III, IV

áîòü. ÓÁ. 1961. 39 õõ.

2. Ãýëýãáàëñàí «Åðººë¿¿ä» ÓÁ. 1961. 5 õõ.

3. Á.Ñîäíîì, Ã.Ðèí÷èíñàìáóó «Ìîíãîëûí õîøèí ¿ëãýð ÿðèà» ÓÁ. 1961. 4. 8 õõ.

4. Ä.Ðàâæàà. Ñàðàíõºõººíèé íàìòàð. ÓÁ. 1962. 32, 5 õõ.

5. Æàíãàðûí òóóæ. ÓÁ. 1963. 14 õõ.

6. Ä.Ðàâæààãèéí çîõèîëóóä. ÓÁ. 1963. 12 õõ.

7. Êàëèäàñ. «¯¿ëýí çàðäàñ» ÓÁ. 1963. 17, 5 õõ.

8. Òºâä-Ìîíãîë øèäýò õ¿¿ðèéí ¿ëãýð. ÓÁ. 1963. 26, 75 õõ.

9. Ðàøààíû äóñëûí ìîíãîë-òºâä òàéëáàð. ÓÁ. 1964. 26 õõ.

10. ßíæàâûí õýëäýã ¿ëãýðýýñ. ÓÁ. 1964. 4, 5 õõ.

11. Àðäûí öýöýí ¿ã¿¿ä áà îíüñîãóóä. ÓÁ. 1964. 12 õõ.

12. Æ.Äàøäîðæ, Ã.Ðèí÷åíñàìáóó. Ìîíãîë öýöýí ¿ãèéí äàëàé. 1-ð äýâòýð. ÓÁ.

1964. 17 õõ.

13. Îð÷èí öàãèéí ìîíãîë õýëíèé ç¿é. ÓÁ. 1966. 21, 8 õõ.

14. Àðäûí òýæýýõ¿é äóñàë íýðò øàøäàð, ò¿¿íèé òàéëáàðóóä. ÓÁ. 1966. 8, 5 õõ.

15. Ìîíãîë öýöýí ¿ãèéí äàëàé. 2-ð äýâòýð. ÓÁ. 1966. 18 õõ.

16. Ìîíãîë àðäûí áààòàðëàã òóóëüñûí ó÷èð. ÓÁ. 1966. 16 õõ.

17. Ñ.Ëóâñàíâàíäàí, Á.Ñóìúÿàáààòàð «Ìîíãîë õýëíèé îéðîëöîî ¿ãèéí òîâ÷

òîëü» ÓÁ. 1966. 6 õõ.

18. Áàðóóí ìîíãîëûí áààòàðëàã òóóëüñ. ÓÁ. 1966. 15, 5 õõ.

19. ×.Àëòàíãýðýë. Ìîíãîë çîõèîë÷äûí òºâ人ð áè÷ñýí á¿òýýë. 1-ð äýâòýð. ÓÁ.

1967. 7 õõ.

20. Ì.Ãààäàìáà, Ä.Öýðýíñîäíîì. Ìîíãîë àðäûí àìàí çîõèîëûí äýýæ. ÓÁ. 1967.

22 õõ.

21. ×.Àëòàíãýðýë. Ìîíãîë çîõèîë÷äûí òºâ人ð áè÷ñýí á¿òýýë. II äýâòýð ÓÁ. 1968.

15, 5 õõ.

22. Ìîíãîëûí îð÷èí ¿åèéí óðàí çîõèîëûí òîâ÷ ò¿¿õ. ÓÁ. 1968. 37,5 õõ.

23. Ìîíãîëûí óðàí çîõèîëûí òîéì. III äýâòýð. ÓÁ. 1968 15 XX.

24. Ìîíãîë àðäûí ¿ëãýð. ÓÁ. 1970. 6 õõ

25. Áóì-Ýðäýíý òóóëü. ÓÁ. 1972. 23. 57 õõ.

26. Îëîí óëñûí ìîíãîë÷ ýðäýìòäèéí II èõ õóðëûí ìàòåðèàë. I áîòü ÓÁ. 1972 îí. 32 õõ.

27. Îëîí óëñûí ìîíãîë÷ ýðäýìòäèéí II èõ õóðëûí ìàòåðèàë. II áîòü ÓÁ. 1973. 29 õõ.

28. Ðîëü êî÷åâûõ íàðîäîâ â öèâèëèçàöèè öåíòðàëüíîé Àçèè. ÓÁ. 1974. 35, 7 ï. ë.

29. X.Ñàìïèëäýíäýâ «Óóë óñíû çóóí äîìîã» ÓÁ. 1975.

30. Æàíãàðûí òóóëüñ. ÓÁ. 1977. 17 õõ.

31. Ìîíãîëûí óðàí çîõèîëûí òîéì. II äýâòýð. ÓÁ. 1977. 42 õõ.

32. Ìîíãîë àðäûí àìàí çîõèîëûí äýýæ áè÷èã. ÓÁ. 1978 19 õõ.

33. Îëîí óëñûí ìîíãîë÷ ýðäýìòäèéí III èõ õóðëûí ìàòåðèàë. 2-ð áîòü. ÓÁ. 1977. 28

84


õõ.

34. Îëîí óëñûí ìîíãîë÷ ýðäýìòäèéí III èõ õóðëûí ìàòåðèàë. 1-ð áîòü. ÓÁ. 1978. 32.

5 õõ.

35. Îëîí óëñûí ìîíãîë÷ ýðäýìòäèéí III èõ õóðëûí ìàòåðèàë. 3-ð áîòü. ÓÁ. 1979. 37.

1 õõ.

36. Õýë çîõèîë. I áîòü 6—12-ð äýâòýð. ÓÁ. 1961. 7 õõ.

—«— I áîòü 13-ð äýâòýð. ÓÁ. 1961. 9. 5 õõ.

—«— II áîòü I áà 2-ð äýâòýð. ÓÁ. 1961. 3 õõ

—«— I áîòü 3-ð äýâòýð. ÓÁ. 1962. 3.3 õõ.

—«—II áîòü 4—9-ð äýâòýð. ÓÁ. 1963. 10 õõ.

—«—II áîòü 10-19-ð äýâòýð. ÓÁ. 1964. 19. 8 õõ.

—«—III áîòü 1-ð äýâòýð. ÓÁ. 1965. 4. 3 õõ.

—«—IV áîòü 1—4-ð äýâòýð. ÓÁ. 1966. 4. 3 õõ.

—«—V áîòü 1—10-ð äýâòýð. ÓÁ. 1967. 16.5 õõ.

—«—VI áîòü 1—13-ð äýâòýð. ÓÁ. 1968. 26. 5 õõ

—«—VII áîòü 1—13-ð äàâòýð ÓÁ. 1969 25, 5 õõ.

—«—VIII áîòü 1—12-ð äýâòýð. ÓÁ. 1970. 30. 5 õõ.

—«—IX áîòü 1— 21-ð äýâòýð. ÓÁ. 1972. 25 xx.

—«—X áîòü 1—17-ð äýâòýð. ÓÁ. 1975. 22.4 õõ.

—«— XI áîòü 1—24-ð äýâòýð. ÓÁ. 1975. 24. 5 õõ.

—«— XII áîòü 1—18-ð äýâòýð. ÓÁ. 1976. 16 XX.

—«— XIII áîòü 1—25-ð äýâòýð. ÓÁ. 1979. 17.5 õõ.

—«— XIV áîòü 1—30-ð äýâòýð. ÓÁ. 1980, 15 õõ.

37. Àìàí çîõèîë ñóäëàë III áîòü 1-ð äýâòýð ÓÁ. 1961. 11.8 õõ.

—«— III áîòü 2-ð äýâòýð. ÓÁ. 1961. 4. 8 õõ.

—«— I áîòü 4-ð äýâòýð. ÓÁ. 1962. 2 õõ

—«— II áîòü 3-ð äýâòýð. ÓÁ. 1963. 3 õõ

—«— II áîòü 1-ð äýâòýð. ÓÁ. 1964. 17 õõ.

—«—II áîòü 1-ð äýâòýð. ÓÁ. 1964., 17 õõ.

—«—II áîòü 4-ð äýâòýð. ÓÁ. 1964. 4. 5 õõ

—«—IV áîòü 1-ð äýâòýð. ÓÁ. 1966. 4. 5 õõ

—«—IV áîòü 2-ð äýâòýð. ÓÁ. 1966. 15,5

—«—IV áîòü 2-ð äýâòýð. ÓÁ. 1966. 18 õõ.

—«—VI áîòü 1—14-ð äýâòýð. ÓÁ. 1967. 15 õõ.

—«—VI áîòü 15-ð äýâòýð. ÓÁ. 1968. 17, 1 õõ.

—«— VII áîòü 1—9-ð äýâòýð. ÓÁ. 1969. 14,3 õõ.

—«— VII áîòü 10-ð äýâòýð. ÓÁ. 1972. 23.6 õõ.

—«— VIII áîòü 1—11-ð äýâòýð. ÓÁ. 1974. 8 õõ.

—«— IX áîòü 1—12-ð äýâòýð. ÓÁ. 1975. 16 8 õõ.

—«— X áîòü 1—13-ð äýâòýð. ÓÁ. 1976. 11 õõ

—«— XI áîòü 1-ð äýâòýð. ÓÁ. 1978. 15 õõ.

38. Ìîíãîëûí ñóäëàëûí I—VIII áîòü 24 íîì õýâëýãäýí ãàð÷ýý. ÓÁ. 1961—1973.

39. Äóðñãàëò áè÷ãèéí ÷óóëãàí 1—XX áîòü. 26 íîì õýâëýãäæýý. ÓÁ. 1961—1977.

40. Îðîñ ìîíãîë íýð òîìú¸îíû êîìèññûí ìýäýý. 41 —120-ð äýâòýð. ÓÁ. 1961—1979.

340 õõ.

41. Íýð òîìú¸îíû êîìèññûí öóâðàë áè÷èã. 3 áîòü 67 äýâòýð. ÓÁ. 1961—1967. 82 õõ.

42. Îðîñ-.ìîíãîë íýð òîìú¸îíû òîëü 1-ð áîòü. ÓÁ. 1964.

43. Îðîñ-ìîíãîë íýð òîìú¸îíû òîëü. 2-ð áîòü. ÓÁ. 1970.

44. Îðîñ-ìîíãîë íýð òîìú¸îíû òîëü. 3-ð áîòü ÓÁ. 1979.

85


2. Ò¿¿õèéí òàëààð

1. ÁÍÌÀÓ-ûí ò¿¿õ. Òýðã¿¿í áîòü. ÓÁ. 1966. 31, 5 õõ. (Ýýí ýðòíýýñ XVII çóóí)

2. ÁÍÌÀÓ-ûí ò¿¿õ. Äýä áîòü. ÓÁ. 1968. 39 õõ. (1604-1947)

3. ÁÍÌÀÓ-ûí ò¿¿õ. 3-ð áîòü (íýí øèíý ¿å) ÓÁ. 1969. 43 õõ.

4. ÁÍÌÀÓ-ûí ò¿¿õ. Íýãýí áîòü çîõèîë íýìýí çàñâàðëàñàí. 2 äàõü õýâëýë. ÓÁ. 1966.

35,3 õõ. 3 äàõü õýâëýë 1981 îíä ìîíãîë, îðîñ õýëýýð õýâëýãäýíý.

5. Èñòîðèÿ Ìîíãîëüñêîé íàðîäíûé ðåñïóáëèêè. Ì. 1967. 34,5 ï.ë. (Èçäàíèå âòîðîå

ïåðåðàáîòàííîå è äîïîëíåííîå)

6. Ìîíãîë àðäûí æóðàìò öýðãèéí äóðòãàëóóä.

1- ð áîòü. ÓÁ. 1961. 50 õõ.

2- ð áîòü. ÓÁ. 1969. 45 õõ

7. Ä.Ñ¿õáààòàðûí ¿éë àìüäðàëòàé õîëáîãäîõ áàðèìò ìàòåðèàëûí ýìõòãýë. ÓÁ.

1964. 12 õõ.

8. Ä.Ñ¿õáààòàðûí òóõàé äóðòãàëóóä. ÓÁ. 1965. 20 õõ.

9. Èõ íàéðàìäàë (äóðòãàë) ÓÁ. 1967. 6 õõ.

10. Îêòÿáðèéí ñîöèàëèñò èõ õóâüñãàë áà ìîíãîë îðîí. ÓÁ. 1967. 7 õõ.

11. Îêòÿáðèéí õóâüñãàë áà ìîíòîë îðîí (îëîí óëñûí ýðäýì øèíæèëãýýíèé õóðëûí

ìàòåðèàë). ÓÁ. 1969. 15 õõ.

12. ÁÍÌÀÓ-ûí êàïèòàëèñò áèø õºãæëèéí ò¿¿õýí òóðøëàãûí çàðèì àñóóäàë. ÓÁ.,

1970.15 õõ.

13. Êîòâè÷èéí õóâèéí àðõèâààñ îëäñîí ìîíãîëûí ò¿¿õýíä õîëáîãäîõ çàðèì áè÷èã.

ÓÁ. 1972. 37 õõ.

14. Á.Øèðåíäûá. «Èçáðàííûå ïðîèçâåäåíèÿ» Ì. 1973. 22. õõ.

15. Ø.Áèðà. «ÁÍÌÀÓ-ûí ò¿¿õ, ñî¸ë, ò¿¿õ áè÷ëýãèéí àñóóäàëä» «Çàðèì á¿òýýëèéí

ýìõòãýë» ÓÁ. 1977., 14 õõ.

16. Ñîâåòñêî-ìîíãîëüñêèå îòíîøåíèÿ (1921 —1974 â 2 òîìàõ) òîì 1 (1921—1940)

Ì. 1975. 33, 5 ï. ë.

17. ÁÍÌÀÓ-ûí ñîöèàëèñò õºäºº àæ àõóéí ò¿¿õèéí çàðèì àñóóäàë. ÓÁ. 1976. 12 õõ.

18. Ìîíãîë-Ǻâëºëòèéí õàðèëöàà (1921—1974) õî¸ð áîòü. 1-ð áîòü. (1921—1940) ÓÁ.

1977. 31 õõ.

19. Ö.Èøäîðæ, Ä.Äîðæ. «Òðóäû ìîíãîëüñêèõ èñòîðèêîâ. ÓÁ. 1975. 32 ï. ë.

20. Ìîíãîëûí àðä ò¿ìýí îêòÿáðèéí çàìààð. ÓÁ. 1977. 15 õõ.

21. Íåêàïèòàëèñòè÷åñêèé ïóòü ðàçâèòèÿ è ñîâðåìåííîñòü. ÓÁ. 1977. 20 õõ.

22. Á.Øèðýíäýâ «Ýðäýì øèíæèëãýýíèé á¿òýýëèéí ýìõòýë» ÓÁ. 1979. 15 õõ.

23. Àðäûí õàòàíáààòàð Ìàãñàðæàâûí àìüäðàë ¿éë àæèëëàãààòàé õîëáîãäîõ áàðèìò

áè÷ã¿¿ä. ÓÁ. 1980. 7, 5 õõ.

24. Àðõåîëîãèéí ñóäëàë 1-IX áîòü. ÓÁ. 1960—1979 îíä òóñ òóñ 5 õõ.

25. Ýòíîãðàôèéí ñóäëàë 1-VII. ÓÁ. 1960-1979 îíä òóñ á¿ð 5-10 õýâëýëèéí

õóóäàñòàéãààð õýâëýãäæýý.

26. Stadia Historica. 1-XIV áîòü. ÓÁ. 1960-1979 îíä òóñ á¿ð 5-10 XX.

27. Ñóðâàëæ áè÷ãèéí ñóäëàë. I—VI áîòü. 1961—1973 îíä òóñ á¿ð 5-10 õýâëýëèéí

õóóäàñòàé õýâëýãäæýý.

3. Ýäèéí çàñãèéí òàëààð

1. պ人 àæ àõóéí íýãäëèéí õºäºëìºðèéí íººö àøèãëàëò. 1961 îí. 4,0 õõ.

2. պ人 àæ àõóéí á¿òýýãäýõ¿¿íèé ººðèéí ºðòºã, àøèãò àæèëëàãàà 1964, 3, 5 õõ.

3. Ìàë àæ àõóéí ýäèéí çàñãèéí çàðèì àñóóäàë. ÓÁ. 1969 îí. 5,5 õõ.

86


4. պ人 àæ àõóéí íýãäëèéí áàéðøëûã òºãºëäºðæ¿¿ëýõ àñóóäàëä» ÓÁ. 1970 îí. 11,2 õõ.

5. «Òðóäîâûå ðåñóðñû è íàó÷íî-òåõíè÷åñêàÿ ðåâîëþöèÿ» Èçäàòü. «Ìûñëü» Áåðëèí

Ì., 1974 ã. 10, 6 ï. ë.

6. «ÁÍÌÀÓ-ûí óëñ àðäûí àæ àõóéí òºëºâëºëò» ñóðàõ áè÷èã. 1974. 30,0 õõ.

7. «Òåîðåòè÷åñêèå ïðîáëåìû èññëåäîâàíèÿ ñòðóêòóð íàðîäíîãî õîçÿéñòâà è

âûðàâíèâàíèå óðîâíåé ýêîíîìè÷åñêîãî ðàçâèòèÿ ñòðàí-÷ëåíîâ ÑÝ â óñëîâèÿõ

ñîöèàëèñòè÷åñêîé ýêîíîìè÷åñêîé èíòåãðàöèè» Ìîñêâà, 1974 ã. 10,3 ï. ë.

8. «Ñòðóêòóðà ñîâîêóïíîãî îáùåñòâåííîãî ïðîäóêòà è íàöèîíàëüíîãî äîõîäà»

Ìîñêâà, 1976 ã, 10,3 ï.ë.

9. «Ïðîáëåìû êîîðäèíàöèè ýêîíîìè÷åñêèõ èññëåäîâàíèè è îáëàñòü ìåòîäîëîãèè

ïëàíèðîâàíèÿ è èçìåðåíèÿ ýôôåêòèâíîñòè îáùåñòâåííîãî ïðîèçâîäñòâà».

Óæãîðîä, 1977 ã, 9,0 ï. ë.

10. Ïðîëåìû ôîðìèðîâàíèÿ íîâîãî ìåæäóíàðîäíîãî ýêîíîìè÷åñêîãî ïîðÿäêà.

Ìîñêâà. 1977. 7,0 ï. ë.

11. ÁÍÌÀÓ-ûí óëñ àðäûí àæ àõóéí á¿òýö» ÓÁ. 1977 îí. 17,0 õõ.

12. Ìîíãîëûí àðä ò¿ìýí Îêòÿáðèéí çàìààð» 1977. 18,0 õõ.

13. Ýäèéí çàñàã-ìàòåìàòèêèéí àðãà çàãâàð. 1977. 17.0 õõ.

14. պ人 àæ àõóéí íýãäëèéí ¿éëäâýðëýëèéí òºðºëæèëò, õýìæýýíèé àñóóäàëä. ÓÁ.

1978 îí. 14,5 õõ.

15. ÁÍÌÀÓ-ûí ¿éëäâýðëýõ õ¿÷íèé õºãæèë, áàéðøëûí àñóóäàë (ýðäýì

øèíæèëãýýíèé öóâðàë ¹ 1) ÓÁ. 1979. 10 õõ.

16. Ìåòîäîëîãè÷åñêèå è ìåòîäè÷åñêèå ïðîáëåìû îñâîåíèÿ íîâûõ ðåãèîíîâ

è èññëåäîâàíèÿ ðàçâèòèÿ èíôðàñòðóêòóðû â ñîöèàëèñòè÷åñêèõ ñòðàíàõ

(ìàòåðèàëû VIII êîíôåðåíöèè ó÷åíûõ ðåãèîíàëèñòîâ ñîöèàëèñòè÷åñêèõ ñòðàí

6—12 ñåíòÿáðÿ 1978 ãîäà, ã. Óëàí-áàòîð) ÓÁ. 1979. 31 ï. ë.

17. ÌÍÐ â ñîöèàëèñòè÷åñêîé ýêîíîìè÷åñêîé èíòåãðàöèè. ÓÁ. 1979. 15 ï.ë.

18. «Ñîöèàëüíûå ïðàâà è ãàðàíòèè òðóäÿùèõñÿ ïðè ñîöèàëèçìå» Ìîíãîðäàôèä Ì.

1980. 10 ï. ë.

19. «Ýðäýì øèíæèëãýýíèé á¿òýýë» ¹1 1966. 10 õõ.

«Ýðäýì øèíæèëãýýíèé á¿òýýë» ¹2 1968 10 õõ.

«Ýðäýì øèíæèëãýýíèé á¿òýýë» ¹3 1969 10 õõ.

«Ýðäýì øèíæèëãýýíèé á¿òýýë» ¹4 1970 10 õõ.

«Ýðäýì øèíæèëãýýíèé á¿òýýë» ¹5 1971 10 õõ.

«Ýðäýì øèíæèëãýýíèé á¿òýýë» ¹6 1973 10 õõ.

«Ýðäýì øèíæèëãýýíèé á¿òýýë» ¹7 1974 10 õõ.

«Ýðäýì øèíæèëãýýíèé á¿òýýë» ¹8 1974 10 õõ.

«Ýðäýì øèíæèëãýýíèé á¿òýýë» ¹9 1975 10 õõ.

«Ýðäýì øèíæèëãýýíèé á¿òýýë» ¹10 1977. 10. õõ

«Ýðäýì øèíæèëãýýíèé á¿òýýë» ¹11. 1978 10 õõ.

«Ýðäýì øèíæèëãýýíèé á¿òýýë» ¹12. 1979. 10 õõ.

«Ýðäýì øèíæèëãýýíèé á¿òýýë» ¹13. 1980 10 õõ

4. Ôèëîñîôè, ýðõèéí òàëààð

1. Ôèëîñîôè ýðõèéí ñóäëàë ¹1. ÓÁ. 1977. 10 õõ.

2. Ôèëîñîôè ýðõèéí ñóäëàë ¹2. ÓÁ. 1978. 10 õõ.

3. Ôèëîñîôè ýðõèéí ñóäëàë ¹3. ÓÁ. 1980. 10 õõ.

4. X.Íÿìáóó. ªíººãèéí ìîíãîë ¸ñ. ÓÁ, 1976. 7 õõ.

5. X. Íÿìáóó «Ìîíãîëûí áèëýãäýë» ÓÁ. 1979. 5 XX.

87


5. Äîðíî äàõèíû ñóäëàëûí òàëàap

1. Ðåä. Í.Èøæàìö. «Ìàîèçì. ìàîãèéíõàí. ÓÁ. 1974. 18 õõ.

2. Ðåä. Ø.Ñàíäàã. «Ìàîèçì. ìàîãèéíõàí». ÓÁ. 1976. 3 õõ.

3. Ðåä. Ø.Áèðà «Äîðíî äàõèíû ñóääàëûí àñóóäàë» ÓÁ. 1978. 12 õõ.

4. Ðåä. Î.×óëóóí Õÿòàä äàõü õýðýã ÿâäëûí òóõàéä (1963—1973)

5. ×.Áÿìáà. Ì.Õ¿ðìåòõàí. Õÿòàä äàõü õýðýã ÿâäëûí òóõàéä (1973—1976) ÓÁ. 1978.

19 õõ.

6. Äîðíî äàõèíû ñóäëàëûí àñóóäàë ¹2, ÓÁ. 1980. 6 õõ.

7. Ðåä. Á.Øèðåíäûá. Ìàîèñòñêàÿ ôàëüñèôèêàöèÿ èñòîðèè ÌÍÐ è èñòîðè÷åñêàÿ

ïðàâäà. ÓÁ. 1980. 4 ï.ë.

8. Ðåä. Á.Øèðýíäýâ. ÁÍÕÀÓ-ûí ºâºð ìîíãîëûí ººðòºº çàñàõ îðîí». ÓÁ. 1980. 8 õõ.

6. Ýðäýì øèíæèëãýýíèé ìýäýýëýë

1. Ìîíãîëûí ò¿¿õ÷äèéí á¿òýýë. ÓÁ. 1975. 32,5 õõ

2. Ìîíãîëûí õýë çîõèîë ñóäëàà÷äûí á¿òýýë. ÓÁ. 1976. 36.4 õõ.

3. Ìîíãîëûí ýäèéí çàñàã ñóäëàà÷äûí á¿òýýë. ÓÁ. 1976. 16 õõ.

4. Ìîíãîëûí ôèëîñîôè, òºð ýðõ ñ¿äëàà÷äûí á¿òýýë. ÓÁ. 1976. 16 õõ.

5. Îêòÿáðèéí õóâüñãàëûí òóõàé ìîíãîëûí ýðäýìòäèéí á¿òýýë. ÓÁ. 1977. 18,7 õõ.

6. Ìîíãîëûí ýðäýìòäèéí á¿òýýë. ÓÁ. 1980 îí. 10 õõ.

7. Íîìûí ñàí

1. Ä.Äàíçàí «Ëàâëàãàà íîì ç¿é» ÓÁ. 1966 îí. 4,5 õõ.

2. Ì.Áàÿíçóë «Íîìûí ôîíä ò¿¿íèéã õàìãààëàõóé. ÓÁ. 1968. 7 õõ.

3. Ø.Áàçàð, Ã.Ï¿ðýâäîðæ, Ä.Ñóðìààæàâ «Íîìûí ñàíãèéí àíãèëàë» ÓÁ. 1972. 10 õõ.

4. Ä.Äàíçàí. «Íèéãýì óëñ òºðèéí óòãà çîõèîëûí íîìç¿é» ÓÁ. 1975. 6 õõ.

5. Ì.Áàÿíçóë, Ø. Áàçàð, Ë. Æàìáàà. «Íîìûí ñàíãèéí ñóäëàë» ÓÁ. 1974. 5, 2 õõ.

6. Ã.Ðèí÷èíñàìáóó. Ìîíãîë óëñàä 1913—-1944 îíä õýâëýãäñýí ìîíãîë íîìûí

á¿ðòãýë. ÓÁ. 1963. 6, 75 õõ.

7. Ä.Á¿ðýíäàëàé. Ãàäààäûí óðàí çîõèîëûã ìîíãîë õýëýýð îð÷óóëñàí íü (1956—

1960) íîìç¿éí á¿ðòãýë. ÓÁ. 1963. 13, 94 õõ.

8. Þ.Öýíä. ÁÍÌÀÓ-ä 1961—1962 îíóóäàä õýâëýãäñýí ìîíãîë íîìûí á¿ðòãýë. ÓÁ.

1964. 6 õõ.

9. Ä.Ä¿ãýðæàâ. Ìîíãîë ñýòã¿¿ë¿¿äýä õºäºº àæ àõóéí òàëààð õýâëýãäñýí

ºã¿¿ëë¿¿äèéí á¿ðòãýë (1926—1960) ÓÁ. 1964. 9, 1 õõ.

10. Þ.Öýíä, Ø. Áàçàð. ÁÍÌÀÓ-ä 1963—1964 îíä õýâëýãäñýí Ìîíãîë íîìûí

á¿ðòãýë. ÓÁ. 1965. 7 XX.

11. Ì.Áàÿíçóë. Ìîíãîëûí óðàí çîõèîëûí íîì ç¿éí òîéì. I. II. III, IV. V äýâòýð. ÓÁ.

1965. 1966. 1970. 1971.

12. Ä.Äàíçàí, Ä.Á¿ðýíäàëàé, Î.Öàöðàë, Â.È.Ëåíèíèé çîõèîëóóä. Àãóóëãûí

òàéëáàðòàé á¿ðòãýë. ÓÁ. 1967. 12, 5 õõ.

13. ×.Ëóâñàâäýíäýâ. Õ¿¿õäèéí óðàí çîõèîë, íîì õýâëýë (1921 — 1967). I II äýâòýð.

ÓÁ. 1969, 1970. 16,6 õõ.

14. Ä.Äàíçàí. Ä.Á¿ðýíäàëàé, Î.Öàöðàä. Ëåíèíèçìèéí òàëààð áè÷ñýí ç¿éëñ. ÓÁ.

1969. 9. 5 õõ.

15. Î.Öàöðàë, Â.Â.Õóðëàò. «Áèáëèîãðàôèÿ ðàáîò â ìîíãîëèè» VI òîì. ÓÁ. 1980.

22 ï. ë.

88


À. Ãàíö ñýäýâò çîõèîëóóä

1. Ãàçàð ç¿éí òàëààð

II. Õýñýã

ÁÀÉÃÀËÈÉÍ ÓÕÀÀÍÛ ÒÀËÀÀÐ

1. Á.Ãóíãààäàø. ÁÍÌÀÓ-ûí ýäèéí çàñãèéí ãàçàð ç¿é, ÓÁ. 1963. 20 õõ.

2. Î.Íàìíàäîðæ. Ìîíãîë îðíû ãàçàðç¿éí ãàéõàì ñîíèí. ÓÁ. 1967. 13 õõ.

3. Í.Ëîíæèä. Ìîíãîë îðíû îëîí æèëèéí öýâäýã ÷óëóóëàã. ÓÁ. 1969. 6 õõ.

4. Í.Áàäàð÷. Ìîíãîë îðíû óóð àìüñãàë. ÓÁ. 1971. 12 õõ.

5. Ø.Öýãìèä. ÁÍÌÀÓ-ûí ôèçèê ãàçàð ç¿é (äóíä ñóðãóóëèéí 7-ð àíãèä ¿çíý). 1, 2,

3 äàõü óäààãèéí õýâëýë. (1957. 1972, 1975 îí) 10 õõ.

6. Æ.Öýðýíñîäíîì. Ìîíãîë îðíû íóóð. ÓÁ. 1972. 13 õõ.

7. Ò.Íîðæìîî. ÁÍÌÀÓ-ûí àæ ¿éëäâýðèéí ãàýàð ç¿é. ÓÁ. 1973. 8 õõ.

8. Î.Ñ¿õáààòàð. ÁÍÌÀÓ-ûí õ¿í àìûí øèëæèõ õºäºë㺺í. ÓÁ. 1973. 8.5 õõ.

9. Æ.Ãàðüäõ¿¿. ÁÍÌÀÓ-ûí õºðñíèé àãðîõèìè. ÓÁ. 1975. 10 õõ.

10. Ä.Òºìºðáààòàð. Ìîíãîë îðíû óë õºðñíèé óëèðëûí õºëäºëò ãýñýëò. ÓÁ. 1975. 7

õõ.

11. Í.Ëîíæèä, Ä.Òºìºðáààòàð. Ìîíãîë îðíû èíæåíåð ãåîëîãèéí àñóóäëóóä.

1976. 8,2 õõ.

12. Ã.Öýðýíáàëæèä. Ìîíãîë îðíû òàðèàëàíãèéí õîã óðãàìëûã òàíèõ áè÷èã. ÓÁ.

1976. 14 õõ.

13. Ä.Äîðæãîòîâ. Ìîíãîë îðíû õºðñ ãàçàð ç¿éí ìóæëàëò. ÓÁ. 1976. 7 õõ.

14. Î.Íàìíàíäîðæ. ÁÍÌÀÓ-ûí äàðõàí ãàçàð, öààçòàé àìüòàí. ÓÁ. 1976. 12 õõ.

15. Æ.Ãàðüäõ¿¿. ÁÍÌÀÓ-ûí õºðñºí äýõ ìèêðîýëåìåíò¿¿ä. ÓÁ. 1977. 10 õõ.

16. Ä.Áàçàðã¿ð. ÁÍÌÀÓ-ûí ìàë àæ àõóéí õºãæèë, áàéðøèëòûí ãàçàðç¿éí ¿íäýñ.

ÓÁ. 1978. 7,5 õõ.

17. Î.Ñ¿õáààòàð. Ìèãðàöèÿ íàñåëåíèÿ ÌÍÐ. Èçäàíèå ÑÎÏÑ. 1978. 5.5 ï. ë.

18. Ã.Øèðíýí. ÁÍÌÀÓ-ûí õºäºº àæ àõóéí ìóæëàëò. ÓÁ. 1978. 12,5 õõ.

19. Ä.Ëóâñàíäàãâà. Õàíãàé, Õºâñãºëèéí óóëàðõàã îðíû îëîí æèëèéí öýâäýã

÷óëóóëàã. ÓÁ. 1978. 5 õõ.

2. Áîòàíèêèéí òàëààð

1. Ó.Ëèãàà. Îðîí íóòãèéí ýìèéí óðãàìëûã ìàë ýìíýëãèéí ïðàêòèêò õýðýãëýõ. ÓÁ.

1964. 5 õõ.

2. Æ.Ãàë. Çàãàí îéí íººöèéã çºâ àøèãëàõ áèîëîã-ýêîëîãèéí ¿íäýñ. ÓÁ. 1968. 14

õõ.

3. Ä.Áàíçðàã÷. Óìàðò õàíãàéí áýë÷ýýð õàäëàíãèéí óðãàöûí äèíàìèê ÓÁ. 1970. 6

õõ.

4. Í.Ìàíèáàçàð. ªðãºñò ñàðíàéí îð÷èí ç¿é, àìèí ç¿éí àñóóäàë. ÓÁ. 1973. 3.5 õõ.

5. Ä.Äàøíÿì. Äîðíîä ìîíãîëûí óðãàìëûí àéìàã óðãàìàëøèë. ÓÁ. 1974. 9 õõ.

6. Æ.Ãàë. Ãîâèéí çàðèì óðãàìëûã àøèãëàõ áèîëîã-ýêîëîãèéí ¿íäýñ. ÓÁ. 1975. 11

õõ.

7. Æ.Ãàë. Áàÿíá¿ðä¿¿ä. ÓÁ. 1975. 6 õõ

8. Ö.Äàâààæàìö. Ãîâèéí ìàë àæ àõóéä òààíà, õ¿ì¿¿ëýýð òýæýýë áýëòãýõ òóõàé.

ÓÁ. 1978. 4,5 õõ.

9. Í.ªëçèéõóòàã. ÁÍÌÀÓ-ûí îðòóóçûí òºðëèéí óðãàìàë. ÓÁ. 1979. 13 õõ.

10. ×.Ñàí÷èð. Õàðãàíûí òºðëèéí óðãàìàë. ÓÁ. 1979. 10 õõ.

89


11. Ó.Ëèãàà. ÁÍÌÀÓ-ûí òàðâàãàí øèéðèéí òºðëèéí óðãàìàë. ÓÁ. 1979 10 õõ.

12. Î.×îãíèé. Äîðíîä õàíãàéí áýë÷ýýðèéí ººð÷ëºãäºõ áà ñýëãýõ ¿íäñýí ç¿é

òîãòîë. ÓÁ. 1980. 7 õõ.

13. X.Áóÿí-îðøèõ. Èõ íóóðóóäûí õîòãîðûí ýëñíèé óðãàìëûí àéìàã,

óðãàìàëæèëò. ÓÁ. 1980. 6 õõ.

3. Áèîëîãèéí òàëààð

1. À.Äóëìàà. Äàðõàäûí õîòãîðûí íóóðóóäûí ãèäðî-áèîëîãèéí àñóóäàëä. ÓÁ. 1967.

6 õõ.

2. À.Äóëìàà. Ìîíãîë îðíû òîìõîí íóóðûí áèîëîãèéí çàðèì àñóóäàë. ÓÁ. 1977. 23

õõ.

3. Ñ.Äóëàìöýðýí. Ìîíãîë îðíû õºõòºí àìüòíû òîäîðõîéëîõ áè÷èã. ÓÁ. 1970. 15

õõ.

4. Î.Øàãäàðñ¿ðýí. Áàéãàëèéí øàëãàðàë áà áýë÷ýýðèéí ìàë àæ àõóé. ÓÁ. 1971. 3,5

õõ.

5. Ä.Áààòàð, Ä. Äàøíÿì. Ìàëûí ãåíåòèêèéí ¿íäýñ ÓÁ. 1974. 3, 25 õõ.

6. Ã.Ýðäýíýæàâ. Õàäëàí áýë÷ýýð ñàéæðóóëàõ àðãà. ÓÁ. 1976. 5 õõ.

7. Ö.Æàí÷èâ. Æ. Áàòñóóðü. Ïîïóëÿöèéí ãåíåòèêèéí ¿íäýñ. ÓÁ. 1977. 10 õõ.

8. À.Äóëìàà. ÁÍÌÀÓ-ûí íóóðûí áèîëîãè. ÓÁ. 1979. 10 õõ.

9. Ä.Áààòàð. Ìàëûí áèîëîãèéí çàðèì àñóóäàë. ÓÁ. 1980, 4, 5 õõ.

10. Ã.Ýðäýíýæàâ. Òýæýýëèéí îëîí íàñò ºâñ òàðèàëàõ áèîëîãèéí ¿íäýñ. ÓÁ. 1980.

10 õõ.

4. Õèìèéí òàëààð

1. Ò.Áàëäàí. Äóíä ñóðãóóëèéí 7-ð àíãèéí cópax áè÷èã. 8,5 õõ. ÓÁ. 1963, 1967, 1970,

1972, 1976, 1979.

2. Ø.Ëóâñàíäîðæ «Òà õèìèéã õèð ñîíèðõäîã âý» ÓÁ. 1963. 7 õõ.

3. Ò.Áàëäàí «Äóíä ñóðãóóëèéí 7-ð àíãèä õèìè çààõ àðãûí çºâëºìæ. ÓÁ. 1966. 10

õõ.

4. Ä.Áàäãàà. «Õ¿íñíèé íîãîîíû òóõàé». ÓÁ. 1964. 20 õõ.

5. Ø.Ëóâñàíäîðæ «ÁÍÌÀÓ-ûí ýðäýñò íóóðóóä» ÓÁ. 1967. 4 õõ.

6. Ò.Áàëäàí. «Äóíä ñóðãóóëèéí 10-ð àíãèéí õèìèéí ñóðàõ áè÷èã. ÓÁ. 1967. 16 õõ.

7. Ñ.Ìàæèãñ¿ðýí Íóëèìñò ìîä áà ðåçèí ýäëýë. ÓÁ. 1968 3,5 õõ.

8. Ø.Ëóâñàíäîðæ «ÁÍÌÀÓ-ûí ýðäýñò íóóðóóä áà ò¿¿íèéã àøèãëàõ. ÓÁ. 1973. 14

õõ.

9. Ä.Áàäãàà «Æèìñ æèìñãýíèé äàðñ ¿éëäâýðëýõ õèìè òåõíîëîãè» ÓÁ. 1973. 8 õõ.

10. Ò.Áàëäàí. «Äóíä ñóðãóóëèéí 10-ð àíãèä îðãàíèê õèìè çààõ àðãûí çºâëºìæ» ÓÁ.

1975. 4 õõ.

11. Ò.Áàëäàí «Äóíä ñóðãóóëèéí 7-ð àíãèéí õèìèéí òóðøëàãà» ÓÁ. 1975. 5 õõ.

12. Ø.Ëóâñàíäîðæ «Ýðäýñò ò¿¿õèé ýäèéí õèìèéí ñóäàëãàà» ÓÁ. 1976. 9 õõ.

13. Ò.Áàëäàí «Àëêàëîèäûí õèìèéí ñóäàëãàà» ÓÁ. 1980, 8 õõ.

5. Áàéãàëèéí íýãäëèéí òàëààð

1. Ö.Õàéäàâ. Äîðíî äàõèíû àíàãààõ óõààíû ñóäàð áè÷ãèéí òîéì. ÓÁ. 1974. 7, 75

õõ.

2. Ò.Ïóíöàã. Ìîíãîë îðíû óðãàìëûí ºâ÷èí. ÓÁ. 1974. 15 õõ.

90


3. Ö.Õàéäàâ. Ìîíãîë àðäûí ýìíýëýãò õýðýãëýãäýæ áàéñàí ýðäñèéí ýì. ÓÁ. 1975. 8

õõ.

4. Ñ.Øàòàð. ̺íõ íîãîîí óðãàìëûí ýôèðèéí òîñ. ÓÁ. 1975. 4,5 õõ.

5. Ö.Õàéäàâ. Ìîíãîë àðäûí ýìíýëýãò õýðýãëýãäýæ áàéñàí àìüòíû ãàðàëòàé ýì.

ÓÁ. 1976. 10 õõ.

6. X.Äîëãîðìàà. Äîòðûí öî÷ìîã ºâ÷íèé õ¿íäðýëä ¿ç¿¿ëýõ ÿàðàëòàé òóñëàìæ. ÓÁ.

1976. 6,3 õõ.

7. Ö.Õàéäàâ. Ìîíãîë àðäûí ýìíýëýãò õýðýãëýãäýæ áàéñàí ýìèéí óðãàìàë. ÓÁ.

1977. 10 õõ.

8. Ñ.Øàòàð. Áèîëîãèéí èäýâõò áîäèñ ò¿¿íèé ýõ ñóðâàëæ. ÓÁ. 1977. 23 õõ.

9. Î.Áàòìºíõ. Ôåðìåíò ò¿¿íèéã ¿éëäâýðò õýðýãëýõ. ÓÁ. 1977. 10 õõ.

10. Ò.Ïóíöàã. ÁÍÌÀÓ-ûí ìèêîôëîðè. ÓÁ. 1978. 15 15 õõ.

6. Ôèçèê-òåõíèê, ìàòåìàòèêèéí òàëààð

1. Ë.Íàöàãíÿì, È.Áàëæèííÿì, Ñ.Â.Ìåäâåäåâ è äð. Ñåéñìè÷åñêèå

ðàéîíèðîâàíèå Óëàí-Áàòîðà. Ì. 1971. 13, 15 ï. ë.

2. È.Áàëæèííÿì. Ä.̺íõºº áîëîí áóñàä. Ìîíãîëûí ãàçàð õºäëºõ¿é. ÓÁ. 1975. 6,

75 õõ. 3.

3. Á.Áàòæàðãàë. Ýðòíèé ìîíãîëûí ìàòåìàòèê. ÓÁ. 1976. 10 õõ.

Á. Õàìòûí á¿òýýë áà öóâðàë, ýìõòãýë¿¿ä

1. Ãàçàðç¿éí òàëààð

1. Î.Íàìíàíäîðæ, Ä.Äààíñðàí. Ãàçàðç¿éí îðîñ-ìîíãîë òîëü áè÷èã. ÓÁ. 1965. 5 õõ.

2. Í.Áàäàð÷, Ø.Öýãìèä, Æ.Öýðýíñîäíîì. Ìîíãîë îðíû äîðíîä õýñãèéí áà

áàéãàëèéí ìóæóóä. ÓÁ., 1965. 6 õõ.

3. Î.Íàìíàíäîðæ, Ø.Öýðýí. ÁÍÌÀÓ-ûí ðàøààí 1966. 29, 1 õõ.

4. Ø.Öýãìèä, Ä.Äîðæãîòîâ. Ìîíãîë îðíû ôèçèê ãàçàðç¿é. ÓÁ. 1967. 25, 5

5. Ì.Áàäàìáàçàð, Ò.Íîðæìàà, Ã.Øèðíýí. ÁÍÌÀÓ-ûí ýäèéí çàñãèéí òºâ ìóæ.

1967. 22 õõ.

6. Í.Áàäàð÷, Æ.Öýðýíñîäíîì, Ä.Äîðæãîòîâ. Ñýëýíãèéí ñàâûí áàéãàëèéí

íºõöºë, íººö áàÿëàã. ÓÁ. 1969. 10 õõ.

7. Á.Ãóíãààäàø. Î.Ñ¿õáààòàð. ÁÍÌÀÓ-ûí õ¿í àìûí ãàçàðç¿éí çàðèì àñóóäëóóä.

ÓÁ. 1971. 8,5 õõ.

8. Ð.Ëîìáîðèí÷èí, Æ.Íàöàã, Æ.Öýðýíñîäíîì, Ã.Óíäðàë, Ã.Øèðíýí.

Ìîíãîë îðíûã ñóäàëñàí Ǻâëºëòèéí ýðäýìòýä. ÓÁ. 1973. 4,75 õõ.

9. Í.Øàðõ¿¿, Ä.Ëóâñàâäàãâà, Ñ.Æàìñðàâ, Ã.Ðàã÷àà. Ìîíãîë îðíû îëîí

æèëèéí öýâäãèéí ¿íäñýí øèíæ. ÓÁ. 1975. 6 õõ. 10. Î. Ñ¿õáààòàð. áîëîí áóñàä.

ÁÍÌÀÓ-ûí ýäèéí çàñãèéí ãàçàð ç¿é (8-ð àíãèéí ñóðàõ áè÷èã 2 äàõü õýâëýë). ÓÁ.

1976. 15 õõ.

2. Ãåîëîãèéí òàëààð

a. Ñîâìåñòíàÿ Ñîâåòñêî-Ìîíãîëüñêàÿ ãåîëîãè÷åñêàÿ ýêñïåäèöèÿ. Òðóäû.

1. Âûïóñê 1. Ñòðàòèãðàôèÿ è òåêòîíèêà Ìîíãîëüñêîé Íàðîäíîé Ðåñïóáëèêè. 1970.

12, 8 ï. ë.

2. Âûïóñê 2. Ãåîëîãèÿ ìåçîçîÿ è êàéíîçîÿ çàïàäíîé ìîíãîëèè. Ì., 1970. 17,3 ï. ë.

91


3. Âûïóñê. 3. Ôàóíà ìåçîçàÿ è êàéíîçîÿ Çàïàäíîé Ìîíãîëèè. Ì., 1971. 11, 3 ï. ë.

4. Âûïóñê 4. Ìàãìàòèçì è ìåòàëëîãåíèÿ Ìîíãîëüñêîé Íàðîäíîé Ðåñïóáëèêè. Ì.,

1971. 14, 5. ï. ë.

5. Âûïóñê 5. Ðåäêîìåòåëüíûå ãðàíèòîèäû Ìîíãîëèè. Ì. 1971. 20 ï. ë.

6. Âûïóñê 6. A. Â. Èëüèí. Õóáñóãóëüñêèé ôîñôîðèòîíîñíûé áàññåéí Ì. 1973. 15,9 ï. ë.

7. Âûïóñê 7. Àññîöèàöèè âóëêàíî ãåííûõ ïîðîä ìîíãîëüñêîé íàðîäíîé

ðåñïóáëèêè èõ ñîñòàâ è ñòðàòèãðàôè÷åñêîå ïîëîæåíèå. Ì. 1973. 10,3 ï. ë.

8. Âûïóñê 8. Â. Â. Êåïåæèíñêàñ, È. Â. Ëó÷èöñêèé. Êîíòèíåíòàëüíûå

âóëêàíè÷åñêèå àññîöèàöèè öåíòðàëüíîé Ìîíãîëèè. Ì. 1974. 6,3 ï. ë.

9. Âûïóñê 9. Òåêòîíèêà Ìîíãîëüñêîé Íàðîäíîé Ðåñïóáëèêè. Ì. 1974. 30,8 ï. ë.

10. Âûïóñê 10. Ãåîêðèîëîãè÷åñêèå óñëîâèÿ Ìîíãîëüñêîé Íàðîäíîé Ðåñïóáëèêè.

Ì. 1974. 21,7 ï. ë.

11. Âûïóñê 11. Ìåçîçîéñêàÿ è êàéíîçîéñêàÿ òåêòîíèêà è ìàãìàòèçì Ìîíãîëèè. Ì.

1975. 32,5 ï. ë.

12. Âûïóñê 12. Í. Ã. Ìàðêîâà. Ñòðàòèãðàôèÿ íèæíåãî è ñðåäíåãî ïàëåîçîÿ

çàïàäíîé Ìîíãîëèè. Ìì 1975. 10, 7 ï. ë.

13. Âûïóñê 13. Ñòðàòèãðàôèÿ ìåçîçîéñêèõ îòëîæåíèé Ìîíãîëèè. Ì. 1975. 23,9 ï. ë.

14. Âûïóñê 14. Ãðàíèòîèäíûå è ùåëî÷íûå ôîðìàöèè â ñòðóêòóðàõ çàïàäíîé è

ñåâåðíîé Ìîíãîëèè. Ì-1975. 29. 4 ï. ë.

15. Âûïóñê 22. Î ñíîâíûå ïðîáëåìû ãåîëîãèè Ìîíãîëèè Ì. 1977. 23, 45 ï. ë.

á. Ñîâìåñòíàÿ Ñîâåòñêî-Ìîíãîëüñêàÿ ïàëåîíòîëîãè÷åñêàÿ ýêñïåäèöèÿ. Òðóäû

16. Âûïóñê 1. Ôàóíà è áèîñòðàòèãðàôèÿ ìåçîçîÿ è êàéíîçîÿ Ìîíãîëèè. Ì. 1974. 35,

9 ï. ë.

17. Âûïóñê 2. Èñêîïàåìàÿ Ôàóíà è ôëîðà Ìîíãîëèè. Ì., 1975. 36. 8 ï. ë.

18. Âûïóñê 3. Ï àëåîíòîëîãèÿ è áèîñòðàòèãðàôèÿ Ìîíãîëèè. Ì. 1976. 36,8 ï. ë.

19. Âûïóñê 4. Ôàóíà, ôëîðà è áèîñòðàòèãðàôèÿ ìåçîçîÿ è êàéíîçîÿ Ìîíãîëèè. Ì.

1977. 16,9 ï. ë.

20. Âûïóñê 5. Áåñïîçâîíî÷íûå ïàëåîçîÿ Ìîíãîëèè. Ì. 1977. 10,6 ï. ë.

21. Âûïóñê 6. Å. Ë. Äìèòðèåâà. Àíòèëîïû íåîãåíà Ìîíãîëèè è ñîïðåäåëüíûõ

òåððèòîðèè. Ì. 1977. 10,5 ï. ë.

22. Âûïóñê 8. Ôàóíà ìåçîçîÿ è êàéíîçîÿ Ìîíãîëèè. Ì. 1979. 16 ï. ë.

23. Ìàòåðèàëû íàó÷íîé êîíöåðåíöèè. Ïîñâÿùåííîé XXX ëåòèþ ãåîëîãè÷åñêîé

ñëóæáû ÌÍÐ. 1970. 9 ï. ë.

24. Âûïóñê. 1. Òðóäû íàó÷íî-èññëåäîâàòåëüñêîãî ãåîëîãè÷åñêîãî Èíñòèòóòà 1. ÓÁ.

1970. 6,5 ï. ë.

25. Âûïóñê 2. Òðóäû íàó÷íî-èññëåäîâàòåëüñêîãî ãåîëîãè÷åñêîãî èíñòèòóò 2. ÓÁ.

1972. 7 ï. ë.

26. Áàðñáîëä P. Áèîñòðàòèãðàôèÿ è ïðåñíîâîäíûå ìîë.ëþñêè, âåðõíåãî ìåëà

Ãîáèéñêîé ÷àñòè ÌÍÐ. Ì. «Íàóêà». 1972. 6 ï. ë.

27. Í.Osmolska Å.Roniewiår R.Barsbold Ë new dinosaur, (gàllimimus bullatusn.

Gen, N. Sp. (ornitliominiidae) from the upper cretaceous of Mongolia. Warszawa.

1972. 7 p. I

28. Ìîññàêîâñêèé A.A, O.Òîìóðòîãî. Âåðõíèé ïàëåîçîé Ìîíãîëèè. Ì. 1976. 11,3

ï. ë.

29. È.Ã.Ëèñêóí, Ä.Áàäàìãàðàâ. Ëèòîëîãèÿ êàéíîâîÿ Ìîíãîëèè. Ì. 1977. 16,1 ï. ë.

30. Ñàëòûêîâñêèé À.ß., Ä.Îðîëìà. Ïîçäíåïàëåîçîéñêèé-ìåçîçîéñêèé

âóëêàíèçì ñåâåðíîé Ìîíãîëèé è Çàïàäíîãî Çàáàéêàëüÿ. Ì. 1977. 13,3 ï. ë.

31. Âûïóñê 3. Ïðîáëåìû ãåîëîãèè Ìîíãîëèè. ÓÁ. 1977. 13 ï. ë.

92


32. Âûïóñê 4. Ïðîáëåìû ãåîëîãèè Ìîíãîëèè ÓÁ. I978. 12 ï. ë.

33. Æ.Áÿìáà, Ö.ÿíäñàìáóó. Ìîíãîë îðíû ýðäýñ ò¿¿õèé ýä. ÓÁ. 1979. 10 õõ.

34. Äåðãóíîâ À.Á. Ëóâñàíäàíçàí Á. Ãåîëîãèÿ çàïàäíîé Ìîíãîëèè. Ì. 1979. 15 ï. ë.

35. Æ.Ëõàìñ¿ðýí, Ì.Æàìñðàí, Í.Áàòñ¿õ, Æ.Áÿìáà. Ìîíãîëûí ãåîëîãèéí

õºãæëèéí îíîë àðãà ç¿éí àñóóäàë. ÓÁ. 1979, 13 õõ.

36. Ä.Äîðæíàìæàà, Ã.È.Ëåáåäêî, Æ.Ëõàìñ¿ðýí. Îñíîâíûå ïðîáëåìû

ãåîëîãèè è ðóäîíîñíîñòè äîêåìáðèÿ Ìîíãîëèè. ÓÁ. 1980. 6 ï. ë.

3. Áîòàíèêèéí òàëààð

1. Ì.Öýäýíáàëæèð. Óðãàìëûí ôèçèîëîãèéí äàäëàãà ÓÁ. 1966. 22.5 õõ.

2. Ä.Áàíçðàã÷, Ã.Ýðäýíýæàâ, Æ.Î÷èð. Õàäëàí áýë÷ýýðèéí àñóóäàë. ÓÁ. 1967.

10,2 õõ.

3. Ö.Æàìñðàí, Í.ªëçèéõóòàã, ×.Ñàí÷èð. «Óëààíáààòàð îð÷ìûí óðãàìëûã

òàíèõ áè÷èã» ÓÁ. 1972 18,5 õõ.

4. Íàñåêîìûå Ìîíãîëèè (áèîëîãè÷åñêèå ðåñóðñû è ïðèðîäíûå óñëîâèÿ ÌÍÐ) Ò.

1, âûïóñê—1, Ë. 1972 63,8 ï. ë.

5. A.Â.Êàëèíèíà. Îñíîâíûå òèïû ïàñòáèù ìîíãîëüñêîé íàðîäíîé ðåñïóáëèêè.

1—II Ë. 1974. 16.9 ï. ë. 38,5 ï. ë.

6. Íàñåêîìûå ìîíãîëèè Ò. IV âûï—2. Ë. 1974.

7. Íàñåêîìûå ìîíãîëèè. Ò—VI. âûïóñê 3. Ë. 1975. 50,0 ï. ë.

8. Íàñåêîìûå Ìîíãîëèè. âûï. 4. Ë. 1976. 42 ï. ë.

9. Ñòðóêòóðà è äèíàìèêà îñíîâíûõ ýêîñèñòåì ÌÍÐ. Ò—VIII. Ë. 1976. 21.5 ï. ë.

10. Áîòàíèêèéí õ¿ðýýëýíãèéí á¿òýýë. ÓÁ. 1976. 15 õõ, 1977. 10 õõ. 1978. 8 õõ.

11. Ðàñòèòåëüíûé è æèâîòíûé ìíð Ìîíãîëèè. Ò—VII. Ë. 1977. 23,9 ï. ë.

12. Íàñåêîìûå ìîíãîëèè, âûïóñê 5. Ë. 1977. 45 ï. ë.

13. Á.Ìèðêèí, Í.Ìàíèáàçàð. Ðàñòèòåëüíîñòü ðå÷íûõ ïðèì. ÌÍÐ. Ì. Íàóê. 1978.

13 ï.ë.

14. Ïî÷âåííûé ïîêðîâ îñíîâíûõ ïðèðîäíûõ çîí Ìîíãîëèè. Ì. 1978. 20,6 ï. ë.

15. Ãåîãðàôèÿ è äèíàìèêà ðàñòèòåëüíîãî è æèâîòíîãî ìèðà ÌÍÐ:.Ò. 10. Ì. 1978.

19,3 ï. ë.

16. Ëåñà Ìîíãîëüñêîé Íàðîäíîé. Ðåñïóáëèêè (ãåîãðàôèÿ è òèïîëîãèÿ). ò. XI. Ì.

1978. 13 ï. ë.

17. Íàñåêîìûå Ìîíãîëèè. Âûïóñê 6. Ë. 1979. 32 ï. ë.

18. Ó.Ëèãà. Îé ñóäëàë. ÓÁ. 1979. 10 õõ.

19. ÁÍÌÀÓ-ûí óðãàìëûí àéìàã. óðãàìàëæèëòûí ñóäàëãàà. I áîòü. ÓÁ. 1979. 35,2 õõ

20. Ëåñà ìîíãîëüñêîé Íàðîäíîé Ðåñïóáëèêè (õîçÿéñòâåííîå èñïîëüçîâàíèå) ò—12.

Ì. 1980. 14,9 ï. ë.

21. Ïðîáëåìû îñâîåíèÿ ïóñòûíü ¹ 2. Àøõàáàä. 1980. 8 ï. ë.

5. Áèîëîãèéí òàëààð

1. Ìîíãîë îðíû àãíóóðûí ¿íäñýí àí àìüòàä. ÓÁ. 1965. 5,6 õõ.

2. Ã.Ýðäýíýæàâ. Õàäëàí áýë÷ýýðèéí àñóóäàë. ÓÁ. 1966., 6 õõ.

3. Ì.Stubbå N.Chotolchu Zur Siiugetierfauna der MongoIeL Mitt. Zool. Mus.

Berlin, Bd. 44, Heft I. Berlin, 1968. 8 pL

4. ÁÍÌÀÓ-ûí àãíóóðûí àìüòàä áà àí õàìãààëàë. ÓÁ. 1974. 10 õõ.

5. Ã.Ýðäýíýæàâ, Ã.Áàëäàíäîðæ, Ñ. Òóñèâõàí. Áýë÷ýýðèéí òýæýýëèéí çîíõèëîõ

óðãàìëûí ºíãºò àëüáîì. ÓÁ. 1974. 12 õõ.

93


6. ÁÍÌÀÓ-ûí óëààí íîì (àìüòíû õýñýã) ÓÁ. 1980. 4 õõ.

7. Áèîëîãèéí óõààíû õ¿ðýýëýíãèéí ýðäýì øèíæèëãýýíèé á¿òýýë. ¹ 1—9. ÓÁ.

1960, 8, 75 õõ. 1975 13.5 õõ.

8. Åðºíõèé áà ñîðèëûí áèîëîãèéí õ¿ðýýëýíãèéí ýðäýì øèíæèëãýýíèé á¿òýýë. ¹

10—14. ÓÁ. 1976, ÓÁ., 1979, 9—11 õõ.

9. Ã.Ýðäýíýæàâ, Ö.Äàâààæàìö. Õàäëàí áýë÷ýýðèéí ñóäëàë äàõü øèíý ç¿éë. ÓÁ.

1979. 12 õõ.

6. Õèìèéí òàëààð

1. Æ.Æàìñðàí, Æ.Àìãàëàí, Ö.Áºíäåºõ¿¿, À.×èìèäöîãçîë. «ÁÍÌÀÓ-ûí

õ¿íñíèé óðãàìëûí áèîõîìè» ÓÁ. 1966. 22 õõ.

2. Æ.Àìãàëàí, Î.Áàòìºíõ. «Óðãàìëûí áèîõèìèéí øèíæèëãýýíèé àðãà» ÓÁ.

1966. 7 õõ.

3. Ð.Áàëäîðæ, Ñ.Íàìñðàé, Ä.Áàäãàà. «Áèîõèìèéí ïðàêòèêóì» 1967. 17 õõ.

4. Æ.Àìãàëàí, Æ.Æàìñðàí. «Ãàçàð òàðèàëàíä ìèêðî-ýëåìåíòèéí à÷ õîëáîãäîë.

ÓÁ. 1969. 10 õõ.

5. Ö.Áºí人õ¿¿, À.×èìèäöîãçîë, Ä.Æàâçàíäóëàì. «¯ð òàðèàíû áèîõèìè» ÓÁ.

1972. 9 õõ.

6. Á.Ëõàéæàâ, Ï.Äîðæäýðýì, Ñ.Ìàæèãñ¿ðýí, Ñ.Äîëãîð, Ñ.Øàòàð «Îðãàíèê

áîäèñûí ñóäëàë» ¹ 1 1972., 10 õõ.

7. Æ.Ãàðüäõ¿¿, Æ.Àìãàëàí. «ÁÍÌÀÓ-ûí õºðñíèé àãðîõèìèéí øèíæ ÷àíàð ÓÁ.

1973 10 õõ.

8. Ò.Áàëäàí, Ö.Ìèøèã, «Õèìè áà àøèãòàé çºâëºë㺺. ÓÁ. 1974. 6 õõ.

9. Ä.Áàäãàà, À.×èìèäöîãçîë, ß.Æàìúÿíñàí «Óðãàìëûí áèîõèìèéí

øèíæèëãýýíèé àðãóóä» ÓÁ. 1975 15 õõ.

10. Æ.Àìãàëàí, Æ.Ãàðüäõ¿¿, Ä.Áàäàð÷. «ÁÍÌÀÓ-ûí õºðñíèé ìèêðîýëåìåíò¿¿ä,

òýäãýýðèéã ãàçàð òàðèàëàíä õýðýãëýõ íü» ÓÁ, 1977. 10 õõ.

11. Ò.Áàëäàí, Ä.Áàäãàà «Õîîëëîõ ¿éë àæèëëàãààíû áèîõèìèéí ¿íäýñ» ÓÁ. 1979 3,5 õõ.

12. Æ.Àìãàëàí, Ä.Áàäàð÷, Á.Äîðæïàëàì. «Ìîíãîëûí ãàçàð òàðèàëàíã

õèìèæ¿¿ëýõ àñóóäàë. ÓÁ. 1980. 2,5 õõ.

13. ØÓÀ -èéí Õèìèéí õ¿ðýýëýíãèéí á¿òýýë ¹ 1 —19. ÓÁ. 1963-1980. 8—15 õõ.

6. Áàéãàëèéí íýãäëèéí òàëààð

1. Áàéãàëèéí íýãäëèéí õ¿ðýýëýíãèéí ýðäýì øèíæèëãýýíèé á¿òýýë. ¹ 1. ÓÁ. 1975.

4,5 õõ.

2. —«— ¹ 2. ÓÁ. 1976. 10 õõ

3. —«— ¹ ç óá. 1977. 8 õõ

4. —«— ¹ 4 óá. 1978. 6 õõ

5. —«— ¹ 5 ÓÁ 1979, 5 õõ

6. Òåçèñû äîêëàäû íàó÷íîãî ñåìèíàðà ïî òåìå «õèìèÿ ýôèðíûõ ìàñåë ÌÍл ÓÁ.

1973.

8. Ôèçèê-òåõíèê, ìàòåìàòèêèéí òàëààð

1. Ôèçèê-òåõíèêèéí õ¿ðýýëýíãèéí á¿òýýë 1—18-ð ÓÁ. 1961—1979. òóñ á¿ð 8—10 õõ.

2. Äýëõèéí õèéìýë äàãóóëûí àæèãëàëò. ÓÁ. 1970.

3. Ìîíãîëûí èíæåíåð ãåîëîãèéí àñóóäàëä. ÓÁ. 1971.

94


4. Êàòàëîã çíà÷åíèé âåðòèêàëüíîé ñîñòàâëÿþùåé ãåîìàãíèòíîãî ïîëÿ íà

òåððèòîðèè ÌÍÐ. Ì. 1977.

5. Ôèçèê ìàòåìàòèêèéí õ¿ðýýëýíãèéí á¿òýýë. ¹ 10—18. ÓÁ. 1971—1979 òóñ á¿ð 10 õõ.

Áèîëîãè

Õ¯ÐÝÝËÝÍï¯ÄÝÝÑ ÕÝÂ˯¯ËÝÍ ÃÀÐÃÀÑÀÍ ÊÀÐÒ, ÀÒËÀÑÓÓÄ

1. ÁÍÌÀÓ-ûí àìüòíû ãàçàð ç¿éí çóðàã. Óëààíáààòàð. 1972. ðåä. Ä. Áàäàìæàâ, À.

Áîëä.

2. ÁÍÌÀÓ-ûí àìüòíû ãàçàðç¿éí çóðàã. 1979, ðåä. Î.Øàãäàðñ¿ðýí, À.Äóëìàà,

À.Áîëä (õýâëýëä)

Áîòàíèê

1. A.À.Þíàòîâ, Á. Äàøíÿì «ÁÍÌÀÓ-ûí óðãàìàëæèëòûí 1:1500000 ìàñøòàáòàé

çóðàã. Ì—.Ë 1974.

2. Ä.Áàíçðàã÷, 3.Â.Êàðàìûøåâà. «Õàí õºõèéí íóðóó áîëîí Óâñ íóóðûí õîòãîðûí

ºìíºä õýñãèéí óðãàìàëæèëòûí çóðàã. Ëåíèíãðàä. 1976.

Ãåîëîãè

1. ÁÍÌÀÓ-ûí ãåîëîãèéí 1:1500000-ûí ìàñøòàáûí çóðàã. 1971 îí.

2. ÁÍÌÀÓ-ûí òåêòîíèêèéí 1:1500000-ûí ìàñøòàáûí çóðàã. 1978 îí.

3. ÁÍÌÀÓ-ûí ìåçî-êàéíîçîéí òåêòîíèêèéí 1:1500000-ûí ìàñøòàáûí çóðàã. 1979

îí.

4. Ìîíãîë-Àëòàéí ãñîëîãèéí 1:500000-ûí ìàñøòàáûí çóðàã. 1978 îí.,

Áàéðøèë

1. ÁÍÌÀÓ-ûí ¿éëäâýðëýõ õ¿÷íèé àòëàñ. 1980 îí

Ãàçàðç¿é

1. Æ.Íàöàã, Ñ.Æèãæ. «ÁÍÌÀÓ-ûí ãàäàðãûí íàëóóãèéí çóðàã Ì 1:5000000 1975

îíä Óëñûí òºëºâëºãººíèé êîìèññò øèëæ¿¿ëñýí.

2. Æ.Íàöàã, Ñ.Æèãæ. «ÁÍÌÀÓ-ûí õýð÷èãäëèéí øèã¿¿ãèéí çóðàã Ì 1 : 7500000

1976 îíä óëñûí òºëºâëºãººíèé êîìèññò øèëæ¿¿ëñýí.

3. Ò.Áààñàí. Ñýëýíãèéí ñàâ ãåîìîðôîëîãèéí çóðàã Ì 1:100000 Ñýëýíãèéí îé

ñàâûí áàéãàëèéí íºõöºë ëàíäøàôò ãýñýí òàéëáàð çºâëºìæèíä õàâñàðãàí óëñûí

òºëºâëºãººíèé êîìèññò øèëæ¿¿ëñýí.

4. Íîðæìîî, «ÁÍÌÀÓ-ûí àæ ¿éëäâýðèéí áàéðøèëò». 1 : 2500000, ÓÁ. 1979.

5. Ä.Äîðæãîòîâ, Ä.Áàòáàÿð, Ã.Óíäðàë. «ÁÍÌÀÓ-ûí õºðñíèé êàðò (ìàñøòàá 1 :

2500000) Áóäàïåøò 1974.

6. Ä.Äîðæãîòîâ, Ä.Áàòáàÿð, Ã.Óíäðàë. «ÁÍÌÀÓ-ûí õºðñíèé õºäºº àæ àõóéí

¿íýëýëòèéí çóðàã (ìàñøòàá 1 : 6000000) Áóäàïåøò. 1974 îí.

7. Ä.Äîðæãîòîâ. Ǻâëºëòèéí ýðäýìòäèéí õàìò (Ïî÷âåííàÿ êàðòà ÌÍÐ) ìàñøòàá

1 : 2500000 Ìîñêâà. 1977.

8. Ä.Òºìºðáààòàð. Óëààíáààòàð õîòûí óñ õºðñíèé óëèðëûí õºëäºëò ãýñýëòèéí

çóðàã (1:25000) òàéëáàðûí õàìò 1971 îíä Óëñûí áàðèëãûí òºâ èíñòèòóòýä

95


øèëæ¿¿ëñýí.

9. Ìîíãîë-Ǻâëºëòèéí õàìòûí á¿òýýë. «Ìîíãîë îðíû ãåîêðèîëîãèéí çóðàã (îðîñ)

ìàñøòàá 1 : 1500000) òàéëáàðûí õàìò 1972 îíä óëñûí áàðèëãûí çóðãèéí òºâ

èíñòèòóòýä.

10. Í.Øàðõ¿¿. Ýðäýíýò õîò îð÷ìûí óë õºðñíèé óëèðëûí õºëäºëò ãýñýëòèèí çóðàã

(ìàñøòàá 1 : 25000 òàéëáàðûí õàìò 1973 îíä Äàðõàí õîò äàõü ÏÍÈÈÈÈÑ-ûí

ýêñïåäèö¿¿ä.

11. Í.Øàðõ¿¿, Ä.Ëóâñàíäàãâà, Ñ.Æàìñðàí, Ò.Ðàã÷àà, «Ñýëýíãèéí ñàâ ãàçðûí

ãåîêðèîëîãèéí çóðàã (ìàñøòàá 1 : 1000000) òàéëáàðûí õàìò 1976 îíä óëñûí

áàðèëãûí òºâ èíñòèòóò, óëñûí òºëºâëºãººíèé êîìèññò.

12. Í.Øàðõ¿¿. Ñýëýíãèéí ñàâ ãàçðûí óëñ õºðñíèé óëèðëûí õºëäºëò ãýñýëòèéí

çóðàã (ìàñøòàá 1 : 1500 000) òàéëáàðûí õàìò 1976 îíä óëñûí áàðèëãûí òºâ

èíñòèòóòýä.

13. Í.Øàðõ¿¿. Ìîíãîë îðíû ãåîêðèîëîãèéí çóðàã (îðîñ) ìàñøòàá 1 : 3000000)

òàéëáàðûí õàìò 1977 îíä ÁÍÌÀÓ-ûí Ñàéä íàðûí Ǻâëºëèéí Áàðèëãà

Àðõèòåêòóðûí êîìèññò

14. Ä.Òºìºðáààòàð. «Ìîíãîë îðíû óë õºðñíèé óëèðëûí õºëäºëò ãýñýëòèéí

íîðìàòèâ ã¿íèé çóðàã (ìàñøòàá 1 : 1500000) òàéëáàðûí õàìò 1977 îíä ÁÍÌÀÓûí

Ñàéä íàðûí Ǻâëºëèéí Áàðèëãà Àðõèòåêòóðûè êîìèññò.

15. Æ.Öýíä. Ñýëýíãý àéìãíéí ßëáàã Òîëãîéòûí àëòíû øîðîîí îðäíû öýâäãèéí

çóðàã (îðîñ) ìàñøòàá 1 : 5000 òàéëáàðûí õàìò 1978 îíä Ñîâìîíãîëöâåòìåä

íýãäýëä.

16. Ä.Áàçàðã¿ð. Ã.Øèðíýí. ÁÍÌÀÓ-ûí ýäèéí çàñãèéí ãàçàðç¿éí çóðàã (1:2000000)

1975 îí.

17. Ä.Áàçàðã¿ð. Àìüòíû ãàçàðç¿éí çóðàã (1:2000000), 1972 îí.

18. Ä.Áàäàìæàâ, Æ.Áóäæàâ, X.Öýäýíñîäíîì, Ä.Áàçàðã¿ð. ÁÍÌÀÓ-ûí çàñàã

çàõèðãààíû õóâààðü çóðàã (1 :2000000) 1967 îí.

19. Ø.Öýãìèä, Ä.Ýíõáàÿð, Ä.Áàçàðã¿ð. Ìîíãîëüñêàÿ Íàðîäíàÿ Ðåñïóáëèêè Ì.,

1973. ÇÕÓ-ä

20. X.Öýäýâñîäíîì. ÁÍÌÀÓ-ûÿ õ¿í àìûí çóðàã (1 =2500000) 1978 îí.

21. Ä.Áàäàìæàâ. ÁÍÌÀÓ-ûí ãàçàð ä¿ðñèéí çóðàã (1: 1500000) 1959 îí. ÁÍÀÃÓ-ä

22. Æ.Áóäæàâ. ÁÍÌÀÓ-ûí ãàçàð ä¿ðñèéí çóðàã (äóíä ñóðãóóëüä ¿çýõ). 1 :200000

1972 îí. ÇÕÓ-ä

23. Æ.Áóäæàâ. ÁÍÌÀÓ-ûí ãàçàð äóðñèéí çóðàã áàãà ñóðãóóëüä ¿çýõ. 1 : 2000000.

1972 îí. ÇÕÓ-ä

24. Æ.Áóäæàâ, Í.Áàäàð÷, ÁÍÌÀÓ-ûí óóð àìüñãàëûí çóðàã. 1 :2000000, 1975 îí.

ÇÕÓ-ä

Àòëàñ

1. Ä.Äîðæãîòîâ. Ǻâëºëòèéí ýðäýìòäèéí õàìò (Ìîíãîë îðíû õºðñíèé

(1:2500000) çóðàã. 1978 îí, ÁÍÌÀÓ-ûí ¿éëäâýðëýõ õ¿÷íèé õºãæèë áàéðøèëòûí

àòëàñò îðñîí.

2. Ä.Áàäàìæàâ, Ä.Áàçàðã¿ð, X.Öýäýíñîäíîì, Æ.Áóäæàâ. ÁÍÌÀÓ-ûí

ãàçàðç¿éí àòëàñ» 1966 îí. ÇÕÓ-ä

3. Ä.Áàçàðã¿ð. Ãàçàðç¿éí àòëàñ (Ò¿ìýí áîäèñûí) 1973 îí ÇÕÓ-ä

4. Ä.Áàäàìæàâ, Ä,Áàçàðã¿ð, Æ.Áóäæàâ. «Åðºíõèé ãàçàðç¿éí àòëàñ» 1965 îí. ÇÕÓ-ä

5. Ä.Áàäàìæàâ, Ä.Áàçàðã¿ð, Æ.Áóäæàâ. «Ìîíãîëüñêàÿ Íàðîäíàÿ Ðåñïóáëèêà

(Òóðèñòñêèé àòëàñ) îðîñ õýëýýð 1973 îí ÁÍÀÃÓ-ä

96


Ôèçèê òåõíèê

Çóðàã

1. Ã.Àþóøæàâ, È.Áàëáàð, ×.Áÿìáàà. Êàðòû àáñîëþòíûõ çíà÷åíèé

ãåîìàãíèòíîãî ïîëÿ Í, Ä,Ò -ýëåìåíòîâ òåððèòîðèè ÌÍÐ ýïîõè. Ìàñøòàá 1 :

2500000 ÓÁ. 1964 îí.

2. Æ.Ëîñîëìàà, Ä.Íàéäàí, ¯.×óëóóíáàò. «Ìîíãîë îðíû õºðñíèé ìèêðîýëåìåíòèéí

òîäîðõîéëîëòûí çóðàã» ÓÁ. 1973 îí.

3. Ã.Àþóøæàâ, È.Áàëáàð, ×.Áÿìáàà. Êàðòû íîðìàëüíîãî ãåîìàãíèòíîãî ïîëÿ

Í, Ä, Ò-ýëåìåíòîâ ýïîõè 1974 ã. Ìàñøòàá. 1 :2500000 ÓÁ. 1975 îí. ÔÒÕ-ôîíä.

4. Ã.Àþóøæàâ, È.Áàëáàð, ×.Áÿìáàà. «ÁÍÌÀÓ-ûí íóòàã äýâñãýðèéí ñîðîíçîí

îðíû áîñîî áàéãóóëàã÷èéí ãàæèãèéí 4 ¿ç¿¿ëýëò ïàðàìåòðèéí çóðàã (À100, À200,

Ì100, Ì200) ìàñøòàá: 1 : 2500000 ÓÁ. 1976 îí, ÔÒÕ ôîíä.

ÁÍÌÀÓ-ÛÍ ØÈÍÆËÝÕ ÓÕÀÀÍÛ

ÁÀÉÃÓÓËËÀÃÛÍ Ò¯¯ÕÝÍÄ ÕÎËÁÎÃÄÎÕ

ÇÀÐÈÌ ÁÀÐÈÌÒ ÁÈ×ï¯Ä

ÀÐÄÛÍ ÇÀÑÃÈÉÍ ÃÀÇÐÀÀÑ ÑÓÄÀÐ ÁÈ×ÃÈÉÍ

Õ¯ÐÝÝËÝÍ ÁÀÉÃÓÓËÀÕ ÒÓÕÀÉ

Çàñãèéí ãàçðûí 1921 îíû

11-ð ñàðûí 9-íèé ºäðèéí

22-ð õóðëûí òîãòîîëîîñ

«...íèéñëýë Õ¿ðýýíèé ãàçàð Íîìûí Õ¿ðýýëýí áàéãóóëæ, îëîí óëñûí íîì ñóäàð áà

ñóðãóóëèéí áè÷ã¿¿äýýñ àëü ÷óõàë õýðýãëýãäýõèéã íü ººðèéí õýë áè÷èãò ò¿¿âýðëýí

îð÷óóëæ îëîí àðäûã ñóðãàí áîëîâñðóóëæ, îþóíûã ñóäëóóëàí íýâòð¿¿ëýõýýð...òîãòîâ»

ãýæýý.

Àðäûí çàñãààñ 1921—1924 îíóóäàä

àâñàí õóâüñãàëò àðãà õýìæýýí¿¿ä.

ÓÁ. 1954 îí. 189-ð òàë

ÑÓÄÀÐ ÁÈ×ÃÈÉÍ Õ¯ÐÝÝËÝÍÃÈÉÍ ÒÓÕÀÉ

Óëñûí àíõäóãààð èõ õóðëûí

7-ð ºäðèéí ñîíèíä çààñàí íü

2. «Ñóäàð áè÷ãèéí õ¿ðýýëýíãèéí ýðõëýõ ¿éëäâýð ãîë çîðèëãî íü ãàãöõ¿¿ øèíæëýõ

ÿâäëûã ýðõëýõ áºãººä, çàõèðàõ òóøààõ ÿâäàëä õàìààã¿é ãàçàð áîëîõ òóë, ç¿é íü

Ãýãýýð¿¿ëýõ ÿàìíû õýëòýñ õýìýýõèéã õàëæ, òóñãààð òàìãà òàìäýã á¿õèé ººðòºº ýðõò

ãàçàð áîëãîâîîñ çîõèõ òóë, òèéíõ¿¿ òóñãààð ãàçàð áîëãîí...áàòëàâ» ãýæýý.

Óëñûí àíõäóãààð èõ õóðëûí

ñîíèí. 2-ð äýâòýð. ÓÁ. 1924 îí.

126-ð òàë

97


ÓËÑ ÎËÎÍ ÍÈÉÒÈÉÍ ÁÀÉÃÓÓËËÀÃÛÍ ÀÏÏÀÐÀÒÛÃ

ÝÌÕÒÃÝÆ, ÎÐÎÍ TOO ÇÀÕÈÐÃÀÀ-ÀÆ ÀÕÓÉÍ

ÇÀÐÄËÛÃ ÕÎÐÎÃÄÓÓËÀÕ ÒÓÕÀÉ

ÁÍÌÀÓ-ûí Ñàéä íàðûí Ǻâëºë áà

ÌÀÕÍ-ûí Òºâ Õîðîîíû 1957 îíû

5-ð ñàðûí 5-íû 303/ 223-ð òîãòîîëîîñ

ã. «Óëñûí èõ ñóðãóóëü áà Øèíæëýõ óõààíû õ¿ðýýëýíã íýãòãýæ, ÁÍÌÀÓ-ûí

Øèíæëýõ óõààí, äýýä áîëîâñðîëûí õ¿ðýýëýí áîëãîñóãàé» ãýæýý.

ÁÍÌÀÓ-ûí õóóëü, ä¿ðýì, òîãòîîëûí

ýìõòãýë. ÓÁ. 1957 îí 76-ð òàë

ÑÑÑÐ-ÈÉÍ ØÈÍÆËÝÕ ÓÕÀÀÍÛ ÀÊÀÄÅÌÈÉÍ

ÄÝÐÃÝÄÝÕ ÌÎÍÃÎË ÊÎÌÈÑÑÛÍ ÕÓÐÀËÄ

ÎÐÎËÖÎÕÎÎÐ ÒÓÑ ÓËÑÛÍ ØÈÍÆËÝÕ ÓÕÀÀÍÛ

Õ¯ÐÝÝËÝÍÃÈÉÍ ÒªËªªËªÃ×ÄÈÉÃ

ÌÎÑÊÂÀ ÕÎÒÍÎÎ ÒÎÌÈËÎÍ ÎÄÓÓËÀÕ ÒÓÕÀÉ

Á¿ãä Íàéðàìäàõ Ìîíãîë Àðä Óëñûí

Ñàéä íàðûí Ǻâëºëèéí 1946 îíû 9

ä¿ãýýð ñàðûí 27-íû ºäðèéí 62 äóãààð

õóðëûí òîãòîîëîîñ

ÑÑÑÐ Óëñûí Øèíæëýõ óõààíû àêàäåìèàñ ìºíõ¿¿ àêàäåìèéí äýðãýäýõ ìîíãîë

êîìèññûí õóðàëä îðîëöîõûã óðüæ èð¿¿ëñýí ÿâäàëä òîõèðóóëàí, Ñàéä íàðûí

Ǻâëºëººñ ÒÎÃÒÎÎÕ íü:

ÑÑÑÐ-èéí Øèíæëýõ óõààíû àêàäåìèéí äýðãýäýõ ìîíãîë êîìèññûí çºâëºë㺺íèé

õóðëààñ äîð äóðäñàí àñóóäëûã õÿíàí õýëýëöýõ àæèëä îðîëöóóëàõààð òóñ óëñûí

Øèíæëýõ óõààíû õ¿ðýýëýíãèéí æèíõýíý ãèø¿¿äýä íºõºð Øèðýíäýâ, Æàðãàëñàíõàí

íàðûã òîìèëæ, Ìîñêâà õîòíîî îäóóëàõ ¿¿íä:

1. ÑÑÑÐ-èéí øèíæëýõ óõààíû àêàäåìè áà òóñ óëñûí Øèíæëýõ óõààíû

õ¿ðýýëýíãèéí Ìîíãîëûí øèíæèëãýýíèé òºëºâëºãºº

4. Á¿ãä Íàéðàìäàõ Ìîíãîë Àðä Óëñûí äýâñãýð íóòàã äýýð ýðäýì øèíæèëãýýíèé

àæëûã õàìòðàí õèéõ òóõàé ÑÑÑÐ-èéí Øèíæëýõ óõààíû àêàäåìè áà òóñ óëñûí

Øèíæëýõ Óõààíû Õ¿ðýýëýíãèéí õîîðîíä áàéãóóëàõ ãýðýýíèé òºëºâëºãºº ýäãýýð

áîëíî.

ÁÍÌÀÓ-ÛÍ ØÈÍÆËÝÕ ÓÕÀÀÍÛ

ÀÊÀÄÅÌÈ ÁÀÉÃÓÓËÀÕ ÒÓÕÀÉ

ÌÀÕÍ-ûí Òºâ Õîðîîíû Óëñ Òºðèéí

Òîâ÷îîíû 1960 îíû 1-äóãààð ñàðûí

13-íû ºäðèéí 299 ä¿ãýýð òîãòîîëîîñ

ÁÍÌÀÓ-ûí Øèíæëýõ óõààíû Àêàäåìè áàéãóóëàõ òóõàé íàì, çàñãèéí óäàà

äàðààãèéí òîãòîîë øèéäâýð íü Øèíæëýõ óõààíû áýëòãýëòýé áîëîâñîí õ¿÷èí

äóòàãäàëòàé áàéñíààñ áèåëýãäýõã¿é ÿâæ, èðýâ. Íàì çàñãààñ àâñàí àðãà õýìæýýíèé

98


¿ð ä¿íä øèíæëýõ óõààíû áîëîâñîí õ¿÷íèé ýãíýý ñ¿¿ëèéí æèë¿¿äýä íýëýýä ºññºíèéã

õàðãàëçàí ÌÀÕÍ-ûí Òºâ Õîðîîíû Óëñ Òºðèéí Òîâ÷îîíîîñ ÒÎÃÒÎÎÕ íü:

1. ÁÍÌÀÓ-ûí Øèíæëýõ óõààíû Àêàäåìèéã 1961 îíä^áàéãóóëàõààð òîãòîîñóãàé.

2. ÁÍÌÀÓ-ûí Øèíæëýõ óõààíû Àêàäåìè áàéãóóëàõ áýëòãýë àæëûã õàíãàõ

àðãà õýìæýýã òºëºâëºí Ñàéä íàðûí Ǻâëºëä îðóóëàõûã ØÓÄÁ Õ¿ðýýëýíãèéí

Òýðã¿¿ëýã÷äèéí ãàçàð çºâøººðñ¿ãýé.

ÁÍÌÀÓ-ÛÍ ØÈÍÆËÝÕ ÓÕÀÀÍÛ ÀÊÀÄÅÌÈ

ÁÀÉÃÓÓËÀÕ ÁÝËÒÃÝËÈÉÃ ÕÈÉÕ ÒÓÕÀÉ

ÁÍÌÀÓ-ûí ÑíÇ-èéí 1960 îíû

10 äóãààð ñàðûí 20-íû ºäðèéí

448 äóãààð òîãòîîëîîñ

«ÁÍÌÀÓ-ûí Øèíæëýõ óõààíû àêàäåìèéã áàéãóóëàõ òóõàé» ÌÀÕÍ-ûí Òºâ

Õîðîîíû òîãòîîëûã ¿íäýñëýí, ÁÍÌÀÓ-ûí Ñàéä íàðûí Ǻâëºëººñ ÒÎÃÒÎÎÕ íü:

1. Øèíæëýõ óõààí, äýýä áîëîâñðîëûí õ¿ðýýëýí (í. Øèðýíäýâ)-ä äààëãàõ íü:

à) ÁÍÌÀÓ-ûí Øèíæëýõ óõààíû Àêàäåìèéã 1961 îíû 1-ð õàãàñò áàéãóóëàõààð á¿õ

áýëòãýë àæëûã õàíãàñóãàé.

á) ÁÍÌÀÓ-ûí Øèíæëýõ óõààíû Àêàäåìè áàéãóóëàõ áîëñîíòîé õîëáîãäóóëàí,

îðîí òîî, òºñ⺺ 1961 îûû 4 ä¿ãýýð ñàðûí 1-íýýñ íýìýãä¿¿ëýõýýð áîäîæ, 1961 îíûõîî

òºñºâò îðóóëñóãàé.

â) Øèíæëýõ óõààíû Àêàäåìèéí àæèëòíû öàëèíãèéí áà ýðäýì øèíæèëãýýíèé àæëûã

ñàíõ¿¿æ¿¿ëýõ ñèñòåì, ìºí ýðäýì øèíæèëãýýíèé àæëûí òàéëàí òîîöîîíû ìàÿãòûã 1961

îíû 4 ä¿ãýýð ñàðûí 1-íèé äîòîð áîëîâñðóóëæ, Ñàéä íàðûí Ǻâëºëä îðóóëñóãàé.

2. ÁÍÌÀÓ-ûí Øèíæëýõ óõààíû Àêàäåìèàñ 1961—1965 îïóóäàä õèéæ

ã¿éöýòãýõ ýðäýì øèíæèëãýýíèé àæëûí òºëºâëºãººíèé òàëààð Ǻâëºëò õîëáîîò

óëñûí Øèíæëýõ óõààíû Àêàäåìèàñ çºâëºë㺺í àâàõ, õî¸ð óëñûí àêàäåìèóäûí

õîîðîíä õàìòðàí àæèëëàõ õýëýëöýýð áàéãóóëàõ Øèíæëýõ óõààí, äýýä áîëîâñðîëûí

õ¿ðýýëýíãèéí òºëººëºã÷äèéã í. Øèðýíäýâ, Áàäàìæàâ, Ñýðýýòýð, Áàòñóóðü,

Öýäýâ, È÷èíõîðëîî, Øàãäàðñ¿ðýí, Áààñàíæàâ, Öýðýíäàø, Æàìñðàí íàðûí

á¿ðýëäýõ¿¿íòýéãýýð òîìèëñóãàé.

3. Ñàéä íàðûí Ǻâëºëèéí îðëîã÷ äàðãà áºãººä Óëñûí áàðèëãûè êîìèññûí äàðãà

(í. Ìàéäàð)-ò äààëãàõ íü:

à) Øèíæëýõ óõààíû Àêàäåìèéí ãîë áàðèëãà, ò¿¿íòýé õîëáîãäñîí áóñàä áàðèëãûí

áàéðëàëûí íü òîãòîîí, çóðàã òºñâèé íü ñààäã¿é õèéëãýæ ºãñ¿ãýé.

4. Øèíæëýõ óõààíû Àêàäåìèéí áàðèëãà, ò¿¿íèé äîòîîä òºõººðºìæ, ýðäýì

øèíæèëãýýíèé àæëûí òîíîãëîë, àâòî ìàøèí àâàõàä øààðäàãäàõ õºðºíãèéã 1961

îíû õºðºí㺠îðóóëàëòûí òºëºâëºãººíä îðóóëàõûã Óëñûí Òºëºâëºãººíèé Êîìèññ (í.

Ðàã÷àà)-ä äààëãàñóãàé.

Á¯ÃÄ ÍÀÉÐÀÌÄÀÕ ÌÎÍÃÎË ÀÐÄ ÓËÑÛÍ

ÀÐÄÛÍ ÈÕ ÕÓÐËÛÍ ÒÝÐï¯ËÝÃ×ÄÈÉÍ ÇÀÐËÈÃ

ÁÍÌÀÓ-ûí Àðäûí Èõ Õóðëûí Òýðã¿¿ëýã÷äýýñ ÒÎÃÒÎÎÕ íü:

Øèíæëýõ óõààíû

àêàäåìè áàéãóóëàõ òóõàé

99


Á¿ãä Íàéðàìäàõ Ìîíãîë Àðä Óëñûí Øèíæëýõ Óõààí, Äýýä Áîëîâñðîëûí

Õ¿ðýýëýíã ÁÍÌÀÓ-ûí Øèíæëýõ óõààíû Àêàäåìè áîëãîí ººð÷ëºí áàéãóóëñóãàé.

ÁÍÌÀÓ-ûí Àðäûí Èõ Õóðëûí

Òýðã¿¿ëýã÷äèéí äàðãà

Æ. ÑÀÌÁÓÓ

ÁÍÌÀÓ-ûí Àðäûí Èõ Õóðëûí

Òýðã¿¿ëýã÷äèéí íàðèéí áè÷ãèéí

äàðãà

Í ËÓÂÑÀÍׯËÒÝÌ

1961 îíû 5 äóãààð ñàðûí 16 Óëààíáààòàð

ÁÍÌÀÓ-ÛÍ ØÈÍÆËÝÕ ÓÕÀÀÍÛ ÀÊÀÄÅÌÈ

ÁÀÉÃÓÓËÀÕ ÒÓÕÀÉ

ÌÀÕÍ-ûí Òºâ Õîðîîíû Óëñ Òºðèéí

Òîâ÷îîíû 1961 îíû äóãààð ñàðûí

17-íû ºäðèéí 183-ð òîãòîîëîîñ

Òóñ óëñàä ñîöèàëèçìûí ìàòåðèàë-òåõíèêèéí áààçûã á¿òýýí áàéãóóëæ áàéãàà

îäîî ¿åä øèíæëýõ óõààíû ã¿éöýòãýõ ðîëü õýçýý õýçýýíýýñ èõ áîëæ áàéíà. Óëñ

àðäûí àæ àõóé, ñî¸ëûí áàéãóóëàëòàíä ÷óõàë à÷ õîëáîãäîëòîé øèíæëýõ óõààíû

ñàëáàðóóäûã íýí òýðã¿¿íä ýð÷èìòýé õºãæ¿¿ëýõ, øèíæëýõ óõààíûã ¿éëäâýðëýëä óëàì

îéðòóóëàõ, ýðäýì øèíæèëãýýíèé àæëûí ¿ð ä¿íã àðäûí àæ àõóéä ºðãºí íýâòð¿¿ëýõ

ÿâäàë ìàíàé õîéøëóóëøã¿é çîðèëò ìºí. Ýðäýì øèíæèëãýýíèé áàéãóóëëàãà áà

ýðäýìòäèéí õ¿÷èéã òºâëºð¿¿ëýõ, øèíæëýõ óõààíû öààøäûí õºãæèëòèéã õàíãàõ

çîðèëãîîð ÌÀÕÍ-ûí Òºâ Õîðîîíû Óëñ Òºðèéí Òîâ÷îîíîîñ ÒÎÃÒÎÎÕ íü:

1. Øèíæëýõ óõààí, äýýä áîëîâñðîëûí õ¿ðýýëýíã ÁÍÌÀÓ-ûí Øèíæëýõ óõààíû

àêàäåìè áîëãîí ººð÷ëºí áàéãóóëñóãàé.

2. ÁÍÌÀÓ-ûè Øèíæëýõ óõààíû àêàäåìèéí õàðüÿàíä 1961—1965 îíóóäàä áàéõ

õ¿ðýýëýíã¿¿äèéí æàãñààëòûã õàâñðàëò ¸ñîîð áàòàëñóãàé.

3. ÁÍÌÀÓ-ûí Øèíæëýõ óõààíû àêàäåìèàñ 1961—1965 îíóóäàä õèéõ ýðäýì

øèíæèëãýýíèé àæèë áà ýðäýì øèíæèëãýýíèé áîëîâñîí õ¿÷èí áýëòãýõ òºëºâëºãººã

áîëîâñðóóëæ 1961 îíû 2 äóãààð óëèðàëä ÌÀÕÍ-ûí Òºâ Õîðîîíä îðóóëàûã ÁÍÌÀÓûí

Øèíæëýõ óõààíû àêàäåìèä äààëãàñóãàé.

4. ÁÍÌÀÓ-ûí Øèíæëýõ óõààíû àêàäåìèéí ä¿ðìèéã çºâøººðñ¿ãýé.

5. ÁÍÌÀÓ-ûí Øèíæëýõ óõààíû àêàäåìè áàéãóóëàõ ¸ñëîëûã 1961 îíû 5 äóãààð

ñàðûí 24-íä õèéñ¿ãýé.

100

ÁÍÌÀÓ-ÛÍ ØÈÍÆËÝÕ ÓÕÀÀÍÛ ÀÊÀÄÅÌÈÉÍ

ÀÍÕÍÛ Á¯ÐÝËÄÝÕ¯¯ÍÈÉ ÒÓÕÀÉ

Á¿ãä Íàéðàìäàõ Ìîíãîë Àðä Óëñûí

Ñàéä íàðûí Ǻâëºëèéí 1961 îíû

5 äóãààð ñàðûí 22-íû ºäðèéí 257

äóãààð òîãòîîëîîñ

ÁÍÌÀÓ-ûí Øèíæëýõ óõààíû àêàäåìèéí æèíõýíý áà ñóðâàëæëàã÷ ãèø¿¿äýä

ñîíãóóëàõààð òóñ óëñûí ýðäýìòäýýñ øàëãàðóóëàí, ÁÍÌÀÓ-ûí Øèíæëýõ óõààíû

àêàäåìèéí õàðúÿà ýðäýì øèíæèëãýýíèé õ¿ðýýëýíã¿¿ä, Óëñûí èõ ñóðãóóëü, Ýäèéí


çàñãèéí äýýä ñóðãóóëü, պ人 àæ àõóéí äýýä ñóðãóóëü, Íàìûí ò¿¿õèéí èíñòèòóò

áîëîí Áàãøèéí äýýä ñóðãóóëèéí ýðäýì øèíæèëãýýíèé çºâëºëèéí ºðãºòãºñºí

õóðëààñ íýð äýâø¿¿ëýí ãàðãàñàí ñàíàë, òîãòîîëóóäûã àâ÷ õýëýëöýýä ÁÍÌÀÓ-ûí Ñàéä

íàðûí Ǻâëºëººñ ÒÎÃÒÎÎÕ íü:

ÁÍÌÀÓ-ûí Øèíæëýõ óõààíû àêàäåìèéí àíõíû á¿ðýëäýõ¿¿íèéã äîð äóðäñàíààð

òîãòîîñóãàé.

Æèíõýíý ãèø¿¿äýýð:

1. Õýëáè÷ãèéí øèíæëýõ óõààíû äýä ýðäýìòýí, ïðîôåññîð Ö.ÄÀÌÄÈÍѯÐÝÍ

1. Ýäèéí çàñãèéí øèíæëýõ óõààíû äîêòîð, ïðîôåññîð Í.ÆÀÃÂÀÐÀË

1. Õýë áè÷èã ñóäëàã÷ ïðîôåññîð Ø.ËÓÂÑÀÍÂÀÍÄÀÍ

1. Ò¿¿õèéí øèíæëýõ óõààíû äýä ýðäýìòýí, ïðîôåññîð Ø.ÍÀÖÀÃÄÎÐÆ

1. Õýë áè÷ãèéí øèíæëýõ óõààíû äîêòîð, ïðîôåññîð Á.ÐÈÍ×ÈÍ

1. պ人 àæ àõóéí øèíæëýõ óõààíû äîêòîð, ïðîôåññîð Ö.ÒÎÉÂÃÎÎ

1. Àíàãààõ óõààíû äýä ýðäýìòýí Ò.ØÀÃÄÀÐѯÐÝÍ

1. Ò¿¿õèéí øèíæëýõ óõààíû äîêòîð, ïðîôåññîð Á.ØÈÐÝÍÄÝÂ

Ñóðâàëæëàã÷ ãèø¿¿äýýð:

1. Ãàâúÿàò çîîòåõíèê÷ Ò.ÀÞÓÐÇÀÍÀ

1. Ôèçèêèéí øèíæëýõ óõààíû äýä ýðäýìòýí Ä.ÁÀÒÑÓÓÐÜ

1. Ìàë ýìíýëãèéí øèíæëýõ óõààíû äýä ýðäýìòýí Ë.ÁÀËÄÀÍÄÀØ

1. պ人 àæ àõóéí øèíæëýõ óõààíû äýä ýðãýí Ì.ÄÀØ

1. Õèìèéí øèíæëýõ óõààíû äýä ýðäýìòýí Á.ÄÀØÆÀÌÖ

1. Õèìèéí øèíæëýõ óõààíû äýä ýðäýìòýí Æ.ÆÀÌÑÐÀÍ

1. Àíàãààõ óõààíû äýä ýðäýìòýí Â.È×ÈÍÕÎÐËÎÎ

1. Àíàãààõ óõààíû äýä ýðäýìòýí Ã.ËÎÄÎÍ

1. Ãåîëîãèéí øèíæëýõ óõààíû äýä ýðäýìòýí Á.ËÓÂÑÀÍÄÀÍÇÀÍ

1. Ò¿¿õèéí øèíæëýõ óõààíû äýä ýðäýìòýí Á.ËÕÀÌѯÐÝÍ

1. պ人 àæ àõóéí øèíæëýõ óõààíû äýä ýðäýìòýí Ì.ÍÀÂÀÀÍ×ÈÌÈÄ

1. Ò¿¿õèéí øèíæëýõ óõààíû äýä ýðäýìòýí Ö.ÏÓÍÖÀÃÍÎÐÎÂ

1. Àíàãààõ óõààíû äýä ýðäýìòýí Á.ÐÀÃ×ÀÀ

1. Ôèçèêèéí øèíæëýõ óõààíû äýä ýðäýìòýí Í.ÑÎÄÍÎÌ

1. Ýäèéí çàñãèéí øèíæëýõ óõààíû äýä ýðäýìòýí ×.ÑÝÐÝÝÒÝÐ

1. Áèîëîãèéí øèíæëýõ óõààíû äýä ýðäýìòýí, ïðîôåññîð Ä.ÖÝÂÝÃÌÈÄ

1. Ãàçàðç¿éí øèíæëýõ óõààíû äýä ýðäýìòýí Ø.ÖÝÃÌÈÄ

1. պ人 àæ àõóéí øèíæëýõ óõààíû äýä ýðäýìòýí Ä.ÖÝÄÝÂ

1. Óðãàìàë ñóäëàã÷ Ý.ØÀÃÄÀÐ

ÁÍÌÀÓ-ÛÍ ØÈÍÆËÝÕ ÓÕÀÀÍÛ ÀÊÀÄÅÌÈÉÍ

įÐÌÈÉà ÁÀÒËÀÕ ÒÓÕÀÉ

ÁÍÌÀÓ-ûí Ñàéä íàðûí Ǻâëºëèéí

1961 îíû 5 äóãààð ñàðûí 22-íû

ºäðèéí 258 äóãààð òîãòîîëîîñ

ÁÍÌÀÓ-ûí Ñàéä íàðûí Ǻâëºëººñ ÒÎÃÒÎÎÕ íü:

Á¿ãä Íàéðàìäàõ Ìîíãîë Àðä Óëñûí Øèíæëýõ óõààíû àêàäåìèéí ä¿ðìèéã

áàòàëñóãàé.

101


102

ÁÍÌÀÓ-ÛÍ ØÈÍÆËÝÕ ÓÕÀÀÍÛ ÀÊÀÄÅÌÈ

ÁÀÉÃÓÓËÀÕ ¨ÑËÎËÛÍ ÕÓÐËÛà ÍÝÝÆ, ØÈÍÆËÝÕ

ÓÕÀÀÍÛ ÀÊÀÄÅÌÈÉÍ ÅЪÍÕÈÉ˪Ã×

Á.ØÈÐÝÍÄÝÂÈÉÍ ÕÝËÑÝÍ ¯Ã

ͺõºä ºº! Á¿ãä Íàéðàìäàõ Ìîíãîë Àðä Óëñûí Øèíæëýõ óõààíû àêàäåìè

áàéãóóëàõ òóõàé Àðäûí Èõ Õóðëûí Òýðã¿¿ëýã÷äèéí çàðëèã ýíý îíû 5-ð ñàðûí 16-íû

ºäðèéí «¯íýí» ñîíèíä íèéòëýãäñýí áèëýý.

Ýíý íü ò¿¿õ øàøòèðò òýìäýãëýãäâýë çîõèõ ÷óõàë áàðèìò áè÷èã òóë ¿¿íèéã òóñ

óëñûí ýðäýìòýí ìýðãýä, ñî¸ë óðëàãèéí ç¿òãýëòýí, àæèë÷èä, íýãäýë÷èä íèéò äàÿàð

÷èí ñýòãýëèéè óãààñ ñàéøààí òàëàðõàæ áàéíà.

Ìàíàé àðä ò¿ìýí, ºâãºä äýýäñèéí ¿åýñ ýõëýí ýðõýì áàÿí ýðäýì õýìýýí, àíãàñàí

ãàçàð õóðûã õ¿ñýõ àäèë ýðäýì áîëîâñðîëûã ýãýýðýí õ¿ññýýð èðñýí òóë òýãæ áàÿðëàí

óãòàõ íü ç¿éí õýðýã áèëýý. Àðäûí öýöýí ¿ãýíä ýðäýì áîëîâñðîë áîë õ¿ñëèéã õàíãàã÷

÷àíäìàíü ýðäýíý ãýäýã. Ãýâ÷ ìîíãîëûí àðä ò¿ìýí îëîí çóóí æèëýýð ôåîäàë ¸ñîíä

õ¿ëýãäýæ ýðäýì áîëîâñðîë, øèíæëýõ óõààíûã õºãæ¿¿ëýõ áîëîëöîîã¿é õàðàíõóé

á¿ä¿¿ëãýýð õîöðîãäîæ áàéëàà.

Ìàíàé àðä ò¿ìýí ¿íýíèéã ýðýõ çàìä òýð òàã õàðàíõóéã íýâòëýõ ãýãýýí òóÿà

íü óðàãø äàâøèõ òýìöýë ìºí ãýäãèéã ìýäýæ, äàðëàë ìºëæëèéã ýñýðã¿¿öýí, ýðõ

÷ºëººíèé òýìöëèéã õèéñýýð èðæýý. Òýð ò¿¿õò òýìöëèéí ¿ðýýð Ìîíãîë Àðäûí

Õóâüñãàë 1921 îíä ÿëàâ. Ìàíàé õóâüñãàë ÿëàõàä Îêòÿáðèéí ñîöèàëèñò õóâüñãàë

èõ íºëºº ¿ç¿¿ëýâ. Ìàíàé íàìûí àíõíû áàðèìò áè÷èã áîëîõ «Íàìûí òàíãàðàã»,

«Ýðìýëçýõ àðâàí ç¿éë» àðä ò¿ìíèéã ýðäýì áîëîâñðîëòîé áîëãîõ òóõàé çîðèëãûã

òîäîðõîé çààñàí áàéäàã áèëýý. Ìàíàé õóâüñãàë ÿëààä õýäõýí cap áîëñíû äàðàà

øèíæëýõ óõààíû áîëîâñîí õ¿÷èí õè÷íýýí äóòàãäàëòàé, ýðäýì øèíæèëãýýíèé àæëûã

ÿâóóëàõàä ìàòåðèàë-òåõíèêèéí áààç áàéãààã¿é áîëîâ÷ îäîîãèéí áàéãóóëæ áàéãàà

Àêàäåìèéí àíõíû ¿ðèéã òàðüñàí þì.

Ìàíàé àíõíû ýðäýì øèíæèëãýýíèé áàéãóóëëàãà áîëîõ «Ñóäàð áè÷ãèéí

õ¿ðýýëýí»-ãèéí ä¿ðìýíä «óõààí á¿ãäèéí õ¿ðýýëýí Àêàäåìè èðýýä¿éä áóé áîëíî»

ãýæ èòãýë òºãñ äóðäñàí áàéäàã áèëýý. Òýð íü ýíý ºäºð õýðýãæèí áèåëýãäëýý.

Îð÷èí öàãèéí ¿éëäâýð, ñîöèàëèñò õºäºº àæ àõóé, ñîöèàëèñò ñî¸ë óðëàã, øèíæëýõ

óõààí õºãæèæ èðñíèé ¿ð ä¿íä ýíý ºäºð Àêàäåìè áàéãóóëàãäàæ áàéíà. Òóñ îðîíä

íýýãäýæ áàéãàà Øèíæëýõ óõààíû àêàäåìè íü ñî¸ë, àðäûí àæ àõóéí õºãæèëä øèíý

¿å ýõëýñíèéã ãýð÷èëæ áàéíà. Òóñ îðíû ¯éëäâýðëýõ õ¿÷íèéã òàë á¿ðýýñ íü ã¿í

ñóäëàõàä îäîî õèð ýðäýì øèíæèëãýýíèé áîëîâñîí õ¿÷èí, áàãàæ õýðýãñýë, òîíîã

òºõººðºìæèéí õóâüä äóòàãäàõ ãà÷èãäàõ ç¿éë áàñ ë èõ áàéãààã áèä ìýäýæ áàéíà. Ãýâ÷

áèä ºíººäºð áàéãàà õ¿÷ ÷àäëàà á¿ðýí äàé÷ëààä àæèëëàõäàà èðýýä¿éä ýíý á¿ãä öºì

á¿ðýí áóé áîëíî ãýäýãò èòãýæ áàéíà.

Ìàíàé ýðäýìòýä õýðýâ ýíý ºäºð ýñ ÷àäâàë ìàðãààø ìàíàé ºãººìºð ºëãèé íóòãèéí

äîòðîîñ ¿íýò ýðäýíýñèéã çààâàë óóäëàí îëæ ýõ îðíîî ýëáýã áàÿí, õ¿÷èðõýã, òýðã¿¿íèé

îðîí áîëãîæ ÷àäíà. Ìàíàé øèíæëýõ óõààí, ìàðãààø ýñ ÷àäâàë íºãººäºð ìàíàé õºðñºí

äýýð áàéãàà èõ áàÿëàã áîëîõ ãàçàð òàðèàëàí, ìàë àæ àõóé, îé, ìîä, ãîë ìºðºíã á¿ðýí ñàéí

àøèãëàõàä òóñ áîëíî. Ìàíàé øèíæëýõ óõààí, íºãººäºð ýñ áîëîâ÷, íýãýí õýñýã çóóð áàéæ

áàéãààä, òåõíèêèéí àñóóäëûã ÷ äýâø¿¿ëýí òàâüæ çààâàë ÷àäàõ áîëíî. Ýíý èðýýä¿éí èõ

àæëûí õóãàöààã àëü áîëîõîîð áîãèíîñãîæ õóðäàí áèåë¿¿ëýõèéã áèä ÷àðìàéíà. Øèíæëýõ

óõààíû õ¿÷ýýð ºâëèéí òýñãýì õ¿éòíèéã 纺ëð¿¿ëæ, øèð¿¿í ñàëõèéã íîìòãîòãîæ,

ãîâèéí õºðñèéã ÷èéãò¿¿ëýõ öàã èðíý ãýæ áèä èòãýæ áàéíà. Ýðõýì áàÿí áîëîõ øèíæëýõ

óõààí ìàíàé îðîíä õºãæñººð èðñýí áºãººä öààøäàà óðüäàõààñ óëàì õóðäíààð ºðíºí

õºãæèõ áîëíî. Øèíæëýõ óõààíû àæèëòàí áèäíèéã ìàíàé ºíººäðèéí ñàéõàí àìüäðàë

çîðèãæóóëæ, èðýýä¿éí èõ õýðýã øèíý øèíý àìæèëòàä óðèàëàí äóóäàæ áàéíà.


Õ¿íäýò íºõºä ºº! Òóñ îðíû ýðäýì øèíæèëãýýíèé àæèëòàí, àðä ò¿ìíèé

òóñûí òóëä ñîöèàëèñò ýõ îðíûõîî öýöýãëýëèéí òºëºº öààøèä óëàì øóðãóó ñóð÷

õºäºëìºðëºíº ãýäãèéã òà á¿õýíä èëýðõèéëüå. Òóñ îðíû îëîí íèéòýýñ ÁÍÌÀÓ-ûí

Øèíæëýõ óõààíû àêàäåìèéã áàéãóóëñàíä çîðèóëàí õèéæ áàéãàà áàÿðûí õóðàëäààíûã

íýýñíèéã ìýäýãäüå.

ÁÍÌÀÓ-ÛÍ ØÈÍÆËÝÕ ÓÕÀÀÍÛ ÀÊÀÄÅÌÈ

ÍÝÝÕ ¨ÑËÎËÛÍ ÕÓÐÀË ÄÝÝÐ ÌÀÕÍ-ÛÍ ÒªÂ

ÕÎÐÎÎÍÛ ÍÝÃįÃÝÝÐ ÍÀÐÈÉÍ ÁÈ×ÃÈÉÍ ÄÀÐÃÀ

ÁÍÌÀÓ-ÛÍ ÑÀÉÄ ÍÀÐÛÍ ÇªÂ˪ËÈÉÍ ÄÀÐÃÀ,

ͪժРÞ.ÖÝÄÝÍÁÀËÛÍ ÕÝËÑÝÍ ¯Ã

ͺõºä ºº! ªíººäºð ÁÍÌÀÓ-ûí Øèíæëýõ óõààíû Àêàäåìèéí íýýëòýä çîðèóëñàí

áàÿðûí õóðàëä îðîëöîõîîð òóñ îðíû ýðäýìòýä ñî¸ëûí ç¿òãýëòýí, ¿éëäâýðëýëèéí

òýðã¿¿íèé õ¿ì¿¿ñ, îëîí íèéòèéí òºëººëºã÷èä ýíä öóãëàðààä áàéíà.

Ìîíãîëûí àðä ò¿ìíèé àìüäðàëä áîëñîí ýíýõ¿¿ ò¿¿õýí òîì ¿éë ÿâäëûã

òîõèîëäóóëàí ýíý òàíõèìä öóãëàðñàí òà á¿ãäýä ÌÀÕÍ-ûí Òºâ Õîðîî, ÁÌÌÀÓ-ûí

Çàñãèéí Ãàçðûí ºìíººñ õàëóóí áàÿðûã õ¿ðãýå (Àëãà òàøèâ).

Øèíæëýõ óõààíû Àêàäåìè áàéãóóëæ áàéãàà ÿâäàë áîë ñîöèàëèçì áàéãóóëàõ ¿éë

õýðýãò ìàíàé îðíû õºäºëìºð÷äèéí îëñîí áàñ íýã ñàéõàí ÿëàëò ìºí áºãººä Ìîíãîëûí

àðä ò¿ìíèé ñîöèàëèñò ñî¸ëûí õºãæëèéí ò¿¿õýíä íýí òîì ¿å øàò áîëæ áàéíà. Òóñ îðíû

á¿õ õºäºëìºð÷èä, ìàíàé íàìûí 14-ð èõ õóðàë áîëîí Ìîíãîë Àðäûí Õóâüñãàëûè 40

æèëèéí îéã óëñ òºðèéí èäýâõ ç¿òãýë, õºäºëìºðèéí ãàéõàìøèãò ºðíºëòººð óãòàõ ãýæ

áàéãàà ¿åä ÁÍÌÀÓ-ûí Øèíæëýõ óõààíû Àêàäåìè íýýãäýæ áàéíà.

Àðäûí Çàñãèéí 40 æèëèéí äîòîð ÁÍÌÀÓ-ûí õºäºëìºð÷èä, òóñ îðíû ôåîäàëûí

¿åèéí õîöðîãäëûã àðèëãàí øèíý àìüäðàëûã çîõèîæ, ýõ îðíîî ºðíºí õºãæñººð áàéãàà

àæ ¿éëäâýðòýé, ºñºí áýõæèæ áàéãàà õàìòûí õºäºº àæ àõóéòàé, öýöýãëýí ìàíäàæ

á¿õèé ñî¸ëòîé, õºãæèí öýöýãëýæ áàéãàà ñîöèàëèñò óëñ áîëãîí õóâèðãàñàí þì. Ìàíàé

àðä ò¿ìíèé ñýòãýë áàõäàì ñàéõàí àìæèëòûí íýã áîë ýðäýì øèíæèëãýýíèé áîëîâñîí

õ¿÷í¿¿ä ºñºí áîéæèæ ýðäýì øèíæèëãýýíèé àæèë ºðíºí õºãæèæ áàéãàà ÿâäàë ìºí.

ÌÀÕÍ, òóñ îðíû ºíãºðñºí ¿åèéí õîöðîãäëûã àðèëãàæ, ýõ îðíîî õóâüñãàëò

¸ñîîð øèíý÷ëýí ººð÷ëºõèéí òºëºº Ìîíãîëûí àðä ò¿ìíèé òýìöëèéã ìàíëàéëàí

æîëîîäîõäîî ººðèéí îðîíä ýðäýì øèíæèëãýýíèé àæëûã õºãæ¿¿ëýõýä àñàð èõ

àíõààðàë òàâüæ èðñýí þì. Àðäûí õóâüñãàë ÿëñíû äàðààõàí, 1921 îíû 9-ð ñàðä àðäûí

íàì, õóâüñãàëò çàñãèéí ãàçðûí øèéäâýðýýð òóñ îðîíä ýðäýì øèíæèëãýýíèé àíõíû

áàéãóóëëàãà Ñóäàð Áè÷ãèéí Õ¿ðýýëýíã áàéãóóëñàí þì.

ÁÍÌÀÓ-ä ñîöèàëèçì áàéãóóëàõ ìàòåðèàëëàã áà ñî¸ëûí óðüä÷èëñàí íºõöºëèéã

àìæèëòòàé áèé áîëãîõ ÿâöàä Øèíæëýõ óõààíû õ¿ðýýëýí ìºí èõ çàìûã òóóëæ,

Øèíæëýõ óõààíû Àêàäåìè áîëòëîî õºãæ뺺. Ìàíàé îðîíä Øèíæëýõ óõààíû èéì

òîì òºâèéã íýýæ áàéãàà ÿâäàë áîë ñîöèàëèçìûã ºðãºí ôðîíòîîð áàéãóóëàõ àñàð òîì

çîðèëòûã øèéäâýðëýõèéí ¿¿äíýýñ ¿¿ñýí ãàð÷ áàéãàà õýðýã ìºí.

Àðäûí õóâüñãàëò íàìààñ ýíõðèéëýí õàéðëàæ ºñãºñºí ýðäýì øèíæèëãýýíèé

¿íäýñíèé áîëîâñîí õ¿÷èí ºñºí îëøèð÷ èðñíèé à÷ààð ÁÍÌÀÓ-ûí Øèíæëýõ Óõààíû

Àêàäåìèéã áàéãóóëàõ áîëîëöîîòîé áîëëîî. Îäîî òóñ îðíû ýðäýì øèíæèëãýýíèé

áàéãóóëëàãóóäàä ýðäýì øèíæèëãýýíèé 700 ãàðóé àæèëòàí àæèëëàæ áàéãààãèéí

äîòîð 300 ãàðóé íü äýýä áîëîâñðîëòîé áºãººä òýäíèé íýëýýä õýñýã íü ýðäìèéí öîë,

çýðýãòýé õ¿ì¿¿ñ áàéíà.

Ìàíàé ýðäýìòýí, ýðäýì øèíæèëãýýíèé àæèëòàí íàð áîë õºäºëìºð÷ àðä

ò¿ìíèéõýý äóíäààñ òºðæ øèíý àìüäðàëàà çîõèîõîä àðä ò¿ìýíäýý ¿íýí÷ýýð ç¿òãýæ

103


áàéãàà øèíý ìîíãîëûí ñýõýýòýíèé ÷óõàë îòðÿä ìºí. Ìîíãîëûí àðä ò¿ìíèé õýë,

ò¿¿õ ñóäëàõ, òóñ îðíû áàèãàëü, áàÿëãèéã øèíæëýõ, àðä èðãýäèéí äóíä ýðäýì óõààí

ò¿ãýýõ òàëààð ýðäýì øèíæèëãýýíèé áàéãóóëëàãà, àæèëòàí íàðûí õ¿÷ýýð èõýýõýí

àæèë õèéñýí áàéíà. Ñ¿¿ëèéí æèë¿¿äýä ìàíàé ýðäýì øèíæèëãýýíèé àæèëòàí íàð

óëñ àðäûí àæ àõóé ñî¸ëûã õºãæ¿¿ëýõòýé õîëáîãäñîí àñóóäëóóäûã áîëîâñðóóëàõààð

àæèëëàæ, ìîíãîë ìàëûí ¿¿ëäýð óãñàà, àøèã øèìèéã ñàéæðóóëàõ, ìàëûí õóðö

õàëäâàðòàé õýä õýäýí ºâ÷íèéã óñòãàõ, õ¿í àðäûí ºâ÷íººð ¿õýõ ÿâäëûã áàãàñãàõ

òàëààð ÷óõàë øèíæèëãýý õèéñýí, îäîî ÷ õèéæ áàéíà.

ͺõºð Àþóðçàíà òýðã¿¿òýé ýðäýì øèíæèëãýýíèé õýñýã àæèëòàí îëîí æèë

öóöàëòã¿é àæèëëàæ, ìàõ, íîîñíû ÷èãëýëèéí øèíý ¿¿ëäðèéí õîíü áèé áîëãîñîí íü

øèíæëýõ óõààíûã ¿éëäâýðëýëòýé õîëáîñíû æèøýý ìºí. Ìàíàé ýðäýì øèíæèëãýýíèé

áîëîâñîí õ¿÷íèéã áýëòãýõ, ìàíàé îðîíä ýðäýì øèèæèëãýýíèé àæëûã çîõèîí

õºãæ¿¿ëýõýä Ǻâëºëò Õîëáîîò Óëñûí Øèíæëýõ Óõààíû Àêàäåìè òýðã¿¿òýé ýðäýì

øèíæèëãýýíèé áàéãóóëëàãà, Ǻâëºëòèéí ýðäýìòýä ¿ëýìæ èõ òóñëàìæ ¿ç¿¿ëñýýð

èðñýí, îäîî ÷ ¿ç¿¿ëæ áàéãààã áàÿð òàëàðõàëòàé òýìäýãëýõ ¸ñòîé (Àëãà òàøèâ).

ͺõºä ºº! Ñîöèàëèçìûí ìàòåðèàëëàã ¿íäñèéã õóðäàâ÷ëàí áàéãóóëàõ ¿ëýìæ

÷óõàë çîðèëò ìàíàé àðä ò¿ìíèé ºìíº òóëãàð÷ áàéíà. Ýíý õàðèóöëàãàòàé çîðèëòûí

¿¿äíýýñ òóñ îðîíä øèíæëýõ óõààíûã öààøèä óëàì ò¿ðãýí õºãæ¿¿ëýõ ÿâäàë

øààðäàãäàæ áàéíà. Øèíæëýõ Óõààíû Àêàäåìèéã çîõèîí áàéãóóëàëòûí õóâüä ýìõëýí

áàéãóóëñàí íü ìàíàé ýðäýìòäèéí èõ õàðèóöëàãàòàé àæëûí çºâõºí ýõëýëò þì.

Ýðäýì øèíæèëãýýíèé àæëûã ìàíàé îðîíä ñîöèàëèçì áàéãóóëàõ çîðèëòòîé

íÿãò õîëáîí çîõèîæ óäèðäàõ áýðõ õýö¿¿ áºãººä õ¿íäýò çîðèëò òóñ óëñûí Øèíæëýõ

Óõààíû Àêàäåìèéí ºìíº òóëãàð÷ áàéíà.

Íèéò ñîöèàëèñò îðíóóäûí íýãýí àäèë ìàíàé îðîíä íèéãìèéí àìüäðàëûí á¿õ

ñàëáàðò øèíæëýõ óõààí íýâòýð÷, á¿òýýí áàéãóóëàõ àóãàà èõ õ¿÷ áîëîõ ¸ñòîé.

Ñîöèàëèçìûí îðíóóäàä øèíæëýõ óõààí, ýðäýìòäèéí òàñàëãàà, øèíæèëãýýíèé

ãàçðûí ÿâöóó õ¿ðýýíýýñ ãàð÷, ¿éëäâýðëýëä íýâòðýí áàéãàëü áà óëñ îðíû ýäèéí

çàñãèéã ººð÷ëºí õóâèðãàõ õ¿÷èðõýã õºø¿¿ðýã áîëæ áàéíà. Ìàðêñ, øèíæëýõ óõààíûã

¿éëäâýðëýõ õ¿÷íèéã õºãæ¿¿ëýõ ÷óõàë õ¿÷èí ç¿éë, ¿éëäâýðëýõ õ¿÷íèé ÷óõàë ýëåìåíò

ãýæ ¿çýæ áàéâ. Øèíæëýõ óõààíûã ¿éëäâýðëýëä õýðýãëýõýä «øóóä ¿éëäâýðëýõ õ¿÷èí

áîëãîí õóâèðíà» ãýæ Ìàðêñ óðüä÷èëàí õýëñýí þì. Ǻâëºëò Õîëáîîò óëñàä îð÷èí

¿åèéí øèíæëýõ óõààí öàãëàøã¿é èõ öýöýãëýí õºãæèæ, êîììóíèçì àìæèëòòàé

áàéãóóëàõ õ¿÷èðõýã õ¿÷èí ç¿éë áîëñîí æèøýý íü Ìàðêñûí õýëñíèéã áàòòàé íîòëîí

¿ç¿¿ëæ áàéíà. Êîììóíèçì áàéãóóëæ áàéãàà Ǻâëºëò îðîíä àòîìûí ýíåðãèéã ýíõ

òàéâàí çîðèëãîä àìæèëòòàé àøèãëàæ, äýëõèéí õèéìýë äàãóóë, ãàðèã õîîðîíä

àÿëàõ, àâòîìàò ñòàíö õººðãºæ, îãòîðãóéä àíõ óäàà õ¿í íèñãýñýí íü çºâëºëòèéí

ýðäýìòýí çîõèîí á¿òýýã÷, èíæåíåð¿¿ä, Ǻâëºëòèéí á¿õ àðä ò¿ìíèé àóãàà èõ ãàâúÿà

ç¿òãýë þì. Ǻâëºëòèéí ýðäýìòäèéí ¿ëãýð æèøýýíýýñ öóöàëòã¿é øóðãóó ñóð÷ ýðäýì

øèíæèëãýýíèé àæëûã çºâ çîõèîí áàéãóóëàõ, óëñ àðäûí àæ àõóéí õýðýãöýý, ýðýëò

õ¿ñýëòòýé øèíæëýõ óõààíûã õîëáîõ òàëààð òýäíýýñ ñóðàõ íü ìàíàé ýðäýìòäèéí

õ¿íäýò ¿¿ðýã ìºí. Ǻâëºëòèéí øèíæëýõ óõààí áîë á¿õ ñîöèàëèñò ëàãåðèéí

õýìæýýãýýð øèíæëýõ óõààíûã õºãæ¿¿ëýõýä ãîë÷ëîõ õ¿÷èí ç¿éë áîëæ, íèéò õ¿í

òºðºëõòíèé äýâøèëòýä àñàð èõ òóñ äºõºì ¿ç¿¿ëæ áàéãàà áèëýý. Èéì ó÷ðààñ ìàíàé

ýðäýìòýä, Ǻâëºëòèéí øèíæëýõ óõààíû îëîëòûã ñóäëàí ýçýìøèæ ìàíàé ïðàêòèêò

ºðãºí íýâòð¿¿ëýõ ¿¿ðýãòýé þì.

Ìàíàé íàì, ñîöèàëèçìûí ìàòåðèàë-òåõíèêèéí áààç áàéãóóëàõ, õºäºëìºð÷äèéí

àæ àìüäðàë, ñî¸ëûã öààøèä äýýøë¿¿ëýõ òàëààð îéðûí òàâàí æèëä áèåë¿¿ëýõ èõ

ïðîãðàììûã òºëºâëºí ãàðãàæ áàéãààã òà á¿õýí ìýäýõ áèëýý. Øèíý òàâàí æèëèéí

òºëºâëºãººíä ìàë àæ àõóé, ãàçàð òàðèàëàíã öààøèä õîñëîí õºãæ¿¿ëýõ, ìàëûí

104


¿¿ëäýð óãñàà, àøèã øèìèéã ñàéæðóóëàõ, òàðèàëàíãèéí àæëûã ìåõàíèêæóóëàõ, ãàçàð

òàðèàëàíãèéí ¿éëäâýðëýëèéã ¿ëýìæ èõ íýìýãä¿¿ëýõ, øèíý ¿éëäâýðëýë áàéãóóëàõ,

îäîî áàéãàà ¿éëäâýðë¿¿äèéã ºðãºòãºõ çàìààð àæ ¿éëäâýðëýëèéí á¿òýýãäýõ¿¿íèéã

èõýýõýí ºñãºõ, ñî¸ë, øèíæëýõ óõààí, àðäûí ãýãýýðýë, ýð¿¿ëèéã õàìãààëàõ àæëûã

óëàì õºãæ¿¿ëýõýýð òºëºâëºæ áàéíà.

Øèíæëýõ Óõààíû Àêàäåìè, ò¿¿íèé õàðúÿà õ¿ðýýëýíã¿¿ä íü óëñ àðäûí àæ àõóéí

÷óõàë ÷óõàë àñóóäëûã òºëºâëºãººòýéãýýð áîëîâñðóóëàõàä ýðäýì øèíæèëãýýíèéõýý

á¿õ àæëûã ÷èãë¿¿ëæ. ýðäýì øèíæèëãýýíèé àæëûí ¿ð ä¿íã ¿éëäâýðëýëä ºðãºíººð

íýâòð¿¿ëæ áàéõ ¿¿ðýãòýé þì. Ýíý çîðèëòûã àìæèëòòàé áèåë¿¿ëýõèéí òóë ìàíàé

ýðäýì øèíæèëãýýíèé áàéãóóëëàãà ìàíàé ýðäýìòýä ýðäýì øèìæèëãýýíèéõýý àæëûã

àìüäðàë, ¿éëäâýðëýëòýé õýçýý ÿìàãò õîëáîæ óëñ àðäûí àæ àõóéí ýðýëò õýðýãöýýòýé

óÿëäóóëàí ñóäàëãàà øèíæèëãýýíèé àæëàà çîõèîæ áàéõ ¸ñòîé þì. ×óõàìõ¿¿ àìüäðàë,

ñîöèàëèñò áàéãóóëàëòûí ïðàêòèê àæèë íü ìàíàé ýðäýì øèíæèëãýýíèé àæèëòàí

íàðûí ºìíº õàìãèéí ÷óõàë öàã ¿åèéí øààðäëàãàòàé àñóóäëóóäûã äýâø¿¿ëýí

òàâüæ áàéíà. Ýäãýýð àñóóäëûã àìæèëòòàé áîëîâñðóóëàõûí òóë ìàíàé ýðäýìòýä,

ýðäýì øèíæèëãýýíèé àæèëòàí íàð àìüäðàëûã ñàéí ìýäýæ, ÿìàãò àðä îëíû ã¿íä

øóìáàí îðæ àðä ò¿ìíèé á¿òýýëýýð ºäºð òóòàì ãàð÷ áàéãàà èðýýä¿éòýé øèíý ç¿éë

á¿õíèéã îëæ õàðæ áàéõ ¸ñòîé. Ìàíàé ýðäýì øèíæèëãýýíèé àæèëòàí íàð ïðàêòèê,

òýðã¿¿íèé òóðøëàãûã íýãòãýí ä¿ãíýæ, ¿éëäâýðëýëä íýâòð¿¿ëýõýä íü èäýâõòýé

òóñàëæ ÷àääàã áîëîõ íü ÷óõàë þì. Ìàíàé ýðäýìòýä àëáàí òàñàëãàà, øèíæèëãýýíèé

ãàçàð àæèëëààä çîãñîîã¿é, õàðèí ñàíãèéí àæ àõóé, íýãäýë, ¿éëäâýð, ñî¸ë, ýð¿¿ëèéã

õàìãààëàõ áàéãóóëëàãóóäòàé áàéíãûí õîëáîîòîé àæèëëàæ, òýäãýýðèéã ýðäýì

øèíæèëãýýíèéõýý àæëûí òóðøëàãûí áààç ò¿øèãëýõ ãàçàð áîëãîõ ¸ñòîé áºãººä

íîîãäñîí àñàð èõ õàðèóöëàãàà ã¿íýý óõàìñàð÷ óëñ îðíûõîî ¿éëäâýðëýõ õ¿÷íèéã

õóðäàí ò¿ðãýí ºðí¿¿ëýí õºãæ¿¿ëýõýä á¿õ õ¿÷, ìýäëýãýý çîðèóëàõ ¸ñòîé. պ人 àæ

àõóéí òàëààð àæèëëàæ áàéãàà ýðäýì øèíæèëãýýíèé îëîí àæèëòàí, ìºí áàãø íàð ýíý

æèë ìàë òºëëºõ ¿åýð îðîí íóòàãò î÷èæ ñàíãèéí àæ àõóé, íýãäýëä òóñàëñàí áàéíà.

Îäîî òýäíèé íýëýýä õýñýã íü îðîí íóòàãò ¿ðæëèéí ôåðì, çîõèîìîë õýýëò¿¿ëãèéí

ñàëáàðóóäûã çîõèîí áàéãóóëàõàä òóñàëæ áàéãàà þì. Ýðäýì øèíæèëãýýíèé àæèëòàí

íàðààñ ïðàêòèê äýýð èíãýæ õîëáîî òîãòîîí àæèëëàõ ÿâäëûã àëü áîëîõîîð äýìæâýë

çîõèíî.

Íèéãìèéí øèíæëýõ óõààíû òàëààð ÷ áîëîâñðóóëàõ ¸ñòîé ÷óõàë àñóóäàë îëîí

áàéíà. Ò¿¿õ÷, ôèëîñîôè÷, ýäèéí çàñàã÷èä õýëíèé øèíæëýëòýí, õóóëü öààçíû

ìýðãýæèëòýí çýðýã íèéãìèéí óõààíû áóñàä àæèëòàí íàð àðä ò¿ìíèé ò¿¿õýí

á¿òýýëèéã Ìàðêñ-Ëåíèíèé îíîëûí ¿¿äíýýñ íýãòãýí ä¿ãíýæ, ôåîäàëèçìààñ

ñîöèàëèçìä øèëæèõ øèëæèëòèéí ¿åèéí ÷óõàë àñóóäëóóä áîëîí ñîöèàëèçì

áàéãóóëàõ, óëñ àðäûí àæ àõóé, ñî¸ëûã õºãæ¿¿ëýõ òóéëûí ÷óõàë àñóóäëóóäûã

áîëîâñðóóëàõàä á¿õ àæëàà ÷èãë¿¿ëæ èíãýñíýýðýý ¿éëäâýðëýõ õ¿÷èéã õóðäàí

õºãæ¿¿ëýõ, ñîöèàëèñò ¿éëäâýðëýëèéí õàðèëöààã öààøèä óëàì ñàéæðóóëàõàä íàì

àðä ò¿ìýíäýý òóñëàõ ¸ñòîé. Ìîíãîëûí àðä ò¿ìíèé ò¿¿õ, ò¿¿íèé ñî¸ëûí ò¿¿õèéã

øèíæëýõ óõààíû ¿¿äíýýñ áîëîâñðóóëàõ àæèë áàñ ë øààðäàãäàí òóëãàð÷ áàéíà.

Íèéãìèéí óõààíû òàëààð ýðäìèéí öîë àâàõ çîõèîë, ýðäýì øèíæèëãýýíèé àæëûí

ñýäýâ, õýâëýëèéí ãàçðûí òºëºâëºãººíèé èõýíõ õýñýã íü ñîöèàëèçì àìæèëòòàé

áàéãóóëàõàä íýí òýðã¿¿íèé à÷ õîëáîãäîëòîé àñóóäëóóäàä ÷èãëýñýí áàéõ ¸ñòîé.

×óõàì èíãýæ àæèëëàñíààð èèéãìèéã øèíæëýõ óõààíû àðãààð óäèðäàõàä íàìûí

äîòíûí òóñëàã÷ áîëîõ íèéãìèéí óõààíû ðîëü, ò¿¿íèé ¿çýë ñóðòàë, õ¿ì¿¿æëèéí

ðîëèéã äýýøë¿¿ëæ áîëîõ áºãººä òýãýõ ÷ ¸ñòîé þì.

Ýäèéí çàñãèéã ñóäëàõ òàëààð ýðäýì øèíæèëãýýíèé àæèëòàí íàðûí ã¿éöýòãýõ

çàðèì çîðèëòûã îíöëîí òýìäýãëýæ õýëýõ õýðýãòýé. Ýäèéí çàñãèéí óõààíû àæèëòàí

105


íàð, ñîöèàëèñò áàéãóóëàëòûí íýí ÷óõàë àñóóäëóóäûã øèéäâýðëýõ, õºäºëìºðèéí

á¿òýýëèéã íýìýãä¿¿ëýõ íººö áýëòãýëèéã îëæ èëð¿¿ëýõ, íýãæ á¿òýýãäýõ¿¿íèé

çàðöóóëàõ õºäºëìºð, õºðºíãèéã áàãàñãàõ çýðýã àñóóäàëä ýðäýì øèïæèëãýýïèéõýý

àæëûã ÷èãë¿¿ëáýë çîõèíî.

Øèíæëýõ Óõààíû Àêàäåìèéí äýðãýä áàéãóóëæ áàéãàà ýäèéí çàñàã ñóäëàõ òàñàã

íü ýäèéí çàñãèéí õîëáîãäîëòîé ýðäýì øèíæèëãýýíèé á¿õ àæëûã ýðõëýí ìýäýæ,

Óëñûí òºëºâëºãººíèé êîìèññûí íýã õýëòñèéí ýðõòýéãýýð àæèëëàí, óëñ àðäûí àæ

àõóéí òºëºâëºãººíèé öàã ¿åèéí áîëîí õýòèéí ÷óõàë àñóóäëóóäûã áîëîâñðóóëàõàä

èäýâõòýé îðîëöäîã áàéâàë çîõèõ þì. Óëñûí òºëºâëºãººíèé êîìèññ, çîõèõ ÿàì, àëáàí

ãàçðóóä íü Øèíæëýõ Óõààíû Àêàäåìèòàé íÿãò õàìòðàí àæèëëàõ ¸ñòîé.

Íàì çàñãèéí áîäëîãî áîëîí øèíæëýõ óõààíû ýðäýì ìýäëýãèéã õºäºëìºð÷äèéí

äóíä ñóðòàë÷ëàí ò¿ãýýõýä èäýâõ ÷àðìàéëòòàéãààð áèå÷ëýí îðîëöîõ íü

ýðäýì øèíæèëãýýíèé àæèëòàí á¿ðèéí õ¿íäýò ¿¿ðýã íýð òºðèéí õýðýã ìºí.

Ýðäýì ìýäëýãèéã ýçýìøèëã¿éãýýð, îëîí ò¿ìíèé äóíä ýðäýì ìýäëýãèéã

ò¿ãýýí äýëãýð¿¿ëýëã¿éãýýð áèä óðàãøàà àõèí äàâøèæ ÷àäàõã¿é. Ýíý ÷ ó÷ðààñ

õºäºëìºð÷äèéí äóíä øèíæëýõ óõààíû ýðäýì ìýäëýãèéã ñóðòàë÷ëàí ò¿ãýýõýä

èäýâõòýé îðîëöîõ íü ìàíàé ýðäýì øèíæèëãýýíèé àæèëòàí á¿ðèéí àðèóí ¿¿ðýã ìºí.

Ò¿¿í÷ëýí ¿íäýñíèé áîëîâñîí õ¿÷èí, ìýðãýæèëòýí íàðûã ºñãºí áýëòãýõýä èäýâõòýé

îðîëöîæ äýýä ñóðãóóëèóäàä áàãøëàõ, ñóðàõ áè÷èã çîõèîõ çýðýã àæèëòàé ýðäýì

øèíæèëãýýíèé àæëûã ÷àäàìãàé õîñëîí àæèëëàõ ¸ñòîé.

Íàìûí Òºâ Õîðîîíû 6-ð á¿ãä õóðëààñ òýðã¿¿íèé òóðøëàãà, øèíæëýõ óõààíû

îëîëò àìæèëòûã ñóäëàõ, íýãòãýí ä¿ãíýõ, ò¿ãýýí äýëãýð¿¿ëýõ áîëîí ¿éëäâýðëýëä

íýâòð¿¿ëýõ çîðèëòûã òóñ îðíû á¿õ áàéãóóëëàãà àëáàí ãàçðûí ºìíº äýâø¿¿ëæ

òàâüñàí áèëýý.

Ýíý çîðèëòûã õýðýãæ¿¿ëýí áèåë¿¿ëýõ õýðýãò ìàíàé ýðäýì øèíæèëãýýíèé

áàéãóóëëàãóóä ýðäýì øèíæèëãýýíèé àæèëòàí íàð õàìãèéí èäýâõòýé ñàíàà÷ëàí

ñýäýã÷ íàð áàéæ, òýðã¿¿íèé òóðøëàãûã äýìæèõýýð áàðàõã¿é àæèë õýðýãò çààâàë

íýâòð¿¿ëýõýä áèå÷ëýí îðîëöîã÷èä áàéõ ¿¿ðýãòýé þì.

Ýðäýì øèíæèëãýýíèé áîëîâñîí õ¿÷íèéã áýëòãýõ àñóóäàëä èõ àíõààðàë òàâèõ

ÿâäàë øààðäàãäàãäàæ áàéíà. Ýðäýì øèíæèëãýýíèé áàéãóóëëàãóóäûã òºðºë á¿ðèéí

ìýðãýæèëòýí, àæèëòàí íàðààð õàíãàõûí òóë òýäãýýðèéã áýëòãýõ àæëûã áèä îéðûí

æèë¿¿äýä õèéõ ¸ñòîé. ¯¿íòýé óÿëäàí õ¿ì¿¿ñèéã çºâ çîõèñòîé ñîíãîæ àâàõ ÿâäàë íýí

÷óõàë áîëæ áàéíà. Øèíæëýõ óõààíû ¿éëñýä ¿íýõýýð ç¿òãýõèéã ÷àðìàéñàí áºãººä

àâüÿàñ ÷àäâàðòàé àæèë ¿éëñ äýýðýý ººðèéíõºº òýð àâüÿàñ ÷àäâàðûã õàðóóëñàí òèéì

õ¿ì¿¿ñèéã øèíæëýõ óõààíû àæèëä îðîëöóóëæ áàéõ íü ÷óõàë þì. Õàðèí øèíæëýõ

óõààíààñ îëç àøèã ãîðèëîõñîí áóþó «áèåä õàëã¿é àìüäðàë ñàéòàé àÿòàéõàí àæèë»

ýðæ ýðäýì øèíæèëãýýíèé áàéãóóëëàãàä àæèëëàõ ãýäýã ¿ë á¿òýõ õ¿ì¿¿ñèéã øèíæëýõ

óõààíû àæèëä îéðòóóëæ ÷ áîëîõã¿é. Ò¿¿í÷ëýí ýðäýì øèíæèëãýýíèé àæèëòàí íàðûí

òîîã îëøðóóëàõûí çýðýãöýý òýäíèé ÷àíàð áàéäàë áîëîí òýäíèé á¿òýýëèéí ÷àíàð

÷àíñààíä íü èõ àíõààðàë òàâèõ ¸ñòîé.

Øèíæëýõ Óõààíû Àêàäåìè, ò¿¿íèé ñàëáàð õ¿ðýýëýèã¿¿äèéí óäèðäëàãà íü ýðäýì

øèíæèëãýýíèé àæëûí òºëºâëºãººíèé áèåëýëò, ìºí ýðäýì øííæèëãýýíèé àæèëòàí

á¿ðèéí àæèëëàãààíä áàéíãûí õàòóó õÿíàëò òàâüæ, òýäíèé àëèâàà ñàéí ñàíàà÷ëàãà, ¿ð

àøèãòàé á¿òýýëèéã ç¿éë á¿ðýýð óðàìøóóëàí äýìæèæ áàéõûí õàìò øèíæëýõ óõààíû

¿éëñýä çàëõóó õîéðãî, çîãñîíãî, ¿ð á¿òýýëã¿é áàéõûí ýñðýã ÿìàãò òýìöýæ áàéõ ¸ñòîé.

Ýðäýì øèíæèëãýýíèé ìýäëýã ìýðãýæëýý äýýøë¿¿ëæ çóçààòãàõ òàëààð áàéíãà ìàõðàí

îðîëöäîãã¿é, óðò óäààí õóãàöààíä ýðäýì øèíæèëãýýíèé ¿ð á¿òýýë ãàðãàäàãã¿é

õ¿ì¿¿ñèéã øèíæëýõ óõààíû àæëààñ ÷ºëººëæ áàéõ õýðýãòýé. Ýðäýì øèíæèëãýýíèé

àæèëòàí íàðûí ¿çýë ñóðòàë, óëñ òºðèéí õýìæýýã áàéíãà äýýøë¿¿ëýõ, òýäíèé óëñ

106


òºðèíí áîëîâñðîëûã çóçààòãàõ àñóóäàëä öàã ÿìàãò àíõààðàë òàâüæ áàéõ õýðýãòýé.

ÁÍÌÀÓ-ûí Øèíæëýõ Óõààíû Àêàäåìèéí ºìíº òàâèãäàæ áàéãàà çîðèëòóóäûã

õýðýãæ¿¿ëýí áèåë¿¿ëýõèéí òóëä ìàíàé ýðäýìòýä øèíæèëãýýíèé àæèëòàí íàð ýõ

îðíûõîî øèíæëýõ óõààíûã õºãæ¿¿ëýõ ýðõýì ¿éëñèéí àøèã òóñûí ¿¿äíýýñ õàìàã õ¿÷

÷àäàë, ýðäýì ìýäëýãýý õºâ÷ëºí äàé÷ëàõ õýðýãòýé áàéíà.

Ìàíàé øèíý òóòàì áàéãóóëàãäñàí Øèíæëýõ Óõààíû Àêàäåìèéã ºíäºð èõ

ìýðãýæèë ìýäëýãòýé ýðäýì øèíæèëãýýíèé àæèëòàí íàðààð çóçààòãàí áýõæ¿¿ëýõ,

îð÷èí ¿åèéí òîíîãëîë òºõººðºìæ á¿õèé øèíæèëãýýíèé ãàçàð òóðøëàãûí òàëáàé,

ñòàíöóóä áàéãóóëæ, ýðäýì øèíæèëãýýíèé àæèëòàí íàðûã ýðäýì øèíæèëãýýíèé àæèë

õèéõ áîëîëöîî íºõöºëººð íü õàíãàæ ºãºõ àæèë áèäíèé ºìíº òóëãàð÷ áàéíà.

Ìàíàé íàì, óëñ, îëîí íèéòèéí áàéãóóëëàãóóä íü ýðäýì øèíæèëãýýíèé àæèëòàí

íàðûã òóñ îðíû íèéãýì óëñ òºðèéè àìüäðàëä óëàì á¿ð èäýâõòýé, äàé÷ëàí îðîëöóóëæ

áàéõ õýðýãòýé. Óëñ àðäûí àæ àõóé, ñî¸ëûã õºãæ¿¿ëýõ àñóóäëààð ìàíàé ýðäýìòäèéí

òàâüæ áàéãàà ¿íý öýíýòýé ñàíàë, øèíæëýõ óõààíû óë ¿íäýñòýé ñàíàë îíîëûã

õýðýãæ¿¿ëæ áèåë¿¿ëýõýä íü ç¿éë á¿ðèéí òóñëàìæ äýìæëýã ¿ç¿¿ëæ áàéõ ¸ñòîé.

Øèíæëýõ óõààí, ïðàêòèê õî¸ð õîëáîîòîé áàéíà ãýäýã áîë àìüäðàëààð

äýâø¿¿ëýãäýí òàâèãäñàí íèéòèéí çîðèëòóóäûã õýðýãæ¿¿ëýí áèåë¿¿ëýõýä îíîëûí

ôðîíòûí àæèëòàí ñîöèàëèçì áàéãóóëàã÷ ïðàêòèê àæèëòàí íàð íÿãò õàìòðàí

àæèëëàæ õàðèëöàí òóñëàëöàíà ãýñýí ¿ã áîëíî.

ÁÍÌÀÓ-ûí Øèíæëýõ óõààíû Àêàäåìè ººðòºº íîîãäñîí èõ ¿¿ðãèéã íýð òºðòýé

áèåë¿¿ëýõ íü äàìæèãã¿é ãýäýãò èòãýæ áàéãààãàà èëýðõèéëýõèéí õàìò àðä ò¿ìíèéõýý

òóñûí òóëä ¿ð á¿òýýëòýé øèíý èõ àìæèëò ãàðãàõûã ìàíàé ýðäýìòýä, ýðäýì

øèíæèëãýýíèé á¿õ àæèëòàí íàðò åðººå.

ÌÎÍÃÎË ÀÐÄÛÍ ÕÓÂÜÑÃÀËÒ ÍÀÌÛÍ ÒªÂ ÕÎÐÎÎ,

Á¯ÃÄ ÍÀÉÐÀÌÄÀÕ ÌÎÍÃÎË ÀÐÄ ÓËÑÛÍ ÑÀÉÄ

ÍÀÐÛÍ ÇªÂ˪ËÈÉÍ ÁÀßÐÛÍ ÁÈ×ÈÃ

Á¿ãä Íàéðàìäàõ Ìîíãîë Àðä Óëñûí

Øèíæëýõ óõààíû Àêàäåìèä

Á¿ãä Íàéðàìäàõ Ìîíãîë Àðä Óëñûí Øèíæëýõ óõààíû àêàäåìè áàéãóóëàãäàæ

áàéãàà ìàíàé ñî¸ë, øèíæëýõ óõààíû òýìäýãëýëò ºäðèéã òîõèîëäóóëàí ÌÀÕÍ-ûí Òºâ

Õîðîî, ÁÍÌÀÓ-ûí Ñàéä íàðûí Ǻâëºëººñ Àêàäåìèéí õàìò» îëîí áîëîí òóñ îðíû

ýðäýì øèíæèëãýýíèé á¿õ àæèëòàí íàðò õàëóóí áàÿðûã õ¿ðãýå.

Ìàíàé îðîíä Øèíæëýõ óõààíû àêàäåìèéã áàéãóóëñàí ÿâäàë Ìîíãîëûí àðä

ò¿ìíèé ò¿¿õýíä òîõèîëäîæ áàéãàà ãàðàìãàé ¿éë ÿâäàë áºãººä àðäûí ýðõò ìîíãîë

óëñûí ìàíäàí õºãæñºí äº÷èí æèëèéí õóãàöààíä îëæ àâñàí àñàð èõ àìæèëò

îëîëòóóäûí íýã íü ìºí.

1921 îíä ÿëñàí àðäûí õóâüñãàëûí à÷ààð ìîíãîëûí àðä ò¿ìýí ýðõ ÷ºëºº, òóñãààð

òîãòíîëîî îëæ ýõ îðíûõîî òºãñ ýçýí íü áîëñîí ÿâäàë òýðã¿¿íèé øèíæëýõ óõààíûã

öýöýãë¿¿ëýí õºãæ¿¿ëýõ ºðãºí çàìûã íýýñýí áèëýý. Àðäûí çàñãèéí òîãòñîí àíõíû

æèë, 1921 îíä òóñ óëñûí øèíæëýõ óõààíû óóãàí áàéãóóëëàãà, Ñóäàð áè÷ãèéí

õ¿ðýýëýí íýýãäýæ óëìààð Øèíæëýõ Óõààíû Õ¿ðýýëýí áîëîí ºðãºæèí õºãæèæ èðëýý.

ªíãºðñºí 40 æèëèéí äîòîð Ìîíãîë Àðäûí Õóâüñãàëò Íàìûí ìýðãýí æîëîîäëîãî,

Ǻâëºëò Õîëáîîò Óëñûí àõ ä¿¿ãèéí ñýòãýë õàðàìã¿é òóñëàìæèéí à÷ ¿ðýýð òóñ îðîíä

ýðäýì øèíæèëãýýíèé áîëîâñîí õ¿÷èí ºñºí áîéæèæ, ¿íäýñíèé õýë áè÷èã, àðä ò¿ìíèé

ò¿¿õ, ýõ îðíû áàéãàëèéí áàÿëãèéã ñóäëàõ, øèíæëýõ óõààíû ìýäëýãèéã àðä íèéòèéí

õ¿ðòýýë áîëãîõ õýðýãò èõýýõýí ¿¿ðãèéã ã¿éöýòãýæýý.

107


Ìàíàé óëñ ñîöèàëèçìûí ºðí¿¿í áàéãóóëàëòàíä øèëæèí îðñîí ýíý ¿åä ýðäýì

øèíæèëãýýíèé áàéãóóëëàãà, ýðäýìòýí ñýõýýòíèé ¿¿ðýã çîðèëò ¿ëýìæ íýìýãäýæ

áàéíà.

Ñîöèàëèñò ýäèéí çàñàã, ñî¸ëûã áàéãóóëàõàä îëñîí ìàíàé á¿õèé ë àìæèëò íü

Øèíæëýõ óõààíû àêàäåìè áàéãóóëàõ íºõöºëèéã á¿ðä¿¿ëýâ.

Ìîíãîëûí Øèíæëýõ óõààíû àêàäåìèéã áàéãóóëñàí íü òóñ îðîíä ñîöèàëèçìûí

ìàòåðèàë-òåõíèêèéí áààçûã áàéãóóëàõàä àñàð èõ à÷ õîëáîãäîëòîé þì.

Ìîíãîëûí Øèíæëýõ óõààíû àêàäåìè, ò¿¿íèé õàìò îëîí, á¿õ ýðäýì

øèíæèëãýýíèé áàéãóóëëàãóóäûí ýðõýìëýõ çîðèëãî áîë ýðäýì ñóäëàëûí àæèëëàãààã

ýõ îðíûõîî ñîöèàëèñò ¿éëäâýðëýëòýé óëàì íÿãòààð õîëáîæ, ýäèéí çàñàã, ñî¸ëûã

õºãæ¿¿ëýõ ãîë ãîãöîî àñóóäëûã øèéäâýðëýõýä ýðäýì øèíæèëãýýíèé àæèëòíû

õ¿÷èéã ÷èãë¿¿ëýí, àìüäðàëûí ã¿íä îðæ àæèëëàõ ÿâäàë ìºí. Ò¿¿í÷ëýí ñîöèàëèñò

áàéãóóëàëòûí îäîîãèéí øààðäëàãààñ ¿íäýñëýí óëñ àðäûí àæ àõóé, ñî¸ëûí õºãæèëòºä

íýí òýðã¿¿íèé à÷ õîëáîãäîëòîé øèíæëýõ óõààíû ñàëáàð, ÿëàíãóÿà áàéãàëü, òåõíèêýäèéí

çàñãèéí óõààíûã ò¿ðãýí õºãæ¿¿ëæ, Øèíæëýõ óõààíû àêàäåìè áà äýýä

ñóðãóóëèóäûí ýðäýì øèíæèëãýýíèé àæëûã íÿãòààð õîëáîí çîõèöóóëæ, ¿éëäâýðëýë

äýýð áàéãàà òºðºë á¿ðèéí ìýðãýæëèéí áîëîâñîí õ¿÷íèéã ýðäýì øèíæèëãýýíèé

àæèëä òàòàí îðîëöóóëàõ ÿâäàë ÷óõàë÷ëàãäàæ áàéíà.

Ìàíàé Øèíæëýõ óõààíû àêàäåìè Ǻâëºëò Õîëáîîò Óëñ, àõ ä¿¿ ñîöèàëèñò

îðíóóäûí ýðäýì øèíæèëãýýíèé áàéãóóëëàãóóäòàé õàìòûí íÿãò àæèëëàãààã ºðí¿¿ëýí

õºãæ¿¿ëæ, òýäíýýñ àëü áîëîõ èõèéã ñóðàõûí õàìò äýëõèéí îëîí îðíû äýâøèëò

ýðäýìòýí, ýðäýì øèíæèëãýýíèé áàéãóóëëàãàòàé õàðèëöàà õîëáîîãîî ºðãºòãºõ

¿¿ðýãòýé áàéíà.

Ìàíàé óëñûí ýðäýìòýí, ñýõýýòí¿¿ä ìàðêñèçì-ëåíèíèçìèéí îíîëûã á¿òýýë÷ýýð

ýçýìøèí ìýðãýæèë ÷àäâàð, á¿òýýëèéíõýý ÷àíàðûã äýýøë¿¿ëýí, ýðäýì øèíæèëãýýíèé

àæëûí ¿ð ä¿í, òýðã¿¿íèé òóðøëàãûã óëñ àðäûí àæ àõóéä ã¿íçãèé íýâòð¿¿ëæ,

àðä ò¿ìíèé äóíä ýðäýì ñî¸ëûã ò¿ãýýí, ýõ ñàéõàí îðíûõîî ñîöèàëèñò á¿òýýí

áàéãóóëàëòûã õóðäàòãàõ àðèóí ¿éë õýðýãò ººðñäèéí îþóí áèëýã, àâúÿàñ ÷àäâàð, õ¿÷

÷àäëàà øàâõàí äàé÷èëæ, ýðäýì øèíæèëãýýíèéõýý àæèëä øèíý øèíý àìæèëò îëíî

ãýäýãò Ìîíãîë Àðäûí Õóâüñãàëò Íàìûí Òºâ Õîðîî, Á¿ãä Íàéðàìäàõ Ìîíãîë Àðä

Óëñûí Ñàéä íàðûí Ǻâëºë ã¿íýý èòãýæ áàéíà.

Ìîíãîë Àðäûí

Á¿ãä Íàéðàìäàõ

Õóâüñãàëò Íàìûí

Ìîíãîë Àðä Óëñûí

Òºâ Õîðîî

Ñàéä íàðûí Ǻâëºë

1961. 5. 24. Óëààíáààòàð õîò

108

ÁÀßÐÛÍ ÈËÝÐÕÈÉËÝËÒ

Ìîíãîë Àðäûí Õóâüñãàëò Íàìûí

Òºâ Õîðîî, Á¿ãä Íàéðàìäàõ Ìîíãîë

Àðä Óëñûí Ñàéä íàðûí Ǻâëºëä

Á¿ãä Íàéðàìäàõ Ìîíãîë Àðäûí Óëñûí Øèíæëýõ óõààíû Àêàäåìèéí ýðäýì

øèíæèëãýýíèé àæèëòàí áèä, õàéðò ýõ îðîíäîî ýðäýì óõààí á¿õíèéã á¿ðòãýí

öîãöëîã÷ òºâ áàéãóóëëàãà Øèíæëýõ óõààíû àêàäåìèéã áàéãóóëæ áàéãàà íü ìàíàé


íàì çàñãààñ òýðã¿¿íèé øèíæëýõ óõààí, ñî¸ëûã õºãæ¿¿ëýí ìàíäóóëàõàä îíöãîé

àíõààðàë òàâüæ õàëàìæèëäãèéí íýãýí òîä èëðýë ãýæ ÷èí ñýòãýëýýñ ìàãíàé òýíèéí

áàÿðëàæ áàéíà.

Ìîíãîë Óëñ ¿íäýñíèé Øèíæëýõ óõààíû àêàäåìèòàé áîëæ áàéãàà ÿâäàë òóñ

óëñûí ñî¸ë, øèíæëýõ óõààíû õºãæèëòºíä ãàð÷ áàéãàà áàõäàì ñàéõàí ¿éë ÿâäàë ìºí

áºãººä Ìîíãîëûí àðä ò¿ìíýýñ íàì çàñãèéíõàà ìýðãýí óäèðäëàãûí äîð ñîöèàëèñò

áàéãóóëàëòäàà îëñîí èõ àìæèëòûí íýã ìºí.

Ìîíãîë Àðä Óëñûí Øèíæëýõ óõààíû Àêàäåìèéí íýýëò íü ìàíàé îðíû á¿õ

õºäºëìºð÷èä, Íàìûí XIV èõ õóðàë, Àðäûí õóâüñãàëûí 40 æèëèéí îéã õºäºëìºðèéí

ºðí¿¿í èõ àìæèëòààð óãòàæ áóé ò¿¿õýí ¿åä áîëæ áàéíà.

Ìàíàé àðä ò¿ìíèé á¿òýýë÷ õ¿÷, îþóí áèëãèéã ñýðãýýí îðãèëóóëñàí àðäûí

õóâüñãàëûí à÷, ìàíàé àíä èõ ÇÕÓ òýðã¿¿òýé àõ ä¿¿ ñîöèàëèñò îðíóóäûí ñýòãýë

õàðàìã¿é íàéðñàã èõ òóñëàìæèéí ¿ðýýð óðüäûí õîöðîãäìîë Ìîíãîë îðîí

ôåîäàëèçìààñ êàïèòàëèçìûã àëãàñàí ñîöèàëèçìä øèëæèí îðæ ñîöèàëèñò õºäºº

àæ àõóé, ¿éëäâýð, ¿íäýñíèé ñî¸ëòîé îðîí áîëîí õóâèð÷ ñîöèàëèçìûí ìàòåðèàëòåõíèêèéí

áààçûã àìæèëòòàé áàéãóóëæ áàéíà.

Òóñ óëñàä ñîöèàëèçìûã òºãñ áàéãóóëàõ èõ äàëàéö, ýð÷èìòýé àæèë íü òýðã¿¿íèé

øèíæëýõ óõààíûã óëàì õºãæ¿¿ëýõèéã øààðäàæ áàéãààã ýðäýì øèíæèëãýýíèé

àæèëòàí áèä ã¿íýý óõàìñàðëàæ áàéíà.

Ìîíãîë Àðäûí Õóâüñãàëò Íàì, çàñãààñ òóñ îðíû ýðäýì øèíæèëãýýíèé àæèëä

áàéíãûí àíõààðàë õàëàìæ òàâüæ áàéäàãò áèä ã¿í òàëàðõëàà èëýðõèéëæ, ýõ îðîíäîî

òýðã¿¿íèé øèíæëýõ óõààíûã äýëãýð¿¿ëýí õºãæ¿¿ëýõèéí òºëºº á¿õ õ¿÷ ÷àäàë, îþóí

áèëãýý á¿ðýí äàé÷ëàí àæèëëàõûã õàéðò íàì, çàñàãòàà áàòëàí èëýðõèéëüå!

Òýðã¿¿íèé øèíæëýõ óõààí ìàíäòóãàé!

Ìîíãîë Àðäûí Õóâüñãàëò Íàì, çàñàã ìàíäòóãàé!

Á¯ÃÄ ÍÀÉÐÀÌÄÀÕ ÌÎÍÃÎË ÀÐÄ ÓËÑÛÍ

ØÈÍÆËÝÕ ÓÕÀÀÍÛ ÀÊÀÄÅÌÈÉÍ Á¯Õ

ÀÆÈËÒÀÍ

1961 îíû 5-ð ñàðûí 24 Óëààíáààòàð

ØÈÍÆËÝÕ ÓÕÀÀÍÛ ÀÊÀÄÅÌÈÉÍ ÝÐÄÝÌ ØÈÍÆÈËÃÝÝ-

¯ÉËÄÂÝÐËÝËÈÉÍ ÁÀÀÇÛà ÁÝÕƯ¯ËÝÕ ÇÀÐÈÌ ÀÐÃÀ

ÕÝÌÆÝÝÍÈÉ ÒÓÕÀÉ

ÌÀÕÍ-ûí Òºâ Õîðîî, ÁÍÌÀÓ-ûí

Ñàéä íàðûí Ǻâëºëèéí 1962 îíû

3 äóãààð ñàðûí 9-íèé ºäðèéí

99/116 äóãààð òîãòîîëîîñ

ÌÀÕÍ-ûí XIV èõ õóðàë áà Íàìûí Òºâ Õîðîîíû II á¿ãä õóðëààñ äýâø¿¿ëýí

òàâüñàí ò¿¿õò çîðèëòóóäûã õýðýãæ¿¿ëýí áèåë¿¿ëýõýä ýðäýì øèíæèëãýýíèé àæëûã

÷èãë¿¿ëýí, ò¿¿íèé òóëãóóðëàõ áààçûã áýõæ¿¿ëýõèéí ÷óõëûã õàðãàëçàí, ÌÀÕÍ-ûí

Òºâ Õîðîî, ÁÍÌÀÓ-ûí Ñàéä íàðûí Ǻâëºëººñ ÒÎÃÒÎÎÕ íü:

I. Øèíæëýõ óõààíû àêàäåìèéí ýðäýì øèíæèëãýýíèé àæëûí 5 æèëèéí

ñýäýâ÷èëñýí òºëºâëºãººã ç¿éòýé ãýæ ¿çýýä, ýíý òºëºâëºãººã àæèë õýðýã

áîëãîí áèåë¿¿ëýõ òîäîðõîé àðãà õýìæýý àâàõûã Øèíæëýõ óõààíû àêàäåìè (í.

ØÈÐÝÍÄÝÂ)-ò äààëãàñóãàé.

109


2. Øèíæëýõ óõààíû àêàäåìèéí ýðäýì øèíæèëãýýíèé àæëûí òàâàí æèëèéí

òºëºâëºãººã áèåë¿¿ëýõýä øààðäàãäàõ ¿íäñýí àðãà õýìæýý áà õºðºí㺠îðóóëàëòûã

æèë á¿ð óëñ àðäûí àæ àõóé, ñî¸ëûã õºãæ¿¿ëýõ òºëºâëºãººíä òóñãàæ áàéõûã Óëñûí

òºëºâëºãººíèé êîìèññ (í. ÐÀÃ×ÀÀ)-ò äààëãàñóãàé.

3. պ人 àæ àõóéí óõààíû õ¿ðýýëýíãèéí ýðäýì øèíæèëãýý-¿éëäâýðëýëèéí áààçûã

ºðãºòãºí áýõæ¿¿ëýõ çîðèëãîîð Øèíæëýõ óõààíû àêàäåìè (í. ØÈÐÝÍÄÝÂ), պ人

àæ àõóéí ÿàì (í. ×ÈÌÝÄÖÝÐÝÍ), Ñàíãèéè àæ àõóéíóóäûã óäèðäàõ ãàçàð (...) íàðò

äààëãàõ íü:

à) ç¿¿íõàðààãèéí ñàíãèéí àæ àõóé áà òóðøëàãûí ñòàíöûã óðãàìàë ãàçàð

òàðèàëàíãèéí óëñûí òóðøëàãûí àæ àõóé áîëãîí íýãòãýñ¿ãýé. ¯¿íòýé õîëáîãäóóëàí,

Ç¿¿íõàðààãèéí ñàíãèéí àæ àõóéã á¿õ òºñºâò õºðºíãº, òºëºâëºãººò äààëãàâðûí õàìò

պ人 àæ àõóéí õ¿ðýýëýíãèéí ìýäýëä ýíý îíû 1-ð óëèðàëä áàãòààí øèëæ¿¿ëñ¿ãýé.

á) øààìðûí æèìñ æèìñãýíèé òóðøëàãûí ñòàíöûã òóñ óëñûí æèìñ æèìñãýíèé

ýðäýì øèíæèëãýýíèé àæëûã àðãà áàðèëûí òàëààð óäèðäàõ òºâ ñòàíö áîëãîí ºðãºòãºõ

áà Õîâäûí Áóëãàíû æèìñ æèìñãýíèé ñòàíöûã ºðãºòãºí áýõæ¿¿ëýõ òîäîðõîé àðãà

õýìæýýã ýíý îíû II óëèðàëä áàãòààí àâñóãàé.

â) ìàë àæ àõóé, ìàë ýìíýëãèéí ïðàêòèêò õýðýãëýãäýõ ýëäýâ òºðëèéí áèî

áýëòãýìýë, óðãàìëûí ãàðàëòàé ýìèéí ç¿éëèéã áýëòãýõ àðãà áàðèëûã áîëîâñðóóëàõ,

òýäãýýðèéã øàëãàí òóðøèæ, ¿éëäâýðëýëä íýâòð¿¿ëæ áàéõ ¿éëäâýð, øèíæèëãýýíèé

òàñãèéã ýíý îíû ýõíèé õàãàñò áàãòààí áàéãóóëñóãàé;

ã) á¿õ òóðøëàãà ñòàíöóóä äýýð ýðäýíý øèø, âàíäóé çýðýã òýæýýëèéí óðãàìëûã

òàðüæ òóðøèõ òàëáàéã 1962 îíîîñ ýõëýí ºðãºòãºñ¿ãýé.

ä) òºâ àéìãèéí Áàÿí ñóìûí «Ìîíãîë-Ïîëüøèéí íàéðàìäàë» íýãäëèéí

¿éëäâýðëýëèéí áààç äýýð ìàë àæ àõóéí ýðäýì øèíæèëãýýíèé àæëûã áàéíãà ÿâóóëæ

áàéõàä øààðäàãäàõ òåõíèê òºõººðºìæ, îðîí ñóóö, áîëîâñîí õ¿÷íýýð õàíãàñóãàé;

3) ãàçàð òàðèàëàíãèéí ¿éëäâýðëýëèéã øèíæëýõ óõààíû ¿íäñýí äýýð õºòëºí

õºãæ¿¿ëýõ ñèñòåìèéí óðüä÷èëñàí á¿ä¿¿â÷ òîãòîîõ ýêñïåäèöèéí á¿õ áýëòãýëèéã 1962

îíä áàãòààí õàíãàæ, 1963 îíîîñ ýõëýí àæèëëóóëñóãàé.

4. Øèíæëýõ óõààíû àêàäåìè áà Óëñûí Òºëºâëºãººíèé Êîìèññûí äýðãýä ýäèéí

çàñãèéí óõààíû õ¿ðýýëýíã ¿éëäâýð, õºäºº àæ àõóéí ýäèéí çàñàã áà óëñ àðäûí àæ

àõóéí òºëºâëºãººæ¿¿ëýëòèéí òàñãóóäòàéãààð 1962 îíä áàéãóóëñóãàé.

5. Àêàäåìèéíõàà õàðúÿàíä äîð äóðäñàí ñòàíöóóäûã øèíýýð áàéãóóëàõûã

Øèíæëýõ óõààíû àêàäåìè (í. ØÈÐÝÍÄÝÂ)-ä çºâøººðºõ. ¯¿íä:

à) òóñ îðîíä ãàçàð õºäëºëòèéí íºëººã íàðèéâ÷ëàí ñóäëàõûí òóëä 1962 îíä

Çàâõàíû Òîñîíöýíãýëä, 1963-64 îíä Õºâñãºë, Àðõàíãàé, Äîðíîãîâü àéìãóóäàä

÷è÷èðõèéëëèéí ñòàíöóóä:

á) äýëõèéí ñîðîíçîí áà èîíò ìàíäëûí íýãäñýí ñòàíöûã 1962-1963 îíóóäàä òóñ òóñ

áàéãóóëàõûã çºâøººðñ¿ãýé;

6. Òóñ îðíû ýðäýì øèíæèëãýýíèé á¿õèé ë àæëûã õîîðîíä íü çîõèöóóëàõ

çºâëºëèéã àêàäåìèéíõàà äýðãýä ýíý îíû 3-ð ñàðä áàéãóóëæ, ò¿¿íèé ä¿ðýì,

á¿ðýëäýõ¿¿íèéã ÁÍÌÀÓ-ûí Ñàéä íàðûí Ǻâëºëä îðóóëàí áàòëóóëàõûã Øèíæëýõ

óõààíû àêàäåìè (í. ØÈÐÝÍÄÝÂ)-ä äààëãàñóãàé.

7. Òóñ óëñûí íóòàã äýâñãýðèéí ñîðîíçîí çóðàã çîõèîõ àæëûã 1963-1964 îíä

áàãòààí ã¿éöýòãýõèéã øèíæëýõ óõààíû àêàäåìè (í. ØÈÐÝÍÄÝÂ), Ãåîëîãè

øèíæèëãýýíèé ãàçàð (í. ÖÝÐÝÍÄÎÐÆ) íàðò äààëãàñóãàé.

8. Óëñûí èõ ñóðãóóëèéí áèîëîãèéí ñàëáàðûí õè÷ýýëèéí òºëºâëºãººíä 1962-

63 îíû õè÷ýýëèéí æèëýýñ ýõëýí, õàäëàí áýë÷ýýð óðãàìàë, àìüòíû àéìãèéã ñóäëàõ

ìýðãýæèëòýí áýëòãýõ ÷èãëýëýýð çîõèõ ººð÷ëºëò îðóóëàõûã Äýýä áà òóñãàé

ìýðãýæëèéí äóíä áîëîâñðîëûí õîðîî (í. ËÕÀÌѯÐÝÍ)-ä ¿¿ðýã áîëãîñóãàé.

110


9. Øèíæëýõ óõààíû àêàäåìèéí õèìè-ôèçèêèéí íýãäñýí ëàáîðàòîðèéí áàðèëãûã

1962-63 îíóóäàä áàðüæ àøèãëàëòàíä îðóóëàõ áà ìºí àêàäåìèéí òºâ áàéð, íèéãýì,

áàéãàëèéí óõààíû õ¿ðýýëýíã¿¿äèéí áàðèëãûí çóðàã òºñâèéã 1962-63 îíóóäàä õèéæ

äóóñãàõûã óëñûí áàðèëãà-ýäèéí çàñãèéí êîìèññ (í. ÌÀÉÄÀÐ)-ò ¿¿ðýã áîëãîñóãàé.

10. ßàì, òóñãàé ãàçðóóäûí ñàéä, äàðãà íàðò äààëãàõ íü:

à) øèíæëýõ óõààíû áàéãóóëëàãóóäààñ õèéñýí ñóäàëãààíû ¿ð ä¿íä óðüä÷èëàí

ãàðãàñàí áà ã¿éöýä øèéäâýðëýñýí, óëñ àðäûí àæ àõóéí à÷ õîëáîãäîëòîé ÷óõàë

àñóóäàë, çºâëºë㺺í ñàíàëûã õ¿ëýýí àâ÷, ººðñäèéí õàðúÿà ¿éëäâýðèéí ãàçðóóäàä

íýâòð¿¿ëýõ òîäîðõîé àðãà õýìæýý àâ÷ áàéñóãàé.

á) ÿàì, òóñãàé ãàçðóóä ººðñäèéí õ¿÷ýýð áà áóñàä áàéãóóëëàãóóäòàé õàìòðàí

ÿâóóëñàí ýðäýì øèíæèëãýýíèé àæëûí á¿õ ìàòåðèàëûí íýã õóâèéã Øèíæëýõ óõààíû

àêàäåìèä çààâàë ºã÷ áàéñóãàé;

ØÈÍÆËÝÕ ÓÕÀÀÍÛ ÀÊÀÄÅÌÈÉÍ

ÝÐÄÝÌ ØÈÍÆÈËÃÝÝÍÈÉ ÁÀÉÃÓÓËËÀÃÛÃ

ªÐêÒÃªÍ ÁÝÕƯ¯ËÝÕ ÇÀÐÈÌ ÀÐÃÀ

ÕÝÌÆÝÝÍÈÉ ÒÓÕÀÉ

Á¿ãä Íàéðàìäàõ Ìîíãîë Àðä Óëñûí

Ñàéä íàðûí Ǻâëºëèéí 1973 îíû

5 äóãààð ñàðûí 18-íû ºäðèéí

175 äóãààð òîãòîîëîîñ

Òóñ îðîíä øèíæëýõ óõààíû îíîëûí òóëãóóð ñóäàëãààã ýð÷èìòýé õºãæ¿¿ëýõ

òàëààð ÌÀÕÍ-ûí ïðîãðàììûí çîðèëò áîëîí ÁÍÌÀÓ-ûí ¿éëäâýðëýõ õ¿÷íèé

õºãæèë, áàéðøëûí àñóóäëààð õèéñýí ýðäýì øèíæèëãýýíèé áàãà õóðëûí çºâëºìæèéã

õýðýãæ¿¿ëýõýä Øèíæëýõ óõààíû àêàäåìè, ò¿¿íèé çàðèì õ¿ðýýëýíã ºðãºòãºæ,

ìàòåðèàë-òåõíèêèéí áààçûã íü áýõæ¿¿ëýõ ÿâäàë øààðäàãäàæ áàéãààã õàðãàëçàí,

ÁÍÌÀÓ-ûí Ñàéä íàðûí Ǻâëºëººñ ÒÎÃÒÎÎÕ íü;

1. ÁÍÌÀÓ-ûí Øèíæëýõ óõààíû àêàäåìè (í. Øèðýíäýâ)-ä çºâøººðºõ íü:

à) óëñ àðäûí àæ àõóéí õºãæëèéí õýòèéí òºëºâèéã áîëîâñðóóëàõ

àñóóäàëòàé óÿëäóóëæ, 1974—1975 îíä îäîîãèéí îðîí òîî, öàëèíãèéí ôîíäûã

íýìýãä¿¿ëýõã¿éãýýð ôèçèê-ìàòåìàòèêèéí õ¿ðýýëýíã ôèçèê òåõèèêèéí õ¿ðýýëýí,

ìàòåìàòèêèéí õ¿ðýýëýí, ìºí áèîëîãèéí õ¿ðýýëýíã óðãàìàë, àìüòàí ñóäëàëûí

õ¿ðýýëýí, ñîðèëûí áèîëîãèéí õ¿ðýýëýí áîëãîí òóñ òóñ ººð÷ëºí çîõèîí áàéãóóëàõ;

2. Öýâäýã ñóäëàëûí ëàáîðàòîðè, ëàíäøàôòûí ãåîôèçèê-ãåîõèìèéí ëàáîðàòîðè,

ýêîôèçèîëîãèéí

íýãäñýí ëàáîðàòîðè, ìèêðîáèîëîãèéí ëàáîðàòîðè, ìåòàëë ñóäëàëûí

ëàáîðàòîðè, îíîëûí ôèçèêèéí ëàáîðàòîðè, ãàçàð õºäëºëèéã ñóäëàõ 5 ñòàíö,

ñîöèîëîãèéí ëàáîðàòîðè áàéãóóëàõ øààðäëàãàòàéã õàðãàëçàí, ýäãýýð ëàáîðàòîðè,

ñòàíö áàéãóóëàõàä ÝÇÕÒÇ-èéí ãèø¿¿í îðíû òóñëàìæ äýìæëýã àâàõ àñóóäàë

áîëîâñðóóëæ òàâèõûã Øèíæëýõ óõààí-òåõíèêèéí óëñûí õîðîî (í. Äàø)-ä

äààëãàñóãàé.

3. Øèíæëýõ óõààíû àêàäåìèéí õýâëýõ ¿éëäâýðò ãàäààä õýëíèé áîëîí íàðèéí

ìýðãýæëèéí íîì çîõèîë õýâëýõ øààðäëàãà ºñ÷ áàéãààã õàðãàëçàí, îëîí õýëíèé

¿ñãèéí òýìäýãò, ãàëèã, øààðäàãäàõ áàãàæ, òºõººðºìæ, ñýëáýã õýðýãñýë, ìýðãýæëèéí

áîëîâñîí õ¿÷íýýð õàíãàõ àðãà õýìæýý àâàõûã Ñî¸ëûí ÿàì (í. Ëóâñàíâàíäàí)-ä

äààëãàñóãàé.

111


ÕÎËÁÎÃÄÎÕ ÇÎÕÈÎË ÁÀ ÌÀÒÅÐÈÀËÓÓÄ

1. Ê. Ìàðêñ è Ô. Ýíãåëüñ ñî÷ ò. 23

2. Ê. Ìàðêñ è Ô. Ýíãåëüñ. ñî÷. Ò. 25

3. Â.È.Ëåíèí. Çîõèîëóóä Ò-33. ÓÁ. 1967.

4. X.×îéáàëñàí. Èëòãýë áà ¿ã¿¿ëë¿¿ä III áîòü. ÓÁ, 1953

5. Þ. Öýäýíáàë. Èëòãýë, ºã¿¿ëýë, õýëñýí ¿ã. III áîòü ÓÁ. 1967.

6. Ë. È. Áðåæíåâýýñ ÌÀÕÍ-ûí Ø èõ õóðàë áà ÁÍÌÀÓ-ûã òóíõàãëàñíû 50

æèëèéí îéä çîðèóëñàí ÌÀÕÍ-ûí Òºâ Õîðîî, ÁÍÌÀÓ-ûí Àðäûí Èõ Õóðëûí

õàìòàðñàí áàÿðûí õóðàë äýýð õýëñýí ¿ã. «Ñîöèàëèçì, íàéðàìäàë, ýíõ òàéâíû

çàìààð» ýìõòãýë. ÓÁ. 1977.

7. Ë. È. Áðåæíåâ. Ëåíèíñêèì êóðñîì. Ò—5. Ðå÷ü è ñòàòüè

8. ÌÀÕÍ-ûí ïðîãðàìì ÓÁ. 1966.

9. ÌÀÕÍ-ûí XIY. Õ¯, XYI, Õ¯Ï, èõ õóðëóóäûí òàéëàí èëòãýë¿¿ä.

10. ÁÍÌÀÓ-ûí ØÓÀ-èéí Òýðã¿¿ëýã÷äèéí ãàçðûí àðõèâûí ìàòåðèàëóóä.

11. Ñîâåòñêî-Ìîíãîëüñêèå îòíîøåíèÿ, ñáîðíèê äîêóìåíòîâ.

12. Îáùåñòâåííûå íàóêè â ÌÍÐ, Ì. 1977 ã.

13. ÁÍÌÀÓ-ûí õóóëü ä¿ðýì, òîãòîîëûí ýìõòãýë. ÓÁ. 1947

14. ÌÀÕÍ-ûí Òºâ Õîðîî, ÁÍÌÀÓ-ûí Ñàéä íàðûí Ǻâëºëèéí òîãòîîë.1962 îíû

3-ð ñàðûí 9. ¹ 99/116.

15. ÁÍÌÀÓ-ûí Ñàéä íàðûí Ǻâëºëèéí òîãòîîë. 1974 îí. ¹ 230.

16. ÁÍÌÀÓ-ûí Ñàéä íàðûí Ǻâëºëèéí òîãòîîë. 1975 îí ¹ 175.

17. ÁÍÌÀÓ-ûí Øèíæëýõ óõààíû Àêàäåìèéí ä¿ðì¿¿ä. 1961 îí, 1974 îí.

18. «¯íýí» ñîíèí. 1961 îíû 5-ð ñàðûí 17. 1961 îíû 5-ð ñàðûí 23, 1961 îíû 5-ð

ñàðûí 25, 1971 íû 11-ð ñàðûí 19-íû äóãààðóóä.

19. Ñîâðåìåííàÿ Ìîíãîëèÿ 1940 ã. ¹ 1-2.

20. ØÓÀ-èéí ìýäýý ñýòã¿¿ë. 1961 îí ¹ 1, 1966 îí ¹ 2. 1971 îí ¹ 2, 1979 îí ¹ 2

21. Ïðîáëåìû äåÿòåëûíîñòè ó÷åíîãî è íàó÷íûõ êîëëåêòèâîâ. Âûïóñê VII

(ìàòåðèàëû Ø âñåñîþçíîé êîíôåðåíöèè) Ì. Ë., 1979 ã. Îò÷¸òû è òðóäû

ñîâìåñòíûõ Ìîíãîëî-Ñîâåòñêèõ ãåîëîãî-ïàëåîíòîëîãè÷åñêîé, áîòàíèêîáèîëîãè÷åñêîé

è èñòîðèêî- êóëüòóðíîé ýêñïåäèöèé çà ïåðèîä ñ 1976 ïî 1980

ãîä.

22. Ñ.Ï.Òðàïåçíèêîâ. Èíòåëëåêòóàëüíûé ïîòåíöèàë êîììóíèçìà. Ìîñêâà 1976 ã.

23. Á.Øèðåíäûá. Îñíîâíûå èòîãè è ãëàâíûå çàäà÷è íàó÷íûõ èññëåäîâàíèé â

ÌÍÐ. ÓëàíÁàòîð. 1966 ã.

24. Îá èòîãàõ âûïîëíåíèÿ ïÿòèëåòíåãî ïëàíà íàó÷íî-èññëåäîâàòåëüñêîé ðàáîòû

çà 1966- 1970 ãã. è çàäà÷àõ èíñòèòóòîâ AH ÌÍÐ. Óëàí-Áàòîð 1971 ã.

25. Îá èòîãàõ íàó÷íûõ èññëåäîâàíèé àêàäåìèè íàóê ÌÍÐ çà ìèíóâøóþ

ïÿòèëåòêó è çàäà÷àõ íà ïåðèîä 1976-1980 ãã.

26. Á.Øèðåíäûá. AH ÑÑÑÐ Øòàá áîëüøîé àðìèè ñîâåòñêèõ ó÷åíûõ «Óíýí» (íà

ðóññêîì ÿçûêå) 4 àâãóñòà 1945 ãîäà.

27. Ìîíãîëüñêàÿ íàóêà ê ñâîåìó 50-ëåòèþ Óëàí-Áàòîð. 1971 ã.

28. Íåêîòîðîå âîïðîñû âçàèìîäåéñòâèÿ îáùåñòâà è íàóêè â MÍP. Óëàí-Áàòîð.

1976 ã.

29. Ëåíèíñêèå ïðèíöèïû îðãàíèçàöèîííîé ñòðóêòóðû ñîöèàëèñòè÷åñêîé

àêàäåìèè íàóê, ðàçâèòûå êîììóíèñòè÷åñêèìè è ðàáî÷èìè ïàðòèÿìè Óëàí-

Áàòîð. 1977 ã.

30. Øèíæëýõ óõààí ñóäëàëûí çàðèì ¿íäñýí àñóóäëóóä. Óëàí-Áàòîð. 1979 îí.

112


ÁÍÌÀÓ-ÛÍ ØÈÍÆËÝÕ ÓÕÀÀÍÛ ÀÊÀÄÅÌÈÀÑ 1961-1965 ÎÍÄ

ïÉÖÝÒÃÝÑÝÍ ÝÐÄÝÌ ØÈÍÆÈËÃÝÝÍÈÉ ÀÆËÛÍ Ä¯Í, 1966-1970

ÎÍÄ ÒÀÂÈÕ ÇÎÐÈËÒÛÍ ÒÓÕÀÉ *

1961-1965 îí áîë ÁÍÌÀÓ-ûí Øèíæëýõ Óxààíû Àêàäåìèéã áàéãóóëàí ò¿¿íèé

ýðäýì øèíæèëãýýíèé õ¿ðýýëýíã¿¿äèéã áîëîâñîí õ¿÷èí ëàáîðàòîðè, àæ àõóéí íýí

äàðóé õýðýãòýé áààçààð áýõæ¿¿ëýõ ¿å áàéëàà.

Ýíý 5 æèëä Ò¿¿õ, Õýë çîõèîë, Ìàë àæ àõóéí õ¿ðýýëýíã¿¿äèéã ºðãºòãºí çîõèîí

áàéãóóëæ, Àíàãààõ óõààíû õ¿ðýýëýí, Ýäèéí çàñãèéí õ¿ðýýëýí, ôèçèê-õèìèéí

õ¿ðýýëýíã¿¿äèéã 1961 îíä, Ãàçàð ç¿é-öýâäýã ñóäëàëûí õ¿ðýýëýíã 1962 îíä Óðãàìàë

ãàçàð òàðèàëàíãèéí õ¿ðýýëýíã 196Ç îíä, Áèîëîãèéí óõààíû õ¿ðýýëýíã 1965 îíä,

òóñ òóñ áàéãóóëààä óã õ¿ðýýëýíã¿¿äèéí òàñàã, ñåêòîðóóäàä ìýðýãæèëòýé áîëîâñîí

õ¿÷èíã¿¿äèéã ñîíãîí àâ÷, þóíû ºìíº õýðýãöýýòýé çàðèì áàãàæ òºõººðºì溺ð,

ëàáîðàòîðèóäûã òîíîãëîõ çýðýã àæëûã õèéæýý. Ýðäýì øèíæèëãýýíèé òºâ áîëîõ

Øèíæëýõ Óõààíû Àêàäåìèéã ìàíàé îðîíä áóé áîëãîñîí íü ºíãºðñºí 5 æèëèéí

òºëºâëºãººò àæëûí ãîë ¿ð ä¿íãèéí íýã þìàà.

Îäîî Øèíæëýõ Óõààíû Àêàäåìèéí á¿ðýëäýõ¿¿íä ýðäýì øèíæèëãýýíèé

òîìîîõîí õ¿ðýýëýí 9, ñòàíö 8, ìóçåé 3-ààñ ãàäíà îäîí îðíû ñóäëàëûí îðãèë, ýðäýì

øèíæèëãýýíèé óëñûí íîìûí ñàí òóñ òóñ àæèëëàæ áàéíà.

Ìàíàé íàì, çàñãààñ øèíæëýõ óõààíûã õºãæ¿¿ëýõ òàëààð òàâüæ áàéãàà áàéíãûí

àíõààðàë õàëàìæèéí íýã òîä æèøýý íü ýðäýì øèíæèëãýýíèé àæèë, ò¿¿íèé

ëàáîðàòîðè àæ àõóéí òºõººðºìæèíä ãàðãàæ áóé òºñºâ çàðäàë óëàì íýìýãäñýýð

áàéãàà ÿâäàë ìºí. Ýðäýì øèíýèëãýýíèé áàéãóóëëàãóóäûí ñàíõ¿¿æ¿¿ëýëò íü

Øèíæëýõ Óõààíû Àêàäåìè áàéãóóëàãäàæ áàéñàí 1961 îíûã 1965 îíòîé õàðüöóóëàõàä

äàðóé 36 õóâèàð ºññºí áºãººä ºíãºðñºí 5 æèëèéí õóãàöààíä óëñààñ ýðäýì

øèíæèëãýýíèé áàéãóóëëàãàä 51,3 ñàÿ òºãðºã ãàðãàñíààñ 13 ñàÿ íü æèíõýíý ýðäýì

øèíæèëãýýíèé çàðäàëä, ëàáîðàòîðè ñòàíöûí áàðèëãàä 618 ìÿíãàí òºãðºã òóñ òóñ

çàðöóóëàâ. Áàñ ãàçàð õºäëºëèéí 3 ñòàíöûã áàéãóóëæ, õèìè-ôèçèêèéí õ¿ðýýëýí ìàë

àæ àõóéí õ¿ðýýëýí áàéíà.

Ëàáîðàòîðè, ãåîìàãíèòíû ñòàíöûí çàðèì òºõººðºìæ, êîðîíîãðàôè, ðåôðàêòîð,

ãåíåðàòîðòîé õðîíîãðàôòàé áîëëîî. Õýýðèéí õàéãóóë øèíæèëãýýíèé àæèë, õºäºº

îðîí íóòãèéí ýðäýì øèíæèëãýýíèé áàéãóóëëàãóóäûí õýðýãöýýíèé àâòî ìàøèíû òîî

íýìýãäëýý.

Ýðäýì øèíæèëãýýíèé æèíõýíý àæèëòàí 1961 îíä 178 áàéñàí áîë 1965 îíä 353,

òóñëàõ àæèëòàí 1961 îíä 140 áàéñàí áîë 1965 îíä 210 õ¿ð÷ äàðóé 50 ãàðóé õóâèàð

ºñ÷ýý. Àêàäåìèéí øóãàìààð ãàäààä áà äîòîîäûí àñïèðàíòóðò áýëòãýæ áàéãàà

44 õ¿íèé 17 íü ôèçèê-õèìè, áèîëîãèéí øèíæëýõ óõààíààð 20 íü, õºäºº àæ àõóéí

øèíæëýõ óõààíààð òóñ òóñ àæèëëàæ áàéíà. Ìàíàé Àêàäåìèä õýòèéí òºëºâèéí

õóâüä èõ à÷ õîëáîãäîëòîé áºãººä äóòàãäàæ áàéãàà ÷óõàë ìýðãýæëèéí 108 õ¿íèéã

Àêàäåìèéí øóãàìààð ãàäààä, äîòîîäûí äýýä ñóðãóóëèóäàä ñóðãàæ áàéíà. ¯¿íä:

ôèçèê-òîîíû ìýðãýæëýýð 29, õèìèéí ìýðãýæëýýð 16, ãåîëîãè, ãàçàð ç¿éí ìýðãýæëýýð

18, áèîëîãèéí ìýðãýæëýýð 18 õ¿í òóñ òóñ ñóð÷ áàéíà.

Ñîöèàëèñò îðíóóäûí Àêàäåìèóäòàé îëîí òàëààð õàìòðàí àæèëëàæ áàéãàà

ÿâäàë íü òóñ îðîíä ýðäýì øèíæèëãýýíèé àæëûã ºðí¿¿ëýí, áîëîâñîí õ¿÷èí

ìýðãýæèëòí¿¿äèéí ìýðãýæëèéã äýýøë¿¿ëýõýä èõýýõýí äýìæëýã áîëæ áàéãàà þì.

ÁÍÌÀÓ-ûí Øèíæëýõ Óõààíû Àêàäåìè íü 1960 îíä Ǻâëºëò Õîëáîîò Óëñûí

Øèíæëýõ Óõààíû Àêàäåìè, 1961 îíä Ïîëüø, Óíãàð, 1962 îíä ×åõîñëîâàê, Áîëãàð,

1963 îíä ÁÍÀ Ãåðìàí áà Êóáûí Øèíæëýõ Óõààíû Àêàäåìèóäòàé òóñ òóñ õî¸ð òàëûí

* ØÓÀ-èéí á¿õ ãèø¿¿äèéí ×óóëãàíä òàâüñàí èëòãýë

113


õýëýëöýý õèéæ, ºíãºðñºí 5 æèëä íýëýýä òîîíû ýðäýìòýä ñîëèëöîæ, àðõåîëîãè,

óðãàìàë, ïàëåîíòîëîãèéí õàéãóóëü, ôîòîýìóëüñ, äýëõèéí õèéìýë äàãóóëûí

àæèãëàëò áîëîí ýäèéí çàñàã, Àãóó Èõ Îêòÿáðèéí õóâüñãàëûí íºëººíèé òóõàé çýðýã

àñóóäëóóäààð õàìòðàí àæèëëàñàí íü èõýýõýí àøèãòàé áîëñîí þì.

Ǻâëºëò Õîëáîîò Óëñûí íýëýýä ýðäýìòýä ìàíàé îðîíä èðæ õîíü, ¿õýð, ¿ð òàðèà,

íîãîîíû ¿ðæèë, ñåëåêöèéí àæèë, àíàãààõ óõààí, õèìè, àñòðîíîì çýðýã øèíæëýõ

óõààíû ñàëáàðóóäàä àæèëëàñàí íü ìàíàé ýðäýì øèíæèëãýýíèé àæèëòíóóäûí

ìýðãýæëèéã äýýøë¿¿ëæ, ýðäýì øèíæèëãýýíèé àæëûã çîõèîí áàéãóóëàõàä ¿ð ä¿íòýé

íºëºº ¿ç¿¿ëëýý. Ǻâëºëò Õîòáîîò Óëñûí Øèíæëýõ Óõààíû Àêàäåìè, ìàíàé ýðäýì

øèíæèëãýýíèé áîëîâñîí õ¿÷íèéã áýëòãýæ, òýäíèé ìýðãýæëèéã äýýøë¿¿ëýõ, çàðèì

÷óõàë àñóóäëààð ýðäýì øèíæèëãýýíèé àæèë ÿâóóëàõàä èõýýõýí äýìæëýã òóñëàìæèéã

áèäýíä ¿ç¿¿ëæ áàéíà.

Ò¿¿í÷ëýí àõ ä¿¿ ñîöèàëèñò îðíóóäûí Àêàäåìèóäààñ ìàíàé àêàäåìèä áàñ

òóñëàñàí þì. Æèøýý íü: Áîëãàðûí Øèíæëýõ Óõààíû Àêàäåìè öàõèëãààí-òîîíû

ìàøèí, Ïîëüøèéí Øèíæëýõ Óõààíû Àêàäåìè Ïàëåîíòëîãè áà ðàäèî òåõíèêèéí

ëàáîðàòîðèéí õýñýã òºðººõºìæ, Ðóìûíû Øèíæëýõ Óõààíû Àêàäåìè çàðèì ýä

õºðºíãèéí òóñëàìæ, Óíãàðûí Øèíæëýõ Óõààíû Àêàäåìè, àâèàí ç¿é ëàáîðàòîðèéí

òîíîãëîëûã òóñ òóñ áýëýãëýëýý.

ÁÍÌÀÓ-ûí Øèíæëýõ Óõààíû Àêàäåìè íü àõ ä¿¿ ñîöèàëèñò îðíóóäûí øèíæëýõ

óõààíû àêàäåìèóäòàé òàë á¿ðýýð õàìòðàí àæèëëàõûí çýðýãöýý, îëîí óëñûí ýðäýì

øèíæíëãýýíèé ÷óõàë apãa õýìæýýí¿¿äýä îðîëöîæ áàéíà.

ÁÍÌÀÓ-ûí Øèíæëýõ Óõààíû Àêàäåìèéí Òýðã¿¿ëýã÷äèéí òºëººëºã÷èä

1962, 1963, 1964, 1965 îíä ñîöèàëèñò îðíóóäûí Øèíæëýõ Óõààíû Àêàäåìèóäûí

çºâëºëãººí¿¿äýä îðîëöîæ õàìòûí àæèëëàãààíûõàà òóõàé èëòãýë òàéëàí òàâüñàí

áèëýý. Ìàíàé Øèíæëýõ Óõààíû Àêàäåìèéí òºëººëºã÷èä Ìîñêâàä 1961 îíä, Æåíåâò

1963 îíä, Äåëèä 196- îíä, Âåíà, Ìîñêâà áà Áóäàïåøòýä 1965 îíä áîëñîí îëîí óëñûí

áàãà áà èõ õóðëóóäàä îðîëöîæ, ýðäýì øèíæèëãýýíèé èëòãýë òàâüñàí.

114

ªÍêÐÑªÍ 5 ÆÈËÄ ßÂÓÓËÑÀÍ ÝÐÄÝÌ ØÈÍÆÈËÃÝÝÍÈÉ ÀÆËÛÍ

¯ÍÄÑÝÍ ¯Ð įÍ

ĺíãºæ äèññåðòàö õàìãààëñàí áóþó äýýä ñóðãóóëü òºãññºí òóðøëàãà äàäëàãààð

äóòìàã, ìýðãýæëèéí õ¿ì¿¿ñ ãîëäîí àæèëëàæ, ìàòåðèàë òåõíèêèéí áààçûã àëõàì

àëõàìààð áàéãóóëæ àæèëëàñàí íü ºíãºðñºí 5 æèëä ÿâóóëñàí ýðäýì øèíæèëãýýíèé

àæëûí íýã îíöëîã íü áàéëàà. Ýíý áàéäëûã õàðãàëçàí ºíãºðñºí 5 æèëèéí ýðäýì

øèíæèëãýýíèé àæëûí òºëºâëºãººã æèë, xaãac æèë, óëèðëààð õóâààðèëàí

áèåë¿¿ëýõèéí òºëºº çîõèîí áàéãóóëàëòûí íýëýýä àðãà õýìæýý àâ÷ ÿâóóëëàà. ¯¿íä:

þóíû ºìíº ýðäýì øèíæèëãýýíèé àæèëòíû õóâèéí òºëºâëºãººòýé áîëñîí. Áàñ

ò¿¿íèé áèåëýëòèéã øàëãàõ áà òàéëàãíàõ æóðàìòàé áîëãîæ õ¿ðýýëýíã¿¿äèéí ýðäýì

øèíæèëãýýíèé àæëûí ä¿íã óëèðàëä 1 óäàà, Òýðã¿¿ëýã÷äèéí õóðëààð, æèë, õàãàñ

æèëèéí òàéëàíã Àêàäåìèéí á¿õ ãèø¿¿äèéí ÷óóëãàíààð àâ÷ õýëýëöäýã æóðìûã

òîãòîîí áàðèìòëàæ èðëýý.

Ýðäýì øèíæèëãýýíèé àæëûã çîõëîí áàéãóóëæ áèåë¿¿ëýõýä õ¿ðýýëýíã¿¿äèéí

çàõèðãàà, íàì, îëîí ííéòèéí áàéãóóëëàã¿óä ÷óõàë ¿¿ðãèéã ã¿éöýòãýëýý. Ýíý

õóãàöààíä ýðäýì øèíæèëãýýíïé àæëûã çîõèîí áàéãóóëäàã õ¿ðýýëýíãèéí

çàõèðàë, òàñàã, ñåêòîð, ëàáîðàòîðèéí ýðõëýã÷ çýðýã óäèðäàõ õ¿ì¿¿ñ òºðæ, ýðäýì

øèíæèëãýýíèé áàéãóóëëàãóóäûã áýõæ¿¿ëýõýä íýëýýä äºõìèéã ¿ç¿¿ëñíèé ¿ð ä¿íä

ýðäýì øèíæèëãýýíèé òºëºâëºãººò 181 ñýäýâò àæëààñ 155 íü á¿ðýí ã¿éöýä, 9 àæèë

õàãàñ áèåëýãäëýý. ÿéöýòãýõ ýçýíã¿é, ìàòåðèàë ëàáîðàòîðèéí áààç áàéãààã¿é áóþó


áàñ õ¿íäòýé áóñ øàëòãààíààñ 17 ñýäýâ áèåëýãäñýíã¿é.

Ãýâ÷ òºëºâëºãººíººñ ãàäóóð 60 ãàðóé øèíý àñóóäëûã íýìýí ñóäëàæ

øèéäâýðëýñíýýð 200 ãàðóé ñýäýâò àæëûã ã¿éöýòãýæýý.

Äýýð äóðäñàí ñýäâ¿¿äýýð ýðäýì øèíæèëãýýíèé àæèë ÿâóóëñàíû ä¿íä

øèíæèëãýýíèé ãàíö ñýäýâ çîõèîë, áèåý äààñàí òîìõîí á¿òýýë 80 ãàðóé, òîâõèìîë,

ºã¿¿ëëýã 200 îð÷èì òóñ òóñ õýâëýãäñíýýñ ãàäíà ¿éëäâýðèéí õýðýãöýýíä øóóä

õîëáîîòîé 100 ãàðóé ñàíàë, çºâëºìæèéã áîëîâñðóóëàí ãàðãàæýý.

Íèéãìèéí óõààí, õºäºº àæ àõóéí óõààí áîëîí áàéãàëèéí óõààí çýðýã ãîë 3

÷èãëýëýýð õèéñýí òîìîîõîí ñóäàëãààíóóäûí òóõàé òîâ÷ äóðäúÿà.

I

Ò¯¯Õ, ÕÝË ÇÎÕÈÎË, ÝÄÈÉÍ ÇÀÑÃÈÉÍ Õ¯ÐÝÝËÝÍï¯ÄÝÝÑ

ïÉÖÝÒÃÝÑÝÍ ÍÈÉÃÌÈÉÍ ÓÕÀÀÍÛ Á¯ÒÝÝ˯¯ÄÈÉÍ

ÃÎË ¯Ð įÍÃÝÝÑ

Ò¿¿õèéí õ¿ðýýëýíãèéí àæëûí ãîë ¿ð ä¿í ãýâýë: «ÁÍÌÀÓ-ûí ò¿¿õèéí» 3

áîòèéí 30õ.õ. á¿õèé 1-ð áîòü õýâëýëä øèëæñýí. «ÁÍÌÀÓ-ûí ò¿¿õèéí» 2-ð áîòèéí

ýõèéã áè÷èæ äóóññàí. «ÁÍÌÀÓ-ûí ò¿¿õèéí» íýãýí áîòü çîõèîëûã íýìýí çàñâàðëàæ,

äàõèí õýâë¿¿ëæ áóé ÿâäàë ìºí. «Äýýðõ àæëûí ÿâöàíä òó¿õèéí ýðäýì øèíæèëãýýíèé

á¿òýýëèéí îíîë, øèíæèëãýýíèé õýìæýý íýëýýä äýýøèëæýý. ¯¿íýýñ ãàäíà

àðõåîëîãèéí õàéãóóëûí ¿íýò îëäâîð, øèíý òóëãóóð áè÷èã, áàðèìò ìàòåðèàë ñýëòèéã

¿íäýñëýí ã¿éöýòãýñýí ò¿¿õèéí íýãýí ñýäýâò òîìîîõîí çîõèîë 20 ãàðóé, áàñ ýðäýì

øèíæèëãýýíèé íýëýýä òîîíû á¿òýýë õýâëýãäýí ãàð÷ýý. Ýäãýýð á¿òýýëä ÷óõàë ä¿ãíýëò

õèéæ, çàðèì õóó÷èí áàðèìòëàëûã òîäðóóëààä, ìàíàé íàìààñ ýðñ áóðóóøààñàí,

íýãýí õ¿íèéã òàõèí ø¿òýõ ÿâäàë áîëîí ×èíãèñ õààí çýðýã õààä íî¸äûí ðîëèéã

¿íäýñíèé ¿çýë ð¿¿ õýëáèéëãýí ä¿ãíýñýí àëäàà äóòàãäëóóäûã çàëðóóëæ, ºíãºðñºí

¿åèéí Ìîíãîëûí ñî¸ëûí ºâ, ÁÍÌÀÓ-ûí ñî¸ëûí õóâüñãàëûí ãàéõàìøèãò àìæèëòûã

ìàðêñèñò ¸ñîîð ä¿ãíýæýý. Ìîíãîëûí àðä ò¿ìíèé óäèðäàã÷ Ä.Ñ¿õáààòàðûí õóâüñãàëò

¿éë àæèëëàãàà, àðäûí õóâüñãàë, ÁÍÌÀÓ-ûí êàïèòàëèñò áóñ õºãæëèéí çàì, ÁÍÌÀÓ

äàõü ñîöèàëèçìûí ÿëàëòûí òóõàé àñóóäëóóäûã îëîí óëñûí àæèë÷íû õºäºë㺺í,

òóõàéëáàë Ǻâëºëò-ìîíãîëûí õàðèëöààíû ò¿¿õòýé íÿãò õîëáîí áè÷ñýí çîõèîëóóä

÷óõàë à÷ õîëáîãäîëòîé áîëîõ íü ìýäýýæ õýðãýý.

ÁÍÌÀÓ-ûí Øèíæëýõ Óõààíû Àêàäåìèéí õýë, óòãà çîõèîëûí õ¿ðýýëýíãèéí

àæëûí òóõàé «ÌÀÕÍ-ûí Òºâ Õîðîîíû Óëñ Òºðèéí Òîâ÷îîíû 1963 îíû 6-ð ñàðûí 21-

íèé òîãòîîë íü õýë çîõèîëûí õ¿ðýýëýíãèéí ¿éë àæèëëàãààíä îíö à÷ õîëáîãäîëòîé

áîëñîí þìàà. Óã òîãòîîëä õóó÷èí óòãà çîõèîëûí äóðñãàëò áè÷ã¿¿äèéã áóðóó ¿íýëñýí

àëäààã çààæ, çàëð¿¿ëàõ òóõàé ìîíãîë õýëíèé øèíæëýë, óòãà çîõèîëûí ñóäëàëûí

òàëààð äàðóé øààðäàãäàæ áàéãàà ÷óõàë àñóóäëûã ñóäëàí øèíæëýõèéã õýë çîõèîëûí

õ¿ðýýëýíä ¿¿ðýã áîëãîñîí þì.

Õýë çîõèîëûí õ¿ðýýëýíãèéí õàìò îëîí, íàìûí áàéãóóëëàãà, Íàìûí Òºâ Õîðîîíû ýíý

òîãòîîëûí äàãóó àæëàà ýðñ ñàéæðóóëæ ÷àäñàí áàéíà. Ýíý 5 æèëä õýë-çîõèîëûí õ¿ðýýëýí

ìîíãîë õýëíèé ç¿é, ¿ãèéí ñàí, òîëü áè÷ãèéí ñóäëàë, íóòãèéí àÿëãóóíû ñóäëàëûí òàëààð

20 ãàðóé íýãýí ñýäýâò çîõèîëûã õýâëýí ãàðãàæýý. Òóñ õ¿ðýýëýíãýýñ á¿òýýí õýâë¿¿ëæ

áàéãàà 80 õýâëýëèéí õóóäàñ á¿õèé ìîíãîë õýëíèé òàéëáàð òîëü, 45 ìÿíãà ãàðóé ¿ãòýé

îðîñ-ìîíãîë òîëü, 27000 ¿ãòýé íýð òîìü¸îíû òîëü çýðýã íýëýýä á¿òýýë¿¿ä áàéíà.

¯¿íèé õàìò Ä.Íàöàãäîðæèéí àìüäðàë, óðàí á¿òýýë, îð÷èí ¿åèéí Ìîíãîëûí óòãà

çîõèîëûí ñàéí òàëûí áààòàð, ìîíãîë àðäûí àìàí çîõèîëûí òóõàé çýðýã Ìîíãîëûí

óòãà çîõèîëûí ò¿¿õèéí ñóäëàëààð ýðäýì øèíæèëãýýíèé á¿òýýë¿¿ä ãàð÷ýý.

Ýäèéí çàñãèéí õ¿ðýýëýí áààõàí õîæóó, ºíãºðñºí 5 æèëèéí 3 æèëä

115


áàéãóóëàãäñàí áºãººä îäîî õ¿ðòýë ã¿éöýä á¿ðýëäýæ ÷àäààã¿é ¿éëäâýðèéí ýäèéí

çàñãèéí òàëààð ñóäëàã÷ ìýðãýæèëòýí ¿ã¿é øààðäëàãàòàé áàéíà. Òóñ õ¿ðýýëýíãèéí

öººí òîîíû àæèëòàí íàð áîãèíîõîí õóãàöààíä ýðäýì øèíæèëãýýèèé áèåý äààñàí

10 ãàðóé á¿òýýë¿¿äèéã áè÷ñýíýýñ ãàäíà, àðäûí àæ àõóéí òºëºâëºëò, ýäèéí çàñãèéí

óäèðäëàãûã äýýøë¿¿ëýí ñàéæðóóëàõ òàëààð 20 ãàðóé òîìîîõîí àðãà õýìæýýã

áîëîâñðóóëàõàä îðîëöæýý.

պ人 àæ àõóéí íýãäëèéí õºäºëìºðèéí íýìýëò õºëñèéã íýâòð¿¿ëýõ òàëààð ýäèéí

çàñãèéí õ¿ðýýëýíãýýñ áîëîâñðóóëñàí ¿ëãýð÷èëñýí ä¿ðýì, ñàíàìæèéã MAXÍàìûí

Òºâ Õîðîî, ÁÍÌÀÓ-ûí Ñàéä íàðûí Ǻâëºë 1963 îíä àâ÷ õýëýëöýýä áàòëàñàí þì.

Áîëîâñðóóëñàí äýýðõ áàðèìò áè÷ã¿¿äýä ìàëûí àøèã øèì, õºäºº àæ àõóéí óðãàö,

õºäºëìºðèéí çàðöóóëàëòûã õýìíýõ, àæëûã ã¿éöýòãýõ õóãàöàà çýðãèéã õàðãàëçàí

íýìýëò õºëñèéã áîäîæ áàéõûí ÷óõëûã íîòëîí áîëîâñðóóëæýý.

«Õºäºº àæ àõóéí ãàçàð ýäýëáýðèéí ýäèéí çàñãèéí ¿íýëýëò», պ人 àæ àõóéí

íýãäëèéí õºäºëìºðèéí á¿òýýìæèéã òîîöîõ àðãà «ÁÍÌÀÓ-ûí õºäºº àæ àõóéí

íýãäëèéí õºäºëìºðèéí íººö, ò¿¿íèéã õýâèéí íºõöºëä àøèãëàõ íü» ãýäýã ñýäýâ á¿õèé

àæèë íü ýðäýì øèíæèëãýýíèé ïðàêòèêèéí íýëýýä ñîíèðõîëòîé àæëóóä áîëëîî.

ÁÍÌÀÓ-ûã 1965-1970 îíä ýð÷èì õ¿÷ýýð õàíãàõ áàëàíñûã çîõèîëöîõîä ýäèéí

çàñãèéí õ¿ðýýëýí áàñ îðîëöëîî.

Òóñ õ¿ðýýëýíãèéí õýñýã àæèëòàí Òýýâðèéí ÿàìíû ìýðýãæèëòýí íàðòàé õàìòðàí

àâòî òýýâðèéí òàðèôûí ñèñòåìèéã øèíýýð áîëîâñðóóëæ, ¿éëäâýðëýëä íýâòð¿¿ëýõýýð

1964 îíä áàòëóóëñàí íü àðäûí àæ àõóéä æèë á¿ð 35 ñàÿ òºãðºãèéí õýìíýãäýë ãàðãàõ

áîëîëöîîã íýýæ ºã뺺.

116

II

ժĪª ÀÆ ÀÕÓÉÍ ØÈÍÆËÝÕ ÓÕÀÀÍÛ ÒÀËÀÀÐ

ßÂÓÓËÑÀÍ ÀÆËÛÍ ÃÎË ¯Ð įÍÃÝÝÑ

Ìàë àæ àõóéí õ¿ðýýëýíãýýñ ÿâóóëñàí ñóäàëãààíû ä¿íãèéí äîòðîîñ çàðèìûã

äóðäâàë:

Õîíèíû àæ àõóéí òàëààð. Max íîîñíû ÷èãëýëèéí õàãàñ íàðèéí íîîñò, «Îðõîí»

õîíü 1961 îíä øèíý ¿¿ëäðèéí õîíü ãýæ áàòëàãäàæ àæëûã ã¿éöýòãýã÷äýä òºðèéí

øàãíàë õ¿ðòýýñýí áèëýý. Òýð öàãààñ õîéø ýíý ¿¿ëäðèéí õîíèíû òîî íü 1961 îíä 21000

áàéñàí áîë 1965 îíä 26000 òîëãîéä õ¿ð÷ ÷àíàð íü íèëýýä ñàéæèð÷ýý. Æèøýýëáýë:

Óã õîíèíû íîîñíû ãàðö ñ¿ðãèéí äóíäæààð 1961 îíä 2.72 êã áàéñàí áîë 1965 îíä 30

êã áîëîí íýìýãäñýíýýñ ãàäíà àìüäûí æèí ç¿ñíèé ¿ç¿¿ëýëòýä öààøäûí àøèãòàé

ººð÷ëºëò ãàð÷ýý.

1962 îíîîñ ýõëýí áàðóóí ìîíãîëûí íºõöºëä õàñàãèéí óóöàí ñ¿¿ëò õîíèéã

ñàðàäæèí ¿¿ëäýðòýé ýâöýëä¿¿ëñíèé ¿ð ä¿íä ýðëèéç õîíèíû àìüäûí æèí íü æèëèéí

òóðø áýë÷ýýðèéí íºõöºëä áàéãààä, ìºí íºõöºëä áàéäàã ìîíãîë õîíèíû àìüäûí

æèíãýýñ 5-10 êã-ààð äýýã¿¿ð áàéãààã ñ¿¿ëèéí 3 æèëèéí ñóäàëãàà õàðóóëæ áàéíà.

Ýðëèéç õîíü íü òýñâýð õàòóóæèë, áèå áÿëäðààðàà íóòãèéí óóöàí ñ¿¿ëò õîíèíîîñ

äóòàõã¿é áàéíà. Ýðëèéç ýì õîíèíîîñ 2,2 êã, îõèí òºëºãíººñ 1,6 êã, õóöíààñ 3 êã íîîñ

äóíäæààð àâ÷ áàéãàà íü çîõèõ íàñ õ¿éñíèé íóòãèéí ìîíãîë õîíèíûõîîñ ííëýýä èë¿¿

ñàéí ÷àíàðòàé áàéíà. Ýíý íü áàðóóí Ìîíãîëûí óóëàðõàã íºõäºëä ìàõ-ººõ-íîîñíû

÷èãëýëèéí àðâèí àøèã øèìò õîíèíû àæ àõóéã áóé áîëãîõ ñàéí ¿¿ñãýâýð ìºí.

Îðõîí-ìîíãîë ýì õîíèéã Öûãàé, ×àìààð õîíüòîé ýðëèéçæ¿¿ëæ øèð¿¿âòýð

íîîñòîé 10759 òîëãîé ýðëèéç õîíèéã Ãîâèéí íºõöºë äàõü ªìíºãîâü àéìãèéí «Òóÿà»

íýãäýëä áóé áîëãîâ. Ýíý ýðëèéç ñ¿ðãèéí íýã õîíèíîîñ àâäàã íîîñ íü äóíäæààð 1963

îíû áàéäëààð íóòãèéí ìîíãîë õîíèíîîñ àâäàã íîîñíîîñ 2 äàõèí èë¿¿ áàéíà, 1961


îíîîñ ýõëýí ãîâèéí íºõäºëä õóðãàíû àðüñíû ÷èãëýëèéí ñààðàë ç¿ñò êàðàêóëü õîíü

¿ðæ¿¿ëýõ àðãà áîëîâñðóóëàõ, ìîíãîë õàð áà ñààðàë ç¿ñò êàðàêóëü ýðëèéç õîíèíû

àøèã øèìèéã ñóäëàâ.

Îäîîãèéí áàéäëààð, çºâõºí ªìíºãîâü àéìãèéí Ìàíäàë-Îâîî ñóìàíä ýðëèéç ýì

õîíü, îõèí òºëºãèéí õàìò 5000 ãàðóé áàéíà, Ìîíãîë êàðàêóëü ýðëèéç õîíèíû òºëëºõ

÷àíàð íü äóíäæààð 100 ýì õîíèíîîñ 105-113 õóðãà, 1-2-ð ¿åèéí ýðëèéç õóðãàíû àðüñíû

÷àíàð íü èõýýõýí äýýã¿¿ð çýðýãò îðæ áàéíà.

Ìîíãîë ÿìààã Äîí õàâèéí óõíàòàé ýâöýëä¿¿ëñíèé ¿ð ä¿íä, ãóðâàí ¿åèéí ýðëèéç

ÿìààòàé áîëæýý. Èéì ýðëèéç ÿìàà 1964 îíä 17200, ò¿¿íýýñ òîõèðîìæòîé õýâøëèéí

ÿìàà 8000 òîëãîé õ¿ðñýí áàéâ. Ýäãýýð ÿìàà íü ìîíãîë ÿìààòàé àäèëõàí òýæýýë,

àð÷èëãàà, ìàëëàãààíû íºõöºëä áàéãàà þì. Íàñ ã¿éöñýí ýðëèéç ÿìààíû 95 õóâèàñ

íü 400-640ã, 60 õóâèàñ äýýø öýâýð íîîëóóð ºã÷ áàéãàà íü ìºí íàñíû ìîíãîë ÿìààíû

íîîëóóðààñ 2-3 äàõèí èõ áºãººä áàñ öýâðèéí õóâüä èë¿¿ þì.

¯õðèéã øèëýí ¿ðæ¿¿ëýõ àæëûí òàëààð. Ìàõ-ñ¿¿íèé ÷èãëýëèéí ¿õýð ñ¿ðýã

áèé áîëãîõ çîðèëãîîð Àðõàíãàé àéìãèéí Òºâøð¿¿ëýõèéí ñàíãèéí àæ àõóéä íóòãèéí

¿õðèéã Ñû÷¸â ¿¿ëäýðòýé ýðëèéçæ¿¿ëýõ àæèë ÿâóóëæ èðëýý. Áýë÷ýýðò ìàëëàæ áàéãàà

1-ð ¿åèéí ýðëèéç ¿íýýíèé ñààìûí æèëèéí äóíäàæ õýìæýý íü 1200-1500 ëèòð áîëñîí

íü ìîíãîë ¿íýýíèé ñààìûí äóíäæààñ 2 èë¿¿ äàõèí áîëæ, ñ¿¿ íü 4,4%-èéí òîñëîãòîé

áàéíà. Îäîî ýðëèéçýýñ ñàéæèðñàí 3000 ãàðóé òîëãîé ¿õýð á¿õèé ¿ðæëèéí áààç, øèëæ

ñîíãîñîí 365 ¿õýðòýé ¿ðæëèéí ôåðì áóé áîëñîí íü ýíý òàëààð ÿâóóëæ áàéãàà ¿ðæèë

ñåëåêöèéí àæëûã öààøèä ã¿íçãèéð¿¿ëýõ íºõöºë á¿ðýëäñýí ãýæ ¿çýæ áîëíî.

Íóòãèéí ìîíãîë ¿õýð, õàéíàãèéã Àëàòàó áóõààð ýðëèéçæ¿¿ëýõ àæëûã ÿâóóëæ

áàéãàà áºãººä ýíý çàìààð áóé áîëñîí ýðëèéç ¿õýð % ãàðóé òîëãîé áîëæýý. Ìîíãîë

¿õðèéí ìàõíû ãàðöûã íýìýãä¿¿ëýõ çîðèëãîîð ìºí òóãàëûã çîõèñòîéãîîð áîéæóóëàõ,

ìîíãîë ¿õðèéã îòîðîîð õàðèóëàõ àøèãòàé àðãûã áîëîâñðóóëñàí.

Ìàëûí àøèã øèìèéã àõèóëàõàä àìüòíû ãàðàëò áèî-èäýâõæ¿¿ëýã÷èéã õýðýãëýõ

íü èõýýõýí àøèã òóñòàé áîëæ, òºëèéí òîðíèëòûã 1 æèëä 1 -25%-èàð íýìýãä¿¿ëæ,

ò¿¿íèé ãàðç õîðîãäëûã 5-10 %-èàð áàãàñãàæ áàéíà. Áàñ õýýëòýé ã¿¿íèé öóñûã

õýðýãëýõ íü ìàëûí ñóâàéðàëòûã áàãàñãàæ, ò¿¿íèé õýýëòýõ ÷àäëûã îäîîãèéíõîîñ 30-

40%-èàð íýìýãä¿¿ëæ áàéíà. Ýíý íü 100 õýýëòýã÷ õîíü, ÿìààíààñ ãàðàõ òºëèéí òîîã

îäîîãèéíõîîñ 30-40 òîëãîéãîîð íýìýãä¿¿ëýõ áîëîëöîîòîéã xapóóëæ áàéíà.

Òýæýýëèéí áààçûã áýõæ¿¿ëýõ òàëààð çàðèì àæëûã õèéëýý. Ìàíàé îðíû îéò

õýýðèéí á¿ñèéí áàéãàëèéí áýë÷ýýð, õàäëàíã ñóóðèí áàëàñíû ¿ð ä¿íä, ìºí á¿ñèéí

áýë÷ýýðèéí ºâñ íîãîîíû ÷àíàðàà õàäãàëäàã õóâèéã òîäîðõîéëæ, ò¿¿íèé òýæýýëèéí

íººö õóðèìòëàõ ºâºîìºö õºäëºë ç¿é, õýýðèéí á¿ñèéí õàäëàíãèéí ãàðö, õóóðàé

ºâñíèé áàãöûã ñóäëàæ, äýýðõ ðàéîíä 170 ä¿ðñèéí óðãàìàë áàéãààã èëð¿¿ëæýý.

Èéìýðõ¿¿ àæèë çàðèìäàã öºëèéí á¿ñýíä ÿâàãäàæ, áýë÷ýýðèéí ypãàìàë çóí 100%

áàéäàã ãýæ ¿çýýä, ò¿¿íèé õàäãàëàëòûã ñóäëàæ, íàìàð ºâºë 50, õàâàð 20% áàéäàã ãýæ

òóñ òóñ òîäîðõîéëñîí íü õýðýãòýé ñóäàëãàà áîëæýý.

Ìàíàé ýðäýì øèíæèëãýýíèé àæèëòàí íàðààñ, òóñ îðíû ÿíç á¿ðèéí á¿ñýíä

òýæýýëèéí ýëäýâ óðãàìëûí íàéðëàãà, øèíãýö ÷àíàðûã ñóäëàõ òàëààð ÿâóóëñàí àæèë

øèíæëýõ óõààí-ïðàêòèêèéí ÷óõàë à÷ õîëáîãäîëòîé áîëîõ íü ìàðãààíã¿é.

Óðãàìàë òàðèàëàíãèéí õ¿ðýýëýíãèéí òóðøëàãûí òàëáàéä îëîí íàñò óðãàìëûã

òàðüæ óðãóóëàõ òàëààð õèéæ áàéãàà ñîðèëò íü ñîíèðõóóøòàé ç¿éëèéí íýã ìºí.

Åðõºã, ñîãîîáîð, ºëºíãº, ýðëèéç öàðãàñ çýðýã îëîí íàñò óðãàìëûí ¿ðèéã ºíãºðñºí

1965 îíä àíõ óäàà ãàðãàæ àâ÷ýý. Ò¿¿í÷èëýí áóóðöàãò óðãàìàë, íýã íàñò óðãàìàë

õýðýãëýæ, õàäëàí áýë÷ýýðèéí òàëáàéä óðãàìàë íýìýãä¿¿ëýõ òóðøëàãà õèéæ áàéíà.

Îéò õýýðèéí á¿ñýíä äàðøëàõ ýðäýíý øèø òàðüæ áîëîõ íü ïðàêòèê, çàðèì

òóðøëàãààð áàñ Õàëõ ãîëûí õàâü íóòàãò ¿ðëýõ ýðäýíý øèø ãàðãàæ áîëîõ íü

117


ñîðèëòîîð òóñ òóñ òîäîðñîí áèëýý. Íóòãèéí ñîðòûã òàðèìàë ñîðòòîé ýðëèéçæ¿¿ëæ,

ýðäýíý øèøèéí 5 òºðëèéí ýðëèéç ãàðãàæ, Ǻâëºëòèéí ýðäýíý øèøèéí ¿ð 4-èéã

íóòàãøóóëàõ àæèë ÿâóóëæ áàéíà. Íóòãèéí ò¿¿õèé ýäèéã àøèãëàæ ñàéí ÷àíàðûí

áàãñàðìàë, õîëèìîã òýæýýë ¿éëäâýðëýõàðãà, òåõíîëîãèéã áîëîâñðóóëñàí íü òèéì

òýæýýëèéã æèëä ¿éëäâýðèéí àðãààð 120000 íýãäýë ñàíãèéí àæ àõóéí õ¿÷ýýð 110000

òîííûã òóñ òóñ áýëòãýæ áîëîõûã õàðóóëæýý. Ýíý íü ìàõûí õîðîãäëûã áàãàñãàõàä

äºõºì áîëæ ºãºõ íü çàéëøã¿é.

Ìàíàé ýðäýì øéíæéëãýýíèé àæèëòàé íàðààñ òààíà õýð÷èõ ìàøèí ñàíàà÷èëæ

òºñººëñºí íü ïðàêòèêèéí à÷ õîëáîãäîëòîé þì. Òààíûí íýã êã ñîðñîíä òýæýýëèéí 1,2

íýãæ áàéäãààðàà èõýýõýí øèìòýé ópãàìàë þì. Ãîâèéí íàéìàí àéìãèéí 7-8 ñàÿ ìàë

á¿õèé 110 íýãäëèéí íóòàãò òààíà òàðõàí óðãàäàã ãýæ ìàíàé òýæýýëèéí ìýðýãæèëòýí

íàð òîãòîîæýý.

Òààíà ò¿¿æ õÿìäõàí ñîðñ õèéõ çîðèëãîîð æèëäýý 70-80 òîíí ñîðñ áýëòãýõ

÷àäàëòàé òààíà õýð÷èõ ìàøèíû çóðãèéã òºëºâëºí õèéëã¿¿ëæýý. Ãîâèéí íºõöºë

áàéäàëä óóë ìàøèíûã ñîðèí øàëãàðóóëñàíä, òýð íóòãèéí çàðèì àéìãèéí óäèðäàõ

àæèëòàí, ìýðãýæèëòýí íàð ñàéøààæýý. Óóë ìàøèíûã ãîâèéí àéìãóóäàä çîðèóëàí

þóíû ºìíº 16 øèðõýãèéã Àðä÷èëñàí Ãåðìàí Óëñàä õèéëãýõýýð çàõèàëàâ.

* * * * * * * * *

Ìàë ýìíýëãèéí ýðäýì øèíæèëãýýíèé àæèëòàí íàð ¿ð ä¿í á¿õèé õýä

õýäýí ñóäàëãàà õèéæýý. ÁÍÌÀ Óëñàä áîã ìàëûí õàëäâàðò ñîõîð äîãîë ºâ÷íèé

ýïèçîîòîëîãèéã ñóäàëæ, ò¿¿íòýé òýìöýõ àðãà õýìæýýã áîëîâñðóóëñàí ãýæ áîëíî.

Ìàë àæ àõóéä ñ¿ðõèé õîõèðîë ó÷ðóóëæ áóé ýíý ºâ÷èí ªìíºãîâèîñ áóñàä á¿õ àéìàãò

áàéãààã òîäðóóëæ, ºâ÷òýé ìàëûí àìüäûí æèí íü 22 õîíîãèéí äîòîð 10%-èàð áóóð÷,

ìºí ºâ÷èëñºí õýýëòýé ìàëûí 18% íü õýýë õàÿäàã áà ìýíä ¿ëäñýí ìàë íü òºëëºõ

÷àäâàðàà öààøäàà 10 ãàðóé õóâèàð àëäàæ, ºâ÷òýé ìàëûí èõýýõýí õóâü íü ¿õäýã

áîëîõûã òîãòîîæýý. Èéì ºâ÷òýé ìàëûã ïåíèöèëëèí, áèî-èäýâõæ¿¿ëýã÷, ò¿¿õèé

áèîìèöèíýýð ýì÷ëýõýä ñàéí ¿ð ä¿í ¿ç¿¿ëæ áàéãààã õàðóóëæýý. ÃÀ áà Ãß íóòãèéí

îìãîîñ áýëòãýñýí ãèäðîîêèñü âàêöèí íü ìàëûí áðóöåëë¸çûã ýìíýõýä 100 õóâèéí

èììóíèòåò ºã÷ áàéãààãààðàà õàìãèéí ñàéí áèî-áçëòãýìýë áîëîõ íü íîòëîãäæýý.

10 àéìàãò ÿâóóëñàí ñóäàëãààíû ¿íäñýí äýýð, ¿õðèéí áðóöåëë¸çûí

ýïèçîîòîëîãèéí ¿íäñýí àñóóäëûã òîäîðõîéëæ, ìºí ºâ÷èí àäóó òýìýýíä

õàëäâàðëàäãèéã áàðóóí 3 àéìãèéí áàéäëààð òîãòîîâ. Áðóöåëë¸çûí ýñðýã 19-ð

îìãèéí âàêöèíûã õýðýãëýõ íü ¿ð ä¿íòýé ãýæ òîãòîîæýý. Óóë âàêöèíûã õàëäâàðûí

ýõíèé ¿åä íü õýðýãëýâýë àøèãòàé ãýæ ¿çæýý. Ìàëûí áðóöåëë¸çòýé òýìöýõ çààâðûã

áîëîâñðóóëñíûã 1965 îíû 3-ð ñàðä Óëààíáààòàð õîòíîî áîëñîí ÝÇÕÒ Çºâëºëèéí

ãèø¿¿í îðíóóäûí òºëººëºã÷äèéí çºâëºëãººíººð ñàéøààæýý. Ìàëûí áðóöåëë¸çûí

òàëààð ÿâóóëñàí ñóäàëãààíû ä¿í íü çºâõºí ìàëä òºäèéã¿é, õ¿í àìä àþóëòàé ýíý

ºâ÷íèéã á¿ðìºñºí óñòãàõàä ¿íýò ìàòåðèàë áîëæ áàéíà.

Õîíü ÿìààíû øºâºã ÿð, òýìýýíèé èæ ñ¿ðüåý, àäóóíû ÿì, ìàëûí õ¿ðäýíäýõ,

áîã ìàëûí õàìóó çýðýã ºâ÷íèé òàëààð ñóäàëæ áàéãàà àæëàà óëàì ã¿íçãèéð¿¿ëýõ

øààðäëàãàòàé áîëæ áàéíà. Ìàëûí ýëäýâ ºâ÷íèé 130-ààä áàêòåðè õîðõîéã èëð¿¿ëñýí

áà ìºí áýë÷ýýðèéí óðãàìëûí äîòîð õîðòîé óðãàìàë 102 áàéíà ãýæ òóñ òóñ

òîäîðõîéëñíû äýýð ìºíõ õàðãàíà, çýýðãýíý, ëàíòàíç çýðýã 3 ä¿ðñèéí àëêîëîéöûí

óðãàìëûã áàñ øèíæèëæýý.

118

Óðãàìëûí ñóäëàëûí òàëààð

Õàëõ ãîëûí òóðøëàãà ñòàíö ¿ð òàðèàíû óðãàöûã íýìýãä¿¿ëýõ, ¿ðæèë øèëýëò,


ýýëæëýí òàðèàëàõ ñèñòåì, àãðîòåõíèêèéí çàðèì àñóóäëûã áîëîâñðóóëàõ òàëààð

íýëýýä àæëûã õèéæýý. ßëàíãóÿà çóñàõ áóóäàéí ëþòåñöåíñ-757/2, Ëþòåñöåíñ-747/3

ãýäýã øèíý ñîðòóóä ãàðãàñàí íü èõýýõýí èðýýä¿éòýé þì.

1966 îíä óëñûí ñîðò ñîðèëòûí ñàëáàðò ëþòåñöåíñ-764/1 ãýäýã ñîðòûã

ñîðèóëàõààð øèëæ¿¿ëíý. Ýäãýýð àæëûí ¿ð ä¿íãýýñ 1965 îíä îéò õýýðèéí á¿ñýíä

íóòàãøñàí çóñàõ áóóäàéí ñàððóáðà ñîðòûí ýë ¿ð 200 òîííûã Ñýëýíãý, Òºâ, Áóëãàí,

Àðõàíãàé, Óâñ àéìãèéí ñàíãèéí àæ àõóéíóóäàä íóòãèéí ñàéæðóóëñàí Íî¸ò ñîðòûí

àðâàéí 30 òîíí ¿ðèéã Áóëãàí àéìàãò, ìºí ïèâîíû ¿éëäâýðò òîõèðñîí àðâàéí íóòàíñ

ãýäýã ñîðòûí ¿ð 200 òîííûã, õóøóó áóäààíû ìóòèêà-832 ãýäýã øèíý ñîðòûí 50 òîíí

¿ðèéã Áóëãàí, Ñýëýíãý àéìãèéí ñàíãèéí àæ àõóéíóóä òóñ òóñ øèëæ¿¿ëæýý. Îðõîí

ñîðòûí ýëèò ¿ðèéã 1963 îíîîñ ýõëýí ¿éëäâýðëýí ãàðãàõ íºõöºë á¿ðýëäæýý.

Ãàçàð òàðèàëàíãèéí ¿éëäâýðëýëèéã õºãæ¿¿ëýõ çîðèëãîîð Õàëõ ãîëûí òóðøëàãà

ñòàíöûã 1960 îíä áàéãóóëñàí þì. Ýíý íóòãèéí íºõöºëä òóñ ñòàíöààñ çóñàõ áóóäàéí

ëþòåñöåíñ-758, ñàððóáðà, ìèëüòåðóì ñîðòûí áóóäàéíóóäûã íóòàãøóóëæ áàéíà.

Òàéëàíãèéí õóãàöààíä Õàëõ ãîëûí ñòàíä, áóóäàéí ¿ð 500 òîííûã ¿éëäâýðëýëä

øèëæ¿¿ëæ ãàçàð òàðèàëàíãèéí ÷èãëýëèéí ‘äàãóó ýðäýì øèíæèëãýýíèé àæëàà

óëàì ýð÷èìæ¿¿ëæ, øèíý ñîðòûí ýðëèéç ¿ð¿¿äèéã ãàðãàõààð çîðèí àæèëëàæ

áàéíà. Îéò õýýðèéí á¿ñíèé íºõöºëä õýðýãëýãäýõ óðèíøèò ýýëæëýí òàðèàëàõ

ñèñòåìèéã áîëîâñðóóëæ äóóñ÷ýý. Ýíý àæëûí ¿ð ä¿íã ñàÿõàí ñàíãèéí àæ àõóéíóóäûí

àãðîíîì÷äûí çºâëºëãººíººð õýëýëöýæ çàðèì íýãýí ñàíàëûã îðóóëàí ñàéøààæýý.

Óðãàìàë ãàçàð òàðèàëàíãèéí ýðäýì øèíæèëãýýíèé áàéãóóëëàãóóä, ôèçèê-õèìèéí

õ¿ðýýëýíòýé õàìòðàí îéò õýýðèéí áà äîðíîò ìîíãîëûí òàðèàëàí òàðüäàã ãàçðûí

õºðñíèé çàðèì àñóóäëûã ñóäëàõ àÿëàëûã ýõëýýä áàéíà.

Îéò õýýðèéí á¿ñíèé òàðèàëàíãèéí íóòãèéí õºðñ áîëîâñðóóëàõ àðãûã ñóäëàõ

àæëûã ¿íäñýíä íü äóóñãàæ, ñàÿõàí ñàíãèéí àæ àõóéí àãðîíîì÷äûí çºâëºëãººíººð

õýëýëä¿¿ëñíèéã ¿éëäâýðëýëä øèëæ¿¿ëýõ íü ç¿éòýé ãýæ ¿çæýý.

Õºðñíèé áè÷èë ìàõáîäèéã ñóäàëæ, õºðñíèé õóëøðàëòòàé òýìöýæ õºðñºíä

ìèíåðàë, îðãàíèê áîðäîî õýðýãëýõ àñóóäëûã ñóäëàõ àæëûã ýíý 5 æèëä ýõýëæýý.

Áàñ ¿ð òàðèàíû àãðîòåõíèêèéí íýëýýä àñóóäëûã ñóäëàæýý. Òåõíèêèéí çàðèì

óðãàìëûã òàðèõ òóðøëàãûã ÿâóóëæ, îéò õýýðèéí á¿ñýä ðûæèê, ãè÷, òîðãîí

îëñ, ìààëèãà, íàðàí öýöãèéí ò¿ðãýí áîëîâñîðäîã çàðèì ñîðò óðãàæ áîëîõûã

òîäðóóëæýý. Ýäíèé äîòðîîñ çóñàõ ðûæèêèéí èðêóòñêèé, ìåñòíûé, Íîâîñèáèðñêèé,

Øàðòàíäèíñêèé òîðãîí îëñíû òºð뺺ñ ãëóõîâñêàÿ ãè÷èéí òºð뺺ñ-Íåîñûïàíîëàÿñÿ

çýðýã ñîðòóóäûã ìàíàé íºõöºëä òàðüæ áîëîõûã øàëãàðóóëæ áàéíà. Íàðàíöýöýãèéí

ñîðòóóäààñ-Åíèñåé ñîðò óðãàæ ¿ð ºã÷ áàéíà ãýæ ¿çæýý.

̺í Õàëõ ãîëûí òóðøëàãà ñòàíöàä òåõíèêèéí óðãàìëûí çàðèì ä¿ðñ, ò¿¿íèé

äîòîð íàðàíöýöýã çýðýã òîñò óðãàìëûí ñîðòûã øàëãàðóóëæ áàéíà.

Óðãàìàë Ãàçàð Òàðèàëàíãèéí Õ¿ðýýëýí Ǻðºã áà ÷èõðèéí ìàíæèíã òàðèàëæ,

òóðøààä àãðîòåõíèêèéã íü áîëîâñðóóëæýý.

Óðãàìàë ãàçàð òàðèàëàíãèéí õ¿ðýýëýí, Õàëõ ãîë, Õîâä Øààìàð, ªìíºãîâèéí

òóðøëàãà ñòàíöóóä õ¿÷ õàâñðàí õ¿íñíèé íîãîîíû øèëýëò, ñîðò øàëãàðóóëàõ

òóðøëàãûã ÿâóóëæ, àãðîòåõíèêèéí çàðèì àñóóäëûã áîëîâñðóóëæ áàéíà.

̺í õ¿ðýýëýíãèéí õ¿íñíèé íîãîîíû ñåêòîð ñîðò ñîðèëòûã ÿâóóëñíû ¿ð ä¿íä,

áàéöààíû Þáèëåéíûé-29, Óëèàñòàé, Îïòèìóñ, Ñèíèé çýðýã àðâèí óðãàöòàé ñîðòóóä

øàëãàð÷, ýäãýýð ñîðò 1965 îíû ñîðò ñîðèëòîîð àìæèëòòàé ä¿í ¿ç¿¿ëýâ. ̺í

ñåêòîðîîñ øàëãàðóóëæ ãàðãàñàí áàéöààíû ýðò áîëîâñîðäîã 147 ¹ 1, äóíä áîëöòîé

Áåëîðóññêèé-85, îðîéõîí áîëîâñîðäîã Îñåííèé ãðèáîâñêèé-320 ãýäýã ñîðòóóä õýä

õýäýí ñàíãèéí àæ àõóéí íîãîîíû òàëáàéä ñàéí óðãàæ áàéíà.

Îéò õýýðèéí á¿ñèéí íºõöºëä ¿ðò ¿íäýñò óðãàìëûí çàðèì ñîðòûã óðãóóëàõ

119


òóðøëàãà ñàéí áîëæ, øàð ëóóâàíãèéí Øàíòàíêðàñíî-Ãðîçîâûé, ìºí ò¿¿í÷ëýí

òýæýýëèéí ìàíæèíãèéí Øâåäñêèé æåëòûé ãýäýã ñîðò øàëãàðàãäàæ áàéíà.

̺í Ñîíãèíû Ñòðóãóíîâñêèé, Áåññîíîâñêèé, Äàíèëîâñêèé, ñàðìèñíû íóòãèéí

óëààí ãýäýã ñîðòóóä òàðèàëàãäàæ ¿ð ä¿íãýý ºãºõ òºëºâòýé áàéíà.

Ìîíãîëûí õîéò õýñãèéí çàäãàé õºðñºíä öàìõàãò, ºðãºñò õýìõ, óëààí ëîîëèéí

ñîðòóóä ñîðèãäîí íóòàãøèæ, Àìãàëàí, Áîðíóóð, Áàò-ñ¿ìáýðèéí àæ àõóéíóóäàä

øèëæ¿¿ëýí òàðèàëóóëæ áàéíà. Óðãàìàë õàìãààëëûí òàëààð Óðãàìàë-Ãàçàð

òàðèàëàíãèéí õ¿ðýýëýí, Áèîëîãèéí õ¿ðýýëýí òóðøëàãà øèíæèëãýýíèé ñòàíöóóä

ºíãºðñºí 5 æèëä ýðäýì øèíæèëãýýíèé àæëûã õèéæ ýõëýëýý.

Ìàíàé ãàçàð òàðèàëàíãèéí ãîë íóòàã áîëîõ Îðõîí, Ñýëýíãèéí ñàâ ãàçðûí óðãàìëûí

ºâ÷èíã ñóäàëæ, çýðëýã, òàðèìàë óðãàìëûí 200 ãàðóé ç¿éëèéí ºâ÷èíã èëð¿¿ëñíèé äîòîð,

102 ç¿éë íü òàðèìàë óðãàìëûí ºâ÷èí ãýæ òîäîðõîéëîãäæýý. ¯¿íèé 82 íü 캺ãºíöºð,

13 íü áàêòåðèéí, 13 íü âèðóñíèé, 3 íü õàëäâàðò áèø ºâ÷èí áîëíî. Òàðèìàë óðãàìàëä

ýíý ºâ÷èíã òóðøèæ ¿çýõýä ¿ð òàðèàíä 34, òºìñºíä 10, õ¿íñíèé íîãîîíä 39, òýæýýëèéí

óðãàìàëä 13, òåõíèêèéí óðãàìàëä 3, ¿ð æèìñýíä 3 ç¿éë èëýð÷ áàéâ.

Õàðóó ºâ÷íèé 17 ç¿éë, çýâèéí 캺ãºíöðèéí 58 ç¿éë òîäîðõîéëîãäñîíû 5

íü îãò øèíý ç¿éë áàéëàà. Äýýð äóðäñàí ºâ÷í¿¿äòýé òýìöýõ çàðèì àðãà õýìæýý

áîëîâñðóóëàãäæýý. Ãðàíàçîí áóþó ìåðêóðàíûã 50%-èàð áîäîæ íóòãèéí ãàðàëòàé

ýðäýñ áîäèñòîé õîëüæ ¿ðèéã õîðäóóëàõàä ñàéí ä¿í ¿ç¿¿ëñíèéã ¿éëäâýðëýëèéí

òóðøëàãààð íîòëîæýý. Äýýðõ õî¸ð ãîëûí ñàâ ãàçàð 55 ç¿éëèéí íýã íàñò, 113

ç¿éëèéí îëîí íàñò áóðòàã óðãàìàë, 3 ç¿éëèéí õîðèî öýýðòýé áóðòàã óðãàìëûã

òóñ òóñ èëð¿¿ëñýí áºãººä, ýäíèé áèîëîãèéí îíöëîãèéã òîäîðõîéëæ áóé íü áóðòàã

óðãàìàëòàé òýìäýõ ñèñòåìèéã áîëîâñðóóëàõàä ¿íäýñ íü áîëæ ºãºõ ¸ñòîé.

Õºðñíèé ýâäðýë ãýìòýëòýé òýìöýõ, îéã ñýðãýýõ, õîò òîñãîíûã öýöýðëýãæ¿¿ëýõ

çîðèëãîîð óðãàìàë ãàçàð òàðèàëàíãèéí õ¿ðýýëýí, Õàëõ ãîë, Õîâä. ªìíºãîâèéí

ñòàíöóóä, ìºí Áèîëîãèéí õ¿ðýýëýíãèéí Áîòàíèêèéí ñåêòîðóóäààñ ýíý 5 æèëä îéí

çóðâàñ áèé áîëãîõ àæëûã ýõýëæýý.

Áèîëîãèéí õ¿ðýýëýí øàð õóàéñ, õàéëààñ, áóéëèñ, ìîíñ, ã¿éëñ çýðýã 20 ä¿ðñèéí

600 øèðõýã ìîä áóò á¿õèé Áîòàíèêèéí öýöýðëýãèéã Óëààíáààòàðò áàéãóóëæ,

Ìîäëîã, áóòëàãèéã õºðºâæ¿¿ëýí óðãóóëàõ àðãà áà õîòûí íºõöºëä óëèàñûã óðãóóëàõ

ñòàíäàðòûã áîëîâñðóóëëàà.

Óðãàìàë ãàçàð òàðèàëàíãèéí õ¿ðýýëýí ªâºðõàíãàéí îéí àæ àõóéí 4000 øèðõýã

óëèàñíû ìº÷èð øèëæ¿¿ëæ òàðèàëóóëàõààð ºãñºí íü ñàéí ¿ð ä¿í ºã÷ áàéãàà òóõàé îéí

àæ àõóéí äàðãà Ãàíáîëä àëáàí ¸ñîîð ìýäýýëýâ.

Ñàëõèíû ýëýãäëýýñ õàìãààëàõ îéí çóðâàñûã ààæìààð áàéãóóëàõàä çîðèóëàí

Õîâäûí òóðøëàãà ñòàíö áàðóóí àéìãóóäàä æèë á¿ð óëèàñíû ñóóëãàö 60000 øèðõýãèéã

1966 îíîîñ ýõëýí ºã÷ ÷àäàõ áîëæýý. ̺í ýíý çîðèëãîîð Õàëõ ãîëûí òóðøëàãà ñòàíö

Äîðíîä, Ñ¿õáààò, Õýíòèé àéìãóóäûí ñàíãèéí àæ àõóéíóóäàä 150-200 ìÿíãàí øèðõýã

ìº÷èð ºã÷ ÷àäàõ áîëæýý. Èéì çºâëºë㺺íèéã çàðèìäàã öºëèéí àéìãóóäàä ºã÷ áàéíà.

Çàðèìàã öºëèéí á¿ñèéí õîò ñóóðèí ãàçðûã îéæóóëàõ áîëîìæèéã ñóäëàõ

çîðèëãîîð õàéëààñ çýðýã ìîäûã ¿ðýýð íü òàðèàëàõ òóðøëàã õèéñýí íü àìæèëòòàé

áîëæýý. Õàéëààñûã èíãýæ ¿ðýýð íü òàðèàëàõ àãðîòåõíèêèéí çºâëºë㺺ã áè÷èæ á¿õ

àéìàãò æèëèéí ºìíº ÿâóóëæýý.

Ãîâü íóòàãò çàãèéã ò¿ëøèíä èõ õýìæýýãýýð õýðýãëýæ ò¿¿íèé íººöèéã áàãàñãàæ

áàéãàà òóë ò¿¿íèéã ãîâèéí çàðèìäàã öºëèéí áàÿí á¿ðä¿¿äýä ñýðãýýí ¿ðæ¿¿ëýõ íü èõ

à÷ õîëáîãäîëòîé áîëæ áàéíà Çàãèéã ¿ðýýð íü òàðüæ á¿ðýí áîëîõ òýð ìîäûã ºâ÷èí

õîðòíîîñ õàìãààëàõ çàð÷ìûã ñóäëàí ýõýëæýý.

Æèìñ-æèìñãýíèé òàëààð ÿâóóëñàí àæèë. ªíãºðñºí 5 æèëä Øààìàðûí æèìñæèìñãýíèé

ñòàíöàä ýðäýì øèíæèëãýýíèé àæëûã íýëýýä ºðãºæ¿¿ëýí ã¿íçãèéð¿¿ëæýý.

120


Óã àæëûã 1961 îíîîñ ýõëýí Õîâä àéìãèéí Áóëãàíû òóðøëàãà ñòàíöàä, 1962 îíîîñ

Õàëõûí ãîë äàõü æèìñ-æèìñãýíèé ýðäýì øèíæèëãýýíèé ñòàíöóóäàä ÿâóóëæ ýõýëëýý.

Øààìàðûí æèìñ-æèìñãýíèé ñòàíö àæëûíõàà ýõíèé ¿åèéã ºíãºðñºí æèë ä¿ãíýëýý.

Ýíý ñòàíöàä àëèìûí Áîðîâèíêà, Ïàïèðîâêà, Ñëàâÿíêà, Ðàíåòêà, Ïóðïóðîâàÿ,

Ñåÿíåö ïóäîâøàíà Ëàëåòèíî çýðýã 6 ñîðò, Ïðèìîðñêèé ÷åìïèîí, êîêîñ, Ðóáèí çýðýã

æèìñãýíèé 3 ñîðòûã øàëãàðóóëæ ìàíàé íºõöºëä óðãóóëæ áîëîõûã òîäîðõîéëëîî.

Øààìðûí ñòàíö ýíý æèìñ¿¿äèéã îéò õýýðèéí á¿ñýíä äàãíàí òàðèàëàõ àãðîòåõíèêèéã

áîëîâñðóóëæ, ò¿¿íèé ¿íäñýí äýýð óã æèìñ¿¿äèéã 9 ñàíãèéí àæ àõóé, õºäºº àæ àõóéí

4 íýãäýëä òàðèàëàõààð øèëæ¿¿ëæýý. ¯¿íýýñ 4 ñàíãèéí àæ àõóé àíõíûõàà ópraöûã

àâñàí áàéíà. Ìîíãîë-Áîëãàðûí ýðäýìòäèéí õàìòàðñàí àæëûí ¿ð ä¿íä ìàíàé îðîíä

æèìñíèé öýöýðëýã áàéãóóëæ áîëîõ 600 ãà òàëáàé á¿õèé íóòãèéã èëð¿¿ëýí ñóäàëñàí

¿¿íä: Ñýëýíãý àéìàãò 277, Õîâäîä 65, Áóëãàíä 55, Óâñàä 50, Õýíòèéä 50, Õºâñãºëä 45,

Äîðíîòîä 40, Òºâ àéìàãò 25, Ãîâü-àëòàéä 10 ãà ãàçàð æèìñíèé öýöýðëýã áàéãóóëæ

áîëîõûã òóñ òóñ òîãòîîæýý.

Õîâä àéìãèéí Áóëãàí ñóìûí ýðäýì øèíæèëãýýíèé òóðøëàãà ñòàíöàä ÿâóóëñàí

ýðäýì øèíæèëãýýíèé àæëûí ä¿íä, äàëàéí òºâøíººñ äýýø 1184 ìåòð ºíäºð Àëòàéí

öààä ãîâèéí çàðèìäàã öºëèéí íºõäºëä ðàíåòêà, äàâæàà àëèì, ÿñò æèìñíèé õýä õýäýí

ñîðòûã òàðüæ áîëîõûã òîäîðõîéëæýý.

Ò¿¿í÷ëýí Õàëõ ãîëûí íºõöºëä çàðèì æèìñíèé ñîðòûã ñîðèõ íóòàãøóóëàõ àæèë

àìæèëòòàé áîëæ áàéíà. ªíãºðñºí 5 æèëä çºãèé ¿ðæ¿¿ëýõ àæëûã çîõèîí áàéãóóëæ

àæèëëàñàí íü èðýýä¿éòýé áîëîõ íü áàòëàãäàæ, ìàíàé îðíû îéò õýýðèéí á¿ñèéí

íºõäºëä çºãèéã ìýíä ºâºëæ¿¿ëýõ àðãûã áîëîâñðóóëæýý.

Áèîëîãè, àíãàãààõ óõààí, ãàçàðç¿é, ôèçèê-õèìè çýðýã áàéãàëèéí óõààíû

õ¿ðýýëýíã¿¿äýýñ õèéæ ã¿éöýòãýñýí ýðäýì øèíæèëãýýíèé àæëûí çàðèì ¿ð

ä¿íãýýñ

Áèîëîãèéí õ¿ðýýëýí ººðèéí àæëûã óðãàìàë, àìüòíû àéìàã ò¿¿íèé àìüäðàëûí

ç¿é òîãòîîëûã ñóäëàõàä ÷èãë¿¿ëæýý. ¯¿íä: ìàíàé îðíû ¿ñëýã àíãèéí íººöèéã

ñóäàëñíû ¿ð ä¿íä, çóðãààí áàã, 20 ÿçãóóð 71 ç¿éëä õàìààðàõ ¿ñëýã àíãèéí àìüòíû

ñóäàëãààã ãàðãàæ, èõýýõýí ìàòåðèàë öóãëóóëæýý. Ìàíàé îðíû æèã¿¿ðòíèé ä¿ðñèéí

á¿ðýëäýõ¿¿íèéã òîäîðõîéëæ, 135 òºðºë 50 îâîã 22 áàãò õàìààðàõ 328 ç¿éëèéí øóâóó

áàéãààãèéí äîòîð 4 ç¿éëèéí øóâóóã àíõ óäàà á¿ðòãýæýý.

Áóéð íóóð, òóñ îðíû áóñàä íýëýýä íóóðûí çàãàñíû ä¿ðñèéí á¿ðýëäýõ¿¿íèéã

òîãòîîæ àãíóóðûí àøèã òóñûã èëýðõèéëýí ãàðãàæýý. ¯¿íèé õàìò 20 ãàðóé ìÿíãàí

ä¿ðñèéí øàâüæèéã òîäîðõîéëñîí áàéíà.

Óðãàìàë ñóäëàã÷èä áýë÷ýýðèéí çîíõèëîõ óðãàìëûí óðãàöûí ¿íäñýí ¿å øàòûã

òîãòîîæ, óðãàöûí óëèðëûí äýýä õýìæýý, áèîëîãèéí áóñàä îíöëîãóóäûã ñóäàëæýý.

Ò¿¿í÷èëýä ýìèéí çàðèì óðãàìàë òóõàéëáàë: òåðìîïñèñ ýôåðäà Ïðæåâàëüñêîãî,

òèìÿí ïîëçó÷èé çýðãèéí àëêàëîèë áà õîðäóóëàõ ÷àíàðûí õóâèéã òîãòîîæýý.

Àíàãààõ óõààíû õ¿ðýýëýíãèéí õàìò îëîí ç¿ðõ ñóäàñíû ºâ÷èí õ¿íèé áðóöåëë¸ç,

õ¿¿õäèéä êîëèýíòåðèò, ñ¿ðüåý, ºìºí ¿¿ çýðýã ºâ÷íèé çàðèì îíöëîãèéã ñóäàëæ,

ïðàêòèê ýìíýë ç¿éí óðüä÷èëñàí ä¿ãíýëò íàìæèéã ýì÷ëýí ñóâèëàõ ãàçðóóäàä ºã÷ýý.

Òóñ õ¿ðýýëýíãèéí ýðäýì øèíæèëãýýíèé àæèëòíóóäààñ õ¿í àì ç¿éí ñóäàëãààíû

òàëààð ÿâóóëñàí øèíæèëãýý íü óëñ àðäûí àæ àõóéä èõýýõýí òóñòàé ç¿éë áîëæýý.

Õ¿í àì ç¿éí ýíý ñóäàëãààíààñ ¿çýõýä, òóñ îðíû õ¿í àìûí äóíä íàñëàëòûí õýìæýý íü

ñ¿¿ëèéí 8 æèëä 7 íàñààð àõèñàí áà 1962-19 îíû ìýäýýãýýð ýð õ¿íèé äóíäàæ íàñëàëò

íü 62,23 æèë, ýìýãòýé õ¿íèéõ 64,31 æèë ãýæ ¿çñýí áàéíà.

121


Õ¿í àìûí îéðûí èðýýä¿éí ºñºëò áà ýìýãòýé÷¿¿ä íü íàñíûõàà çàðèì íýã ¿åä ºíºð

òºðºëòýé áàéäãèéã òîäîðõîéëæýý. Õºäºëìºð÷äèéí àðèóí öýâýð, ýð¿¿ë àõóéí çàðèì

àñóóäëûã ñóäàëæ ýõýëñíèé äîòîð õîò õºäººãèéí õ¿í àìûí õîîëíû áàéäëûã ñóäëàõ

àñóóäàë ÷óõàë cyypèéã ýçýëæ áàéíà.

Óðãàìàë, àìüòíû ãàðàëòàé ò¿¿õèé ýäýýð áýëòãýñýí øèëýíöýð áà àíèçàòðîí.

òåðïåíòèíû òîñ, ïàíêðåòèí, ýìèéí íýëýýä òºðëèéí áýëòãýëèéã àìüäðàëä

íýâòð¿¿ëæýý.

* * * * * * * * *

Ãàçàð ç¿éí õ¿ðýýëýíãèéí õàìò îëîí øèíý ìýäýý áàðèìòûã àøèãëàí ôèçèê

ãàçàð ç¿éí ñóäàëãààãàà ä¿ãíýí áîëîâñðóóëæ, òóñ îðíû ôèçèê ãàçàð ç¿éí ìóæëàë,

ãàäàðãûí øèíæ òºðõ, öàã óóð, óñ, õºðñ, óðãàìàë, àìüòíû àéìãèéã òîäîðõîéëñîí íýãýí

ñýäýâò á¿òýýëèéã õýâëýí øèëæ¿¿ëæýý. Ò¿¿í÷ëýí «Äîðíîä àéìãèéí ýäèéí çàñãèéí áà

ãàçàð ç¿éí òîäîðõîéëîëò» ãýäýã íýãýí ñýäýâò çîõèîë ìºí (ãàçàð ç¿éí àòëàñ) çýðãèéã

áîëîâñðóóëàí áýëòãýæýý. Óëààíáààòàð, Àëòàé, Õºâñãºë, Øàðûí ãîë çýðýã ãàçàðò îëîí

æèëèéí öýâäýã õºðñíèé òîéì÷èëñîí ñóäàëãààã õèéæýý.

̺íõ öýâäýã ñóäëàã÷äûí çºâëºìæ òºñëºëººð òóñ á¿ð 500 òîíí áàãòààìæ

á¿õèé ìºñºí çîîðü 3 áàðèãäæýý. Ìàõûã ãýìòýýõã¿é õàäãàëæ áàéõûí òóëä ìºñèéã

àøèãëàñàí íü øèâòýð (àììèàê) õýðýãëýñíýýñ õàìààã¿é õÿìä õÿëáàð áîëæ áàéãàà þì.

* * * * * * * * *

Ôèçèêèéí òàëààð ºíãºðñºí 5 æèëä ôîòîýìóëüñèéí áà ºðãºðãèéí àæèãëàëòûã

îëîí òàëûí áà õî¸ð òàëûí õàìòðàí àæèëëàõ ïðîãðàììààð Äóáíî õîò äàõü öºìèéí

èíñòèòóò, Ïóëêîâûí îäîí îðíû îðãèëòîé ¿ðãýëæëýí ÿâóóëæýý. Ãàçàð õºäëºëèéí

øèíý 3 æèæèã ñòàíö áàéãóóëñàíààð, ñóäàëãààíû õ¿ðýý íýëýýä ºðãºæèæ, îäîî

ìàíàé îðíû íóòàã äýâñãýðèéí 3,2 õóâüä íü ãàçàð õºäëºëèéí öýã¿¿äèéã òîãòîîæýý.

Íàðíû àæèãëàëò, äýëõèéí õèéìýë äàãóóëûã àæèãëàõ àæëóóäûã øèíýõýí áàãàæ

äóðàíãààð õèéäýã áîëëîî. I ôèçèê-õèìèéí õ¿ðýýëýíãýýñ ÁÍÌÀÓ-ûí ñîðîíçîí òîëáûã

òîäîðõîéëñîí õýâèéí ñîðîíçîí îðíû çóðãèéã ãàðãàæýý.

Òºìºðëºã ýäëýëèéã íèêåëüäýõ, õðîìäîõ, ãÿëàëçóóëàõ òåõíîëîãèéí çààâðûã

¿éëäâýðò íýâòð¿¿ëýí, äýýðõ ç¿éëèéã ¿éëäâýðëýäýã öåõ¿¿äèéã ºðãºòãºõºä øóóä

òóñàëæýý. Øèðýìíèé áè÷èë á¿òöèéã ñóäàëæ, òºìºð çàðèì ýäëýëèéí á¿òýýãäýõ¿¿íèé

ÿñ ÷àíàðûã äýýøë¿¿ëýõ áîëîìæ áóé áîëãîæýý.

¯ð òàðèà, õ¿íñíèé íîãîî, òàðèìàë áà æèìñ-æèìñãýíý, çàðèì âèòàìèíò óðãàìëûí

ãîë ¿ç¿¿ëýëòèéã õºðñ öàã óóð, õàäãàëàõ íºõöºëòýé õîëáîí õèìèéí òîäîðõîéëîëòûã

õèéæýý.

Ãóðâàí Òýñ íóóðûí äàâñíû õèìèéí íàéðëàãà, ãóðèìûã ñóäàëñíû ¿íäñýí äýýð,

øèíý òåõíîëîãèéã áîëîâñðóóëàí ¿éëäâýðò øèëæ¿¿ëýâ. Àðüñ øèðíèé ¿éëäâýðò

õýðýãëýãäýõ çàðèì èäýýëýõ ìàòåðèàëûã îðîí íóòãèéí ò¿¿õèé ýäýýð õèéõ áîëîìæèéã

ñóäàëæ, 60 ä¿ðñèéí èäýýëýõ áîäèñ á¿õèé óðãàìàë, 15 ä¿ðñèéí ýôèðèéí òîñ á¿õèé

óðãàìàëä çàäëàí øèíæèëãýý õèéñýí áàéíà. Ñàéí ÷àíàðûí ïèâèéã ¿éëäâýðëýõýä

íóòàíñ-47 ãýäýã àðâàé àøèãëàõ íü ç¿éòýéã çºâëºæýý. Ìàíàé ãåîëîã÷èä Õàíãàéí

íóðóóíû ñºíºñºí 18 ãàëò óóëûã ñóäàëæ, õºíãºí ÷óëóó, áºìáºã çýðýã ìàòåðèàëûã

áàðèëãàä ºðãºí õýðýãëýõ çºâëºìæèéã ãàðãàæýý. 1964 îíä ïåðëèòèéí õî¸ð îäûã

èëð¿¿ëýí ãàðãàñíû ¿íäñýí äýýð îäîî ïåðåëèòûí çàâîäûã áàðèõààð òºëºâëºãäæýý.

Ýðòíèé ãàëáûí çàðèì øèíý îëäâîðóóäûã èëð¿¿ëæ, óã ìàòåðèàëûã ñóäëàõ

ëàáîðàòîðèéí ¿¿ñãýâðèéã òàâüñàí áîëîâ÷ ãàäààä çàðèì ìàòåðèàë äóòàãäñàíààñ äýýðõ

ìàòåðèàëûã áîëîâñðóóëàõ àñóóäàë ñ¿ðõèé óäààøèð÷ áàéíà. Ýðäýì øèíæèëãýýíèé

àæëûí 5 æèëèéí òºëºâëºãººíèé áèåëýëòèéí ¿íäñýí ä¿íã¿¿ä òîâ÷äîî èéì áàéíà.

122


Áè èëòãýëèéíõýý ýõýíä àðäûí àæ àõóéí ñàëáàðóóäàä õîëáîãäîõ ýðäýì

øèíæèëãýýíèé ïðàêòèêèéí ñàíàë çºâëºìæ¿¿äèéí òóõàé òîâ÷ äóðäñàí áèëýý. Ýíý

ñàíàë çºâëºìæ íü õàâñðàëò èëòãýë¿¿äýä òîäîðõîé ãàðàõ ó÷èð, áè äàâõàðäóóëàõã¿éã

õè÷ýýæ ýäãýýð ñàíàë íü ýðäýì øèíæèëãýýíèé ¿íäýñ á¿õèé çºâëºìæ, çààâàð,

õÿëáàð÷èëñàí ºã¿¿ëýë, çàðèì òºñºë, íîðì õýìæýý, òåõíîëîãèéí çààâàð, ¿éëäâýðò

áèå÷ëýí íýâòð¿¿ëñýí ç¿éë çýðýã õýëáýðòýé á¿ãä 200 îð÷èì òîîíû ç¿éë áîëîõûã

çºâõºí òýìäýãëýå.

Ýðäýì øèíæèëãýýíèé áàéãóóëëàãà, ¿éëäâýðèéí áàéãóóëëàãóóäûí çàðèì õ¿ì¿¿ñ

òýð áîëãîí áèå áèåý õàðèëöàí îéëãîëöäîãã¿éí õàðãàéãààð ¿éëäâýðëýëä íýâòð¿¿ëýõ

äýýðõ ñàíàëóóä öºì öàã õóãàöààíäàà çºâëºìæ ¸ñîîð íýâòýð÷ ÷àääàãã¿éã òýìäýãëýõ íü

ç¿éòýé ãýæ ¿çíý.

Ñàÿõàí ìàíàé Øèíæëýõ Óõààíû Àêàäåìèéí õàðèóöëàãàòàé àæèëòíóóä ÌÀÕÍûí

Òºâ Õîðîîíû ¯çýë ñóðòëûí õýëòñèéí çàðèì íºõä¿¿äòýé õàìòðàí, äýýð äóðäñàí

çºâëºìæ ñàíàëóóä ¿éëäâýðò õýðõýí íýâòýð÷ áàéãààã 86 ç¿éëýýð øàëãàí ¿çýõýä 51 íü

¿éëäâýðò á¿ðýí íýâòýð÷ 20 ãàðóé íü õàãàñ íýâòýðñýí áàéëàà. Ýðäýì øèíæèëãýýíèé

çàðèì ñàíàë çºâëºìæèíä ó÷èð äóòàãäàëòàé ç¿éë ÷ áàéæ áîëîõ íü ìýäýýæèéí õýðýã.

Õýðâýý òèéì ÿâäàë òîõèîëäâîë àæ àõóéí áàéãóóëëàãûí õ¿ì¿¿ñ íèéòèéí àøèã òóñûí

òóëä ººðèéí ñàíàë çºâëºë㺺íèéã öàã òóõàéä íü ò¿ðãýí ºã÷ áàéõ íü òóí ÷ õýðýãòýé

þì.

Ýðäýì øèíæèëãýýíèé àæëûã çîõèöóóëàõ çºâëºëèéã Ñàéä íàðûí Ǻâëºëèéí

õàðüÿà áîëãîõ øèéäâýð ñàÿâòàð ãàðñàí áºãººä òýð çºâëºëèéí á¿ðýëäýõ¿¿íä òºðºë

á¿ðèéí áàéãóóëëàãóóäûí óäèðäàõ õ¿ì¿¿ñ îðñîí íü ýðäýì øèíæèëãýýíèé á¿òýýëèéã

¿éëäâýðò íýâòð¿¿ëýõ ÿâäëûã àìæèëòòàé áîëãîõîä äºõºì ¿ç¿¿ëýõ íü äàìæèãã¿é.

Øèíæëýõ óõààí áîë íèéãìèéí ìàòåðèàëëàã áàÿëãèéã áèé áîëãîõîä îðîëöîã÷ õ¿÷èí

ìºí ýíýõ¿¿ ç¿é òîãòîîëûã ìàíàé ýðäýì øèíæèëãýýíèé áàéãóóëëàãóóäàà𠺺ðèéí

îðíû íºõöºëä ã¿éöýòãýñýí º÷¿¿õýí ç¿éë¿¿ä ÷ ìºí íîòîëæ áàéíà.

Àâòî òýýâðèéí òàðèôûí øèíý ñèñòåìèéã íýâòð¿¿ëæ, àðäûí aæ àõóéä æèë á¿ð

35 ñàÿ òºãðºã õýìíýæ áàéãààã áè äýýð äóðäñàí. Òýãâýë øèíý òàðèôûí ñèñòåìèéã

õýðýãëýñíýýñ õîéø áàðàã æèë õàãàñ ºíãºðººä áàéíà. Òýãýõëýýð ýíý õóãàäààíä

àðäûí àæ àõóéä áàðàãöààëáàë 52,5 ñàÿ òºãðºã õýìíýãäñýí ãýæ ¿çýæ áîëìîîð áàéíà.

Ìºí ¿éëäâýðò øèíý ¿¿ëäðèéí «Îðõîí» õîíü, «Îðõîí» ñîðòûí øèíý áóóäàé, öýâäýã

ñóäëàã÷äûí òºñ뺺ð áàðüñàí ìºñºí çîîðèéí áàðèëãà. Ýðäýì øèíæèëãýýíèé

õýâëýãäñýí çîõèîëóóä (1136343 òºãðºã) çýðãýýñ 5 æèëä ãàð÷ áàéãàà öýâýð îðëîãî

íü 10 ñàÿ òºãðºã áîëæ áàéíà. Äýýð äóðäñàí çºâõºí ýíý 2 áàðèìòààñ ¿çýõýä ýäèéí

çàñàã÷äûí òîîöîí áîäîæ ãàðãàñíààð á¿õ îðëîãî íü 63 ñàÿ òºãðºã áîëæ áàéíà. Ýíý

íü ºíãºðñºí 5 æèëä öàëèí, çàõèðãàà àæ àõóé áà áóñàä çàðäëûã îðîëöóóëàí øèíæëýõ

óõààíä çàðöóóëñàí á¿õ ìºíãºí õºðºí㺺ñ 10,2 ñàÿ òºãðºãººð èë¿¿ áîëæ áàéíà ãýæ

¿çýæ áîëîõ þì.

Mºn çàðèì àæëûí ä¿í, ñàíàëóóä íü øóóä áèø çàìààð, óëñ îëîí ñàÿ òºãðºãèéí

îðëîãî îðóóëæ áàéãàà íü ìýäýýæèéí õýðýã þì.

Áèä ýðäýì øèíæèëãýýíèé áàéãóóëëàãûí ñóäàëãààíû ñýäâèéã ñîíãîí àâàõ àæëûã

æèë èðýõ òóòàì íàðèéñãàñààð áàéãàà áîëîâ÷ ÷óõàë áóñ àñóóäëààð á¿ð äýýð ¿åýñ ýõëýí

õèéæ áàéñàí çàíøèë áàñ ë á¿ðýí òóíãààãäàæ ã¿éöýýã¿é áàéãààã òýìäýãëýõ õýðýãòýé.

Òóñ Àêàäåìèéí òýðã¿¿ëýã÷äèéí ãàçàð, õ¿ðýýëýíã¿¿äèéí óäèðäëàãà ºíãºðñºí

îíû ñ¿¿ë÷ ýíý îíû ýõýýð, ýðäýì øèíæèëãýýíèé àæèëòàí íýã á¿ðèéí 5 æèëèéí

àæèëëàãààíû ä¿íòýé òàíèëöàí õýëýëöýæ, çàðèì ñóäàëãààíû ñýäâèéã õààæ, çàðèìûã

íü òîäîòãîõ àæëûã íýëýýä õèéëýý.

Ýðäýì øèíæèëãýýíèé àæëûí 5 æèëèéí òºëºâëºãººíèé ä¿íã ãàðãàõûí õàìò,

äàðààõü 5 æèëä òàâüæ áàéãàà çîðèëòûã áèä ÿðèëöàõ õýðýãòýé áàéíà.

123


1966-1970 îíä õèéõ ýðäýì øèíæèëãýýíèé àæëûí 5 æèëèéí

òºëºâëºãººíèé ãîë çîðèëòóóä

Òóñ àêàäåìèéí õàðüÿà ýðäýì øèíæèëãýýíèé ñàëáàð áàéãóóëëàãóóäûí ¿¿ñýí

áîéæñîí ÿâöààñ ¿çýõýä, íèéãìèéí óõààí, õºäºº àæ àõóé, áàéãàëèéí óõààí çýðýã 3 ãîë

÷èãëýëýýð ýðäýì øèíæèëãýýíèé àæëûã öààøèä ºðí¿¿ëæ ÿâóóëàõ íü á¿ð òîäîðõîé

áîëæ ºãºâ. Ýíý ãîë ÷èãëýëýýð ýðäýì øèíæèëãýýíèé àæëûã îéðûí èðýýä¿éä,

õºãæ¿¿ëýõ õýòèéí òºëºâëºãººã áèä áîëîâñðóóëæ áàéãàà áºãººä, îäîîãîîð äºíãºæ

ýõëýëòèéí òºäèé áàéãàà ôèçèê-õèìè, áèîëîãè, ãåîëîãèéí óõààíûã õºãæ¿¿ëýõýä

íýëýýä àíõààðëûã ç¿é ¸ñîîð òàâüæ áàéíà.

Õàðèí 1966-1970 îíä õèéõ ýðäýì øèíæèëãýýíèé àæëûí 5 æèëèéí òºëºâëºãººíä

áèä îéðûí èðýýä¿éí òîäîðõîé çîðèëòóóäûã îðóóëñàí áºãººä ýíý òºëºâëºãººã Óëñûí

Òºëºâëºãººíèé Êîìèññòîé íÿãò õîëáîîòîéãîîð áîëîâñðóóëñàí þì.

Óëñûí Òºëºâëºãººííé Êîìèññ, òóñ óëñûí óëñ àðäûí àæ àõóé, ñî¸ëûã õºãæ¿¿ëýõ

øííý 5 æèëèéí òºëºâëºãºº çîõèîõ àæèëä ýäèéí çàñàã, çîîòåõíèê, àãðîíîì. õèìè

áîëîí ìàíàé áóñàä ñàëáàðûí ãîëëîõ ýðäýì øííæèëãýýíèé àæèëòíóóäûã òàòàí

îðîëöóóëñíààð ýðäýì øííæèëãýýíèé òºëºâëºãººã óëñ àðäûí àæ àõóéí òºëºâëºãººòýé

óÿëäóóëàõàä èõ òóñòàé áîëñîí þì.

Øèíæëýõ Óõààíû Àêàäåìèéí Òýðã¿¿ëýã÷äèéì ãàçàð, õ¿ðýýëýíã¿¿äýýñ 1966-

1970 îíä ã¿éöýòãýõ ýðäýì øèíæèëãýýíèé àæëûí òºëºâëºãººíèé òºñëèéã ÌÀÕÍ-ûí

Òºâ Õîðîî, Çàñãèéí ãàçðûí çîõèõ õýëòñ¿¿ä, õîëáîãäîõ ßàì ãàçðóóäàä óðüä÷èëàí

òàíèëöóóëæ, èð¿¿ëñýí ñàíàëûã àíõààðàí, òºëºâëºãººí人 òóñãàñàí þì. Õàðèí óã

òºñëèéã ºíãºðñºí îíû 6-ð ñàðä պ人 Àæ Àõóéí ßàìàíä ÿâóóëñàí áîëîâ÷ ýíý òàëààð

ÿìàð íýãýí õàðèó õàðààõàí èðýýã¿é áàéíà.

Ýðäýì øèíæèëãýýíèé àæëûí îíäëîã, àðãà ç¿é òîãòöûí øààðäëàãààñ óëòàé

ñóäëóóëàõ àñóóäëûã áèä 5