Mæna 2015

Mæna 2015 

Mæna kemur nú út í sjötta sinn. Að þessu sinni er undirliggjandi 

þema blaðsins kerfi (e. system). Á ensku þýðir 

orðið system eitthvað til að rýna í. Og á sú merking einnig 

ágætlega við um allar greinarnar í blaðinu sem rýna hver 

á sinn háttinn í mismunandi birtingarmyndir kerfa – allt 

frá því kerfi sem birtist okkur þegar rýnt er í borgar skipulag 

til flokk unar kerfis á yfirnáttúrulegum verum á 19. öld. 

Sjálf fylgir Mæna því kerfi að vera í stöðugri þróun hvað 

varðar umfjöllunar efni, útlit og samhengi. Efnistökin eru 

mörg og misjöfn en við hönnun blaðsins eru nemendur 

hvattir til að kynna sér þau vel en taka engu að síður 

áhættur og leggja áherslu á óhefðbundnar nálganir í framsetningu 

efnisins, hvað varðar til að mynda týpógrafíu, 

ljósmyndir, frágang og horfa þá einnig gagnrýnum augum 

á efnið sem miðlað er. Nemendur eru þá einnig hvattir til 

að skrifa sjálfir í blaðið og að þessu sinni eiga nemendur 

á fyrsta ári við skólann, útskriftarnemendur og nemendur 

sem útskrifuðust síðasta vor greinar í blaðinu. 

Á sama tíma og ákveðinn sköpunarkraft má greina í gagnrýni 

á kerfi eða jafnvel óskum um að þau fari fjandans til 

(samanber: „fuck the system!“) erum við engu að síður 

full af þakklæti og lotningu til margra kerfa og þarf vart 

að rökstyðja af hverju: til blóðkerfisins, meltingarkerfisins 

og taugakerfisins – eða til sjálfs vistkerfisins sem hefur 

komið hverri dýrategund haganlega fyrir svo hún megi lifa 

vel og lengi. En kerfi stjórna þó ekki bara öndun, blóðflæði 

og öðru í þeim dúr, heldur einnig hugsun, bæði innan 

skóla kerfisins og utan. Og kerfi stjórnar hugsun kannski 

einna mest þegar fólk veit ekki af þessum kerfum, veitir 

þeim ekki athygli og verða kerfin þá gjarnan séð sem 

eðlileg – náttúrleg og óbreytanleg og þar af leiðandi eilíf. 

Flestar greinarnar í blaðinu ögra slíkri hugsun og benda 

á að kerfi séu lifandi ferlar og síbreytilegir og þannig 

endur spegla þau þekkingu hvers tíma. Og um leið gefa 

þau einnig vísbendingar um hvert skapandi hugar geta 

haldið næst á sínum könnunarleiðangri eða þá þvert á 

móti hvar illa hefur að verki staðið og skynsamlegast sé 

að nema staðar – og búa til ný og betri kerfi.

Sjónræn 

upplifun 

landkönnuða 

og grafísk hönnun 

Bergs Sokkasonar

Á 8. öld varð leyndardómsfull eyja 

í norðri athvarf írskra einsetumanna 

sem leituðu þangað á skinnbátum 

til að hugleiða í návist við almættið. 

Enginn veit hver fyrstur sá þetta 

fjar læga land rísa úr sæ við sjóndeildar 

hring; jöklana, fjöllin, svarta 

sanda. Voru það grískir eða rómverskir 

sæfarar, heimskönnuðir 

forn aldar? Thule var enn um sinn 

hulið land og ókunnugt þorra Evrópumanna, 

en sprotar forn menningar 

álfunnar höfðu þegar teygt sig 

þangað. Nýtt Evrópuland var um það 

bil að fæðast. Af sér stökum ástæðum 

voru skrifaðar sögur þar á íslenskri 

tungu þar sem upplýsingar 

voru settar fram á tákn rænan hátt 

líkt og gert er í grafískri hönnun. 

Eitt elsta handrit Íslendinga, merkt; 

AM 382 4to, er um teninginn 

Þor lák helga dýrling alþýðunnar 

á Íslandi. „Skinnið hefur verið 

óvarið í langan tíma og er mjög 

illa farið. Margar síður þess 

eru svartar og götóttar, sumar 

ónýtar, sumar skornar úr bók inni 

og ekkert eftir nema mjóar 

ræmur inn við kjölinn.“ 1 

Pétur Halldórsson 

Handritið er eitt margra sem rekja má til Bergs 

Sokkasonar, hann gat sér gott orð á 11. öld fyrir 

hand ritsgerð. Bergur var einn frumkvöðla graf ískrar 

hönnunar á Íslandi. Í handritinu sem hér um ræðir 

setur hann fram upplýsingar á táknrænan hátt og 

notar tákn og tölvísi til lofs gæslumanns veraldlegra 

eigna þjóðarinnar. Vandað bókfellið var gert af 

kunnáttu og góðum efnum. Hönnun, skorin stærð 

og textafletir voru hugsuð sem ein heild sem grundvallaðist 

á tölvísi tenings í vísindum forn aldar. 

Táknmynd teningsins er á fyrstu síðu og setur tóninn 

fyrir grafíska hönnun bókfellsins. Lof kvæðið er 

í 24 línum, uppistaða þess er lýsing á Þorláki í 72 

lýs ingarorðum. Á mótunarstigi bókar innar, áður en 

skinnin voru skorin, skipti megin máli að fjölda 

lýsingarorðanna væri haldið til haga því „layout“ 

bókar innar, leturstærð, línulengd og línufjöldi var 

ákveðin samkvæmt þeim. Spalti er á efri vinstri 

helmingi síðu og skiptir henni í hlut föllum gullinsniðs. 

Mótun ljóðsins – sjálf lögun þess á síðunni, 

stafafjöldi og orðafjöldi, var megin atriði. Lýsingarorðin 

voru rituð þannig að þau fylla 14 línur og 

mynda jafnhliða ferning þar sem breidd línu samsvarar 

hæð 14 línubila. Í hverri línu eru mismörg orð, 

stafafjöldi hverrar línu er því mis munandi og er því 

spaltinn ójafn að aftan, því þurfti að huga að röð 

lýsingarorðanna, merkingu þeirra og stafafjölda 

– telja slögin. Bergur bjó til textablokk með því að 

slíta síðasta staf hverrar línu frá orði og færa að 

brún textaflatar. Allar línur urðu jafnar að aftan og 

bilið sem myndaðist fyllt með skrauti. Þannig féll 

ljóð 72ja lýsingarorða inn í jafnhliða ferning. 

Einar Pálsson benti á að hugmyndafræðilegar rætur 

hins íslenska þjóðveldis lægju um kornkon ungdæmi 

norður Evrópu, til menningarsamfélaga Miðjarðarhafs 

landanna og að hugmyndir tölvísi í fornri tungu 

Hebrea kunni að hafa ratað hingað í farteski landnema. 

2 Í hebreskri tungu báru tölu stafirnir 6 og 72 

helgar merkingar: Talan 6 er tákn sexhliðungs og 

kennd við sköpun efnis. Talan 72 táknaði „hinn 

góði“. Teningurinn 72 (72 72 72) er sama hugmynd 

og teningur fullkominnar sköpunar í speki Kabala 

6 6 6. Í lofkvæði Þorláks felst full komin sköpun sem 

hverfist um „Hinn góða“. Í hand riti Bergs er Þor lákur 

persónugervingur teningsins 216. 

Heiðinn trúarheimur var formfastur, fjölbreyttur og 

tengdur stærri heild en hið opinbera trúarkerfi sem 

kristni innleiddi. Hin forna trú byggðist á hringrás 

3 Sjónræn upplifun landkönnuða 

Pétur Halldórsson

1 

6 4 

2 

3 

9 7 

8 

Við árósa hlaðast upp þykk setlög sem 

fallvötn hafa borið með sér í milljónir ára 

og mynda víð áttumikil sléttlendi. Á slíku 

kjörlendi stikuðu land nemar heimsmynd 

sína. Þau voru um 216000 fet að þver máli 

og mörkuð 9 stöðum: Frá kennileiti sem 

markaði sólsetur á dimmasta degi vetrar 

í suð vestri, til staðar sem markaði sólarupprás 

á bjart asta degi sumars í norðaustri 

(2–4). Háaustur frá upphafs hvolnum var 

mælt með sama hætti: Frá stað sem 

markaði sólarupprás á dimm asta degi 

vetrar, að þeim stað sem markaði sólarlag 

á bjart asta degi sumars (5–6). Þessir tveir 

öxlar vetrar- og sumar sólstöðu mættust í 

miðju landsins (3). Þar var tímatal samræmt 

og áttir festar. Þaðan var markað landsvæði 

sjóndeildar hrings (3–7 og 8–9). Heimsmyndin 

hafði þessar tvær mældu stærðir 

líkt og í veröldinni væru bæði heimsmynd 

hugans og sjónsvið mannsins. 

5 

lífs og dauða, tímatali, tölvísi, 

endurtekningu, hugmyndafræði 

miðju, jarðartrú og 

land mælingu. Helgistaðir 

voru tengdir landinu og vættir 

og nátt úran sjálf léku megin 

hlut verk í helgisiðum. Við 

trú skiptin gengu stjórn völd í 

hverju landi vask lega fram við 

að eyða, skekkja eða færa upp 

á Krist öll tákn gömlu trúarinnar. 

Þær fáu heimildir sem 

eftir liggja um heiðna siði eru í kveðskap, 

launfræði og vegalengdum. Þegar ráðið er 

í táknin blasir við heilsteypt kerfi. Landnemar 

virðast hafa mótað líkan af sköpun 

heimsins við land nám sem byggðist á skilningi 

þeirra á eðli og skipulagi veraldar: Afstaða 

höfuð bóla og kennileita í náttúrunni 

mótar mynd af heim inum sem var bæði 

fag ur og veitti ábú end um áttun, staðfesti og 

hald. „Alheimur var hugsaður sem afmarkaður 

smíðisgripur gerður eftir vísindalegri 

forskrift sem byggði á ákveðnum tölum og 

rúmfræði.” 3 Í laun sögn Njálu er falin boðskapur 

um land nám og kristnitöku á leiksviði 

höfuðskepn anna fjögurra. Þar táknar 

bruni Bergþórs hvols heimsendi þar sem 

öld heiðni endar í eldi þegar upphefst nýr 

heims aldur Kristni. 

Frumformin hringur, ferningur og hugtak 

tenings voru áberandi tákn í huga land könnuðar 

sem vildi skilja það sem fyrir augu bar. 

Til að ná áttum voru lendur mældar mjög 

nákvæmlega með það að markmiði að temja 

þær, þekkja leiðir, sam ræma tíma og gera 

sól úr sem ný þjóð í nýju landi gat miðað við. 

Í Evrópu áttu táknrænir staðir hinnar afmörkuðu 

veraldar hvern sinn stað: Á suður Englandi 

var hug mynd legt ígildi Bergþórs hvolls 

hvollinn Glaston bury, Hof hét Vatikan á Ítalíu, 

Steinkross hét Jelling í Danmörku og Tara á 

Írlandi, svo að örfáir þeirra séu nefndir. 4 

Það er einstaklega fagurt hvernig heimsmyndin 

féll að staðháttum á Suðurlandi. 

Þrí drangur réð legu hennar, frá dröngunum 

liggur lína að Stöng sem markar sólarupprás 

á sumarsólstöðu. Línan var mæld 216000 fet 


Sjónræn upplifun landkönnuða 

4

Samanburður heims mynda á Rangárvöllum 

á Suðurlandi og í Somerset á suður Englandi. 

Þótt um 5000 ár skilji á milli þeirra eru 

þær varðaðar sumum frægustu mannvirkjum 

steinaldar, sömu 9 stöð um sumarog 

vetrarsól stöðu sem bendir til þess að 

land mæling heimsmyndar er eldri en elstu 

mannvirki steinaldar: 

(1) For-miðið Þrídrangur / Burrows Mump. 

(2) Upphafshvollinn er hinn forni, Bergþórshvoll 

/ Glastonbury sem markar sólarlag 

á vetrarsólstöðu. (3) Helg miðja, Steinkross 

/ Devil’s Bed and Bolster. (4) Stöng / 

Avebury markar sólarupprás á sumarsólstöðu. 

(5) Goðasteinn / Stone henge 

markar sólarupprás á vetrarsólstöðu. (6) 

Hlaðinn haugur sennilega frá steinöld 

í Neilsea, úthverfi Bristol / Skálholt markar 

sólarlag á sumarsólstöðu. (7) Hugmyndafræðileg 

hliðstæða Helgafells er fellið 

Heaven’s Gate 36500 fet suður frá miðju 

heims myndarinnar. (8) Þríhyrningur / 

Robin Hood’s Bower. (9) Hof / The Bushes. 

Rauðar línur sýna hvernig heimsmyndir 

þjóða við Miðjarðarhaf voru markaðar. 

frá Berg þórshvoli sem markar 

sólarlag á vetrarsól stöðu. 

Goða steinn á Eyjafjallajökli, 

tákn sólar upprásar á vetrarsól 

stöðu, er í háaustur frá 

Bergþórs hvoli, þaðan eru 

216000 fet að Skál holti sem 

táknar sólarlag á sumar sólstöðu. 

Miðjan, þar sem línur 

skár ust, er friðarblettur 

í Heklu hrauni, Stein kross. 

Sex mínútum sunnar er 

Helga fell, þaðan er gott 

útsýni yfir vellina í kring og heims myndina 

alla. Þjórsá inn siglar kerfið við tákn vorjafndægra 

í vestri þar sem ung sól sumars afmark 

ast af bökkum hennar í landi Kálfholts. 

Fyrir tvö þúsund árum byrjaði hnignun trúarbragðanna 

sem mótuðu sólúrin. Eftir trúskiptin 

afmáðu yfirvöld á hverjum stað vegsummerki 

gömlu trúarinnar. Í margar aldir 

voru heiðin vísindi klædd í kristinn búning, 

eyðilögð eða vel falin, það mynd aðist mikil 

flóra tákna og launsagna um hugsanir 

tengdar stærð veraldar og dýpstu kenndum 

mannsins. Eftir standa skrítin hug myndasambönd 

og tákn líkt og holar um gjarðir 

gömlu heimsmyndanna sem þjóðir eiga í 

sameiginlegum menningararfi sínum. Ef 

maður þekkir hlutföllin blasir heimsmyndin 

við um allan heim með þekktar stærðir, 

vörð uð níu merkistöðum. Þegar táknanna 

er leitað skiptir mestu að hlusta vel eftir 

göml um sögnum, huga að höfuð áttum, 

braut sólar og stjarnhimni, hlut föllum og 

vega lengdum, því í þeim felast helgir dómar 

sem ekkert hafa breyst í aldanna rás. 

1. Susane M Fahn, Dept. of Scandi navian 

Studies, University of Wisc onsin, 

Wisconsin USA., Gottskálk Jensson, 

Háskóli Íslands, Reykjavík. Gripla XXI, 

2010, The Forgotten Poem. A Latin 

Pan egyric for Saint Þorlákr AM 382 4 

to, bls. 52. 

2. Einar Pálsson, Úr, Mímir 1970, bls. 

132–140. 

3. Karl Gunnarsson, Fræðirit um 

landnám á Ausurlandi, 1998. 

4. Pétur Halldórsson, Stærð veraldar, 

Salka 2007. 

5 Sjónræn upplifun landkönnuða 

Pétur Halldórsson

Af kortum 

og Samúel 

Eggertssyni

Kort geta gefið 

tilfinningu fyrir 

stað sem er í órafjarlægð 

eða stað 

sem hefur jafnvel 

aldrei verið til. 

Kort og kortagerð hafa ætíð heillað mig þar sem 

mér hefur alltaf fundist merkilegt hvað kort geta 

geymt mikið af upplýs in gum sem settar eru fram 

á myndrænan hátt. Í kortum koma saman ekki 

aðeins upp lýsingar heldur einnig landa fræði, 

hönnun, teikningar og saga. Kort geta 

sagt okkur sögu, um land, þjóð eða 

jafnvel ævin týri. Þau geta frætt okkur 

og um leið kveikt á ímyndunar aflinu. 

Kort geta gefið tilfinningu fyrir stað 

sem er í óra fjarlægð eða stað sem hefur 

jafn vel aldrei verið til. Það er kann ski 

þaðan sem áhugi minn á kortum sprettur 

en sem barn var ég sólgin í ævintýrabækur 

sem gerðustí öðrum heimum og 

þótti mér þá algjör lega nauð synlegt að 

kort af þessum ævin týra heimi fylgdi 

með. Þannig varð heimur inn raun veru legri og um 

leið var hægt að stað setja sig í honum, þar sem 

kortið veitti einhvers konar vissu um raunveruleika 

heims ins. Það er einmitt í þessu sem mikil vægi 

korta hefur falist í gegnum tíðina; mögu leikanum 

á að staðsetja sig í heiminum. 

Kortgerð hefur fylgt mann kyninu frá örófi alda. 

Í sinni hrein ustu mynd er kort mynd af heim inum; 

kerfi saman sett af graf ískum táknum sem tákna 

umhverfið og fylgir þeim oftar en ekki lykill til að 

lesa úr tákn unum – eins konar að gangur að kerfinu. 1 

Ekki eru til neinar heim ild ir um fyrsta kortið en 

víst er að frá önd verðu hefur maðurinn ferðast um 

land ið og þurft að hafa yfirsýn með þessum ferðum 

sínum. Bendir allt til þess að sjálfstæð þróun korta 

hafi átt sér stað í öllum heims hornum fyrir árþúsunum 

síðan, fyrir tíma ritaðs máls og áður en 

maðurinn gerði sér grein fyrir víðfemi veraldarinnar. 

2 Hlutverk korta snýst ekki bara um að 

vísa fólki frá einum stað til annars, heldur einnig 

að staðsetja manninn og setja hann í samhengi 

við um heiminn. Kortið verður þannig að 

einu mikil vægasta grunn sam skipta tóli mann - 

kynsins. 3 Allt frá því er Grikkir komust að því 

að jörðin væri hnöttótt 4 hefur helsta vanda mál 

korta gerðar manna legið fyrir, en það er hægara 

sagt en gert að kortleggja jörðina rétt – því 

hvernig á að gera hnöttótt yfir borð jarðar innar 

að flatri teikn ingu án þess að eitthvað skekkist? 

Þetta hefur stundum verið kallað „app elsínu - 

barkar vanda málið“ því auð velt er að ímynda 

sér þá erfið leika sem upp koma þegar börkur 

Sigríður Hulda Sigurðardóttir 

7 Af kortum og Samúel Eggertssyni 

Sigríður Hulda Sigurðardóttir

er tekinn af appelsínu í heilu lagi og reynt er að fletja hann út. 

Í ljós kemur að það er ekki hægt nema með því að skera í börkinn 

eða þrýsta honum saman. 5 Í þessu samhengi má einnig ímynda 

sér þá útkomu ef flett er húðinni utan af manneskju, hún flött út 

og teiknað er eftir útlín unum – og varla getum við kallað það rétta 

birtingu af manneskj unni, eða hvað? Þetta hljómar ekki sérlega 

geðfellt en hjálpar okkur við að átta okkur á hversu bjöguð heimsmyndin 

verður þegar hún er flött út á þennan hátt. Ein þekkt asta 

lausnin við þessum app elsínubarkarvanda er Merkator-vörpunin 

sem kom fyrst fram á sjónar svið 1569 sem hugar smíð Geradus 

Mercators (1512–1592). Vörp unin er hornrétt og var hugsuð sem 

kort fyrir siglingaleiðir, þannig var hægt að draga línur með reglustiku 

og ákvarða bein ustu og stystu leiðina. Vörpunin átti eftir að 

festa sig í sessi og var notuð langt fram eftir tuttugustu öld. Kortið 

er hins vegar gallað að því leyti að flatar mál landa er virkilega 

mis vísandi. Bjög unin á kortinu eykst eftir því sem nær dregur 

pólunum tveimur í norðri og suðri og gerir hún það að verkum 

að Grænland virðist vera á stærð við Suður-Ameríku, en í raun er 

heimsálfan í suðri nífalt stærri. 6 Mercator-vörpun virkar ágæt lega 

fyrir sjómenn en gefur engu að síður ansi ranga heims sýn. Til eru 

ýmsar aðrar kortavarpanir, sem allar eru réttar á sinn hátt en að 

sama skapi jafn „rangar“, þar sem aldrei verður komist fram hjá 

þessari bjögun. 7 

Sama hversu „rétt“ kort er sam kvæmt mælingum verður það 

aldrei alveg rétt vegna appelsínu barkar vandamálsins. Kort er því 

aldrei heimurinn sjálfur – frekar táknmynd hans. „The map is not 

the territory“ eða „kortið er ekki landsvæðið“ er þekkt tilvitnun 

eftir hinn pólsk-ameríska vísindamann og heim speking Alfred 

Korzybski (1879–1950) og vísar einmitt til þessa. 8 Kortið er einungis 

mynd af land svæði. Hægt er að bera þetta saman við málverk 

René Magritte, Svik myndanna, sem sýnir mynd af pípu en 

undir pípunni stendur setningin: „Þetta er ekki pípa.“ Merkingin 

er þá einfaldlega sú að þetta sé auðvitað ekki pípa, heldur mynd 

eða tákn fyrir pípu, 9 enda er ekki hægt að taka pípuna, setja tóbak 

í hana og reykja. Og eins má segja að kort sé ekki heimurinn 

heldur mynd af heiminum. 


Af kortum og Samúel Eggertssyni 

8

Kort af landi verður að táknmynd landsins og tákni fyrir 

þjóðina sem byggir það. Ágúst Böðvarsson segir í bók 

sinni Landmælingar og korta gerð Dana á Íslandi – Upphaf 

landmæl inga á Íslandi eftir farandi um hlutverk korta fyrir 

þjóðir: „Góð landa kort eru á fjölmargan hátt grundvöllur 

menningar- og atvinnu lífs hverrar þjóðar. Þau eru undirstaða 

þekkingar á landinu, lögun, landslagi, náttúrufari 

og gæðum þess […]“. 10 Er leið á seinni hluta nítj ándu aldar 

urðu landakort og landfræði leg þekking á eigin landi eitt 

af vopnum þjóðernis sinna, tól til að sameina þjóðina og 

búa til eða styrkja þjóð ern is lega sjálfs mynd hennar. 11 

Benedict Anderson setti fram áhugaverða kenn ingu um 

kort af landi sem lógó eða merki, „map-as-logo“. Anderson 

vísar þá aftur til ný lendutíma bils ins, en þá lituðu nýlendu - 

herrar sín eigin lönd og ný lendur sínar eftir ákveðnum 

útlínum á kortum. Löndin urðu þannig eins og hluti af 

púsluspili heims ins og hvert land einstakt. Með línum og 

litum var hægt að aðgreina lönd hvert frá öðru og jafnvel 

taka þau úr púslu spilinu. Útlínur urðu þá oft að einskonar 

tákni eða lógói sem hægt var að nota á ýmsa vegu, til 

dæmis á veggspjöld, opin ber inn sigli, sem mynd á bréfs efni 

og svo fram vegis. 12 Út línur landsins verða að „heima“ og 

stendur fyrir það sem þegnar landsins eiga sameiginlegt. 13 

Varð þetta oft að sterku sam einingartákni fyrir þjóð ernis - 

sinna sem börðust gegn nýlenduherrum sínum. 

Það virðist vera afar mikilvægt fyrir þjóðir að eiga sitt 

eigið landakort, eða einhvers konar myndræna fram setningu 

af landinu til að tengja sig við og virðist þetta meðal 

annars vera mjög sterkt í Íslendingum. Útlínur Íslands hafa 

lengi verið stór hluti af þjóðar ímyndinni og eru það enn 

í dag. Út línur landsins birtust fyrst um 1000 e. kr. á engilsaxneska 

heimskortinu í British Library. Það var þó ekki 

fyrr en á 16. öld á korti Guð brands Þorláks sonar að þær 

fóru að líkjast eitthvað því sem við köllum Ísland í dag. 

Fram að því höfðu hugmyndir og teikningar korta gerðarmanna 

verið óljósar og mismun andi. 14 Segir Einar Sigurðsson 

lands bóka vörður eftirfarandi um hin fornu Íslandskort: 

Í sögulegu ljósi eru hin gömlu landakort mikil væg 

fyrir Ísland því að kortin eru til vitnis um það hvernig 

lítil og norðlæg þjóð varð hluti af heimsmyndinni. 

Kortin styrktu vitneskjuna um tilvist lands og þjóðar 

langt í norðri, fjarri hinni mið-evrópsku menningu fyrri 

tíma, og stuð luðu þannig að því að Íslendingar nytu 

viður kenning ar sem sérstök þjóð með eigin tungu 

og menningu. 15 



Oftast er talað um Guðbrand Þorláksson (1541– 

1627) og Björn Gunnlaugsson (1788–1876) sem 

„mestu korta gerða menn Íslands á fyrri tíð“ þótt 

á milli þeirra séu ein 250 ár. Báðir voru þeir frumkvöðlar 

í kortagerð og báðir sáu þeir kort sín koma 

út á prenti sem var ekki sjálfsagt á þeim tíma. 16 

Um aldamótin 1800 var grunnur lagður að nákvæm 

ari útlínum landsins þegar danskir mælingamenn 

hófu hér vinnu við land mælingar, en starf 

danska her foringja ráðsins við land mælingar á 

Ís landi átti eftir að endast fram á 20. öld. 17 Björn 

Gunnlaugs son byggði sitt kort á mælingum 

dönsku land mælinga mannanna, en það tíðkast 

mikið í korta sögunni að byggja á verkum annarra, 

því ekki er það á færi hvers sem er að fara út í 

yfir gripsmiklar landmælingar. 

Árið 1915 bað maður að nafni Samúel Eggerts son 

Alþingi um 1000 króna styrkveitingu til að fjármagna 

gerð nýs Íslandskorts sem nota átti við 

kennslu. Kortið byggði Samúel á mælingum 

danska herforingjaráðsins og Íslandskorti Þorvalds 

Thoroddsen. Á þessum tíma var mikill skortur á 

góðum landakortum til 

kennslu en þóttu þau 

ómissandi í skólastofur 

landsins. 18 Kortið, sem oft 

er kallað „skóla kortið“ 

vakti mikla lukku þegar 

það kom að lokum út árið 

1928 og var lokagerð þess 

teiknuð og prentuð af 

danska her foringja ráðinu. 

Sem kortagerðarmaður 

var Samúel þó aldrei eins 

þjóðþekktur og fyrrnefndir 

Guðbrandur og 

Björn. Verk hans þykja 

mér þó einstak lega 

áhugaverð, þar sem hann 

gerir bæði eiginleg landakort 

en einnig notar hann 

útlínur landsins á marga 

vegu sem tákn mynd. 

Þar að auki notaði hann 

landakort sem miðil til að koma annars konar 

upp lýsingum fram í ritinu Saga Íslands, þ.e. hann 

notaði kerfi landa kortsins til að setja fram sögu 

landsins, en meira um það síðar. 



10

Ævistarf Samúels var barnakennsla, en 

kennslunni sinnti hann á veturna í 42 ár, 

ásamt því að vera myndskreytir, skrautskrifari, 

vísindamaður og korta gerðamaður. 

Ég tel það enga tilviljun að það hafi verið 

barnakennarinn Samúel Eggertson sem 

teiknaði landakort af Íslandi sem kallað er 

„skóla kortið“. Séu önnur verk Samúels 

skoðuð má glöggt sjá að Ísland er meginþáttur 

verka hans, hvort sem það eru 

útlínur landsins, landshættir eða saga 

landsins, og alltaf eru verk hans hlaðin 

miklu upplýsingagildi – tilgangur þeirra 

er að fræða. Það virðist vera svo að helsti 

drifkraftur Samúels hafi verið að upplýsa 

samtímafólk sitt með öllum leiðum mögulegum. 

Hann hafði óbilandi trú á mætti 

menntunar og þekkingar og trúði því að 

menntuð og upplýst þjóð gæti risið upp 

til fyrri ljóma: 

[Þjóðin] bugast meir og meir eftir hinar 

hræðilegur plágur á 15. öld, má heita 

að [hún] sé af og til í dauðategjum allt 

fram á 19. öld. Þá fer að rofa til aftur. 

Hún lítur um öxl sér og sér sögu sína 

að baki sér: fornaldar ljómann og miðalda 

eymdina, en jafnframt stórstígar 

menn ingarframfarir frændþjóðanna. 

Þetta saman lagt vekur þjóðina til fulls 

af mörg hundruð alda andlegum svefni 

og hún hefst handa og tekur til starfa 

undir lok aldarinnar. 19 

Hefði Samúel verið spurður að spurningunni 

„Hvað gerir þjóð að þjóð og Íslendinga 

að Íslending um?“ ímynda ég mér að hann 

hefði svarað henni á þann veg að það væri 

saga og uppruni þjóðarinnar, tungumálið og 

síðast en ekki síst landið sjálft og birt ingar - 

mynd þess, m.a. í formi landa korta, en verk 

hans ein kenndust af öllum þessum þáttum. 

Eins og áður sagði notaði Samúel útlínur 

Íslands og kort á ýmsa vegu. Fyrir utan 

skóla kortið gaf hann út fjöldan allan af 

póst kortum með teikn ingum þar sem útlínur 

Íslands gegna lykil atriði. Póstkortin 

voru flest gefin út á öðrum og þriðja ára tugi 

tuttugu stu aldar, á þeim tíma þegar póstkort 

voru notuð til að koma skilaboðum 

manna á milli áður en síminn komst í 

almannaeigu. Þá voru póstkort nánast 

„eini tengi liður almennra borgara við sjónmenntir“ 

og mætti kalla þau sófa málverk 

almúgans, þar sem þau voru oft á tíðum 

geymd og jafnvel hengd upp á vegg. 20 Þetta 

hefur því verið tilvalinn miðill fyrir hvern 

þann sem hafði það að mark miði að koma 

upplýsingum til sem flestra. 

Fyrir utan að eiga útlínur Íslands sam eiginlegar 

þá fjallar myndefni margra póst kortanna 

um landnám Íslands, sem Samúel 

taldi eitt það allra merkilegasta við Ísland, 

og áleit það „heilaga skyldu sér hvers Íslend 

ings að kynna sér þessi rit vor [Landnámabók 

og aðrar forn sögur]“, 21 því líkt 

og áður segir var það hans mat að þekking 

á þessum þáttum sögunnar hafi eða gæti 

vakið þjóðina af margra alda svefni, og þar 

af leiðandi mögulega leitt til sjálfstæðis 

þjóðarinnar. Póstkortin Land nám Íslands 

874–943, Land nám Íslands 874–930 – Óðalsbændur 

yfirgefa ættlandið og Siglingar 

forfeðra vorra á þjóð veldis tímanum snúast 

ein mitt öll um landnámið. Á þessum 

þremur kort um er Ísland stað sett ofarlega 

á mynd fletinum og liggja allar leiðir 

þangað. Kortið Sigl ingar forfeðra vorra er 

teikning af hnetti num þar sem Ísland hvílir 

ofar lega á jarð kringlunni. Hnatt staða 

landsins virð ist hafa verið Samúel hugleikin 

en með því að draga hana fram 

virðist hún hafa átt að ýta undir mikilvægi 

eða sérstöðu þjóðarinnar, en á kortun um 

Hilsen fra Island, Minni Íslands og Íslenska 

þjóðin er staðsetning landsins einmitt á 

þann hátt. Á þessum ör fáu dæmum má sjá 

hvernig Samúel notaði útínur Íslands sem 

tákn fyrir land sem allar leiðir liggja til, 

lands sem hvílir efst á hnetti num, „Drottningu 

hafsins“ 22 eins og hann lýsir sjálfur 

eyjunni. Notkun hans á útlínum Íslands 

smell passar við fyrri lýsing ar mínar af því 

hvernig sjálf stæðis sinnar notuðu útlínur 

landsins til að styrkja þjóð ernis kennd 

meðal þjóðar á um brota tímum, þar sem 

kortið er orðið að því tákni sem íbúar 

landsins eiga sam eiginlegt – útlínurnar 

verða að „heima“. Áhugi og metnaður 




Samúels til að koma Íslands sög unni á framfæri náði 

þó lengra en þessi póstkort gefa til kynna. Eins og áður 

var minnst á gaf hann út ritið Saga Íslands – Línurit yfir 

mannfjölda þjóðar innar ásamt hliðstæðum ann álum árið 

1930. Ritið veitir yfirlit yfir sögu íslensku þjóðarinnar frá 

landnámi og inniheldur einnig mann fjölda líkan af þjóðinni. 

Sjálfur talaði Samúel um að ritið væri eins og landsuppdráttur 

af sögu þjóð arinnar. Saga heillrar þjóðar virðist 

vera yfir þyrm andi efni, en hví ætti ekki að vera hægt að 

kort leggja hana líkt og lönd hafa 

verið kort lögð í gegnum tíðina? 

Hér er dæmi nu hálf partinn snúið 

við. Í stað þess að nota útlínur 

eða kort af Íslandi til að koma 

upplýsingum til skila er kortið 

nú orðið sá miðill sem notað ur er 

til að setja fram upp lýs ingar um 

sögu Íslands, í tíma röð frá landnámi. 

Samúel réðist þannig í það 

verk að laga sögu Íslands að því 

kerfi sem landa kort þurfa til að 

vera skiljan leg, þ.e. með því að 

takmarka hvað er sett fram, 

skipta efninu í flokka og veita lykil að kortinu svo það 

verði skilja n legt. Samúel skipti því sögu nni í ellefu þætti 

sem hann taldi mikil vægasta og sem gátu gefið ein hvers 

konar heildar mynd af sögu þjóð arinnar án þess þó að 

segja hana alla. Kort hafa nefni lega ákveðið leyfi til að 

vera ekki hár nákvæm og segja ekki alltaf allt, enda er 

ómögu legt að færa hið hnattalaga form jarð kringl unnar 

yfir á tvívíðan flöt pappírsins án þess að upp lýsingar 

bjagist og brenglist, svo við rifjum upp „appelsínu barkarvandamálið“. 

Þetta kort af sögu þjóðarinnar er því unnið 

eftir sömu for merkjum og landakort. Þegar heimildir um 

sögu Íslands eru mis traustar og saga þjóðarinnar spannar 

yfir 1100 ár þarf að beita sömu aðferðum og við gerð 

landa korta: takmarka hvaða upp lýsi ngar eru stettar fram 

og skera niður svo mögu legt sé að lesa úr kortinu – kortið 

fær leyfi til að vera ekki hárnákvæmt. 

Það verður ekki hjá því litið að kort afmarkast af kortagerðamanninum 

sjálfum og þekkingu hvers tíma. Líkt 

og fyrstu útlínur af Íslandi voru „rangar“ þá gáfu þær 

ein hverja hugmynd af stað, eða eyju í Atlants hafinu. 

Lík legast var kortið teiknað eftir þeirri bestu vitneskju 

sem til var þá. Er þá hægt að kalla það rangt? Kort og 

útlínur Íslands eftir Samúel litast einnig af sam tíma hans. 

Mér þætti erfitt að treysta landa korti frá 1930 og áætla að 

það inni héldi fullkomlega réttar upp lýsingar. Sama má 

segja um þær upplýsingar sem Samúel dregur fram í 


12

Sögu Íslands, en þær upp lýsingar sem hann 

dregur fram þar litast mjög af þeirri sögu skoðun 

sem viðgekkst við byrjun tuttugu stu aldarinnar. 

Vel mætti uppfæra og endurskoða þá flokka sem 

hann ákvað að væru mikil vægastir. En það er 

ein mitt það sem korta gerðamenn eiga að gera, 

vinna ofan í verk hvers annars, betrumbæta og 

uppfæra svo kortið sé sambærilegt þeirri þekkingu 

sem til staðar er og geti miðlað þeirri þekkingu 

áfram á sem bestan hátt. 

1 John Noble Wilford, The Mapmakers – The 

Story of the Great Pioneers in Cartography from 

Antiquity to the Space Age, Vintage Books Edition 

gaf út, New York, 1982, bls. 13. 

2 John Noble Wilford, The Mapmakers, bls. 7. 



5 Peter Turchi, Maps of the Imagination: The 

Writer as Cartographer, Trinity University Press 

gaf út, San Antonio, Texas, 2004, bls. 74. 

6 Peter Turchi, Maps of the Imagination: The 

Writer as Cartographer, bls. 74–5. 


8 Rex Steven Sikes, „The Map Is Not The 

Territory“, Idea Seminars, sótt 15. nóvember 2013, 

www.idea-seminars.com/articles/map.htm. 

9 Joshua Katcher, „The Threachery of 

Images“, The Discerning Brute, 15.04.2011, sótt 

15. nóvember 2013, www.thediscerningbrute. 

com/2011/04/15/the-treachery-of-images/. 

10 Ágúst Böðvarsson, Landmælingar og 

korta gerð Dana á Íslandi – Upphaf Landmælinga 

Íslands, Landmælingar Íslands gáfu út, Reykjavík, 

1996, bls. 11. 

11 Susan Schulten, The Geographical Imagination 

in America, 1880–1950, The University of 

Chicago Press gaf út, 2001, bls. 51. 

12 Benedict Andersen, „Census, Map, Museum“, 

Imagined Communities, Verso gaf út, London, 

2006, bls. 179. 

13 Susan Schulten, The Geographical Imagination 

in America 1880–1950, bls. 19. 

14 Haraldur Sigurðsson, Forn Íslandskort – 

Exploring Old Landscapes, Landsbókasafn Íslands 

– Háskólabókasafn gaf út, Reykjavík, 2000, bls. 6. 

15 Einar Sigurðsson, „Aðfaraorð“, Forn 

Íslandskort – Exploring Old Land scapes, Parts 

of the puzzle, Landið tekur á sig mynd, ritstjórn: 

Emilía Sigmarsdóttir, Jökull Sævarsson, Mark 

Cohagen, Landsbókasafn Íslands – Háskólabókasafn 

gaf út, 2000, bls. 4. 

16 Markús Georgsson, „Þórður biskup 

Þorláksson og kortagerð hans“, Íslandsmynd 

í mótun – áfangar í kortagerð, sýning í 

Þjóðmenningarhúsi, Þjóðmenningarhúsið gaf út, 

Reykjavík, 2002, bls. 14. 

17 Ágúst Böðvarsson, Landmælingar og 

kortagerð Dana á Íslandi – Upphaf Landmælinga 

Íslands, bls. 11. 

18 Án höfundar, „Islandskort“, Morgunblaðið, 

05.09.1915, bls. 1. 

19 Samúel Eggertsson, Saga Íslands – Línurit af 

mannfjöldaþjóðarinnar með hliðstæðum annálum, 

Prentsmiðja Árna Valdemarssonar hf., Reykjavík, 

1974, bls. 18. 

20 Ragnhildur Bragadóttir, „Er blómatími 

póstkorta liðinn?“, Sagnir, Háskóli Íslands gaf út, 

Reykjavík 2001, bls. 110. 




1974, bls. 30. 




1974, bls. 11. 



Utan kerfis 

Landslag og fegurð

Við erum alltaf að segja sögur af lands lagi sko … 

við segjum sögur af upplifun okkar af landslagi … 

ég held að vandamálið sé að þessi kerfi sem við 

erum búin að búa til í kringum stjórnun á hinu og 

þessu ... þar á meðal umhverfismati og öllu þessu 

sko … að þau eru bara ekki hönnuð til að höndla 

slíkt … þau taka ekki mark á sögum … og mér finnst 

þetta í rauninni vera stórmál … að hérna … bera 

virðingu fyrir sögum og einhverju sem er ekki sko 

rammað inn í kassa 

Í þessum ummælum, sem höfð eru eftir einum viðmælenda 

minna í rýnihópsrannsókn sem er hluti af doktorsverkefni 

mínu um fagurfræðilegt gildi landslags, er bent 

á þá staðreynd að þau fagurfræðilegu, upplifunar- og 

til finningalegu gildi sem við tengjum við upplifanir okkar 

af landslagi, eiga sér engan stað innan þess kerfis sem við 

höfum skapað okkur í kringum ákvarðana töku í umhverfismálum. 

Hver er ástæða þessarar stöðu? Hvers vegna nær 

kerfið ekki utan um það sem ómögulegt er að „ramma inn 

í kassa“? Á hvaða forsendum byggir slíkt kerfi og hvaða 

breytingar eru nauðsynlegar ef taka á tillit til landslags 

þegar ákvarðanir eru teknar í umhverfismálum? 

Jafnvel þó gildi landslags sé líklega eitt af mikilvægustu 

gildum íslenskrar náttúru hefur landslagshugtakið hingað 

til ekki leikið stórt hlutverk í náttúruvernd á Íslandi. Margir 

staðir, sem búa yfir einstöku landslagi og náttúru fegurð, 

hafa ekki mikið líffræðilegt eða jarð fræðilegt gildi samkvæmt 

alþjóðlegum við miðum og því virðist ekki vera 

ástæða til að vernda þessa staði ef eingöngu er miðað við 

alþjóðlega við urkennda mælikvarða eins og um líffræðilega 

fjölbreytni. Landslag og fegurð léku þó ákveðið hlutverk 

í náttúruvernd um miðja 20. öld, t.d. hlutu margir 

staðir vernd í gömlu nátt úruminja skránni vegna sérstakrar 

fegurðar og landslags. 1 Þetta var áður en yfir völd á Íslandi 

hófu að undirrita alþjóðlega sátt mála um náttúruvernd, 

en með þessum sátt málum fygldu alþjóðlegir 

mælikvarðar til að meta líffræðilega fjölbreytni, tegundir 

í útrým ingar hættu o.s.frv. og samhliða þeim 

krafan um að ákvarðanir um náttúruvernd skyldu 

byggja á hlutlægum, náttúru vísindalegum mælingum. 

Guðbjörg R. Jóhannesdóttir 

Í dag myndi líklega engum, sem vinnur að ákvarðanatöku 

um náttúruvernd innan stjórnsýslunnar, láta 

sér detta í hug að stinga upp á að vernda beri svæði 

einungis vegna fegurðar; slík uppástunga yrði ekki 

tekin alvarlega, 2 þar sem fegurð er ekki hægt að mæla 

samkvæmt sömu hlutlægu aðferðum og viðmiðum og 

notuð eru til að meta til dæmis líffræðilega fjölbreytni. 

15 Utan kerfis: Landslag og fegurð 

Guðbjörg R. Jóhannesdóttir

Þetta er sami vandi og þýski heimspekingurinn Edmund Husserl 

fékkst við þegar hann gagnrýndi hinn vestr æna vísindalega hugsunarhátt 

fyrir að breyta heimi skynjaðrar náttúru í stærðfræðilegan 

heim, þar sem öllu sem ekki er hægt að mæla samkvæmt 

vísinda legum, hlut lægum útreikningum og er þar með dæmt 

„huglægt“, er útrýmt á þeim forsendum að það sé einskis virði; 

ónákvæmt og ófullnægjandi. Þetta er enn fremur sá vandi sem 

ég hef reynt að glíma við í doktorsverkefni mínu með því að taka 

til skoðunar hug tökin landslag 

Mat á „fagur fræðilegu, 

upp lifunar bundnu og 

tilfinningalegu gildi 

íslensks lands lags“ er 

ekki hægt að setja upp 

í töl fræðilegu línuriti 

og fegurð í tengslum við umræðu 

um ákvarðana töku um vernd og 

nýtingu náttúru á Íslandi. Þar 

birtist skýrt dæmi um það hvernig 

hin vestræna, raunvísinda lega 

hugsun getur skapað vandamál 

vegna vangetu sinnar til þess að 

greina og skýra þær víddir veruleikans 

sem ekki er hægt að mæla 

á hefðbundinn hlutlægan hátt. 

Þetta vanda mál má sjá skýrt í 

eftirfarandi sögu: Fyrir nokkrum árum síðan var ég viðstödd fund 

á vegum Skipulags stofnunar þar sem markmiðið var að ræða 

leiðir til þess að fást við gildi landslags í ákvarðanatöku og aðferðir 

til þess að komast að því hvað landslag er og hvers virði 

það er. Landslagshugtakið hefur verið skilgreint bæði út frá hlutlægum 

eiginleikum landsins og út frá huglægri reynslu þess sem 

dvelur í landslaginu. Á fundinum, sem hér um ræðir, voru margir 

landslags arkitektar og annað fagfólk sem hafði mjög góðar tæknilegar 

aðferðir til þess að fást við hinn svokallaða hlutlæga þátt 

landslagsins. Allt sem hægt var að mæla var mælt og sett upp 

sjónrænt í gegnum kort, töflur og tölur. En einn þessara fagmanna 

lagði fram kvörtun: við höfum öll mjög góðar aðferðir til þess að 

mæla og meta hina sjónrænu, hlutbundnu eiginleika land slagsins 

en við kunnum ekki að fást við það sem landslag raunverulega er 

– það sem er hérna inni (sagði hann og benti á höfuð sitt). Og hinir 

fundar gestirnir voru sammála honum. Vandamálið fólst þannig 

ekki í því að þessir „landslags sérfræð ingar“ viður kenndu ekki 

tilvist hins huglæga þáttar lands lagsins, þau vissu bara ekki 

hvernig þau ættu að nálgast það að taka tillit til þessa þáttar. 

Þetta vandamál birtist einnig í áðurnefndri rýnihópsrannsókn, 

en markmið rannsóknarinnar var að fá hagnýtar hugmyndir um 

það hvernig væri hægt að taka tillit til fegurðargildis landslags 

í ákvarð anatöku. 3 Stærstu vandamálin sem þátt takendur báru 

kennsl á tengjast tveimur ólíkum en tengdum málum. Annars 

vegar er það vanda málið sem snýr að því að ekki er hægt að 

mæla fagurfræðilegt gildi landslags á sama hátt og önnur 

gildi eins og gildi líffræðilegrar fjölbreytni, og að slíkt gildi er 

heldur ekki hægt að fanga á einum tímapunkti þar sem fólk gefur 

hlut um mismun andi gildi á mis mun andi tímum og í mis munandi 


Utan kerfis: Landslag og fegurð 

16

menningarheimum. Þetta er vandinn sem snýr 

að „huglægni“ fagurfræðilegra gilda. Hins vegar 

er það vandinn sem snýr að þeim kerfum sem 

sam félagið hefur komið sér upp til þess að byggja 

ákvarðanir sínar í umhverfis málum á – en þessi 

kerfi eru ekki gerð til þess að fanga og taka tillit 

til þessara gilda. Þessi vandamál eru augljós lega 

tengd. Það er vegna hinnar téðu hug lægni fagurfræðilegra 

gilda sem þau passa ekki inn í þau kerfi 

sem við höfum og byggja á vísindalegum og hlutlægum 

útreikn ingum sem eru ekki gerðir til að ná 

utan um huglæg gildi. 

En í hverju felast þessi huglægu gildi landslags? Hugtökin 

fegurð og hið fagurfræðilega leika mikil vægt hlutverk í 

skilningi okkar á landslagi. Lands lag er hugtak sem hefur 

mörg lög merkingar, eins og fegurð hefur landslag verið 

túlkað bæði út frá hlutlægum eigin leikum eða huglægri 

reynslu þess sem dvelur í landslaginu. Margir fræðimenn 

hafa á síðustu árum gagnrýnt ofur áherslu á hið sjónræna 

í túlkun á landslagshugtakinu og hvatt til víðari skilnings á 

landslagi sem sambandi eða samræðu milli manns og lands 

sem skapast í gegnum upplifun fólks af og í lands laginu. 

Þannig hefur viðleitnin verið að færa áhersluna frá hlutlægum 

(sjónrænum) þáttum landslagsins yfir á hug læga 

þætti sem birtast í upplifun þess sem dvelur í lands laginu. 

Þar sem áhersla á hið sjónræna (og þar með fjar lægð áhorfandans) 

hefur einnig verið miðpunktur athygl innar í skilningi 

á fegurð og hinu fagurfræðilega 4 hefur tilhneig ingin 

verið sú að ýta fegurðinni til hliðar með hinu sjónræna 

þegar ætlunin er að víkka út landslags hugtakið. En ég færi 

rök fyrir því að í stað þess að túlka fegurð aðeins út frá hinu 

sjón ræna, ættum við frekar að skilja fegurð og hið fagurfræði 

lega í mun víðara samhengi út frá því sambandi og 

sam tvinnun vitundar og viðfangs sem reynslan af fegurð 

ein kennist af. 5 Ef fegurðarhutakið er víkkað út á þennan 

hátt er ekki hægt að segja að áhersla á fegurð í skilningi 

okkar á land slagshugtak inu stuðli að því að smætta landslag 

niður í hið sjónræna; frekar hjálpar þá fegurðarhugtakið 

okkur að skilja hvers konar samræða það er sem á sér stað 

á milli manns og lands og við köllum landslag. 6 

Þegar við ræðum um fagurfræði legt, upp lifunar- og til finningalegt 

gildi landslags erum við að vísa í upplifun; upplifun 

sem við segjum sögur af. Ef við viljum fanga þetta 

gildi þurfum við að skoða upplifanir, sögur einstak linga 

og samfélaga, því að það er þar sem maður og lands lag 

mætast – það eru þessar sögur sem skapa merk ingu 

og gildi landslags. Vandamálið er að þau kerfi sem við 

höfum eru ekki hönn uð til að skoða upp lifanir. 



Eins og einn fulltrúi opinberrar stofnunar úr hópnum benti á 

er fag fólkið sem vinnur innan þessara kerfa alltaf að leitast 

við að byggja mat sitt á hlutbundnum viðmiðum: 

spurning hvort að hversu vel kerfi … það kerfi sem við 

búum við í dag ræður við þetta … ég meina … í dag höfum 

við mat á umhverfis áhrifum þar sem að … jújú menn eru 

að myndast við að greina einhvers konar landslagsheildir … 

en eftir veikum mætti stundum að reyna að segja að þessi 

heild hefur mikið eða lítið gildi … þá oft bara út frá einhverjum 

hlutbundnum viðmiðum: þarna er mjög mikið af 

svæðum sem eru á … njóta verndar 37. greinar náttúruverndar 

laga … hafa bara eitthvað svona sem þau geta 

hengt sig beint í … en þeir ráðgjafar sem vinna í mati á 

umhverfis áhrifum spyrja stundum, hvernig er þetta best 

gert og hvað eigum við eiginlega að gera? 

Eins og sjá má af þessu er kerfið ekki tilbúið til þess að 

ná utan umupplifunina af landslagi – kerfið er fast í þeim 

hugsun arhætti að ef það er ekkert hlutbundið viðmið fyrir 

hendi sem segir okkur að eitthvað hafi gildi, þá sé ekkert til 

staðar sem þarf að meta. Eins og ég hef fjallað um annarsstaðar 

ásamt Sigríði Þorgeirs dóttir hefur fegurð af þessum 

ástæðum verið afar léttvæg fundin í íslenskri um ræðu um 

nýtingu og vernd náttúru svæða (Guðbjörg R. Jóhannesdóttir 

og Sigríður Þorgeirs dóttir 2011). Margir muna orð Valgerðar 

Sverris dóttur þáver andi iðnaðar- og viðskipta ráðherra í miðri 

Kárahnjúka deilunni: „Ég sé enga sérstaka náttúrufegurð 

hér.“ 7 Hið almenna viðhorf til af stæðis fegurðar kemur skýrt 

fram í þessum orðum. Fegurð er hér talin huglæg og afstæð, 

einni getur þótt eitthvað fallegt en önnur sér hér ekkert 

sér stakt, og þess vegna er ekki hægt að mæla og meta þau 

gildi sem fólk virðist tengja við upplifun ina af náttúrufegurð 

og taka þau til greina í um hverfis mati. Þetta er í hróp andi 

ósamræmi við þá stað reynd að náttúrufegurð er eitt 

mikilvæg asta gildi sem almenningur telur landið búa yfir. 8 

Þetta kemur m.a. fram í athuga semdum Faghóps I í skýrslu 

um gerð Rammaáætlunar um verndun og nýtingu vatnsafls 

og jarðvarma: 

Faghópurinn telur auk þess mjög mikilvægt að fá mat 

á fagurfræði legu, upplifunar- og tilfinninga legu gildi 

íslensks landslags. Fáar rann sóknir hafa verið gerðar 

á þessu sviði en það er mat okkar að þessi þáttur skipti 

miklu máli fyrir almenn ing, fyrir heima menn á mögu legum 

virkjunar svæðum og almennt fyrir þá sem láta sig íslenska 

náttúru varða. Að því má einnig færa rök að sérstaða 

íslenskrar náttúru á heims vísu sé hugsanlega einna mest 

í lands lagi, sem endur speglast af sérstæðri jarðfræði og 

jarð fræð ilegri uppbyggingu landsins. 9 



18


Ástæða þessarar veiku stöðu landslags og fagur fræðilegra 

gilda er að þau eru talin of huglæg og afstæð, 

en þessi skilningur byggir á hefðbund inni hugmynd 

um fegurð sem hefur verið gagn rýnd. Hugmynd mín um 

fegurð byggir á því að fegurð sé reynsla sem á sér stað 

á milli vitundar og viðfangs, á mörkum þess huglæga 

og hlutlæga, og þessi nálgun býður okkur að veita reynslunni 

athygli til þess að varpa ljósi á gildi og merkingu 

landslagsfegurðar. 

En hvað er þá næsta skrefið, þegar lands lagshug takið 

hefur í ljósi fegurðar hug taksins verið skil greint á þann 

hátt sem viðurkennir bæði hina hlutlægu og hug lægu 

þætti landslagsins? Hvaða skref þarf að taka til þess að 

slíkur skilningur verði tekinn til greina í þeim kerfum 

sem við höfum komið okkur upp í ákvarðanatökuferlinu? 

Niðurstöður rýnihópsrannsóknarinnar gefa nokkrar vísbend 

inga um hvað ber að hafa í huga. Í fyrsta lagi ber 

að nefna að forsenda þess að það sé mögulegt að fagurfræði 

legt gildi landslags verði tekið inn í ferli ákvarðanatöku 

er að sam félagsleg umræða og meðvitund um 

lands lag og gildi þess verði fyrst aukin. Fyrsta skrefið 

verður því að felast í því að skapa umræðu í samfélaginu 

til þess að gera fólk meðvitaðra um mikilvægi landslags 

og hlutverk þess í lífsgæðum okkar. Í öðru lagi þarf að 

leggja áherslu á mikil vægi þess að hlusta á og skoða 

sögur þeirra sem tengjast landinu og taka þannig þátt 

í að skapa merkingu og gildi landslagsins. Til að leggja 

mat á landslag þarf að tala við fólk: kunnáttufólk um 

landslag eru allir þeir mismunandi hópar sem tengjast 

land slaginu í gegnum reynslu sína, hvort sem það eru 

íbúar eða gestir. Til þess að geta greint og öðlast skilning 

á gildi landslags þarf að safna saman öllum sögunum af 

landslaginu og raða þeim saman í heild armynd. Landslag 

er margþætt hugtak og þess vegna þarf að fara margar 

mis munandi leiðir til þess að henda reiður á því. Íslenskt 

landslag hefur mörg lög af sögum til að segja: fyrst er 

það jarð fræði sagan sem jarðfræðingar og þeir sem hafa 

upplifað áhrif jarð hræringa geta sagt okkur; svo er það 

gróðursagan, sögð af líffræðingnum eða bóndanum; 

fornleifa fræðisagan og mannfræðisagan af þróun mannvistar 

í landslaginu; sögur lista manna, skálda og fagurfræðinga; 

og að lokum sögur þeirra sem dvelja og búa 

í landslaginu og tengjast því í gegnum mis munandi upplifanir 

og reynslu. Lands lags sér fræðing urinn er sá sem 

getur hlust að á og tvinnað sam an allar þessar sögur svo 

úr verði heildstæð mynd af landslaginu sem fólkið sem 

sagði sög urnar getur svo notað til þess að hugleiða 

framtíðar þróun þess. 


20

Mat á „fagurfræðilegu, upplifunarbundnu 

og tilfinningalegu gildi íslensks landslags“ 

er ekki hægt að setja upp í tölfræðilegu 

línuriti, en það þýðir ekki að ómögulegt sé 

að taka tillit til landslagsfegurðar í ákvarðanatöku. 

Með því að skoða náið þær sögur 

sem við segjum af fagurfræðilegum landslagsupplifunum 

án þeirra fordóma að 

þessar upplifanir séu algerlega huglægar 

og afstæðar og þess vegna óáreiðanleg 

gögn um gildi landslags, er hægt að gera 

grein fyrir gildi og merkingu landslags. Slík 

greinargerð getur sagt okkur hvers kyns 

upplifanir landslagið kallar fram; hvaða 

hlutlægu eiginleikar skapa hvaða viðbrögð; 

og hvernig fagurfræðilegar upplifanir og 

mælikvarðar breytast með tímanum og eru 

mismunandi eftir menn ingarheimum. Þetta 

eru spurningar sem hægt er að svara og 

þeim ættum við að svara. Það er kominn 

tími til að hætta að láta hefðbundnar hugmyndir 

um hlut lægni eða huglægni landslagsfegurðar 

koma í veg fyrir að við uppgötvum 

gildi og merkingu fagurfræði legra 

upplifana okkar af landslagi. 

1 Þóra Ellen Þórhallsdóttir, Þor varður 

Árnason, Hlynur Bárðarson og Karen 

Pálsdóttir. Íslenskt landslag: Sjónræn 

einkenni, flokkun og mat á fjöl breytni. 

Skýrsla unnin fyrir Orkustofnun í 

tengslum við vinnu við Rammaáætlun 

um vernd og nýtingu náttúrusvæða með 

áherslu á vatnsafl og jarðhitasvæði, 

Háskóli Íslands, Reykjavík, 2010. 

2 Sjá: Edda R.H. Waage og Karl 

Benediktsson. „Performing Exp ertise: 

Landscape, Governmentality and 

Conservation Planning in Iceland.“ 

Journal of Environmental Policy and 

Planning 12(1), 2010, 1–22. Greinin 

byggir á viðtölum við aðila sem unnu að 

Náttúruverndaráætlun 2004–2008. 

3 Ég hafði samband við aðila 

innan háskólasamfélagins sem ég 

vissi að höf ðu fengist við landslag 

á einn eða annan hátt í rannsóknum 

sínum, og svo hafði ég samband við 

þær opinberu stofnanir sem fást við 

náttúruvernd og mat á náttúru og 

bað um að þær sendu fulltrúa sem 

hafði unnið með landslagsmál og/eða 

umhverfismat. Hópurinn samanstóð 

á endanum af níu manns, sex frá 

háskólasamfélaginu og þremur 

frá opinberum stofnunum (líffræðingar, 

landfræðingar, umhverfisfræðingar, 

mannfræðingar, landslagsarkitektar 

og listamenn) og þeir höfðu unnið 

með landslag í ólíku samhengi. Fundur 

hópsins var tekinn upp með upptökutæki 

með samþykki þátttakenda, auk þess 

sem ritari skráði niður umræðuna. 

Upptakan var svo afrituð námkvæmlega 

og að lokum fór gagnagreining fram 

þar sem framkvæmd var opin kóðun til 

að finna meginþemun, og síðar markviss 

kóðun til að rýna betur í þemun og draga 

fram aðalatriði. 

4 Guðbjörg R. Jóhannesdóttir og 

Sigríður Þorgeirsdóttir. „Endur heimt 

fegurðar á tímum náttúru.“ Hugur 23, 

2011, bls. 89–105. 

5 Guðbjörg R. Jóhannesdóttir. 

„Háleit fegurð: Fegurðarhugtakið í 

feminískum og fyrirbærafræðilegum 

skilningi“, Hugur 22, 2010, bls. 71–85. 

6 Önnur ástæða þess að ég legg 

áherslu á fegurðarhugtakið í skilningi 

á landslagi er íslenska samhengið 

sem ég vinn með. Eins og Edda R. H. 

Waage hefur sýnt með rannsóknum 

sínum á notkun orðsins landslag 

er landslagshugtakið mjög nátengt 

fegurðarhugtakinu í íslensku tungumáli 

(Sjá doktorsritgerð Eddu, The Concept 

of Landslag: Meanings and Value for 

Nature Conservation. Háskóli Íslands, 

líf-og umhverfisvísindadeild, 2013). Það 

virðist því óhjákvæmilegt að rannsaka 

fegurðarhugtakið í þessu íslenska samhengi, 

sérstaklega þegar litið er til þess 

að sambandið á milli þessara hugtaka 

virðist vera ein helsta ástæða þess 

að reynst hefur svo erfitt að höndla 

landslag þegar kemur að umhverfismati 

og ákvarðanatöku hér á landi. 

7 „Engin sérstök náttúrufegurð í 

landinu sem sekkur!“ 2006, 17. maí. 

Vísir. Sótt þann 19. nóvember 2014 af 

slóðinni: www.visir.is/engin-serstoknatturufegurd-i-landinu-sem-sekkur!/ 

article/200660517070 

8 Í rannsókn frá 1997 kom fram að 

Íslendingar líta á landslag sem sitt 

helsta þjóðartákn. (Sjá: Þorvarður 

Árnason. Views of Nature and 

Environmental Concern in Iceland. 

Doktorsritgerð. Linköping Studies in 

Arts and Science no. 339. The Tema 

Institute, Linköping University, 2005.) 

Könnun sem gerð var við HÍ fyrir 

nokkrum árum sýndi að fagurfræðilegt 

gildi og eigið gildi voru þau gildi sem 

fólk taldi skipta mestu máli varðandi 

náttúruna (Sjá Rut Kristinsdóttir. 

Landið er fagurt og frítt: Mat á íslensku 

landslagi og fegurð þess. MS ritgerð í 

umhverfis- og auðlindafræði. Háskóli 

Íslands, 2004). Rannsóknir á viðhorfum 

ferðamanna sýna einnig að helsta 

ástæða þess að þeir ferðast um Ísland er 

að njóta útsýnis og náttúrufegurðar (Sjá 

Anna Dóra Sæ þórsdóttir. Kafað ofan í 

Kjölinn – á viðhorfum ferðamanna á Kili. 

Land- og ferðamálfræðistofa Háskóla 

Íslands, 2009.) 

9 Verkefnisstjórn um gerð 

Rammaáætlunar um vernd og nýtingu 

náttúrusvæða með áherslu á vatnsafl 

og jarðhitasvæði. Niðurstöður 2. áfanga 

rammaáætlunar. Iðnaðarráðuneytið, 

Reykjavík, 2011. 



Gott plan? 

Um forsendur borgar skipulags

Á hverjum morgni alla morgna þegar borgar - 

búinn fer á fætur tengist hann inn í kerfi. 

Hann kveikir ljós, skrúfar frá krana, sýður 

hafragraut eða fær sér ávöxt. Athafnirnar 

eru í sjálfum sér ómerki legar og sjálfsagðar 

en um leið hluti af flóknu kerfi sem við tengjumst 

oft á dag og umkringir okkur. Borgin 

er eins og vel smurð vél þar sem fjöldi kerfa 

virka og vinna saman, en borgin er líka eins 

og lífvera sem vex og dafnar, tútnar út eða 

skreppur saman eftir ólíkum áhrifum umhverfisins 

og mannsins. Kerfin vinna eftir 

ólíkum forsendum, á misháum flækju stigum 

og hafa mismikil áhrif á líf okkar. 

Kerfin eru í höndum þeirra sem skipuleggja 

borgirnar. Þeirra sem teikna upp beinar línur 

sem tákna vegi og raða svo kössum í kring 

sem marka reiti bygginga. Eða, þeirra sem 

aðlaga byggð að landslagi og kemur hlutum 

fyrir í mestri sátt við náttúruna. En hvaða 

forsendur liggja fyrir þegar borgir eru skipulagðar? 

Er náttúran viðmiðið, sú tækni sem 

við búum við eða maðurinn sjálfur? Þróun 

borga snýst um að móta kerfi, að forgangsraða 

þeim og aðlaga að íbúum og umhverfi. 

Um aldir hafa borgir þróast eftir atvinnuháttum, 

auðlindum eða staðháttum. Með 

tilkomu verslunar, vegna veiða eða í námunda 

við náttúruauðlindir. Þegar iðnvæðingin 

gekk í garð flykktist fólk í borgir í leit 

að vinnu í verksmiðjum. Til varð skýrari 

verkaskipting og borgir skipt ust upp í íbúahverfi 

og iðnaðarhverfi. Bíllinn ruddi sér til 

rúms og vægi gatna og samgöngu kerfa 

urðu enn fyrirferðameiri. Í seinni tíð hefur 

umhverfisvá vakið okkur upp af svefni, við 

þurfum að endur skoða forsendur og 

tengja manninn aftur við umhverfi sitt. 

Magnea Guðmundsdóttir 

Á fyrri hluta 20. aldar flutti helmingur 

landsmanna úr sveitum til þéttbýlisstaða 

um allt land meðfram ströndum 

í kjölfar breyttra atvinnuhátta. 1 Það 

var fyrst með tilkomu þilskipa á Íslandi 

að hægt var að nýta sér auðlindir hafsins 

í þeim mæli sem þurfti til útflutnings, 

þannig fjölgaði atvinnumöguleikum 

við sjávarsíð una og í fyrsta sinn var 

grundvöllur fyrir þéttbýlis myndun á 

Íslandi. Á gömlum kortum af Reykjavík 

má greina fyrstu byggð í Kvosinni, húsum 

snyrtilega raðað með fram sjávar kambinum. 

Byggðin er römmuð inn af hafinu til norðurs, 

Lækn um til austurs og Tjörninni til suðurs. 2 

Tilurð byggðarinnar eru tengsl við höfnina 

en þó var nokkuð um búskap í þéttbýlinu til 

að byrja með. Landa kotstúnið og Arnar hóll 

eru áberandi stór tún sem hafa verið skilin 

eftir svo íbúar gátu aflað heyja. 

Skúli fógeti byggði ákvörðun sína um Reykjavík 

sem höfuðstað á sjónarmiðum hagræðis 

og stjórnsýslu. Þar var fyrir kirkjusetur og 

verslun og nálægð við gömlu höfuðbólin á 

Bessastöðum, í Hólminum og á Nesi. Sjálfur 

hafði Skúli svo byggt sér höfuðból í Viðey. 

Landfræðileg stað setning styrkti stöðu 

höfuðstaðarins enn frekar því þar er góður 

aðgangur að höfn, fiskimiðum og stutt í tvö 

stærstu land búnaðarsvæði landsins. 3 Náttúrufar 

hafði líka áhrif á hvernig byggðin 

þróaðist áfram útfrá Kvos inni. Helstu 

staðar einkenni Reykjavíkur er strandlengjan 

og hinar mörgu mýrar sem lágu vel við 

þegar sækja þurfti mó til eldsneytis. Þær 

þóttu þó ekki gott bygg ingaland og þegar 

mynstur mýr lendis er skoðað sést að þar 

eru opin og græn svæði í borginni. Byggðin 

teygði sig heldur áfram meðfram sjónum 

austur að Elliðaám þar sem stutt var niður 

á fast undirlag og auðvelt að leggja holræsi 

með halla út í sjó. 4 

Kerfi fyrir bíla Í grunninn snúast borgir 

um samskipti, að skiptast á vörum og hugmyndum. 

Þær eru tengingin í stærra neti 

þar sem fólk kemur saman. Lengi vel voru 

landsam göngur frumstæðar og fram á 

miðja tuttugustu öld voru sjósamgöngur 

ráðandi hér á landi. Þegar vegasam göngur 

tóku svo við siglingum urðu byggðir við firði 

og á nesjum afskekktar á skömmum tíma. 5 

Trausti Valsson arkitekt og skipulags fræðingur 

gerir skipulagssögu Reykjavíkur 

góð skil í bókum sínum Reykjavík – Vaxtabroddur 

og Skipulag byggðar á Íslandi. 

Þegar fólk úr sveitum fór að streyma til 

borgarinnar í leit að vinnu, fór mann lífið þar 

23 Gott plan? 

Magnea Guðmundsdóttir

að blómstra, félög voru stofnuð 

og stofnanir settar á laggir. Með 

þéttari byggð og tækni nýjungum 

kom upp krafa um að koma skikkan 

á hlutina og móta sýn á framtíðina. 

Á tíu ára tímabili í Reykjavík í byrjun 

tuttug ustu aldar kom til sögunnar 

fyrsta bifreiðin, hol ræsi, vatnsveita, 

rafmagn og sím samband. Það 

kerfi sem hafði þó einna mest áhrif 

á þróun þétt býl isins þegar það óx 

sem örast var gatnakerfið. 

Fyrsta heildartillagan af skipulagi 

Reykjavíkur er frá 1927. Helsta einkenni 

þess er hornrétt götunet með 

samfelldri randbyggð og reitum 

skipt niður í hentugar breiddir og 

lengdir. Skipulagið er afmarkað af 

Hringbraut þar sem átti að leggja 

járnbraut allt í kring um gamla bæinn. 

Augljóst er að skipulagið náði ekki 

að verða að veruleika en þó má sjá 

einkenni þess víða um borg. Stundum 

var því ekki komið við þar sem götur 

voru of þröngar. 6 Hrein og tær mynd 

skipulagsins átti hugsanlega ekki 

alltaf við í raunveruleikanum. Á 

svip uðum tíma í Hafnarfirði reyndu 

menn að koma skipulagi á gatnakerfið 

en rúðustrikuðu götur nar sem láðust 

að fylgja lands lagi rákust á húsin 

sem stóðu fyrir og röðuðust eftir 

náttúrufari hraunsins. Stundum gat 

liðið langur tími þar til götustubbarnir 

urðu að fullgerðri götu. Kreppan 

1930 dró úr framkvæmd skipulagsins 

og má eflaust þakka að ekki varð 

meira úr niðurrifi gamalla timburhúsa 

samkvæmt skipulaginu. 

Einn frumkvöðla skipulags á Íslandi 

var Guðmundur Hannesson læknir. 

Hann sótti kenningar sínar til strauma 

erlendis en staðfærði þær og aðlagaði 

að íslenskum aðstæðum. Hann 

hafði mikil áhrif á lagasetningu 

skipulags á þeim tíma og hverfi eins 

og Þing holtin eru byggð eftir hugmynda 

fræði hans. Verkafólk þurfti 

oft að búa þröngt og við lélegar að stæður 

en Guð mundur hafði sjónar mið lýðheilsu 

að leiðarljósi í fram tíðarsýn sinni. Í riti sínu 

Um skipu lag bæja frá 1916 kemur hann inn 

á að byggð skildi vera þétt og sam felld en 

götubreidd að vera tvöföld vegg hæð húsa 

til að tryggja að allar vist verur nytu sólar. 

Hann lagði einnig til að skipan húsa á 

lóðum væri með tilliti til sólar átta svo nýta 

mætti garða í björtu. Götur ættu að fylgja 

lands laginu og hlykk jóttar götur væru 

fallegri og skjólsælli en beinar. Mikil vægt 

er að skipta götum í flutn ingsgötur og 

rólegri íbúagötur til að hlífa fólki frá hávaða 

sem væri óhollur fyrir tauga kerfi manna. 

Í bókinni er líka komið inn á mikil vægi 

leik svæða og grænna svæða og aðgreiningu 

starf semi. Til að mynda þótti sláturhús 

við hliðina á spítala eða íshús í íbúðarhverfi 

óhentugt. 7 

Á árum seinni 

heim s tyrj aldar 

byrjuðu strætisvagnar 

að ganga 

um borgar landið, 

bíla eign var orðin 

almennari og farin 

að hafa áhrif á 

byggðar mynstur. 

Borgin fór að teygja úr sér og hverfin risu 

fyrir utan Hringbraut, alla leið að Sogamýri. 8 

Tækni framförin leiddu til þess að landsvæði 

sem áður voru óbyggileg urðu nú 

eftirsótt byggingar land. 9 Eftir stríðið tók 

iðnaður og tæknivæðing stökk fram á við 

og stórlátar hugmyndir um að rífa gamla 

byggð og byggja háhýsi til að verða við 

húsnæðisvanda voru uppi á borðum. 

Ný hverfi tóku undir sig mikið land og á 

meðan íbúa fjöldi Reykvíkinga fjölgaði um 

70% varð 700% auk ning á byggingarlandi. 10 

Hrein og tær 

mynd skipulagsins 

átti hugsanlega 

ekki alltaf við í 

raunveru leikanum 

Eftir seinni heimstyrjöld voru fengnir til 

starfa danskir sérfræð ingar til að þróa 

nýtt skipulag borgarinnar. Þeir unnu mjög 

ítar lega undirbúningsvinnu og úr varð 

skipulag sem var sam þykkt 1965. Helsta 

einkenni skipulagsins var að skarp lega var 

greint á milli svæða eftir notkun, íbúa hverfi 

að skilin frá atvinnu og þjónustu og öll 


Gott plan? 

24

norðurströndin var undirlögð iðnaði og hafnar starfsemi. Sérfræðingarnir 

völdu nýjum íbúahverfum stað þar sem nú er Árbær 

og Breiðholt en með svo skýrri skiptingu land not kunar jókst enn á 

umferða mannvirki með tilraunum til hrað brauta í borginni og landfrekum 

mislægum gatnamótum. Reynt var að koma til móts við 

loft- og hávaðamengun frá um ferðinni með því að aðskilja byggð 

og götur með grænum spildum á milli. Bíllinn fékk meira rými, sem 

eykur hraða, mikið land rými fer til spillis og götur verða frá hrindandi 

fyrir gang andi umferð. Þótt fljótt hafi verið gefist upp á einsleitni 

skipu lagsins er áhrif þess víða að gæta. 11 Bíllinn var ekki bara 

samgöngu tæki, nýtt verk færi til að auð velda dagleg störf – heldur 

orðin forsenda byggðar sem nú var orðin 

sundurslitin og úr takti við náttúruna. 

Sjálfbærni og 

umhverfis vænar 

lausnir eru nú 

órjúfanlegur þáttur 

í skipu lags gerð 

Maðurinn í umhverfinu Af stórum hluta til 

vegna þess hvernig við höfum skipu lagt borgir 

okkar í gegnum tíðina fer um hverfis vandi vaxandi. 

Umhverfisáætlun var fyrst gerð fyrir 

borg ina 1974 og Ríóráðstefnan var haldin 1992 

þar sem Sameinuðu þjóðirnar stefndu þjóðum 

heims saman til að gera með sér samning um 

um hverfismál. Í kjölfar þess voru sveitar fél ögum gert að marka 

stefnu til að bregð ast við umhverfis meng un en einnig að taka tillit 

til efna hags legra og félagslegra þátta. 12 Sjálf bærni og um hverfisvænar 

lausnir eru nú órjúf anlegur þáttur í skipu lagsgerð. Við horfs - 

breytingar í sam félaginu fylgdu aukinni meðvitund um umhverfi 

þótt lengi hafi verið haldið áfram með úthverfa uppbyggingu 

í borginni. 

Aðalskipulag Reykjavíkur til ársins 2030 er í rauninni tíma mótaplagg 

því þar eru umhverfismálin tekin lengra og áratuga þróun 

er snúið við. Í fyrsta sinn er ekki áætlað að halda áfram að byggja 

úthverfi heldur er allri uppbyggingu snúið inn á við. 90% allra 

nýrra íbúða muni rísa innan núverandi þéttbýlis marka. 13 Langstærsti 

hluti þeirra rísa á svæðum sem tilheyra gömlum skipu - 

lögum þar sem áherslur og tíðarandi voru önnur. Það er áhuga vert 

að vinna ofan í gamalt skipulag, að búa til nýtt kerfi ofan í það sem 

fyrir er. Þannig eru fundin göt í kerfinu til að fylla í og með þéttari 

byggð gefst tækifæri á að marka nýja stefnu í sam göngumálum. 

Bíllinn hefur skapað mikið land rými á milli hús anna en nú er hægt 

að búa til meiri jafnvægi milli sam göngu máta, mann sins og umhverfis. 

Með því að þrengja götur, leggja hjóla stíga, efla gönguleiðir 

og auka gróður má draga úr mengun bílsins og hvetja til heilsusamlegri 

lífstíls. Líkt og þegar fólk fór fyrst að huga að skipulagi 

eru lýðheilsu málin einna brýnust þegar kemur að borgar umhverfi í 

dag. Götur eru stærsti hluti al menn ingsrýma í borginni, þær eru 

lífæðar byggðar og eiga að draga fram mannlíf. 

25 Gott plan? 


Samkvæmt hefð, er stefna fyrir borgina alla 

sett fram í aðalskipulagi en einstaka reitir 

eru skilgreindir í deiliskipulagi. Deiliskipulagið 

nær samkvæmt venju utan um húsalengju 

og út á miðja götu þar sem annað 

skipulag tekur við fyrir næsta reit. Þannig 

eru götur og hlutverk þeirra nær aldrei skilgreint 

nema sem umferðaræð. Eitt af markmiðum 

aðal skiplags til ársins 2030 er að 

móta hverfisskipulag sem tekur yfir byggingar, 

götur og önnur almennings rými í heilu 

hverfi og skilgreinir gæði og setur heildstæð 

mark mið. Áherslan er að nýta almennings 

rými til að draga fram mannlíf því þannig 

verður borgin aðlaðandi, örugg og heilsusamleg. 

Fólk er farið að gera meiri kröfur til 

umhverfis síns og borgir um allan heim keppa 

ekki lengur við lands byggðina eða nágrannasveitarfélög 

um íbúa og fjármagn heldur 

við borgir í öðrum heims hlutum. Til að borgin 

geti laðað til sín fyrirtæki, vinnuafl og ferðamenn 

þarf að leggja áherslu á gæði byggðar, 

þjón ustu og menningarlega sérstöðu sína 

og náttúru. 

Að rúma mannlíf innan kerfis Það 

verður ekki efast um nauðsyn þess og kosti 

að búa til kerfi utan um þróun borgar innar. 

En það eru margar breytur sem hafa áhrif. 

Fyrir tíma tækni byltingar þróaðist byggðin 

hægum skrefum, sam tvinna lifnaðar háttum 

og náttúr unni. Breytingar komu frá íbúum 

sem höguðu nærumhverfi sínu eftir eigin 

þörfum í sátt við náttúru. 

Eftir seinni heimstyrjöld varð sprengja í 

fólks fjölgun í borgum og við henni varð að 

bregðast. Lausnirnar voru yfirgrips mikil 

kerfi, ákvarðaðar af sérfræðingum í kvarða 

sem einfaldar veruleikan um of og gleymir 

að borgin er ekki bara samansafn kerfa 

heldur líka lífvera sem vex, er fjöl breyti leg 

og tekur stundum óvæntar stefnur. 

Samkvæmt lögum frá 1998 er allt landið 

skipulagsskylt. Þannig þarf að skipu leggja 

allt landrými sem tilheyrir sveitarfélögum 

en ekki eingöngu þéttbýlisstaði eins og var 

áður. Þar á meðal er miðhálendi Íslands sem 

öldum saman var óþekkt og dularfullt en 

nú eru eyðisandar, urðir og hraun kortlögð, 

skipulögð og skráð. Einnig þurftu sveitarfélög 

að deiliskipu leggja niður í smæstu 

einingar innan þéttbýlis þar sem framkvæmdir 

eru fyrirhugaðar, í grónum hverfum 

sem nýjum. 

Með skipulagslögum fyrir allt landið fylgir 

spurning um hver ber ábyrgð, hefur rétt og 

hverra hagsmuna á að gæta. Er hálendið 

okkar allra, og á þá að skilgreina það á forsendum 

meiri hluta íbúa? Eða þeirra sem 

búa í aðliggjandi byggðum? Aukinn ferðamannastraumur 

og nýting auðlinda hefur 

knúið okkur til að taka afstöðu og skilgreina 

áður lítt þekkta víðáttu á hálendi Íslands. 

Við erum ekki lengur ábyrg aðeins fyrir 

nærum hverfi okkar heldur líka óbyggðum 

landsins og framtíð þess. 

Opinberlega er hlutverk skipulags að 

tryggja að land sé nýtt á hag kvæman hátt 

með sjálfbæra þróun að leiðarljósi. Það á 

að huga að hags munum almennings þegar 

sameinast er um heildstæða stefnu en 

varast á að land og réttindi verði markaðsvæðingunni 

að bráð. Kröfur fjárfesta um 

skjótan gróða samrýmast ekki alltaf markmiðum 

um margbreytilegt og sjálfbært 

borgarsamélag. 

Tilhneigingin er að kerfisvæða alla hluti 

og hólfa niður. Er það rétt að mótun umhverfis 

okkar sé í svo miklum mæli í 

höndum fárra sérfræðinga og treyst sé á 

staðl aðar aðferðir? Kerfið verður að viðurkenna 

breytileika mann lífsins og gefa 

svig rúm fyrir ólíkar skoðanir. Það þarf 

umfram allt að miðast út frá mann eskjunni, 

umhverfi og langtíma mark miðum. Tæknilegar 

lausnir eru út færslur á markmiðum 

en ekki for senda skipulags. 

Ef kerfið er einungis unnið af fræðingum og 

stjórnað af pólitík nær það aldrei að þróa 

byggð á forsendum samfélagsins. Á undanförnum 

árum hafa verið gerðar tilraunir til 

að auka aðkomu almennings að skipulagi. 

Raun hæfara er að búa til ramma og setja 

markmið en að fastmóta skipulag. 


Gott plan? 

26

Við getum ekki ákveðið hvernig fólk lifir í borgum 

til fram tíðar en við getum búið til umgjörð þar sem 

mann líf þrífst. Hlutverk sérfræðinga og yfir valds 

er að setja hluti í samhengi, finna lausnir og 

styðja við þarfir samfélagsins. Til að auka aðkomu 

almenn ings þarf að tryggja aðgengi að upp lýsingum 

og hlúa að dínamísku sambandi yfirvalda 

og almenn ings. Aðferðir þurfa að vera í stöðugri 

endurskoðun þannig að síbreytilegu borgar umhverfi 

sé haldið við. Næsta Aðalskipulag Reykjavíkur 

gæti kallast Umgjörð Reykjavíkur 2030–2050 

og verið eins og góð foreldrahandbók. Þar eru 

línurnar lagðar, skapaður skýr rammi sem þó leyfir 

sveigjanleika og rúm fyrir mistök og þroska. Að 

leiðarljósi er borg sem fær að dafna á sínum eigin 

forsendum, forsendum borgarbúa. 

1 Ásgeir Jónsson, Byggðir og 

búseta – þéttbýlismyndun á Íslandi, 

Hagfræðistofnun Háskóla Íslands, 2002, 

bls. 44. 

2 Sigríður Kristjánsdóttir, Þróun 

byggðar út frá náttúrufarslegum 

forsendum, Landbúnaðarháskóli 

Íslands, 2005, bls. 212. 



Hagfræðistofnun Háskóla Íslands, 2002, 

bls. 11. 


byggðar útfrá náttúrufarslegum 

forsendum, Landbúnaðarháskóli 

Íslands, 2005, bls. 214–215. 



Hagfræðistofnun Háskóla Íslands, 

2002, bls. 17. 

6 Trausti Valsson, Skipulag byggðar 

á Íslandi, Háskólaútgáfan, 2002, bls. 

118–124. 

7 Guðmundur Hannesson, Um 

skipulag bæja, Árbók Háskóla Íslands, 

1916, bls. 52–70. 


á Íslandi, Háskólaútgáfan, 2002, bls. 128. 


byggðar útfrá náttúrufarslegum forsendum, 

Landbúnaðarháskóli Íslands, 

2005, bls. 210. 



133–139. 



144–148. 


á Íslandi, Háskólaútgáfan, 2002, bls. 160. 

13 Aðalskipulag Reykjavíkur 2010– 

2030, Crymogea, 2014. 

27 Gott plan? 


Modern Times 

Úr verksmiðjunni á geðveikrahælið

Gabriel Markan 

Kvikmyndin Modern Times (1936) eftir Charlie Chaplin fjallar um 

„flæking“ sem þarf að þreyta margar raunir í bandarískri stórborg 

á tímum krepp unnar miklu sem geysaði á millistríðsárunum, með 

til heyrandi atvinnu leysi og fátækt. Framvinda kvik myndarinnar er 

að nokkru drifin áfram af flutningi flæking sins frá einni stofnun til 

annarar, en mis munandi ögunar- og eftirlits kerfi birtast í þessum 

stofnunum. Í upphafi mynd arinnar fyllir klukka skjáinn og fljótlega 

sjáum við þéttan flokk af kindum sem skyndi lega breytist í flokk af 

karlmönnum á leið til vinnu. Flækingur inn mætir þá einnig til vinnu 

– í verk smiðju þar sem hann vinnur við færiband. Í verk smiðjunni má 

greina fjölmörg ein kenni nú tímans (e. modernity) eins og þeim er lýst 

í bók félagsfræð ingsins David Lyon Post modern ity 1 þar sem hann 

leitast við að greina nútímann (sem hann staðsetur frá iðn byltingu 

eða frönsku byltingunni til seinni heimsstyrjaldar) og svo eftirnútímann 

(e. modernity – sem varir þá frá seinni heims styrjöld og 

til okkar daga), og eru þessi ein kenni meðal annarra: áhersla á framleiðni, 

afköst, sérhæfingu og aukið eftirlit. Ætlunar verk mitt hér er 

þá að rýna stuttlega í kvik myndina út frá kenningu franska heimspekingsins 

Michel Foucault um Alsæið (e. Panopti con), en Foucault 

dregur upp mynd af því hvernig aðferðarfræði valdakerfis ins þróast 

úr því að vera ber sýnilegt og refsi miðað yfir í látlausra form ögunar 

og eftirlits í nútím anum, og styðst þar m.a. við reglugerð frá lokum 

17. aldar – eins konar hamfara viðbragðs áætlun gegn útbreiðslu 

plágunar. Og síðar við Panopticon, fang elsið sem hannað var af 

heimspekingnum Jeremy Bentham, sem má sjá sem eins konar 

milliáfanga þess að eftirlit og ögun sem valdið tók að sér að inna 

að hendi færði sig að talsverðu leitu frá sérskipuðum stofn unum 

yfir á ein staklinginn sjálfann – í formi sjálfsaga. 

Úr verksmiðjunni á geðveikra hælið Flækingurinn byrjar ferða lag 

sitt sem starfsmaður við færi band í verk smiðju. Þar er hann undir 

stöð ugu eftirliti og yfirmað urinn hefur færi á því að vakta alla starfsmenn 

og gæta þess að fram leiðni sé í hámarki – meðal 

annars með því að auka hraðann á færi bandinu sýnist 

honum svo. Hvergi verður komist undan augnarráði 

yfirmannsins, salerni starfsmanna er þar ekki undanskilið. 

Valdið gengur fram með offorsi og nær ákveðnu 

há marki þegar sjálfvirk mötunar vél er tekin til reynslu á 

Flæking num, í von um að þar með verði hægt að fella 

niður matartíma starfs manna í þágu aukinnar skil virkni 

og afkastagetu. Þessi upp finning og Panopticon Benthams eiga rætur að 

rekja til sömu hug myndafræði. Báðar lausnirnar miða að aukinni hagkvæmni 

– án þess að fjölga þurfi starfsmönnum, heldur fækka þeim þess 

heldur – og gera það, mis ber sýnilega, á kostnað mann úðar og mannlegra 

samskipta. Þetta ásamt hraða og heraga verk smiðju nnar ber Flækinginn 

ofurliði. Vél búnaðurinn bókstaflega gleypir hann, og skolar honum niður 

milli tann hjólanna – og út aftur. Þegar honum er síðan bjargað úr vélinni 

virðast kynni hans af innviðum stofnunar innar hafa opnað augu hans gagnvart 

valdinu. Hann virðist í fljótu bragði hafa misst vitið, en framferði hans 

er mögulega til marks um meira en skyndilega geðveiki. Brjálæðisleg 

Hvergi verður 

komist undan 

augnarráði 

yfirmannsins ... 

29 Modern Times: Úr verksmiðjunni á geðveikrahælið Gabriel Markan

hegðun flækingsins er ekki síður séð sem 

andóf gegn valdinu og ein kennum verksmiðjunnar 

(sem einnig eru einkenni nútímans), 

og valdið bregst við með því að 

stimpla hann geðveikann og setja hann þar 

af leiðandi inn á geðveikra hæli. Þar höfum 

við skýrt dæmi um við bragðs tækni valdsins 

gegn hinu afbrigði lega og minnir þetta 

okkur um leið á skrif Fou cault um geðveiki 

(e. madness) 2 þar sem fram kemur hvernig 

geðveiki er skilgreind út frá efnahagskerfi og 

formgerð hvers sam félags hverju sinni. 

Kerfið hefur þá einnig gildis fellt andóf 

Flækingsins með því að greina hann sem 

geðveikan. Með endur hæfingu er þá möguleiki 

á að gera úr honum nýtan þjóðfélagsþegn 

á ný. Og það verður úr: eftir „endurhæfinguna“ 

á hælinu kemur fram að 

Flæk ingurinn sé orðinn heilbrigður, það 

er að segja tækur til vinnu á ný. 

Fangelsið Flækingurinn kemur oft við 

sögu lögreglu valdsins og stundum réttilega 

svo (sam kvæmt innra siðferði myndarinnar). 

En í fyrsta skiptið sem hann er vistaður 

í fangelsi er hann ranglega ásakaður. 

Innilokunin reynist honum hins vegar vel 

og hann biður um að vera lengur í haldi 

þegar til stendur að sleppa honum lausum. 

Sú beiðni sætir lítillar furðu, hann virðist 

frjálsari þar inni en á gólfi verk smiðju nnar. 

Flækingurinn situr við dægur lesningar, 

fuglar syngja fyrir utan gluggann á fangaklefanum 

og „tíminn“ er víðsfjarri – 

klukkan sem við sáum í upphafi myndarinnar 

stjórna mannhafinu hefur engan 

tilgang lengur. Fanginn er að mestu látinn 

óafskiptur í sínum klefa. Sem gæti að endingu 

veitt honum meira næði en ef hann væri 

stöðugt undir árvökulu auga eftirlitsins úti 

við. Hér má þá staldra við og líta á fang elsið 

sem myndlíkingu. Foucault stillir upp Panopticon 

annars vegar og dýfliss unni hins 

vegar sem mismunandi sniðum af eftirlitsog 

ögunar kerfum í samfélaginu. Í kvikmynd 

inni Modern Times er verksmið junni 

stillt upp á móti fangelsinu. Bæði kerfin 

ein kennast vissu lega af frelsisskerð ingu og 

það er erfitt að hampa öðru þeirra fram yfir 

hitt. Valið stendur á milli þess að lifa við 

þann stöðuga mögu leika að vera undir 

augnaráði valdsins og vera sífellt á nálum 

– beita sig sjálfsaga eftir forsendum valdsins 

eða vera stimplaður geðveikur. Og hins 

vegar að lifa við kerfi þar sem mörk valdsins 

eru skýrari og gróf skornari, þar sem 

reglu virkið nær ekki inn fyrir sálarlíf einstak 

lingsins heldur situr það umhverfis 

hann eins og landamæri og megin krafan 

er sú að yfir þau verði ekki stigið. Allt þetta 

minnir síðan enn og aftur á skrif Foucault, 

þegar hann endar grein sína um Alsæishyggjuna 

á að spyrja spurningar sem Modern 

Times virðist einmitt einnig taka til skoðunnar: 

„Er það nokkuð undravert að fangelsið 

líkist verksmiðjum, skólum, her búðum, 

spítölum, sem aftur líkjast fangelsum?“ 3 

1 Sjá: David Lyon, Postmodernity, 

önnur útgáfa, University of Minnesota 

Press, 1999. 

2 Sjá: Michel Foucault, Madness 

and Civilisation. 

3 Michel Focault, Alsæishyggja, 

Alsæi, vald og þekking, Garðar 

Baldvinsson ritstýrði, Reykjavík, 

Bókmenntastofnun HÍ, 2005, bls. 169. 


Modern Times: Úr verksmiðjunni á geðveikrahælið 

30

Maður, náttúra, 

rannsóknir & 

miðlun 

„Það verður mjúkt og loðið.“ 

– Salvador Dalí um framtíð arkítektúrs sem svar við Le Corbusier

Það er loks nú sem heimurinn 

virðist vera að vakna. 

Eftir áralanga báráttu 

„hippa“ á sjöunda áratug 

síðustu aldar til að koma af 

stað vitundavakningu varðandi 

meðferð mannsins á 

auðlindum heimsins þá er 

það loksins núna sem slík 

meðvitund er byrjuð að 

smokra sér inn í almenna 

umræðu. Þó er enn langt 

í land þar til raunveruleg 

breyting á eftir að eiga sér 

stað. Og þá kannski sér 

í lagi í hinu pólitíska umhverfi. 

Þó má sjá örla fyrir 

slíkum breytingum bæði 

í Þýskalandi og Noregi þar 

sem umræða um gjaldtöku 

á nýtingu á auðlindum til 

iðnaðar er til staðar ásamt 

stefnumótun sem setur 

í forgang sköpun á vistfræðilegri 

hönnun. Yfir gnæfandi 

meirihluti heims ins 

er þó enn fastur í gamalli 

hagfræði og úreltu iðnaðarmódeli 

– og endur tekur 

sömu mistökin aftur 

og aftur. 

Garðar Eyjólfsson 

Það er því ekki að ástæðulausu 

sem hönnuðir eru 

byrjaðir að bregðast við 

þessari þróun. Forgangsröðun, 

vinnuferlar og markmið 

hönnunar eru í stanslausri 

endurskoðun og 

endur skilgreiningu. 

Áhersla gamla iðnaðarkerfisins 

á útkomuna 

sjálfa – vöruna til sölu 

og örvunar á hagkerfi 

– hefur færst yfir á 

algera yfirhalningu á 

ferlinu sjálfu þar sem 

hvert skref er opið fyrir 

gagnrýni út frá siðfræði 

legum, vísindalegum 

og öðrum sam félagslegum 

forsendum. Það er 

undir þessum nýju for sendum 

sem hönnuðir reyna 

fara fram úr einskonar 

hermun á náttúrulegum 

ferlum. Þeir vilja nýta sér 

náttúrulega ferla til sköpunar 

og fullnýta vist fræðilega 

möguleika náttúrunnar 

frekar en að vinna gegn 

vist kefinu og náttúrunni. 

Það er í þessu samhengi 

sem hönnuðir eru að leita 

sífellt meira og meira í 

sam starf við raun vísindamenn, 

þá sérstaklega á 

sviði náttúru-, efna- og 

eðlis fræði. Þessi að ferðafræði 

er í algjörri mótsögn 

við heimssýn tuttugustu 

aldarinnar sem snérist um 

að yfirbuga og fullnýta 

nátt úruna, temja hana sér 

í hag eða buga, yfirleitt á 

forsendum tækniþekkingar 

og fjárhagslegs ávinnings 

og án samtals við siðfræði 

og heimspeki. Tengsl 

manns og náttúru mætti 

kalla eilífðarþema sem við 

manneskjur rembumst 

sífellt við að endurskilgreina 

aftur og aftur. Þessi tengsl 

hafa jafnframt verið umfangsefni 

í listum svo lengi 

sem elstu menn muna. 

Hingað til hefur nálgun við 

þemað verið á frekar grunnhyggnum 

grundvelli. Listin 

hefur leitast við að endurgera 

náttúruna með skírskotun 

og notkun á merkjafræði, 

efnislegar tjáningar 

í þeim tilgangi að vekja upp 

óhlutbundnar tengingar 

við náttúruna. Það er 

kannski ekki fyrr en núna 

sem grund völlur fyrir dýpri 

nálg un hefur myndast. Eins 

og iðnbyltingin gaf forsendur 

fyrir fjölda framleiðslu 

og html-kóðar gáfu 

forsendur fyrir útbreiðslu 

stafrænnar byltingar, þá 

hefur stafræn bylting gefið 

forsendur fyrir auknu aðgengi 

að þekkingu og rannsóknum 

en ekki síður skilgreint 

mikilvægi rannsókna 

fyrir samkeppnishæfni 

landa nú og í framtíðinni. 

Sú breyting sem mest hefur 

haft áhrif á þessa þróun er 

samruni faga og fagþekkingar, 

þá sérstaklega samstarf 

eða hjónaband raunvísinda 

og félagsvísinda 

með hönnuðinn eða listamanninn 

á milli sín. Sem 

dæmi má oft sjá beina 

nýtingu á náttúru-, efnaeða 

eðlisfræðirannsókna 

sett í beint samhengi við 

menningu mannsins, hvort 

sem það er arkitektúr, 

framleiðsluferli, sköpun á 

nytjahlutum eða í þekkingu 

á formi bóka og sýninga þar 

sem einnig er notast við 

vitneskju skapaða af heimspekingum, 

mann fræðingum, 

sálfræðingum og 

svo framvegis. Við sjáum nú 

fram á afturhvarf til endurreisnartímabilsins 

þar sem 

listamenn og arkitektar 

voru einnig vísindamenn 

– eða tímabilið áður en 

vísindabyltingin á átjándu 

öld tók öll völd og ýtti 

einstaklingum út í ofur 

sérhæfðar rannsóknir. Það 

eru þessi einkenni samtímans 

sem hafa sprengt 

upp hefðir innan hönnunarferlsins 

og sett spurningar 

við náttúrlega efnishringrásir 

og inngrip 

33 Maður, náttúra, rannsóknir & miðlun 

Garðar Eyjólfsson

mannsins þar. Og véfengt 

áhrif iðnvæðingar á samband 

mannsins við þá hluti/ 

arkitektúr sem hann notar 

og sett fram annarskonar 

hagfræðikerfi á brunarústir 

iðnaðarkerfis. Fókusinn fer 

nú allur af hlutnum eða 

loka afurðinni og yfir á 

ferillinn sjálfann – og varpar 

um leið ljósi á þá staðreynd 

að það er enginn hlutur til í 

sjálfu sér heldur sprettur 

hann úr kerfi og er því aðeins 

afleiðing þessa kerfis. 

Officina Corpuscoli – 

Maurozio Montalti 

Maurozio Mont alti er 

ítalskur hönnuður sem 

hefur eytt síðustu árum í 

rann sóknir á sveppum og 

tengt við ýmsar mennskar 

athafnir. Montalti vinnur 

alltaf með raunvísindamönnum 

(til dæmis 

sveppafræðingi) og öðrum 

fræðimönnum til sköpunar 

á verkum sínum en verkin 

eru oftast gerð í tengslum 

við miðlun á þekkingu í 

sýningar- eða bókaformi. 

Montalti hefur með miðlun 

sinni og vinnuferli náð að 

stað setja notkun sveppa 

á mjög áhugaverðan hátt 

– þar sem verkin hans 

spyrja oft fleiri spurninga 

heldur en þau svara. Um 

leið varpa þau ljósi á þá 

framtíð sem bíður okkar 

og hvaða breytingar við 

verðum að hrinda af stað 

eða takast á við. Verk 

Moltalti sýna tengsl efna 

og umbreytingu þeirra en 

Montalti hefur rannsakað 

sérstaklega tengsl sveppa 

og iðnaðarplasts þar sem 

hann hefur leikið sér að því 


að skipta út iðnaðar plasti 

í hinum ýmsu verk ferlum 

fyrir sveppi ásamt því 

mynd gera þá staðreynd að 

sveppir eru einna bestir í að 

umbreyta plasti aftur í sín 

náttúrulegu grunnefni. 

CaCO3 – Thomas Vailly 

Thomas Vailly vinnur gagngert 

með raun vísinda mönnum 

og hefur staðsett verk 

sín í sköpun á fram leiðsluferlum 

með náttúr unni. Verk 

hans ganga út á sköp un á 

verkferlum sem inngrip í 

stærri náttúru legar hringrásir. 

Í nýlegu verki vann 

hann með jarðfræðingi með 

vinnslu á jarðvarma holum 

til föngunar á stein efni. 

Í rannsókn sinni blandaði 

hann saman þrí víddarprenttækni 

til sköpunar á 

strúktúrum sem steinefni 

uxu utan á. Verk Vailly varpa 

ljósi á fegurð og fram tíðarmöguleika 

þess að vinna 

meira með nátt úrunni til 

sameigin legrar sköpunar. 

Með verkum sínum gagnrýnir 

Vailly bæði staðlaða 

iðnaðarferla ásamt því að 

staðsetja sig og verk sín í 

mögulegri framtíð. 

Local River – Mathieu 

Lehanneur Með rannsókn 

sinni á „aquaphonics“ ákvað 

Lehanneur að myndgera 

dýnamískt samband lífvera 

í einu manngerðu kerfi. 

Plöntur og fiskar lifa saman 

í kerfi Lehanneur þar sem 

plönt urnar fá næringarefni 

frá fiskunum sem síðan sía 

og súrefnisfylla vatnið fyrir 

fiskana. Verkið endur speglar 

staðbundna fæðukeðju 

ásamt því að koma til móts 

Maður, náttúra, rannsóknir & miðlun 

við aukna þörf mannsins 

á eldisfiski vegna ósjálfbærra 

veiða okkar í sjónum. 

Einnig sýnir verkið fram á 

möguleika þess að vinna 

með náttúru kerfum til fullnýtingar 

á afgangsefnum. 

Það má segja að í þessari 

hreyfingu sem hér hefur 

verið lýst vinni hönnuðurinn 

eins konar þekkingarbrú 

milli raunvísinda og hugvísinda 

sem setur þekkingu 

í samhengi og sýnir okkur 

sem áhorf endum möguleikana 

og fegurðina í lífinu 

og náttúrunni. Hönnuðurinn 

getur þá til að mynda varpað 

ljósi á flókin sam bönd 

stjörnuryks og umbreytingu 

þess ásamt því að deila 

vitn eskjunni með sér og 

gefa öðrum innsýn í þessa 

þekkingu og framtíðina. 

Hönn uðurinn velur þá 

gjarnan annars konar tæki 

til miðlunar á þekkingu og 

ferlum en einungis texta. Þá 

má nefna að oft staðsetur 

hann sig milli þess raunverulega 

og óraun verulega, 

nútíma og framtíðar, staðreynda 

og skáldskapar. 

Hönnuðurinn leitast við 

að setja leik reglur sam félagsins 

í samtal þar sem 

umræðu efnið er oftar en 

ekki erfið og óskýr málefni. 

Án þess að fara djúpt inn á 

rannsóknarsvið hefð bundinna 

háskóla þá tel ég 

óhætt að segja að hefðbundin 

miðlun á þekkingu 

er oftar en ekki bundin við 

texta eða skýrslur – miðlun 

sem fáir einstaklingar hafa 

gott aðgengi að og erfitt er 

að gera sýnilega án mikillar 

að stoðar, svo sem með 

34

interneti, video-tækninni, myndum, 

sköpun á verkferlum, tækjum, 

tólum og hlutum til sýninga svo 

eitthvað sé nefnt. Allt eru þetta 

hins vegar miðlunartæki sem 

hönnuðir hafa tekið traustataki og 

eiga að hafa góða stjórn á. Mikilvægast 

af öllu er þó að minna á 

áhrifamátt óháðra rannsókna þvert 

á fögin. Að sam hengi rannsóknarinnar 

sé ekki fyrirfram ákveðið 

vegna fags, hags muna, tæknimöguleika 

eða hefða. Hönnuðurinn eða 

listamaðurinn verður að hafa frelsi 

til að athafna sig og velja þekkingunni 

viðeigandi samastað. 

Þannig fær verkið meiri vigt í samfélagsumræðunni 

og ýtir áfram 

frekari þróun og verðmæta sköpun 

– efnahagslegri sem og samfélagslegri. 

Þá má geta þess að rannsóknin 

sem birtist í verki Thomas 

Vailly CaCO3 var óháð í byrjun 

verk efnisins þar sem hönn uðurinn 

var einungis að leika sér með þekkingu 

í leit að sam hengi. Verkið 

miðlar einungis verkferli og sýnir 

möguleika án þess að gefa til kynna 

fjárhags legan ágóða. Það var ekki 

fyrr en á seinni stigum rann sóknarinnar 

sem fjárhagslegur ágóði kom 

til sögunnar þegar Vailly setti verkferilinn 

í samhengi við arkitektúr 

með hugmynd á þróun á múrsteini 

sem kemur til með að þurfa 60–70% 

minna efni til að gera sama gagn og 

hefðbundnir múr steinar. Því má 

segja að mikilvægt sé að leyfa 

rannsóknarvinnu hönn uða að vera 

óháð og að treysta verður sjálfu 

ferlinu til þess að skapa raunverulegt 

nýnæmi og verðmæti. Það 

er ekki að ástæðu lausu að þessir 

einstaklingar hér að ofan eru að 

vinna að þessum verk um. Verk 

þeirra eru afleiðingar pólitískrar 

stefnu. Þar sem þessi verk eru 

framkvæmd hefur ríkt pólitískur 

skilningur á mikilvægi og verðmætum 

sem felast í óháðum 

rannsóknum. Og leita stjórnvöld þá leiða til þess 

að upphefja og stefna saman ólíku fólki sem getur 

unnið saman. Það erfiða en jafnframt magnaða við 

óháðar rann sóknir er að allir aðilar verða að teysta 

ferlinu til sköpunar á nýnæmi og verðmætum. Það 

er eins og áður hefur komið fram: verðmætin eru 

ekki gefin í upphafi ferðar. 

Það er því nokkuð ljóst þegar hingað er komið að 

tækifæri framtíðarinnar á sviði rannsókna og þróunar 

verða háð því hvort við sem samfélag höfum 

hugrekki til þess að taka stökkið til stuðnings 

óháðum rannsóknum og leyfum því samhengi sem 

finna má á Íslandi að skapa sér sinn eigin virðisramma 

á sínum eigin forsendum. Forðast verður 

þá tilhneigingu til að gefa upp niðurstöður í upphafi 

verkefnis í von um að það „selji“ ótil greindum 

að ilum „virðið“ í verk efninu. Það leiðir til þess að 

við sitjum föst í fyrir fram gefnum niðurstöðum og 

þjón ustu við ákveðna hags muni. Dusta verður 

rykið af hugtakinu traust og gefa þessari aðferðafræði 

tækifæri til að auka virði rannsókna og 

þróunar fyrir samfélagið í heild sinni. Leita skal 

leiða til að steypa saman þrenningunni: raunvísindum, 

hugvísindum og listum – með það að 

markmiði að upphefja rann sóknir og þróun með 

raunverulega nýsköpun að leiðarljósi í stað þröngt 

skil greindrar tilgátu og jafnvel fyrirframgefinnar 

niðurstöðu. Okkar mesta hindrun en jafnframt 

stærsta tækifæri liggur þó í að mynda samræðu 

þekkingar og sam félags með hinum ýmsum miðlum, 

sýningarhaldi og útgáfu ýmiskonar. Að skapa 

sýnilegar brýr milli þekkingar og samfélags. 


Maður, náttúra, rannsóknir & miðlun 

36

Staðganga

Í þessari grein er litið á hreyfing ar og hugmyndir sem notast 

ekki við hefðbundnar baráttuaðferðir til að breyta hugarfari 

og gildismati. Þess í stað er um að ræða nýja formgerð hönnunarverkefna 

þar sem áhersla er lögð á að útfæra aðlaðandi 

kerfi af nýjum toga með umbreytingu efna, sköpun goð sagna 

og frásagnar tengdri hönnun. Við leggjum til að hér verði 

notað hugtakið staðganga eða stað gönguhugsun til að lýsa 

þessum fjöl mörgu hönnunar verkefn um sem miðast að því 

að breyta framleiðslu- og neyslu venjum okkar á framsækinn hátt. 

Stað ganga í hönnun vekur hrifningu almennings líkt og töfrabrögð. 

Ég tek bæði dæmi úr efnisfræði og matvælarann sóknum. 

Fram setningin fylgir þremur megin slóðum: hugsun í anda hringlaga 

kerfa, tilraunum með staðgönguefni og vanga veltum um 

leiðir til að miðla upplýs ingum um þessar til raunir. Gegnum 

tilviks rann sóknir sem skýra þessi umfjöllunarefni eru áhrif hönnuða, 

fram leiðenda og neyt enda sem taka þátt í stað göngu starfi 

íhuguð. Hugmyndirnar þróuðust einkum í vinnu með nemum 

í vöru hönnun og sam starfs fólki hjá hönnunardeild LHÍ í tveimur 

námskeiðum: 

Thomas Pausz 

1 Spiritúalismi, handverk og úrgangur (sumar 2014) 

2 Matvælakerfi og tækni (haust 2014) 

Staðgönguhugsun í Matvælaiðnaðinum Yfirborðsstaðganga: 

yfirborð/áferð/bragð Þegar er komin hefð fyrir framleiðslu 

efna sem koma í staðinn fyrir kjöt í markaðs kimunum 

fyrir grænmetisfæði og vegan-mataræði. Þessi framleiðsla 

á eftir að eflast og ná inn á meginmarkaðinn á komandi árum 

þar sem hámarki í kjötframleiðslu hefur verið náð. Stór tæknifyrirtæki 

eins og Google og Microsoft eru nú þegar byrjuð 

að fjárfesta í því sem kallað er „MATVÆLI.02“: umfangsmiklu 

framtaki til að umbreyta öllu matvælakerfinu með því að framleiða 

háþróuð staðgönguefni. 

Í nýlegri grein í franska tímaritinu Le Nouvel Observateur 1 kannar 

höfundurinn nokkur fyrirtæki sem taka þátt í þessum tilraunum: 

Beyond Meat er til dæmis fyrirtæki sem framleiðir „kjöthakk“ 

eða „kjúklingabringur“ með því að nota eingöngu prótín úr gulum 

baunum. Það er ekkert nýtt við framleiðslu ferlið enda hafa úlfabaunir 

lengi verið vel þekktur prótíngjafi. Helsta byltingin felst 

aftur á móti í markaðssetningunni. 

Við segjum ekki að við framleiðum grænmetisfæði. 

Við segjum að við framleiðum kjöt. Hins vegar kemur 

þetta kjöt annars staðar frá og krefst ekki ræktunar 

í stórum stíl og illrar meðferðar á dýrum. Við erum 

að endurskilgreina hugmyndina um kjöt. 

Þannig orðar framkvæmdastjóri fyrirtækisins, Varun Singla, 

þessa nálgun. 

Thomas Pausz 

Staðganga 

38

Í þessari staðhæfingu sem virðist frekar einföld: „við framleiðum 

kjöt“ birtist hin gagngera nýbreytni sem matvælaiðnaður 

framtíðarinnar felur í sér. Þetta 

snýst ekki um að breyta venjum neyt enda 

með því að reyna að sannfæra þá um að 

til einka sér nýjar skoðanir á grundvelli 

siðfræði eða rök færslu. Þvert á móti er 

hugmyndin sú að veita neytand anum 

öryggi með því að endur skapa fullkomin 

staðgönguefni, til að við getum haldið 

áfram að borða „hamborgara“ eða „kjúkling“ 

án þess að þurfa að sætta okkur við 

ólíkt bragð eða áferð stað göngu efnisins 

(endur sköpun full kominnar áferðar 

matvæla er nýjasta áskorunin þar sem 

efna greining hefur nú þegar afhjúpað 

leyndar mál bragðsins). Styrkur yfirborðsstað 

göngu af þessu tagi felst í því að hana 

þarf ekki að setja fram sem róttæka 

breyt ingu. Reyndar er athyglis vert að 

staðganga kemur oft fyrir í mataruppskriftum 

– ef þetta er ekki til má nota hitt 

í staðinn, en í grunninn er upp skriftin sú 

sama. Þetta samstarf mat væla iðnaðarins 

og tækni geirans á eftir að breyta matvæla 

kerfinu, en verður það í raun inni 

til bóta? 

Frá arfa til auðæfa: hvernig gúmmí er 

unnið úr rússneskum fíflum 

1 Ræturnar eru látnar liggja í heitu 

vatni til að fjarlægja óhreinindi 

2 Hýði rótanna er fjarlægt með 

porstulínskúlum 

3 Ræturnar eru aftur settar í vatn, 

við það skilur gúmmíið sig frá og 

flýtur á yfirborði vatnsins 

4 Gúmmíið er fleytt ofanaf vatninu 

og að lokum þvegið til að fjarlægja öll 

óhreinindi 

5 Gúmmíið er 95% hreint og tilbúið 

til vinnslu 

Djúpstaðganga Gjörólík nálgun við að breyta venjum 

í tengsl um við matvæli kemur fram hjá kokkinum og 

rithöfundinum Dan Barb er í bók hans frá 2014, The Third 

Plate, Field Notes on the Future of Food. 2 

Bókin hefst með sjálfs gagnrýninni skoðun á núverandi 

venjum í matargerð með lífrænt ræktuðum mat vælum: 

Að skipta út öllu hráefni á matseðlum fyrir lífrænt ræktað 

hráefni frá heimaslóðum er vitaskuld af hinu góða. Barber 

færir þó rök fyrir því að þetta dugi ekki til og sé ekki sjálfbært. 

Hann heldur því fram að til lengri tíma litið skapi 

þessar aðferðir svipað ójafnvægi og skapast við þær einsleitu 

ræktunaraðferðir sem nú eru stundaðar og muni 

þrýsta á býli sem stunda lífræna ræktun að útvega vinsælustu 

hráefnin í stað þess að framleiða það sem eðlilegt 

er að framleiða í nátt úrulega vistkerfinu á hverj um stað. 

Vinsældir lífrænt ræktaðs grænmetis og ávaxta, sem eru 

þó að eins 10% af allri mat væla framleiðslu, yfirskyggja til 

dæmis hinn gríðarlega vanda sem steðjar að korn rækt 

(hveiti, spelt, maís). 

39 Staðganga 

Thomas Pausz

Barber leggur þess í stað til að kokkar og 

eldhús á hverj um stað lagi sig að því sem 

hentar býlunum og vist kerfinu best og að 

við endur skoðum frá grunni hvað við setjum 

á diskinn okkar: „Matar gerðin ætti að 

þjóna landslaginu.“ Þessar hug leiðingar 

skila sér í róttækum niðurstöðum: 

1 Veitingahús ættu yfirleitt ekki að 

bjóða upp á mat seðil heldur þess í 

stað breyti legan lista yfir hráefni sem 

gestirnir blanda sjálfir saman í samræmi 

við eðli leg hlutföll: nota þær til teknu 

korntegundir sem rækt aðar eru á 

staðnum og nýta alla hluta slátur dýranna, 

ekki bara bestu bitana. Þannig 

endur speglar rétturinn árstíðina, umhverfið 

og sögu þess. 

2 Kornið er aðaluppistaða matar gerðarinnar, 

ef til vill með smávegis kjöti til að 

bragðbæta og stundum litlum grænmetis 

réttum sem meðlæti (en ekki öfugt). 

Þegar ég les þessa bók sem hönnuður 

kemst ég ekki hjá því að yfirfæra þennan 

hugs unarhátt á framleiðslu- og vinnsluumhverfi 

annarra hluta, sem á við svipaðan 

vanda að etja og mat væla kerfið. Hvað 

myndi „enginn matseðill“ þýða í því samhengi? 

Getum við ímyndað okkur stað þar 

sem fólk fær aðgang að árstíða bundnu efni 

af heima slóðum og hönnuðir búa til hluti 

úr þessu efni? Við slíkar að stæð ur myndu 

efnis fræð ingar, hönnuðir og hand verks fólk 

vinna saman að því að búa til vörur á 

heimaslóð um í samræmi við tiltækar auðlindir 

og raun verulegar þarfir í stað þess að 

sækja til risavaxinna nafnlausra efnisbirgða 

stöðva og alþjóðlegra vöru merkja. 

Staðganga utan matvælaiðnaðarins 

Fyrsta ástæðan til að skipta út efni er að 

skipta yfir í efni sem fæst nær heima slóðum, 

af þeirri aug ljósu ástæðu að þannig 

má spara flutn ings kostn að og minnka 

vist spor. Eitt dæmi sem kemur aftur og 

aftur upp í sögunni er leitin að nýjum 

auð lindum á heimaslóðum til að búa til 

gúmmí með öðrum hætti (venjulega er það 

búið til úr latexi sem fæst úr gúmmí trjám). 

Í kalda stríðinu var gert mikið átak í að 

fram leiða annars konar gúmmí bæði í 

Banda ríkjun um og Sovétríkjunum, þar sem 

báðar þjóðir vildu draga úr þörfinni fyrir að 

reiða sig á innflutt náttúru legt latex. Fíflar 

sem uxu á heima slóðum voru vinsæl asta 

stað göngu efnið og um tíma voru milljónir 

fjárfestar í að rannsaka og rækta þá. Í 

sagnfræðiriti sínu, Growing American 

Rubber, Strategic Plants and the Politics of 

National Security (2009), rekur Mark Finlay 

sögu þess arar leitar þar sem meðal annars 

koma fyrir „Thomas Edison, Henry Ford, 

þekktir grasa fræð ingar, smábændur á 

Hawaii og al mennir borgarar, sem allir 

lögðu sitt af mörkum í leitinni að 

efnahagslegu sjálfstæði … “ 

Þótt gervigúmmí hafi verið mikið notað frá 

miðri 20. öldinni er bíla iðnaðurinn nú farinn 

að líta á ný til rann sókna á fíflum, þar sem 

eftir spurn eftir gúmmíi um heim allan 

verður fljótlega meiri en núverandi framleiðsla 

annar. Ford fyrir tækið er til dæmis 

með heila rannsókna- og þró unar deild 

vís inda manna og hönnuða sem eru nú að 

skoða aðra möguleika í gúmmíframleiðslu. 

Efnavinnsluráðið: Fordæmi úr sögunni 

Við rannsóknir á skapandi nýtingu efna 

í land búnaði rákumst við á hinn einstaka 

George Washing ton Carver. Hann vann 

við land búnaðar störf og gerði tilraunir 

með ræktun nýrra nytjaplantna og notkun 

úrgangs úr hefðbundnum nytja plöntum til 

að skapa ný vinnsluferli og af urðir. Hann 

stofnaði Efna vinnslu ráðið (e. the Chemurgical 

Council), sem skrifaði fréttapistla í því 

skyni að upplýsa bændur um þessar tilraunir 

löngu áður en hug myndin um opnar lausnir 

(e. Open Source) fæddist. Hans helsta takmark 

var að auka tekjur og bæta félagsleg 

skilyrði smá bænda með því að: 

1 Stuðla að fullnýtingu uppskerunnar 

(hann varð þekktur fyrir að gefa út 

handbók um 100 mis munandi afurðir 

sem hægt væri að búa til eingöngu úr 

jarðhnetum). 

Thomas Pausz 

Staðganga 

40

Umbreytt landbúnaðarvél til að reyta illgresi á 

viðkvæmum akri (af www.farmhack.net). 

2 Búa til ný kerfi til að nýta auðlindir 

sem almennt var litið á sem úrgang í 

mat vælaiðnaðinum og hóf af þessum 

sökum tilraunir með óhefðbundið 

eldsneyti sem gilda enn í dag. 

3 Sporna gegn einsleitri ræktun og 

nytjaplöntum sem aðeins gagnast í 

einum tilgangi. 

Efnavinnsluráðið starfaði á árunum 1950 

til 1977. Með limir þess hönnuðu mörg 

óhefðbundin vinnsluferli og afurðir sem 

stað göngu efni fyrir tilbúin efni, sem enn 

eru notuð í dag (þar af er laxerolía sú sem 

hefur fjöl breytt asta notagildið og hnetusmjör 

sú vinsælasta). 

Undir lok 6. áratugarins tók hinn vaxandi 

olíuefnageiri aftur á móti að hafa síaukin 

áhrif á efna rann sóknir og land búnaðarstefnur. 

Áhugi á efna vinnslu og fram leiðslu 

í minni mæli ásamt þeim félagslegu gildum 

sem henni fylgdu dvínaði. Ríkis stjórnir og 

stórfyrirtæki lögðu áherslu á magn framleiðslu, 

hámarks fram leiðni og hagnað, með 

afleiðing um sem við þekkj um í dag: Dregið 

hefur úr fjöl breytni nytjaplantna, nátt úruleg 

næringarefni í jarð vegi hafa eyðst að 

hluta til, sem skapar þörf á tilbúnum 

áburði fyrir nytja plöntur, og landbúnaður 

í smærri snið um berst í bökkum. 

Þótt efnavinnsla hafi ekki notið 

hylli um langt skeið varð hún þó 

inn blástur fyrir ýmsa hugmyndafræði 

sem lifað hefur áfram auk 

nokk urra annarra hreyfinga. Ráðið 

New Uses Council var beint afsprengi 

hennar og starfar enn í dag 

sem lítið hags munaráð án þess að 

vera beinlínis viðurkennd stofnun 

innan iðn aðar ins. Enn nýrri dæmi 

sem endur spegla áherslur efnavinnslu 

má finna hjá hreyfing um 

eins og sam starfsnetinu Farm- 

Hacking Network, vettvangi á 

netinu þar sem sm ærri fram leiðendur 

í land búnaði geta fund ið 

opnar tækni lausnir til að aðlaga 

og um breyta verk færum sem gerð eru 

fyrir eins leita ræktun í stórum stíl þannig 

að þau henti framleiðslu sem er smærri 

í sniðum. 

Úrgangur og hugmyndafræði í anda 

hringlaga kerfa Efnavinnsluráðið hafði 

þrjú megin markmið: 

1 Úrgang ur sem auðlind; 

2 Full nýt ing; 

3 Breytileg notkun jarðvegs / tillit tekið 

til vistkerfisins með fjöl breyttri ræktun. 

Þessi markmið eru skil grein andi fyrir 

vaxandi svið nú tíma hönnunar þar sem 

stuðlað er að samþættingu náttúrulegra 

og manngerðra fram leiðslu ferla í sömu 

hringrás, þ.e. „hug mynda fræði í anda 

hringlaga kerfa“. 

Hugmyndin um að nýta úr gang á skapandi 

hátt á sér langa sögu og nær til ýmissa 

sögulegra fram leiðslu líkana, frá stað bundinni/hefð 

bund inni framleiðslu yfir í gerviefna-/magnframleiðsluna 

og þaðan yfir 

í náttúrulega/vist væna framleiðslulíkanið. 

Í ritgerð sinni, Synthetic Worlds, minnir 

Esther Leslie okkur á að styrkur efnaiðnaðar 

ins liggur ein mitt í þessari getu til 

að nýta úr gang til að hámarka framleiðni: 

41 Staðganga 

Thomas Pausz

Hægt er að nota úrgang til að skapa aðra 

verðmæta framleiðslulotu. Í þriðja bindi ritsins 

Auðmagnið (þ. Das Kapital) eftir Karl Marx 

fjallar hann um hvernig kapítalískir framleiðsluhættir 

auka nýtingu úrgangsefna frá framleiðslu 

og neyslu: „Eftirtektarverðasta dæmið um 

nýtingu úrgangs er að finna í efnaiðnaðinum. 

Hann nýtir ekki aðeins eigin úrgang, sem 

fundin eru ný not fyrir, heldur einnig úrgang 

úr mörgum öðrum iðngreinum. Til dæmis 

er koltjöru, sem áður var nánast gagnslaus, 

umbreytt í anilínlitarefni, og á síðari tímum 

jafnvel í lyf.“ 

Úrgangur frá iðnaðarframleiðslu hefur einkum 

verið nýttur á vett vangi efna iðnaðarins vegna 

þess að hann fór vel með vinnsluferlum gervi efna. 

Í seinni tíð hafa hönnuðir þó velt fyrir sér hvort 

yfirleitt sé þörf á að nýta efnafræðilega vinn slu 

til að umbreyta úrgangi. Lífræn hönnunar verkefni 

snúast um að þróa staðgöngu bindiefni og -resín 

til að breyta megi iðnaðarúrgangi í nýtanleg efni. 

Þýska fyrir tækið Tecnaro hefur til dæmis rutt 

braut ina með nýju efni sem eingöngu er unnið 

úr úrgang sviði (þ.m.t. trjákvoðunni) og hægt 

er að sprautu móta til að búa til íhluti sem krefjast 

mik illar ná kvæmni. Hér á landi hafa nemar í vöruhönn 

un við LHÍ unnið með úrgang úr matvælaiðnað 

inum til að búa til pappír, plöntunæringarefni 

og önnur ný lífbrjótanleg efni. Það sem er frábært 

við þessi ferli er að þau virðast verða sífellt innbyggð 

ari og sífellt færri íblöndunar efni eru notuð 

við þau. Með fleiri tilraunum og einhverri fjárfestingu 

frá iðnaðinum gætu þessi efni mögulega 

komið í staðinn fyrir þau ólífbrjótan legu efni 

sem fyrir eru. 

Þessi nytjavísindi þróast samhliða nýrri hand verkshreyfingu, 

þar sem verkfærin sem þróuð eru til að 

búa efnin til gefa einnig kost á að upphugsa nýjar 

leiðir til að móta þau og nýjar leiðir í hönnun. 

Grundvallar spurningin nú snýst um stærð eða 

umfang: Er næsta skrefið í staðgöngu þróun inni að 

skapa breiðari vett vang þar sem þessi nýju efni og 

vinnsluferli eru gerð að gengi leg og samnýtt innan 

samfélagsins? Að öðrum kosti verða stað gönguefnin 

áfram nýtt á vettvangi handverks í smærri 

sniðum þar sem virði vörunnar eykst vegna þess 

hve efnið er fágætt, en hættan er sú að hún falli 

í gleymsku með hönnuðinum og tískunni. 

Hvað með úrgang frá neyslu? Úrgangur 

sem verður til við neyslu er 

af tvennum toga: úreltir hlutir og 

mannlegur úrgangur. Ólíkt iðnaðarúrgangi 

gaf efna iðnaðurinn þessum 

úrgangi lítinn gaum og allt kapítalíska 

hagkerfið sömu leiðis. Fyrir því 

má finna tvær ástæður: 

1 Úrelding hluta er for senda 

markaðs hagkerfisins. 

2 Nútímahugmyndir um hreinlæti 

sem lyfja iðnað urinn hefur 

ýtt undir flokka úrgangs efni sem 

óhrein indi sem réttast sé að fela 

og urða eða skola niður. 

Nú er í auknum mæli litið á úrelta 

hluti sem mikils verða efnaauðlind 

fyrir tilstilli örrar þróunar endurvinnslu- 

og endurnýtingarkerfa. 

En við skulum hafa í huga að þessi 

kerfi voru ekki alltaf viður kennd: 

„Úreltir“ hlutir sem féllu til við 

neyslu voru fyrst nýttir af umhverfis 

verndar sinnum og aðgerðarsinnum 

sem gagnrýndu kapítalísk 

framleiðslu kerfi. Í kjölfarið fylgdu 

hönnuðir með handverk í smáum 

stíl sem gerði endur unnið efni 

eftirsóknarvert. Loks hefur stefnumótun 

iðnaðarins fylgt þessari 

þróun, þó aðallega til að skapa sér 

góða ímynd. 

Nú á dögum eru hönnuðir farnir 

að líta til áreiðan legustu úrgangsauð 

lindar innar sem til verður við 

neyslu: mannlegs úrgangs. Til 

skamms tíma voru þetta aðeins 

jaðar hugmyndir en nú eru verkefni 

þar sem þvag er nýtt sem eldsneyti, 

til yfirborðs með höndl unar 

eða til þess að framleiða drykkjarvatn 

að öðlast aukið vægi þegar 

horft er til fram tíðar. Endapunktur 

neyslu hring rásarinnar er við það 

að öðlast aftur sinn sess í dag legri 

menningu okkar. 

Thomas Pausz 

Staðganga 

42

Niðurlag: Sköpun nýrra goðsagna Í bók sinni 

Goðsagnir (fr. Mythologies) 3 sundurgreindi franski 

höfundurinn Roland Barthes mýtuna um neyt enda - 

hyggjuna í Frakklandi á 6. áratug 20. aldar með 

tákn fræðilegum aðferðum. Í kaflanum „Sápa 

og hreinsi efni“ sýnir Barthes til dæmis hvernig 

auglýsingar sköpuðu nauðsynlegar mýtur til að 

al menningur sam þykkti að nota kemíska blettahreinsa 

í stað hefð bundinnar sápu. Dálætið 

á hinum full komna hvíta lit, mýtan um „hvítara 

en hvítt“, var til dæmis ein af þessum nýju mýtum 

sem komu fram. Við samþykkjum stað göngu 

í efnis- og matar menn ingu okkar þegar við förum 

að trúa á mýtur nar sem liggja henni til grundvallar. 

1 Philippe Boulet-Gercourt, „Que 

Mangerons Nous Demain?“ (Hvað 

borðum við á morgun?) Í Le Nouvel 

Observateur, október 2014 – N.2604. 

2 Barber, Dan, The Third Plate, Field 

Notes on the future of Food, Little, 

Brown, 2014. 

3 Barthes, Roland, Mythologies, Hill 

& Wang, New York, 1972. 

Hlutverk hönnuða er að skýra frá mögu leikunum 

sem felast í nýjum stað göngu efnum sem búin 

eru til úr úrgangi eða auð lindum í heimabyggð 

og ýta undir hugsun í anda hringlaga kerfa hjá 

iðnað inum og hjá almenningi. Vinnsluferlin, 

verk færin og kerfin sem þarf til að framleiða 

þessi nýju staðgönguefni eru enn á vinnslu stigi 

og þess vegna er brýnt að skapa mýtur og sögur 

í kringum þau. 

Til þess að skapa nýjar goð sagnir og láta þær 

berast víða þarf að nýta alla tiltæka miðla eins 

og mynd bönd, sýningar, ritað mál, frásagnir 

og skráningar á vefnum eða jafnvel gjörn inga. 

Þetta er ef til vill eitt af því áhuga verð asta sem 

hugs un í anda hring laga kerfa leiðir af sér: Fyrir 

utan jákvæð umhverfis áhrif endur skilgreinir 

hún líka hlutverk hönnuða sem sögumanna 

ekki síður en skapara. 

43 Staðganga 

Thomas Pausz

Anthropocene 

og hönnun

Við erum stödd á tímabili í sögu jarðfræði og vísinda sem 

sumir vísindamenn vilja kalla „the anthropocene“ eða 

tíma bil manneskjunar. Hollenski efnafræðingurinn og 

nóbelsverðlaunahafinn Paul Crutzen setti hugtakið fram 

fyrir 10 árum. Nafnið vísar í að á ákveðnu tímaskeiði hóf 

manneskjan að hafa áberandi og hnattræn áhrif á vistkerfi 

jarðarinnar. Minnkandi líffræðilegur fjölbreytileiki, mengun 

jarðvegs, vatns og lofts, dreifing eitraðra málma og lífrænna 

efna eru ekki síður afkvæmi mannsins og hugmynda 

hans en tölvur, bílar og borgir. Sumir vísinda menn 

telja meira að segja að þetta tímabil sé farið að hafa 

áberandi áhrif á jarðskorpuna og megi því einnig ræða um 

nýtt tímabil í jarðsögunni. 1 Annað orð, „anthrop o centrism“ 

(á íslensku: mannhverfur) er lýsingarorð sem lýsir þeirri 

tilhneigingu mannsins til að líta á sig sem mikilvægustu 

tegund heimsins. Allar lífverur hafa áhrif á umhverfi sitt 

en anthropocentrism er sennilega ástæðan fyrir því að 

hegðun okkar hefur nú þegar haft svo stór vægileg áhrif 

að við höfum breytt hinum náttúrulegu kerfum jarðarinnar. 

Mikið af þessum áhrifum eru óaftur kræf og verður því 

líklega þetta tímabil í sögunni kennt við okkur. 

Það var strax árið 1870 sem ítalski jarðfræðingurinn 

Antonio Stoppani setti fram þá kenningu að nýtt tímabil 

– sem hann kallaði „Anthropozoic“ – yrði bráðlega að 

veruleika. Lausleg merking orðsins er sú að áhrif manns ins 

verði að steingervingum framtíðarinnar 2 en Stoppani 

fannst manneskjan vera farin að hafa merkjanleg áhrif á 

kerfi jarðarinnar. Hugmyndir hans hlutu ekki hljómgrunn 

annarra vísindamanna á þeim tíma og þóttu ekki mjög 

vísindalegar. En í dag sjáum við að Stoppani var langt á 

undan sinni samtíð. 3 Það var í kringum iðbnyltinguna, fyrir 

um 200 árum, að þessi áhrif urðu meira áberandi. Það eru 

þá áhrif landbúnaðar, borgarmyndunar, neyslu og hnattvæðingar 

sem toga, þrýsta á og breyta helst hinum náttúru 

legu kerfum. Sumir segja að þessar breytingar hafi 

jafn vel hafist enn fyrr eða fyrir um 8.000 árum þegar 

landbúnaður hófst í veraldarsögunni og menn byrjuðu 

að höggva skóga til að hafa meira land til ræktunar 

sem hafði síðan áhrif á hringrás kolvetnis. Annað 

munstur sem breyttist í kringum iðnbyltinguna er 

fjölgun mannkynsins en samkvæmt líffræðingnum E. 

O. Wilson er lífmassi manneskjunnar orðin 100 sinnum 

stærri en allra annarra stórra dýrategunda sem gengið 

hafa á jörðinni. Haft er eftir honum að vöxtur mannkyns 

á 20. öld megi frekar líkja við fjölgun bakteríuveiru 

en prímata. 4 Fyrir hundruð milljónum ára lifðu 

svifþörungar og plöntur í höfum og stórum stöðuvötnum 

en grófust svo í setlögum þar sem kolefni 

þeirra festist. Maðurinn hefur svo grafið upp þetta 

Arnhildur Pálmadóttir 

45 Anthropocene og hönnun Arnhildur Pálmadóttir

kolefni sem nú er í formi kola, olíu og gas. Við notum 

þetta kolefni sem orkugjafa fyrir nánast öll okkar tilbúnu 

og tæknilegu kerfi. Þessi brennsla kolefna hefur mikil áhrif, 

ekki bara á lofthjúp jarðar eins og við þekkjum hann heldur 

lekur koltvísýringur í höfin sem gerir þau súrari. Þetta 

hefur áhrif á og eyðileggur, svo dæmi sé tekið, kóralrif. 5 

Manneskjan hreyfir nú meira við setlögum og steinum 

á hverju ári en vatn og veðrun náttúrunnar gerir á sama 

tíma. Manneskjan nýtir 38% af öllu landi til landbúnaðar 

ef frá eru taldar íshellur. Við breytum votlendi með stíflugerð, 

námuvinnslu og landbúnaði. Við erum svo afskaplega 

mörg að nota svo mikið af auðlindum að við höfum 

áhrif á náttúrulega hringrás kolvetnis og nítrogens sem 

eru venjulega í stöðugri hringrás milli lands, sjávar og 

andrúmslofts. Einnig höfum við áhrif á það hvernig vatn 

hreyfist í veðrakerfum í kringum hnöttinn. Við erum ung 

tegund en í sameiningu höfum við náð að hafa stór vægileg 

áhrif á plánetuna. 6 Það er hægt að færa rök fyrir því að 

þetta sé ekki eingöngu slæmt heldur einnig hluti af framþróun 

og nýtingu á auðlindum, en það er engu að síður 

mikilvægt að staldra við og skoða hvar við erum og hvert 

við viljum stefna þegar við erum farin að breyta vistkerfum 

með hegðun okkar og hafa veruleg áhrif á jarðfræði 

og veðurfræði. Í því samhengi verður hönnun 

gríðarlega mikilvæg. 

Allt sem við hönnum og framleiðum er hluti af kerfi. 

Í fyrstu eru þá aðeins hugmyndir á lofti og óáþreifanleg 

kerfi sem hafa engu að síður jákvæð áhrif á manneskjuna 

og efla hana, heilabylgjur, hugvit, skapandi hugsun og 

tengingar fólks á milli eins og til að mynda með samvinnu. 

Þetta eru allt góðar aðferðir en hér er þó mikilvægt að 

staldra við því við látum oft hugmyndir okkar gagnrýnilaust 

yfir í áþreifanleg og raunveruleg kerfi eins og þau 

sem framleiða efni, en mörg þeirra menga og hafa neikvæð 

áhrif á náttúruleg kerfi jarðar. Dæmi um þetta eru 

pappírsvinnsla, textílvinnsla og plastframleiðsla auk 

margra annara. Við göngum síðan jafnvel enn lengra og 

tökum hugmyndirnar okkar og efni og setjum þetta inn 

í enn eitt kerfið – framleiðslukerfið og fjöldaframleiðslu 

– sem einnig hefur mikil neikvæð áhrif á jörðina og 

þegar lokaafurðin er tilbúin þá erum við búin að nota 

mjög mörg kerfi sem öll ganga á jörðina og hafa áhrif á 

auðlindir. Vit undarvakning hefur átt sér stað og margir 

hönnuðir og lista menn endurvinna efni og leggja mikla 

vinnu í að nota framleiðsluaðferðir sem hafa ekki skaðleg 

áhrif á um hverfið. Þetta er hinsvegar erfitt og eykur 

kostnað og lengir framleiðsluferlið sem viðskiptavinurinn 

er sjaldnast tilbúin til að borga fyrir. 7 Þess vegna erum við 

47 Anthropocene og hönnun 

Arnhildur Pálmadóttir

enn að fjölda framleiða úr ódýrum efnum með óhreinni 

orku eins og enginn sé morgundagurinn. Það er í raun 

hægt að segja að við æðum áfram á miklum hraða sem 

farþegar eða jafn vel þrælar í eigin kerfi án þess að stýra 

því hvert við erum að fara. En hvað gæti gerst ef að við 

tökum stjórnina með því að beita hugviti og skapandi 

hugsun? Það er aug ljóst að það gerist bara með þverfaglegri 

samvinnu til dæmis milli skapandi greina, 

vísinda/tækni og mann fræð inga/heimspekinga. 

Það hlýtur að vera í okkar höndum sem hönnuða og listamanna 

að standa á móti þessum kerfum, að móta þessar 

breytingar eins og við viljum að þær verði. Á sama tíma 

er mikilvægt að við sem neytendur hugsum einnig sem 

hönnuðir og gerum það sem við getum til að velja rétt, lifa 

hægar, framleiða minna, endurvinna meira. Mikið af þeim 

slæmu áhrifum sem kerfin hafa eru hliðarverkanir. Við 

sjáum svæði þar sem námugröftur hefur slétt úr fjöllum 

eða búið til sundurgrafið völundarhús djúpt ofaní jörðinni. 

Víða eru svæði þar sem kjarnorkuúrgangur hefur verið 

grafin niður og engin manneskja getur komið nálægt í 

fleiri hundruð þúsund ár. Það er löngu komin tími til að 

við reynum að hafa uppbyggileg áhrif á kerfin – reynum 

að sveigja þau á rétta braut. 

Það er mikilvægt fyrir hvern hönnuð að muna að það sem 

hann hannar í dag hefur áhrif á manneskjur framtíðarinnar 

vegna þess að maðurinn er eina dýrið sem kennir ungunum 

sínum markvisst sögu tegundarinnar, vinnulag og 

aðferðir sem kynslóðirnar á undan fundu upp. Þetta verður 

til þess að þróun okkar byggir á því sem forfeður okkar 

gerðu, fundu upp og framkvæmdu – því við erfum aðferðir 

þeirra og siði og glímum jafnframt við afleiðingarnar. 

Myndir eins og Interstellar vekja athygli á vandamálinu 

og sýna hvað getur gerst ef við hægjum ekki á okkur nógu 

snemma. Það væri hinsvegar betra ef manneskjan, hin 

hugsandi vera, myndi vinna markvist að því að hafa áhrif 

á kerfin með hugviti og skapandi hugsun áður en við þurfum 

að flýja hnöttinn. Tækni- og vísindagreinar eru að skoða 

ýmsar lausnir, dæmi um það er geo/climate/earth engi neering 

sem hægt er að þýða sem jarð/landverkfræði. Þetta eru 

nýlegar greinar verkfræðinnar þar sem reynt er að hafa 

áhrif á til dæmis veðurkerfi jarðarinnar með það að markmiði 

að minnka áhrif vegna hlýnunnar jarðar. Ýmis legt fleira 

hefur verið prófað eins og að dreifa járnríkum áburði í hafið 

til að auka þörungagróður og plöntun gróð urs en mesta 

vinnan hefur hingað til verið unnin í rann sóknum og tölvulíkönum 

í von um að finna aðferðir sem gætu virkað á 

stærri kerfi sem væru þá áhrifaríkari 8 . Önnur verkfræðigrein 


Anthropocene og hönnun 

48

sem hefur það að markmiði að hafa áhrif á náttúruleg kerfi 

er „planetary engineering“ en þar er markmiðið að hafa 

áhrif á hnattræna eiginleika plánetu. Þessi tegund verkfræði 

minnir ennþá mest á vísinda skáldsögu en snýst um 

að breyta eiginleikum annarra pláneta til að líkjast okkar 

eigin. Þetta er kallað „Terra forming“ og þýðir lauslega: að 

forma eitthvað eins og jörðina. Í dag er plánetan Mars talin 

henta best fyrir „terraforming“. 9 

Mörg þessara geo/climate/earth/planetary/terraforming 

verkefna ná síðum blaðana þar sem hugmyndirnar þykja 

nýstárlegar. Á fréttasíðum blaðsins The Guardian má til 

dæmis lesa um nokkrar af þessum hugmyndum. 10 

Það er umhugsunarvert að margar þessara hugmynda 

fjalla um það að komast yfir fleiri auðlindir þar sem að 

við erum að verða búin með okkar eigin. Dæmi um það 

er hugmynd japansks arkitekta- og verktakafyrirtækis um 

að staðsetja sólarpanela á tunglinu til að safna orku fyrir 

okkur jarðarbúa. Hugmyndin snýst um að þekja 400 km 

langt svæði á tunglinu með sólarpanelum sem myndu 

safna orku sem síðan yrði skotið til jarðar með lasergeisla 

eða örbylgjum. 11 Panelana vilja þeir búa til úr efnum sem 

finnast í jarðvegi tunglsins til dæmis efni sem hægt er að 

vinna úr sandi, enda er sandur ein af þeim auðlindum sem 

við erum að verða uppiskroppa með hér á jörðinni eins 

ótrúlegt og það má virðast. 12 Óhætt er að segja að hugmyndir 

sem þessar sýna ekki vilja til að horfast í augu við 

eða takast á við vandamálið, sem er að við notum of mikið 

af auðlindum of hratt og illa. Þróunarverkefnið ESEM 

(Earth systems Engineering and Management) lítur aðeins 

öðruvísi á málin en hugmyndir þeirra eru að jörðin og kerfi 

hennar séu í raun nú þegar mótuð af manninum og til að 

halda henni og mannkyninu í jafnvægi þá þurfi að hanna 

og stjórna ákveðnum kerfum á skipulegan hátt. 13 

En ef að við hönnuðir eigum að taka að okkur að bjarga 

heiminum, ekki bara slétta yfirborðið með því að velja 

umhverfisvænt og endurvinna, þá gæti okkar helsta vopn 

verið „biomimetics“ sem töluvert hefur verið skoðuð af 

hönnuðum bæði meðvitað og ómeðvitað. Öll fræðin á 

bakvið Biomimetics (mætti þýða „líffræðileg eftirherma“) 

er mjög áhugaverð en þá er hermt eftir aðferðum, kerfum 

eða hlutum í náttúrunni til að leysa flókin vandamál sérstaklega 

innan hönnunar, verkfræði, vísinda og læknisfræði 

en einnig í snyrtivöruiðnaði og iðnaði almennt en 

aðferðin er mjög áberandi í nanótækni. Leonardo Da Vinci 

og Antoni Gaudi eru báðir dæmi um hönnuði sem rannsökuðu 

náttúruna vandlega og nýttu svo í sínum verkefnum, 

Da Vinci til dæmis við hönnun flugvéla og Gaudi 

49 Anthropocene og hönnun 

Arnhildur Pálmadóttir

í burðarkerfi bygginga. Við erum enn að gera til raunir með 

flug byggt á aðferðum fugla en í dag getum við að auki 

fundið dæmi þar sem „biomimetrics“ hefur verið notað 

í tölvukerfum sem byggja á aðferðum tauga fruma í heila 

við skipulag og tengingar. Þá má nefna að augu dreka flugu 

hafa veitt innblástur fyrir aðferðir til að láta ljós endurvarpast 

á ákveðin hátt á sólarpanelum og fleiri rann sóknir 

á augum dýra hafa leitt til betri skjábirtu á far símum. Þá 

má nefna að í Japan eru vísindamenn að reyna að útbúa 

nálar sem líkjast broddi moskítóflugu sem hafa minni 

áhrif á taugar þegar stungið er og því fylgir minni sársauki. 

Franskur rennilás er eitt frægasta dæmið um „bio mimetics“, 

söguna um þá uppfinningu er hægt að lesa víða. 14 

Antoni Gaudí sagði einu sinni að „þeir sem leita að lögmálum 

náttúrunnar og nota þau sem innblástur í ný 

verkefni vinna með skaparanum.“ 15 

Við erum of mörg og eyðum of miklum peningum í hluti 

sem við þurfum ekki sem eru framleiddir á orkufrekann og 

óumhverfisvænan hátt. Hugsanlega er rót vandans samt 

ákveðið kerfi, skapað af manneskjunni, sem knýr flest hin 

kerfin áfram en það er peningakerfið. Þetta kerfi gæti verið 

erfitt að hafa áhrif á, en sennilega nauðsynlegt ef einhverjar 

breytingar eiga að verða. Kannski eru rafpeningar, 

vöruskipti og aðrar tilraunir grasrótarinnar, til að breyta 

þessu kerfi sem stjórnar allri framleiðslu, skref í rétta átt. 

Við getum verið með í breytingunum. Við ættum að 

minnsta kosti að hugsa alvarlega um það hvort að við 

viljum að arfur mannsins verði sá að hann hafi fullnýtt 

allar auðlindir og þar með eyðilagt jörðina fyrir afkomendum 

sínum. Nafnið „anthroposcene“ ætti að vera 

viðvörun til mannkynsins en það er orðið ljóst að þetta 

tímabil verður hluti af jarðsögunni og það sennilega einnig 

löngu eftir að maðurinn hverfur af yfirborði plánetunnar. 

1 www.nae.edu/Publications/Bridge/ 

TheVertiginousMarchofTechnology/ 

arthSystemsEngineeringTheWorldAs- 

HumanArtifact.aspx 

2 www.thefreedictionary.com/zoic 

3 ngm.nationalgeographic. 

com/2008/04/biomimetics/tom-muellertext/1 




com/2011/03/age-of-man/kolbert-text/2 

6 www.economist.com/ 

node/18741749 

7 www.artinamericamagazine.com/ 

news-features/magazine/art-for-the-anthropocene-era/ 

8 stephenschneider.stanford.edu/ 

Publications/PDF_Papers/Ch20ClimatePolicy.pdf 

9 quest.nasa.gov/mars/background/ 

terra.html 

10 www.theguardian.com/environment/geoengineering 

11 themindunleashed.org/2014/11/ 

turning-moon-solar-power-plant-solveenergy-problems-worldwide.html 

12 www.nytimes.com/2014/11/05/ 

opinion/why-sand-is-disappearing. 

html?_r=0 

13 techtv.mit.edu/videos/16315-earthsystems-engineering-and-management 



15 www.brainyquote.com/quotes/ 

quotes/a/antonigaud291541.html 


Anthropocene og hönnun 

50

„Til að kerfi 

geti talist 

fullgert verður 

það að gera 

ráð fyrir hinu 

ófullgerða“ 

Rýnt í kvikmyndina 

An Ecology of Mind

Gregory Bateson var einn af helstu kerfishugsuðum 

síðustu aldar. Árið 2010 afar 

áhugaverð heimildarmynd um verk hans sem 

kallaðist An Ecology of Mind. Þrjátíu árum 

eftir dauða Gergory Bateson lauk kvik myndagerðarkonan 

Nora Bateson (sem jafnframt 

er dóttir hans) við myndina, en hún er 

klukku tíma löng kynnisferð um hugarheima 

hans. Gregory Bateson var einn af frumlegustu 

hugsuðum síðari hluta tuttug ustu 

aldar. Rann sóknir hans spanna fjöl breytt 

svið: mann fræði, líffræði, sálfræði og 

vísinda heim speki. Hann átti gjarnan til að 

fara þvert á fög og það á afar frumlegan hátt. 

Verk hans hafa að mestu verið óaðgengi leg 

utan hins aka demíska samfélags þar til nú. 

Gregory Bateson var ólíkur flestum há skóla - 

kennurum. Hann hefur sagt frá því að á 

áttunda ára tug num var lögð fram minniháttar 

kvörtun um kennslu hætti hans. 

„Bateson veit eitthvað sem hann segir 

manni ekki frá,” var haft eftir nemanda 

og einnig: „Það býr eitthvað undir því sem 

Bateson segir, en hann lætur það aldrei 

uppi.” Sem kennari við University of California 

átti hann til að hvetja furðu lostna 

nem endur sína til að lesa Lísu í Undralandi 

gaum gæfi lega. Hann trúði því að myndmál 

Lewis Carroll gæti hjálpað þeim að öðlast 

betri skilning á hinu mannlega ástandi og 

grunnferlum þróunnar. 

Nora Bateson er yngsta dóttir Gregory 

Bateson af þriðja hjónabandi. Það var 

gríðarlega áhrifamikið fyrir mig að horfa á 

þetta kvikmyndaportrett af föður hennar. 

Þetta var undarleg tilfinning – að horfa og 

hlusta á mann á skjánum hvers verk ég hafði 

byrjað fyrst að kynna mér fyrir mörg um 

ára tugum síðan. Í upphafi myndar innar segir 

Nora: „Ég býð ykkur að gera það sem hann 

gerði best, sem er að horfa á eitthvað 

hvort sem það er ánamaðkur, talna runa, 

tré, formleg skil greining á fíkn, hvað 

sem er – frá öðru sjónar horni.“ Faðir 

hennar sneri í sí fellu upp á hlutina til 

að gæta þess að festast ekki í einum 

farvegi hugsunar. Hann spurði sig oft 

spurninga eins og: „Hvaða mynstur 

Jan van Boeckel 

tengir krabbann við humarinn og maríulykilinn 

við brönu grasið og allt þetta við 

mig, mig við þig?“ Hann helgaði líf sitt 

vangaveltum um þetta mynstur. Nálgun 

hans var mjög frábrugðin hefð bundnum 

vísindum, sem oftast nær snúast meira um 

að taka hluti í sundur. Gregory Bateson var 

hrópandinn í eyðimörkinni. „Hvers vegna 

kenna skólarnir okkur ekkert um mynstrið 

sem tengir hluti saman?“ spurði hann í 

ör væntingu sinni. Önnur hlið á þessu olli 

honum ennfremur áhyggjum. „Ef maður 

brýtur upp mynstrið sem tengir,“ sagði 

hann, „tortímir maður nauðsynlega öllum 

gæðum.“ Í myndinni segir Mary Catherine 

Bateson, dóttir Bateson og fyrstu eiginkonu 

hans, Margaret Mead, frá því að faðir 

hennar hafi verið hugfanginn af því hvers 

vegna mannskepnan hagaði sér iðulega á 

hátt sem skaðaði náttúruleg vistkerfi. Hvað 

er það við skynjun okkar að við sjáum ekki 

hið viðkvæma gagnkvæma samband alls í 

vist kerfinu, sem ljær því heilindi? Eins og 

Mary Catherine segir: „Við sjáum það ekki 

og þess vegna eyðileggjum við það.“ 

Gregory Bateson átti ekki í neinum vandræðum 

með að fikra sig upp og niður stiga 

þess óhlutstæða, beina sjónum inn og út, 

ein blína á hið smáa og færa sig að hinu 

mikla og aftur inn í það smáa: 

Ég hef alltaf hugsað þetta þannig: að 

sambandið milli mín og þessarar bókar eða 

bókarinnar þarna á borð inu sé smækkuð 

mynd af sambandi manns og Guðs, eða 

Guðs og skrattans, eða hvers sem er. Að 

stóru samböndin og litlu sam böndin séu 

öll hið eitt og sama! Fræðanna vegna 

verður maður að vinna með þau smáu 

stundum. Og svo skammast fólk í manni 

fyrir að vinna með þau smáu. Þá snýr 

maður sér að þeim stóru og þá ásakar 

fólk mann um að róa á mið dulspekinnar. 

Þetta er allt sama tóbakið. 

Gregory Bateson smíðaði hugtakið metalogue 

en það er einskonar samtal um eitthvert 

afar vandráðið efni þar sem samræðurnar 

(e. dialogue) eru slíkar að þátttakendur ræða 


Rýnt í kvikmyndina An Ecology of Mind 

52

ekki aðeins þann vanda sem er á höndum heldur skiptir 

formgerð samræðnanna á heildina litið einnig máli. Þessi 

lagskipti eiginleiki metalogue er auðsjáanlegur í myndinni 

An Ecology of Mind: auk þeirra viðfangsefna sem drepið 

er reglulega á, birtist hann einnig í klippingu myndarinnar, 

í skýringum og umfjöllun Nora Bateson, sem er rauður 

þráður í myndinni, og síðast en ekki síst í líkams tjáningu 

Gregory Bateson, sindrandi augum hans, forvitni hans 

fyrir lífinu og sam skiptum hans við börn. Það er heillandi 

að fylgjast með því hvernig hann miðlar upp lýsingum, eins 

og þegar hann bíður aðeins með að slá botninn í mál sitt 

eða þegar hann sér fyrir og bíður eftir við brögðum áheyrenda. 

Hann lifði „dótið“ (eins og hann átti til að kalla það 

sjálfur) sem hann talaði um. Í fyrstu gæti maður gert þau 

mistök að skilja djarfar yfirlýsingar Bateson sem stríðni, 

sjónarhorn sem ekki ber að taka alvarlega eða sem vísvitandi 

kald hæðni. Raunin er hinsvegar allt önnur: með 

kímni gáfu sinni og lágstemdu orðavali gat Bateson verið 

rammasta alvara. Reyndar leit hann svo á að kímnigáfan, 

sem og draumar, listir og ljóð, væri bráðnauðsynleg leiðrétting 

á allt of einhliða áherslu á rökhugsun og því sem 

þjónar tilgangi. 

An Ecology of Mind koma fram margir af góðkunningjum 

Bateson,svo sem Fritjof Capra, Steward Brand og ríkisstjóri 

Kaliforníu, Jerry Brown, og segja frá því hvernig þeir 

urðu fyrir áhrifum frá Bateson, en þannig fáum við enn betri 

innsýn inn í hvaða mann hann hafði að geyma. En kannski 

er stærsta afrek Nora Bateson að takast að út skýra abstrakt 

og (a.m.k. við fyrstu kynni) fremur óað gengilegar hugmyndir 

á skýran hátt án þess að einfalda þær. 

Myndheimurinn sem birtist á milli viðtala er sérstakur í 

sjálfu sér. Stundum er hann teiknaður, í upphafi nýs þema 

sjáum við skuggamyndir af karlmanni og barni á gangi, 

framhjá skiltum sem á stendur ýmislegt eins og „tvíbönd“ 

og „þekkingafræði“. Við sjáum safnefni – örlítið 

upplitaðar 16mm myndir og stundum jafnvel óljósar 

mynd bands upptökur – frá áttunda áratugnum, auk ljóðrænna 

mynda úr samtímanum. Þessar myndir eru lágstemmdar 

og vel valdar, það sem meira er – þær trufla 

mann ekki við að hlusta gaumgæfilega á það sem sagt 

er, enda krefst það fullrar athygli. Áhersla Bateson á sambandið 

milli hluta og mikilvægi sam hengisins. Bateson 

telur okkur búa í heimi sem er aðeins gerður úr samböndum, 

og án sam hengis hafa orð okkar og athafnir 

enga merkingu. Þótt það kunni kannski að segja sig sjálft, 

getur þetta þegar það er stundað af festu, leitt til dramatískra 

og óvæntra svipt inga á áherslum, eins og svo 

glöggt má sjá á eftirfarandi orðum hans: 

53 Rýnt í kvikmyndina An Ecology of Mind 

Jan van Boeckel

Ykkur hefur væntanlega verið kennt 

að þið hafið fimm fingur. Það, á heild ina 

litið, er rangt. Þetta er dæmi um hvernig 

tungu málið skiptir hlutum í hluti. Að öll um 

líkindum er líf fræðilegi sann leikur inn sá 

að þegar þessi hlutur var að vaxa – á 

fósturstigi, sem þið munið tæpast eftir 

– var það sem máli skipti ekki fimm, 

heldur fjögur sambönd milli fingrapara. 

Lykiltilvitnun í Bateson í myndinni, sem 

hefur einnig dúkkað upp í ýmiskonar samhengi 

annars staðar, er að „stóru vandamálin 

í heim inum orsakast af þeim mun sem 

er á því hvernig náttúran virkar og hvernig 

fólk hugsar.“ Við erum þjálfuð til að hugsa á 

hátt sem við tökum varla eftir. Þetta atriði 

verður deginum ljósara í skemmti legum 

fyrirlestri þar sem við sjáum Gregory Bateson 

fyrir framan krítartöflu með krít ina á lofti. 

Hann teiknar eins konar stígvél á töfluna og 

spyr fólk í salnum hvernig best væri að lýsa 

teikning unni fyrir öðrum. Algengt er að 

vísinda menn skipti henni niður í hluta. 

Þeir segja: „Tja, þetta er sex hyrningur,“ 

en þetta er ekki sexhyrningur. Með því að 

lýsa því hvað þetta er nánast en ekki alveg, 

koma þeir einhverskonar lýsingu út úr sér. 

Þessi skipting í hluta er auðvitað algjör lega 

handahófs kennd. Þeir hefðu getað skipt 

þessu hvernig sem þeim datt í hug. 

Við sjáum hann segja þetta með sigur bros 

á vör upp við krítar töfluna og svo heyrum 

við Nora Bateson segja: „Hann útskýrir fyrir 

okkur hversu handahófs kenndar skiptingarnar, 

eru sem verða til við að skilgreina hluti. 

Þannig að þegar við skil greinum eitthvað 

sem aðskilið frá einhverju öðru takmörkum 

við hæfileika okkar til að sjá samband milli 

hlutanna og hreyfiafl þeirra sambanda.“ 

Hvernig getum við farið að því að skilgreina 

þessi sam bönd milli hlutanna? Hér einblíndi 

Bateson á and stæður þeirra, eða það 

sem hann sjálfur kallaði „muninn sem gerir 

muninn.“ Í mynd inni lýsir Terence Deacon 

hvernig þetta tæki fær okkur til að sjá hluti 

í öðru ljósi: 

Í stað þess að horfa á efni þess, horfa 

á hlutana og segja: „Hvað gerði þennan 

hluta, hvað gerði hinn hlutann? Og 

hvaðan kom hönnunaráætlunin sem 

lætur þessa hluta vinna saman?“ Þá sér 

maður í mynstri líkinda þeirra og ólíkinda 

allt annarskonar ferli mynsturs og 

ég held að það hafi verið einkenn andi fyrir 

það hvernig hann horfði í gegnum yfirborðið 

inn í einhvers konar dýpri vídd. 

Nora Bateson viðurkennir að það kunni að 

taka stundar korn að venjast hugsunar hætti 

föður hennar: „Augu manns þurfa að aðlagast 

sjónlínu hans þar sem samhengi náttúruheimsins 

er dregið fram svo að íbúar 

hans, þ.á.m. kvikindi, höf, skógar og innviðir 

borga eru eins og hljóðfæra leikarar í djasshljómsveit, 

leikandi saman af fingr um fram.“ 

Sem barn lærði hún af honum að „lærdómi 

lýkur aldrei.“ Eins og áður kom fram var faðir 

hennar oft sakaður um að tala í gátum og 

að koma sér aldrei að efninu. Samkvæmt 

yngstu dóttur hans var það aldrei ætlunin að 

svara spurningunni sem hann lagði upp með 

(„Hvað er mynstrið sem tengir?“), því mynstur 

eru síbreytileg. „Það sem hann vildi knýja fram 

var sjálf athöfnin að spyrja.“ 

Endrum og sinnum beinir Nora Bateson 

máli sínu beint til áhorfenda kvik mynd - 

arinnar. Rödd hennar er lágstemmd og hún 

horfir beint í myndavélaraugað þegar hún 

útskýrir vand lega sérkennilegar hug myndir 

föður síns um „hugann“. Aftur grípur hún 

til lifandi málfars og mynd máls úr náttúrunni 

til að koma máli sínu til skila: 

Hugmyndir eru að að lagast hverri annarri, 

að utanaðkomandi hvötum og að óteljandi 

öðrum boðum. Hugmynd Gregory 

um hugann var að hann væri miklu meira 

en bara heilinn í haus num á okkur: hann 

er trjá rótin sem vex í kring um grjót, eða 

hvernig otrar í ám bregða á leik. 

Annað sinn vitnar hún í föður sinn og segir: 

„Ef ég hef rétt fyrir mér, verður að endurskipu 

leggja allar hugmyndir um hvað við 

erum og hvað annað fólk er.“ Fyrir Gregory 


Rýnt í kvikmyndina An Ecology of Mind 

54

Bateson yrði sjúk legt ástand rangrar hugsunar 

í sam tímanum á endanum aðeins 

leið rétt með því að upp götva samböndin 

sem skipa fegurð náttúrunnar. Hér er hann 

undir áhrifum heimspekingsins, skáld sins og 

náttúrufræð ingsins Johann Wolfgang von 

Goethe. Það er frá náttúrufræðingnum sem 

Bateson temur sér skilning eins og að stilkur 

plöntu er skilgreindur af því „að hafa laufblöð 

sem hafa stilka í hornum sínum.“ Fyrir 

honum var þetta dót „í rauninni mjög hægra 

heilahvelsdót,“ sem hann hafði gríðar lega 

gaman af þegar hann fékk sér göngutúra úti 

í nátt úrunni. Þessi ánægja er í kjarnann 

fagurfræðileg ánægja, eins og Mary Catherine 

Bateson útskýrir: „Hvers kyns fagurfræðileg 

viðbrögð eru viðbrögð við samböndum. 

… Sú upp lifun sem maður verður 

fyrir af því að lesa ljóð eða skoða málverk er 

ómeðvituð könnun á þeim mörgu mismunandi 

sam böndum sem listamann inum hefur 

tekist að fanga.“ 

Þegar fer að síga á seinni hluta kvikmyndarinnar 

kemur Gregory Bateson aftur að 

hrifn ingu sinni á manns hendinni og þeim 

sam böndum („og samböndum milli sambanda 

og samböndum milli sambanda milli 

sam banda“) sem hún felur í sér: 

Eitt af því áhugaverða sem gerist þegar 

maður skoðar á sér höndina og veltir 

henni fyrir sér – ekki sem fjöldi banana 

á endanum á einhverskonar sveigjanlegu 

priki heldur sem hreiður sambanda 

– er að maður kemst að því að hlutur inn 

er miklu lag legri en maður hafði áður 

haldið. Nú þýðir þetta að með leiðréttingu 

á þekkinga fræði okkar, gætum við komist 

að því að heimurinn er miklu fallegri en 

við héldum að hann væri. 

Gregory þótti listræn tjáning heiðar legasta 

og tærasta form mannlegra samskipta. 

Það er auðvelt að gleyma því að 

þegar við finnum merkingu í sögu eða 

njótum fegurðar tónverks að við erum að 

taka þátt í hugarheimi sem er hvað mest 

í takti við náttúruna. Mynd mál er mál 

sambanda, mál náttúrulegra kerfa, þar 

sem er rými til að eiga í sam skiptum 

innan rófa möguleika, í stað stífra 

skilgreindra blindgatna. 

Djúpstæðasta innsýnin sem ég hlaut birtist 

í lok myndar innar. Nora Bateson segir frá 

því hvernig faðir hennar kenndi henni að 

til að vera raunverulega fullgert, verður hið 

ófull gerða að felast einnig í kerfinu. Lykilatriðið 

hér er hæfileikinn til að „læra að 

læra.“ Fyrir Gregory Bateson var allt annað 

aðeins staðnað og lokið, þar sem að það 

þróast ekki. En jafnvel við dauð ann halda 

sambönd áfram að dafna: „Ég er enn að 

læra af föður mínum,“ segir Nora Bateson 

í blá enda myndarinnar An Ecology of Mind. 

Nora Bateson vinnur nú að því að þróa 

námsskrá sem viðauka við kvikmyndina, 

en hún mun snúast um þekkingafræði og 

kerfishugmyndafræði. Ég hef trú á því að 

bæði kvikmyndin og námsskráin muni 

reynast mikill auður fyrir fólk sem vill 

velta fyrir sér hvernig við förum að því 

að mennta börnin okkar, fólk sem hugar 

að því að tengja þau aftur náttúrunni sem 

og hefur opna sýn á mikilvægi fagurfræðilegrar 

skynjunar á þessu. Ekki lítið afrek 

fyrir mynd um jafn sérvitran, óviðjafnanlegan 

og á stundum erfiðan, en þó 

enn sem komið er, vanmetinn hugsuð. 

Bateson hafði brennandi áhuga á listum. 

Hann trúði því að hinn rökræni, tilgangsknúni 

hugur þyrfti á leiðrétt ingum drauma, 

lista og ljóða að halda. Þetta er ein ástæða 

þess að kvikmyndin An Ecology of Mind er 

afar dýrmæt fólki sem vinnur á mótum listnáms 

og náttúru vísinda. Eins og kvikmyndagerða 

konan kemst sjálf að orði: 

55 Rýnt í kvikmyndina An Ecology of Mind 

Jan van Boeckel

Ótroðnar 

slóðir í skapandi 

starfi

Vinur minn í Listaháskóla num í Glasgow sagði eitt sinn að 

kennsluaðferðirnar þar byggðust á þeirri hug mynd að hvað eina 

sem skapað væri krefðist reglna. Að til þess að skapa verk yrði 

að setja sér reglur, sem þyrfti að tilgreina eða ákveða hverjar 

væru og nota þær svo til að búa verkið til. 

Sam Rees 

Að snúa baki við reglum Lars Von Trier og Thomas Vinterberg 

bjóða upp á gott dæmi um notkun reglna til þess 

að búa til verk. Til þess að setja fram megin reglur nar fyrir 

Dogme’95 gerðu þeir einfaldlega lista yfir allt sem þeir þoldu 

ekki í kvikmyndagerð og völdu síðan hið gagnstæða 1 . Draga 

má reglur nar saman eins og hér segir: 

1 Kvikmyndataka verður að fara fram utan 

kvikmyndavers. 

2 Aldrei má framleiða hljóðið aðskilið frá myndefninu 

eða öfugt. 

3 Kvikmyndataka verður að vera fríhendis. 

4 Kvikmyndin verður að vera í lit. Ekki má nota 

sérstaka lýsingu. 

5 Myndvinnsla og síur eru bannaðar. 

6 Kvikmyndin má ekki sýna athafnir sem gerast aðeins 

á yfirborðinu (morð, vopn o.s.frv.). 

7 Fjarlægð í tíma og rúmi er bönnuð (það er að segja, 

kvik myndin á að gerast hér og nú). 

8 Myndir sem flokkast undir tilteknar kvik myndastefnur 

eru ekki leyfðar. 

9 Snið filmunnar verður að vera Academy 35 mm. 

10 Leikstjórinn má ekki vera á kreditlistanum. 

Minna þekkt en álíka árangursrík er skrumskæling 2 Paper Rad 

á þessu, Dogman’99, sem skilaði sér í sérkennilegum stíl í hreyfimyndagerð 

samkvæmt eftirfarandi boðum og bönnum: 

1 Engin Wacom-teiknibretti. 

2 Engir skannar. 

3 Eingöngu hreinir RGB-litir. 

4 Ekki láta tölvu gera sjálfkrafa hreyfingu 

á milli ramma. 

5 Nota eins mörg alpha-trix og hægt er. 

Þessar reglur virðast nánast vera eins og töfraformúlur. Auðvitað 

gilda tilteknar reglur í öllum stefnum eða „ismum“ (stundum er 

meira að segja gerð stefnu yfir lýsing) og allir skapandi einstaklingar 

sem hafa ákveðin sérkenni eða einkenni vinna svona – það 

er bara ekki alltaf sett fram á jafnafdráttar lausan hátt. Hugmyndin 

um að finna okkar eigin töfraformúlu er þó auðvitað heillandi. 

57 Ótroðnar slóðir í skapandi starfi 

Sam Rees

Staðfesting á reglum Það vekur áhuga að Dogme (og e.t.v. Dogman 

að einhverju leyti) afneitar kreddukenndum viðhorfum á sínu 

sviði. Margir reyna auðvitað frekar að stað festa slíkar kreddur með því 

að fá að láni stíl eða önnur atriði sem þeir dást að hjá öðrum. Stundum 

virðist þetta virka, en oft leiðir þetta líka af sér eftirhermun í stíl og 

öðrum einkennum sem áhorfendur líta hornauga sem stuld eða skort 

á frumleika. Reyndar virðast gilda tilteknar reglur innan reglna um 

eftirhermun. Félagslega samþykktar aðferðir sem þar má nefna eru 

til dæmis: 

1 Að fá lánað hjá mörgum listamönnum eða óvenju legri 

samsetningu listamanna. 

2 Að fá lánað hjá listamanni úr fortíðinni (virðingarvottur). 

3 Ef listamaðurinn er betri en sá sem hann fær lánað hjá. 

4 Ef listamennirnir eru vinir eða teljast hluti ákveðins stærri hóps, 

vettvangs eða stefnu. 

5 Ef listamaðurinn fær eitthvað lánað og notar það í öðrum 

skapandi geira (til dæmis gæti myndskreytir fengið lánað hjá 

myndlistarmanni og slíkt þótt í lagi). 

6 Ef mikil landfræðileg fjarlægð er á milli lista mannanna (skiptir 

e.t.v. minna máli núna vegna alþjóðavæðingar). 

Þegar þetta er hugleitt kemur upp í hugann tilvitnunin í Picasso sem 

fólk grípur oft til: „Góðir listamenn fá lánað, stórkostlegir lista menn 

stela.“ Steve Jobs gerði þessa tilvitnun fræga í um fjöllun sinni um tilurð 

Apple. 3 Við fyrstu sýn virðist þetta vera í mótsögn við almennt álit, þar 

sem gefið er í skyn að því meira sem þú stelur, því betri lista maður 

sértu. Þar að auki er ekkert sem rennir stoðum undir að Picasso hafi í 

raun og veru sagt þetta. Aftur á móti má rekja 4 tilvitn unina til lengri 

útgáfu frá T.S. Eliot, sem skýrir ef til vill aðeins betur við hvað 

var átt upphaflega: 

Óþroskuð skáld herma eftir, þroskuð skáld stela, léleg skáld af mynda 

það sem þau taka og góð skáld gera það að einhverju betra, eða að 

minnsta kosti að einhverju öðru. Gott skáld um breytir stuldinum í 

heildstæða upplifun sem er einstök, gjörólík því sem stolið var úr, 

en slæmt skáld hendir honum saman við eitthvað sem hefur ekkert 

samhengi. Gott skáld fær yfirleitt lánað frá höfundum sem eru 

fjarlægir í tíma, rita á ólíku tungu máli eða eiga sér önnur 

umfjöllunarefni. 

Mér líkar hugmyndin um að „umbreyta stuldi í heildstæða upp lifun“ en 

síðasta línan orkar nokkuð tvímælis, þar sem gefið er í skyn að í raun 

snúist þetta á endanum bara um að troða ekki öðrum um tær. Það er í 

lagi að stela frá einhverjum sem talar ólíkt tungumál eða er fjarlægur í 

tíma, einkum vegna þess að þá vita lesendur ekki af því og þú ryðst ekki 

inn á markaðssvæði upp runa lega höfundar ins. Ég fæ ekki séð að þetta 

geri ætlun skálds ins nokkuð heiðarlegri eða geri það að virkilega „góðu 

skáldi“. Þetta virðist fyrst og fremst benda til þess að slík skáld búi yfir 

meiri kunnáttu eða geri sér raunhæfari hugmyndir um lesendur sína. 

Sam Rees Ótroðnar slóðir í skapandi starfi 

58

Sam Rees 

Takmarkanir eða fylgni við reglur Annað dæmi má finna hjá 

franska myndasöguhópnum OuBaPo. Ólíkt óbeinni afneitun Dogme 

eða hinni dæmigerðu staðfestingu á norminu leitast hugmyndir 

OuBaPo við að þrengja mörkin, endurskilgreina normin. Markmið 

hópsins er að búa til reglur á nýjan hátt, horfa á samsetningu sem 

fyrir er og íhuga mögulegar um raðanir eða leiðir til að takmarka 

núverandi form. 

Reyndar fékk hópurinn þessa hugmynd lánaða, með leyfi, hjá OuLiPo, 

bókmenntahópi sem myndaður var utan um svipaðar hug myndir. 

Einn meðlima OuLiPo, Marcel Benabou, heldur því fram 5 að takmarkanir 

„þvingi kerfið út úr venjubundinni starfsemi sinni og neyði það 

þar með til að draga fram í dagsljósið leynda styrkleika sína.“ 

Þetta er nokkurs konar gervivísindaleg nálgun og hóp urinn hefur 

verið gagnrýndur (með réttu) fyrir að skapa dálítið brellukennd eða 

þurr verk. Meðlimir 6 OuBaPo viður kenna reyndar meira að segja að 

„takmarkanir veiti í besta falli innblástur frekar en að þær séu 

spennitreyja.“ 

Samt sem áður er vert að kanna nokkrar áhugaverðar reglur hópsins. 

Hér eru nokkur dæmi, en hægt er að finna mun fleiri á netinu. 

1 Takmarkanir á táknum – höfundurinn má ekki nota tiltekna 

mynd, orð eða bókstaf. 

2 Margar línur – myndasögur sem lesa má í fleiri en eina átt. 

3 Útskipting texta – breyting á upphaflegum texta myndasögu. 

4 Handahófskennd röð – myndasögur sem breytast samkvæmt 

handahófskenndu vali (t.d. teningslaga myndasögur sem má 

kasta til að búa til sögu). 

Ef til vill er eftirtektarverðasti meðlimur OuBaPo-hópsins listamaðurinn 

Lewis Trondheim, sem öðlaðist frægð eftir að hafa 

skorað á 7 sjálfan sig að teikna 500 blaðsíðna myndasögu til þess að 

læra að búa til teikni myndir. Þetta er frekar illa teiknuð hug flæðismyndasaga 

um kanínu sem virðist að mestu leyti teiknuð af 

fingrum fram og breiða úr sér, eins og hann hafi bara verið að reyna 

að fylla út í blaðsíðurnar. Samt virkar þetta á einhvern hátt. 

Innsæi eða fylgni við reglur Aukin áhersla á innsæi sést 

í verkum Davids Shrigley (sem lærði sjálfur í Listahá skólanum 

í Glasgow) sem notast einnig við dálítið handahófskenndar reglur 

í daglegum störfum sínum. Hann stað hæfir að hann skrifi einfaldlega 

upp lista yfir það sem hann ætlar að teikna, og hafi síðan að 

markmiði að teikna 8 ákveðinn fjölda blaðsíðna á hverjum degi. 

Fagurfræðileg nálgun hans styðst auðvitað við eitthvað sem er 

miklu betur skilgreint en það sem er áhuga vert er að eftir að 

hafa fundið sér jafnákveðinn stíl og raun ber vitni skuli hann nota 

viðmiðun ar reglur sem virðast ákaflega einfaldar til þess að skapa 

ný verk. 

Ótroðnar slóðir í skapandi starfi 

60

Annars staðar, í bandaríska myndasögu heiminum, má finna Brian 

Chippendale. Hann er virtur tromm ari og í einu viðtali 9 gaf hann 

í skyn að bæði tromm ul eikur og myndasögu gerð fæli ein faldlega 

í sér að fylla upp í rýmið. Trommustíll hans virðist svo sjálf sprottinn 

að einn álitsgjafi sagði: „Ég átta mig ekki á því þegar ég horfi á hann 

hvort hann hefur einhvern tímann heyrt í alvöru trommara eða 

hvort hann uppgötvaði alveg upp á eigin spýtur hvernig hann ætti 

að spila á trommur.“ Stað hæfingar af þessu tagi virðast oft tengjast 

innsæisverkum og minna á einhvers konar utangarðshugarfar. 

Ótroðnar slóðir Í mínum huga vekur hugmyndin um reglur ósjálfrátt 

neikvæð viðbrögð. Mér hefur alltaf fundist þau dæmi um 

sköpunarkraft sem vekja helst innblástur og eru róttækust koma 

frá þeim sem standa utan við kerfið. Þetta er líka fólk sem vinnur 

gjarnan af meira innsæi. 

Dæmi 1 – Emery Blagdon 

Eftir að hafa misst báða foreldra sína og þrjú systkini úr mismunandi 

gerðum krabbameins eyddi Emery Blagdon 30 árum 

í að vefja krukkur, lyfjaflöskur, rafhlöður, grjót og bílaíhluti inn 

í koparvír og gorma á þráhyggjukenndan hátt til þess að mynda 

um 600 margbrotin þrívíð form. Sum voru í laginu eins og geimskip, 

önnur eins og drauma fangarar fyrir vélmenni, en í heild 

kallaði hann þau „Snotrur“ (e. Pretties) og sagði þau vera hluta 

af raftækni legri lækningavél sem hann geymdi í skúrnum sínum. 

Þegar hann kom inn í skúrinn kveikti hann á flóknu ljósakerfi til að 

skapa sérstakan heim sem áhorfandinn upplifði. Sumir sögðu að 

sjónrænn krafturinn sem þeir skynjuðu við að koma inn í þessa 

þéttofnu málmveröld, í hrópandi ósamræmi við Nebraska-landslagið 

fyrir utan skúrinn og skilar sér í sterkri og rafmagnaðri 

upp lifun. Líklega fyrir áhrif frá meðferð sem var vinsæl á þessum 

tíma (electropathy eða rafeindahómópatía) sögðust gestir finna 

hárin rísa 10 þegar þeir komu inn. Sann leikurinn var sá að undir 

skúrnum sem geymdi skúlptúrana var falskt gólf með rafmagnsvírum 

sem mynduðu raunverulega rafhleðslu í skúlptúrunum. 

Þessir einstaklega fallegu skúlptúrar eru nú vegsamaðir sem eitt 

markverðasta dæmið um sjónrænt listumhverfi, en á sínum tíma 

leit hann fremur á verk sitt sem vísinda legt en listrænt. Hann trúði 

einlægt á læknandi eiginleika 11 verka sinna og skapaði þau að 

hluta til sem svar við sjávarföllunum og kvartila skiptum tunglsins. 

Hann sagðist sjálfur fá orku frá stöðurafmagninu og segul magninu 

frá verkunum og hvorki skar hár sitt né fór í bað, enda hélt 

hann því fram að vélin sæi sér fyrir allri hreinsun sem maður 

þyrfti á að halda. Á heima slóðum var hann álitinn frekar venjulegur 

náungi – hæfileika ríkur vélvirki með dálítið skrýtið áhugamál 

– hann var enginn einsetumaður heldur einungis sérvitur 

hugsjónamaður, sem sökkti sér á skapandi hátt niður í sína eigin 

litlu veröld. 


Sam Rees

Sam Rees 

Það er freistandi að telja sér trú um að fólk eins og Emery 

styðjist ekki við neinar reglur. En auðvitað þurfa allir reglur til 

að skapa. Kannski vinna róttækustu skapandi einstaklingarnir 

annaðhvort í mótsögn við reglurnar sem allir aðrir styðjast við 

eða gera sér ekki grein fyrir reglunum til að byrja með, en á 

endanum eru þeir auðvitað með sínar eigin takmarkanir, viðmiðunar 

reglur og grunnstef. Það virðist nánast vera þversögn við 

skapandi sérvisku að hún skuli samt styðjast við reglur. Að í sinni 

róttækustu mynd geti hún virst vera frjáls frá þeim en í rauninni 

fylgi hún einungis mun persónulegri viðmiðunarreglum. 

Dæmi 2 – Wesley Willis 

Svartur tónlistarmaður frá Chicago sem þjáðist af geðklofa, vó 

150 kg, var 1,95 m á hæð, heilsaði fólki gjarnan með því að 

skalla það og söng lög um að flengja Kóngulóarmanninn. Þótt 

hann næði einungis 40 ára aldri gaf hann út 50 plötur síðustu 

sjö ár ævi sinnar sem hver innihélt um 20 lög. Meðal umfjöllunarefna 

voru McDonalds, ofurhetjur, hnífar, byssur, Arnold 

Schwarzenegger, Jesús og sítt að aftan, titlarnir voru margir 

hverjir ruddalegir eins og „Suck a donkey’s bootyhole“ (Sjúgðu 

asnarassgat) og stundum fylgdi slagorð fyrir einhverja vöru í 

lokin eins og „Polaroid. See what develops“ (Polaroid. Sjáðu 

þær framkallast) eða „Burger King, Have It Your Way, Right 

Away.“ (Burger King, eins og þú vilt það, þegar þú vilt það.) 

Hann átti erfiða æsku og var stundum heimilislaus en hóf listamannsferilinn 

á að selja kúlupenna teikningar á götunni 12 af 

borgarlandslagi Chicago með bílum úr framtíðinni. Á hátindi 

ferilsins (jafnvel þótt mörg lögin hljómuðu eins, bara með 

mismun andi textum) gerði hann samning við sömu plötu útgáfu 

og Beastie Boys – American Records. Eftir tónleika stóðu 

áhorfendur í röð til að leyfa honum að skalla sig, sem hann 

gerði gjarnan til að tengjast öðru 13 fólki eða eignast nýja vini. 

Hann hafði svo gaman af þessu að hann var stöðugt með dökka 

kúlu á enninu til marks um alla þá sem hann hafði skallað. 

Emery Blagdon sýnir tilhneigingar sem sjást hjá mörgum öðrum 

utangarðsmönnum og kalla mætti þráhyggju – eða fókus á eitthvert 

eitt tiltekið atriði. Aðra birtingarmynd þráhyggju má finna 

hjá Wesley Willis – en í stað þess að unnið sé stöðugt að einu 

verki eru mörg verk unnin á löngum tíma í ákafri endurtekningu 

í kringum eina hugmynd. Þrjátíu ára vinna að einu verki inni í skúr. 

Sjö ára vinna við að semja þúsund lög. 

Þessir róttæku skapandi einstaklingar veita endurnæringu þegar 

kreddurnar verða þrúgandi. Þeir beina athyglinni að nauðsyn þess 

að finna og hlusta á okkar eigin rödd. Til þess að halda slíkri sýn 

til streitu í svona langan tíma hlýtur sköpunarkraftur af þessu tagi 

að krefjast þess að ekki séu gerðar neinar málamiðlanir. Kannski 

hafa þeir sterka sjálfsvitund og sjálfsmynd. Það þýðir ekki að þeir 


62

séu endilega sjálfselskir, hugsi aðeins um sjálfa sig og eigin þarfir, 

en þetta fólk hlýtur alltént að hunsa neikvæðu raddirnar í kringum 

sig eða eiga í takmörkuðum samskiptum við aðra og hlusta 

einfaldlega ekki á gagnrýni þeirra. 

Þótt utangarðsmenn búi til eigin reglur setja þeir þó spurningarmerki 

við hina gamalkunnu tuggu að „þú verðir að þekkja reglurnar 

til að brjóta þær“. Í mörgum tilvikum virðast þessir skap andi 

utangarðsmenn ekki þekkja „reglurnar“ til að byrja með, þeir eru 

sjálfsmenntaðir og fylgja fyrst og fremst innsæinu. Við mið unarreglurnar 

sem þeir styðjast við til að takmarka eigin skapandi sýn 

eru óháðar dæmigerðri hugmynda fræði. Úr tengsl um við heim 

vísinda- og fræðimanna, og margir hverjir einnig við raun veruleikann, 

skapa þeir reglur og sam setningar reglna sem öðrum 

dytti aldrei í hug – eins og að fá fólk til að bíða í biðröð að loknum 

tónleikum til að láta skalla sig ókeypis. 

Hvatning til að fara ótroðnar slóðir Takast verður á við 

spurn ingarnar sem utangarðsmenn (og róttækir innanbúðarmenn) 

vekja hjá skapandi stofnunum, sér í lagi þegar hugleitt er hvernig 

við myndum okkar eigin fagurfræði eða setjum okkur reglur til að 

vinna eftir. 

Reyndar getur verið erfitt að skapa eigin viðmiðunarreglur undir 

einhverju yfirvaldi. Það er erfitt að finna sína eigin leið ef hún 

liggur gegn viðteknum hugmyndum og hugsunarhætti. Flokkadrættir 

virðast ýta sérstaklega undir þetta. Innri kreddur hvers 

skapandi flokks virðast vera takmarkandi og beina fólki inn á 

sömu brautir hugsunar og þeirra sem á undan komu – það notar 

sama orðfæri og gengst undir sömu reglurnar og það tók í arf frá 

kennurum sínum. Ekki svo að skilja að allar þessar reglur séu 

ónauðsynlegar, en þær geta þó reynst tvíeggjað sverð og eru of 

oft einkenni eða sjónarmið tiltekins viðhorfs sem greina má hjá 

nemendunum. Of oft má sjá hjá þeim greinilega fylgni við ríkjandi 

kreddur innan þess sviðs sem þeir hafa valið að leggja stund á. 

Lárétt samvinnukerfi þar sem allir hafa jöfn völd og geta lagt 

jafnmikið af mörkum virðast frekar stuðla að frumlegri hugsun 

af þessu tagi. Raunar hafa rannsóknir sýnt fram á að flatt stjórnskipulag 

hefur reynst koma betur út en stigveldi, jafnvel í hörðu 

viðskiptaumhverfi. 14 Þetta er virkileg áskorun fyrir margar 

skapandi stofnanir, sér í lagi þær sem reyna að kenna skapandi 

greinar. Þær ættu að vera fremstar í flokki í þessum hugsunarhætti, 

bæði skipulagslega og einnig í samskiptum við nemendur 

sína, en þó er raunin svo oft önnur. 

Hvernig finnum við þá okkar eigin töfraformúlur? 

Sem skapandi einstaklingar (og mann eskjur) ættum við öll 

stöðugt að draga reglur okkar í efa, vera meðvituð um hvaða 

kreddur við aðhyllumst og gæta þess hvaða kreddur við látum 

ganga til annarra. Það er hvorki okkur sjálfum í hag né öðrum 


Sam Rees

í kringum okkur að takmarka okkur eða vera einstrengings 

leg í við horfum okkar til sköpunar. Allra síst ættum 

við að þvinga aðra til að að hyllast einstrengingslegar 

hugmyndir um hvað er rétt og rangt. Vitanlega er engin 

ein rétt leið fyrir hvern og einn. En við ættum að gæta 

þess, á hvaða leið sem við erum, að sýna umburðarlyndi 

gagnvart þeim sem fara aðrar leiðir. 

Töfraformúla hvers og eins virkar ekki endilega töfrandi 

fyrir alla aðra. Þess vegna ætti framar öllu að teljast heilbrigt 

að draga normið staðfastlega í efa, og á það bæði við 

um nemendur og kennara. Fyrir kennara í skapandi greinum 

er þetta virkileg áskorun, þar sem slíkt getur oft brotist 

fram sem visst skeytingar leysi gagnvart yfirvaldi. En 

það er líka áskorun fyrir nemendur sem vilja fá góðar 

einkunnir og staðfestingu frá einhverjum sér æðri, og 

halda ranglega að slíkt fleyti þeim lengra í lífinu sjálfu. 

Staðreyndin er sú að stærstur hluti hins skapandi geira 

virðist alls ekki virka þannig, þar sem velgengni virðist 

frekar ráðast af gæðum verkanna, fólkinu sem þú þekkir 

eða getunni til að koma þér á framfæri en góðum árangri 

innan menntastofnunar. 

Afneitun, staðfesting, takmarkanir, innsæi … ef til vill er 

dálítið öfgakennt að skera einhverjar þessara hugmynda 

burt úr skapandi starfi. Ég er ekki einu sinni viss um að 

það gagnist mikið að flokka þessar athafnir. Við tileinkum 

okkur öll og afbyggjum vinnu að ferðir okkar sjálfra og 

annarra eftir því sem við þroskumst. Við leggjum til hliðar 

það sem vekur engan áhuga og blöndum saman áhugaverðu 

hugmyndunum. En á einn eða annan hátt hefur skýr 

sýn margra þeirra sem minnst var á orðið til þess að þeir 

skera sig úr – ekki aðeins í orði heldur einnig fagurfræðilega 

séð. Svo það er kannski það sem mestu máli skiptir 

þegar reynt er að búa til formúlu. Það sem ræður úrslitum 

er ef til vill öðru fremur hversu mikið fólk helgar sig 

starfinu og einbeitir sér að því. 

1 www.dogme95.dk/dogma-95/ 

2 en.wikipedia.org/wiki/Paper_Rad 

3 youtu.be/CW0DUg63lqU 

4 quoteinvestigator.com/2013/03/06/ 

artists-steal/ 

5 Kuhlman, The Comics of Chris 

Ware: Drawing is a Way of Thinking, 

bls. 81. 

6 Kuhlman, The Comics of Chris 

Ware: Drawing is a Way of Thinking, 

bls. 85. 

7 www.paulgravett.com/articles/ 

article/lewis_trondheim%20&%20en. 

wikipedia.org/wiki/Lewis_Trondheim 

8 https://www.thesaturdaypaper. 

com.au/culture/art/2014/11/30/ 

david-shrigley-behind-thelines/14171796001310 

9 www.drummerszone.com/artists/ 

profile/10910/brian-chippendale 

10 realitysandwich.com/175363/ 

curative_currents_emery_blagdons_ 

healing_machine/ 

11 Leslie Umberger, Sublime 

Spaces and Visionary Worlds: Built 

Environments of Vernacular Artists, 

bls. 217. 

12 en.wikipedia.org/wiki/Wesley_ 

Willis 

13 www.alternativetentacles.com/ 

page.php?page=wesleyremembered1 

14 blogs.hbr.org/2013/11/hierarchy-isoverrated 

Sam Rees 


64

Potum í það 

og sjáum 

hvað gerist 

Upplýsingahönnun á vísindum

Þá. Við lok 17. aldar hófst í 

miðri Evrópu hreyfing sem 

fékk á sig nafnið öld rökhyggj 

unnar eða „Upp ljómunin“. 

Þessi hreyfing, sem 

breiddist fljótt út um 

Evrópu og síðar Bandaríkin 

einbeitti sér að því að 

breyta samfélaginu með 

rök hyggju og vísindum með 

því að ögra fyrri hug myndum 

sem höfðu stoðir í hefðum 

og trúarkenningum. 

Þetta var sannarlega bylting 

í því hvernig maðurinn 

nálg aðist það að skoða 

nátt úruna. Það kann kannski 

að virðast furðulegt fyrir 

okkur nútímamenn – að 

skoða ekki heiminn í 

kringum okkur út frá 

rökhyggju og að bera 

saman hug myndir 

okkar og ályktanir við 

sönnunargögn. 

Óskar Hallgrímsson 

Uppljómunin var ekki 

læst inni í háskólum, 

þó vissulega spil uðu 

þeir stórt hlutverk, hún 

var stórmerkilegt net af 

menn ta mönnum, 

blaðamönnum, stjórnmálamönnum, 

rit höfundum 

og öðrum sem 

voru forvitnir um heiminn. 

Þeir hittust á stöðum 

eins og kaffi húsum, 

börum og í háskólum 

til að ræða og gagnrýna 

hug myndir sínar. 

Það er á þessum tíma 

sem René Descartes 

setti fram „ég hugsa 

þess vegna er ég“, 

Immanuel Kannt kynnir 

sýnar kenn ingar um 

rök hyggju og Isaac 

Newton um þyngdarafl. 

Þrátt fyrir að það 


hafi verið stundaðar alvarlegar 

rann sóknir á þessum 

tíma innan háskóla með 

mennt uðum vísinda mönnum 

var ekki mikið bil á milli 

þeirra og sjálflærðra vísindamanna 

í sam félag inu. 

Þeir litu á sig sem part af 

sam félagi vísinda, deildu 

niður stöðum á milli sín 

og ræddu með rökum. 

Með tilkomu ódýrari prentaðferða 

í byrjun 19. aldar 

var hægt að prenta og dreifa 

fregnum úr vísinda heiminum 

á hraðvirkari hátt. 

Alls kyns blöð, alfræði bækur 

og orðabækur litu dagsins 

ljós. Vísindin rötuðu í dagblöðin 

við hliðina á daglegri 

umfjöllun um samfélagsmál. 

Með tilurð vikulegrar 

umfjöllunar um vísindi eins 

og í tíma ritinu Nature urðu 

vísindi hluti af daglegu lífi 

fólks. 1 Þarna er hægt að sjá 

tvo hópa verða til: 

annarsvegar fram leið endur 

þekkingar (vísinda menn eða 

aðrir fræðimenn sem 

rannsaka náttúruna og búa 

til nýja þekkingu) og svo 

neytendur þekkingar – þá 

sem lesa um nýjustu uppgötvanir 

vísind anna í dagblöðum. 

Þörfin fyrir einskonar 

túlka á milli þessara 

tveggja hópa skapaði rúm 

fyrir nýjan iðnað, útbreiðslu 

og um fjöllun á vísindum. 

Hug myndin um að það væri 

bil á milli vísinda og almennings 

verður jafnframt til og 

einhver varð að brúa það. 

Túlkurinn stjórnaði því sem 

sagt var og hvernig það var 

sett fram – lagði mat á hvað 

það var sem hinn al menni 

borgari gæti skilið. 2 En á 

Potum í það og sjáum hvað gerist 

sama tíma má velta fyrir sér 

hvort að túlkanir hafi stuðlað 

að ein angrun vísindamanna 

frá almenn ingi og 

breikkað bilið á milli þessara 

hópa í stað þess að brúa 

það. Þetta viðhorf auðvitað 

gagn rýnisvert. Annars vegar 

sköpuðu fjöl miðlar vísindamanninn 

sem nánast yfirnáttúru 

lega veru sem skildi 

hina flóknustu hluti ólíkt 

öðrum – en hins vegar þá 

voru viss sam skipti í gangi 

sem ollu því að almenningur 

hafði að gengi að upplýsingum 

sem að hann hafði 

ekki áður. Stórar uppgötvanir 

á sviði eðlisfræði 

settu mark sitt á byrjun 20. 

aldar innar en í skugga 

þessara merku upp götvana 

kom einnig hver ógnin á 

fætur annarri. Heim styrjöldin 

fyrri færði okkur efnavopnin 

sem voru notuð 

óspart á her menn í skurðunum 

og í seinni heimstyrjöldinni 

kepptust Bandaríkjamenn 

við Þjóð verja að ná að 

kljúfa atómið. Um leið hófst 

hug myndin um að vísindin 

væru ekki bara flókin – þau 

voru hættuleg. Eftir heimstyrj 

öldina hófst kaldastríðið 

og vísinda maðurinn í krafti 

stórþjóðanna hafði skyndilega 

þau völd að geta eitt út 

heilu borgunum. Ótta blendin 

virðing fór að stjórna 

al mennings áliti fyrir vís indalegri 

framþróun og fjölluðu 

fjölmiðlarnir um vísindin í 

takt við það. 3 

Núna. Í dag er talsvert 

rætt um aðgengi að upplýsingum 

og hlut verk upplýsingahönnuðarins. 

Áður 

en rýnt er í stöðuna í dag er 

66

mikil vægt að skil greina þrjú þrep 

í vísinda legri útgáfu eins og þau 

birtast fyrir mér: 

Fyrsta þrepið eru vísinda legar útgáfur 

á niður stöðum eða fram vindu 

vís indalegra rannsókna innan fræðisamfélagsins. 

Útgáfa er þá í höndum 

rann sakenda sjálfra, á því 

tungu máli sem er skiljanlegt til þess 

að ná fram ná kvæmri niður stöðu 

með sem nákvæmustu gögnum. 

Oftast í formi ritgerða eða skýrslna. 

Þessum útgáfum eru settar skýrar 

reglur innan þess samfélags sem 

þær eru framleiddar í, áherslan er 

sett á nákvæmni 

Túlkurinn 

stjórnaði því sem 

sagt var og hvernig 

það var sett fram 

– lagði mat á hvað 

það var sem hinn 

almenni borgari 

gæti skilið. 

og svo fer það eftir 

fram leiðanda 

þekkingarinnar 

hvert aðgengið 

er að henni. 

Svo má segja að 

það sé millistig 

sem eru ritrýnd 

tímarit sem 

sérhæfa sig í að 

birta rannsóknir 

vísinda manna, 

blöð eins og 

Nature, Cell, Physical Review og 

Philosophical trans actions. Þetta 

eru allt saman blöð sem að birta 

rannsóknir. Þessir risar í vísindalegri 

útgáfu eiga samkvæmt öllu að birta 

mikil vægustu rann sóknir og 

niðurstöður þeirra. En þá má spyrja: 

hvað er mikilvægt og hver stjórnar 

því hver fær að vera með? Þessi 

blöð eru í grun inn rekin sem 

fyrirtæki á samkeppnismarkaði og 

mætti því álykta að greina val 

stjórnast fremur eftir vinsældum 

en gæði rannsókna. 

Í þriðja lagi eru það fjölmiðlar sem 

túlka vísindalegar útgáfur og sjóða 

niður í það form að þær séu 

hnitmiðaðar og eins skiljanlegar 

auðið er – þó innan ákveðins 

ramma sem markaður er af orðafjölda 

og öðrum reglum sem blaðið 

setur sér. Vísindin þurfa á nákvæmum 

útfærslum að halda á 

meðan fjölmiðlarnir fiska heldur 

eftir því sem er fréttnæmt. Þetta 

spennuþrungna samband orsakar 

ákveðið vandamál í miðlun vísinda 

til almennings. Vísindin sjá niðurstöður 

oftast sem útskýringu á því 

fyrirbæri sem verið er að rannsaka 

eða jafnvel tækifæri á því að spyrja 

frekari spurninga um það fyrirbæri. 

Fjölmiðlar vilja sjá niðurstöðu og 

setja hana í beina tengingu við 

samfélagið og hvaða áhrif það kann 

að hafa á það. Vísindin vilja nákvæmni 

en fjölmiðlum er einföldun 

mikilvæg því hún eykur skilning, 

lestur og verðmæti viðfangs efnisins. 

4 Í stað þess að líta á mismunandi 

sjónarhorn vísinda legrar 

niðurstaðna er stundum mismunandi 

sjónarhornum beitt hvort á 

móti öðru og keppt um hver hefur 

réttast fyrir sér. Vísindaleg umræða 

fer þá að líkjast umræðum um 

íþróttir þar sem að niðurstaðan um 

sigurvegara skiptir meira máli en 

heildarmyndin. 

Hér komum við að vandamáli sem 

er erfitt að yfirstíga. Er réttlætanlegt 

að einfalda niðurstöður og gera 

þær skiljanlegri á kostnað trú verðugleika? 

Og hvernig er hægt að 

setja niðurstöður rannsókna skýrt 

fram – niðurstöður sem eru gögn 

fyrir aðra til að nýta sér og viðhalda 

framþróun þekkingar? 

Nú þegar Internetið er orðið á hvers 

manns fingurgóma er aðgengi að 

þekkingu heimsins ekki lengur helst 

á færi fræðimanna sem loka sig af á 

bókasöfnum og rannsóknarstofum. 

Fræðigreinar og niðurstöður rannsókna 

eru birtar á vefum háskóla, 

bækur eru að færast úr hillum 

67 Potum í það og sjáum hvað gerist 

Óskar Hallgrímsson


bókasafna í stafrænt form og 

Google er með beint aðgengi að 

vísinda legri þekkingu. Fjölmiðlaumhverfið 

er að breytast og fyrri 

venjur og hefðir um að ákveðinni 

þekkingu skuli vera miðlað með 

ákveðnum hætti er auðveld lega 

storkað með tilkomu Internetsins. 

Hvað er þá vandamálið? Er þessi 

gjá sem var á milli almenn ings 

og vísinda hér með brúuð? 

Hér er áhugavert að staldra aftur við 

þau hlutverk sem talað var um áður 

– hlutverk sem við erum vön að 

sinna og er þess vegna kannski 

erfiðast að skoða. Í stað þess að við 

séum eingöngu neyt endur á upplýsingar 

– og aðrir framleiðendur – 

og að upp lýsingaflæði sé einstefna, 

þá væri athyglis vert að líta fremur á 

að samfélagið sem eina heild og að 

flæði upplýsinga sé í báðar áttir og 

hver og einn fái þannig tækifæri á að 

gegna báðum þessum hlutverkum. 

En hvað getur vísindasamfélagið 

gert til þess að upplýsa almenning 

og losa sig við þá ímynd að vísindi 

séu óskiljanleg? Hvað getur almenningur 

gert til að nálgast vísinda 

samfélagið eða jafnvel taka 

þátt í því og losa sig við þá ímynd 

að hann sé ekki fær um hugsun 

og þurfi að láta þýða allt og mata 

hann? Ef samtal myndast á milli 

þessara hópa minnkar þörfin á 

hlutverki fjölmiðla sem þýðanda 

eða túlka þarna á milli. 


Ein leiðin sem vísindasamfélagið 

nýtir til að ná þessu markmiði er að 

opna rannsóknir, gögn og dagbækur 

fyrir almenningi með því að setja 

þau á Internetið. Þannig er gerð 

tilraun til að halda uppi virkum 

samskiptum í gegnum samfélagsmiðla 

og bjóða öðrum að endurtaka 

rannsóknir og fara yfir gögn. Þessar 

hugmyndir og aðrar á sama grundvelli 

eru góð leið til þess að fá 

vísinda menn, aðra fræði menn og 

meðlimi úr samfélaginu til að greina 

og gagnrýna í rauntíma þau gögn og 

þær tilgátur sem eru settar fram. 

Þessi aðferðarfræði er kölluð opin 

vísindi, eða Open Science. Með 

henni breyt ast áherslurnar frá því að 

vísindaleg framþróun sé bundin í því 

að birta röð af endanlegum niðurstöð 

um í að vera flæðandi og opin 

fyrir breytingum. 5 

Önnur leið er að auka aðgengi að 

hágæða menntun fyrir sem 

stærstan hóp af fólki. Mjög gott 

dæmi um slíka leið er Coursera, þar 

sem fjölmargir há skólar víðsvegar 

um heim bjóða upp á námskeið á 

fjölmörgum sviðum fyrir hvern sem 

er. Þá er reynt að halda í það tungumál 

sem talað er í háskól unum og 

starfa innan þess regluverks sem 

háskólarnir verða að fara eftir til að 

viðhalda trúverðugleika – um leið er 

tungumálið og regluverkið kynnt og 

fleirum boðið að taka þátt. En hvað 

með þá sem skilja ekki það tungumál, 

eða eru einfaldlega ekki að 

sækjast í þekkingu á þessum 

grundvelli? Ein leið fyrir háskólana 

er þá gera tilraun til þess að nálgast 

almenning með útgáfu á efni sem 

er á tungumáli sem almenningur 

skilur og sinna því sjálfir því hlutverki 

sem fjölmiðlar hafa gjarnan 

tekið að sér. Gott dæmi um þannig 

útgáfu eru rásir há skólans í Nottingham 

á youtube.com. Í röð af 

stuttum myndskeiðum fjalla þau 

um raunvísindi út frá hinum almenna 

notanda. Ég verð þá að 

segja að mér finnst heillandi að sjá 

hvað einföld nálgun á annars margbrotin 

heim vísinda getur gert hann 

áhuga verðan, nálægan og þá sem 

starfa í honum mannlegri. Einföld 

nálgun á flókin fyrir bæri kveikja 

áhuga og vekja upp forvitni og 

getur það verið hvati til 

68

þess að fólk leiti sér frekari 

mennt unar. Vissu lega er 

það ekki eini til gang urinn 

háskólans í Notting ham – 

en hann er eflaust einn sá 

mikilvægasti. 

En hvað með almenning? Er 

hann að leitast við að tengjast 

háskólasam fél aginu á 

ein hvern veg? Eða kannski 

að mynda nýjan grundvöll 

fyrir miðlun upplýsinga? 

Internetið býður upp á þann 

möguleika að hver og einn 

getur búið til sinn eigin miðil 

eins og vefsíðu, blogg eða 

youtube rás og byrjað að 

framleiða og birta efni samdægurs. 

Dæmi um rás á 

youtube.com sem vert er að 

minnast á er rásin Minute 

Physics. Þar er fjallað ýmis 

eðlisfræðileg fyrirbæri á 

stuttan og hnitmiðaðan hátt 

með því að tala yfir ein faldar 

teiknaðar myndir af því sem 

verið er að útskýra. Hér er á 

ferðinni virkilega vandað efni 

sem sýnir hversu vel tiltölulega 

einföld myndræn 

hönnun getur útskýrt flókin 

fyrirbæri. Eitt allra besta 

dæmið um ein falda framsetningu 

á fræði legum 

hlutum er Khan Aca demy. 

Samkvæmt heim asíðu Khan 

Academy kenna þau yfir 400 

miljón kennslu stundir og eru 

með 500.000 skráða kennara 

sem nota þessi myndskeið 

við kennslu í flestum löndum 

í heiminum. Khan Academy 

sýnir líka vel hvernig 

menntun er að breytast í 

heiminum í dag. Með því að 

hafa kennsluefnið í formi 

myndskeiðs á Internetinu 

sem er hægt að stöðva 

hvenær sem er, fara til baka 

og horfa á aftur. sem gerir 

hverjum og einum nemenda 

kleyft að læra á sínum hraða. 

Tilgangur verk efnisins er 

ekki að gera okkur öll að 

sérfræðingum heldur að 

kveikja áhuga og leyfa almenningi 

sjálfum að ákveða 

það hvort að sú þekking sem 

þar býðst sé honum nægileg 

eða hvort hann langi til að 

leitast eftir enn frekari þekkingu 

annar staðar. Internetið 

býður því að segja má upp á 

gífur legan fjölda af möguleikum 

fyrir samfélög áhugamanna 

til að myndast og 

skiptast á skoð unum eða 

sannreyna stað reyndir hvort 

að það er á wikipedia.org 

eða bara á hinu venjulega 

„nörda spjalli“ á heima síðum 

áhugamanna. 

Hvert er svo hlutverk grafískra 

hönnuða í þessum 

nýja veruleika? Núna þegar 

upplýsingar eru að færast 

meira og meira úr því að 

vera prentaðar á pappír í það 

að birtast í stafrænum 

miðlum er eðlilegt að þeirri 

þróun fylgi því að notast er 

við fleiri myndrænar leiðir til 

að tjá vísindalegar upplýsingar 

og um leið fellur 

ábyrgðin meira hönnuðinn 

að geta túlkað fræðilegar 

upplýsingar. Skilvirkni 

hverrar myndrænnar hönnunar 

er háð því að hönn uðurinn 

nái skýrt að tjá þær 

upp lýsingar sem á að miðla í 

jafnvægi við myndrænan 

lesskilning áhorfandans. 

Við þetta vakna þó nokkrar 

við vörunarbjöllur – því áður 

hafa verið settar spurningar 

við það að hafa þriðja aðila 

til miðla þeirri þekkingu 

sem er framleidd í fræði samfélaginu 

út til almenn ings. 

Erum við þá bara að færa 

hlutverkið sem skapaði 

gjánna á milli staða? Fjölmiðlar 

verða líkt og aðrir 

háðari og háðari stafrænum 

leiðum og þá má álykta að 

þeir líka fari að treysta meira 

á hönnuðinn til að sinna 

þessu mikilvæga hlutverki. 

Og það er þá enginn sérstakur 

eðlis munur á blaðamanni 

sem túlki eða hönnuði. 

Við þessu eru gefin 

sömu svör og áður. Hönnuðurinn 

þarf að leitast við 

að gera heiminn skiljanlegri 

með vinnu sinni. Hönnuðurinn 

fjölbreytt vera, sem er 

fær um að starfa fyrir alla þá 

hópa sem hefur verið talað 

um. Hann er fær um að túlka 

upp lýsingar í allar áttir, með 

hlut eða í mynd, gagnvirkt 

eða ekki gagnvirkt. Það 

mætti frekar líta á hann sem 

verkfæri til að hjálpa til að 

gera heiminn skiljanlegri, 

fyrir þá sem þurfa á að 

halda. Það má segja að með 

tilkomu æ fleiri möguleika á 

Internetinu sé þessi hái, 

breiði, veggur sem var á milli 

almennings og vísinda er 

ekki lengur eins hár og með 

tímanum verður hann vonandi 

aðeins að málaðri línu 

á jörðinni sem merkir landamæri 

sem áður stóðu en 

öllum er frjálst að labba yfir 

eftir sinni eigin hentisemi. 

Lokaorð: Framtíðin. „Við 

lif um á áhugaverðum tímum“ 

segir málshátturinn og 

það er vel hægt að segja um 

okkar daga. Hvernig framþróun 

þekkingar og miðl un 

69 Potum í það og sjáum hvað gerist 

Óskar Hallgrímsson

til almennings verður á 

næstu áratugum er aðeins 

hægt að giska á – en miðað 

við það sem hefur átt sér 

stað á síðustu árum virðumst 

við vera í miðju ferli 

í nýrri og spennandi uppljómun. 

Fortíðin kennir 

okkur að við þurfum stöðugt 

að vera ögra þeim 

kennisetningum sem á 

undan hafa gengið. Þá má 

ekki vanmenta hversu þekking 

og skilvirkari samskipti 

spila stóran þátt í sögunni 

og eru stoðirnar af því 

hvernig við höfum byggt 

upp samfélgið – með því að 

miðla látlaust upplýsingum 

okkar á milli. Þótt á vissum 

tíma í sögunni hafi skapast 

þessi gjá á milli vísindasamfélagsing 

og almenning 

þá má einnig segja að með 

tilkomu Internetsins virðast 

samfélög vísinda og almenn 

ings vera að færast 

nær hvort öðru á sumum 

sviðum. Og mynda skemmtilegt 

samkurl af þekkingu 

og nýsköpun. Þau geta 

starfað sem aðhald til þess 

að stuðla að því að sagt sé 

satt og rétt frá. Ég spái því 

að á næstu tíu árum eigum 

við eftir að sjá gífurlega 

aukningu í vís indalegu læsi 

vegna þessara þróunnar 

ásamt því að þátttaka almennings 

í vísindalegri 

framþróun verði töluvert 

meiri. Samfélög eins sjá má 

í kringum TED eiga eftir að 

áhrif á framgang almennrar 

þekkingar líkt og háskólar 

hafa gert og sameina jafnframt 

fræðileg svið sem 

áður hafa verið aðgreind. 

Með auðveldara aðgengi 

að þverfaglegri þekkingu 


hverfa vonandi um leið 

fordómar sem sviðin hafa 

hvort á öðru og al menningur 

hefur fyrir þeim. Klassískar 

rann sóknar aðferðir verða þá 

jafnvel að lifandi efnivið sem 

margir hafa eitthvað um að 

segja – geta bætt við eða 

tekið úr með gagnrýni sem 

fer fram í rauntíma. Hlutverkinu 

sem okkur hönnuðum 

er ljáð, að vera hinir 

ný ráðnu túlkar á framþróun 

þekkingar, er gífurlega 

mikilvægt. 


1 Bernadette Bensaude-Vincent, 

„A Genealogy of the Increasing Gap 

between Science and the Public“ (2001) 

bindi: 10, Public Understanding of 

Science, bls. 103. 

2 Faidra Papanelopoulou, Agustí 

Nieto-Galan og Enrique Perdiguero, 

Popularizing Science and Technology 

in the European Periphery, 1800–2000 

(Ashgate Publishing, Ltd 2009), bls. 9. 

3 Spencer R WEART and Spencer 

R Weart, Nuclear Fear: A History of 

Images (Harvard University Press 2009). 

bls. 24–33. 

4 Davida Charney, „Lone Geniuses 

in Popular Science: The Devaluation of 

Scientific Consensus“ (2003) 20 Written 

Communication, bls. 216. 

5 Ann Grand og fleiri, „Open Science 

A New “Trust Technology”?“ (2012) 

bindi: 34, Science Communication, 

bls. 679. 

70

Upplýsingahönnun 

Hvað er hún og hvað er hún ekki?

Upplýsingahönnun hefur oft verið 

talin eitt stífasta form grafískrar 

hönnunar og það kannski með réttu. 

Steríótýpan af upplýsinga hönnun er 

líklega leiðarkerfið. Helst jafnvel á 

flugvelli. Við sjáum þá fyrir okkur 

gul skilti, svart letur og slatta af 

mynd merkjum (e. pictograms). 

Þetta er grafísk hönnun sem líklega 

þykir ekki spennandi við fyrstu sýn 

en við nánari skoðun sjáum við að 

hún styður sig við ótrúlega stórt og 

úthugsað kerfi til að geta virkað vel í 

notkun. Þegar litið er til svona kerfa 

kunna margi að áætla sem svo að 

notendagildið sé það mikil vægasta 

og útlit og framsetningu skipti mun 

minna máli. Þessi hug mynd um upplýsingahönnun 

er alls ekki vit laus – 

en hún er ekki fullkomlega rétt. 

Upplýsingahönnun er ein af þeim 

greinum grafískrar hönn unar sem 

lifir ansi sjálfstæðu lífi og á það þá 

kannski sér staklega við um hönnun 

leiðar kerfa. Og lætur þessi angi 

grafískrar hönnunar yfirleitt lítið 

fyrir sér fara. Ýmsir hafa reynt að 

skilgreina hvað flokkist undir 

upplýsinga hönnun og hvar mörk 

hennar liggja, meðal annars í 

bókum, með samkeppnum og 

víðar. Þessar skilgreiningar enda 

þó yfirleitt á að vera svo ólíkar 

að helstu „hetjur upplýsingahönnunar“ 

eru ekki einu sinni 

sammála um hvað ætti að kalla 

þessa fjölmörgu anga hennar. 

Hörður Lárusson 

En hvað sem öllum nöfnum 

og skilgreiningum líður þá eru 

flestir nokkuð sammála um 

hvað upplýsingahönnun gengur 

út á. Hvort sem horft er á nafn 

greinarinnar á íslensku – upplýsingahönnun 

– eða ensku – 

information design – þá liggur 

skilgreining fagsins ágætilega 

í orðinu sjálfu. Þegar búið er að 

sjóða niður allar skoð anir, álit 

og rifrildi, situr eftir að þetta er jú hönn un á upplýsingum. 

Þetta kemur meðal annars fram í skilgreiningu 

fagsins á Wikipediu, en þar stendur: 

Information design is the practice of pre senting 

information in a way that fosters efficient and 

effective understanding of it. The term has 

come to be used specifically for graphic design 

for displaying information effectively, rather 

than just attractively or for artistic expression. 

Information design is closely related to the field 

of data visualization and is often taught as part 

of graphic design courses. 

Þessi skilgreining er hins vegar ekki fullkomnlega 

rétt. Bæði mætti bæta ýmsu við hana en einnig 

mætti taka ýmislegt út úr henni. Og til að átta 

okkur á hvað það er þurfum við að skoða hvað 

grafísk hönnun snýst í raun og veru um. Það eru 

vissulega hættulegar slóðir – sem væri léttilega 

hægt að fylla blað eins og Mænu af. 

Hvað er grafísk hönnun? Í gegnum árin hef ég 

spurt marga grafíska hönnuði um skoðun þeirra á 

því hvort fagið liggi nær list eða iðn. Er hún bara 

annað? Hvort þá? Eða er hún þarna einhversstaðar 

á milli? Ég hef haft mína skoðun en það eru ekki 

margir algjörlega sammála mér. Niðurstaða mín er 

reyndar alls ekki flókin og byggist þá helst á því að 

horfa yfir landslag íslenskra grafískra hönnuða. Við 

eigum frábæra grafíska hönnuði sem líta á fagið 

sem list og aðra einnig frábæra sem líta á fagið 

sem hreina iðn. Er þá kannski rétta svarið: Fagið er 

það sem þú vilt að það sé? 

Köfum nú ofan í það sem við gerum sem grafískir 

hönnuðir – fyrir utan það að velja fallegt letur, 

dásam lega liti, láta hlutina sitja rétt og annað í 

þeim dúr. Þá stendur eftir að við erum í lang flestum 

til fellum að taka við efni annarra – hvort sem það er 

risa stórt lyfjafyrirtæki, nýr veitinga staður, vinur 

sem er að gefa út geisladisk eða einfaldlega þú 

sjálf(ur) – og setja það fram á til tekinn hátt í tiltekinn 

miðil. Þetta gerum við síðan á jafn ólíka vegu 

og hönn uðurnir eru margir. Grafískir hönnuðir þurfa 

að vinna með efninu sem þeir meðhöndla, skipa sig 

í sæti rit stjóra, leikstjóra og verkefnastjóra til þess 

að úr lausn hvers verkefnis sé sett fram á sem skýrastan 

hátt. 



72

Hér erum við að mínu mati komin að kjarna þess að vera grafískur 

hönnuður. Við sinnum hlutverki eins konar túlks á milli fólks. Þetta 

fólk getur til dæmis verið kúnninn þinn og sá sem hann vill síðan 

ná til – hafa jafnvel áhrif á. 

Allir hönnuðir eiga sitt kerfi sem liggur til grundvallar þessarar 

túlkunnar. Sumir túlka með myndskreyt ingum, sumir í bókahönnun, 

margirí gegnum auglýs ingar og vissulega aðrir grafískir 

hönnuðir í gegnum upp lýsingahönnun. Allir hönnuðir geta síðan 

gert þetta vel eða illa – stundum hroðalega og stundum frábærlega. 

En öll erum við í grunninn að gera það sama því við erum að 

túlka eða hanna upplýsingar sem fara síðan 

fólks á milli. 

Við sinnum hlut verki 

einskonar túlks á 

milli fólks. Þetta fólk 

getur til dæmis verið 

kúnninn þinn og sá 

sem hann vill síðan 

ná til – hafa jafnvel 

áhrif á. 

Þar með erum við farin að nálgast upprunalegu 

spurninguna aftur: Hvað er upplýsingahönnun? 

Stutta svarið er kannski 

þetta: Öll grafísk hönnun er upp lýsingahönnun 

því allt sem við hönnum eru upplýsingar. 

Þetta er vissu lega mjög víð skilgreining 

á faginu og segir okkur þar af 

leiðandi lítið. Margir sem starfa í upplýsinga 

hönnun væru til að mynda ekki 

sáttir við þessa skilgreiningu því hún 

dregur vissulega úr mikil vægi þeirra aðila 

sem hafa sérhæft sig í upplýsinga hönnun 

og kunna virkilega að hanna svo góð leiðarkerfi 

um flugvelli að fólk getur staðið og dáðst að skilt unum (já, 

við erum nokkur sem gerum það!). En þetta er ekki bara galli 

á skil greiningunni – þvert á móti. Ef eitthvað er þá upphefur skilgreiningin 

þessa upplýsinga hönnuði því það eru þeir sem eru 

búnir að „mastera“ fagið. Það að hanna upplýsingar. Eitthvað 

sem við viljum öll gera á okkar hátt. 

Sú hugsun að öll grafísk hönnun sé upplýsinga hönnun er áhrifarík. 

Hún breytir kannski ekki miklu utanfrá en hún ætti að geta 

gert það þegar litið er inn á við. Og það til hins betra því ef hönnuðurinn 

veit virkilega hvað hann eða hún ætlar að segja áður en 

byrjað er að hanna þá verður útkoman betri. Það er hægt að fullyrða. 

Í hinu fullkomna verkefni veit hönnuðurinn jafnvel betur en 

höfundur efnisins hverju á að koma á framfæri og hvernig. 

Við getum tekið þessa hugmynd – að upplýsingahönnun sé í allri 

grafískri hönnun – jafnvel enn lengra og sagt að hún eigi einnig 

heima í öðrum greinum hönnunar. Hluturinn þarf alltaf að virka 

eins og við viljum að hann virki. Tökum arkitektúr sem dæmi. 

Aðalbygging Háskóla Íslands er hönnuð þannig að það fer ekki á 

milli mála hvernig hún snýr og hvar á að ganga inn í hana þegar 

horft er á hana utan frá. Tökum mun nýrra hús sem dæmi. Hörpu. 

Fyrir þá sem koma að henni í fyrsta sinn getur verið ansi erfitt að 

73 Upplýsingahönnun 

Hörður Lárusson

sjá hvar inngangurinn er. Þó er erfitt að dæma hvort húsið 

er betur hannað því til þess þurfum við einnig að líta til 

þess hver tilgangur arkitektsins var með þessum ákvörðunum. 

Og þá á einnig eftir að taka fagurfræði og smekk 

manna inn í jöfnuna. En þetta gildir einnig um upplýsingahönnun 

þar sem slíkar ákvarðanir koma einnig við sögu. 

Húsin má því sjá sem dæmi um upplýsinga hönnun – færða 

yfir í steinsteypu, gler og járn. 

Sú hugsun að öll 

grafísk hönnun sé 

upplýsingahönnun er 

áhrifarík. Hún breytir 

kannski ekki miklu 

utanfrá en hún ætti 

að geta gert það þegar 

litið er inn á við. 

Upplýsingahönnun er allstaðar 

og við megum ekki gleyma að allt 

sem við ákveðum að gera í okkar 

hönnun segir alltaf eitthvað og 

gefur þar að leiðandi ákveðnar 

upp lýs ingar. Stórar eða smáar 

– miklar eða litlar. Fyrir mörgum 

hönn uðum hljómar þetta afskaplega 

stíft og þurrt. Jafnvel eins og 

eitthvað sem gæti drepið allt sem 

heitir frumleiki og sköpun. Fyrir 

öðrum má lýsa þessu með þýska 

slagorði Ritter Sport súkkulaðsins: 

„Quadratisch. Praktisch. 

Gut.“ Eða: „Ferkanntað (form). 

Praktístk (til gangur). Gott (útlit).“ Sama hvað fólki finnst 

þá er erfitt að neita því að þessi orð lýsi eftir sóknarverðum 

einkennum – ekki þó þannig að hver og einn þurfi 

að setja sig í dýpstu stellingu upp lýsingarhönnuðar sérstaklega 

fyrir hvern dreifimiða, hvert nafnspjald eða hvert 

geisla diskahulstrið. Heldur þannig að við eigum að sjá 

hvenær við getum auð veldað og lagað. Hvenær við getum 

bætt lélega upplausn á mynd sem er á leiðinni í prentun. 

Hvenær við þurfum að „kerna“ orð og annað í þeim dúr. 

Þetta á í raun að vera á „auto pilot“ á meðan við erum 

að hanna – ferkantað, praktískt og gott. 

Þannig að hvað er upplýsingahönnun? Hún er öll grafísk 

hönnun. Og það svar er alls ekki svo vitlaust. 



74

Án kjarna 

Um orð, myndir & tákn

Oft er talað um grafíska hönnun sem myndræna 

miðlun – enda snýst fagið að miklu leyti um að 

koma upplýsingum til fólks á sem auðskiljan legastan 

máta og þá hefur myndmálið yfirhöndina. 

Upplýsinga miðlun og grafísk hönnun eru þannig 

samofin fyrirbæri en segja má að þessar greinar 

mætist í tákn fræðinni. Þannig notast hönnuðir 

gjarnan við myndrænar táknmyndir – oft nefnd 

íkon eða merki – til að koma skilaboðum til viðtakandans. 

Til þess að beita slíkum tákn myndum er 

nauðsynlegt að hugsa út frá því hvernig þær miðla 

upplýsing unum. Ef kafað er ofan í virkni tákna með 

því að kanna myndheim þeirra og innbyrðis táknkerfi, 

má varpa ljósi á hvaða þættir skipta höfuðmáli 

í hönnun táknmynda. 

Ingi Kristján Sigurmarsson 

Táknmyndir eru ein stærsta afurð sam eigin legs 

menningarheims mannkyns og eru því allstaðar 

greinanlegar og nýttar sem vatn á myllu 

bók mennta, lista og hönnunar. Sumar þeirra 

eru svo sterkar að þær eru sameigin legar gjörvöllu 

mann kyni þannig að þær þekkjast í öllum 

menn ingar kimum (eins og til dæmis merki 

Mc Donalds, hjarta eða broskall). Tákn eru 

við stöðulaust að störfum bakvið vitund fólks, 

í umhverfi þess og athöfnum. Tákn fræðin 

spannar þannig alla þætti í menn ingarhefðum 

okkar og á því ekki ein göngu við um bókmenntir 

og talmál (þar sem táknin eru hvað 

greinan legust), heldur einnig „ómál vísindalega“ 

hluti eins og tísku, matar menn ingu eða 

kvik myndir. 1 Á 21. öld má jafnvel skipta fólki 

í tvo hópa eftir virkni þeirra hverju sinni – þá 

sem meðhöndla táknmyndir til að ná markmiðum 

sínum (hönnuðir, forritarar, rit höfundar, 

lista menn, stjórnmála menn, mark aðsfræðingar, 

auglýs inga fólk og fleiri) og þá sem verða fyrir 

áhrifum þess (hinn almenni neytandi eða viðtakandi). 

Táknmyndir eru ómiss andi í sam félagi 

okkar, þær gera okkur kleift að senda, taka á 

móti og skilja skila boð ásamt því að auðga 

tilveruna í listum og menningu. 


Þá er vert að skoða aðeins hvað myndmál 

er. Myndmál er skilgreint sem „beiting máls 

þannig að lesandi eða áheyrandi skynji eins og 

myndir innra með sér“ 2 , en þessi skilgreining 

nær ekki eingöngu yfir talað mál. Enska hugtakið 

visual language, sem þýða mætti sem 

„sjón rænt mynd mál“, hefur verið notað um 

Án kjarna 

76

myndmál í þeim skilningi að það eigi við merkingarmiðlun 

mynd arinnar sjálfrar. 3 En hvernig vinnum við úr þessari 

skynjun, hvernig lesum við myndina – eða með öðrum 

orðum: Hvernig á hugræn úrvinnsla á myndmáli sér stað? 

Líta má á mynd ræna 

miðlun sem flutning 

hug mynda, hug taka 

og upp lýsinga yfir 

á form sem hægt 

er að lesa eða skynja 

með augunum. 

Ólíkt öðrum táknkerfum eru 

sjónræn merki eða íkon ekki tjáð 

munnlega og treysta ekki á hljóð - 

kerfi til að kalla fram skiln ing. Þess 

í stað verða íkon tákn myndir hluta, 

hugtaka eða virkni með því að 

treysta á hæfni við takandans til 

að túlka merk inguna með þeirri 

þekkingu sem hann býr yfir. Sú 

ímynd sem við höfum af fyrirbæri 

er í raun háð per sónulegri skynjun 

okkar á raunveruleikanum út frá 

reynsluheimi okkar. Tákn getur haft eina merkingu fyrir 

ákveðinn einstakling en aðra fyrir næsta mann og í ofanálag 

fer merkingin algjörlega eftir samhenginu sem táknin 

birtast í hverju sinni. Þrátt fyrir að tveir ólíkir einstaklingar 

sjái sama málverkið eða sömu kvik myndina er ekki þar 

með sagt að þeir upplifi sömu hugrenningar tengslin – eða 

hafi yfirhöfuð „séð“ sömu hlutina eða atburð ina. Jafnvel 

tákn sem eru sammannleg eins og bent var á að framan 

eru háð reynsluheimi einstak lingsins þegar kemur að 

túlkun þeirra. Til dæmis vekur davíðs stjarnan upp stolt og 

þjóð erniskennd meðal zionista en í Palestínu er hún táknmynd 

kúgunar og ofbeldis. Grænn þýðir „af stað“ þegar 

hann birtist á eftir rauðum – en aðeins svo lengi sem 

rauður þýðir „stopp“. Tákn myndir breytast líka í sögu legu 

sam hengi, til dæmis þykir „jesú fiskurinn“ (ichthys) kristin 

táknmynd í dag þó að uppruna táknsins í heiðnum sið 

megi rekja til kynfæra kvenna og formóður innar. 4 Af þessu 

leiðir að hönnuður byggir verk sín á eigin reynslu og 

menningar umhverfi – en til að tryggja flutning hug myndar 

til viðtakanda verður hann að setja sig í spor viðtak andans 

og miða við reynsluheim hans. 

Táknmyndir geta þannig verið jafn marg ræðar og samfélag 

manna. Kraftur þeirra liggur hvað helst í því að þær 

bera ekki með sér eina absolut – eða endanlega og einhlíta 

merkingu heldur eru þær breytilegar og búa yfir 

aðlögunarhæfni. Kerfiseðli tákna virkar þannig að táknið 

öðlast merkingu vegna vensla við önnur tákn. Til að 

kanna tengsl tveggja fyrirbæra þarf því að skoða hvað 

þau eiga sam eiginlegt og hvað greinir þau að og tefla 

þeim fram sem mismunandi en keimlíkum einingum: 

Fyrirbærum sem tengjast (eru innan sama kerfis) en eru 

77 Án kjarna 

Ingi Kristján Sigurmarsson

þó andstæð að einhverju leyti. 5 Þannig taka 

táknmyndir ekki á sig mynd vegna merkingar 

sinnar heldur til að aðgreina sig frá 

öðrum tákn myndum, m.ö.o. er engu einasta 

tákni eðlislægt að vísa til ákveðins 

hlutar eða hugtaks eitt og sér. Til að útskýra 

þetta nánar er hægt að benda á að 

orðin sem við notum til að lýsa tilteknum 

hlutum í um hverfi okkar eru ekki þau sömu 

á ólíkum tungumálum. Það er ekkert sem 

felst í orðmyndinni „hestur“ sem lýsir 

hesti, annað en sú merking sem við 

leggjum í orðið vegna sameiginlegrar 

menningarhefðar okkar um að „hestur“ 

tákni hófdýrið hest. Táknmyndir hafa því 

engan eigin legan „kjarna“ einar og sér 

heldur falla þær í kerfi með því að aðgreina 

sig frá öðrum, eða eins og upphafs maður 

táknfræðinnar, franski mál fræðingurinn 

Ferdinand de Sauss ure orðaði það: „Their 

most precise characteristic is being what 

the others are not“. 6 Þetta aðgrein ing areðli 

táknmynda er einmitt það sem veitir þeim 

merkingu. 7 Ef við víkjum aftur að sambandi 

form gerðar og merkingar og skiptum út 

„h“ fyrir „pr“ í orðinu „hestur“, verður það 

þar með að orðinu „prestur“ – bæði formgerðin 

(það er uppbygging orðsins) og 

merking þess breytist. Tákn myndin hefur 

þannig tvíhliða eðli og er bæði formgerð 

og merking á sama tíma. Rétt eins og 

tákn myndir öðlast form með aðgreiningu 

er það einnig aðgrein ingin eða mismunurinn 

sem ljáir þeim merkingu. Saussure 

kallar táknið sjálft táknmynd (e. signifier) 

og merkingu þess táknmið (e. signified). 8 

Segja má að táknmyndin sé sú hlið tákns 

sem snýr að upplifun okkar (skynfærin – 

sjón, heyrn og snertiskyn) og táknmiðið 

er inntakið, það er að segja til hvers táknið 

vísar. 9 Tákn miðið nær þó aðeins til þeirrar 

merkingar, hugsunar eða tilfinningar sem í 

huganum er tengd tákn myndinni en ekki til 

fyrir bærisins sjálfs – eins þótt fyrirbærið sé 

einmitt hugsun eða tilfinning. Fyrir bærið 

sem merkingin vísar til kallast merkingarmið 

(e. referent) og mikilvægt er að gera 

greinarmun á því og táknmiðinu. Til dæmis 

upplifa menn ekki endilega sorg þó þeir 

skilji merkingu orðsins og viti hvaða tilfinningu 

það táknar. 10 Reyndar hafði þýski 

heimspekingurinn Friedrich Nietzsche 

þegar viðrað slíkar hugmyndir í grein sinni 

„Um sannleika og lygi í ósið rænum skilningi“ 

(1873) þegar hann segir: „Þegar við 

tölum um tré, liti, snjó og blóm, trúum við 

því að við vitum eitt hvað um hlutina sjálfa, 

en höfum samt ekkert nema mynd hverfingar 

þeirra og þær samræmast engan 

veginn upprunalegum eðliseigin leikum 

hlutanna.“ 11 Þegar kemur að sjónrænu 

myndmáli er opið fyrir túlkun á því hvaða 

táknmið ákveðin táknmynd vísar á: það er 

engin algild merking að baki henni. Í tungumálinu 

er samband táknmyndar og táknmiðs 

tilviljanakennt (e. arbitrary), en það 

er einn mikilvægasti eiginleiki þess þar 

sem hann gerir málinu kleift að vera óhlutbundið, 

meðan samband táknmyndar og 

táknmiðs er alltaf hlutbundið í sjónrænu 

myndmáli. Annað atriði sem aðgreinir þessi 

tvö táknkerfi er að tungumálið byggist upp 

af merkingarbærum einingum sem er ekki 

að finna í myndum. 12 Vegna þessara byggingar 

eininga málsins verður það lokað kerfi 

– það er ekki hægt að búa til orð í íslensku 

sem ekki inniheldur málhljóð sem íslenska 

hljóðkerfið býr yfir en með hljóðunum sem 

tilheyra því er hægt að búa til endalaust of 

orðum og setning um sem öllum meðlimum 

hljóðkerfisins er fært að skilja. Hins vegar er 

sjónrænu myndmáli engin takmörk sett þar 

sem það stendur utan við þetta mengi – 

miðillinn er svo margþættur að aldrei væri 

hægt að finna minnstu merkingarbæru 

einingu þess. 

Fleiri fræðimenn hafa fjallað um tákn og 

skipt þeim m.a. í eiginleg tákn (t.d. bókstafir) 

og íkon (líkneski eða pictograms), þar 

sem er sýnileg líking milli tákns og merkingar 

miðs. Einnig eru til tákn sem mætti 

nefna merki eða signal, (reykur táknar eld 

o.s.frv.), en þá er orsaka sam hengi milli 

tákn miðs og táknmyndar. Orðið symbol má 

síðan nota yfir listræn tákn, þ.e. venjulegt 

tákn sem hefur fengið sérstaka útvíkkun 

merkingar vegna notkunar í ákveðnum 

samböndum, svokallaðan merkingarauka. 13 

Hönnuðir hugsa oft út frá þessari aðgrein- 


Án kjarna 

78

ingu, þegar sett eru saman íkon fyrir leiðarkerfi 

(eins og t.d. skiltin sem segja þér hvar 

klósettin megi finna í Kringlunni) eða lógó 

fyrir fyrir tæki – slík merki eru yfirleitt 

annaðhvort fíg úratív og teljast þá til íkona 

eða abstrakt (merki), en vísa þó yfirleitt í 

ákveðið hugtak sem er talið lýsandi fyrir 

gildi viðkomandi við skiptavinar. Táknmyndin 

„héri“ getur verið íkon og þá staðið 

fyrir héra, t.d. á skilti í dýragarði, en sem 

merki póstþjónustu má lesa úr henni að 

hérinn standi fyrir hraða þjónustu. 

Líta má á myndræna miðlun sem flutning 

hug mynda, hugtaka og upplýsinga yfir á 

form sem hægt er að lesa eða skynja með 

augunum. Í þessu samhengi er því oft 

fleygt að „mynd segi meira en þúsund orð“, 

og að sjá sé það sama og að skilja, eitthvað 

„liggi í augum uppi“ og svo framvegis. Hér 

reka menn sig þó strax á ákveðna mótsögn: 

Á sama tíma og auganu er hampað 

sem hinu æðsta skilningarviti og fjallað um 

tengsl þess við þekk ingu og skilning, má 

greina neikvætt viðhorf til myndar innar 

– þess sem fyrir augað ber. Myndin er álitin 

augljós, einföld, yfir borðsleg og gagnsæ 

þegar henni er stillt upp við hlið orðsins 

sem telst flókið og margrætt, djúpt og 

krefst lestrarkunnáttu. Við nánari skoðun 

kemur þó í ljós að rétt eins og talað og 

ritað mál þá er mynd læsið – það að lesa 

mynd – menningarlegt fyrirbæri sem hægt 

er að þjálfa og rækta: Myndlæsi er hæfileiki 

byggður á reynslu og þjálfun. 

Sjálfsmeðvitund um sjónina, augað og 

ímyndina veitir okkur innsýn í auðugan 

táknheim sem hefur æ meira vægi í margbreytileika 

nútímans. Myndlæsi er háð 

þekkingu okkar og reynsluheimi, og því 

er nauðsynlegt að hafa sögulega þekkingu 

og skilning á táknmyndum. Þannig stendur 

maður betur að vígi við að túlka sjónrænt 

áreiti og er á sama tíma margfalt öflugri 

við að beita því. 

1 Robert Stam, Film Theory: An 

Introduction. Blackwell Publishing, 

Malden, MA, 2000, bls. 107. 

2 Mörður Árnason, (ritstjóri), 

Íslensk orðabók. Þriðja útgáfa, aukin 

og endurbætt, Forlagið, Reykjavík, 

2010, bls. 687. 

3 Pablo Garcia, „What Is a Visual 

Language?“, wisegeek.com,Wise GEEK, 

ódagsett, sótt 8. desember 2014 á 

www.wisegeek.com/what-is-a-visuallanguage.htm 

4 Sjá: J. C. Cooper, An Illustrated 

Encyclopaedia of Traditional Symbols, 

Thames & Hudson, London, UK, 1979, 

bls. 15. Og: „Christian symbols, Fish 

(Ichthus), cross and crucifix“, Ontario 

Consultants on Religious Tolerance, 

ódagsett, sótt 8. desember 2014 á www. 

religioustolerance.org/chr_symb.htm 

5 Vésteinn Ólason, „Form gerðarstefna 

og táknfræði. Nokkur hugtök. 

Endursamið eftir gömlum blöðum í 

ársbyrjun 1993. Fyrri hluti“, kistan.is, 

Kistan, veftímarit, 29. maí 2002, sótt 6. 

nóvember 2013 á www.kistan.is/Default. 

asp?Sid Id=28001&trerod=004|&tId=2& 

FRE_ID=39560&Meira=1 

6 Hans Bertens. Literary Theory: 

The Basics, Taylor & Francis, New York, 

USA, 2008, bls. 45. 

7 Orðræða um táknmyndir er runnin 

undan rifjum málfræðinga, helst þeirra 

sem aðhyllast formgerðarstefnu (e. 

structuralism) – kenningar þeirra skýra 

einnig eðli myndtákna og má heimfæra 

yfir á orðræðu um myndmál. 

8 Hans Bertens, Literary Theory: The 

Basics, bls. 45. Þýðingin á táknmynd og 

táknmiði er fengin frá Vésteini Ólasyni, 

„Vésteinn Ólason, „Formgerðarstefna 

og táknfræði. Nokkur hugtök. Seinni 

hluti“, kistan.is, Kistan, veftímarit, 30. 

maí 2002, sótt 6. nóvember 2013 á 

www.kistan.is/Default.asp?Sid_Id=2800 

1&tre_rod=004|&tId=2&FREID=39561& 

Meira=1 

9 Vésteinn Ólason, „Formgerðarstefna 

og táknfræði. Seinni hluti“, 

www.kistan.is/Default.asp?SidId=2800 


Meira=1 

10 Vésteinn Ólason, „Formgerðarstefna 



1&tre_rod=004|&tId=2&FRE_ID=39561& 

Meira=1 

11 Friedrich Nietzsche, 1873, „Um 

sannleika og lygi í ósiðrænum skilningi“, 

Magnús Diðrik Baldursson og Sigríður 

Þorgeirsdóttir þýddu og rita eftirmála, 

í Skírnir: Ný tíðindi hins íslenska 

bókmenntafélags, 167. ár, vor 1993, 

15–33, bls. 19. 

12 Hljóðön (phonem) er málvísindalegt 

hugtök sem stendur utan við efni 

þessarar greinar. 

13 Vésteinn Ólason, „Form gerðarstefna 




Meira=1 

79 Án kjarna 

Ingi Kristján Sigurmarsson

:)

Nú á dögum er erfitt að komast hjá því að 

taka eftir brosköllum, enda eru þeir notaðir 

nánast alls staðar í samfélaginu – í samskiptum 

fólks og milli og jafnvel af auglýsendum. 

En bros kallinn er ekki alltaf 

ná kvæm lega eins enda gengur hann undir 

tveimur yfir skrift um: emoji og emoticon. 

Emoji eru broskallar sem birt ast sem tákn 

og emoticon eru broskallar saman settir 

úr greinar táknum :). Í ritgerð sinni um 

mis mun andi not kun kynslóða á emoticon 

heldur mál fræðing ur inn Tyler Schnoebelen 

því fram að 9.7% af band a rísk um færslum 

á Twitter innihaldi að minnsta kosti eitt 

emoti con, 1 en Twitter hefur nú breytt 

emoticon í emoji hjá sér, eins og flestir 

samskipta miðlar eru farnir að gera. Á síðunni 

emoji tracker.com er hægt að sjá í 

raun tíma hversu mörg emoji fara um 

Twitter á hverri stundu. 2 Birting broskallsins 

fer þó ekki einungis fram á netinu 

því árið 2009 setti Fred Benen son af stað 

Kick starter sjóð til að geta gefið út bókina 

Emoji Dick sem er þýðing á meistara verki 

Herman Melville, Moby Dick, ein göngu 

með emoji. 3 Broskallar hafa þá einnig 

komið fyrir á vega merkingum. 4 Vinsældir 

bros kallsins eru því ó um deilan legar – en 

hvaðan kemur þörfin til að nota hann? 

Broskallar komu fyrst fram í þeirri tegund 

samskipta sem flokkast undir smá skilaboð 

eða örskilaboð (e. instant messaging). 

Samskipti af því tagi komu fram rétt fyrir 

aldamótin síðustu í kjölfar aukinnar notkunar 

á tölvum og far símum. Þar sem broskallinn 

er til tölu lega nýr af nálinni eru áhrif 

hans á mann leg samskipti fyrst að koma í 

ljós núna og tungu málafræðingar eru 

nýbyrjað ir að rannsaka á hrifin – eink um 

núna þegar heil kynslóð vex úr grasi 

sem þekkir ekki samskipti með símum 

eða tölvum án broskalla. 

Tómas Leó Halldórsson 

Áhrif á tungumál Bandaríski málvísinda 

maður inn John Mc Worther 

hefur rann sakað áhrif smá skila boða á 

samskipti okkar. Í fyrirlestri sem hann 

hélt á TED-sam komu í febrúar árið 2013 

fjallaði hann um rann sóknir sínar. Hann 

sagði smá skila boðin hafa fengið mikla 

gagn rýni og yfir leitt væri litið á þau sem 

óæðri – ó merki lega tjáningu. Hans sýn á 

smá skila boðin er þó fremur sú að þau séu 

dæmi um hvern ig tungumálið þróast. 5 

Mc Worther sagði í ræðu sinni: „texting er 

ekki skrift“ held ur „skrifað tal“ (e. fing ered 

speech), nokkuð sem hefði ekki verið 

mögulegt nema með tilkomu nú tíma tækni: 

Þegar maður hefur tæki í vasanum sem 

getur tekið á móti skilaboðum verða til 

aðstæður sem gera okk ur kleift að skrifa 

eins og við tölum, þar koma smá skilaboðin 

til sög unnar. Fáir hugsa um stóra 

stafi eða greinar merki þegar þeir skrifa 

smáskilaboð, en það gerir maður heldur 

ekki þegar maður talar. 6 

Að skrifa talmál breytir rit máli – bæði uppbyggingu 

þess og stíl. Raunar eru smá skilaboð 

aldrei ná kvæm lega eins og tal, en að 

mati McWorther líkjast þau því talsvert 

meira en ritmáli. McWorther sagði jafnframt 

að „málfræðingar hafa sýnt fram á að þegar 

við tölum óformlega án þess að velta fyrir 

okkur of mikið hvað við erum að segja, þá 

eigum við til að tala í stuttum setning um 

sem innihalda 7–10 orð.“ 7 Inn í þessa skilgreiningu 

passa smáskilaboðin vel þar sem 

lengd þeirra – og þar af leið andi tíminn sem 

fer í að svara smáskila boðum – skiptir máli. 

Þegar við töl um, tölum við ekki einungis 

með orðum; líkams beiting og andlitsbrigði 

skipta miklu máli í samtalinu. Rétt eins og 

sálfræð ingurinn Yuki Mazaki minntist á 

lesum við mikið í andlit til að hjálpa okkur 

við túlkun á samtali við annað fólk. 8 Því 

mætti segja að þróun slíkra tákna eins og 

broskallsins hafi verið óhjákvæm ileg þar 

sem þau eru nauðsynleg ef skrif eiga að ná 

sömu eða svipaðri dýpt og mælt mál. John 

McWorther segir þá einnig: „Við erum að 

verða vitni að algjörlega nýrri leið til að 

skrifa sem ungt fólk er að þróa með sér.“ 9 

Ef ungt fólk er helsti drif kraftur þessarar 

þróunar á talskrift þá má gera ráð fyrir 

að eldri kynslóðir eigi erfið ara með að 

tileinka sér þessa gerð sam skipta. Tyler 

81 : ) 

Tómas Leó Halldórsson

Schnoebelen gerði rann sókn 

á mismunandi notkun fólks á 

emoticon-bros köll um. Hann tók 

saman 28 al geng ustu gerðir broskallanna 

í banda rískum tístum 

(e. tweets) og gerði meðal annars 

greinarmun á milli þess hvort fólk 

sýndi nef :-) eða ekki nef :) Schnoebelen 

komst 

að þeirri niðurstöðu 

að þeir 

sem nota nef 

virðast sleppa 

skamm stöfunum 

frekar 

og gera sjaldan 

staf setn ingarvillur. 

10 Hann 

gerði þá einnig 

rannsókn á því hvert tíst unum var 

beint og í hvaða samhengi broskallarn 

ir væru með eða án nefja. 

Þegar tístunum var beint að stórstjörnum 

(e. celebrities) sást að 

„þeir sem sleppa nefi í sínum brosköllum 

hallast meira að stjörnudýrkun“ 

11 , nánar til tekið dýrkun 

á ungum stjörn um. Fólk sem notar 

nef í sína broskalla tístir að vísu að 

stjörnum, en í minna mæli og þá 

frekar að eldri stjörn um eða þeim 

sem höfða jafnan til eldri að dáenda. 

12 Af þessu dregur Schnoe belen 

þá ályktun að fólk sem notar broskalla 

með nefi sé eldra en fólk sem 

notar ekki nef. Benda má á að fólk 

sem notar broskalla með nefi notast 

þar með við elstu gerð bros kalla 

á með an fólk sem notar neflausa 

broskalla velur broskalla sem 

eru nýrri af nálinni. 13 

Við erum að 

verða vitni að 

algjörlega nýrri 

leið til að skrifa 

sem ungt fólk er 

að þróa með sér. 

Tómas Leó Halldórsson : ) 

Stað setning emoji í setn ingum 

virð ist einnig fylgja ýmsum óskráðum 

reglum. Í grein í tímaritinu Time 

frá því í júlí á þessu ári er fjallað um 

óskrifuðu reglurnar. Þar er vitnað 

í fyrrnefndan Tyler Schnoe belen. 

Sam kvæmt hans rann sóknum hefur 

bros kall inn verið settur í lok setning 

ar allt frá því að hann kom fyrst fram 

árið 1982. 14 Schnoe belen fjallar einnig um 

aðrar reglur sem hann hefur séð eftir að 

hafa rann sakað ógrynni tísta. Hann komst 

að því að emoji- tákn fyrir andlit koma fyrst, 

í röð eða runu emoji tákna, áður en önnur 

tákn eins og tákn fyrir flugvél eða hjarta 

eru sett fram – það er að segja: tilfinningin 

og svip brigðin sem tjá hana kemur fyrst. 15 

Hann komst einnig að því að í lengri runum 

af emoji-tákn um eru þau lesin línu lega, þ.e. 

röð tákn anna skiptir máli. 16 Tákn in eru því 

lesin eins og orð í setn ing um og getur 

merking táknanna því breyst eftir staðsetningu 

þeirra í röð inni. Reglurnar sem 

hann minnist á eru hins vegar ekki ó frávíkjan 

legar því emoji er svo nýtt fyrirbæri 

að fólk er enn að prófa sig áfram með 

not kun og hinar óskráðu reglur eru því 

í sí felldri mótun. 

Hinn vestræni heimur og emoji 

Greiður aðgangur al menn ings að emoji 

í iPhone símum Apple olli mikilli aukningu 

á notkun þeirra í heiminum en önnur snjallsíma 

fyrirtæki fylgdu svo í kjölfarið, t.d. 

Android árið 2013. 17 Þar sem iPhone var 

fyrsti snjallsíminn á vest ræna markaðnum 

sem bauð upp á emoji, þá hefur orðið til sú 

flökkusögn að Apple hafi búið til emoji. 18 

Apple hefur því fengið margar fyrir spurn ir 

um af hverju það vanti til dæmis tákn fyrir 

páska egg á meðan til er tákn fyrir kadomatsu 

sem er japönsk plöntuskreyting sem 

er sett upp til að fagna nýju ári. Og eins 

vantaði tákn fyrir „taco“ en tákn fyrir 

„bento box“ (japanskt nestisbox) var til. 19 

Erfiðasta gagnrýnin snerist hins vegar um 

val á táknum sem sýndu mis munandi 

kyn þætti og hvers vegna það væru nán ast 

eingöngu til tákn sem sýndu fólk sem væri 

hvítt á hör und. Umtalið gekk svo langt að 

stjörnur á borð við Miley Cyrus tístu undir 

þræðinum (hashtag) #emojiethnicityupdate 

20 og mikill þrýstingur myndaðist 

á Apple að auka við táknin. Vandinn lá þó 

aldrei hjá App le því fyrirtæki sá aldrei um 

það að búa til ný emoji – ný emoji verða til 

hjá Unicode stofnuninni. Uni code er sú 

stofnun sem safnar saman rafrænum form- 

82

um rittákna heimsins og setur undir einn 

hatt til þess að hægt sé að senda upp lýsingar 

á milli kerfa án þess að þau mis skilji 

hvort annað. 21 Apple getur beðið um ný 

tákn eins og aðrir en þá þurfa táknin að 

vera sam þykkt af nefnd sem á kveð ur hvaða 

tákn eru nógu mikilvæg til að kom ast inn 

í kerfið sem Apple, An droid, Google og allir 

aðrir notast síðan við. 

Tungu málasérfræðinginn Michael Everson 

vann fyrir Unicode við innleiðslu emo ji. 

Hann sagði í samtali við höfund að Apple 

hafi gert þau mistök að lita tákn in sem þau 

notuðu ofan á táknin frá Unicode – Apple 

gerðu þau mismunandi fyrir mömmuna og 

pabbann, ömmu na og afann og litla strákinn 

og litlu stelpuna, auk annara tákna. 

„Þau lit uðu þau bleik!“ 22 Þess vegna virtist 

Apple vera með kynþátta- og kynja mismunun. 

Í nýjustu upp færslu Unicode, sem 

er í vinnslu, er kyn þátta mál efnið tekið fyrir. 

Þar eru kynntir til sögunnar litaðir plástrar 

(e. patches) sem hægt verður að bæta við 

emoji svo að þeir sýni mis mun andi hörunds 

lit. 23 En það má þó efast um gildi þess 

að setja mismunandi hör unds lit eða kynþætti 

í emoji. Einfaldast væri lík legast að 

sneiða algjörlega framhjá slíkum flokkunum 

eða eins og Michael Everson orðaði 

það í viðtalinu við höfund: „Höfum þá gula, 

gráa, bláa, allt annað en mannlega! Við 

höfum ekk ert að gera með það að geta 

sent þumalputta af blökku manni í staðinn 

fyrir þumal putta af hvítum manni, það er 

ekkert vit í því! Við ætt um að reyna að 

halda tákn unum eins fáum og við get um.“ 24 

Michael Everson nefnir í framhaldi af þessu 

að: „það hafi ekki allir tekið undir kyn þáttaáhyggjur 

Banda ríkjamanna á seinasta fundi 

í Sri Lanka, það finnst ekki öllum þetta vera 

vand amál.“ 25 En hvað sem því líður, verður 

at hyglis vert að fylgjast með þróun emoji 

þegar notk unin er orðin svona mikil og 

um ræð an um útlit þeirra og úrval vex. 

hraðrar þró unar. Á örfáum árum hafa tölvur 

færst frá skrif borð un um í lófann okkar. 

Heimurinn fer sí minnk andi með út breið slu 

internetsins og ekki er ó vænt að það hafi 

áhrif á sam skipti með marg vís leg um hætti, 

meðal annars með nýjum rit táknum. Broskallinn 

auð veld ar sam skipti á nýjum tímum. 

Þegar innileg sam skipti eiga sér ekki 

lengur aðeins stað milli fólks sem sér hvert 

annað heldur getur fólk spjallað heimshorna 

á milli á leiftur hraða er engan veginn 

ó eðli legt að við höf um samt hald ið í það 

mann lega, í formi tákna fyrir til finn ingar 

– allskonar til finn ingar! Það má segja að 

tilkoma broskallsins hafi legið í loftinu. 

Breyttar að stæður kröfðust þess að tákn 

á borð við broskallinn yrðu til. Óhætt er að 

segja að hann hafi haft ýmis jákvæð áhrif á 

samskipti. Hvert fram hald táknanna verður 

er erfitt að segja, þau eru svo ný af nál inni 

og í hraðri þróun að það í raun inni veit það 

enginn, og kannski einmitt þess vegna 

verður líka spenn andi að fylgjast með því. 

Broskallinn Af öllum þeim táknum sem 

flokkast undir emoji eða emoticon er 

broskallinn líklegast frægastur. En hvers 

lags fyrirbæri er hann? Við lifum á tíma 

83 : ) 

Tómas Leó Halldórsson

1 Tyler Schnoebelen, „Do You Smile 

with Your Nose? Stylistic Variation 

in Twitter Emoticons“, University of 

Pennsylvania, í Working Papers in 

Linguistics, 18. árgangur, 2. tölublað, 14. 

grein, 2012, bls. 117. 

2 Matthew Rothenberg, Emoji 

tracker, 4. júlí 2013, sótt 20. október 

2014, www.emojitracker.com/ 

3 Fred Benenson, Emoji Dick, Kickstarter, 

19. september 2009, sótt 20. 

október 2014, https://www.kickstarter. 

com/projects/fred/emoji-dick 

4 Skapti Hallgrímsson, Hraðamælir, 

myndasafn mbl.is, 25. mars 2006, 

sótt 2. desember 2014, www.mbl.is/ 

myndasafn/mynd/156997/ 

5 John McWorther, Txtng Is Killing 

Language. JK!!!, TED, febrúar 2013, 

sótt 11. nóvember 2014, www.ted.com/ 

talks/john_mcwhorter_txtng_is_killing_ 

language_jk 


Language. JK!!!. 



8 Yuki Masaki; William M. Maddux 

og Takahiko Masuda, „Are the windows 

to the soul the same in the East and 

West? Cultural differences in using the 

eyes and mouth as cues to recognize 

emotions in Japan and the United 

States“, í Journal of Experimental Social 

Psychology, 43. árgangur, 2. tölublað, 2. 

mars 2007, bls. 303. 




with Your Nose?“, bls. 123. 


with Your Nose?“, bls. 123. 

15 Katy Steinmetz, „Here Are Rules of 

Using Emoji You Didn’t Know You Were 

Following“. 

16 Katy Steinmetz, „Here Are Rules of 

Using Emoji You Didn’t Know You Were 

Following“. 

17 Elyse Betters, „Google adds SMS to 

Hangouts Android app, Emoji to KitKat 

keyboard“, í Pocket-lint, 7. nóvember 

2013, sótt 23. nóvember 2014, www. 

pocket-lint.com/news/124960-googleadds-sms-to-hangouts-android-appemoji-to-kitkat-keyboard 

18 Emoji and the Levitating 

Businessman – Computerphile, 

Youtube, 9. júlí 2014, sótt. 20. 

nóvember 2014, https://www. 

youtube.com/ watch?v=tITwM5GDI 

AI&feature=youtube_gdata_player 

19 Emoji and the Levitating 

Businessman – Computerphile, Youtube. 

20 Abby Phillip, „Emoji`s race 

problem may finally be going away“, 

í The Washington Post, 4. nóvember 

2014, sótt 11. nóvember 2014,

Flokk unarkerfi 

hins 

yfirnátt úrulega

1. Flokkun stjórnar hugsuninni Kerfi stjórna hugsun 

manna talsvert, bæði sérfræðinga og almennings, og kannski 

mest þegar við vitum ekki af því, þegar kerfin eru orðin sjálfsögð, 

nánast eins og náttúrulögmál, eru sett fram sem heilbrigð 

skynsemi jafnvel en það orð er iðulega notað um vanabundna 

hugsun, kerfi sem hafa verið sam þykkt án mikillar 

yfirlegu og menn vilja ekki drega í efa, ef til vill ekki síst 

af hugsanaleti. 

Ég hef undanfarið talsvert velt fyrir mig hvernig hið yfirnáttúrulega 

er flokkað í menningu nútímans og kannski 

ekki síst því hvernig flokkunarkerfi 19. aldar ríkir þar án 

veru legrar endurskoðunar þó að ýmsar forsendur þess yrðu 

seint teknar góðar og gildar og voru kannski ekki ræddar 

mjög á sínum tíma. Helsta einkennið á umfjöllun lærðra 

jafnt sem leikra um hið yfirnáttúrulega mestalla 19. og 20. 

öldina er flokkun þess sem minnir ekki lítið á það þegar 

náttúrufræðingar flokka lífverur. 

Þetta má til dæmis sjá í Íslenskum þjóðsögum og æfin týrum 

Jóns Árnasonar sem öðrum bókum fremur hefur mótað viðhorf 

okkar íslenskra 20. og 21. aldar manna til yfirnáttúru legra 

afla og vætta. Það merka rit kom fyrst út í Leipzig árið 1862 en 

þó að safnið væri ættað frá Jóni Árnasyni (1819–88) bjó hann 

textann ekki til prent unar og formálann ritaði Guð brandur 

Vigfússon (1827–89); formáli Jóns var þó ritaður en á þessum 

tíma var ein an grun Íslands svo mikil að það gat tekið óratíma 

að koma boðum milli landa og formálinn komst ekki inn í 

bókina fyrr en í endurútgáfu hennar á 20. öld. Flokkunar kerfið 

sem notað var við niðurskipan efnis var ekki heldur fundið upp 

af Jóni sjálfum heldur tekið frá þýska fræðimann inum Konrad 

Maurer (1823–1902) en fyrir honum báru íslenskir þjóðfræðingar 

óttablandna virðingu. 

Ármann Jakobsson 

Ef við lítum á þessa bók eru fyrstu flokkar þjóð sagn anna 

goðfræðissögur (sem flestar eru álfa- eða trölla sögur), 

draugasögur og galdrasögur. 1 Þessir flokkar voru síðar 

notaðir til að búa til úrval sagna snemma á 20. öld og 

yngri kynslóðir muna kannski eftir Huldu fólkssögum, 

Galdrasögum, Tröllasögum og Drauga sögum sem komu 

út snemma á 8. ára tugnum með afar líflegum myndum 

Halldórs Péturs sonar. Það er vita skuld óhjákvæmilegt í 

prentaðri bók að skipa efninu niður og til þess þarf vitaskuld 

eitt hvert kerfi. Það sem hins vegar fylgir í kjöl farið 

er að kerfið tekur að öðlast eigið líf og sú hugmynd tekur 

að skjóta upp kollinum að yfirnáttúru legar verur verði 

flokkaðar jafn eðlilega og lífverurnar í ríki náttúrunnar, að 

það sé nánast enginn munur á ketti og draug þegar kemur 

að flokkun, og þannig geti sögur ýmist verið trölla saga, 

draugasaga og galdrasaga en aldrei allt þetta í senn. 

87 Flokk unar kerfi hins yfirnátt úrulega 

Ármann Jakobsson


2. Flokkun í þjóðfræði sækir innblástur í náttúruvísindi 

Þegar grannt er skoðað er þessi flokk unaraðferð 

gegnsýrð af siðvenjum úr náttúru fræði 18. og 19. aldar 

og flokkunarmenn eins og Maurer eru á sinn hátt arftakar 

náttúru vísindamanna eins og Carls Linné sem bjó til flokkunarkerfi 

dýra fræðinnar þar sem hvert dýr er sinnar tegundar 

(og maðurinn er homo 

sapiens). Í hinu vísinda lega hugsanakerfi 

hlýtur hver yfir nátt úruleg 

vera líka að vera sinnar tegundar 

og þannig hafa menn vanist því að 

draugur, tröll og galdra maður sé 

þrennt ólíkt. 2 Allar þessar verur bera 

aftur á móti sama nafn í ísl enskum 

textum frá mið öldum því að eins og ég hef áður bent á er 

orðið „troll“ notað um allt þetta á þeim tíma. 3 Þannig að 

hver sem talar um tröll á fyrri öldum verður líka að tala um 

drauga og galdramenn en ekki einungis stór vaxnar verur í 

fjöllunum, en þessu hafa margir gleymt, jafnvel fræðimenn. 

… zombíar koma 

frá Haiti og 

vampírur frá 

Austur-Evrópu 

Að sjálfsögðu gerðu vísindamenn 19. aldar sér grein fyrir 

því að það er munur á lífveru sem er til og yfirnáttúrulegri 

veru sem er ekki til. Þar með hefur væntanlega blasað við 

þeim eins og okkur að það er ekki sjálfsagt mál að nota 

svipaðar aðferðir við að sundurgreina verur sem eru til, 

og verur sem eru ekki til. Hagsýnin er hins vegar harður 

húsbóndi. Vísindamanninum ber að greina og flokkun 

var löngum helsta greiningar tæki þjóðfræðinga. 

Og þegar búið er að flokka yfirnáttúrulegar verur 19. aldar 

liggur beint við að heimfæra þá flokkun upp á fyrri aldir. 

Þannig má sjá álfa í Þjóðsögum Jóns Árnasonar og svo 

kemur orðið „álfur“ líka fyrir í miðaldaheimildum. Fyrsta 

hugsunin hlýtur þá að vera að þessir miðaldaálfar séu eins 

og álfarnir hans Jóns. En svo er ekki endilega; margt bendir 

til að álfar þeir sem birtast í norrænum miðaldatextum 

kunni að vera allt öðruvísi skilgreindir og alls ekki jafn 

ná kvæm lega. Hið sama á við um hugtakið „tröll“ sem 

reynist við betri gát vera langt um víðfeðmara á miðöldum 

en á dögum Jóns Árnasonar og Maurers. Hversu mjög 

sem okkur langar til að greina hjálpa dæmin okkur ekki: 

dvergur getur verið álfur, dvergur tröll, tröll jötunn og 

jötunn getur verið maður 4 – og eru raunar þessar verur 

allar, tvífarar mannsins. 

Finna má handbækur um yfirnáttúrulegar verur frá ýmsum 

heimshlutum með 2000 færslum um hinar og þessar tegundir 

vætta, allar ef ekki með sína kennitölu þá með sína 

sérstöku alfræði bókarfærslu. Þannig eru til zombíar, 

vamp írur og draugar hver með sína wikipediufærslu en 

Flokk unar kerfi hins yfirnátt úrulega 

88

í raun og veru eru þetta ansi 

áþekktar verur með fjarska 

svipað hlut verk úr ólíkum 

menn ingar heim um. Eins eru til 

ýmis nöfn yfir sendingar sem 

galdra menn magna á fólk og 

leita á það í svefni. 5 

Mynd Halldórs Péturssonar úr Draugasögum: 

þjóðsögum og ævintýrum Jóns Árnasonar. 

Öll þessi kvikindi hafa þó verið 

sundurgreind og slík sundurgreining 

er mikilvægur þáttur 

vís indastarfsins; það er vitaskuld 

mikilvægt að átta sig á 

því að zombíar koma frá Haiti 

og vamp írur frá Austur-Evrópu 

en stund um er líka mikil vægt 

að hætta flokkun og velta fyrir 

sér hlut verki verunnar. 

3. Öll rannsókn á yfirnáttúru 

þarf að stefna inn í mannsheilann 

en líka út í samfélagið 

Það skiptir sannarlega 

máli þegar yfir náttúru legum 

verum er lýst að verurnar eru 

ekki til í raun og veru og heilastarf 

semin sem skapar þær fer 

öll fram í einni linnéískri tegund, tegundinni homo sapiens. 

Sé þetta haft í huga verður hið sameigin lega stundum ekki 

síður lýsandi en það sem greinir að. Um leið þarf að muna 

að skilgrein ingar bæði lærðra og leikra á þessum verum 

eru menn ingarbundnar og síbreytilegar. 

Stundum getur það villt sýn að sömu orð eru notað á 

ýmsum tíma. Eins þegar hefur verið nefnt skilja nútímamenn 

oft ekki hversu fjölbreytta merkingu tröllshugtakið 

hefur á fyrri öldum og orðið „álfur“ er ekki síður villandi 

þar sem í umfjöllun um það er iðulega grautað saman 

19. aldar heimildum og miðaldaheimildum þar sem orðið 

virðist hafa jafn víða merkingu og „tröll“ og nær þannig 

yfir alls konar verur sem taldar voru góðir heitguðir og 

voru blótaðar eftir andlát sitt en einnig alls konar óhreina 

anda sem óvíst var hvort kæmi frá hinum vonda eða guðdómnum 

sjálfum. Fyrst og síðast þarf að hafa í huga að 

þessi hugtök eru ekki notað eins og tegundir eða kynþáttir 

nú tímans. Margir nútímavísindamenn hneigjast til að líta 

á yfirnáttúrulegar verur sem myndhverfingar yfir kynþætti 

og það eru þær ef til vill stundum en alls ekki alltaf. Ef 

fengist er við miðalda tröll eða mið aldaálfa tel ég að það 

sé truflandi að hugsa of mikið um tegundir eða kynþætti. 

89 Flokk unar kerfi hins yfirnátt úrulega 

Ármann Jakobsson

Enn frekari vandkvæðum getur síðan valdið að álfa - 

trúarmenn nútímans sjá ekki lengur álfa sem eru nokkurn 

veginn tvífarar okkar heldur glamp andi og glóandi smáverur 

sem líkjast mjög geim verum í afþrey ingar efni 

nútímans. 6 Þannig þarf hvert sam félag sína álfa og að 

sjálfsögðu trúir borgar samfélag 21. aldar ekki á sömu álfa 

og sveitasam félag 19. aldar. En á Íslandi er líka ferðamannaiðnaður 

og goðsagna sköpun um þjóðina og þar 

þykir gott að geta gert út á forna álfa trú sem hafi haldist 

óbreytt öldum saman þó að gögnin bendi ekki til þess. 

1 Ég vil nota tækifærið og minnast 

hér kennara míns Davíð Erlingssonar 

sem fyrstur manna vakti athygli mína á 

mikilvægi efnisyfirlits í bók og um leið á 

flokkunarkerfi Jóns Árnasonar. Margt í 

kennslu Davíðs hefur sannarlega dregið 

dilk á eftir sér. 

2 Sjá nánar grein mína, „The 

Taxonomy of the Non-Existent: Some 

Medieval Icelandic Concepts of the 

Paranormal,“ Fabula 54 (2013), 199–213. 

3 „The Trollish Acts of Þorgrímr the 

Witch: The Meanings of Troll and Ergi in 

Medieval Iceland,“ Saga-Book 32 (2008), 

39–68. 

Hið framansagða má draga 

saman á eftirfarandi hátt 

1 Öll rannsókn á hinu yfirnáttúrulega hlýtur að 

vera ekki einungis rannsókn á einstaklingnum og 

sálarlífi hans heldur einnig hinu samfélagslega. Það 

þarf að takast á við spurningar eins og hverju trúir 

yfirstéttin á hverjum tíma og hverju alþýðan? Hvaða 

máli skiptir kynferði hinnar yfirnáttúrulegu veru? 

2 Það er mikilvægt að hafa í huga að hvert samfélag 

býr til sína yfirnáttúru í samhengi við allt 

annað í samfélaginu. Hugtök geta breytt um 

merkingu þó að orðin séu hið sömu. 

3 Og síðast en ekki síst: flokkunarkerfi er ekki 

alltaf gott tæki til skilnings heldur getur það líka 

skapað misskilning. 

4 Sjá nánar grein mína, „The Good, 

the Bad, and the Ugly: Bárðar saga and 

Its Giants,“ Mediaeval Scandinavia 15 

(2005), 1–15. 

5 Sjá m.a. David Hufford, The Terror 

That Comes in the Night: An Experiencecentered 

Study of Supernatural Assault 

Traditions (Philadelphia 1982). 

6 Sjá nánar Ármann Jakobsson, 

„Beware of the elf: A note on the 

evolving meaning of álfar,“ 

(Væntanleg 2015). 


Flokk unar kerfi hins yfirnátt úrulega 

90

Thoth Tarot 

og kort lagning undirmeðvitundarinnar

Rakel Erna Skarphéðinsdóttir 

Skýr uppruni tarotsins er óljós, en sumir telja að hægt 

sé að rekja hann aftur til Forn-Egypta 1 og aðrir aftur til 

landa um hverfis Miðjarðarhafið á fjórtándu öld. Megin 

ástæðan fyrir óljósum uppruna tarotsins gæti legið í 

því hve lítill greinar munur er gerður á milli tarotspila 

með hærri ásýnd – sem birtir táknfræðilega skrá setningu 

og samband mannsins við hinn innri heim og 

með vitund – og hins vegar tarotspila með lægri ásýnd, 

sem spila stokkur sem notaður er fyrir spilaleiki. Talið 

er að síðar nefndi stokkurinn hafi þróast í nútíma 

spilastokkinn eins og við þekkjum hann í dag. 2 

Á nítjándu öld tengdu dul spekingar tarot spil við 

egypskan leyndardóm, her met isma, alkemíu og fleiri 

dulræn kerfi og á tuttugustu öldinni voru tarotspilin 

tekin inn í leynilegar reglur eins og til dæmis The Order 

of the Golden Dawn. 3 Það er al mennt gengist við því 

að spilin tákni ákveðna flokkun eða kort lagn ingu á innri 

heim mannsins (undir með vitundinni) eins og hann 

birtist í sálrænum erki týpum. Spilin bjóða þannig 

upp á leit eftir svörum við persónu legum spurningum 

– leitandinn stokkar spilin sem tarot-lesarinn raðar 

svo upp eftir ákveðnu sniði. Sérhver stað setning í röð 

spilanna hefur ákveðna merkingu sem og hvert og eitt 

spil. Tarot-lesandinn sameinar svo þessar tvær merkingar 

til að varpa ljósi á spurningu leit andans og veita 

honum táknrænt innsæi á vandann. 4 Svörin liggja þá 

ekki í hinu augljósa eða 

hversdagsl ega, heldur á 

djúpu stigi minn inga og 

með vitundar í undir meðvitund 

inni. Á móti kemur 

munum við hugsan lega 

aldrei vita til fulls hvaða 

máttur býr í undir með vitund 

inni eða hversu valdamikil 

hún getur verið. 

Ákveðin tól og að ferðir hafa 

þó verið þróuð til að kanna 

landslag og virkni undir meðvitund 

ar innar, og sem dæmi 

má nefna: sál lækningar, 

draumaráðn ingar, sjón myndun, dáleiðslu og hug leiðslu, 

ásamt öðrum flóknari dulspeik aðferðum. Tarot er eitt 

þessara tóla. Við höfum öll ákveðnar þarfir, hags muni 

og reynslu en myndir tarotspilanna fanga þessar sameiginlegu 

tilfinningar og svip stundir og sýna okkur þær með 

erki týpum sem lýsa sálarlífi okkar. Þannig getur tarot flutt 

okkur margvísleg skilaboð, vegna ríks mynd máls og sameiginlegra 

sál fræðilegra tenginga allra manna, en máttur 

Ákveðin tól og að ferðir 

hafa þó verið þróuð til að 

kanna landslag og virkni 

undir meðvitund ar innar, 

og sem dæmi má nefna: 

sál lækningar, draumaráðningar, 

sjón myndun, 

dáleiðslu og hugleiðslu 

93 Thoth Tarot 

Rakel Erna Skarphéðinsdóttir

spilanna kemur ef til vill frá sameiningu 

þess per sónu lega og því alheimslega eða 

sam mann lega. Tarot má þannig líta á sem 

spegil sem endur kastar duldu hlið meðvitundarinnar 

og gerir hana sýnilegri. 5 

Samsetning stokka Tarotstokkur 

saman stendur af sjötíu og átta spilum sem 

skiptast í tvo meginflokka, Major Arcana og 

Minor Arcana. Orðið arcana er fleirtalan af 

arcanum sem þýðist sem leyndar dómur eða 

launhelg þekking. Á mið öldum notuðu 

alkemistar orðið arcanum yfir leyndardóma 

náttúru nnar. Tarot gæti því verið samansafn 

leyndardóma sem varpa ljósi á sálfræðilega 

og undirliggjandi andlega heimsmynd 

mannsins. 6 

Flokkurinn Major Arcana saman stendur af 

tuttugu og tveimur trompum eða myndaspilum 

og um þau er oft talað sem hjarta 

stokksins. Hvert og eitt spil á sér nafn og 

rómverska tölu frá 0–XXI. 7 Þessi spil kalla 

jafnan fram djúpstæð viðbrögð en hvert 

og eitt tromp á sér sinn heim og með því 

að greina erkitýpur þeirra má draga af 

þeim mikilvæga lærdóma um eigið sálarlíf. 8 

Í Kabalískum skilningi tákna þessi spil 

tuttugu og tvær leiðir ferðalags okkar í leit 

að andlegri uppljómun, þar sem hvert spil 

stendur fyrir ákveðna reynslu sem verður 

á vegi okkar og við þurfum að leysa til að 

göfga sálarþekkingu okkar. Í heild sinni 

er ferðalagið oft nefnt ferðalag Flónsins 

(e. the Fool’s journey) en Flónið er tromp 

númerð tölunni núll og er myndlíking fyrir 

leið okkar í gegnum lífið. Hann er flón 

vegna þess að hann er heldur einfaldur 

og grunlaus um erfiðleikana sem munu 

verða á vegi hans. Flónið er opið og hvatvíst 

og tilbúið til að mæta því sem koma 

skal. Flónið er einnig litið á sem mann 

sem hefur fetað leið sjálfsþekkingar og 

náð hinu æðsta stigi uppljómunar, við það 

hefur hann fjarlægst mennina andlega svo 

að þeir skilja hann ekki lengur og líta þess 

vegna á hann sem flón. 9 

Hin fimmtíu og sex eftir standandi spil 

nefnast Minor Arcana. Þau skiptast í fjórar 

tegundir, Vendi, Bikara, Sverð og Skildi. 

Í hverri tegund eru fjórtán spil sem samanstanda 

af fjórum kóngaspilum og tíu smáspilum. 

Hver tegund hefur sína eiginleika 

sem mótar og útskýrir okkar innri veruleika. 

Thoth Tarot Thoth Tarot eru tarotspil 

sem voru hönnuð og útfærð á árunum 

1938–1943. Þau voru hugarsmíð dul speking 

sins Aleister Crowley en hann naut 

dyggi legrar aðstoðar myndlista konunnar 

Lady Frieda Harris sem mynd gerði flóknar 

hug myndir Crowley og útfærði í sjötíu og 

átta myndir spilanna. Ætlunin var að laga, 

uppfæra og gefa gömlu klassísku spilunum 

leyni legra yfir bragð. Verk efnið hóf fljótlega 

að vinda upp á sig og varð að endingu að 

algjörri endur hönnun á táknrænni framsetningu 

og tákn kerfi hefð bundnu spilanna. 

Þeir sex mánuðir sem voru áætlaðir 

í verkið urðu að fimm ára tímabili. Crowley 

hellti úr visku brunni sínum við gerð spilanna 

og í þau felldi hann til að mynda 

þekk ingu sína á nýjustu upp götvunum 

í vís indum, stærð fræði, heim speki og 

mann fræði. 10 Harris sýndi þá afburða leikni 

við útfærslu þessara lista verka sem hvert 

og eitt spil varð að. 

Sam starf þeirra Crowley og Harris var 

mjög náið og mikið er til af bréfaskriftum 

sem fór þeirra á milli þar sem hugmyndir 

og skoðanir voru viðraðar. Í einum af 

þessum bréfum segir Crowley frá því 

hversu mikil áhrif listrænu hæfileikar Harris 

hafi haft á hann og gert honum grein fyrir 

því að hvert og eitt spil væri einstakt 

meistaraverk. 11 Harris lagði einstaklega 

mikið á sig til að skila góðri vinnu en sum 

spilanna þurfti hún að útfæra allt að átta 

sinnum til að ná fram því sem Crowley 

leitaðist eftir. 12 Hvorki Crowley né Harris 

lifðu til að sjá stokkinn útgefinn en hann 

hélst óútgefinn til ársins 1969, þegar Grady 

L. McMurtry, með limur úr dulspekireglu 

Crowley, Ordo Templi Orientis (O.T.O) sá 

um útgáfu hans. 13 Í dag hefur þessi tarotstokkur 

öðlast miklar vinsældir og góðan 

orðstír fyrir umfangs mikla dýpt og einstakan 

tærleika myndanna. 


Thoth Tarot 

94

Thoth og Tré lífsins Tré lífsins er kabalískt 

skipulag samansett af tíu sefí rotum og 

tuttugu og tveimur brautum. Samkvæmt 

kenningum Kabala geymir tré lífsins alla 

þekkingu heimsins og er þar af leiðandi 

einskonar tilraun til alheims kort lagningar. 

Kabala þýðir „að taka inn“ eða „veita inngöngu“ 

(e. receive) sem samanber því að 

vera innvígður. Thoth Tarot spilin eru röð 

sjötíu og átta mynda sem með mynd máli 

sínu túlka orku og kenningar Kabala. 14 

Crowey talaði um að tenging Thoth Tarot 

við Tré lífsins væri ómissandi. Ásar hverrar 

tegundar (venda, bikara, sverða og skjalda) 

eru settir fram í efsta sefírot trésins, Kether. 

Í Kether eiga fjögur klassísku frum efnin 

uppruna sinn og þar er þungamiðja hins 

flekklausa anda (e. pure spirit). Í þessum 

sefírot verður sameining við guð, uppljómun 

og fullkomnun hins alkemíska verks, 

Magnum Opus. Tvistarnir samsvara sér við 

Chochmah sem er annar sefírotinn. Chochmah 

er sefíroti lífskraftsins og visk unnar, 

hann er atorkusamur, jákvæður og karllægur. 

Þristarnir standa fyrir Binah sem er 

sefírot skilnings. Binah er hin mikla móðir 

og rótfesta þess efnislega og er kvenlæg. 

Chochmah og Binah eru tveir undirstöðu 

sefírotar þar sem manndómur og kveneðlið 

í sameiningu kalla fram heiminn. Næst 

kemur sefírotinn Chesed þar sem fjarkarnir 

eru staðsettir. Chesed er sefíroti vinsemdar 

og miskunnar. Hann heldur um allan mátt 

og frá honum geislar öll andleg, trúarleg og 

dulræn dyggð. Fimmurnar eiga við Geburah 

sem er sefír oti styrks. Geburah er afdrifaríkur 

og hjálpar okkur að komast yfir þá 

tálma sem verða á leið okkar. Þar er að 

finna ákveðnar dyggðir eins og hugrekki og 

athafnarsemi en líka grimmd, miskunnarleysi 

og eyði leggjandi áhrif. Þetta er afdrifaríkasti 

og ofsalegasti sefí rotinn en jafnframt 

sá agað asti. Tiphareth er sjötti sefírot inn, 

tengdur fegurð. Þar eru sexurnar. Tiphareth 

er staðsettur fyrir miðju trésins og táknar 

andlegt jafnvægi og ákveðnar krossgötur á 

leið viskunnar. Þar á holdgun sér stað. Þar 

er einnig jafnvægi á milli smáheimsins (e. 

micro cosm) og alheimsins (e. macrocosm). 

Sjöurnar samsvara sér við sefírota sigurs, 

Netzach. Netzach tjáir okkur heim eðlisávísana, 

tilfinninga og náttúruafla. Áttundi 

sefírotinn er Hod og táknar dýrð. Þar raðast 

átturnar. Í þessum sefí rot vaknar rökrétt 

greind mennskrar meðvitundar. Níurnar 

eru í Yesod. Yesod tekur bæði þátt í efnisheiminum 

og andlega heiminum, tengdur 

tunglinu og draumum. Að lokum komum 

við að Malkuth þar sem tíurnar eru staðsettar. 

Malkuth er grunnur trésins, þetta 

er botn inn þar sem allt líf verður að fá að 

byrja áður en það leitar í hærri ásýndir Tré 

lífsins. Malkuth er sefírot jarðarinnar og 

sálar hennar. 15 

Hvað er það sem gerir Thoth Tarot frábrugðið 

öðrum tarot-spilastokkum? Ég held 

að augljósasta svarið við þessari spurningu 

séu listaverkin sem hvert og eitt spil býr yfir 

– bæði vegna hugmyndafræði Crowley og 

einstakrar hönnunar Harris. Crowley hugaði 

þá að hverju smáatriði og nefnir í Book of 

Thoth að samræmi spilana gefi til kynna 

nákvæma notkun táknfræði legra tákna og 

lita Kabala – en mynd irnar sýna þá einnig 

gríðarlega færni Harris þegar hún útfærir 

hefð bundnar myndir tarotsins sem hún 

fínstillir til að endur spegla nútíma skilning 

á sjálfið sem og hin eðlislæga heim þar sem 

djúpar og flóknar dulrænar kenningar Crowley 

eru vandlega fléttaðar inn í stíl hennar. 16 

Litir og formfræði Thoth Tarot Litirnir 

og notkun þeirra hafa því mikið að segja, en 

þeir eru hundrað þrjátíu og sex talsins og 

hver og einn miðlar til okkar ákveðnum 

upp lýs ingum. 17 Þegar við berum saman spil 

sjáum við ákveðna eiginleika litanna sem 

gefa til kynna hvort spilin eigi saman eða 

hvort þau standi gegn hvort öðru. 18 Harris 

nýtti sér litaskala bútaðan niður í fjóra 

hluta sem meistarar dul speki reglunnar 

Golden Dawn þróuðu. Lita skalarnir fjórir 

eru unnir út frá hugmyndinni um flekklausa 

ljósið (e. pure light) sem er varpað í gegnum 

prisma sem brýtur ljósið niður í allt 

litrófið. Það var þannig sem kabalistarnir 

sáu sálina fyrir sér, sem flekklaust ljós sem 

brotnar niður í fjóra parta sálarinnar. 19 



hún útfærir hefðbundnar 

myndir 

tarotsins sem hún 

fínstillir til að 

endur spegla nútímaskilning 

á sjálfið 

Ef við tökum fyrir ákveðin spil eftir lit og 

röðum þeim saman þá sjáum við mjög 

greinilega að þau tengjast og eru áþekk. 

Það eru þá ekki einungis litirnir eða táknfræði 

spilanna sem tengja þau saman 

heldur einnig rúmfræði (e. geometry) þeirra. 

Stíll Harris einkennist af myndrænni útfærslu 

stærðfæðilega hugtaksins Projective 

geometry sem þýða má sem varp rúmfræði. 

Varprúmfræðin sem Harris notaði er þróun 

af rúmfræði Evklíðs 20 (e. Euclidean geometry) 

sem á rætur sínar að rekja til stærðfræðingsins 

og heim spek ingsins René 

Descartes (1596–1650), en margar hugmynda 

hans voru byggðar á stærðfræði 

og dulspeki eins og til að mynda 

kenning hans um samsíða línur sem 

mætast í óendan leik anum. 21 Við þróun 

varp rúmfræðinnar, sem er byggð 

á hug myndinni um frum atriði (e. 

element) í óendan leikanum, kom 

ákveðin dýptarsýn og fjarvíddaráhrif 

ofan á rúmfræði Evklíðs. Víddir og 

hlutföll fóru að vega minna vegna 

þess að einkenni – svo sem lengdir – 

breytast undir mismunandi varpi eða 

sjónarhorni. 22 Á síðari öldum bættist svo 

hugmyndin um mismunandi póla óendanleika 

miðjunnar og útjaðar yfirborðsins 

(e. infinity in center and periphery). 

Varprúmfræði var á árunum í kringum 1930 

mikilvægt hugðarefni Rudolf Steiner (1861– 

1925). Þremur árum áður en Harris hófst 

handa við að útfæra Thoth Tarot lærði hún 

hjá tveimur af helstu nemendum Rudolf 

Steiners, þeim George Adams (1894–1963) 

og Olive Whicher (1910–2006). 23 Steiner 

vakti athygli á því að fólk þyrfti að þekkja 

hugmyndina um óendan leika miðjunar og 

útjaðar yfirborðsins. Hann sagði mann kynið 

þurfa á hugtakinu um óendanleika miðjunnar 

að halda til þess að finna og öðlast 

andlegt og tilfinningalegt jafnvægi til að 

þróa andlega eiginleika. Steiner sjálfur 

gerði ráð fyrir því að óendanleikann væri 

að finna í miðju sólarinnar. 24 Harris taldi 

mikilvægt að koma þessum skila boðum 

áfram í myndmáli Thoth tarot-spilanna. 

Þó það sé kannski erfitt fyrir okkur að 


Thoth Tarot 

96

skilja varprúmfræðikerfið sjálft þá getum 

við séð hvernig Harris nýtir sér það með 

notkun lína, neta, boga, hvirfla, snúninga 

og eftir tektarverðum myndum í forgrunni 

og bakgrunni með hárnákvæmri áferð og 

ákveðnu munstri. 25 Einnig hvernig hún 

teygir úr sjónarhornum og leggur yfir 

önnur sjónarhorn til að endurskilgreina 

gerð rýmisins á sjónrænan hátt. Í hvert 

sinn sem við lítum á spilin verðum við að 

hafa í huga takmörkun vídda okkar eigin 

huga og reyna að koma okkur fyrir í aðstæðum 

þar sem óendan leg dýpt getur 

gerst samhliða óendanlegu endurvarpi. 26 

Varp rúmfræðin virðist óhjákvæmilega hafa 

mikið að segja þegar kemur að miðlun 

táknfræðinnar sem er ákaflega efnismikil 

og djúp en notkun varprúmfræðinngar 

gerir það að verkum að myndmál spilanna 

verður á einhvern hátt enn tengdara. Þessi 

fræði hafa að öllum líkindum haft mikil 

áhrif á Harris en varprúmfræðin virðist 

vera framlag Harris sjálfrar til þess að 

miðla áfram táknfræði myndanna og 

dýpka þær. 

1 Aleister Crowley, The Book of 

Thoth: Egyptian Tarot, Weiser Books, 

San Francisco, 2008, bls. 3. 

2 James Wasserman, Instructions for 

Aleister Crowley’s Thoth tarot deck, U.S. 

Games System, Stamford, Bandaríkin, 

2008, bls. 34. 

3 Lon Milo DuQuette, Understanding 

Aleister Crowley’s Thoth Tarot, bls. 12. 

4 Joan Bunning, Learning the Tarot: 

A Tarot Book for Beginners, bls. 7. 

5 Joan Bunning, Learning the tarot: a 

tarot book for beginners, bls. 9. 

6 Joan Bunning, Learning the tarot: a 

tarot book for beginners, bls. 11. 





9 Elisabeth Haich, Tarot: Vegur 

Viskunnar, Hliðskjálf, Reykjavík, 2007, 

bls. 147. 

10 James Wasserman, Instructions 

for Aleister Crowley’s Thoth tarot deck, 

bls. 3. 


for Aleister Crowley’s Thoth tarot deck, 

bls. 4. 

12 Claas Hoffman, „ Projective 

Synthetic Geometry in Lady Frieda 

Harris’ Tarot Paintings and in Aleister 

Crowley’s Book of the Law“, í Tarot 

studies archive, sótt 27. nóvember 2014, 

newsletter.tarotstudies.org/2004/03/ 

projective-synthetic-geometry/ 


for Aleister Crowley’s Thoth tarot 

deck, bls. 5. 

14 James Wasserman, Instructions for 

Aleister Crowley’s Thoth tarot deck, bls. 

19–20. 

15 Sylvie Simon, The Tarot: Art, 

mysticism and Divination, bls. 36–43. 


Aleister Crowley’s Thoth Tarot, bls, 19. 



18 Sylvie Simon, The Tarot: Art, 

mysticism and Divination, bls. 57. 



20 „Evklíð, grískur stærðfræðingur, 

uppi um 300 f.Kr., kunnastur af riti sínu 

um grundvallaratriði rúmfræðinnar.“ „ 

Euclidean“, Snara.is, Snara ehf., sótt 1. 

desember 2014, www.snara.is leitarorð 

„Euclidean“. 




Crowley’s Book of the Law“, í Tarot 

studies archive. 

22 Keith Devlin, Mathematics in 

popular culture: essays on appearances 

in film, fiction, games, television and 

other media, McFarland, Jefferson, 

2012, bls. 315. 






Crowley’s Book of the Law“,í Tarot 

studies archive. 

25 Keith Devlin, Mathematics in 

popular culture: essays on appearances 

in film, fiction, games, television and 

other media, 2012, bls. 328. 





Póst femínískt 

kerfi 

kven leikans

Ég er stödd í verslun sem selur andlitsfarða fyrir konur. Ég er að 

leita mér að maskara, ákveðnum maskara. Maskara sem samkvæmt 

auglýsingunni hjálpar mér að taka málin í mínar hendur 

og sýna fólki úr hverju ég er gerð! Nú skal sko aldeilis vera breytt 

um stíl. Og vera ekki lengur litla auðsveipa krúttið heldur sterk 

kona sem tekur á málunum. Kannski ég fái mér þá líka púðrið 

sem á að draga fram mitt sanna sjálf af því að „ég á það skilið!“ 

Það getur verið erfitt að koma auga á formgerðir (e. structure) 

þar sem formgerðir smeygja sér inn í okkar eigin vilja og móta 

skoðanir okkar og smekk. Formgerðin sem umlykur kvenleikann 

gerir slíkt og hið sama. Þegar við ætlum að skoða formgerð þarf 

því helst að byrja á að skoða kerfin innan hennar. Í umlykjandi 

formgerð kvenleikans eru nokkur kerfi. 

Í fyrsta lagi kynjakerfið, í öðru lagi stjórnun hugar farsins og sjálfseftirlitið, 

og í þriðja lagi nýfrjáls hyggja – það efnahagskerfi sem 

við lifum við. Þessi kerfi koma saman, hafa áhrif á hvort annað 

og tengjast í formgerð sem ég vil gera tilraun til þess að kalla 

póst femínískt kerfi kven leikans. Mig langar að byrja á því að fara 

stuttlega yfir þessi kerfi og skoða að því loknu hvort þessi tilraun 

gangi upp. 

1. Kynjakerfið og kyngervi Kynjakerfið 

er hugtak sem er ætlað að skýra valdatengsl 

milli karla og kvenna í sam félag inu. 

Í kynja kerfinu er til staðar kerfis bundin 

undir skipan kvenna sem þýðir að kalar 

hafa oftar hærri laun en konur og hið 

karllæga er meira metið í sam félaginu. 

Það þýðir þó alls ekki að allar konur séu 

undir skipaðar vegna kyns, né að allir karlar 

hafi völd í krafti kyns síns. 1 Í menningunni 

kemur kynja kerfið fram í fjöl miðlum 

þar sem ýktar og stað laðar kynja ímyndir 

birtast okkur í aug lýs ingum, tímaritum, 

kvik m yndum og sjónvarps þáttum 2 svo 

dæmi séu tekin. 

Ásta Jóhannsdóttir 

Formgerð kvenleikans sem birtist 

okkur í gegnum kynja kerfið hefur 

því áhrif á sjálfs verund kvenna 

(og karla en það er um ræðuefni 

annars staðar sjá til dæmis; Ásta 

Jóhanns dóttir og Kristín Anna 

Hjálmars dóttir, 2011). Þessi formgerð 

er auðvitað á einhvern hátt breytileg 

og hefur undanfarin 10–15 ár verið 

að færast meira í áttina að femínískri 

orðræðu um vald eflingu kvenna. 3 


Póstfemínískt kerfi kven leikans 

100

… kynverund 

kvenna sé tengd 

sjálfsmynd þeirra 

og það að vera 

kynæsandi sé þá 

partur af sjálfseflingu 

kvenna 

Innan kynja kerfisins mótast síðan kyngervi 

okkar. Íslenska orðið kyngervi (e. gender) 

er skemmtilegt því það felur í sér svipaða 

túlkun og Judith Butler hefur á hug takinu: 

að við séum að leika, setjum upp gervi 

kyns okkar og gefum því menn ingarlega 

merkingu með því að setja kyngervi okkar 

sífelt á svið. 4 Þeim menning arlegu og sam - 

félags legu mögu leikum – eða rými okkar 

– til þess að túlka og skapa kven leikann eru 

nokkrar skorður settar, þar sem hugmyndir, 

í það minnsta vest rænar hug myndir, um 

kven leikann eru nokkuð einsleitar. Ef við 

lítum til dæmis til kven leika hugmynda 

á Íslandi í sögulegu ljósi þá er ljóst að 

móðurhlut verkið var mið lægt í tengsl um 

við hvað það þýddi að vera kona lengi vel. 

Það að vera hlé dræg, blíð 

og fórn fús voru meðal 

annars eigin leikar sem 

þóttu góðum konum 

sæmandi 5 en á síðustu 30 

árum hefur áhersla á kynþokka 

kvenna farið vaxandi. 

6 Slík þróun hefur 

einnig átt sér stað annarsstaðar 

á Vestur löndum þar 

sem kvenleiki hefur ekki 

einungis verið tengdur 

líkamlegri kyn ferðislegri 

hlut gervingu kvenna 7 

heldur hefur hug myndin færst meira til 

þess að kynverund kvenna sé tengd sjálfsmynd 

þeirra og það að vera kyn æsandi sé 

þá partur af sjálfs eflingu kvenna. Þetta sést 

meðal annars vel þegar litið er til orð ræðunni 

sem beint er að konum – orðræðu 

sem inniheldur glettni, hugmyndir um 

frelsi og umfram allt frjálst val. 8 

2. Stjórnun hugarfarsins og sjálfseftirlitið 

Stjórnun hugarfarsins (e. gov ernmentality) 

er hugtak sem er að öllu jöfnu 

tengt við Michel Foucault 9 og er hægt að 

útskýra sem ákveðna tækni og ferli til þess 

að stýra mannlegri hegðun. Stjórnun nær 

ekki einungis yfir það hvernig við stjórnum 

öðrum eða hvernig við stjórnum ríkjum og 

mannfjölda, heldu líka til þess hvernig við 

stjórnum okkur sjálfum. Hvernig við drögum 

101 Póstfemínískt kerfi kven leikans 

Ásta Jóhannsdóttir

í efa, eða sam þykkjum, hegðun okkar sjálfs 

og beitum okkur sjálf sjálfsaga. Hvernig við 

upplifum svo okkur sjálf í gegnum þessar 

aðferðir, í gegnum stjórn unina, veltur á því 

hversu eftir sóknar verð við verðum í augum 

annara. Sjálfið mótast í samræmi við það 

hvernig við sem ein staklingar stjórnum 

sjálfum okkur. Það byggist þá á ákveðinni 

þekkingu á því hverjir séu hagsmunir okkar. 

Í þessu ferli felst ákveðin tækni sjálfsins, 

bæði sál fræði legar aðferðir og líkam legar, 

þannig er ögun sjálfsins við haldið. 10 Með 

öðrum orðum, hags munir þínir gætu verið 

þeir að hafa eftirlit með því hversu mikið þú 

borðar af ákveðinni fæðu til þess að koma 

í veg fyrir sjúkdóma, eða hafa eftirlit með 

útliti þínu og hegðun til þess að auka 

líkurnar á að passa inn í staðlað mót kvenleikans, 

eins og til dæmis að passa í 

ákveðnar fatastærðir. 

Stjórnun hugarfarsins og sjálfsins felur 

í sér að við höfum samt sem áður gerendahæfni 

og getum því aðhafst. Það er ákveðin 

framkvæmd sem mótar gjörðir okkar 

og í þeim skilningi skapar stjórnun hugarfarsins 

líka ákveðið frelsi. 11 Engu að síður 

þá leiðir stjórnun hugarfarsins ekki endilega 

til þessa frelsis. Við erum frjáls í þeim 

skilningi að við erum gerendur, það er að 

segja, það er mögleiki fyrir okkur að haga 

okkur og hugsa á annan hátt en stjórnun 

hugafarsins ætlast til. 12 

Þegar við skoðum hvernig stjórnun hugarfarsins 

hefur áhrif á sjálfsveruna (e. subject 

– okkur sem gerendur) þá sjáum við 

hvernig ákveðnir hlutir og framkvæmdir 

leitast við að þroska með sjálfsverunni 

ákveðna sjálfsmynd, bæði einstaklingsbundna 

og sam eiginlega á sama tíma. 13 

Sjálfsverur kvenleikans eru konur, og dæmi 

um hvernig sjálfsverunni konu er stjórnað 

er til dæmis í gegnum líkamann, 14 í gegnum 

útlit 15 og móður hlutverkið. 16 Það er þó alls 

ekki þannig að upplifun kvenna af stjórnun 

kven leikans sé endilega neikvæð. Þessi 

upp lifun getur verið mjög jákvæð og 

konur tekið henni mjög fagnandi. Susan 

Bordo 17 og Sandra Lee Bartky 18 hafa báðar 

velt fyrir sér stjórnun kven leikans í gegnum 

líkamann. Bordo segir kven leikann leikinn 

í gegnum líkamann og tekur dæmi um 

stjórn un hugarfarsins hjá konum í tengslum 

við anorexíu. Tilfinningin sem anorexíu 

sjúklingar lýsa gefa til kynna hversu tvíbentur 

þessi sjúkdómur er. Á sama tíma 

og þeir hafa ekki stjórn á huga sínum þá 

hafa þeir fullkomna stjórn á líkama sínum 

og upplifa sig vegna þessa mjög valdamikla 

og sterka 19 sem rímar vel við umfjöllunina 

hérna að ofan, að upplifa sjálfan sig – eða 

móta eigin sjálfsmynd – í gegnum það 

hvernig þér tekst til við að stjórna þér 20 

en samkvæmt Bordo 21 eru anorexíu sjúklingarnir 

einnig að mótmæla og gefast 

upp á sama tíma. 

Bartky notast við alsæis hugmynd Foucault 

(e. panopticon) og fer yfir það hvernig eftir lit 

hefur færst frá hinu ytra rými, yfir í hið innra 

og hvernig valdið smýgur inn í huga þeirra 

ein staklinga sem mögu lega gætu freistast 

til þess að ögra því. Þetta krefst, segir 

Bartky, meiri stjórnar á líkam anum og hreyfingum 

hans en nokkurn tímann fyrr, stjórnar 

sem er ekki hægt að hafa nema með stanslausu 

eftirliti. Þetta eftirlit er þá með stærð 

og þyngd lík amans, matar lyst og útliti allra 

sjáanlegra hluta líkamans. Þannig eru þá 

auð sveipir líkamar kvenna mótaðir undir 

starandi augnaráði alsæisins. Bartky segir 

kven leikann vera eitthvað sem konur tileinka 

sér og sameina sjálfinu. Þannig verður 

skilningur okkar á okkur sjálfum og á öðrum 

alltaf tengdur kvenleikanum. Það hvernig 

við skynjum okkur sjálf sem sérstök og 

einhvers virði er þá tengt því hvernig við 

höldum að aðrir skynja okkur en líka því 

hversu vel við kunnum að leika kven leikann. 

Því ögun kven leikans getur veitt konum 

þá til finn ingu að þær séu búnar að ná 

ákveð inni leikni í honum sem hefur þau 

áhrif á sjálfs mynd þeirra að þær hvíla vel 

í kvenleikanum. 22 

3. Nýfrjálshyggja Nicolas Rose 23 skilgreinir 

nýfrjálshyggju sem eitt form af 

stjórnun hugar farsins sem felur í sér að hið 

fullkomna sjálf er algjörlega óháður borgari 



102

… nú geta þær 

loksins ráðið 

sér sjálfar og 

keypt það sem 

þær langar í. 

sem telur sig hafa frjálst val og notar það af skynsemi 

til þess að bæta sjálfan sig. Tengsl nýfrjálshyggju 

hug mynda, neyslu hyggju og ein stak lings - 

hyggju verða augljós þegar við skoðum hvernig 

aug lýs ingar hafa breyst. Auglýsingar 

nú á dögum hamra á því að konur séu 

gerendur í sínu lífi og nota jafnvel til 

þess femíníska orðræðu sem snýst um 

vald eflingu og sjálfsvirði kvenna þar 

sem konum er sagt að þær geti umturnað 

lífi sínu/fundið sína sönnu 

fegurð/aukið valds sitt með því að 

kaupa ákveðnar snyrtivörur. 24 

Nýfrjálshyggjuhugmyndin gengur út frá því að allar 

okkar gjörðir séu frjálst val og konur eru sýndar 

sem algjörlega sjálfstæðir gerendur sem eru ekki 

lengur heftir af neinu ójafnrétti eða valda ójafnvægi 

– nú geta þær loksins ráðið sér sjálfar og keypt það 

sem þær langar í. Sjálfsverur nýfrjáls hyggjunnar 

eiga þannig að geta borið fulla ábyrgð á sínu lífi 

sama hversu miklar hömlur eru til staðar utan frá. 25 

Margir telja að þessi ákveðna orðræða nýfrjálshyggju 

um sjálfræði og frjálst val, sé notuð til þess 

að skilja eða verja hefðbundnar fegurð arhug myndir 

kven leikans. 26 Þetta verður til þess að stöðugt 

eðli legra þykir að konur stundi stans laust eftirlit 

og stjórnun á sjálfum sér. 27 

4. Póstfemínískt kerfi kvenleikans Póst femín 

ismi er mikilvægur þegar kemur að því að greina 

þá menningu sem mótar kven leikann 28 eða menningar 

legar afurðir samtímans. 

Gott er að reyna að skilja póst femín isma sem 

ákveðið en við kvæmt sam band tengdra þema. 

Þemun fela í sér þann skilning að kvenleiki sé 

líkamlegur eiginleiki og að skipti hafi orðið frá 

hlut gervingu til sjálfsveru. Áhersla á sjálfs eftirlit, 

vöktun og sjálfsaga; einstak lingshyggju, val og 

valdeflingu; yfir halningar æðið (e. makeover 

paradigm); og endurris hugmynda um náttúrulegan 

mun á milli karla og kvenna. 29 

Póstfemínismi er nátengdur nýfrjálshyggju nni, þar 

sem áherslan er á frjálst val, ein staklings hyggju og 

valdefl ingu. 30 Póst femínísk orðræða undirstrikar á 

ákveðin hátt hvernig vald og hugmynda fræði virka 

í tengslum við sjálfs myndar mótun. Þannig að ekki 

eigi sér stað valdbeiting, heldur er frekar hægt að 



Það má líka velta 

fyrir sér hversvegna 

meirihluti kvenna 

… klæðir sig svipað, 

málar sig svipað og 

rakar sömu staðina? 

tala um að ákveðið „samtal“ eigi sér stað. 31 Þetta er það 

sem Antonio Gramsci 32 kallaði hugmynda fræði legt forræði. 

Og líklegast er betra að tala um forræði í þessu 

sam hengi þar sem við teljum okkur ekki vera undir yfirráðum 

neins nema okkur sjálfs. En forræðið sam kvæmt 

Gramsci snýst nefnilega um það að við eltum sjálfviljug 

ein hvern sem leiðir okkur. 

Í þessari hugmynda fræðilegu súpu erum við stödd í dag. 

Við búum við það að fyrir tæki reyna að selja okkur allskonar 

hluti til þess að betrumbæta bæði líkama og sál 

og nota til þess femíníska orðræðu. Að við eigum að vera 

við sjálfar og vera skítsama um álit annara. Og þegar við 

gerum eitt hvað, neytum og kaupum (hvort sem það er 

and lits förðun, líkams hára rakstur eða vax) þá erum við 

að gera það fyrir okkur sjálfar og engan annan. Á sama 

tíma á sér stað ákveðin andfemínísk orðræða þar sem 

yfirhalning og vöktun á líkömum kvenna tröllríður öllu. 

Það má líka velta fyrir sér hvers vegna meirihluti 

kvenna (svona sjálf skapandi, frjálsir einstaklingar) 

klæðir sig svipað, málar sig svipað 

og rakar sömu staðina? 

Póstfemínismi sem kerfi utan um kvenleikan 

hefur kosti og galla. Valdeflingarorðræðan frá 

annari bylgju femínisma er í sjálfu sér góð og 

gild. Stjórnun hugar farsins er einnig alls ekki 

endilega neikvæð í eðli sínu. Aftur á móti 

er ekki eins já kvætt þegar þessir þættir eru 

saman komnir í kerfi sem segir konum hvernig þær eiga 

að líta út nákvæmlega, hvernig þeim á að líða og að sjálfsvirði 

þeirra eigi að byggja á neyslu. 

Þar sem er vald er einnig viðnám 33 og auðvitað eru konur 

ekki bara auðsveipir líkamar eins og Bartky 34 gefur í skyn. 

Það er líka töluvert pláss fyrir viðnám og fjöl margar konur 

veita ögun kvenleikans við nám með ýmsum hætti. En til 

þess að geta veitt viðnám verðum við að koma auga á 

kerfið sem slíkt. Til þess að geta veitt viðnám verðum 

við að skilja kerfið og geta afbyggt það. 



104

1 Sylvia Walby, Theorizing Patriarchy, 

Wiley-Blackwell, Oxford, 1990. 

2 Angela McRobbie, „Young Women 

and Consumer Culture“, Cultural 

Studies, Vol. 22, no. 5, ágúst 2008, bls. 

531–550. 

3 Angela McRobbie, The Aftermath 

of Feminism: Gender, Culture and Social 

Change, SAGE Publications Ltd, Los 

Angeles , 2008). 

4 Judith Butler, Gender Trouble: 

Feminism and the Subversion of 

Identity, Routledge, New York, 1990. 

5 Annadís Rúdólfsdóttir G., „The 

construction of femininity in Iceland“, 

Department of Social Psychology, 

London School of Economics and 

Political Science, London, 1997. 

6 Annadís Rúdólfsdóttir G., 

„Ljóskudraumar“,Flögð og fögur skinn, 

Jón Proppé ritstýrir, Art.is Books, 

Reykjavík, 1998. Sjá einnig; Guðný 

Gústafsdóttir, Sigríður Matthíasdóttir, 

and Þorgerður Einarsdóttir, „The 

development of Icelandic womanhood at 

the turn of two centuries From motherly 

nature to sex appeal“, Rannsóknir í 

félagsvísindum, Silja Bára Ómarsdóttir 

ritstýrði, Félags vísinda stofnun Háskóla 

Íslands, Reykjavík, 2010. Og einnig: Elva 

Ýr Gylfadóttir, „Hvernig er hin fullkomna 

kona? Kynímyndir í auglýsingum og 

konur sem sjónrænt hráefni“, Flögð og 

fögur skinn, Jón Proppé ritstýrir, Art.is 

Books, Reykjavík, 1998. 

7 Sandra Lee Bartky, „Foucault, 

femininity, and the modernization of 

patriarchal power“, The politics of 

women´s bodies. Sexuality, appearance 

and behavior, Rose Weitz ritstýrir, 

Oxford University Press, Oxford, 1998, 

bls. 25–45. 

8 Rosalind Gill, „Postfeminist media 

culture Elements of a sensibility“, 

European Journal of Cultural Studies, 

vol. 10, no. 2, maí 2007, bls. 147–166. 

9 Michel Foucault, „Governmentality“, 

The Foucault Effect: Studies 

in Governmentality, Graham Burchell, 

Colin Gordon og Peter Miller ritstýrðu, 

University of Chicago Press, Chicago, 

maí 1991. 

10 Mitchell M. Dean, Governmentality: 

Power and Rule in Modern Society, 

SAGE Publications Ltd, London, 

Thousand Oaks, Calif, 2009. 

11 Nikolas Rose, Pat O’Malley og 

Mariana Valverde, „Governmentality“, 

Annual Review of Law and Social 

Science, Vol. 2, no. 1, 2006, pp. 83–104. 

12 Dean, Governmentality. 

13 Jonathan Xavier Inda, ‘Analytics 

of the Modern: An Indtroduction’, in 

Jonathan Xavier Inda (ed.), Anthropologies 

of Modernity: Foucault, 

Govern mentality, and Life Politics, 

(Wiley-Blackwell: Malden, MA, August 

2005) 

14 Bartky, ‘Foucault, femininity, and 

the modernization of patriarchal power’; 

Susan R. Bordo, ‘The body and the 

reproduction of femininity: A feminist 

appropriation of Foucault’, in Alison 

M. Jaggar and Susan R. Bordo (eds.), 

Gender/Body/Knowledge: Feminist 

Recon structions of Being and Knowing, 

(Rutgers University Press: New Brunswick, 

N.J, July 1989). 

15 Naomi Wolf, The Beauty Myth, 

(Vintage: London, 1992). 

16 Rúdólfsdóttir, ‘The construction of 

femininity in Iceland’. 

17 Susan Bordo, ‘Anorexia nervosa: 

Psychopathology as the crystallization 

of culture’, in Helen Crowley and Susan 

Himmelweit (eds.), Knowing Women: 

Feminism and Knowledge, (Polity Press: 

Cambridge, England; Cambridge, MA, 

USA, January 1992). 

18. Bartky, ‘Foucault, femininity, and 

the modernization of patriarchal power’. 

19 Bordo, ‘Anorexia nervosa: 


of culture’. 

20 Dean, Governmentality. 

21 Bordo, ‘Anorexia nervosa: 


of culture’. 

22 Bartky, ‘Foucault, femininity, and 

the modernization of patriarchal power’. 

23 Nikolas Rose, Governing the Soul: 

Shaping of the Private Self, (Routledge: 

London; New York, November 1991). 

24 Michelle M. Lazar, ‘“Discover The 

Power Of Femininity!”’, Feminist Media 

Studies, Vol. 6, no. 4, December 2006, 

pp. 505–517. 

25 Gill, ‘Postfeminist media culture 

Elements of a sensibility’; Rosalind Gill, 

‘Culture and Subjectivity in Neoliberal 

and Postfeminist Times’, Subjectivity, 

Vol. 25, no. 1, 2008, pp. 432–445. 


Elements of a sensibility’; Gill, ‘Culture 

and Subjectivity in Neoliberal and 

Postfeminist Times’; McRobbie, The 

Aftermath of Feminism; Shauna 

Pomerantz, Rebecca Raby, and Andrea 

Stefanik, ‘Girls Run the World? Caught 

between Sexism and Postfeminism in 

the School’, Gender & Society, January 

2013, p. 0891243212473199; Sarah CE 

Riley and Christina Scharff, ‘Feminism 

versus femininity? Exploring feminist 

dilemmas through cooperative inquiry 

research’, Feminism & Psychology, 

August 2012, p. 0959353512454615. 

27 Riley and Scharff, ‘Feminism versus 

femininity? 


Elements of a sensibility’. 


Elements of a sensibility’, bls. 149. 


Elements of a sensibility’. 

31 Gill, ‘Culture and Subjectivity in 

Neoliberal and Postfeminist Times’. 

32 Antonio Gramsci, in John Storey 

(ed.), Cultural Theory and Popular 

Culture: A Reader, (Routledge: Harlow, 

England ; New York, December 2008). 

33 Michel Foucault, The History of 

Sexuality: An Introduction v. 1, (Viking: 

London, March 1979). 

34 Bartky, ‘Foucault, femininity, 

and the modernization of 

patriarchal power’. 



Viska 

framtíðarinnar 

eftirlitskerfi samtímans 

og útsmoginn auglýsingabransi

Verk sem flokka má sem vísinda - 

skáldskap eru gífurlega fjöl breytileg 

og innan þeirra má finna mis munandi 

stefnur sem takast á við gjörólíka 

hluti. Verkin eiga það þó 

sameiginlegt að takast flest á við 

okkar eigin veruleika á einhvern 

hátt – þrátt fyrir að gerast jafnvel 

í fjarlægu umhverfi. Philip K. Dick, 

einn áhrifamesti vísindaskáldskapar 

höfundur sam tímans, sagði 

að öll samfélög í vísindaskáldskap 

tækjust á við atburði sem gætu 

ekki gerst í okkar veruleika en 

hug myndirnar reki þó rætur sínar 

þangað. 1 Þannig eru verk á sviði 

vísindaskáldskapar vangaveltur um 

það sem gæti hug san lega gerst í 

ókominni framtíð og grundvallast 

oft á vísindum og tækni sem þegar 

má sjá í þróun. Skáld verk á sviði 

vísindaskáldskapar takast því að 

segja má við hluti sem gætu mögulega 

gerst í framtíðinni út frá því 

sem við þekkjum og má sjá sem 

leið fyrir manninn til þess að takast 

á við umhverfi sitt og framtíð þess. 

Eysteinn Þórðarson 

Vísindaskáldsögulegar kvikmyndir 

hafa lengi verið mikilvægar 

til miðlunar á hugmyndum 

og áhuga vert er að 

skoða þróun þessara hugmynda 

um framtíðina í 

gegnum kvikmyndasöguna. 

Kvikmynd Fritz Lang, Metropolis 

(1927) var gífurlega áhrifamikið 

verk á sögu vísinda kvikmynda 

og vísinda skáld verka. 

Til að mynda sást þar í fyrsta 

skipti vélmenni á hvíta tjaldinu. 

Í kvik myndinni Blade 

Runner (1982) sjást áhrif 

Metropolis greinilega en þar er 

að finna margar tilvísanir, bæði 

sjónrænar og huglægar. Og þar 

er þá hugmyndin um vélvætt 

afbrigði mannsins orðin öllu 

flóknari. Kvik myndin Blade 

Runner er lauslega byggð á 

bókinni Do Androids Dream of Electric 

Sheep? (1968) eftir Philip K. Dick, en kvikmyndin 

er gjarnan talin ein sú áhrifa mesta 

innan vísindakvikmynda geirans. Verk Dick 

eru gjarnan séð sem sam félagsádeila sem 

einkennist af of sóknar æði og veru leika - 

firringum í kjölfar samfélagsástands sem 

er gegnsýrt af tækni og neyslu eitur lyfja. Það 

mætti segja að margar hug myndir hans hafi 

verið á undan sinni samtíð en sæberpönkstefnan, 

undir flokkur í vísinda skáldskap, 

tók sterkan lit af verkum hans. Bókmenntafræðingurinn 

Úlfhildur Dags dóttir nefnir í 

bók sinni Sæborgin: Stefnu mót líkama og 

tækni í ævintýri og veruleika að þrátt fyrir 

að Do Androids Dream of Electric Sheep? 

hafi orðið vinsæl vegna velgengni Blade 

Runner þá séu áhrif Dick á sæberpönk 

stefnuna einnig bersýnileg. 2 

Sæberpönk-stefnan kom fram á níunda 

áratuginum í kjölfar tölvubyltingarinnar. 

Og má þá segja að sæberpönk hafi verið 

viðbragð vísindaskáldskaparins við þeim 

breytingum sem áttu sér stað í kjölfarið. 

Enska orðið yfir sæberpönk er „cyberpunk“ 

en það er samsett úr orðunum „cyber netics“ 

sem þýðir stýriskerfafræði og orðinu 

„pönk“ sem vísar til anarkískrar götumenningar. 

3 Sæberpönkið er þá yfirleitt 

staðsett í nálægri framtíð – og fjallar þá 

um stöðu mannsins í tækni væddum heimi. 

Það voru verk nokkra rithöfunda sem mótuðu 

stefnuna á níunda áratuginum og kynntu 

hana almenningi, og má þar nefna Bruce 

Sterling, Pat Cadigan og William Gibson, 

en skáldsaga hans, Neuromancer (1984), 

er gjarnan talin sem einn af hornsteinum 

stefnunnar. 4 

Kvikmyndir í sæberpönk-flokknum byggja 

á sterkri sjónrænni arfleifð. Blade Runner 

þótti tilkomumikil sjónræn upplifun meðal 

gagnrýnenda og hefur gjarnan verið nefnd 

sem sjónrænn grunnur kvikmynda senunnar, 

5 en hún einkennist af tæknibrellum 

og tilþrifa mikilli umhverfishönnun. Eitt 

sjón rænt einkenni sem oft er notast við í 

sæber pönk-kvikmyndum er neo noir stíllinn, 

eða „ný noir“, en þar er vísað í film 

107 Viska framtíðarinnar 

Eysteinn Þórðarson

noir stílinn og vísar neo noir þá í 

sam setningu á hinu gamla og hinu 

komandi. Sæberpönk hefur þá 

einnig sterka tenginu við sjónmenningu 

á þann hátt að stefnan 

leggur áherslu á upplifun mannsins 

af tækni, sem byggist þá meðal 

annars á sjón rænni upplifun á upp - 

lýsingum og miðlun þeirra. 6 Þarna 

er því um að ræða flokk sem fjallar 

á áhuga verðan hátt um samband 

mannsins við tækni og miðlun og 

eru þessi einkenni dregin fram með 

áherslu á sterka sjónræna upplifun. 

Eftirlit í Vísindakvikmyndum 

Áhugavert er að skoða hug myndir 

um eftirlit í sæberpönk kvikmyndum, 

en eftirlit hefur áhrif á 

sam félagið í heild sinni og byggist 

þá meðal annars á tækni, miðlun og 

annarri tækni menningu. Í vísindaskáld 

sögum Dick endur speglaði 

hann gjarnan ofsóknaræði (sem 

rithöfundurinn er sagður hafa 

þjáðst af) og hafa verk hans þá 

kannski sér staklega sterku tengingu 

við samfélags ástand okkar 

daga eftir hryðjuverka árásir 11. 

september 2001. Flestir kannast við 

strangt eftirlit á flugvöllum en með 

síaukinni tækni möguleikum er eðli 

eftirlits að breytast enn frekar á 

hverju ári. Tölvan er ekki aðeins 

vinnutól heima fyrir eða á skrif stofunni 

heldur fylgir hún nú meirihluta 

fólks í vösum þeirra á ferð um 

bæinn, en í gegnum snjall síma og 

spjaldtölvur renna gífurlegt magn 

upplýsinga sem hægt er að lesa í. 

Félagsfræðingurinn David Lyon 

nefnir þá í bók sinni Surveillance 

Studies: An Over view (2007) að það 

sé vissu lega mikilvægt að skoða 

þann sem horft er á en einnig fyrirbærið 

sem sinnir eftir litinu og 

sam bandið þar á milli. 7 Þá má 

minna á að auglýsingaiðnaðurinn 

hefur á vissan hátt tengingu við 

eftirlit þar sem vinsæl aðferð auglýsingaiðnaðarins 

til þess að sjá hvar best sé að 

hafa áhrif er með greiningu á markhópum 

í sam félaginu – oft út frá neyslu fólks sem 

nú fer að talsverðu leyti fram á netinu. 

Í Blade Runner eltir hausaveiðarinn Rick 

Deckard uppi svokölluð gervi menni og 

drepur þau, en þau eru líftæknilegar eftirhermur 

af mann fólki. Ákveðin tækni er notuð 

í kvik myndinni til þess að finna gervi mennin 

og er Voight-Kampff prófið áhugavert dæmi 

um slíka tækni. Prófið aðgreinir gervimenni 

frá raunverulegum manneskjum en gervimennin 

líta eins út og mann fólk. Prófinu er 

lýst sem samúðar prófi og gefur til kynna 

að gervi mennin skorti samúð, sem er eitt 

einkenni persónuleika röskunar innar siðblindu. 

Prófið greinir því á milli þess sem 

telst vera „eðlilegt“ og „óeðlilegt“ af manneskjum 

í samfélaginu. David Desser nefnir 

í grein sinni „Race, Space and Class: The 

Politics of the SF Film from Metropolis to 

Blade Runner“ að þetta sé ein birtingarmynd 

útskúfunar og getur verið litið á 

prófið sem afbrigði af misrétti. 8 Eftirlitið í 

Blade Runner er á vissan hátt frábrugðið 

hefðbundnu eftirliti í okkar samfélagi þar 

sem aðallega er fylgst með hver þú ert í 

Blade Runner en í okkar samfélagi er 

áherslan kannski heldur á hvað þú gerir. 

Ef litið er á kvikmyndina Minority Report 

(2002) má finna áhugaverðar tengingar við 

okkar samfélag. Kvikmyndin fylgir sögu 

rithöfundarins Dick sæmilega eftir en er 

þó miðuð út frá samtíma sínum – árunum 

eftir aldarmótin tvöþúsund. Sagan gerist í 

Banda ríkjunum árið 2054 en þar hefur lögreglan 

fundið leið til þess að handtaka 

morðingja áður en þeir fremja glæpinn. 

Þetta er þó aðeins hægt fyrir hjálp skyggna 

sem sjá morðin fyrir, en það er í höndum 

sveitarinnar að lesa úr upplýsingunum og 

finna gerandann áður en hann lætur til 

skarar skríða. Fyrir utan skyggnin sem sjá 

fyrir glæpina þá er samfélagið sjálft gegnsýrt 

tölvutækni sem gerir grein fyrir öllum 

ferðum almenn ings. Augnskannar sjást í 

kvikmyndinni hvarvetna í almenn ings- 


Viska framtíðarinnar 

108

ýmum sem gera grein fyrir öllum sem eru 

á ferli og einnig getur lögregluvaldið sent 

augnskanna inn á séreignir, svo sem heimili 

og því um líkt í leit að fólki. 

Eftirlitskerfi samtímans Aðalpersóna 

kvikmyndarinnar, John Anderton, er hátt 

settur innan deildarinnar og lendir í vandræðum 

þegar hann sjálfur birtist í sýnum 

skyggnanna sem tilvonandi morðingi. Og 

legst hann þá á flótta undan samstarfsmönnum 

sínum. Kvikmyndin tekst því á við 

samband þeirra sem fylgjast með og þeirra 

sem fylgst er með, sambandið sem David 

Lyon bendir á. Kvikmyndin Scanner Darkly 

(2006) (sem einnig er byggð á sögum Philip 

K. Dick) fjallar einnig á áhugaverðan hátt 

um samband áhofanda og viðfanga eftirlits. 

Þar er fylgst með dópistanum Bob 

Arctor og lögreglumanninum Fred. Það sem 

er sérstaklega áhugavert við myndina er að 

Bob og Fred eru sami maðurinn. Og má því 

segja að bæði Minority Report og A Scanner 

Darkly fjalli um menn sem lenda í því að 

verða að viðfangi eftirlits sem þeir sjálfir 

sinna – og minnir það á kenningar franska 

heimspekingsins Michel Foucault um Alsæið 

og hvernig fólk verður að sínum eigin fangavörðum 

vegna ákveðins eftirlits, refsinga 

og sjálfsaga. Samfélagið í Scanner Darkly 

er heltekið af ofsóknaræði í kjölfar eitur lyfjafaraldurs 

og hafa yfirvöld sent leyni lögreglumenn 

út í samfélagið undir nafnleynd 

með hjálp ákveðinnar tölvunartækni sem 

hjálpar þeim að hyljast. Afleiðingarnar verða 

hins vegar þær að sökum þess að kerfið gerir 

ekki ráð fyrir því að menn geti setið báðum 

megin við borðið verða þeir sjálfir að eigin 

viðfangi eftirlits og refsinga. 

Þegar horft er á áðurnefndar kvikmyndir með 

gagnrýnu auga fara fjótt að sjást tengingar 

við umhverfið sem við þekkjum í kringum 

okkur. Eftirlit í okkar samfélagi tengist fyrst 

og fremst vöktun á hegðun (að minnsta 

kosti er því haldið fram opinberlega), 

fremur en vöktun á uppruna eða tilveru 

eins og gert er í Blade Runner. Í Minority 

Report er hins vegar heimi lýst þar sem 

eftirlit er algerlega um lykjandi og notað sem 

verkfæri til algerrar stjórnunar á 

sam félags þegnum. Í kvikmyndinni 

sjást augn skannar sem elta jafnvel 

fólk uppi. Líkindi með þessu er hægt 

að finna í okkar samfélagi þar sem 

snjallsímar eru í raun tól sem auðvelt 

er að nota til að stunda njósnir og 

fylgjast með ferðum fólks. Ríkisstjórnir 

geta þá til að mynda nýtt 

snjall síma til þess að rýna í fjöldann. 

Í bókinni Dragnet Nation (2014) skoðar 

Julia Angwin hvernig nettengd tæki 

eru notuð til þess að stunda eftirlit. 9 

Í bókinni bendir hún á að ef að snjallsími 

er tengdur þráðlausu neti úti í 

borginni er mjög auðvelt að fylgj ast 

með ferðum hans og þar af leiðandi 

ferðum þess sem á hann. Dæmi um 

hvernig hægt sé að nota hversdagslega 

tækni samtímans til að njósna 

eru uppljóstranir Edward Snowden 

um njósnir þjóðar örygg is stofnunnar 

Bandaríkjanna þar sem í ljós kom að 

persónu upplýsingar fólks voru 

skoðaðar í gegnum samfélagsmiðla. 10 

Mögu leikar til eftirlits haldast í hendur 

við tækni notkun- og þekkingu samtímans. 

Með aukinni tækni notkun 

finnast nýjar leiðir til að fylgjast enn 

betur með fólki. 

Þegar eftirlit er til umræðu er áhugavert 

og jafnvel mikilvægt að skoða 

hvernig hægt er að verjast þessu 

eftirliti. Varnir gegn eftirliti birtast á 

frumlegan hátt í um rædd um sæberpönk 

kvik myndum og felst það yfirleitt 

í breytingu á ásjónu. Þetta eru 

oft líkam legar breytingar, fölsk 

birtingar mynd eða leynd. Í ofan töldum 

kvikmyndum sést þessi blekkingarleikur 

en þó ekki í Blade Runner. Þar 

eru gervimennin svo lík mannfólkinu 

að ekki er hægt að greina þau í sundur 

nema út frá til finningum og skorti á 

samúð. Í verkum sæber pönks er 

áheyrsla oft lögð á líkam ann sjálfan 

sem varnartóli gegn eftirliti. Sem 

dæmi grípur Anderton í Minority 




Viska framtíðarinnar 

Report til þeirra ráða að umbreyta líkama 

sínum til þess að komast óséður framhjá 

valdinu, en hann skiptir um augu og notar 

tæki til þess að breyta andliti sínu. Þessu er 

snúið við í A Scanner Darkly þar sem Bob 

Arctor er hann sjálfur úti í sam félag inu en 

klæðist hulinsgalla þegar hann mætir til 

starfa á lögreglu stöðinni sem Fred. 

Í grunninn eru varnir gegn eftirliti af sama 

toga í okkar veruleika, þar sem það felst í 

því að fela hver sé á ferð. Tilgangur grímuklædda 

banka ræn ingjans er nafnleysi, en 

hvað varðar tækninotkun þá felst frelsi frá 

vöktun einnig í nafnleynd. Tölvunar fræðingurinn 

David Chaum hefur oft verið 

nefndur sem áhrifa valdur á sæberpönk 

stefnuna. 11 Árið 1981 gaf Chaum út greinina 

„Untrace able Electronic Mail, Return 

Addresses, and Digital Pseudonyms“ og þar 

nefndi hann að ef sam félagið myndi notast 

sífellt meir við tölvu tækni þá væri auðvelt 

fyrir utanað komandi aðila að stunda eftilit 

með fólki í gegnum gögnin sem flæða í 

gegnum tölvurnar. 13 Í greininni leitar hann 

lausna í dulmálsfræði, en hann taldi dulkóðun 

vera lykilinn að nafnlausum samskiptum. 

Hugmyndir Chaum voru langt á 

undan sinni samtíð en í dag eru einmitt 

forrit sem notast við dul kóðun aðalvörnin 

gegn njósnum utanað komandi aðila. Þetta 

er dæmi um vörn gegn eftirliti í heimi þar 

sem tækni er notuð af valdhöfum til þess 

að fylgjast með samfélags þegnum, oft án 

þeirra vitneskju og hafa þá jafnvel ógnandi 

áhrif á þá – til dæmis þegar fólk verður 

meðvitað um það að hægt sé að fylgjast 

með skrifum þeirra og samskiptum. 

Eftirlit í gegnum nettengd tæki tengist líka 

heimi auglýsinga. Í Minority Report má 

sjá áhugavert atriði sem tengir eftirlit við 

dægurmenningu og hægt er að finna svipað 

dæmi í okkar veruleika. Í atriðinu er John 

Anderton á flótta undan yfirvaldinu í verslunar 

miðstöð og sjást þá augn skannar í 

almennings rýminu greina hver sé þar á 

ferð. Auglýsendur virðast vera samtengir 

eftir litinu og hafa þá getu til þess að sækja í 

upp lýsingar um fólk til að reikna út hvað það 

110

gæti langað í hverju sinni. Anderton er 

augljóslega undir miklu álagi við flóttann og 

heyrast þá aug lýsinga skilti kalla á hann – með 

nafni. „Flýðu undan þessu öllu John Anderton“ 

kallar ferðaþjónusta. Og „stressaður 

John Anderton? … “ kallar annað skilti og 

þar fram eftir götunum. Þannig er Anderton 

áreittur af útsmognum auglýsendum sem 

virðast geta reiknað út hvað hrjáir hann og 

reynt þannig að höfða til hans. 

Í bókinni Dragnet Nation er skoðað hvernig 

eftirlit í gegnum nettengd tæki tengist 

auglýsingabransanum. 13 Julia Angwin 

komst að því að á vefnum eru ótal forrit 

sem reikna út hvað fólk gæti langað í út frá 

því sem það gerir á vafra – hvað það skoðar 

á netinu. Tæknirisar, á borð við Facebook 

og Google, nota þetta óspart og halda 

gagnagrunn með upplýsingum um notendur. 

Sem dæmi má nefna að ef forritið kemst að 

því að kona er ólétt þá er hægt að senda á 

hana auglýsingar um vörur tengdar þeirri 

stöðu sem hún er í. 

Þessi þróun hefur auðvitað áhrif á grafískra 

hönnun. Grafíski hönnuður inn Tibor Kalman 

heldur því fram að grafískir hönnuðir ættu 

að bera ábyrgð á þeim boðskap sem þeir 

miðla áfram fyrir fyrirtæki og benti á að 

grafískir hönnuðir geti eins verið í sama 

flokki og lögfræðingar eða bókhaldarar 

sem jafnvel ljúga fyrir fyrirtækin sem þeir 

starfa fyrir. 14 Kalman benti á þann mátt sem 

grafískir hönnuðir hafa í hendi sér og 

mikilvægi þess að hanna á eigin forsendum 

fremur en að vera aðeins verkfæri fyrir aðra. 

Með tilkomu snjall síma og fleiri tækja hafa 

forrit orðið að sífellt mikilvægri millilið 

fólks á milli og um leið gefa þau fyrirtækjum 

og auglýs endum aukin völd. Það er mikilvægt 

að hönnuðir innan greinar grafískrar 

hönnunar séu meðvitaðir um tækni framfarir 

og mögu leikum þeirra því þær tengjast 

faginu á marg víslegan hátt, bæði sem tól og 

miðill – og þá líka sem tæki til eftirlits. 

1 John Costello, Science Fiction 

Films: The Pocket Essentials, Trafalgar 

Square Publishing, Vermont, 2004, bls 

10–11. 

2 Úlfhildur Dagsdóttir, Sæborgin: 

Stefnumót líkama og tækni í ævintýri og 

veruleika, Háskólaútgáfan, Reykjavík, 

2011, bls. 64. 



veruleika, bls 64. 




5 Kerman, Judith B., „Technology 

and Politics in Blade Runner, Retrofitting 

Blade Runner: Issues in Ridley Scott’s 

Blade Runner and Philip K. Dick’s Do 

Androids Dream of Electric Sheep?, 

ritstjóri Judith B. Kerman, Bowling 

Green State University Popular Press, 

Ohio, 1991, bls 16–24. 




7 David Lyon, Surveillance Studies: 

An Overview, bls 73. 

8 Desser, David, „Race, Space and 

Class: The Politics of the SF Film from 

Metropolis to Blade Runner, Retrofitting 

Blade Runner: Issues in Ridley Scott’s 

Blade Runner and Philip K. Dick’s Do 

Androids Dream of Electric Sheep?, bls 

111. 

9 Julia Angwin, Dragnet Nation: A 

Quest for Privacy, Security and Freedom 

in a World of Relentless Surveillance, 

Times Books, New York, 2014. 

10 Edward Snowden NSA files: secret 

surveillance and our revelations so far, 

The Guardian, 21. ágúst 2013, sótt 28. 

október 2014, www.theguardian.com/ 

world/2013/aug/21/edward-snowdennsa-files-revelations 

11 Arvind Narayanan, „What 

Happened to the Crypto Dream? Part 1”, 

IEEE Security & Privacy, 2013, bls 3. 

12 David L. Chaum, „Untraceable 

electronic mail, return addresses, and 

digital pseudonyms”, Communications 

of the ACM 24.2, 1981, bls 84–90. 

13 Julia Angwin, Dragnet Nation: A 

Quest for Privacy, Security and Freedom 

in a World of Relentless Surveillance, 

2014. 

14 Viðtal Charlie Rose við Tibor 

Kalman, flutt í sjónvarpsþættinum 

„Charlie Rose”, á PBS, 24 desember 

1998, sótt 22 nóvember 2014, www. 

youtube.com/watch?v=6-P1D-iYIsI, 

11:56 –15:06. 



Habitus, 

auðmagn og 

brúðarkjólar 

Um hugtökin habitus og auðmagn 

í samhengi við kvikmyndina Muriel’s Wedding

Hvert samfélag hefur sín einkenni, sínar reglur og viðmið. 

Yfirleitt verða samfélagsþegnarnir svo sam grónir aðstæðum 

sínum að þeir eiga erfitt með að líta þær hlutlausum augum. 

Því er jafnan lærdóms ríkt að skipta um umhverfi og fá nýja 

sýn á hið við tekna Félagsfræðing urinn Pierre Bourdieu 

kynntist því og nýtti þá reynslu til að þróa kenningar sem 

nota má til glöggvunar á samfélags gerðum, þ.e. kenningarnar 

um habitus og auðmagn. 

1. Hvað er Habitus? Habitus er fornt heimspekilegt 

hugtak sem ýmsir heim spekingar hafa notast við, svo sem 

Aristóteles (sem hexis), Thomas Aquinas, Hegel, Weber, 

Durkheim, Mauss og Husserl. Í túlkun sinni á kenningum 

listfræðingsins Erwin Panofsky árið 1967, tók franski félagsfræðing 

urinn og heimspekingurinn Pierre Bourdieu hugtakið 

upp á arma sína og endurbætti það. 1 

Elísabet Rún Þorsteinsdóttir 

Samkvæmt Bourdieu er habitus kerfi langvarandi 

en jafnframt breytilegra tilhneiginga sem stýra því 

hvernig einstaklingur skynjar, ályktar og hagar gerðum 

sínum. Einstaklingar tileinka sér þetta skipu lag tilhneiginga 

ómeðvitað með því að ala aldur sinn við 

ákveðnar félagslegar aðstæður. Við sér hverjar aðstæður 

gilda viss takmörk og möguleikar sem setja 

mark sitt á þann sem býr við þau skilyrði. Habitusar 

ólíkra einstak linga geta því skarast ef þeir hafa búið 

við svipuð félagsleg skilyrði. Til dæmis geta habitusar 

fólks af sama þjóðerni, stétt eða kyni verið mjög 

áþekkir. 2 Habitus er þannig ekki áskapaður eiginleiki 

heldur áunn inn og er af þeim sökum breyt ingum 

undir orpinn. Bæði geta félagslegar kringum stæður 

breyst – og habitu sinn með – og einnig geta einstaklingar 

skipt um umhverfi og tamið sér nýja hætti sem 

breyta habitus þeirra. Þó eru breyting unum sett 

ákveðin tak mörk; habitusinn sem fyrir er síar öll ný 

áhrif og hefur þannig úrstlitaatkvæði um hverju einstaklingur 

er mót tækilegur fyrir. 3 

Dæmi má taka af Bourdieu sjálfum sem ólst upp hjá 

ómenntuðum foreldrum í bændasamfélagi en braust 

til mennta og stundaði nám við einn virtasta úrvalsháskóla 

Frakklands. Hann átti alla tíð erfitt með að 

aðlagast borgaralegu samfélagi háskóla nemanna og 

kennaranna vegna þess að hann hafði tileinkað sér 

annan habitus í bernsku. Þegar hann svo sneri aftur 

á æskuslóðir hafði habitus hans þó aðlag ast háskólasamfélaginu 

að einhverju leyti því að þá átti hann 

erfitt með að falla inn í bænda samfélagið að nýju. 4 

Habitus er á vissan hátt grund völlur félag slegs 


Habitus, auðmagn og brúðarkjólar 

114

stöðugleika. Hann felur í sér öll viðteknu 

gildin í tilteknu sam félagi sem hver sá sem 

er þar langdvölum temur sér ósjálfrátt. 

Þannig mynd ast samfella svip aðra habitusa 

meðal þeirra sem fæðast og lifa í sam félaginu. 

Þó hefur habitus einnig mikil áhrif 

á breytileika samfélags. Habitusinn getur 

tekið breyt ingum, ýmist með breyttum 

lífsháttum eða utanað komandi áhrifum, 

og þannig orsakað um breytingu innan 

ákveðins samfélags. 5 

2. Hvað er auðmagn? Kenn ingar 

Bourdieu um habitus má tengja við 

kenningar hans um auð magn frá árinu 

1986. Hugtakið auð magn (e. capital) vísar 

óbeint til bókar Karl Marx frá 1867, Das 

Kapital, en þar er orðið einkum notað 

í merking unni efnahagslegt auðmagn. 6 

Bourdieu skilgreindi hins vegar fjórar 

gerðir auðmagns; efnahags legt (fjármunir, 

eignir, auðlindir), félagslegt (stétt, sambönd, 

ættar tengsl), menningar legt (hæfileikar, 

þekking, nafnbætur, menningar arfur) 

og táknrænt (frægð, virðing, heiður). 7/8 Vafi 

getur þó leikið á því hvaða flokki tiltekið 

auðmagn til heyrir, t.d. virðingar titlar og 

nafn bætur sem vel mætti setja bæði í 

menningarlega og táknræna flokkinn. 

Bourdieu túlkaði þannig auðmagn sem 

sérhverja auðlind (í óeigin legum skilningi) 

sem kemur ein staklingi að notum í því 

samfélagi sem hann tilheyrir. Sá habitus 

sem fólk tileinkar sér veltur á því hvernig 

skiptingu þessara ólíku tegunda auð magns 

er háttað hjá hverjum og einum. Eins og 

með habitusinn getur skipting auðmagnsins 

breyst, til dæmis þegar fólk öðlast 

nýja þekkingu eða myndar ný tengsl. 9 Loks 

má færa rök fyrir því að þrjár síðast töldu 

gerðir auðmagns megi með einum eða 

öðrum hætti nota til að komast yfir efnahagslegt 

auðmagn; til dæmis með því að 

fá eftirsótt starf í gegnum ættingja eða 

tengsla net (félags legt), með því að búa yfir 

sérstakri þekk ingu eða hæfileikum (menningar 

legt) eða fyrir sakir frægðar og virðingar 

(táknrænt). 

3. Brúðkaup Muriel Ásetningur 

Bourdieu með hugtakasmíðinni var 

að auðvelda mönnum að lýsa skipulagi 

samfélagsins. Í stað þess að notast við 

gömul og gróin orð (t.d. stétt) sem e.t.v. 

hafa sundurleita merkingu í hugum fólks, 

bjó hann til nákvæmlega skil greind hugtök 

sem hægur vandi er að beita á samfélagið 

og rökræða um. 10 Fróðlegt getur verið að 

kryfja félagslegar aðstæður með því að 

greina habitusinn og átta sig á því hvers 

konar auðmagni fólk sækist eftir. Ástralska 

kvikmyndin Muriel’s Wedding (1994) hentar 

vel í slíka greiningu því að þar eru dæmi 

um árekstra habitusa og ásókn í auðmagn 

af ólíku tagi. 

Myndin fjallar um hina grandalausu Muriel 

Heslop sem elst upp í ástralska smábænum 

Porpoise Spit og ver tíma sínum í að hlusta 

á ABBA og láta sig dreyma um íburðarmikið 

brúðkaup. Faðir hennar hefur brotið 

niður alla fjölskylduna og á sök á því að 

enginn heimilismanna býr yfir nokkurri 

framtakssemi. Þegar upp kemst að Muriel 

hefur stolið hárri fjárhæð af foreldrum 

sínum stingur hún af til Sydney og freistar 

gæfunnar þar. 

Strax í upphafi myndarinnar kemst áhorfandinn 

að því að Muriel er afar frábrugðin 

stöllunum sem hún álítur vinkonur sínar. 

Hún hefur bersýnilega alist upp við önnur 

félagsleg skilyrði en þær og hefur annan 

habitus. „Vinkonur“ hennar virðast koma 

úr efnaðri fjölskyldum (þær hafa efni á utanlandsferð) 

og vera af hærri stétt. Þær eru 

allar meðvitaðar um útlit sitt, tísku og framkomu 

og þeim finnst Muriel of feit, hallærisleg 

og hreinlega vera þeim til skammar. 

Þessi vinkvennahópur, sem hafnar henni 

í upphafi myndar, er eini félagsskapur 

Muriel. Alla bernsku sína hefur hún þurft 

að þola skammir og fúkyrði föður síns og 

því hefur hún enga trú á sjálfri sér. Hún er 

atvinnu laus og hefur enga sérstaka hæfileika. 

Muriel býr þannig ekki yfir miklu 

auð magni af nokkru tagi. Það eina sem 

hún getur reitt sig á er félagslegt auð magn 

föður hennar en það byggist á ýmsum 

115 Habitus, auðmagn og brúðarkjólar 

Elísabet Rún Þorsteinsdóttir

samböndum sem hann nýtir sér óspart. 

Honum tekst til að mynda að forða Muriel 

frá vandræðum þegar hún hefur verið 

hand tekin fyrir þjófnað; hann gefur lögreglumönn 

unum bjór og rekur ættir þeirra 

þar til í ljós kemur að hann þekkir föður 

annars þeirra. 

Stærsti draumur Muriel er að verða brúður. 

Hún virðist í raun ekki hafa sérstakan 

áhuga á að finna „hinn eina rétta“ heldur 

mun fremur að ganga inn kirkjugólfið í 

brúðarkjól og vera þátttakandi í athöfninni. 

Hún telur að þá fyrst muni líf hennar verða 

betra; þá muni allir sjá að hún getur verið 

falleg og að hún sé ein hverjum samboðin. 

Muriel sækist því eftir táknrænu auðmagni 

hjóna bandsins. Hún er ekki á höttunum 

eftir auðæfum, sterku tengslaneti eða 

heiðri (eins og faðir hennar). Hún sækist 

aðeins eftir viður kenn ingu annarra. Löngun 

Muriel eftir viðurkenningu á senni lega rót 

sína að rekja til upp eldisins. Faðir hennar 

er stjórn mála maður sem naut nokk urrar 

velgengni í upphafi ferilsins en á nú erfitt 

upp dráttar. Hann kennir fjöl skyldu sinni 

alfarið um mótlætið og brýtur eigin konu 

sína og börn mark visst niður – hug sanlega 

til að fá útrás fyrir biturðina. Nú er hans 

æðsta tak mark að endurheimta það félagslega 

og táknræna auðmagn sem hann eitt 

sinn bjó yfir. Hann ásælist tengs la net, 

heiður og nafn bót og ekki er ólík legt að 

efna hags legt auð magn skuli fylgja með 

í kaup unum. Eftirsókn föður Muriel eftir 

virð ingu sýnir að hann þráir viður kenn ingu 

sam félagsins eins og hún. Áhorfand inn fær 

ekki að heyra um bakgrunn hans en hægt 

er að ímynda sér að hann hafi hlotið svipað 

uppeldi og Muriel og hafi sjálfur verið 

brotinn niður. Þannig gæti hið illkvittna 

viðmót hans gagnvart fjöl skyld unni verið 

hluti af þeim habitus sem hann þáði í arf 

frá foreldrum sínum. Öll fjöl skyldan dregur 

dám af viðhorfi hans og kemur ekkert 

þeirra fram af virðingu hvort við annað. 

Sú sem bjargar Muriel frá eilífum eltingaleik 

við fögur fyrirheit tákn ræns auðmagns 

er Rhonda, vinkona hennar. Rhonda sýnir 

Muriel hvers virði vináttan er. Það er þó 

ekki fyrr en undir lok myndar innar, þegar 

Muriel hefur gifst manni sem ein ungis 

girntist ástralskan ríkis borg ara rétt, sem 

Muriel áttar sig á því að líf hennar varð 

fyrst gott eftir að hún kynntist Rhondu. Þá 

gerir hún sér grein fyrir að fél agslega auðmagnið 

sem Rhonda veitti henni, þ.e. vinskap 

urinn, er mun meira virði en skamm ær 

ávinningur táknræna auð magnsins sem 

hlýst af því að klæðast brúðarkjól daglangt. 

1 Loïc Wacquant, „Pierre Bourdieu,“ 

í Key Contemporary Thinkers, ritstýrt af 

Rob Stones, 2. útgáfa, 261–277, London 

og New York: Macmillan, 2006, bls. 267. 


bls. 267-268. 


bls. 268. 

4 Davíð Kristinsson, „Inngangur,“ 

í Almenningsálitið er ekki til, ritstýrt 

af Davíð Kristinssyni, 7–16, Reykjavík: 

Omdúrman og ReykjavíkurAkademían, 

2007, bls. 8. 


bls. 268. 


bls. 12. 


bls. 14. 


bls. 268. 


bls. 268. 


bls. 11–12. 


Habitus, auðmagn og brúðarkjólar 

116

Nef er nef en 

stundum typpi 

Galdrafár samtímans

Bara nef … Við tengjum saman hluti 

í huganum. Einn hlutur minnir okkur á 

annann. Og í raun og veru er kerfi hlutanna 

svo þéttofið, og tengingar hluta á milli svo 

margar og sterkar, að einn hlutur getur 

minnt okkur á annan, sem minnir okkur svo 

á annan, og svo framvegis, nánast út í hið 

óendanlega. Þessar tengingar hluta á milli 

verða til í huga okkar, stundum líkt og fyrir 

galdur, þar sem oft eru ekki til neinar augljósar 

eða rökrænar útskýringar á tengingunum 

sem við gerum hluta á milli. Hver 

er tengingin til að mynda á milli sportbíls 

og ungrar konu í efnislitlum sundfötum, 

þessara tveggja fyrirbæra sem svo oft er 

stillt upp hlið við hlið í bíla auglýsingum, 

án þess að fyrirbærin tvö þurfi beinlínis 

á hvoru öðru að halda? 

Bryndís Björgvinsdóttir 

Bandaríski þjóðfræðingurinn Alan 

Dundes fann sig eitt sig knúinn til að 

benda á að stundum væri nef bara nef. 

Tilefnið var brandari sem gekk manna 

á milli í tveimur mismunandi útgáfum. 

Önnur útgáfan fjallaði um mann með 

stórt nef en hinn um mann með stórt 

typpi – en þar sem þetta var samt sem 

áður sami brandarinn, bara í þessum 

tveimur keimlímu útgáfum, varð þetta 

til þess að fræðimenn tóku að velta fyrir 

sér hvort nef væri kannski typpi. Og 

typpi nef. Skoðun Dundes var sú stundum 

væri nef bara nef og typpi bara 

typpi. En bara sundum. Oft eru hlutirnir 

nefnilega ekki svona einfaldir og má því 

til sönn unar rifja upp annan brandara 

sem fjallar um ástarævintýri Gosa 

spýtu stráks, þar sem kona nokkur sem 

sængar með Gosa stynur ákaft: „Ljúgðu 

Gosi, ljúgðu!“ Og sannar þar með að 

stundum getur nef einmitt verið typpi 

– og typpi nef. 

Nú mætti halda að ætlun mín sé að 

fjalla hér um svokölluð „phallus“ tákn, 

en svo er alls ekki, þótt þau geti verið 

skemmtileg, tilgangurinn er einfaldlega 

sá að minna á að stundum er ekki allt 

sem sýnist – nef er stundum bara nef en 

stun dum alls ekki. Til að skera úr um 

merkingu hlutanna þurfum við að túlka þá, 

það er að segja, að reyna að setja hlutina 

í samhengi, átta sig á gildi og merkingu 

þeirra, og hlu tverki í atburðar ásinni sem 

þeir standa í, eða sögunni sem verið er 

að segja, en þá er gott að hafa í huga að 

brandarar eru sögur, þótt stuttir séu. Síðan 

eru auðvitað til mun lengri sögur. Í einni 

slíkri hittum við fyrir gullhring sem er ekki 

bara gullhringur (og þó ekki typpi heldur) – 

heldur eitthvað allt allt allt annað. 

Bara hringur … Í bókinni Hobbitinn 

(1937) eftir John Ronald Reuel Tolkien 

kynnumst við ævintýrum Bilbó Baggins. 

Líf Bilbós hefur ekki verið neitt sérstaklega 

fréttnæmt fram að þessu, þar til hann fær 

óvænta heim sókn frá Gandalfi galdrakalli 

og dvergastóði, heimsókn sem hrindir af 

stað mikilli ævintýraför um Miðgarð og 

alla leið til Fjallsins eina. Á ferðalaginu um 

Miðgarð rambar Bilbó fram allskonar 

hættuleg kvikindi á borð við tröll og orka 

og dísla, en einnig einfaldan gull hring, sem 

reynist síðan vera eitthvað allt annað en 

hefðbundið hringlaga skart sem tekur sig 

einkar vel út á fingri og líklegast má segja 

að hringurinn atarna sé allra hætt ulegasta 

kvikindið sem Bilbó hittir fyrir. Líkt og nefið 

á Gosa virðist hringurinn ekki að eins geta 

stækkað og minnkað á víxl hel dur býr 

hann einnig yfir gríðarlegum krafti – en 

hver er hann? Í Hobbitanum er þessari 

spurn ingu ekki svarað og því er ljóst að 

undir lok sögunnar gæti Tolkien skrifað 

framhald af verkinu þar sem dvalið er 

sérstaklega við hringinn, hvaðan hann 

kemur og hvað hann getur. Og afleið ingarnar 

létu heldur ekki á sér standa því í 

fram haldi af Hobbitanum, þar sem hringurinn 

kemur við sögu fyrst og fremst sem 

hjálplegur galdragripur (þar sem Bilbó 

hver fur þegar hann dregur hann á fingur 

sér), tekur við mörg hundruð blað síðna 

langt verk í sex hlutum, sem heitir einmitt 

í höfuð ið á gripnum for vitnilega: Hringadróttins 

saga (1954–55). Þar kemur í ljós að 

hringurinn býr yfir mun myrkari hliðum en 

Bilbó litla Baggins hefði nokkurn tímann 

getað grunað. 


Nef er nef 

118

Hlutirnir búa yfir tengingum – þeir búa 

yfir mætti. Í verkinu The Golden Bough 

(1890) ritar Skotinn James George Frazer 

um trú og trúarhætti (e. religion) út frá 

mann- og menningarfræðilegri nálgun. 

Í bók inni segir hann meðal annars frá niðurstöðum 

rannsókna sinna á helgi siðum og 

trúarháttum ýmsum. Þá beinir hann sjón um 

sínum sérstak lega að galdri, til gangi hans 

og virkni. Einna athyglisverðust er greining 

hans á virkni galdurs eða hvernig einn 

hlutur getur haft (eða á að hafa) áhrif á 

annan hlut – hlut sem er jafnvel staddur 

í óraf jarlægð frá þeim sem galdrar. Hugmyndin 

er sú að með galdri séu dregnar 

fram þessar óljósu tengingar hluta á milli 

og á þeim byggist virkni gald ursins. Frazer 

bendir á tvær mis munandi galdra aðferðir 

sem nota má til að draga fram þessar tengingar. 

Aðra aðferðina kallar hann hermigaldra 

(e. Law of Simil arity) en hina snertigaldra 

(e. Law of Contact or Contagion). 1 

Hermigaldrar ganga þá út frá þeirri hugmynd, 

samkvæmt Frazer, að „líkt vinni 

á líku“ eða að galdra megi fram tengingar 

á milli tveggja hluta ef þeir eru líkir — ef 

annar hluturinn hermir eftir hinum eða 

líkist honnum í útliti, þannig að sé eitthvað 

gert við annan hlutinn mun það sem hann 

hermir eftir verða fyrir áhri fum þessa. 

Vúdú-dúkkan er ágætt dæmi um hermigaldur. 

Hún er í laginu eins og líkami manneskju 

og eftir því sem hún er líkari þeim 

sem galdra maðurinn vill hafa áhrif á því 

sterkari á galdurinn að verða. Í hermi - 

göldrum lætur því sá sem galdrar eins og 

hann hafi vald á að kalla fram áhrif á hluti, 

eða ein staklinga, með því að kom ast yfir 

gripi sem líkjast þeim. En þess má þá geta 

að hómópatar byggja einnig fræði sín á 

hermigöldrum — að líkt vinni á líku. 

Í þessu sam hengi má einnig benda á einskonar 

húsráð þess efnis, að valhnetur séu 

góðar fyrir heilann, því þær líkjast heila 

og minna okkur þar af leiðandi á heila, eða 

rauðrófusafi sé sérstaklega blóðaukandi 

þar sem hann er dökkrauður, og þar fram 

eftir götunum. 

Snertigaldur er keimlíkur hermigaldri en 

hann gengur út á að hlutir sem hafa verið 

í snertingu hver við annan haldi áfram 

að tengjast eftir að þær hafa verið færðir 

í sundur. Þannig halda þeir áfram að hafa 

áhrif hvor á annan þrátt fyrir að „líkamlegri“ 

eða „efnislegri“ nánd hefur verið 

sundrað. Í snertigöldrunum er því gengið 

út frá því að fyrri tengingar hlutanna — 

snertingin — sé enn til staðar, hvort sem 

um er að ræða eitthvað sem var partur 

af líkama einhvers (til dæmis neglur eða 

hár) eða hlutir úr fórum einhvers tengist 

honum enn (til dæmis föt eða hvaða hlutur 

sem er). Hugmyndin er því sú að hluti af 

einhverju geti staðið fyrir allann hlutinn 

í heild sinni, eða að það sem eitt sinn var 

sameinað eða í snertingu hvert við annað 

verði aldrei sundrað, „once together – 

always together“. Hugmyndin er þá einnig 

sú að snertigaldur sé smitandi, vegna 

tengslana við það sem hluturinn var áður 

í snertingu við, hefur hann burði til að bera 

smit þess með sér – og þannig getur 

hluturinn haft áhrif (sem eru uppsprottin 

hjá fyrri eiganda eða búa í hlutnum frá fyrri 

snertingu) á þá sem meðhöndla hlutinn 

seinna meir. 2 

Sem dæmi um snertigaldur má nefna 

þá athöfn að kveikja í hárlokki eða flík sem 

eitt sinn tilheyrði einhverjum sem nú á að 

valda skaða eða jafnvel þá athöfn að kvei kja 

í þjóðfána ákveðins lands. Þá má einnig 

nefna hluti sem bera með sér smit fyrri 

eiganda eða fyrri snertingar, líkt og hluti 

sem hafa verið í eigu frægra einstaklinga og 

seljast því dýrum dómum til aðila sem 

leitast þannig við að komast í „snertingu“ 

við þennan fræga einstakling – eða hring inn 

í Hringadróttinssögu sem ber með sér smit 

fyrri eiganda. 

Galdrafár okkar daga 21. öldin verður 

líklegast seint kennd við galdrafár. Þó má 

greina snerti- og hermi galdra í nánast 

öllum auglýsinga- og fréttatímum. Þá má 

geta þess að í minnsta kosti tveimur vinsælustu 

sögum okkar daga skipta tengingar 

sem dregnar eru fram með snertigaldri öllu 

119 Nef er nef 

Bryndís Björgvinsdóttir

máli fyrir framvindu sögunnar og örlög aðalsöguhetjanna – og 

í raun allra þeirra sem tilheyra heimi sögunnar. Tengingarnar búa 

þá í hversdagslegum hlutum sem orðið hafa fyrir „smiti“ fyrri 

eigenda eða þess sem hlutirnir voru eitt sinn í snertingu við. Þetta 

eru sögurnar um ævintýri galdrastráksins Harry Potter hins vegar 

og annars vegar af Fróða Baggins í Hringadróttinssögu, frænda 

Bilbó Baggins, sem erfir hringinn af frænda sínum. 

Til þess að sigrast á óvini sínum, Voldemort, þarf Harry Potter að 

komast yfir sjö svokölluð horcrux og eyða þeim, en fyrir svartan 

galdur hefur Voldemort skipt sálu sinni niður í þessa sjö töfragripi 

sem eru hlutir á borð við bækur og hringi sem voru flestir í eigu 

hans áður fyrr. Galdurinn framkvæmdi Voldemort í von um að 

verða máttugri með því að framlengja eigið líf inn í þessa hluti 

– og því þarf að eyða þeim, eigi hann að vera sigraður með öllu. 

Í Hringa drottinssögu er hinsvegar rætt um hringa sem gefnir voru 

mismunandi hópum í Miðgarði og einn svo máttugan að hann 

hefur vald yfir öllum hinum hringunum, eða eins og segir í upphafi 

Hringadróttinssögu: 

Þrjá fá kóngar Álfa í eyðiskóga geim, sjö fá holder Dverga 

í hamravíðum sal, níu fá dauðlegir Menn, þá hel sækir heim, 

einn fær sjálfur Myrkradróttinn á myrkanna stól í því landi 

Mordor sem magnar skugga sveim. Einn Hringur ræður þeim 

öllum, einn skal hann hina finna, einn skal safna þeim öllum 

og um sinn fjötur spinna í því landi Mordor, sem magnar 

skugga sveim. 3 

Í Hringadróttinssögu kemur í ljós að hringurinn máttugi var 

búin til af myrkraverunni Sauron á annarri öld til að ná yfirráðum 

yfir Miðgarði. Þegar Sauron glataði hringnum missti hann þar 

af leið andi mátt sinn, en leitast nú við að sækja í sig veðrið, og 

þráir þá það heitast að ná hringnum aftur í sína vörslu og öðlast 

með hjálp hans algjörum yfirráðum. Til að hindra þetta valdabrölt 

Saurons þarf að eyða hringnum í eldfjallsdyngju í Mordor þar sem 

Sauron dvelur sem einskonar andi eða kraftur sem líkist stóru 

auga (eða stórri vagína ef menn vilja fara aftur inn á braut „pha llus“ 

tákna og álíkra vangaveltna). Það hryllilega og hættu lega 

ferðalag fellur Fróða í skaut. Hringurinn reynist honum vera þung 

byrði á ferða laginu til Mordor. Um leið og Fróði dregur hann 

á fingur sér finnur hann óbærilega sterklega fyrir illum mætti 

fyrri eiganda hringsins, sjálfs Sauron, sem þrátt fyrir aðskilnaðinn 

býr enn í hlutnum. Það var hins vegar Bilbó sem fann hringinn 

í Ho b bitanum, eins og áður segir, djúpt í myrkrum göngum, 

snemma á ferðalagi sínu um Mið garð. Fundurinn var umlukinn 

myrkri, sem bæði getur táknað myrkan mátt hringsins, en einnig 

skilningsleysi Bilbós á því sem er raun verulega var að gerast þar 

sem í hringnum býr líf eða dauði alls Miðgarðs – en svo má einnig 

hugsa til Alan Dundes, minnast þess að myrkur getur líka bara 

verið myrkur: 

Bryndís Björgvinsdóttir Nef er nef 

120

Þegar Bilbó opnaði augun vissi hann 

ekki, hvort hann hafi opnað þau. Því 

að allt var jafn dimmt eins og hefði hann 

ekki opnað þau. … Hann heyrði ekkert, 

sá ekkert og fann ekki fyrir neinu nema 

grjótgólfinu sem hann lá á. Hann velti 

sér silalega við, þreifaði fyrir sér á fjórum 

fótum, … og þannig skreið hann 

áf ram góða stund, þangað til skyndilega 

að hönd hans snart eitt hvað sem virtist 

vera hringur úr köldum mál mi og lá þar 

á gólfi ganganna. … Hann stakk hringnum 

einfaldlega í vasa sinn án þess að 

velta því nokkuð fyrir sér. 4 

Samkvæmt Frazer felst galdur í því að 

skapa eða draga fram tengingar á milli 

hluta sem eru ekki sjálfs agðar, augljósar 

eða raunsæjar. Og hringurinn tengist vissulega 

strax myrkrinu – og mun meira en það. 

Við erum þó ekki alltaf að íhuga þessar 

tengingar hlutanna á milli og yfir leitt eru 

þær til staðar án okkar atbeina og eftirtektar 

jafnvel. Þær tengingar sem töfraðar 

eru fram með snerti- eða hermi galdri eru 

til að mynda mjög algengar í aug lýsingaiðnanum, 

án þess að við veltum þeim 

eitthvað sérstaklega fyrir okkur, líkt og 

Bilbó í myrkrinu. Þær eru þá yfirleitt 

notaðar á „jákvæðan“ hátt. Í aug lýsingum 

er fallegt fólk (fólk sem býr yfir einhverju 

sem þykir vera eftir sóknarvert í okkar 

menningar samfélagi: fallegum líkama, 

hreysti, vellíðan, er statt í fallegu umhverfi) 

að bera drykkjar föng upp að vörum sér og 

um leið verður til sú hug mynd að drykkurinn 

beri smit þessarar fegurðar og eftirsóknarverðu 

þátta með sér. Og geti þannig 

haft „jákvæð“ áhrif á líf þeirra sem neyta 

hans síðar meir – líkt og hringurinn hafði 

„neikvæð“ áhrif á Fróða. Sé hins vegar 

manneskja sem býr yfir óeftirsóknar verðum 

eiginleikum í okkar menningar samfélagi 

sýnd drekka drykkinn verða til „neikvæð“ 

áhrif – og kemur þar með út skýring á því af 

hverju fyrirsætur í augl ýsinum eru flestar 

„fallegar“, þar sem fáir vilja gæða vöru sína 

„neikvæðu“ smiti vanlíðunnar eða útlits 

sem ekki þykir eftir sótt samkvæmt auglýsingar- 

og menningariðn aðinum. 

121 Nef er nef 

Það sama má segja um sportbíla auglýsinguna 

sem minnst var á hér að ofan. 

Hugmyndin er þá sú að kaupunum á sportbílnum 

fylgi ákveðin tengsl við fallegar og 

fáklæddar yngri konur. Þeirra sem hafa áður 

verið í snertingu við hann – og verða það 

kannski áfram. 

Ekki bara vatn … Galdra má því nota 

til að gæða hluti eftirsóknar verðum þáttum 

eða smiti, til að auka gildi þeirra og baða þá 

í ákveð num ljóma eða áru. 5 Auðvelt er að 

benda á dæmi úr dag blöðum þar sem 

frægir leikarar eða tón listarmenn kaupa sér 

ákveðna tegund af úlpu og í kjölfarið eykst 

gildi úlpunnar og sala á henni í kjölfarið. 

Þannig mátti til dæmis lesa í DV árið 2008 

um leikarann Jake Gyll enhall í úlpu frá 66 

gráðum norður (sem er íslenskt merki), og 

svo segir: „Jake er ekki fyrsti stórleikarinn 

sem klæðist fötum frá 66 gráðum norður. 

Áður hafa Eli Roth, leikstjóri Hostel, og 

Quentin Tarantino, sem leikstýrði meðal 

annars Kill Bill myndunum, sést klæðast 

peysum frá fyrirtækinu.“ 6 Um hvað er þessi 

frétt? Frétt á borð við þessa er beinlínis um 

nýjar tengingar, á milli þekktra leikara og 

leik stjóra og úlpu sem er framleidd hér á 

landi. Tengingin nær því að segja má ekki 

aðeins yfir leikarann og úlpuna heldur 

baðar íslenska framleiðslu (og í kjölfarið 

Íslend inga?) einnig ákveðnum ljóma. Sama 

ár birtist einnig svipið frétt á mbl.is um 

vatnsdrykkju Paris Hilton. Í fréttinni talar 

blaðamaður við athafna manninum Jón 

Ólafssyni hjá fyrirtækinu Icelandic Glacial, 

sem fram leiðir vatn sem Paris Hilton neytti 

á leiðinni út úr fangelsi. „Þegar Paris Hilton 

fór í fangelsi þá hélt hún á flöskunni okkar 

og líka þegar hún kom út. Þá kom einn með 

setninguna: Ahh taste of free dom“ er haft 

eftir Jóni í viðtalinu. Þá fylgir fréttinni að 

markaðsetningin í Bandaríkjunum gangi að 

miklu leyti út á „koma vörunni fyrir í 

stjörnuborginni Hollywood.“ Og að lokum 

tekur Jón það fram að vatnið sé í mörgum 

kvik myndum, til að mynda Mamma Mia! og 

þá er bætt við eftirfarandi: „Mamma Mia! 

skartar stórstjörnunum Meryl Streep, 

Pierce Brosnan og Colin Firth.“ 7 Hér sjáum 

Bryndís Björgvinsdóttir

við enn og aftur frétt sem fjallar um nýjar 

tengingar sem ættu að snerta okkur Íslendinga 

sérstaklega: íslenska vatnið og 

Paris Hilton, íslenska vatnið og frelsi, íslenska 

vatnið og Hollywood, íslenska 

vatnið og Mamma Mia!, íslenska vatnið og 

allskonar frægir leikarar – Ísland og allskonar 

eftirsótt. Reyndar hefur fyrir tækið 

Icelandic Glacial komið færandi hendi hvað 

dæmi um snerti- og hermi galdra varðar í 

auglýs ingaiðnaðinum. Á Youtube má til að 

mynda finna kynn ingarmyndband frá fyrirtækinu 

þar sem krökkt er af dæmum um 

noktun á snerti- og hermi galdrum í myndmáli. 

Þar er vatnið kynnt strax í upphafi af 

fyrr verandi alheimsfegurðardrottningu. Og 

síðan skiptast á skot þar sem vatnsflaskan 

er sýnd annað hvort í snert ingu við fallega 

náttúru eða ungt fallegt fólk í góðu skapi. 

Þess á milli er vatnsflöskunni stillt upp til 

hliðar við fyrirsætur, og stundum þannig að 

flaskan er í svipaðri stærð og þær – líkt og 

hún hermi eftir þeim eða þær eftir henni. 

Flaskan er sitt á hvað, ein af íslenskri 

náttúru eða ein af góðum hópi fyrirsæta. 

Og ef einhver kann ekki að lesa í myndmál 

og efast enn um að vatnið sé gert eftirsóknarvert 

með aðstoð hermi- og snertigaldurs 

þá stígur einn forsprakki fyrirtækisins 

fram undir blálokinn og segir 

eftirfarandi við áhorfandann: 

1 Frazer, James George, The Golden 

Bough: A Study in Magic and Religion, 

Oxford University Press, Oxford, 2009, 

bls. 26. 

2 James George Frazer, The Golden 

Bough, bls. 26. 

3 Tolkien, J. R. R., Hringadróttinssaga 

I: Förueyti Hringsins, Þorsteinn 

Thorarensen þýddi, Fjölva-Útgáfa, 


4 Tolkien, J. R. R., Hobbitinn, 

Þorsteinn Thorarensen þýddi, Fjölvi, 


5 Í þessu samhengi er auðvelt að 

tengja galdra við kenningar Karl Marx 

um blætisdýrkun, þá kenningu að við 

vörpum á hlutina þáttum sem búa ekki 

í hlutunum sjálfum, sjá m.a.: Karl Marx, 

„Blætiseðli vörunnar og leyndardómur 

þess“, í Úrvalsrit II, Sigfús Daðason 

þýddi, bls. 210–223, Reykjavík: 

Heimskringla, 1968. 

6 „Gyllenhaal í jakka frá 66 gráðum 

norður“, dv.is, www.dv.is/folk/2008/6/3/ 

gyllenhaal-i-jakka-fra-66-gradumnordur/, 

birt 3. júní 2008, sótt 14. 

október 2014. 

7 „Paris Hilton drakk íslenskt vatn 

í grjótinu“, mbl.is, 10.01.2008, sótt 

7. október 2014, www.mbl.is/folk/ 

frettir/2008/01/10/paris_hilton_drakk_ 

islenskt_vatn_i_grjotinu/ 

8 Icelandic Glacial, sótt á Youtube. 

com, 22. október 2007, sótt 8. 

októ ber 2014, www.youtube.com/ 

watch?v=Rjge_b1Gozc 

Snerti- og hermigaldrar í kynningarmyndbandi 

Icelandic Glacial. 

By the way, here are some interesting 

facts about Iceland. Out of the last 20 

Miss Worlds, Iceland has had three. 

Out of the 20 Strongest Man in the 

World, Iceland has had five. Icelanders 

allso have one of the highest lives 

expect ensies in the world, and it gots 

to be because of the water. 8 

Galdrar kunna kannski að þykja gamaldags 

og úreldir, en þeir er engu að síður stór 

hluti af hversdags menningu okkar daga. 

Í reynd eiga þeir mikinn þátt í að móta 

sjónarhorn okkar ekki aðeins á ævintýraheima 

bókmennta og kvikmynda heldur 

einnig á hversdagslega hluti allt í kringum 

okkur – og þá einnig á sjónarhorn okkar 

hvert á annað. 

Bryndís Björgvinsdóttir Nef er nef 

122

The Grimoires 

of Artist Bjarni 

H. Þórarinsson

Guðmundur Oddur Magnússon 

Grimoires began simply as quick-reference “grammar 

books” for sorcerers, magicians, and priests before 

evolving into comprehensive guides to magic, complete 

with spell-casting rituals, magical alphabets, 

and in structions to create amulets and talismans. 

With the advent of the printing press, some grimoires 

were mass produced, but many of the abbreviations 

were mis inter preted and magical words misspelled, 

rendering them ineffective. The most powerful 

grimoires remained not only secret but also heavily 

encoded, making them accessible only to the highest 

initiates of the magical traditions. 

Bjarni H. Þórarinsson (b.1947) is an Icelandic artist 

who lives and works in downtown Reykjavík (2015). 

He was educated in the late seventies at The Icelandic 

College of Art & Craft in the spirit of Fluxus 

and Conceptual Arts. In 1988 his ways of thinking 

changed dramatically. He experi enced a vision. He 

went behind the mirror. From there he slowly and 

painstakingly started to develop his grimoires. He 

started with a DOT and LINE – pretty basic. Mynd 1 Note 

that his research into his own world happened after 

his visual experience, enlightenment. His vision did 

not appear be cause of research activity. That was 

also the case with Newton and Einstein. Ofcourse 

things happen while researching but rarely the most 

important things. 

Mynd 1 Thorarinsson’s grimoires. 

He starts with a dot and a line – pretty basic! 


The Grimoires of Artist Bjarni H. Þórarinsson 

124

From there Þórarinsson went on and gave the items in his 

grimoires original names. This became more or less fully 

formed in the early nineties. In june 1993 he exhibited his 

visio-logy, visio-art, visio-ism, visio philosophy, visio academy 

at Boekie Woekie Gallery then at Berenstraat 16 in 

Amsterdam. In small print-out art philosopher Gunnar 

J. Árnason wrote: Visio-art is what Bjarni H. Þórarins son 

calls his drawings, that should more appropriately be 

viewed as diagrams. The drawings are metaphysical in 

spirit and artistic in expression. 

Visio-ism, visio-logy, visio-manuscripts are terms Þórarins 

son uses as names for his new science. Typi cally for 

him, visio-plays on three different asso ciations, “Vision” 

in english and the Icelandic word “Vísi” for wisdom, and 

to point or give directions. 

Þórarinsson has used the Icelandic word “Benda” to 

express the basic insight behind his vision of the world. 

“Benda” might be translated as “pointer”, at least it 

captures the main drift of the fundamental principle that 

every existence in the universe depends on relations of 

one sort or another. The whole of Þórarinsson’s 

visiological output is an examination of and variation on 

this theme. The various aspects of all relations fall into 

five basic categories; material, essen tial, formal, process 

and modal relations. These re la tions may combine with 

each other in endless ways depending on the par ticu lars 

of each case. Thus this formula for the universe can be 

paraphrased; existence is a function of five relations of 

infinite variability. 

Þórarinsson’s metaphysi cal art affirms an age old philosophic 

conviction, not much in favor at the present within 

the academic com mun ity, that the structure of language is 

isomorphic or corresponding with the struc ture of real ity. 

His dia grams don’t tell us anything of any practical consequence, 

but they are meant to give us a sense of the totality 

and unity of exist ence. His “language-keys” are play 

on patterns and words, but to his mind they also give us 

a glimpse of the order of things. Each key consists of two 

to three letters usually placed in the centre of a circular 

rosette pattern. The pattern itself is like a bloss om where 

each petal is an Icelandic word (both real and imaginary) 

that contains the germinal string of letters. The result is a 

simple rhyme. The pattern of the rosette and the rhyme of 

words give us perceptual and semantic sense of the rhyme 

of exist ence. Which is just another expression of the 

interre latedness (binding) of all existentia. 

125 The Grimoires of Artist Bjarni H. Þórarinsson 

Guðmundur Oddur Magnússon

The Alphabet is placed here in the 

background. The rosettes don’t always 

have a background. 

All rosettes are based on key that 

consists of two to three letters ending 

a word. Each key is usually placed in the 

centre of a circular ro sette pattern but 

some times on the bottom base. This is 

in the centre and is the PP(I) key. 

Icelandic words that rhyme with 

ppi endings are on every petal with 

a number 

Skoppi 48 

Stoppi 49 

Toppi 50 

Uppi 41 

Ruppi 42 

etc. 

Here 50 word concepts all together 

most of them in use but some still 

unused. The number of the petals 

drawn are different in each rosette. 

That number decides how many petals 

are in each rosette. 

This rosette has five fold petals. There 

are at least 300 different rosettes done 

so far. 

In the base part the five basic cat egories 

of visio-logy numbered with the first 

numbers; 

material 4 

essential 1 

formal 3 

process 2 

and modal relations 5 

The five elements re pres ented as 

creatures at the bottom. The fifth 

element being the FORCE. 


The Grimoires of Artist Bjarni H. Þórarinsson 

126

All the original rosettes and the grimoires are 

done with hard pencil on A4 sheets. The first ones 

were though done with felt pen until the artist 

realized that the pig ment vanished. The visiorosettes 

started to appear winter 1990–91 and are 

still being done (2015). The first 23 years they were 

all drawn in coffe houses and bars in Reykjavik 

down town. First at BAR22 (has different name 

now) on the corner of Lauga vegur and Klapparstígur, 

Then at Kaffi List on Klapparstígur 26 (Hotel 

now), Then at Grand Rokk on Klapparstígur 30 

(that house later became CIRKUS. The house has 

been demolished now, The Grand Rokk Moved 

and Þórarinsson with it to Smiðju stígur but during 

the moving process some were done at Café Dillon 

on Lauga vegur (still exists) and then Næsti Bar 

on Ingólfsstræti. 

127 The Grimoires of Artist Bjarni H. Þórarinsson 


Efnisyfirlit 

Sjónræn upplifun landkönnuða 

og grafísk hönnun Bergs Sokkasonar 2 


Af kortum og Samúel Eggertssyni 6 


Utan kerfis: Landslag og fegurð 14 


Gott plan? 

Um forsendur borgarskipulags 22 


Modern Times: 

Úr verksmiðjunni á geðveikrahælið 28 


Maður, náttúra, rannsóknir & miðlun 32 


Staðganga 37 

Thomas Pausz 

Anthropocene og hönnun 44 


„Til að kerfi geti talist fullgert verður 

það að gera ráð fyrir hinu ófullgerða“ 51 


Ótroðnar slóðir í skapandi starfi 56 

Sam Rees 

Potum í það og sjáum hvað gerist 65 


Upplýsingahönnun 71 


Án kjarna: Um orð, myndir og tákn 75 


:) 80 


Flokkunarkerfi hins yfirnáttúrulega 85 


Thoth Tarot og kort lagning undir - 

meðvitundarinnar 91 


Póstfemínískt kerfi kven leikans 98 


Viska framtíðarinnar: 

Eftirlitskerfi samtímans 

og útsmoginn auglýsingabransi 106 


Habitus, auðmagn og brúðarkjólar 112 


Nef er nef en stundum typpi 117 


The Grimoires of 

Artist Bjarni H. Þórarinsson 123 


Mæna 2015 

Tímarit um grafíska hönnun 

á Íslandi 

6. árgangur 

www.mæna.is 

Ábyrgðaraðili og útgefandi 

Hönnunar- og arkitektúrdeild 

Listaháskóla Íslands 

Náms braut í grafískri hönnun 

Þverholt 11 

105 Reykjavík 

552 4000 

lhi@lhi.is 

www.lhi.is 

Þýðingar og þýðingarráðgjöf 

Embla Ýr Bárudóttur 

Helga Soffía Einarsdóttir 

Hönnunarstjórn 

Birna Geirfinnsdóttir 

Lóa Auðunsdóttir 

Ritstjórar 



Ritstjórn 



Dóra Ísleifsdóttir 

Lóa Auðunsdóttir 

Peter Jones 

Prentun 

Prentsmiðjan Oddi 

Pappír 

Gunnar Eggertsson hf. 

Amber Graphic, 120 gr 

Amber Graphic, 80 gr 

Chromolux galdra grár, 250 gr 

Upplag 

500 eintök 

Letur 

Univers 

Acta 

ISSN 1670 8512 

Nemendur 

Ástrós Linda Ásmundsdóttir 

Ástrós Traustadóttir 

Bjarki Geirdal Guðfinnsson 


Helgi Pétur Lárusson 

Hrefna Lind Einarsdóttir 

Kári Ólafsson 

Lára Kristjánsdóttir 

Margrét Helga Weisshappel 




Una Ösp Steingrímsdóttir 

Viktor Weisshappel 

Þórður Grímsson 

Þakkir 

Aldís Petra Sigurðardóttir 


Anna Dröfn Ágústsdóttir 



Bryndís Björvinsdóttir 

Díana Hrönn Sigurfinnsdóttir 


Erla Anna Ágústsdóttir 

Erwan Lhuissier 

Gabríel Benedikt Bachmann 

Gabríel Markan 


Grímur Kolbeinsson 



Hildigunnur Sverrisdóttir 

Hugo Timm 



Íslenska Óperan 


Julia studio 

Jón Ari Helgason 


Magnús Loftsson 

Michael Everson 

Ólöf Anna Jónsdótitr 


Sam Rees 

Sigrún Alba Sigurðardóttir 


SÍM 

Stefán Hrafn Hagalín 

Thomas Pausz 

Valerio Di Lucente 

Örn Bragason

Mæna 2015

Transform your PDFs into Flipbooks and boost your revenue!

Delete template?

Save as template ?