WITH_1_2017_promo

www.zbiam.pl 

Rumunia 1941-1945 

1/2017 

Styczeń-Luty 

cena 14,99 zł (VAT 5%) 

INDEX 407739 

ISSN 2450-2480 

W NUMERZE: 

Czesi i Słowacy 

U boku Armii Czerwonej 

18 lipca 1941 r. Związek Sowiecki 

i Czechosłowacja podpisały porozumienie 

sojusznicze, a 8 grudnia 

1941 r. sowieci zaaprobowali 

utworzenie 1. Czechosłowackiego 

Samodzielnego Batalionu Polowego 

oraz jednej kompanii rezerwowej… 

Włoskie 

bombowce nurkujące 

Projekt SM.85 był jak na tamte czasy 

stosunkowo nowoczesny – jednomiejscowy, 

dwusilnikowy samolot z zakrytą 

kabiną i chowanym podwoziem. 

Ładunek bombowy umieszczono 

w kadłubie dla dalszej minimalizacji 

oporu czołowego… 

ISSN 2450-2480 Index 407739

Atrakcyjna cena, w tym dwa numery gratis! 

Pewność otrzymania każdego numeru w niezmiennej cenie 

Prenumeratę można zamówić na naszej 

stronie internetowej www.zbiam.pl 

lub wpłacając należność na konto bankowe 

nr 70 1240 6159 1111 0010 6393 2976 

E-wydania dostępne są 

na naszej stronie oraz 

w kioskach internetowych 

Wojsko i Technika: 

cena detaliczna 9,90 zł 

Prenumerata roczna: 97,00 zł 

Lotnictwo Aviation 

International: 



Wojsko i Technika Historia + numery specjalne: 

cena detaliczna 14,99 


Morze: 



Skontaktuj się z nami: office@zbiam.pl 

Zespół Badań i Analiz Militarnych Sp. z o.o. 

Biuro: ul. Bagatela 10/19 00-585 Warszawa

18 lipca 1941 r. Związek Sowiecki 

i Czechosłowacja podpisały porozumienie 

sojusznicze, a 8 grudnia 

1941 r. sowieci zaaprobowali 

utworzenie 1. Czechosłowackiego 

Samodzielnego Batalionu Polowego 

oraz jednej kompanii rezerwowej… 

Projekt SM.85 był jak na tamte czasy 

stosunkowo nowoczesny – jednomiejscowy, 

dwusilnikowy samolot z zakrytą 

kabiną i chowanym podwoziem. 

Ładunek bombowy umieszczono 

w kadłubie dla dalszej minimalizacji 

oporu czołowego… 

Vol. III, nr 1 (9) 

Styczeń-Luty 2017; Nr 1 

www.zbiam.pl 

Rumunia 1941-1945 


Styczeń-Luty 

cena 14,99 zł (VAT 5%) 

INDEX 407739 

ISSN 2450-2480 


W NUMERZE: 


U boku Armii Czerwonej 

Włoskie 

bombowce nurkujące 

ISSN 2450-2480 Index 407739 

Na okładce: samolot myśliwski IAR-80. 

Rys. Rafał Zalewski 

INDEX 407739 

ISSN 2450-2480 

Nakład: 14,5 tys. egz. 

Redaktor naczelny 

Jerzy Gruszczyński 

jerzy.gruszczynski@zbiam.pl 

Korekta 

Dorota Berdychowska 

Redakcja techniczna 

Dorota Berdychowska 

dorota.berdychowska@zbiam.pl 

Współpracownicy 

Władimir Bieszanow, Marius Emmerling, 

Michał Fiszer, Tomasz Grotnik, Wojciech Holicki, 

Andrzej Kiński, Leszek Molendowski, 

Tymoteusz Pawłowski, Tomasz Szlagor, Maciej Szopa 

Wydawca 

Zespół Badań i Analiz Militarnych Sp. z o.o. 

Ul. Anieli Krzywoń 2/155 

01-391 Warszawa 

office@zbiam.pl 

Biuro 

Ul. Bagatela 10/19 

00-585 Warszawa 

Dział reklamy i marketingu 

Anna Zakrzewska 

anna.zakrzewska@zbiam.pl 

Dystrybucja i prenumerata 

Elżbieta Karczewska 

elzbieta.karczewska@zbiam.pl 

Reklamacje 

office@zbiam.pl 

Prenumerata 

realizowana przez Ruch S.A: 

Zamówienia na prenumeratę w wersji 

papierowej i na e-wydania można składać 

bezpośrednio na stronie 

www.prenumerata.ruch.com.pl 

Ewentualne pytania prosimy kierować 

na adres e-mail: prenumerata@ruch.com.pl 

lub kontaktując się z Telefonicznym 

Biurem Obsługi Klienta pod numerem: 

801 800 803 lub 22 717 59 59 

– czynne w godzinach 7.00–18.00. 

Koszt połączenia wg taryfy operatora. 

Copyright by ZBiAM 2017 

All Rights Reserved. 

Wszelkie prawa zastrzeżone 

Przedruk, kopiowanie oraz powielanie na inne 

rodzaje mediów bez pisemnej zgody Wydawcy 

jest zabronione. Materiałów niezamówionych, 

nie zwracamy. Redakcja zastrzega sobie prawo 

dokonywania skrótów w tekstach, zmian tytułów 

i doboru ilustracji w materiałach niezamówionych. 

Opinie zawarte w artykułach są wyłącznie 

opiniami sygnowanych autorów. Redakcja nie ponosi 

odpowiedzialności za treść zamieszczonych 

ogłoszeń i reklam. Więcej informacji znajdziesz 

na naszej nowej stronie: 

www.zbiam.pl 

spis treści 

HISTORIA 

Tymoteusz Pawłowski 

Rumunia w latach 1941-1945 4 

BITWY I KAMPANIE 

Leszek Molendowski 

Do końca u boku Niemców. Armia węgierska w 1945 r. 18 


Władimir Bieszanow 

Armia Czerwona na Bałkanach 1944 (2) 34 

HISTORIA 

Maciej Szopa 

Czesi i Słowacy u boku Armii Czerwonej 46 

LOTNICTWO 

Dariusz Paduch 

Włoskie bombowce nurkujące (1) 58 


Michał Fiszer, Jerzy Gruszczyński 

Amerykańska 3. Armia: od Renu do Czech 66 

WOJNA W POWIETRZU 

Jacek Pukropp 

Zatrzymać Japończyków! Amerykańskie ciężkie bombowce 

w początkowym okresie wojny na Dalekim Wschodzie (2) 78 

RECENZJE 

Adam Bolesta 

Stracone szanse WRZEŚNIA’39. Polemika autorska 94 

3

Tymoteusz Pawłowski 

Rumunia w latach 1941-1945 

W przededniu II wojny światowej Polska 

miała 35,5 mln mieszkańców, a Rumunia 

– niemal 20 milionów. Polska stanęła 

do walki i nie wygrała jej, w związku 

z czym jej straty były poważne: liczy 

dzisiaj 38,5 mln obywateli – raptem 

o 3 mln więcej niż w 1939 r. Rumunia 

nie zdecydowała się na podjęcie walki 

„z góry skazanej na niepowodzenie”; 

starała się manewrować pomiędzy 

mocarstwami, kilkakrotnie zmieniała sojusze. 

Liczy dziś 19,5 mln mieszkańców. 

Wciąż pół miliona mniej niż w 1939 r.... 

Co poszło nie tak? 

Przez większą część lat 30. XX w. władzę dyktatorską 

w Rumunii sprawował król Karol II, niestety 

jednak sprawy obronności i gospodarki nie leżały 

w kręgu jego zainteresowań. Królestwo Rumunii czuło 

się bezpieczne dzięki układowi sojuszy, więc armia 

dbała przede wszystkim o bezpieczeństwo wewnętrzne. 

Stosunki wewnątrz kraju bardzo się komplikowały 

– nie tylko ze względu na liczną mniejszość węgierską, 

ale również na brutalność życia politycznego. Przemysł 

rumuński był mocno powiązany z kapitałem zagranicznym, 

w związku z czym jego innowacyjność była ograniczona, 

wielkie znaczenie miał zaś import uzbrojenia 

z Francji i Czechosłowacji. Olbrzymie opóźnienia dostaw 

– przede wszystkim z Czech – sprawiły, że Rumunia 

stała się podatna na niemiecki szantaż i ostatecznie 

stanęła po stronie Berlina. 

W roku 1939 i 1940 Niemcy podporządkowali sobie 

dotychczasowych sojuszników Rumunii – a jednocześnie 

protektorów i dostarczycieli uzbrojenia – Czechosłowację, 

Polskę i Francję. Pozycja Rumunii znacznie się 

pogorszyła; sąsiedzi wysunęli roszczenia terytorialne. 

Sowieci zagarnęli Besarabię i Północną Bukowinę, Węgrzy 

– Siedmiogród, Bułgarzy – Południową Dobrudżę. 

Straty Rumunii wyniosły 99 738 km², 6 821 000 ludzi 

– 1/3 terytorium i 1/3 ludności. Pod względem militarnym 

oznaczało to utratę fortyfikacji nadgranicznych 

oraz ograniczenie bazy mobilizacyjnej. 

Król abdykował na rzecz swojego syna Michała, 

a władza dyktatorska – wraz z tytułem „Conducător” 

– dostała się w ręce generała Iona Antonescu. Jego 

„współrządcą” był Horia Sima, przywódca radykalnego 

(i brutalnego) Legionu Archanioła Michała. Przewartościowana 

została nie tylko rumuńska polityka wewnętrzna, 

ale również zagraniczna. 

Bratnia pomoc 

W czerwcu 1940 r., w obliczu ultimatum Moskwy, 

Niemcy poparli swojego sowieckiego sojusznika, 

odprawiając z niczym proszących o wsparcie Rumunów. 

Wehrmacht był zresztą wówczas zaangażowany 

we Francji, więc pomocy i tak mógłby udzielić dopiero 

po zakończeniu kampanii na zachodzie. Rumunia 

wypowiedziała jednak układ sojuszniczy z Francją, 

a po kilku miesiącach zrezygnowała również z gwarancji 

brytyjskich. Jednak to właśnie Wielka Brytania 

była państwem, które uratowało istnienie Rumunii: 

zacięty opór Brytyjczyków zmusił III Rzeszę do szukania 

pośrednich sposobów wygrania wojny, w tym 

także zredefiniowania układu sojuszy europejskich 

i zainteresowania się Rumunią. 

Latem 1940 r. Bukareszt kilkukrotnie ponawiał prośby 

o przysłanie do Rumunii wojsk niemieckich. Hitler 

wyraził na to zgodę dopiero 19 września 1940 r., dwa 

Michał I, urodzony w 1921 r. i żyjący do dziś król Rumunii, 

zmuszony do abdykacji i opuszczenia państwa 

w styczniu 1948 r. 

4

HISTORIA 

rumuńskiego – obie armie rumuńskie powinny były 

się zatrzymać. Obawiano się, że marsz dalej na wschód 

może doprowadzić do konfliktu z państwami zachodnimi. 

Chociaż Brytyjczycy oraz Amerykanie doskonale 

rozumieli sytuację Rumunów i uznawali, że mają oni 

prawo do odzyskania utraconych ziem, to przekroczenie 

dawnej granicy uznawano za wrogi krok. Decyzję 

o pełnym uczestnictwie wojsk rumuńskich w wojnie 

przeciwko ZSRS podjął samodzielnie Ion Antonescu. 

Post factum oskarżano go o nieliczenie się ze zdaniem 

parlamentu, rządu, a nawet Sztabu Generalnego, jednak 

zarzuty te były całkowicie bezzasadne i świadczyły 

o hipokryzji oskarżycieli. Bez pokonania Związku 

Sowieckiego nie zdołano by obronić suwerenności, 

a pokonanie go zależało jedynie od Wehrmachtu. Trzeba 

było więc albo konsekwentnie pomagać Niemcom, 

albo nie wspierać ich w ogóle. 

3. Armia została podporządkowana dowództwu 

Grupy Wojsk „Süd” i kontynuowała działania bez 

zbędnej zwłoki – stanowiła bardzo istotny element 

mechanizmu wojennego, łącząc 11. Armię z walczącą 

Morza Czarnego. Po dwóch dniach w wyrwę w sowieckich 

pozycjach obronnych rzucono 1. Dywizję 

Pancerną, jednak podjęta 8 sierpnia próba zdobycia 

twierdzy z marszu nie powiodła się – jedynym osiągnięciem 

było odcięcie Odessy od zaplecza. W kolejnych 

miesiącach trzy razy próbowano szturmu; do czwartego 

szturmu nie doszło. Sowieci uznali, że nie będą 

w stanie go odeprzeć, w dodatku brakowało wojsk 

do obsadzenia Sewastopola, więc do 16 października 

ewakuowali większość swoich wojsk z twierdzy, 

pozostawiając w niej jednak obfite zapasy oraz funkcjonujące 

zakłady przemysłowe. 

Ani długa obrona Odessy nie była wyjątkowym 

osiągnięciem Armii Czerwonej, ani też przedłużające 

się próby zdobycia twierdzy nie świadczą o brakach 

Armii Rumuńskiej. Biorące udział w kilkutygodniowych 

walkach siły po obu stronach były dość wyrównane: 

w szturmach brało udział z reguły ponad 

100 000 żołnierzy rumuńskich, broniło się zaś niespełna 

100 000 żołnierzy sowieckich. Sowieci mieli przewagę 

ufortyfikowanej pozycji oraz silnego wsparcia Floty 

Czarnomorskiej, Rumuni zaś – dobrze rozwinięte zaplecze 

(przez wojska biorące udział w „operacji odeskiej” 

przewinęło się 340 000 ludzi). Oficjalne straty Armii 

Czerwonej to niemal 70 000 ludzi (16 578 zabitych, 

24 690 rannych oraz 12 500 zaginionych i 16 000 jeńców), 

wydają się jednak zaniżone. 

Sukces 4. Armii został ciężko okupiony: zużyto bardzo 

dużo sprzętu, a straty rumuńskie wyniosły ponad 

92 000 ludzi (w tym 17 729 zabitych i 11 471 zaginionych). 

Wszystkie 11 dywizji wycofano w głąb kraju 

i tam dopiero odbudowano; niektóre ruszyły do walki 

dopiero w 1944 r. Straty rumuńskie nie były aż tak 

poważne, dla Bukaresztu stanowiły jednak bardzo 

wygodną wymówkę, pozwalającą trzymać najlepiej 

wyszkolone i najbardziej doświadczone dywizje pod 

dowództwem 1. Armii w gotowości do wyzwolenia 

Siedmiogrodu z rąk Węgrów. 

Chociaż daleko na wschodzie walczyło jeszcze 

50 000 żołnierzy, kampania była zakończona. Rumunia 

zdobyła Odessę, miasto większe od Bukaresztu – stolicy 

Królestwa, największą zdobycz, jaka wpadła w ręce 

1 lipca 1941 r.; wojska rumuńskie i niemieckie rozpoczynają wyzwalanie Północnej Bukowiny i Besarabii. 

dalej na północ 17. Armią. Rumuni współdziałali m.in. 

z wojskami węgierskimi – relacje o tym, że pomiędzy 

wojskami obu zwaśnionych państw musiały stacjonować 

wojska niemieckie, są jedynie legendą. 3. Armia 

liczyła nieco ponad 75 000 żołnierzy w dwóch korpusach 

– kawalerii i górskim. W sierpniu brała udział 

w likwidacji kotła humańskiego, następnie wyszła 

nad dolny Dniepr, zdobyła na nim przyczółki i odpierała 

silne sowieckie kontruderzenia. W październiku 

podporządkowany 11. Armii rumuński Korpus Górski 

– z dwiema brygadami górskimi i brygadą kawalerii 

– brał udział w walkach na Krymie. Jako że wojska 

te były lepiej zmotoryzowane od niemieckich dywizji 

piechoty, stanowiły szpicę pościgu za uchodzącymi 

Rosjanami. Twierdzy w Sewastopolu nie udało się 

jednak zdobyć z marszu i wojska rumuńskie utknęły 

pod nią aż do następnego lata. 

Druga sowiecka twierdza nad Morzem Czarnym 

– Odessa – była z kolei celem dla 4. Armii, działającej 

całkowicie samodzielnie, z symbolicznym tylko wsparciem 

niemieckim. 4. Armia przez dwa tygodnie odbudowywała 

swoje siły i rozpoczęła działania 3 sierpnia, 

forsując Dniestr i uderzając na południe, w stronę 

Król Michał I oraz Ion Antonescu obserwują forsowanie Prutu. 

8


Leszek Molendowski 

Do końca u boku Niemców. 

Armia węgierska w 1945 r. 

Jesień 1944 r.; wojna zbliża się nieubłaganie do granic Węgier. Sojusznicza przerwa na papierosa. 

W porównaniu do innych sojuszników III Rzeszy (Finlandii, Rumunii i Bułgarii), 

których armie przechodziły na stronę aliantów, a później brały udział w walkach 

z byłym sprzymierzeńcem, Węgrzy okazali się najbardziej proniemiecko nastawionym 

i wiernym sojusznikiem Wehrmachtu. Walczyli już nie w swoim interesie, 

na pewno nie z miłości do niemieckiego sprzymierzeńca – bardziej z obawy 

przed wkroczeniem Armii Czerwonej i sowietyzacją kraju. 

Latem 1944 r. Niemcy straciły Rumunię i Bułgarię. 

Wehrmacht był zmuszony wycofać się 

z Bałkanów, a walki przeniosły się na terytorium 

dwóch kolejnych sojuszników – Chorwacji 

oraz Węgier. Niedługo linia frontu zatrzymała się 

na wschód od Dunaju. Niemcy z coraz większym 

wysiłkiem utrzymywali się na zajmowanych pozycjach 

obronnych. Dlatego też niemieckie dowództwo 

w nadchodzącym czasie na większości odcinków 

frontów planowało tylko operacje obronne; 

jedynie na Węgrzech przewidywano natarcie 

w celu odblokowania otoczonego Budapesztu 

i utrzymanie kontroli nad zachodnią częścią nadal 

sojuszniczego państwa węgierskiego. Władze 

III Rzeszy traktowały Węgry jako bardzo ważny 

region obronny, osłaniający wiedeński okręg przemysłowy 

i obszar południowych Niemiec. Po stracie 

rumuńskiej ropy naftowej Niemcy mieli już 

tylko niewielkie złoża w Zisterdorfie w Austrii oraz 

w rejonie jeziora Balaton. Z tego właśnie powodu 

obrona tego obszaru miała tak ogromne znaczenie 

– nie tylko polityczne, ale również strategiczne. 

Znajdowały się tu ostatnie rafinerie i fabryki benzyny 

syntetycznej. Podobne zakłady na terenie 

Niemiec były systematycznie bombardowane. Dla 

wzmocnienia obrony Węgier, a zwłaszcza przerwania 

blokady ich stolicy, Hitler bez wahania przerzucił 

jednostki pancerne oraz odwody z innych 

frontów. W tym wysiłku brała udział również armia 

węgierska, która tak jak Wehrmacht miała walczyć 

„do ostatniego naboju i ostatniego człowieka”. 

Drugi Front Ukraiński, wspomagany przez 

walczące do drugiej połowy sierpnia 1944 r. 

po stronie państw Osi armie rumuńskie, rozpoczął 

przygotowania do ataku na węgierskie terytoria 

od wschodu i południa poprzez Siedmiogród 

oraz od południowego wschodu. Armia węgierska 

ponosiła z dnia na dzień coraz większe straty 

– w walkach o Siedmiogród straciła 5912 zabitych, 

a w jednej bitwie turdyjskiej kolejne 

10 000 oficerów i żołnierzy, z czego 2500 zostało 

zabitych w walce. Pod koniec września 1944 r. Węgry, 

ostatnia przeszkoda broniąca dostępu do południowych 

granic IIII Rzeszy, stanęły w obliczu 

zagrożenia ofensywą Armii Czerwonej z trzech 

stron. Jesienna ofensywa sowiecko-rumuńska, 

pomimo ciężkich strat własnych i zaangażowania 

przez Węgrów wszystkich rezerw, nie utknęła 

w Karpatach. W czasie zażartych walk pod Aradem 

(25 września – 8 października) węgierska 

1. Dywizja Pancerna wsparta przez 7. oddział dział 

szturmowych zniszczyła około 100 sowieckich 

czołgów, głównie T-34-85. Załogi dział szturmowych 

mogły zapisać na swoje konto dwie trzecie 

z nich, a kolejny tuzin zgłosiły jako uszkodzone 

lub prawdopodobnie zniszczone. 

Węgrzy starali się również wzmocnić swoje 

lotnictwo wojskowe. Węgierskie Królewskie Siły 

Powietrzne (Magyar Királyi Honvéd Légierő, MKHL) 

nie były samodzielnym rodzajem sił zbrojnych 

i wchodziły w skład armii. Tylko początkowo były 

tworzone jako oddzielne i niezależne. 9 stycznia 

1939 r. płk Ferenc Feketehalmi Czeydner 

został szefem sekcji lotnictwa Ministerstwa Sił 

Zbrojnych, gen. Waldemar Kennese inspektorem 

lotnictwa, płk Ferenc Szentnémedy szefem 

sztabu a płk László Háry dowódcą MKHL. Jednak 

stopniowo odchodzono od tego pomysłu 

i rola samodzielnego lotnictwa była ograniczona. 

1 marca 1941 r. lotnictwo wojskowe ponownie 

zreorganizowano, płk Géza Vörös został mianowany 

dowódcą lotnictwa, 1 czerwca zaś powołano 

do życia Korpus Obrony Lotniczej; gen. Béla 

Rákosi został dowódcą lotnictwa armii. W efekcie 

węgierskie lotnictwo wojskowe ponownie stało 

się częścią armii – Honvédu. 

Po 1 września 1944 r. udało się znacznie 

wzmocnić 101. grupę myśliwską, zwiększając 

18

Władimir Bieszanow 

Armia Czerwona 

na Bałkanach 1944 

2 

Bułgaria była monarchią konstytucyjną 

– i, według sowieckiej terminologii, 

państwem „monarchofaszystowskim”. 

Od kilkudziesięciu lat dwór carski był 

związany z Niemcami. W gospodarce 

tego całkowicie rolniczego kraju dużą 

rolę odgrywał kapitał niemiecki. Stosunki 

dyplomatyczne ze Związkiem Sowieckim 

zostały nawiązane w 1934 r. 

Wraz z początkiem drugiej wojny światowej 

i przeniesieniem działań bojowych w strefę 

Morza Śródziemnego wszystkie zainteresowane 

strony starały się umocnić swoje wpływy na Bałkanach. 

Hitler w październiku 1940 r. zaproponował 

carowi Borysowi III przystąpienie do Paktu Trzech, 

obiecując wsparcie bułgarskich roszczeń terytorialnych 

wobec Grecji dotyczących Tracji Zachodniej, ale 

Sofia obawiała się skomplikowania stosunków z Wielką 

Brytanią, Turcją, Jugosławią i ZSRR. Rząd sowiecki 

zaproponował zawarcie układu o pomocy wzajemnej, 

który pomoże Bułgarii w realizacji jej narodowych dążeń 

nie tylko w Tracji Zachodniej, ale i we Wschodniej oraz 

zagwarantuje dostawy broni. Jednocześnie dyplomacja 

sowiecka, która szybko przywykła do komunikowania 

się językiem tajnych protokołów, niejednokrotnie 

uprzedzała Berlin, że uważa Bułgarię za strefę 

bezpieczeństwa ZSRR. Wielka Brytania i Stany Zjednoczone 

miały nadzieję na zachowanie statusu Bułgarii 

jako państwa neutralnego. 

20 listopada 1940 r. do Paktu Trzech przyłączyły 

się Węgry, 23 listopada – Rumunia. Na Sofię naciskali 

wszyscy. Hitler, który już podpisał dyrektywę o inwazji 

na Grecję, zakładającą wykorzystanie terytorium 

Bułgarii, zagwarantował jej, że nie weźmie ona udziału 

w samej wojnie. Związek Sowiecki regularnie przypominał, 

że tylko on jest zdolny do zagwarantowania 

bezpieczeństwa Bułgarii przy zachowaniu istniejącego 

w niej ustroju i spełnieniu jej historycznych żądań. 

Anglicy i Amerykanie stanowczo odradzali Bułgarii 

przyjęcie sowieckich propozycji. 

Kierownictwo bułgarskie doskonale rozumiało, 

że zbliżenie z Wielką Brytanią oznacza wejście w wojnę, 

a zacieśnienie współpracy z ZSRR grozi przemianami 

społecznymi. Aluzja co do możliwości zachowania 

„obecnego ustroju” carowi Borysowi III – jak można 

przypuszczać – spodobała się szczególnie. W tej sytuacji 

przystąpienie do Paktu Trzech w Sofii uznano 

za mniejsze zło. 15 stycznia 1941 r. Niemcy zgodziły się 

spełnić bułgarskie żądanie uzyskania dostępu do Morza 

Egejskiego i 20 stycznia Bułgaria postanowiła przyłączyć 

się do Paktu Trzech pod warunkiem, że nie weźmie 

udziału w wojnie brytyjsko-niemieckiej i nie będzie 

ponosiła kosztów pobytu wojsk niemieckich na bułgarskim 

terytorium. Jednak pod niemieckim naciskiem 

2 lutego Sofia wzięła na siebie wydatki związane 

z utrzymaniem oddziałów Wehrmachtu; w tym 

samym dniu została podpisana umowa wojskowa, 

w wyniku której armia bułgarska znalazła się faktycznie 

pod kontrolą niemiecką. 

1 marca rząd bułgarski oficjalnie poinformował 

o przystąpieniu do Paktu Trzech. W tym samym dniu 

na terytorium Bułgarii wkroczyły wojska niemieckie, 

mające zaatakować Grecję i Jugosławię, a 5 marca 

Wielka Brytania zerwała z Sofią stosunki dyplomatyczne. 

6 kwietnia Wehrmacht zaczął operację na Bałkanach, 

która skończyła się kapitulacją Jugosławii 

17 kwietnia, a Grecji 23 kwietnia. 

Po kampanii bałkańskiej wojska niemieckie zostały 

wycofane z Bułgarii. Rząd bułgarski nie wypowiedział 

wojny Związkowi Sowieckiemu i nie przyłączył 

się do Niemiec w chwili ich agresji na ZSRR. I chociaż 

Wielka Brytania i Stany Zjednoczone formalnie były 

w stanie wojny z Bułgarią, Związek Sowiecki z nią nie 

walczył, a w Moskwie i Kujbyszewie przez całą wojnę 

znajdował się bułgarski poseł. Niemcy wykorzystywali 

Bułgarię jako źródło surowców i bazę morską na Morzu 

Czarnym. Latem 1943 r., po śmierci cara Borysa III, 

rząd powołał radę regencyjną przy niepełnoletnim 

następcy tronu Symeonie II. 

Od lata 1941 r. w kraju zaczął się aktywnie rozwijać 

ruch oporu. Ponieważ obecność Niemców na terytorium 

Bułgarii nie miała charakteru okupacji, to i ruch 

ten nie był w istocie antyfaszystowski. Miał on na celu 

obalenie „reakcyjnego” burżuazyjno-demokratycznego 

rządu, zmianę istniejącego ustroju i stworzenie nowego 

społeczeństwa, opartego na modelu sowieckim. 

Oczywiście organizatorem i kierownikiem ruchu była 

Bułgarska Partia Robotnicza. Partia komunistyczna 

wzywała ludzi pracy do walki z „monarchofaszystowską 

dyktaturą”, starając się wciągnąć w to jak największą 

część narodu. W czerwcu 1941 r. sformowano pierwszy 

oddział partyzancki, a w kwietniu 1943 r. decyzją 

Komitetu Centralnego Bułgarskiej Partii Robotniczej 

zorganizowano Sztab Główny Narodowowyzwoleńczej 

Armii Powstańczej. Obciążenia związane z wojną, ruina 

34

HISTORIA 

Maciej Szopa 


u boku Armii Czerwonej 

Wydarzenia z marca 1939 r., skutkujące 

utratą niepodległości przez Czechosłowację, 

spowodowały ucieczkę 

kilkunastu tysięcy służących w jej armii 

żołnierzy, którzy nie mogli pogodzić 

się z poddaniem kraju bez walki. 

Biorąc pod uwagę to, że państwo 

ze stolicą w Pradze mogło potencjalnie 

wystawić do walki milionową armię, 

a w przypadku maksymalnego wysiłku 

mobilizacyjnego nawet półtoramilionową, 

skala tych patriotycznych 

ucieczek nie była jednak duża. 

Wielu Czechów i Słowaków udało się początkowo 

do Polski, gdzie w większości 

zaokrętowali się w Gdyni na statki 

i popłynęli do Francji. Tam zaciągnęli się do francuskich 

sił zbrojnych – żołnierze armii lądowej 

do Legii Cudzoziemskiej, a personel latający 

(stanowiący znaczną część wszystkich uciekinierów) 

– do Armee de l’Air. Około tysiąc Czechów 

i Słowaków pozostało jednak na terenie Rzeczypospolitej. 

Stąd ich zdaniem najłatwiej można 

było w najbliższej przyszłości stanąć do walki 

przeciwko okupantowi. Już pod koniec kwietnia 

Czesi z własnej inicjatywy powołali w Krakowie 

pierwszą czeską organizację wojskową. Ludzie 

ci nie zostali pozostawieni samym sobie. 

Od później wiosny w Centrum Wyszkolenia 

Lotniczego Nr 1 w Dęblinie zaczęto prowadzić 

przeszkolenia specjalistyczne na polskie typy 

samolotów dla lotników, a w miejscowości Bronowice 

Małe 7 lipca rozpoczął działalność obóz 

przejściowy, który miał grupować różne rodzaje 

specjalistów od wojsk lądowych. Przez obozy 

te przeszło ponad 2 tys. osób, z których ponad 

1200 zostało wysłanych statkami do Francji 

(ostatni wyruszył 26 sierpnia 1939 r.). Pozostali zadeklarowali 

chęć pozostania i wejścia w skład jednostki 

formowanej na terenie Polski, nazywanej 

początkowo Grupą Czechosłowacką. Jej dowódcą 

został najwyższy stopniem oficer – generał armii 

Lev Prchala, mocno związany z polityką. W miesiącach 

poprzedzających zajęcie Czechosłowacji 

pełnił on funkcje m.in. ministra finansów i spraw 

wewnętrznych Czechosłowacji. Prchala zaczynał 

swoją karierę wojskową w armii Austro-Węgier, 

a po przejściu na stronę rosyjską służył w Legionie 

Czechosłowackim. Znacznie ciekawszą postacią, 

z punktu widzenia dziejów Czechosłowaków 

na Froncie Wschodnim, był jego zastępca, pułkownik 

Ludvik Svoboda – także weteran Legionu 

Czechosłowackiego, dowódca grupy czechosłowackiej 

do 30 sierpnia, kiedy na to stanowisko 

mianowano gen. Prchalę. 

Atak na Polskę nastąpił w momencie, kiedy 

czechosłowackie oddziały były dopiero w powijakach 

i przenoszono je właśnie do nowego obozu 

w Leśnej. Grupa nie miała jeszcze umundurowania 

ani oporządzenia i funkcjonowała w cywilnych 

ubraniach – dopiero planowano przydzielenie 

jej tysiąca sortów mundurowych. Czesi mieli 

odróżniać się od polskich żołnierzy trójkolorowymi 

narodowymi oznaczeniami na czapkach, koniec 

końców jednak zabrakło na to czasu. Uzbrojenie 

tych 900 mężczyzn stanowiło w momencie 

wybuchu wojny... 10 karabinów, które służyły 

do szkolenia. Zmieniło się to 3 września, kiedy 

dekretem prezydenta Ignacego Mościckiego powołano 

na bazie Grupy Czechosłowackiej Legion 

Czeski i Słowacki. Do żołnierzy czechosłowackich 

i potencjalnych ochotników wydał specjalną odezwę 

marszałek Edward Rydz-Śmigły, który zachęcał 

do wstępowania do legionu. Pojawiło się też 

trochę uzbrojenia i wyposażenia, w tym: 40 karabinów, 

12 karabinów maszynowych i 100 masek 

przeciwgazowych. 11 września, do którego 

to czasu z Bronowic Małych do Leśnej zostało 

przewiezionych około 700 żołnierzy Legionu, pułkownik 

Svoboda przejął dowodzenie i – wobec 

46

Dariusz Paduch 

Włoskie bombowce nurkujące 

Wysiłki Regia Aeronautica, zmierzające 

do stworzenia efektywnego lotnictwa 

bombowego w okresie międzywojennym, 

zakończyły się sukcesem. Włoskie 

siły powietrzne były wysoko oceniane 

i dobrze się zaprezentowały podczas 

wojny domowej w Hiszpanii i drugiej 

wojny etiopskiej, jednak działania Regia 

Aeronautica w pierwszych miesiącach 

II wojny światowej okazały się na tyle 

nieskuteczne, że prawie nie mogły 

wywrzeć wpływu na działania wojsk brytyjskich 

w Afryce Północnej i na Malcie. 

Jedna z przyczyn takiej sytuacji to brak 

bombowców nurkujących. 

Okazuje się, że w ciągu całego swojego istnienia 

– aż do września 1943 r. – włoski przemysł 

lotniczy nie był w stanie dostarczyć Regia 

Aeronautica ani jednego udanego typu bombowca 

nurkującego. Po pierwszych miesiącach działań bojowych 

w 1940 r. lotnictwo włoskie dysponowało czternastoma 

SM.85, jednym SM.86 i kilkoma szkolnymi 

AP.1. Piętnaście bombowców nurkujących to niewiele 

jak na siły powietrzne kraju z dobrze rozwiniętym przemysłem 

lotniczym – tym bardziej, że powstała niewiele 

wcześniej Luftwaffe dysponowała setkami Hs 123, 

Ju 87 i Ju 88. Sytuacja taka nie mogła nie martwić dowództwa 

Regia Aeronautica, które chciało dysponować 

przynajmniej odpowiednikiem Sztukasa. 

Caproni-Bergamaschi AP.1 (Assalto Pallavicino 

– samolot szturmowy Pallavicino) został zaprojektowany 

w 1934 r. jako jednosilnikowy myśliwiec ze stałym 

podwoziem, wyposażony w silnik gwiazdowy 

Piaggio IX (610 KM) i uzbrojony w dwa karabiny maszynowe 

7,7 mm, zamontowane w osłonach podwozia. 

Pod kadłubem mógł przenosić bombę 500 kg. 

Prototyp (MM.242) oblatano w 1935 r., jednak jego 

niskie osiągi, słaba zwrotność i prędkość wznoszenia 

dyskwalifikowały go w roli myśliwca. Postanowiono 

więc przerobić go na samolot szturmowy, dodając 

drugiego członka załogi, zwiększając kaliber karabinów 

maszynowych z 7,7 mm do 12,7 mm i przenosząc 

je z osłon podwozia do skrzydeł, oraz dodać trzeci 

karabin 7,7 mm na stanowisku obserwatora. Wersja 

ta została wyposażona w silnik gwiazdowy Alfa Romeo 

126 (780 KM) i trójłopatowe, metalowe śmigło 

o stałym skoku. Wyprodukowano łącznie 68 maszyn, 

z których 28 sprzedano za granicę, a pozostałe weszły 

na uzbrojenie 5. i 50. Pułku Bombowców Nurkujących 

(Stormo Tuffatori). Samolot ten nie wziął udziału w działaniach 

bojowych, ponieważ uznano go za nieprzydatny 

i w 1939 r. przesunięto do zadań pomocniczych. 

W 1940 r. skonfiskowano cztery egzemplarze AP.1 

Idro, zamówione przez Paragwaj (MM.75310-75313). 

W samolotach tych zamieniono pływaki na podwozie 

kołowe, zamontowano śmigło metalowe o zmiennym 

skoku i hamulce aerodynamiczne typu Junkers oraz 

zdemontowano uzbrojenie. W czerwcu-lipcu 1941 r. 

trafiły one do Regia Aeronautica i służyły do szkolenia 

załóg bombowców nurkujących. 

Samolot AP.1 z dobrze widocznymi otwartymi hamulcami aerodynamicznymi. 

1 

Niewiele lepiej było w przypadku SIAI-Marchetti 

SM.85 i SM.86. Samoloty te powstały jako efekt zamówienia 

na bombowiec nurkujący, wydanego w 1935 r. 

przez Regia Aeronautica. Osobliwości tego typu konstrukcji 

spowodowały, że od samego początku dowództwo 

lotnictwa włoskiego nie potrafiło określić dla 

niej szczegółowych założeń taktyczno-technicznych, 

co wpłynęło na los samolotu. Należy też przyznać, 

że podczas projektowania konstruktorzy popełnili kilka 

błędów. W rezultacie w 1939 r., zamiast czegoś porównywalnego 

z Junkersem Ju 87, przyjęto na uzbrojenie 

bombowiec nurkujący nazywany „bananem ze skrzydłami”, 

którego przydatność i funkcjonalność od samego 

początku budziły wątpliwości. 

Projekt SM.85 był – jak na tamte czasy – stosunkowo 

nowoczesny: jednomiejscowy, dwusilnikowy 

jednopłat z chowanym podwoziem i zakrytą kabiną. 

Kadłub drewniany, pokryty sklejką. Skrzydło trójdźwigarowe, 

w przedniej części pokryte sklejką, pozostała 

część pokryta płótnem. Lotki i klapy drewniane, pokryte 

sklejką (klapy pełniły także funkcję hamulców 

aerodynamicznych podczas nurkowania). Usterzenie 

również drewniane, pokryte sklejką. Podwozie główne 

chowane do tyłu, w gondole silnikowe, za pomocą 

instalacji hydraulicznej. Kółko ogonowe wyposażone 

w amortyzator gumowy. Napęd maszyn seryjnych 

58

WOJNA W POWIETRZU 

Michał Fiszer, Jerzy Gruszczyński 

Amerykańska 3. Armia: 

od Renu do Czech 

3. Armia z jej charyzmatycznym 

dowódcą – gen. por. George’em 

S. Pattonem – przeszła najdłuższy szlak 

bojowy spośród wszystkich armii 

amerykańskich, zakończony w zachodnich 

Czechach i północnej Austrii. 

Walki w ostatnich tygodniach wojny 

były nadal zacięte, a przeciwnik 

mocno osłabiony, ale nadal zdeterminowany 

do stawiania oporu. 

marca 1945 r., w momencie, gdy 

alianci sforsowali Ren i podjęli osta- 

28 teczną batalię o Niemcy, gen. Dwight 

D. Eisenhower – naczelny dowódca Sił Alianckich 

w Europie – podjął ważną decyzję. Uznał, że wyścig 

do Berlina nie przyniesie niczego dobrego, zwłaszcza 

że zgodnie z ustaleniami konferencji w Jałcie 

z lutego 1945 r. Niemcy miały być podzielone 

na strefy okupacyjne. Co prawda dokładne granice 

tych stref nie zostały jeszcze wyznaczone, zrobiono 

to dopiero 5 czerwca 1945 r., wydając tzw. Deklarację 

Berlińską (ratyfikowaną w czasie konferencji 

w Poczdamie w lipcu-sierpniu 1945 r.), ale ogólnie 

było wiadomo – trzy strefy (brytyjska, amerykańska 

i radziecka; z dwóch pierwszych dodatkowo 

miała być wydzielona strefa francuska) będą mniej 

więcej równe, niezależnie od tego, jakie tereny zostaną 

zajęte przez poszczególne armie. Churchill 

uważał, że brytyjska 21. Grupa Armii, po zlikwidowaniu 

niemieckiego kotła w Zagłębiu Ruhry, 

powinna ruszyć na Berlin, wciąż mając w podporządkowaniu 

amerykańską 9. Armię; popierał 

go marszałek Montgomery. Na tym etapie wojny 

jednak to Amerykanie decydowali, mając w Europie 

znacznie więcej wojsk. 

Generał Eisenhower, z poparciem prezydenta 

Franklina D. Roosevelta i gen. George’a C. Marshalla 

(szefa Sztabu US Army), wydał dyrektywę, 

w której zachodni alianci rezygnowali z natarcia 

na Berlin. Zgodnie z nią główne natarcie od Renu 

miała teraz prowadzić amerykańska 12. Grupa 

Armii, do której miała powrócić amerykańska 

9. Armia, czasowo oddana do dyspozycji brytyjskiej 

21. Grupy Armii. W ramach natarcia 12. Grupy 

Armii na głównej osi miała przemieszczać się 

1. Armia, kierująca się na Lipsk i Drezno. Jej zadaniem 

było zajęcie ostatniego przemysłowego 

regionu Niemiec (Lipsk, Drezno, Chemnitz, Jena, 

Zwickau, Halle), który mógł jeszcze stanowić zaplecze 

logistyczne po utracie Śląska oraz Zagłębia 

Ruhry. 9. Armia miała osłaniać północne skrzydło 

głównego natarcia, kierując się ku Łabie – i zatrzymać 

się na tej linii. Na północ od 9. Armii nacierać 

mieli Brytyjczycy, kierując się w rejon Szlezwika- 

-Holsztynu i Lubeki. Z kolei 3. Armia gen. George’a 

S. Pattona miała osłaniać południowe skrzydło 

głównego natarcia, kierując się ku granicy niemiecko-czeskiej. 

Głównym zadaniem 1. Armii 

było rozcięcie niemieckich sił na dwie części, nie 

mające ze sobą kontaktu. 

Pod koniec lutego 1945 r. wojska niemieckie przeszły 

do obrony; dowódca 3. Armii, generał porucznik 

George Smith Patton Jr, przełamując „Linię Zygfryda” 

wkroczył wkrótce do Zagłębia Saary. W szybkim marszu 

opanował południowe Niemcy, oswobodził również 

dużą część Czechosłowacji. 

3. Armia gen. George’a S. Pattona 

3. Armia sforsowała Ren głównymi siłami 28 marca 

1945 r. W tym momencie składała się ona z trzech 

korpusów. Jej dowódcą był gen. por. George 

Smith Patton Jr. (11 listopada 1885 r. – 21 grudnia 

1945 r.), który ukończył Akademię Wojskową 

w West Point w 1909 r., zostając podporucznikiem 

kawalerii. Wziął udział w Olimpiadzie w Sztokholmie 

w 1912 r. w pięcioboju nowoczesnym, 

66

Jacek Pukropp 

Zatrzymać Japończyków! 

Amerykańskie ciężkie bombowce 

w początkowym okresie wojny 

na Dalekim Wschodzie 

15 grudnia 1941 r. gen. MacArthur zwrócił się do Departamentu Wojny o przekazanie 

dodatkowych dziesięciu dywizjonów pościgowych, dwustu myśliwców dla 

aktualnych jednostek i pięćdziesięciu bombowców nurkujących. Chciał, aby były 

one dostarczone przez lotniskowce. Zdecydowano jednak, że na Filipiny dla FEAF 

zostanie wysłane tak szybko, jak to możliwe (co nie znaczy, że od razu) 80 bombowców 

ciężkich (65 B-17E i 15 LB-30). Plan ten – nazwany „Project X” – był utrzymywany 

w ścisłej tajemnicy. Z powodu japońskich postępów na Filipinach pozostałe maszyny 

19. BG ewakuowano do Australii, a następnie skierowano je na Jawę. W tej sytuacji 

bombowce ciężkie, wysyłane w ramach „Project X”, docierały również na tę główną 

wyspę Holenderskich Indii Wschodnich. 

Rusza „Project X” 

4 stycznia 1942 r. do Jogjakarty na południowym wybrzeżu 

Jawy dotarła część personelu naziemnego 

7. BG. Pomiędzy 10 grudnia 1941 r. a 6 stycznia 1942 r. 

USAAF przejęły 75 Liberatorów Mk II z zamówienia 

brytyjskiego. Otrzymały one oznaczenie LB-30; pozostawiono 

im seriale RAF i nie dostały numerów amerykańskich. 

Sześć z nich utracono w wyniku wypadków 

w Stanach Zjednoczonych, 23 wysłano Brytyjczykom, 

a 46 służyło w USA w różnym charakterze. W maszyny 

te przezbrojono 11. BS/7. BG 1 . 7. Grupę (pozostałe 

jej dywizjony miały B-17E) zamierzano wysłać na Filipiny, 

ale ponieważ było już na to za późno, trafiła 

2 

ona na Jawę. Stany Zjednoczone opuściło 14 LB-30, 

a 12 z nich dotarło do Holenderskich Indii Wschodnich. 

Pierwsza grupa, prowadzona przez Maj. Austina 

A. Straubela – dowódcę 11. BS, leciała trasą przez Afrykę. 

Z dwóch brakujących Liberatorów AL573 wystartował 

z USA prawie dwa miesiące później i drogą przez 

Pacyfik dotarł do Australii; drugi, AL606 pilotowany 

przez Lt. Whitakera, musiał wodować z powodu braku 

paliwa na Pacyfiku na południowy zachód od Hawajów, 

pomiędzy Palmyrą i atolem Kanton 23 stycznia 1942 r. 

Jeden członek załogi zginął na miejscu, a drugi zmarł 

po tygodniu w szpitalu. 

Pierwsze trzy LB-30 z 11. BS/7. BG (AL609 maj. Strubela 

oraz AL535 i AL612) dotarły do Andir koło Bandungu 

na Jawie 11 stycznia 1942 r. Maszyny były pełne 

najbardziej potrzebnego zaopatrzenia – dostarczyły 

m.in. sulfanilamid, dzięki któremu później uratowano 

życie ciężko poparzonych marynarzy z krążowników 

USS Marblehead i USS Houston, uszkodzonych 4 lutego. 

Dzień później (12 stycznia) trzy Liberatory przeleciały 

do Singosari koło Malang (60 mil na południe od Surabai). 

Był to początek realizacji planu „Project X”. LB-30 wystartowały 

z Tampa na Florydzie; przez Trynidad, Brazylię 

i Atlantyk dotarły do Sierra Leone na zachodnim wybrzeżu 

Afryki; potem ich droga wiodła przez Chartum w Sudanie, 

Kair w Egipcie, Irak i Indie. Początkowy cel, jakim 

były Filipiny, zamieniono na Jawę, gdzie dotarły z międzylądowaniem 

na Sumatrze. Cała trasa z Tampa do Singosari 

liczyła 21 000 mil. 13 stycznia AL612 Lt. Wade’a 

został uziemiony po uszkodzeniu końcówki skrzydła. 

6 stycznia 1942 r. wystartował z Hawajów pierwszy 

klucz trzech B-17E z 22. BS/7. BG. Maszyny prowadził 

Maj. Kenneth B. Hobson w samolocie nr 41-2406. Bombowce 

miały pierwszy przystanek na Christmas Island 

(Kiritimati), 50 mil na północ od równika i 1400 mil 

od Hawajów, następny po kolejnych 1050 milach 

w kierunku południowo-zachodnim na atolu koralowym 

Kanton (Canton, Abariringa, w grupie Wysp 

Feniks), później na Nandi Field na wyspie Viti Levu 

na Wyspach Fidżi i kolejny na Tontouta Field na Nowej 

Kaledonii. Stąd trzy maszyny przeleciały do Townsville 

78

RECENZJE 

Stracone szanse WRZEŚNIA’39. 

Polemika autorska 

We wrześniowo-październikowym numerze 

pisma „Wojsko i Technika – Historia” ukazała 

się „recenzja” „Straconych szans WRZEŚ- 

NIA’39” pióra doktora habilitowanego Edwarda Malaka. 

Ze względu na jej treść i charakter zostałem niejako 

zmuszony do odpowiedzi. 

Mówiąc wprost: gdyby moja książka dotyczyła np. miłości 

do psów, to na podstawie tejże „recenzji” czytelnik doszedłby 

do wniosku, że to książka o miłości do kotów. 

Można by zapytać, dlaczego w ogóle tę książkę napisałem. 

Przez ostatni rok zadawałem sobie to pytanie wiele 

razy i sądzę, że po prostu nie wytrzymałem po lekturze 

„Paktu Ribbentrop-Beck” Piotra Zychowicza. Trochę sprowokowała 

mnie również publikacja Ziemowita Szczerka 

„Rzeczpospolita zwycięska”. Tematyką wrześniową zainteresowałem 

się w połowie lat osiemdziesiątych i – jak 

to pasjonat – zacząłem zbierać różne książki, porównując 

poszczególne kawałki tej samej układanki. Bardzo szybko 

zauważyłem pewną rozbieżność, swego rodzaju dysonans 

pomiędzy owymi kawałkami. W roku 1939 mieliśmy 

fantastyczne jak na owe czasy samoloty bombowe „Łoś”, 

a jednak zupełnie nie umieliśmy ich wykorzystać. Mieliśmy 

wspaniałe karabiny przeciwpancerne, ale raporty 

o ich skutecznym wykorzystaniu we wrześniu są ściśle powiązane 

z wielkimi jednostkami wojskowymi: jedne używały 

ich skutecznie do końca walk, inne porzucały je już 

po pierwszych starciach. Dlaczego? Nie bez znaczenia 

był również malowany przez komunistyczną propagandę 

obraz II Rzeczypospolitej jako państwa zacofanego, biednego 

i archaicznego, ale posiadającego wielką armię. Była 

ona jedną z najsilniejszych w Europie, a jednak we wrześniu 

niemiecki Wehrmacht dość szybko poradził sobie 

z polską obroną na szczeblu strategicznym. Idąc dalej tym 

tropem: pobili nas na szczeblu strategicznym, jednocześnie 

mając kolosalne problemy z przezwyciężeniem oporu 

sporej części jednostek Wojska Polskiego. Dlaczego tak 

się stało? Te wszystkie elementy układanki pozostawały 

ze sobą w sprzeczności, zacząłem więc szukać wyjaśnienia. 

I zawarłem je w mojej książce. 

Innym czynnikiem, który popchnął mnie do jej napisania, 

była duma z tamtej Polski, z kolosalnych osiągnięć 

II RP, które niestety u jej kresu zostały zaprzepaszczone, 

a które w czasach PRL okryto zasłoną milczenia lub 

przeinaczano. To pokutuje do dziś. Pozwolę sobie dodać, 

że ocena „nas wszystkich” z tamtego okresu nie musi być 

zbieżna z oceną poszczególnych postaci historycznych. 

I wielokrotnie daję temu w książce wyraz. Z przykrością 

jednak stwierdzam, że moje opinie w rodzaju: „Otóż 

II Rzeczpospolita była państwem na dorobku, państwem 

ludzi głodnych sukcesu, marzących o zajęciu pozycji, którą 

mieliśmy za czasów Jagiellonów. A głód, sposobność 

i umiejętności idą w parze ze wzrostem szansy na sukces. 

II Rzeczpospolita była «azjatyckim tygrysem» tamtych czasów. 

Byliśmy wówczas jak dzisiejszy Singapur czy Tajwan. 

Na początku pozbawieni szans, ale w miarę upływu czasu 

szło nam w tym wyścigu coraz lepiej. W czasach PRL starano 

się wymazać osiągnięcia II Rzeczypospolitej, utwo- 

94 

rzyć fałszywy obraz postępu, który dokonał się w Polsce 

dopiero po drugiej wojnie światowej, a nie miał miejsca 

przed nią…”* – umknęły dr. hab. E. Malakowi, co poskutkowało 

tym, że wysunął on wobec mnie jakże krzywdzący 

zarzut, iż nie doceniam osiągnięć II RP, a nawet odczuwam 

wstyd z ich powodu (sic!). Tymczasem ja jestem dumny 

z tych osiągnięć. Pozwolę sobie w ramach dygresji dodać, 

że na ten sam akapit zwrócili uwagę inni historycy, którzy 

uprzejmie (i słusznie) wypominali mi, że ów wzrost gospodarczy 

był spowodowany odrabianiem strat po wielkim 

kryzysie. Widać wszystkich nie sposób zadowolić… 

Siłą rzeczy ze względu na charakter książki musiałem 

zrezygnować z części materiału, który w mojej ocenie nie 

był aż tak „nośny”, to znaczy po prostu ciekawy dla ogółu 

czytelników. Dlatego nie zamieszczam w niej większych 

rozważań – np. na temat logistyki, która jest podstawą 

każdej operacji militarnej. Dlatego również zmarginalizowane 

zostały zagadnienia łączności, także niezbędne 

do prowadzenia działań wojennych. Podobnie potraktowałem 

zagadnienie wyszkolonych rezerw mobilizacyjnych 

WP czy szczegółowe wyliczenia kosztów utrzymania 

żołnierza poborowego. Brak w publikacji jakiegoś materiału 

nie musi oznaczać braku wiedzy na dany temat. Czasami 

oznacza ingerencję redakcyjną. Część tych elementów 

sukcesywnie przedstawiam w dodatkach do książki, 

publikowanych w Internecie. 

„Recenzja” z wrześniowo-październikowego numeru 

pisma „Wojsko i Technika – Historia” przedstawiła moją 

pracę w sposób bardzo wyrywkowy i niezwykle subiektywny. 

Być może jej autor, uznany historyk lotnictwa, poczuł 

się osobiście dotknięty niektórymi sformułowaniami 

zawartymi w książce, czego wyrazem jest właśnie owa „recenzja”. 

Pan Malak mógł poczuć się dotknięty np. takimi 

słowami: „niektórzy z nich [tj. historyków] stoją na bakier 

z matematyką […]”. Tylko że uwaga ta nigdy Jego nie dotyczyła. 

Przedstawiony powyżej cytat pochodzi z „recenzji”; 

poniżej przedstawiam oryginalną treść z książki: „Wielu 

historyków oceniając ten moment w dziejach (tj. rok 

1939) uważa, że należało dołączyć do antybolszewickiej 

krucjaty Hitlera i w 1941-42 r. uderzyć na ZSRR. Pamiętajmy 

jednak, że mniej więcej w tym samym okresie Stalin 

planował «wyzwolenie» Europy. Historycy ze swej natury 

są humanistami, niektórzy z nich stoją na bakier z królową 

nauk – matematyką. Warto zatem popatrzyć na liczby”*. 

Pisząc swoją książkę, polemizowałem z opiniami zawartymi 

w innych publikacjach. Uznałem jednak, że nawet jeżeli 

polemizuję z konkretnym autorem, to mimo wszystko 

nie będę podawał nazwiska, a jedynie tytuł książki lub jej 

przewodnią myśl. Ten konkretny zarzut dotyczył książki 

„Pakt Ribbentrop-Beck” i jej autora. Pan Malak zaś przypisał 

mi poglądy Piotra Zychowicza, z którymi skrajnie 

się nie zgadzam i z którymi polemizuję m.in. w rozdziale, 

z którego pochodzi cytat. 

Dlaczego dr hab. Edward Malak w swoim tekście tak 

przedstawił moją książkę? Prawdopodobnie przyczyna 

jest bardzo prosta: podpadłem Panu Malakowi strasznie. 

Przede wszystkim naraziłem się, nie okazując należnego 

szacunku generałowi pilotowi inżynierowi Ludomiłowi 

Rayskiemu, szefowi polskiego lotnictwa od maja 

1926 do marca 1939 r. Pan dr hab. E. Malak opublikował 

w 2013 r. dwutomową pracę poświęconą w całości generałowi 

Rayskiemu pod znamiennym tytułem „Dzieło 

generała Rayskiego” (tom I: Etos inżyniera, tom II: Technika 

i zarządzanie; razem prawie 1200 stron z indeksami). 

W związku z tym trudno oczekiwać zrozumienia stanowiska 

skrajnie odmiennego, które niewątpliwie reprezentuję. 

Dlatego Pan Malak skazał mnie na starożytną 

karę wiecznego zapomnienia, nie wymieniając mojego 

nazwiska ani razu na dwunastu stronach swojego artykułu, 

starając się przy tym pod każdym względem obrzydzić 

czytelnikowi „recenzji” moją publikację, przypisując 

mi wielokrotnie opinie, których nie popieram, bądź 

wykpiwając ex cathedra wnioski z książki, nie podjąwszy 

nawet próby dyskusji z ich uzasadnieniem. Można odnieść 

wrażenie, że polemiczne zacięcie dr. hab. E. Malaka 

w połączeniu z chęcią obrony osiągnięć gen. Rayskiego 

spowodowało wyrywkowe zapoznanie się z moją książką, 

a w konsekwencji zupełnie odmienny od zamierzonego 

odbiór zawartych w niej treści. Bo tylko w ten sposób 

mogę sobie tłumaczyć przypisywanie mi twierdzeń, z którymi 

w mojej pracy polemizuję, oraz przedstawianie w „recenzji” 

opisu zdarzeń tożsamego z zawartym w książce 

w formie polemiki z tą książką, przez co czytelnik owej „recenzji” 

nabiera przekonania, że moje poglądy są zupełnie 

odmienne od podawanych przez Pana Malaka… 

Mimo wszystko mam bardzo dużo szacunku dla 

dr. hab. E. Malaka. Nie żartuję, rzeczywiście mam. Należy 

mu się to choćby za kolosalny trud, jaki włożył w rekonstruowanie 

dziejów polskiego lotnictwa wojskowego 

w II RP. Za wypełnienie setek białych plam. Taki sam 

szacunek mam dla każdego innego historyka zajmującego 

się rzetelnym opisaniem ówczesnej historycznej 

rzeczywistości. Tym niemniej ów szacunek nie przekłada 

się na podzielanie poglądów Pana Malaka czy też niektórych 

innych autorów, gdyż na podstawie tych samych 

danych wyjściowych można wyciągnąć niekiedy skrajnie 

odmienne wnioski – szklanka wody jest w połowie 

pusta lub napełniona do połowy. 

Pan dr hab. E. Malak broni honoru gen. Rayskiego. 

I ma częściowo rację, twierdząc, że jego osiągnięcia są ponadprzeciętne. 

Zgadzam się z tym poglądem w pełni, ale 

tylko w odniesieniu do okresu 1926-35. Generał Rayski 

z lat 1935-39 zirytował mnie tak jak – nie przymierzając 

– ja Pana Malaka. Dlaczego? Ponieważ za wyniki firmy odpowiada 

zawsze jej szef, a nie „obiektywne trudności”. 

Moje zarzuty do gen. Rayskiego sprowadzają się 

do dwóch pytań. Po pierwsze: dlaczego w okresie wprowadzania 

samolotów myśliwskich PZL-7 istniały aż trzy plany 

zastępcze w razie niepowodzenia tej konstrukcji, a w okresie 

1935-39 nie istniał żaden plan zastępczy w razie niepowodzenia 

projektu „Wilka”? I po drugie: dlaczego w latach 

1935-39 zaniedbano rozwój lotnictwa myśliwskiego, jednocześnie 

forsując rozbudowę lotnictwa bombowego, 

mimo że gołym okiem było widać, iż budżet państwa nie

WITH_1_2017_promo

Transform your PDFs into Flipbooks and boost your revenue!

Delete template?

Save as template ?