Mæna 2012

Mount 

Jóhann Geir Úlfarsson 

johanngeir.com 

Disorder type 

Siggeir Magnús Hafsteinsson 

sigvicious.com 

Halvorsen 

Bjarki Fannar Atlason 

bjarkifannar.com 

Shake 


johanngeir.com 

Pastura 

Sigurður A. Hólm 

be.net/Angantysson 

Brutus 

Ásgeir Vísir 

asgeirvisir.com 

Kharkov 

Geir Ólafsson 

geir.is 

Harmony 

Einar Guðmundsson 

iameinar.com 

Krossfari 

Egill Rúnar Viðarsson 

egillrunar.com 

Kharkov 


geir.is 

Primative love 

Heiðar Þór Jónsson 

heiddi.com 

Echo 

Veronika Gorbacova 

veronikagorbacova.com 

Stórhöfði 

Bergþóra Jónsdóttir 

bergthorajons.com 

Hvati 3 

Sighvatur Halldórsson 

(Hvati) 

L10 Bold 

Guðmundur Úlfarsson 

gudmundurulfarsson.com 

Live a lot 

Hlynur Ingólfsson 

hlynuringolfsson.com 

Gelato 


hlynuringolfsson.com 

Breiðaból 

Arnór Bogason 

arnor.is 

Rounded type 



RomCom 

Hrefna Sigurðardóttir 

be.net/hrefna 

Tigers Wood 

Bjarki Fannar Atlason 

bjarkifannar.com 

U-turn 



Micron type 

Siggeir Magnús Hafsteinsson 

sigvicious.com 

Don’t be square 


iameinar.com 

Desolation 

Jón Ingi Einarsson 

joningi.is 

Separat 

Guðmundur Úlfarsson 

og Mads Freund Brunse 

gudmundurulfarsson.com 

Ásmundur 

Þorleifur Gunnar Gíslason 

thorleifur.is 

Untitled 

Frosti Gnarr 

frostignarrstudio.com

Prófarkalestur 

Dóra Ísleifsdóttir 

Ólöf Gerður Sigfúsdóttir 

Þýðingar 


Sigrún Harðardóttir 

Prentun 

Oddi hf 

Upplag er 500 eintök 

Þakkir 

Ábyrgðaraðili og útgefandi 

© 2012 

Hönnunar- og arkitektúrdeild 

Listaháskóla Íslands 

Ritstjórn 


Útskriftarárgangur 2012 

Kennarar 

Hörður Lárusson 


Hönnunarstjórn 


Verkstjórn 


Sigríður Rún Kristinsdóttir 


Hönnun 

Ásgeir Vísir Jóhannsson 



Finnbogi Þór Erlendsson 


Halla S. Haugen 




Jón Einar Björnsson 

Jón Ingi Einarsson 

Magnús Orri Magnússon 

Sigríður Rún Kristinsdóttir 

Sigurbjörg Margrét Lárusdóttir 

Sigurður Angantýsson Hólm 

Smári Pálmarsson 

Snorri Eldjárn Snorrason 

Stella Björg Björgvinsdóttir 



armenotype.com 

ATypI 

Birna Geirfinnsdóttir 

Elísabet Arnardóttir 

Eric Richard Wolf 

evertype.com 

FÍT 

Frosti Gnarr Gunnarsson 

Fræðslumiðstöð atvinnulífsins 

Grímur Kolbeinsson 

Guðmundur B. Kristinsson 

Guðmunda Kristinsdóttir 

Guðvarður Már Gunnlaugsson 

Gunnar Eggertsson hf 

Gunnar Vilhjálmsson 

Halli Civelek 

Jóhann T. Sigurðsson 

Jóhannes Þórðarson 

Kristján E. Gunnarsson 

Magnús S. Magnússon 

Matej Hlavácek 

Mathew Staunton 

Námsmatsstofnun 

Oddi ehf 

Rúnar Höskuldsson 

Stofnun Árna Magnússonar 

Sunna Skúladóttir 

Tikk Takk hugbúnaður 

Þóra Ásgeirsdóttir 

Pappír 

Gunnar Eggertsson hf 

Munken Polar 150 g/m 2 í innsíður 

Arctic Volume 300 g/m 2 í kápu 

Letur 

Caecilia LT Std 

Hönnunar- og arkitektúrdeild 

Þverholti 11, 105 Reykjavík 

Sími: 552 4000 

lhi@lhi.is 

www.lhi.is 

issn 

1670-8512 

www.mæna.is 

Hægt er að nálgast hljóðútgáfu 

Mænu á slóðinni www.mæna.is/ 

hlusta/2012/

Umsókn um reisupassa fyrir þjóðrembu 


„Íslensk menning“ 

Þórhildur Laufey Sigurðardóttir 

Fuck you, track changes 

Viggó Örn Jónsson 

Undir oki séríslensku bókstafanna? 

Gylfi Ólafsson 

Sambærileg sérstaða 

Gauti Kristmannsson 

Hagsælda hrímhvíta móðir 

Íris Ellenberger 

Uppruni íslenskrar skriftar 

Sigríður Rún 

Logandi kyndill 


Rætur hins íslenska skjaldarmerkis 

Guðmundur Oddur Magnússon 

Þekkingarrými 

Sigrún Sigurðardóttir 

Eyjaklasi 

Hrant H. Papazian 

Sögukorn um Futura 

Jonatan Habib Engqvist 

Mikilvægi þess að tortíma (eigin) tungumáli 

Eiríkur Örn Norðdahl 

Letursmiðjur heimsins 

Samantekt Geir Ólafsson 

Íslenskasta tákn Íslands 


Læsi Íslendinga 

Samantekt Egill Rúnar Viðarsson, Halla S. Haugen og Stella B. Björgvinsdóttir 

Verkefni með sál 

Nadine Chahine 

Fordæmislausir möguleikar hönnunar 

Tómas Hendriksson Míló 

Mitt liv som þorn 

Michael Everson 

Um réttritun og framburð 


Ævintýri Áloþk í Geitlandi 

Byron W. Sewell 

Séríslenskir bókstafir 


Íslensk orðnotkun um leturfræði og leturbyggingu 

Samantekt Dóra Ísleifsdóttir, Magnús Elvar Jónsson og Jóhann Geir Úlfarsson 

Höfundalisti

Umsókn um 

reisupassa fyrir 

þjóðrembu 


ritstjóri

Letur 

Í haust varð ég þeirrar ánægju aðnjótandi að 

hitta hóp sem stendur vaktina við að halda 

samskiptaleiðum opnum á milli málsvæða 

og setja ritmál í búning á ATypI 1 ráðstefnu 

um leturfræði sem haldin var í Reykjavík 

haustið 2011. AtypI er félag málvísindamanna, 

leturfræðinga, sagnfræðinga, forritara og 

hönnuða sem vinna að því fólk geti notað letur, 

tölvutækni og staðla til að miðla upplýsingum 

þrátt fyrir ólík tungumál og ritmál. Sumir 

sérhæfa sig í að vernda sérkenni og koma 

í veg fyrir að þau verði menningarleg bráð 

stærri málsvæða og aðrir byggja brýr og 

skýra tengsl. Leturfræðin snýst þannig um 

menningarmiðlun og -pólitík auk notagildis: 

„ Húmanískar hefðir, um alla heimsbyggðina, 

byggja gjarnan á annarri hugmynd [en að 

steypa í eitt mót]: ekki að allir meðlimir í 

hópi skuli tala eða skrifa með sömu röddu, 

heldur að hver og einn einstaklingur í hópnum 

megi tala og skrifa með mörgum ólíkum 

röddum. Þá koma mismunandi aðferðir 

við að skrifa að haldi, sem táknmyndir ólíkra 

leiða til að tala, og mismunandi leiðir til að 

tala gera kleift að flokka, auka aðgengi að, 

og skipuleggja upplýsingar, ekki til að flokka 

þann sem talar eða draga í dilk.“ 2 

Þarna kemur fólk saman frá öllum 

heimshornum til að bera saman bókstafi 

sína, meðferð þeirra og tilgang. Tilgang 

ritmála, tungumála og formgerðarinnar: 

letursins og myndunar orðanna. Greinilegt 

var að viðfangsefnin eru keimlík víðast hvar. 

Hvernig er hægt að viðhalda menningarlegum 

einkennum en eiga jafnframt greið 

samskipti? Hvað þarf að gera til að ritmál 

og samskiptaaðferð gangi saman? Hvernig 

geta fleiri en eitt ritmál staðið saman? Eiga 

þau að gera það? Í ljós kom að leturfræðingar 

allsstaðar eru að velta vöngum yfir aðgengi 

og útilokun. Sem leiðir hugann óneitanlega 

að því að hér, eins og víða a.m.k. í Evrópu, 

er útlendingahræðslan vaxandi vandamál 

samfara versnandi efnahag og vandséð 

að saga álfunnar sé nægilega þekkt víti til 

varnaðar. Reyndar blasir þörfin fyrir aukinn 

skilning manna á milli við um allan heim. 

Yfirskrift ráðstefnunnar var eth eða ð og 

þar með var athyglinni beint að formrænum 

sérkennum ritmála. Thorn eða þ fékk svo 

að fljóta með. Forseti Íslands, Ólafur Ragnar 

Grímsson, setti ráðstefnuna og nýtti tækifærið 

til að ítreka enn á ný sérstöðu lands og þjóðar: 

Fyrir nútímasamfélag verður að viðurkenna 

að það að hafa yfir að ráða svo sérstökum 

og fögrum bókstafatáknum sem ð og þ er 

blendin gæfa og e.t.v. á vissan hátt eins og 

að eiga aðgreinandi tungumál sem mjög 

fáir tala. Við getum borið ð-in okkar og þ-in 

af stolti sem táknmyndir fyrir sjálfstæði 

og mismun. En við lendum sannarlega 

í þeim aðstæðum að lyklaborð skilji þau 

ekki þar sem enginn talar okkar tungumál 

og stýrikerfi jafnvel stöðvast vegna þessarar 

óvenjulegu staðgreiningar. 3 

Þó erfitt sé annað en að láta sér þykja vænt 

um ð, er það vandræðabókstafur a.m.k. frá 

leturfræðilegum sjónarhóli vegna þess að 

bókstafurinn er dreginn af handskrifuðu 

bókstafatákni og hefur ekki þróast með vél væðingunni 

á sama hátt og önnur bókstafatákn. 4 

Hann vill verða of áberandi í texta, trufla lestur 

og minnka skilning. Að hluta til vegna þess 

að bókstafurinn ð tekur form sitt af hreyfingu 

handar sem heldur á penna. Þessir formrænu 

þættir eru samt aukaatriði. Stóra spurningin er, 

eins og fram kemur hjá Sigrúnu Sigurðardóttir, 

í hversu stóru þekkingarrými við kjósum að búa. 

Þjóðerni 

Við námsbraut í grafískri hönnun hefur 

undanfarinn áratug verið unnið í að rekja slóð 

„íslensks“ myndmáls. Úr þeirri vinnu spretta 

rannsóknarverkefni um sjónararfinn; ættir 

séríslenskra bókstafa eru raktar og 

1 

Association Typographique 

Internationale. 

2 

Robert Bringhurst, The Solid 

Form of Language, An Essay 

on Writing and Meaning, 

Kentville, Gaspereau Press, 

2004. Bls. 44. H.G.Í. þýddi 

af ensku. 

3 

Forseti Íslands Ólafur 

Ragnar Grímsson, „Opening 

statement“, ATypI Reykjavík, 

16. september, 2011. Sótt 

af vef 12. febrúar, 2012: 

www.forseti.is/media/ 

PDF/2011_09_15_Atypi.pdf 

H.G.Í. þýddi af ensku. 

4 

Erindi Gunnlaugs Briem 

annars vegar og hins vegar 

Antons Kaldal, Steinars 

Inga Farestveit og Gunnars 

Þórs Vilhjálmssonar á ATypI 

Reykjavík, 2011. Vísun 

eftir minni. 

7

5 

Alþingi, Lagasafn. Íslensk lög 

1. janúar 2012. Útgáfa 140a. 

Sótt af vef 27. febrúar 2012: 

http://www.althingi.is/lagas/ 

nuna/2011061.html 

En það fara ekki allir sömu 

leið: Atatürk ákvað með 

pennastriki árið 1928 að 

Tyrkir skyldu skrifa með 

latneskum bókstöfum 

og færði þjóð sína um 

hugmyndafræðilegt set 

þar með. Þjóðverjar felldu 

„bolluess“ úr sínu stafrófi 

2011, kínversku vilja menn 

nú geta skrifað með pin-yin 

og starfshópur danska 

menntamálaráðuneytisins 

lagði fram tillögu seint á 

árinu 2011 um að enska 

verði önnur þjóðtunga Dana 

og að allri læri a.m.k. tvö 

tungumál auk dönsku (sjá: 

Working group for foreign 

languages, Sprog er nøglen til 

verden, Ministry of Science, 

Innovation and Higher 

Education, 2011. Sótt af vef 

19. febrúar 2012: http:// 

fivu.dk/publikationer/2011/ 

sprog-er-noeglen-til-verden). 

menningarsögulega slóð þeirra táknmynda 

sem Ísland og Íslendingar nota til að halda 

fram þjóðareinkennum og sjálfstæði. 

Guðmundur Oddur Magnússon segir frá þessu 

í sinni grein. Rannsóknunum verður haldið 

áfram með meistaranámi í hönnun enda má 

færa einhver rök fyrir að staðbundið myndmál 

sé mótvægi við innleiðingu einsleitni og 

einföldunar myndmálsins í boði stórfyrirtækja 

og skemmtanaiðnaðar. 

Erkitýpur, goðsögur og tákn ferðast um 

heiminn og mannkynið býr þannig allt 

í sama myndmálsheimi en skapar stað- og 

tímabundnar útgáfur. Skilningsleysið, sem 

verður við að tapa þeirri þekkingu sem er 

falin í myndmálinu og goðsögunum í staðbundnum 

myndum, er slæmt og rýfur tengslin 

við umheiminn; afneitar því sameiginlega og 

samhuga. Sannarlega er ekki til neins ef allt 

verður eins, en ef miðlun er markmiðið getur 

það þýtt að velja þurfi að leiðir sem greiða fyrir 

sameiginlegum skilningi á kostnað sérkenna. 

Megnið af okkar myndmálsarfi má rekja til 

Grikklands hins forna. Grikkir sóttu það lengra 

suður. Táknin og myndlíkingarnar ferðuðust frá 

Evrópu og seinna Bandaríkjunum – en komu 

þó stundum í bjagaðri hugmynd. Þar sem við 

höfum ekki lagt rækt við að skilja myndmálið 

og sögu þess ruglumst við eða eins og Þórhildur 

Laufey Sigurðardóttir vekur athygli á segja 

menn „veljum íslenskt“ án þess að hafa 

hugmynd um hvaðan það kemur. 

Í kreppu og upplausn virðist náttúrulegt 

viðbragð manna vera flótti og þrá eftir 

einföldunum til að sleppa við meiri átök. 

Og svo virðist sem eina fólkið í heiminum sem 

raunverulega reyndi að skilja hvað gerðist í 

heimsstyrjöldinni síðari og setja leikreglur til 

framtíðar – líka varðandi notkun myndmáls 

og sjónararfs – séu landflótta Þjóðverjar. 

Myndmálið var tekið til skoðunar; brotaletur 

var svo gott sem bannað vegna þeirrar 

hugmyndafræði sem það miðlar, litir og hin og 

þessi orð urðu varasöm. Viðbrögð annarra þjóða 

voru aftur á móti að taka upp ósiði Göbbels 

og árétta þjóðlegar ímyndir með rómantík 

og upphafningu að leiðarljósi. Nýafstaðið 

efnahagshrun og yfirstandandi krísa ættu að leiða 

til álíka endurskoðunar á orðum og verkum hér og 

átti sér stað í Þýskalandi þá – en það gerist hægt. 

Nú kreppir enn að og teikn eru á lofti um að 

fólk finni hjá sér þörf til að staðfesta hjarðeðli 

sitt með táknmyndum sem það skilur ekki 

eða mistúlkar. Það sama á við um afturhvarf 

til fortíðar með öfgafullri málvernd bæði hvað 

varðar tungumál og ritmál. Aðgreining frá 

hinum, firring og afmennskun þeirra sem ekki 

tilheyra hópnum er afleiðing óöryggis og óreiðu. 

Hrætt fólk notar tákn og frasa til að réttlæta 

veruleikaflótta og þrá eftir öryggi og afþreyingu 

í þægilegum félagsskap – og til að útiloka hina. 

Þetta gæti verið gert í hugsunarleysi en skapast 

einnig af því að ekki hefur verið lögð nægileg 

vinna í að útskýra og miðla merkingu og 

ferðasögum myndmálsins. 

Það vekur athygli mína að þegar fjallað er 

um letur veitist erfitt að aðgreina form – ritmál 

og birtingamyndir þeirra – frá tungunni. 

Myndhverfingar í orðum, frásagnarstíll og 

tungutak verður óaðskiljanlegur hluti af forminu. 

Letur er valið eða hannað til að miðla inntaki og 

merkingu orða. Það tekur á sig blæbrigði þess sem 

sagt er, alveg á sama hátt og það lyklar inn vísanir 

og tilfinningu með formgerð sinni. Formgerð 

íslensks ritmáls er sérstök og hefur kosti og galla 

sem vert er að skoða nánar. 

Tungumál 

Stafróf er skipulagstæki, þ.e. við röðum gjarnan 

í stafrófsröð. Bókstafatáknin standa fyrir hljóð 

eða hljóðasambönd. Okkar stafrófsröð er grískog 

rómverskættuð en einhverjir bókstafir komu 

úr rúnaletri, t.d. þ sem við erum svo til ein um 

að nota. Stafróf getur verið einkennandi fyrir 

tungu- og ritmál. Það er eitt þeirra táknmynda – 

kannski mætti segja helgimynda – sem gripið 

er til þegar sýna skal fram á sérkenni þjóða. 

Bókstafatákn og stafróf eru notuð til aðgreiningar 

í pólitískum tilgangi eins og gagnrýnt 

er í fleiri en einni grein í þessu riti, t.d. af Hrant

Papazian og Mathew D. Staunton. Spyrja 

má hvers vegna lögbundin þjóðtunga er 

nauðsynleg í samtímanum en Alþingi lögbatt 

íslenskuna í fyrra. 5 

Íslenska stafrófið var 36 bókstafatákn til ársins 

2006, í hefðbundinni stafrófsröð latneskra 

stafrófskerfa og inniber nokkur „séríslensk“ 

bókstafatákn. Nú er það 32 bókstafatákn og 

tvö þeirra, ð og þ, hafa átt undan höggi að 

sækja í stafrænu umhverfi nútíma samskipta. 

Gylfi Ólafsson sýnir að séríslenskir stafir 

verða síður fyrir valinu þegar gefa skal 

nafn og að ástæðan gæti verði löngun til að 

útiloka ekki. Þannig er það ekki yfirgangur 

alþjóðasamfélagsins sem veldur fækkun 

bókstafa í íslensku heldur verður að leiða 

líkum að því að einangrunarstefna og (of-) 

verndun íslenskrar tungu eigi sökina. Hvaða 

bókstafir voru nú felldir úr stafrófinu? Jú, það 

voru c, q, z, og w. Röksemdirnar fyrir þessari 

breytingu á stafrófinu eru ekki auðfundnar, en 

athygli vekur að árið 2005 voru 10.636 erlendir 

ríkisborgarar búsettir hér á landi. Pólverjar voru 

þá hlutfallslega flestir þeirra eða 2.167 og voru 

um 12.000 árið 2009. Kowalczyk og Jachowicz 

eru dæmi um pólsk eftirnöfn. Á þessum árum 

fóru íslensk fyrirtæki að bjóða þjónustu sína 

á pólsku, t.d. bankarnir. Það er undarlegt að 

markaðurinn sjái virði í aðfluttu fólki en fyrir 

hönd þjóðarinnar sé ákveðið að staðfesta 

„mismuninn“ sem forsetinn talaði um á ATypI 

og fækka bókstöfunum. Þetta er mér hjartans 

mál því ég eignaðist dóttur af kínverskum 

uppruna árið 2005. Henni höfðu verið gefin 

nöfn þar í landi og hélt einu, Chan, þegar hún 

varð íslensk. Óformleg könnun mín sýnir að 

hún er ekki eina barnið á Íslandi sem er minnt 

á framandleika sinn í skólastofunni vegna 

undarlega tímasettrar breytingar á stafrófinu. 

Hún verður heldur ekki eina íslenska barnið 

sem gengur illa að skilja afhverju stafurinn 

„hennar“ er ekki viðurkenndur þó að hún sjái 

hann auðvitað víða. 

Hvað sem Z, W, Q eða C líður er ljóst að 

hér er ákveðin afneitun um raunstöðu 

tungumálanotkunar, fjölda tungumála og 

þar með ritmála. Einhver sagði mér að hér 

á Íslandi séu töluð u.þ.b. 140 tungumál. Um 

það sjást lítil merki í umhverfinu. Merkingar 

og upplýsingar eru fyrir innvígða og samtalið 

allt lókal. Rannsóknarskýrsla Alþingis er enn 

aðeins til á íslensku fyrir utan útdrátt á ensku. 

Við virðumst vilja vita sem minnst og að sem 

minnst sé vitað um okkur. Þannig má viðhalda 

hugmyndinni um íslenska víkinginn sem er 

eins og krúttlegur álfur út úr hól. 

Taugaboð um mænu 

Við – mannkynið allt – höfum enga þörf 

fyrir þjóðartákn og einangrandi myndmál 

nítjándualdarrómantíkur lengur. Öldin er önnur 

og tilraunir til að binda tunguna, bókstafinn 

og myndmálið við stað eða lokaðan hóp 

manna eins og (litla) þjóð frekar en nota það 

til sköpunar, miðlunar og þekkingarleitar er 

afturhald. Íris Ellenberger og Eiríkur Norðdahl 

eru gagnrýnin hvað þetta varðar. Noam 

Chomsky orðar þetta líka fallega: 

„ Tungumálið er í eðli sínu og virkni mælikvarði 

til að komast að því að önnur lifandi 

vera sé hugsandi manneskja, fær um að 

tjá sig og búi yfir eðlislægri þörf manna 

til frelsis frá utanaðkomandi og þrúgandi 

höftum af hálfu valdhafa. Ennfremur gætum 

við reynt að öðlast dýpri og nákvæmari 

skilning á mannshuganum með því 

að rannsaka tungumálið ítarlega.“ 12 

Ritmál og letur eru tæki sem ætti að nota til 

að opna dyr, brjóta niður veggi og auka skilning. 

Heimurinn er í hugmyndafári og deiglu. Hluti 

af umbyltingunni er að þræðir samræðu 

liggja þvers og kruss á landamæri, málsvæði 

og girðingar sem reistar hafa verið í nafni 

menningarlegrar sérstöðu, þ.m.t. ritmál og 

tungumál. Í slíku róti má spyrja hvort bókstafir 

skuli standa. Sömu spurningar má spyrja um 

orð, orðfæri og jafnvel tungumál. Myndmálið 

„okkar“ er heldur ekki undanskilið þessari 

spurningu. Við þurfum að kunna betri skil á því. 

6 Forseti Íslands Ólafur 

Ragnar Grímsson, „Opening 

statement“, ATypI Reykjavík, 

16. september, 2011. Sótt 

af vef 12. febrúar, 2012: 

www.forseti.is/media/ 

PDF/2011_09_15_Atypi.pdf 

7 Sér-íslenskir bókstafir eru 

í Unicode staðlinum sem 

notaður er til að samhæfa 

kóða fyrir allar glýfur í 

ritmálum. Sótt af vef 

11. febrúar 2012: http:// 

unicode.org/charts/PDF/ 

U0080.pdf 

8 Hagstofa Íslands, www. 

hagstofa.is, talnaefni: 

Mannfjöldi. Sótt af vef 11. 

febrúar 2012. 

9 Hagstofa Íslands, www. 

hagstofa.is, talnaefni: 

Mannfjöldi. Sótt af vef 11. 

febrúar 2012. 

10 Hallfríður Þórarinsdóttir, 

„Það eru þessi Pólverjar“, 

www.mirra.is/Grein2011 

Polverjar.pdf. Sótt af vef 

11. febrúar 2012. 

11 Alþingi, Report of the Special 

Investigation Commission (SIC). 

Sótt af vef 17. febrúar 2012: 

http://sic.althingi.is/ 

12 Noam Chomsky, „Language 

and freedom“, The Essential 

Chomsky, ritstj. Anthony 

Arnove, New York, The New 

Press, 2008. Bls. 81. H.G.Í. 

þýddi af ensku.

Þórhildur Laufey 

Sigurðardóttir

Ímynd þjóðar og þjóðernishyggja 

Líkt og í flestum vestrænum samfélögum 

einkennist sjónrænt umhverfi í íslenskum 

hversdegi af neysluhyggju og afþreyingarmenningu. 

Það er því erfitt að ímynda sér, í ljósi 

þessa, að t.d. nokkur fjölmiðill eða fyrirtæki geti 

„lifað af“ án þess að styðjast við myndnotkun 

eða myndlýsingar – og allt virðist mega setja 

fram í nafni markaðarins. Ofgnótt ímyndanna, 

hlaðnar táknum og vísunum, umvefur okkur 

og í hinu stafræna umhverfi verða mörk og 

landamæri óljós þar sem upplýsingar í formi 

mynda ferðast um á ljóshraða og þétta um leið 

vef ímynda og tákna. Það gefur því auga leið 

að íslenskt hversdagslíf er samansett úr 

mörgum ólíkum sjónrænum þáttum úr 

ýmsum áttum, sem fæsta er hægt að skilgreina 

sem séríslenska. 1 Hér velti ég fyrir mér 

menningar hugtakinu og hvernig ímyndinni af 

„hinni íslensku bókmenntaþjóð“ er viðhaldið 

ásamt hugmyndinni um menningararfinn 

– en þær hugmyndir eru yfirleitt bundnar hinu 

ritaða máli bókmenntanna. 2 Það er athyglisvert 

að skoða hvernig þessar hugmyndir stangast 

á við hina hversdagslegustu þætti menningar. 

Hvernig birtist hin samfélagslega sátt um 

menningararfinn og ímynd þjóðar t.d. í auglýsingum, 

fjölmiðlum og öðrum afurðum 

afþreyingarmenningar? Myndast þá e.t.v. glufur 

í yfirborðinu sem hægt er að rýna í og afhjúpa 

tálsýnina um hið heilsteypta samfélag? 

Sjálfsmynd þjóðar er margbrotin og samanstendur 

af mörgum fjölbreytilegum eiginleikum 

þeirra einstaklinga sem hana mynda. Kyn, kynþáttur, 

aldur, stétt og búseta eru á meðal þeirra 

einkenna sem þjóðfélags þegnarnir nota til að 

skilgreina sig út frá öðrum þjóðum, en einnig 

geta þessir eiginleikar verið margbreytilegir 

og misjafnt er hvenær eða hvort þeir eru 

dregnir upp. Þannig getur þótt óþarft að útskýra 

og skilgreina þjóðerni innan um hóp 

samlanda sinna á meðan það gæti þótt 

mikilvægt á öðrum stundum – til dæmis á 

alþjóðlegum vettvangi. Netið og aðrir upplýsinga 

miðlar geta þannig veitt litlu samfélagi 

inngöngu á markaðstorg alþjóðasamfélagsins 

en um leið verður krafan um sérstöðu þjóðar 

– eða ímynd hennar – sterkari. Eftir því sem 

skilin á milli „okkar“ og „þeirra“ verða óljósari 

virðist þörfin fyrir að skerpa á ímyndinni um 

hina íslensku þjóð fara vaxandi. 3 Þannig þykja 

skoðanir annarra þjóða á litla eyríkinu í norðri 

oft mikilvægar fyrir sjálfsmynd hinnar 

íslensku þjóðar og má segja að birtingarmynd 

þess felist í klisjukenndri spurningunni 

„How do you like Iceland?“ sem nær flestir 

útlendingar sem koma til landsins, frægir sem 

minna frægir, neyðast til að svara. Þannig 

speglast, mótast og styrkist ímynd Íslands 

af viðbrögðum og samþykki „hinna“: 

1 

Sumir myndu e.t.v. ganga 

svo langt að telja íslenska 

sjónmenningu „ameríkaniðseraða“, 

en það tel ég 

nokkuð einfaldaða sýn. 

2 

Sjá t.d. inngang að: 

Reykjavík. Bókmenntaborg 

UNESCO, Reykjavík: 

Reykjavíkurborg í samstarfi 

við Félag íslenskra bókaútgefenda, 

2011, bls. 8–10. 

Undirtónn ritsins hamrar 

á þeim „náttúruleika“ 

Íslendinga að þeir eigi 

auðvelt með skáldskap 

og lestur bókmennta. 

3 

Sjá t.d. í þessu samhengi 

útskýringar Bjarka 

Valtýssonar á hugtökunum 

glóbal og lókal („glókal“), 

í ritinu: Íslensk menningarpólitík, 

Reykjavík: Nýhil, 

2011, bls. 29. 

11

Mæna Grafísk Hönnun Á Íslandi 2012 

Letur, Þjóðerni og Tungumál 


Þórhildur Laufey Sigurðardóttir [is/IS] 

„[M]args konar hugmyndir hafa 

verið á kreiki um okkur Íslendinga 

erlendis og eru vafalaust enn. 

Það er því enginn vafi á að 

verkefnið er ærið framundan, 

bæði að „leiðrétta“ þá ímynd sem 

land og þjóð hefur erlendis og að 

móta þá mynd sem við viljum 

sýna af okkur.“ 4 

Hugtakið þjóðernisvitund er bæði huglægt og 

margþætt og í raun er erfitt að henda reiður 

á þeim birtingarmyndum sem hugtakið tekur 

á sig innan hverrar þjóðar og hvernig þessar 

myndir eru túlkaðar af öðrum þjóðum eða 

ólíkum hópum einstaklinga. Þjóðernisvitund 

getur þannig verið misáberandi milli þjóða og 

ólíkra menningarheima og þær staðalmyndir 

sem hið ímyndaða samfélag þjóðarinnar 

byggir á til að styrkja þjóðernisvitundina geta 

orðið heldur hjákátlegar ef þær eru afhjúpaðar 

t.d. með því að stilla þeim upp við hlið hversdagslegra 

þátta úr íslenskri sjónmenningu. 

Ef litið er á þjóðernisvitund sem huglægt afl 

er setur ákveðinn samnefnara milli ólíkra 

einstaklinga þjóðfélagsins hlýtur að vakna 

sú spurning hverjar birtingarmyndir þjóðernis 

eru og hvernig þessum staðalmyndum 

þjóðernis er viðhaldið innan samfélagsins 

í táknum og ímyndum. 

Í verki sínu, The Invention of Tradition, sem er 

safn ritgerða og greina er fjalla um „uppfundnar“ 

hefðir þjóða, draga Eric Hobsbawm 

og Terence Ranger hefðir og venjur þjóða í efa 

og setja spurningarmerki við þær goðsagnir 

sem umlykja ímyndir þjóða. 5 Ritstjórar 

verksins vilja þannig benda á að í mörgum 

tilvikum eru ímyndir þjóða mótaðar af ríkjandi 

hugmynda fræði og settar fram, dulbúnar, sem 

gömul gildi – oftast í pólitískum tilgangi. Með 

því að endurskoða hefðir, venjur og siði ólíkra 

þjóðfélagshópa og setja spurningarmerki 

við sannleiksgildi þeirra ímynda sem er 

miðlað, opnast möguleiki á að skoða frá öðru 

sjónarhorni. Þannig telja Hobsbawm og Ranger 

að hugtakið „þjóð“ (e. nation) í vestrænum 

skilningi orðsins, hafi í megindráttum mótast 

á 19. öldinni. Markmið ríkjandi hugmyndafræði 

vestrænna ríkja hafi verið að efla þjóðernisvitund 

og skapa félagslega samkennd: þjóðir 

voru búnar til. 6 Ímyndum er þannig miðlað í því 

skyni að styðja sköpun og mótun þjóðar þannig 

4 

Svavar Sigmundsson, 

„Formáli“, Ímynd Íslands. 

Ráðstefna um miðlun íslenskrar 

sögu og menningar erlendis 

30. október 1993, ritstj. Elín 

Bára Magnúsdóttir og Úlfar 

Bragason, Reykjavík: Stofnun 

Sigurðar Nordals, 1994, 

bls. 7–9. Hér bls. 9. 

5 

Eric Hobsbawm og Terence 

Ranger, The Invention of 

Tradition, Cambridge: 

Cambridge University Press, 

1983. Eitt af þekktustu 

dæmunum úr riti Hobsbawn 

og Ranger er „uppfinning“ 

skotapilsins hjá hinni 

skosku þjóð. Þessi hefð 

spratt í raun upp á seinni 

hluta 19. aldar en hefur 

alltaf verið sett fram sem ein 

elsta hefð þessarar þjóðar. 

Í umfjöllun sinni um ritið 

bendir sagnfræðingurinn 

Peter Burke þó á hvernig 

skilaboð ritsins hafa verið 

oftúlkuð á seinni árum. Þrátt 

fyrir að höfundarnir hafi 

viljað taka saman gagnrýni 

á tilbúnar (e. invented) 

hefðir og venjur þá var ekki 

þar með sagt að allar venjur 

og siðir væri tilbúningur 

eða settar fram til að styrkja 

ímyndina um hina heilsteyptu 

þjóð. Sjá Burke, 

What is Cultural History?, 

bls. 86. 

6 

Hobsbawm og Ranger vekja 

athygli á því hversu áberandi 

tilbúningur hefða og gilda 

sé hjá „nýjum“ þjóðum, þ.e. 

þjóðum sem hafa nýverið 

öðlast sjálfstæði og losað 

sig undan kúgun yfirvalda. 

Þessar nýju þjóðir virðast 

finna þörf til að „sanna“ 

sig á ímyndatorgi þjóðanna 

með því að skapa hefðir 

og gildi eftir ímyndum 

sem eru sóttar til fornaldar 

(t.d. víkingar?) og búa til 

hefðir og venjur út frá 

þeim ímyndum. Tilbúnar 

goðsagnir (e. invented 

myths) verða ríkjandi í 

myndun þessara þjóða. 

Sjá nánar umfjöllun Burke: 

bls. 87–88. 

12

að tilbúin samkennd myndist í annars 

sundruðu samfélagi og tilbúnar ímyndir eru 

settar fram sem goðsagnir og túlkaðar sem 

slíkar. Rit Benedicts Anderson, Imagined 

Communities, kallast á við hugmyndir 

Hobsbawms og Rangers um hið ímyndaða 

samfélag manna. 7 Hugtak Andersons um hin 

„ímynduðu samfélög“ sýnir fram á hvernig 

hugmyndin um hið heilsteypta samfélag er 

í raun tálsýn. Þjóðarhugtakið er þannig enn 

ein tilbúin ímyndin sköpuð af mönnum og 

langt frá að vera heilagur (óbreytanlegur) 

sannleikur. 8 Ímyndir eru þannig settar fram á 

ákveðinn hátt og við ítrekaðar myndbirtingar 

af t.d. þjóð, menningu og samfélagi verða til 

goðsagnir um ólíkar þjóðir heims. 9 

Í ritinu Mythologies fjallar Roland Barthes um 

hefð framsetningarinnar þar sem goðsagnir 

eru eitt af ráðandi öflum í okkar sjónmiðaða 

samfélagi. 10 Hann telur að erfitt sé að streitast 

á móti þeim táknum sem eru þegar orðin 

merkingarþrungin fyrir áhorfandann og eiga 

þannig stóran þátt í hugmyndum okkar um þá 

merkingu sem við leggjum í sjónmenninguna. 

Goðsagnirnar eru einn megindrifkrafturinn í 

skilningi okkar á því sem við „sjáum.“ Í gegnum 

söguna komumst við að því hvernig allar 

menningarafurðir eru hlaðnar merkingu og 

táknum – táknum sem ekki er einvörðungu 

að finna í inntaki hins ritaða máls. Þannig er 

t.d. algengt að heyra Íslendinga róma sérstöðu 

Íslands hvað varðar óspillta náttúrufegurð, 

hinn forna bókmenntaarf eða þjóðsagnaminni 

um álfa og huldufólk. Hinir „séríslensku“ 

þættir eru dregnir upp og þeim haldið á 

lofti þar til að úr verður goðsögn þjóðar, 

burtséð frá því hversu sannir (eða nálægt 

hversdagsleikanum) þeir eru. 11 

7 

Benedict Anderson, Imagined 

Communities: Reflections on 

the Origin and Spread of 

Nationalism, Verso, London, 

1983. Kenningar Andersons 

hafa reynst mikilvægar við 

menningarsöguskoðun á 

þjóðernishyggju og ýktum 

birtingarmyndum hennar 

s.s. þróun nasisma í seinni 

heimstyrjöldinni. 

8 

Sjá t.d. Benedict Anderson, 

sama rit. Þar bendir 

Anderson á að þjóðfélagið 

er aðeins til sem ímyndað 

samfélag manna þar sem 

það er óhugsandi að allir 

þeir einstaklingar sem 

mynda þjóð (allt niður í 

smæstu þjóðir) deili sömu 

skoðunum, geti þekkst eða 

haft samskipti við hvern 

annan. Hin heilsteypta þjóð 

er þannig útópísk sýn 

á lýðræðið. 

9 

Guðmundur Oddur, 

prófessor í grafískri hönnun 

við LHÍ, hefur skýrt frá því 

hvernig öll þau tákn sem 

nútíma Íslendingurinn telur 

náttúruleg, upprunaleg og 

séríslensk fyrirbæri í 

íslenskri menningu, hafi 

í raun verið ímyndasmíð 

tiltölulega fámenns hóps 

úr íslenskri yfirstétt á 19. öld. 

Minni víkinga, fornra hetjusagna 

og náttúrafla eru 

dæmi um þær ímyndir sem 

Fjölnismenn gripu til við 

ímyndasköpun þjóðarinnar 

og myndskreyttu með 

vættum úr þjóðsögum og 

ævintýrum og rómantískum 

landslagsmyndum. Sjá t.d. 

pistla og hugleiðingar 

Guðmundar Odds (Godds) á 

heimasíðu hans goddur.com. 

10 

Roland Barthes. Mythologies, 

þýð. Annette Lavers, London: 

Vintage, 1993. 

11 

Það væri athyglisvert 

að kanna hversu margir 

Íslendingar njóta í raun 

hinnar margrómuðu 

náttúrufegurðar, trúa á álfa 

og huldufólk eða hafa lesið 

Íslendingasögurnar. 

13




Þórhildur Laufey Sigurðardóttir [is/IS] 

Sagnfræðingurinn Sigríður Matthíasdóttir 

fjallar um hina íslensku þjóðernishyggju 

í grein sinni „Þjóðerni og karlmennska á 

Íslandi við upphaf 20. aldarinnar“ 12 og vekur 

athygli á því hvernig ímynd hinnar íslensku 

þjóðar hafi verið skilgreind af, og út frá, 

fámennum hópi karlmanna úr efri stigum 

þjóðfélagsins á tímum sjálfstæðisbaráttu 

landsins. Hugmyndir sem efla áttu þjóðerniskennd 

landans voru sóttar til hins svokallaða 

gullaldarskeiðs Íslands. Hér var byggt á þeirri 

hugsjón að landið gæti orðið frjálst á ný og að 

við endurreisn sjálfstæðisins gæti þjóðin 

loksins orðið aftur „hún sjálf“. 13 Meginþorri 

þjóðarinnar átti þó lítið skylt með þeirri ímynd 

sem varð grunnurinn að þeim þjóðernishugmyndum 

sem Íslendingar byggja á enn 

þann dag í dag. Þetta eru sömu þjóðernishugmyndir 

og sjá til þess að styrkja þá goðsögn 

að þjóðin sé órofa heild. Þannig bendir Sigríður 

á hvernig hin íslenska sjálfsmynd hafi verið 

skilgreind sem andstæða hinnar kvenlegu 

sjálfsmyndar á 20. öldinni. Hvar er þetta forna 

Ísland sem sífellt er verið að vísa til? Hefur það 

í raun einhvern tíma verið til? Í raun felst 

þetta afturhvarf til fortíðar í blekkingu um 

að hægt sé að nálgast hina (náttúrulegu) heilsteyptu 

sjálfsmynd þjóðarinnar. 

Menningararfurinn 

„Sé nú hugsað um skerf Íslendinga 

til heimsmenningarinnar, er aðrar 

þjóðir eigi að virða, verður einsætt, 

hvað sitja skuli í fyrirrúmi. 

Í efnislegri og verklegri menningu, 

tækni og iðnum, jafnvel í öllum 

sjónlistum, hefur þeim lengst af 

verið ábóta vant. Hins vegar hafa 

þeir í bók-menntum og orðsins 

listum varðveitt og skapað 

varanleg verðmæti.“ 14 

Eins og áður hefur komið fram þá byggja 

þjóðernishugmyndir á þeirri ímyndun að þjóðin 

eigi sameiginlegan menningararf sem hægt er 

að byggja á. Hin nostalgíska þrá sem birtist 

okkur í íslenskri sjónmenningu er skýrt dæmi 

um þá viðleitni þjóðfélagsþegnanna að skilgreina 

sjálfsmynd sína út frá viðurkenndum 

hefðum samfélagsins sem þjóðin sem heild 

hefur komist að samkomulagi um að megi 

halda á lofti. Íslensk menningarsaga einkennist 

af áherslum á bókmenntir og ritmál – 

menningin er bókmenning. Tilvitnunin hér 

að framan er fengin úr riti Sigurðar Nordal um 

íslenska menningu frá 1942. Það er greinilegt 

að Sigurður telur bókmenninguna vera sérstöðu 

Íslendinga og þá „útflutningsvöru“ sem 

þjóðin eigi að einbeita sér að. Þessi hugmyndafræði, 

sem rekja má allt aftur til 19. aldarinnar, 

hefur ákvarðað, styrkt og skapað þá ímynd 

Íslands sem við þekkjum enn í dag. Í hugum 

Íslendinga markast menningin af bókmenntum 

og hinu ritaða máli tog ætla má að ritlistin sé 

þjóðinni í blóð borin. 15 Eftirfarandi tilvitnun er 

fengin úr riti sem gefið var út 2011 í tengslum 

við umsókn Reykjavíkurborgar að titlinum 

Bókmenntaborg UNESCO. 16 Ritið sem er veglegt og 

hlaðið ljósmyndum úr borgarlandslaginu hefst 

á eftirfarandi orðum ritstjórans: 

12 

Sigríður Matthíasdóttir, 

„Þjóðerni og karlmennska 

á Íslandi við upphaf 20. 

aldarinnar“, Þjóðerni í 

þúsund ár, ritstj. Jón Yngvi 

Jóhannsson, Kolbeinn 

Óttarsson Proppé og Sverrir 

Jakobsson, Reykjavík: 

Háskólaútgáfan, 2003, bls. 

119–132. Hér má einnig 

benda á rit Sigríðar: Hinn 

sanni Íslendingur. Þjóðerni, 

kyngervi og vald á Íslandi 

1900–1930. Reykjavík: 

Háskólaútgáfan 2004. 

13 

Sigríður Matthíasdóttir, 

„Þjóðerni og karlmennska 

á Íslandi við upphaf 20. 

aldarinnar“: bls. 119–120. 

14 

Sigurður Nordal, Íslenzk 

menning – I. bindi. Arfur 

Íslendinga, Reykjavík: Mál 

og menning, 1942, bls. 30. 

15 

Í auglýsingaherferð fyrir 

Bókasýninguna í Frankfurt 

í október 2011 (en Ísland var 

heiðursgestur sýningarinnar) 

er áhersla lögð á hina 

náttúrulegu tengingu 

við bókmenntaarfinn, þ.e. 

goðsögnin um bókmenntaþjóðina 

Ísland er bókstaflega 

tengd við náttúru Íslands. 

Þegar auglýsingamyndirnar 

eru skoðaðar sést hvernig 

myndmálið styrkir þessa 

tengingu, stuðlaberg verður 

að bókum, blaðsíður bóka 

að háum fossi og öðrum 

náttúrufyrirbærum, bókmenntirnar 

eru þannig 

fram settar sem „eðlilegt“ 

og náttúrulegt fyrirbæri. Sjá 

t.d. heimasíðuna „Sögueyjan 

Ísland“ á slóðinni: http:// 

www.sagenhaftes-island.is/ 

16 

Auður Rán Þorgeirsdóttir 

(ritstj.), Reykjavík Bókmenntaborg 

UNESCO: Reykjavíkurborg 

í samstarfi við Félag íslenskra 

bókaútgefenda, 2011. 

14

„Ísland er oft nefnt Sögueyjan 

og Íslendingar hafa löngum 

skilgreint sig sem bókmenntaþjóð. 

Bókmenntir eru án efa sterkasti 

þráðurinn í menningarsögu 

þjóðarinnar sem nam land á 

þessari norðlægu eyju á níundu 

öld og hóf þá að segja sögu sína 

og færa hana í skinn tveimur 

öldum síðar. Þessi mikla áhersla 

á orðlist hefur fylgt þjóðinni æ 

síðan og er einn af hornsteinum 

í sjálfsmynd og sögu hennar [...].“ 17 

Þannig er hefðbundin hugsun í íslenskri 

þjóðarvitund að skoða og fjalla um menningarsöguna 

út frá hinu ritaða máli, en ekki t.d. út 

frá tónlist, sjónlist eða danslistum svo eitthvað 

sé nefnt. Almennt er því talið að hönnun og 

útlit hins ritaða máls, t.d. í fagurbókmenntum, 

sé aukaatriði og aðeins skraut fyrir hið ritaða 

mál, sama má gilda um myndlýsingar. Þannig 

er ef til vill hægt að útskýra þá miðlægu stöðu 

sem bókmenntir hafa fengið innan íslenskrar 

menningar og hvernig aðrar menningarafurðir 

sem byggja boðskipti sín á sjónrænum 

þáttum hafa fallið út á jaðarinn. 18 

Nútímasamfélag okkar einkennist af sjónmenningu 

þar sem sífellt meiri áhersla er lögð 

á ímyndir, myndir og sýnileika á kostnað hins 

ritaða máls. Sú staðreynd að hið sjónræna 

„ógni“ stöðugt meira hinu ritaða máli hlýtur 

að vekja okkur til umhugsunar um þá ímynd 

sem haldið er á lofti af íslenskri menningu. 19 

Með aukinni áherslu á myndir og tákn, 

í hversdeginum, eykst þörfin fyrir kunnáttu 

lesandans í að lesa úr þessum boðskiptum. 

Útlit og framsetning texta og mynda í t.d. 

bókmenntum, auglýsingum og á umbúðum 

hvers konar, eru boðskipti sem snúast um 

menningarlegt gildi þess sem er miðlað, 

því hið sjónræna byggir á flóknu kerfi vísana 

og tákna sem við vinnum og flokkum út frá 

samfélagslegri stöðu okkar og bakgrunni – 

habitus okkar. 20 Ef við leyfum okkur þannig 

að efast um yfirráð ritmáls á hinum ýmsu 

sjónrænu þáttum menningar gæti skapast 

athyglisvert sjónarhorn á menningararf 

okkar Íslendinga og um leið á ímyndina 

af bókaþjóðinni. 

17 

Sama heimild, bls. 8. 

18 

Það er einnig athyglisvert að 

sjá hvernig þær bókmenntir 

sem byggja að mestum hluta 

á myndrænni framsetningu 

falla út á jaðarinn innan 

bókmenningarinnar eins og 

til dæmis teiknimyndasögur 

og barnabókmenntir. 

19 

W.J.T Mitchell fjallar t.d. 

um hvernig hinar sýnilegu 

myndir ógna í sífellu hefðbundu 

veldi hins ritaða máls 

þar sem samfélagið leggur 

ávallt meiri áherslu á hið 

sjónræna. W.J.T. Mitchell, 

Picture Theory, Chicago: The 

University of Chicago Press, 

1995, bls. 11– 35. 

20 

Pierre Bordieu er einna 

þekktastur fyrir kenningar 

sínar um hugtakið habitus, 

sjá nánar verk höfundar um 

efnið: Distinction: A Social 

Critique of the Judgement 

of Taste, þýð. Richard 

Nice, London: Routledge, 

1986. Bourdieu er ekki að 

horfa á einstaklinginn 

sem slíkan heldur á 

samhengið, út frá hópum 

og ákveðnum sviðum innan 

þjóðfélagsins – við erum 

í tilteknum hlutverkum 

innan tiltekinna hópa og 

myndum sjónarhornið út frá 

þessu samspili þekkingar, 

umhverfis og uppeldis. 

Habitus er því allur sá 

bakgrunnur sem mótar 

hversdagslífið og sjálfsmynd 

hvers einstaklings 

(stéttskiptingin sem á sér 

stað daglega í gegnum 

tungumál og tákn). 

15

Eftir VIGGÓ ÖRN JÓNSSON 

Vinsamlegast athugið að þessi 

grein er um auglýsingastofur. 

Þegar ég var rosalega lítill fór ég í 

vinnuna með föður mínum sem var 

þá nýútskrifaður prentari og fylgdist 

með honum raða blýi. Og það var 

ekki einhver lowrun letter press tilgerð 

heldur. Þegar ég byrjaði að vinna við 

auglýsingar voru sendar útprentaðar 

skissur í leigubílum bla bla bla bla 

heimurinn er búinn að breytast rosa 

hratt bla bla bla bla etc etc etc ... 

17



Fuck you, track changes 

Viggó Örn Jónsson [is/is] 

Digitalíseringin er hins vegar engan veginn 

búin. Það sem hún hefur gert aðallega er að 

eyði leggja dobíu af sérfræði kunnáttu. Það er 

síðan hægt að detta í nostalgíuköst yfir því og 

kaupa sér repromaster en þá erum við svolítið 

að missa af punktinum. 

Digital er að breyta amatörum í semi–pro með 

því einu að halda á græju. Fyrir 30 árum gat 

hálfvitafrændi sólbaðs stofueigenda ekki hannað 

lógó. Ekki einu sinni ógeðslegt lógó. Nú getur 

hinsvegar hvaða idjót sem er dregið saman 

nokkrar línur í InDesign og skrifað Brúnka á 

milli þeirra og gert það gult og sent í prent. 

Yfir þessu er hægt að frústrerast sem skorti 

á fagmennsku etc. etc. en þá erum við líka að 

missa af punktinum. Digital mun halda áfram 

að eyðileggja tækni lega sérfræðikunnáttu. 

Það er, held ég, punkturinn. Um leið endurskilgreinir 

digital hvað það er sem við gerum, 

hver gerir hvað, með hverjum og hvernig. 

Setjarar færðust úr prent smiðjum og inn á 

auglýsinga stofur. Það kostaði skrilljón að búa 

til klippisvítu fyrir 20 árum. 300.000 króna 

lappinn sem ég er að skrifa á er tíu sinnum 

hrað virkari en þær. 

Motion er orðið jafn stór hluti af vinnunni og 

það sem er prentað. Hjá mörgum miklu stærri 

hluti. Vegna þess að græjan verður stöðugt 

meira idiot proof og tæknilega kunnáttan 

minna og minna atriði eru það aðrir eiginleikar 

sem ráða ferðinni. Breytingarnar leysa 

upp, hægt og hægt, skilin milli fólks. Úr því 

við búum í Lilliput þar sem stórar auglýsingastofur 

eru 40 manns eru áhrifin af því enn 

meiri. Kvikmyndaframleiðsla er þannig hjá 

okkur orðin jafn sjálfsagður og eðlilegur hluti 

af daglegri vinnu eins og 3×20. 

Sjónvarpsauglýsingagerð (því það var það eina 

sem hreyfðist) var unnin af „textafólki“ sem 

skrifaði handrit sem voru kynnt og seld og 

send svo í framleiðslu út í bæ. Þannig er það 

reyndar enn sums staðar en ég held, hvursu 

óvinsæl sem sú skoðun er, að það breytist. 

Grundvallarbreytingin liggur í motion grafík. 

Hún breytir vinnu grafískra hönnuða á auglýsinga 

stofu í grundvallaratriðum og breytir 

um leið auglýsinga stofunni. Það er hægt að 

setja efni í layout án þess að hafa hugmynd 

um út á hvað það gengur. Það sést að menn 

voru ekki alveg með á nótunum, en það er 

hægt. En það er ekki hægt að vinna motion 

grafík án þess að vinna með inni haldið og 

um leið er motion grafíker farinn að, ekki bara 

hanna, klippa og leggja upp hljóðmyndina, 

heldur að vinna með framvindu og texta á 

allt annan hátt en sá sem vinnur með still 

efni. Eins og týpísk ný störf eru þessi störf að 

hlamma sér á milli og ofan á nokkur gömul. 

18

Við köllum þetta „að búa til kontent“ þessa 

dagana. Þetta er ekki eitthvað sem var ákveðið 

á fundi heldur meira eitthvað sem við fórum 

smám saman að kalla það sem hét einu sinni 

textagerð. Myndgerðin sem heldur uppi narra - 

tívi í grafískri sjónvarpsauglýsingu, micro site, 

eða vefborðahelvítunum er „að búa til kontent“. 

Íslenskar auglýsingastofur hafa því miður 

aldrei borið AD/CW teymið. Þau bera sig illa 

í vinnu flæðinu og það er mín skoðun að það 

hafi bitnað illa á hönnuðum almennt og 

haldið þeim frá kontent vinnunni. Og ábyrgð á 

kontenti er hin raunverulega ábyrgð á verkinu 

og um leið stjórn á verkinu. 

Motion grafík fyrir vef og sjónvarp er, held ég, 

að breyta þessu. Hún gerir hönnuðinn jafn 

ábyrgan fyrir kontentinu og textamanninn. 

Það er það sem Art Director þýðir í raun og 

veru – ekki „hönnunarstjóri“ eða eitthvað 

álíka, heldur hönnuður sem ber fulla ábyrgð á 

kontenti – hvað það er, hvernig það er búið til 

og sér til þess að punkturinn komist til skila. 

í starfi. Mér líður alltaf eins og ég sé kominn 

í herinn – þessi talar við þennan og þessi 

má bara tala við hinn og þessi má ekki færa 

þetta o.s.frv. Hver er t.d. ábyrgur fyrir vinnslu 

á ljósmyndum þessa dagana? Hver shoppar 

ef þarf að skipta um haus og fela hrukkur? 

Hönnuður? Ljósmyndari? Hver veit? 

Við erum í þeirri áhugaverðu stöðu að það 

mega allir fikta í músinni og vaða inn á hvers 

annars starfssvið og allt vaðandi í tám til að 

traðka á. Það er algengt þegar við klippum 

sjónvarpsauglýsingu að fjórir menn skiptist á 

að taka snúning. Og hví ekki? Breytingin er að 

gera störfin miklu miklu skemmtilegri. Hún 

breytir okkur öllum sjálfkrafa í amatör hitt 

og þetta. Það er síðan okkar að kunna hina 

raunverulega vinnu og það er útkoman 

– verkin – sem skilur á milli amatör og pro. 

Tæknilega sérfræðikunnátttan sem er að 

gufa upp er ekki það sem skiptir máli þó hún 

virðist stundum vera það – ekki frekar en það 

er makki sem býr til góðan hönnuð. Það getur 

hvaða hálfviti sem er búið til lógó ef hann er 

að gera það fyrir sólbaðsstofu frænda síns og 

fær borgað með ljósakorti. 

Það er fátt skemmtilegra en að fylgjast með 

fólki á stóru kvikmyndasetti. Það er einn af 

fáum stöðum í auglýsingatengdum bransa þar 

sem fólk er enn með skýr afmörkuð hlutverk 

19

Gylfi 

Ólafsson



Undir oki séríslensku bókstafanna 

Gylfi Ólafsson [is/se] 

Íslensku bókstafirnir eru að sumu leyti 

ok á okkur. Við getum ekki notað þá 

almennilega í sms-um, tölvurnar þarf 

að stilla á réttan hátt, líma þarf miða 

á lyklaborðin, ö-ið fellur á óþægilegan 

stað, tvöfalt lengri tíma tekur að skrifa 

broddstafi því þeir eiga ekki sér takka 

og þannig má áfram telja. Þó vef slóðir 

geti nú innihaldið séríslenska stafi geta 

netföng það ekki. Notandanafn á 

Twitter má ekki inni halda séríslenska 

bókstafi, ekki notandanafnið á 

Facebook heldur. 

Þetta setur þannig pressu á málsamfélagið 

og hnikar því í átt að því að nota orð sem ekki 

innihalda séríslenska bókstafi. Enginn með 

réttu viti færi að opna vefgátt eða verslun með 

nafni sem byrjaði á þorni eða öðrum séríslenskum 

bókstaf. Enginn eftirtalinna vef - 

slóða hefur selst enn sem komið er: 

Þróin.is – vefgátt þess vandfýsna. 

Æður.is – hágæðadúnn í sængur og kodda. 

Meððí.is – kruðerí fyrir kröfuharða. 

Bókstafirnir hafa áhrif. Og þó mörg ár séu liðin 

frá því að stuðningur við íslenska bókstafi í 

vefföngum var tekinn upp, hikar fólk enn við. 

Ísafjarðarbær, sem var stofnaður árið 1996 

við sameiningu fimm sveitarfélaga, notar 

þannig enn isafjordur.is og hefur ekki keypt 

ísafjörður.is, hvað þá ísafjarðarbær.is. 

Þorsteinn.is, Þráinn.is, Þórhallur.is og Þórður.is 

eru laus til umsóknar, eins og Sigrún.is, 

Guðrún.is, María.is og Margrét.is, svo ég taki 

dæmi af handahófi. 

22

Það er því áhugaverð spurning hvort foreldrar 

velji nöfn á börnin sín með þetta í huga. Velja 

nýburaforeldrar alþjóðlegri nöfn nú en áður? 

Ég gerði fyrir nokkrum árum litla rannsókn 

á þessu sem ég ákvað að dusta rykið af nú. 

Fyrst sendi ég skeyti til Hagstofunnar og fékk 

lista yfir 150 algengustu eiginnöfn (og fyrri 

nöfn tvínefna) kvenna og karla, skipt niður 

eftir aldri. Listinn náði fram til 2005. Með 

listunum fylgdu fjöldatölur. Samtals dekkaði 

gagnasafnið obbann af Íslendingum, rúmlega 

220 þúsund nöfn. 

Þó það sé ef til vill ekki réttnefni, kalla ég sér - 

íslenska bókstafi þá sem ekki eru með í enska 

stafrófinu, það er á, ð, é, í, ó, ú, ý, þ, æ og ö – tíu 

bókstafir í allt. Sem smá hliðarskref skil greindi 

ég svo sterkséríslenska bókstafi sem þá ofangreindra 

sem ekki eru myndaðir með broddi 

eða punktum, það er ð, þ og æ. 

Síðan settist ég við töflureikninn og fór að 

garfa. Fljót lega kom í ljós að nöfn hafa styst 

töluvert síðan snemma á síðustu öld. Það 

hefur haldist í hendur við aukningu í fjölda 

tvínefna, þó ég ætli ekki endilega að segja að 

þar séu sömu kraftar að verki. Það var því ljóst 

að ég gat ekki sett upp línurit með meðalfjölda 

séríslenskra bókstafa, því þá hefði lengd 

nafnanna haft áhrif. Mér fannst eðlilegra að 

deila í fjölda séríslenskra bókstafa með 

lengd nafna.

í 

ð 

æý 

þ 

í æ 

ö 

í 

ó 

é 

ðý 

ý 

æý 

þ 

þ 

æý 

ó 

æý 

ö 

í 

í 

þ 

í 

ðý 

ðý 

ðý 

ý 

ö 

ó 

é 

ö 

í æ 

ó 

é 

ó 

é 

þæ 

í 

þ 

í 

í 

æ 

æ 

æ 

í 

þ 

þæ 

þ 

ð 

þ 

þ 

æý 

þ 

þ 

æý 

æý 

þæ 

ö 

þ 

í 

í 

þ 

ðý 

ðý 

ðý 

ý 

ö 

ó 

é 

ö 

ó 

é 

ó 

é 

í 

í 

í 

æ 

æ 

æ í 

þ 

ð 

æý 

þ 

þ 

æý 

æý 

ö 

í 

í 

ðý 

ðý 

ðý 

ý 

ö 

ó 

é 

ö 

ó 

é 

ó 

é 

í 

í 

í 

æ 

æ 

æ í 

þ 

þæ 

þæ 

þæ 

þ 

þ 

þ 

ð 

é 

ö 

é 

ð 

þ 

í 

ý 

é 

ý 

ö 

ð 

á 

þ 

ð 

ó 

íýý 

ú 

ö 

á 

í 

þ 

æ 

ð 

ý 

þ 

þ 

ó 

ó 

þ 

ý 

ý 

ö 

í 

é 

á á 

í 

ó 

á 

ö 

ý 

ý 

ð 

æ 

þ 

í 

á 

þ 

íáðþé 

é 

é 

ý 

ý 

ý 

é 

þ 

í 

þ 

ý 

é 

á á 

æ 

ö æ 

á á 

íðíó 

æ 

í 

þ 

þ 

ýóð ý 

ý 

í 

ö 

þ 

í 

í 

þ 

á 

ý 

æ 

í 

þ 

ö 

á 

ó 

á 

ð 

þ 

íí 

ýí 

ú 

þ 

í 

á á 

ýý 

í 

ý 

ð þé 

ó 

ð 

þ 

é 

á 

ý 

í 

ý 

í 

ð 

ú 

í 

ð 

á 

í 

æ 

í 

á 

þ 

ö éð 

ó 

á 

é 

ö 

ý 

ý 

ý 

íö 

æ 

í 

þ 

ý 

í 

í 

ó ý 

ý 

á 

æ 

ó 

þ 

þ 

ý 

æ 

í 

æ 

æ 

í 

ð 

ð 

ðææ 

ð 

ð 

æ 

ð 

ó 

ð þé 

í 

þ 

ý 

ð 

ý 

ýú 

á 

í 

óí 

á 

é 

ð þé ý 

ý 

é 

ð 

þ 

þ 

í 

ö 

á á 

ö 

þ 

ý 

æ 

í 

þ 

ý 

ö 

í 

á á 

í 

é 

þ 

æ 

ó 

ý 

æ 

ð 

æ 

æ 

ð 

þ 

þæ 

æ 

ð þæ 

þ 

ð 

þ 

ð 

ð þé 

í 

æ 

áá 

á ð 

á 

þ ðæð 

ð 

þ 

æ 

ð 

þ 

ð 

ý 

ý 

íæð 

ó 

þ þþ 

æ 

ð 

þ 

ð 

þ æ 

ð 

ðæ 

æ 

ý 

ö 

þ 

ó 

ö 

þ 

28,77% 

28,77% 

ý 

í 

é 

á á 

á 

ý 

þ 

ð 

æþð 

ðæ 

ð 

þ 

æ 

þ 

þ ðæ 

ð 

æ þ 

þ 

ð 

æð 

ð 

æ 

í 

þ 

ú 

æ 

ðææ 

æ 

ð 

ð 

ð 

ð 

æ 

ð 

æ 

æ 

ð 

þ 

þæ 

ð 

æ 

ð þæ 

þ 

þ ðæð 

ð 

þ 

æ 

ð 

þ 

þ þþ 

ð 

ð 

ðæ 

æ 

æ 

ð 

þ 

æþð 

þ 

þ æ 

æ 

ðæ 

ð 

þ 

þ ðæ 

ð 

ð 

æ þ 

ð 

ð 

æ 

þæ 

ðææ ðææ 

æ 

æ 

þ 

ð 

ð 

ð 

ð 

þ 

æ æ 

ð 

ðæ 

ðæ 

þ 

ð 

þ æ 

ð 

þ 

ð 

ð 

ð 

þ 

æ 

æ 

ð þæ 

þ 

23,16% 

ðæð 

ðæð 

þ 

þ 

æð 

ð 

æ 

æ 

ð 

æ æ 

ð 

ð 

þæ 

ð 

ð þæ 

þ 

æ 

ð 

æ 

28,77% 

ð 

þ 

ð 

þ 

æ 

ð 

þ 

æþð 

æþð 

æ 

æ 

þ 

þ ðæ 

ðæ 

æ 

æ 

ð 

ðæ 

ðæ 

þ 

ð 

þ þþ 

ð 

þ 

æ 

ð 

þ æ 

ð 

þ 

ðææ 

æ 

ð 

ðæ 

ð 

þ 

ð 

æþð 

æþð 

æ 

æ 

ð 

þ 

æ 

æ æ 

ðþ 

ð 

æ 

æ 

ð 

þ 

þæ 

ð 

æ 

ð þæ 

þ 

þ ðæð 

ð 

þ 

æ þ 

ð 

æð 

ð 

23,16% 

ð 

þ 

ð 

þ æ 

ð þ 

ð 

þ 

ð 

þ 

ð 

15,94% 

ð 

þ æ 

þ 

þ ðæ 

ðæ 

ð 

þ 

ð 

þ 

ð 

æ 

ð 

æ 

æ 

ð 

þ 

æ 

ð 

ðææ 

æ 

ð 

ð 

ð 

ðæ ðæ 

þ 

ðþ 

15,94% 

23,16% 

ð 

æ 

æ 

ð 

þ 

þæ 

ð 

æ 

ð þæ 

þ 

þ ðæð 

ð þ 

ð 

þ 

þ 

þ 

æþð æþð 

þ 

æ 

æ ð ð 

ð 

þ æ 

ð 

ð 

þ þ 

ææ 

æ 

æ 

ð ð 

ð 

þ æ 

ð 

ð 

þ 

þ ðæ ðæ 

æ 

æ 

þþ 

ð ð 

ðþ 

ð þ 

ð 

æ 

þ 

æ 

ð 

ð 

ðæ 

æ 

15,94% 

Fólk fætt 

Fólk fætt 1920 Fólk og fyrr fætt Fólk fætt Fólk fætt 

Fólk fætt Fólk 1961–1965 fætt Fólk fætt Fólk fætt Fólk Fólk fætt fætt2001–2005 

2001–2005 1920 og fyrr 1920 og fyrr 1961–1965 1920 og 1961–1965 

fyrr 2001–2005 1961–1965 2001–2005 2001–2005 

þ 

æþð 

þ 

þ æ 

ð 

æ 

ð 

þ ðæ 

ð 

ð 

æ 

þ 

En það segir ekki alla söguna. Það þýðir lítið 

að skíra Þór í staðinn fyrir Þórður, þó séríslensku 

bókstafirnir séu einum færri. Ég tók 

því saman tíðni nafna sem hafa yfir höfuð 

einhvern séríslenskan bókstaf. 

Tveir flokkar eru sýndir hér. Annar sýnir tíðni 

og hinn sýnir hlutfall. Í hvorum flokki eru 

tveir undirflokkar; annar er fyrir hlut mengi 

sterk séríslenskra bókstafa og hinn fyrir séríslenska 

bókstafi. 

ýú 

ýú ýú 

ð 

ð 

ð 

í 

í 

í 

ú 

úú 

ö 

ö 

ö 

þ 

þ 

þ 

í 

í 

í 

ðð ð þé þé þé 

ó 

ó 

ó 

ýýý 

ó 

ó 

ý 

ý 

ý 

é 

í 

í 

í 

ó 

ó 

ó 

ý 

í 

þ 

þ 

þ 

ð 

ð 

ð 

æ æ 

æ 

þ 

þ 

þ 

æ 

æ 

æ 

á 

þ 

þ 

þ 

þ 

í 

ð 

ð 

ð á 

ýóð ýóð 

ýóð ý ý ý 

ý 

ý 

ý 

ý 

ý 

ý 

þ 

þ 

þ 

í í 

í 

íí íí íí 

ö 

ý 

á áá 

á á á 

á 

á 

þ 

æ 

æ 

ý 

ö 

ö 

ö 

ö 

ö 

ö æ æ 

æ 

é 

é 

é 

þ þ 

þ 

á 

á 

á 

íáðþé 

íáðþé 

íáðþé 

é 

á 

á 

á 

ééé 

á 

á 

á 

þ 

þ 

þ 

é 

é 

é 

í 

ý ý 

ý 

ææ 

ýýý 

ý 

ý 

ý 

í 

í 

í 

þ 

þ 

þ 

í 

í 

í 

ö 

ý 

ó 

á 

á 

á 

ý 

ý 

ý 

þ 

í 

ð 

ð 

ð 

í í í 

íðíó 

í 

í 

í 

á á á á á á 

óóó 

ö 

ýí 

í í í 

ó 

ó 

ó 

ð 

ð 

ð þé þé 

þé 

æ 

æ 

ó 

ðð 

ð 

ý 

ý 

ý 

þ 

þ 

þ 

í í 

þþþ 

áá áá 

á á 

ú 

ú 

ú 

í 

í 

í ó ó ó 

é 

é 

ö 

ð ð 

ð 

ææ 

æ 

í 

ó 

í 

óí 

ó 

í 

ý 

í 

é 

ý 

í 

Tíðni nafna Tíðni nafna Tíðni nafna 

þð 

ð ðð 

ý ý ý 

á þ 

á þ 

á þ 

ý 

ý 

þ 

ý 

ú ú 

ú 

é 

ý 

é 

ð 

ð 

ð 

í 

ð 

þé þé þé 

ðð ð 

þ 

þ 

þ 

á 

é 

á 

áá 

é 

é 

é 

á 

æ 

æ 

æ 

æ 

æ 

æ 

ýý ýý ýý 

ó 

í í í 

í 

ððð 

í í í 

á 

í 

ý 

í 

ý 

ýý 

á 

á 

á 

æ 

óí 

óí 

óí 

í í í 

é é 

é 

ððð 

ýý 

í 

ááá 

íá íá íá ð 

ðð 

þ 

þ 

ð 

ð 


ððð ð 

ð 

ð 

ý 

ý 

ý 

í 

í 

ýú 

ýú ýú 

ð 

ð 

ð 

í 

í 

í 

ú 

úú 

ö 

ö 

ö 

þ 

þ 

þ 

í 

í 

í 


ó 

ó 

ó 

ýýý 

ó 

ó 

ý 

ý 

ý 

é 

í 

í 

í 

ó 

ó 

ó 

ý 

í 

þ 

þ 

þ 

ð 

ð 

ð 

æ æ 

æ 

þ 

þ 

þ 

æ 

æ 

æ 

á 

þ 

þ 

þ 

þ 

í 

ð 

ð 

ð á 

ýóð ýóð ý 

ýóð ý ý 

ý 

ý 

ý 

ý 

ý 

ý 

þ 

þ 

þ 

í í 

í 


ö 

ý 

ááá 

ááá á 

á 

þ 

æ 

æ 

ý 

ö 

ö 

ö 

ö 

ö 

ö æ æ 

æ 

é 

é 

é 

þ þ 

þ 

á 

á 

á 

íáðþé 

íáðþé 

íáðþé 

é 

á 

á 

á 

ééé 

á 

á 

á 

þ 

þ 

þ 

é 

é 

é 

í 

ý ý 

ý 

ææ 

ýýý 

ý 

ý 

ý 

í 

í 

í 

þ 

þ 

þ 

í 

í 

í 

ö 

ý 

ó 

á 

á 

á 

ý 

ý 

ý 

þ 

í 

ð 

ð 

ð 

í í í 

íðíó 

í 

í 

í 

áá 

á 

áá á 

óóó 

ö 

ýí 

í í í 

ó 

ó 

ó 

ð 

ð 

ð þé þé 

þé 

æ 

æ 

ó 

ðð 

ð 

þ 

þ 

þ 

í í 

þþþ 

áá áá 

á á 

ú 

ú 

ú 

ó 

í í ó 

í ó 

é 

é 

ö 

ð ð 

ð 

ææ 

æ 

í 

ó 

í 

óí 

ó 

í 

þð 

ð ðð 

ý ý ý 

á þ 

á þ 

á þ 

ý 

ý 

þ 

ý 

ú ú 

ú 

é 

ý 

é 

ð 

ð 

ð 

í 

ð 


þ 

þ 

þ 

á 

áá 

é 

é 

é 

æ 

æ 

æ 

æ 

æ 

æ 

í í 

í 


ó 

í í í 

í 

ððð 

í í í 

á 

í 

ý 

í 

ý 

ýý 

á 

á 

á 

æ 

óí 

óí 

óí 

í í í 

é é 

é 

ððð 

ýý 

í 

þ 

þ 

ð 

ð 


ððð ááá 

ð 

ð 

ð 

ý 

ý 

ý 

í 

í 

ýú 

ýú ýú 

ð 

ð 

ð 

í 

í 

í 

ú 

úú 

ö 

ö 

ö 

þ 

þ 

þ 

í 

í 

í 


ó 

ó 

ó 

ýýý 

ó 

ó 

ý 

ý 

ý 

é 

í 

í 

í 

ó 

ó 

ó 

ý 

í 

þ 

þ 

þ 

ð 

ð 

ð 

æ æ 

æ 

þ 

þ 

þ 

æ 

æ 

æ 

á 

þ 

þ 

þ 

þ 

í 

ð 

ð 

ð á 

ýóð ý ýóð ý ýóð ý 

ý 

ý 

ý 

ý 

ý 

ý 

þ 

þ 

þ 

í í 

í 


ö 

ý 

ááá 

ááá á 

á 

þ 

æ 

æ 

ý 

ö 

ö 

ö 

ö 

ö 

ö æ æ 

æ 

é 

é 

é 

þ þ 

þ 

á 

á 

á 

íáðþé 

íáðþé 

íáðþé 

é 

á 

á 

á 

ééé 

á 

á 

á 

þ 

þ 

þ 

é 

é 

é 

í 

ý ý 

ý 

ææ 

ýýý 

ý 

ý 

ý 

í 

í 

í 

þ 

þ 

þ 

í 

í 

í 

ö 

ý 

ó 

á 

á 

á 

í 

ó 

í 

óí 

ó 

í 

í í í 

íðíó 

í 

í 

í 

áá 

á 

áá á 

ææ 

æ 

ö 

ýí 

í í í 

ó 

ó 

ó 

ð þé 

ð þé 

ð þé 

æ 

æ 

ó 

ðð 

ð 

þ 

þ 

þ 

í í 

þþþ 

áá áá 

á á 


í í í 

þð 

ý 

ý 

ð 

þ 

ý 

é 

ð 

ð 

ð 


þ 

þ 

þ 

á 

áá 

é 

é 

é 

æ 

æ 

æ 

þ 

þ 

þ 

ó 

ú 

ú 

ú 

í 

ððð 

í í í 

á 

í 

ý 

í 

ý 

ýý 

á 

á 

á 

æ 

ýú ýú 

óí 

óí 

óí 

í í í 

é é 

é 

ððð 

ýý 

í 

þ 

þ 

ð 

ð 


ððð á ð 

ð 

ááá 

ð 

áá 

ð ð ð þé þé þé ý ý ý 

ð 

ð 

ð 

þþþ 

þ 

á á 

á 

æ 

æ 

óó 

ó 

ö 

ý 

ý 

æ 

æ 

ý 

ý 

ý 

ö 

ö 

ö 

ý 

ý 

íö íö íö 

ý ý ý ó 

ó 

ó 

é 

é 

ý 

ý 

ý 

ó ó 

ó 

á 

á 

á 

þ 

þ 

þ 

þ 

þ 

þ 

ý 

í 

í í í 

ö 

ö 

ö 

þ 

á 

á 

á 

á 

á 

á 

ö éð 

ýú ýú 

ð 

áá 

ð ð ð þé þé þé ý ý ý 

ð 

ð 

ð 

þþþ 

þ 

á á 

á 

æ 

æ 

óó 

ó 

ö 

ý 

ý 

æ 

æ 

ý 

ý 

ý 

ö 

ö 

ö 

ý 

ý 


ý ý ý ó 

ó 

ó 

þ þ 

þ 

ý 

ý 

ý 

ææ 

é 

é 

é 

þ ð þ ð 

þ ð 

ö ý 

ý 

ý 

þ 

þ 

þ 

ý 

þé 

þé 

þé 

þ 

þ 

þ 

ýýý 

é 

é 

ý 

ý 

ý 

ó ó 

ó 

á 

á 

á 

þ 

þ 

þ 

ý 

í 

í í í 

ö 

ö 

ö 

þ 

þ 

þ 

þ 

á 

á 

á 

á 

á 

á 

ö éð 

ýú ýú 

ð 

áá 

ð ð þé þé þé ð ý ý ý 

ð 

ð 

ð 

þþþ 

þ 

á á 

á 

æ 

æ 

óó 

ó 

ö 

ý 

ý 

æ 

æ 

ý 

ý 

ý 

ö 

ö 

ö 

ý 

ý 


ó 

ó ý ó ý ý 

æ 

ææ 

ðó ðó ðó 

úí úí úí 

þ á þ á 

þ á 

ý 

ý 

ý 

ææ 

é 

é 

é 

þ ð þ ð 

þ ð 

ö ý 

ý 

ý 

þ 

þ 

þ 

þ 

í í í 

í í í úú 

ú 

ýéíá 

ýéíá 

ýéíá 

í í 

í 

þþþ 

æ ó 

ö 

ý 

þé 

þé 

þé 

þ 

þ 

þ 

ýýý 

é 

é 

ý 

ý 

ý 

72,90% 

72,90% 

72,90% 

með sterksér- 



íslenskum bókstafíslenskum bókstaf 

ö 

þð 

í 

é 

ö 

í 

þ 

ý 

é 

íðíó 

íðíó 

ö 

é 

ý 

é 

ó 

ý 

íýý 

íýý 

íýý 

ö 

þð 

í 

í 

í 

þ 

ý 

é 

ý 

é 

ó 

ý 

ý 

ý 

þ 

þ 

ö 

ý 

ó ó 

ó 

í 

á 

á 

á 

ý 

þ 

þ 

þ 

ý 

í 

í 

í ú ú 

í ú 

þ 

þ 

þ 

þ 

á 

á á 

á á 

á 

ýð ýð ýð 

öé 

öé 

öé 

é 

é 

é 

ö éð 

í 

á á 

í 

ö 

ö 

í 

ý 

þ 

ö 

á 

í 

í 

í 

í 

í 

þ 

ö 

í 

í 

í 

ý 

í 

ý 

í 

á 

í 

ý 

í 

ö 

í 

í 

í 

þ 

í í í 

ý 

í 

úúú ýú ýú ýú 

þ 

í í í 

ý 

í í 

í 

þ 

æ 

æ 

æ 

í 

ó 

í 

æ 

á 

þ 

þ 

ýí 

ýí 

ééé 

á ðþ 

á ðþ 

á ðþ 

ýö ýö ýö 

ð 

ð 

á ð 

ð 

ý 

æ 

æ 

æ 

é 

ý ý 

ý 

í 

ý 

ö 

ö 

þ 

óóó 

ó 

þþ 

þ 

é éé 

á 

ö 

á á á 

á 

á á 

ý 

ý 

ý 

á 

á 

á 

ý 

ð æ 

ð 

æ 

í 

í í í 

ó 

ö 

í 

þ 

þ 

þ 

þ 

íæð íæð 

íæð 

áá 

á 

ý ýý 

ð 

ý 

ý 

í 

é 

ó 

í 

á 

áá 

áá áá 

ó 

ý 

ö 

þ 

þ 

æ 

ý 

þ 

í 

í 

þ 

þ 

þ 

ý 

þ 

ú 

ú 

ú 

þ 

ý 

í 

é 

ö 

þð 

á 

í 

þ 

ý 

é 

íðíó 

ö 

66,96% 

66,96% 

66,96% 

é 

ý 

é 

ó 

ý 

ý 

í 

ý 

é 

é 

é 

í 

á á 

í 

ö 

ö 

í 

ý 

þ 

á 

ö 

í 

í 

í 

þ 

í í í 

ý 

í 

úúú ýú ýú ýú 

þ 

í í í 

ý 

í í 

í 

þ 

æ 

æ 

æ 

í 

ýí 

ééé 

á ðþ 

á ðþ 

á ðþ 

ýö ýö ýö 

ð 

ð 

á ð 

ð 

ý 

æ 

æ 

æ 

é 

ý ý 

ý 

í 

ý 

ö 

ö 

þ 

óóó 

ó 

þþ 

þ 

é éé 

á 

ö 

á 

á 

á á 

á á 

ý 

ý 

ý 

á 

á 

á 

ý 

ð 

æ 

í 

í í í 

ó 

ö 

í 

þ 

þ 

þ 

þ 

íæð íæð 

íæð 

áá 

á 

ý ýý 

ð 

ý 

ý 

í 

é 

ó 

í 

á 

áá 

áá áá 

ó 

ý 

ö 

þ 

þ 

æ 

ý 

þ 

í 

í 

þ 

þ 

þ 

ý 

þ 

ú 

ú 

ú 

þ 

ý 

í 

é 

ö 

þð 

á 

í 

þ 

ý 

é 

é 

íðíó 

ö 

ó 

ý 

ý 

53,83% 

53,83% 

53,83% 

é 

é 

é 

í 

á á 

í 

ö 

ö 

í 

ý 

þ 

á 

ö 

ý 

í 

þ 

þ 

í í í 

ý 

í í 

í 

þ 

æ 

æ 

æ 

í 

ó 

í 

ýí 

ö éð 

ö éð 

ö éð 

ö 

þ 

ý 

ð 

í 

ð æ 

ð 

æ 

í 

þ 

í 

ý 

í 

é 

á 

íýý 

íýý 

íýý 

ö 

þð 

í 

í 

í 

í 

þ 

ý 

é 

íðíó 

ö 

é 

ý 

é 

ó 

í 

í 

í 

ý 

ý 

í 

í 

í 

í 

í 

ý 

í 

ý 

í 

í 

ý 

þ 

á 

ö 

ý 

í 

ó 

í 

á 

þ 

ýí 

ö 

þ 

ý 

ð 

í 

ð 

æ 

í 

þ 

í 

ý 

í 

é 

á 

íýý 

íýý 

íýý 

ö 

þð 

í 

í 

í 

í 

þ 

ý 

é 

é 

íðíó 

ö 

ó 

í 

í 

í 

ý 

ý 

í 

í 

í 

í 

í 

ý 

í 

í 

ý 

þ 

á 

ö 

ý 

í 

ó 

í 

á 

þ 

ýí 

ö éð 

ö éð 

ö éð 

í 

þ 

þ 

ö 

þ 

ý 

ð 

í 

ö 

ð 

ð 

ý 

æ 

æ 

æ 

é 

ð 

ð 

ð 

ý 

ý 

ý 

ý ý 

ý 

í 

ý 

ö 

ö 

þ 

óóó 

ó 

þþ 

þ 

é éé 

á 

ö 

á 

á 

á á á 

á 

ý 

ý 

ý 

á 

á 

á 

ý 

ð 

æ 

í 

þ 

ý ýý 

ð 

ý 

ý 

ð 

æ 

í 

þ 

ýú 

ýú 

ý 

ý 

ð æ 

ð 

æ 

í 

é 

í 

í 

í 

ó 

í 

á 

ý 

ö 

þ 

ö 

þ 

í 

ý 

þ 

ýú 

í 

ý 

ý 

ð 

æ 

í 

é 

í 

í 

í 

ó 

í 

á 

ý 

ö 

þ 

ö 

þ 

í 

ý 

þ 

í 

ý 

ý 

ð 

æ 

í 

í 

é 

í 

í 

í 

ó 

í 

é 

í 

á 

ó 

í 

á 

íæð íæð 

íæð 

áá 

áá áá 

ó 

ý 

ö 

þ 

ý 

ö 

þ 

í 

ö 

þ 

ý 

þ 

æ 

ý 

þ 

þ 

í 

í 

þ 

þ 

þ 

ý 

þ 

ú 

ú 

ú 

þ 

í 

í 

Af skýringarmyndinni má ráða að meðal 

fólks sem fæddist árið 1920 eða fyrr voru 

séríslenskir bókstafir í rúmlega 70% nafna 

en sé barn á aldrinum 5 til 10 ára tekið af 

handahófi eru ríflega helmingslíkur á að í 

nafni þess sé séríslenskur bókstafur. Á sama 

hátt eru líkurnar á að manneskja valin af 

handahófi á elliheimili beri eiginnafn sem 

inniheldur sterksér íslenskan bókstaf – ð, þ eða 

æ – milli 25 og 30 prósent, en í fyrstu bekkjum 

grunnskóla eru líkurnar milli 15 og 20%. 

Í stuttu máli má segja að samkvæmt öllum 

mælistikum fækki séríslensku bókstöfunum. 

Það sem er áhugavert er að enginn hnykkur 

virðist hafa komið á línurnar á síðustu árum, 

síðan lýðnetið kom til sögunnar, alþjóðavæðingin 

fór á yfirsnúning og bankarnir fóru 

að skipta yfir í ensku. Ef eitthvað er hefur 

heldur hægt á þróuninni. 

æ 

ð 

ð 

ð 

ð 

ð 

ð 

ðææ ðææ ðææ 

ææ 

æ 

ð 

ðð 

æ 

æ 

ð ðð 

æ 

æ 

ð 

ð 

þæ 

ðæ ðæ 

æ 

æ 

þ 

þ 

ð 

ðð 

ð 

þ 

þ 

þ 

ð 

ð 

ð 

ð 

ð 

þ 

ð 

þ 

æ 

æ 

þþþ þþ þþ þþ 

æ 

æ 

ð ð ð 

þæ 

þæ 

þæ 

þþþ 

ðæð ðæð ðæð 

þ þ 

æ 

ð 

æ 

ð 

þæ 

28,77% 

28,77% 

28,77% 

þ 

ð 

þ 

ð 

þ 

þæ 

þ 

æ 

ð 

þ 

ðæ 

ðæ 

ðæ 

ððð 

ð 

þ æ 

þ 

ð 

þ æ 

ð ð 

ð 

ð 

ð 

ð 

ðæ 

æþð æþð æþð 

þ 

þ æ 

ðæ 

ðæ ðæ 

þþ þ 

þþþ 

æ 

æ 

ææ 

æ þ 

þ þ þ 

ð 

æ 

æð 

æð 

æð 

æ þ 

ððð 

æ þ 

ðð 

æ 

ð 

ð 

ð 

ð 

ð 

ð 

ðææ ðææ ðææ 

ææ 

æ 

ð 

ðð 

æ 

æ 

þæ 

ðæ ðæ 

ðð 

ð 

þ 

þ 

þ 

ð 

ð 

ð 

ð 

ð 

ð 

þ 

æ 

æ 

æ 

æ 

ð ð ð 

þæ 

þæ 

þæ 

þþþ 

ðæð ðæð ðæð 

þ þ 

æ 

æ 

23,16% 

23,16% 

23,16% 

ð 

þ 

þæ 

ð 

þ 

þæ 

æ 

ð 

þ 

ððð 

ð 

þ æ 

þ 

ð 

þ æ 

ð ð 

ð 

ð 

ð 

ð 

ðæ 


þ 

þ æ 

ðæ 

ðæ ðæ 

þþ þ 

þþþ 

æ 

æ 

ææ 

æ 

þþþ 

ððð 

ðþ 

ðþ 

ðþ 

ð 

ðæ ðæ 

þ 

þ 

þ 

ð 

ð 

ð 

ð 

æ 

ð ð ð 

þ þ 

þ 

15,94% 

15,94% 

15,94% 

æ 

ð 

þ 

þ æ 

ððð 

þ 

þ æ 

ð ð 

ð 

ð 

ð 

ð 

ðæ 


þ 

þ æ 

ðæ 

ðæ ðæ 

þþ þ 

þþþ 

æ 

æ 

ææ 

æ 

þþþ 

ððð æ 

æ 

ððð 

Fólk Fólk fætt Fólk Fólk fætt 1920 fætt fætt og fyrr 

1920 1920 og og fyrr og fyrr fyrr 

Fólk Fólk fætt Fólk Fólk fætt 1961–1965 fætt fætt 

1961–1965 

Fólk fætt Fólk Fólk Fólk 2001–2005 

fætt fætt fætt 

2001–2005 

Fólk Fólk Fólk fætt fætt fætt 

1920 1920 og og fyrr og fyrr fyrr 


1961–1965 


2001–2005 

24

í 

í 

ð 

ð 

ð 

í 

í 

í 

í 

ð 

ð 

ð 

ð 

ð 

ð 

ð 

Hvað það er svo sem veldur því að séríslensku 

bók stöfunum fækkar og hefur fækkað síðan 

snemma á síðustu öld veit ég ekki um. (Svo 

nákvæmar sé að orði kveðið eru sér íslenskir 

bókstafir algengari meðal eldra fólks en yngra. 

Þó nýleg sænsk rannsókn bendi til að menn 

sem bera nöfn sem enda á -y leiðist frekar út 

á glæpabrautir, og þó aldagömul íslensk þjóðtrú 

segi fjórðung bregða til nafns, verður 

að gera ráð fyrir að dánartíðni sé óháð nafni.) 

Á topplistanum eru enn engin nöfn innflytjenda, 

enginn Mateusz eða Iwona, svo að 

skýringin liggur ekki heldur þar. Ekki þar fyrir, 

með eru að sjálfsögðu á listanum innflutt nöfn 

frá ýmsum tímum, Anna er alþjóðlegt en eldgamalt 

í íslensku, Aron líka og Jason. 

Nú, tíu árum eftir að lýðnetið náði lýðhylli, 

hefur allt breyst hvort sem er. Hægt er að 

senda ð og þ í sms-um, skrifa íslenska bókstafi 

á öll lyklaborð og eiga vefsíðu með séríslenskum 

bókstöfum. Kannski er það versta 

yfirstaðið, núna geta börn heitið Davíð og 

Pétur, Guðrún og Þrúður, án þess að verða 

olnbogabörn tækninnar. 

Séríslensku bókstöfunum fækkar í mannanöfnum 

á Íslandi. En það eru ekki tölvurnar 

sem eru að bola þeim út heldur eitthvað allt 

annað. Hvað það er, verður einhver gáfaðri 

en ég að komast að. 

ö 

á 

é æ 

ðú 

ú 

íýá 

é 

15,13% 

é 

þ 

ð 

þ 

þý 

óé 

æ 

í 

é 

ú 

ð 

í 

ý 

ð 

ö 

í 

þ 

áí 

æ öý 

á í 

í 

ö 

ðú 

á 

æ 

é 

íýá íýá 

ú 

æé 

ð 

í 

þ 

öý 

æ é 

15,13% 13,60% 

é 

þ 

æ 

ý 

íí 

þý 

óé óé 

úú 

ð 

þ 

í 

áá éé 

ð 

ö 

áí 

í 

íí 

ö ö 

ö 

ðú ðú ðú 

á á 

á 

æ éé é 

ð 

ð 

íýá íýá 

íýá 

ú ú 

ú 

15,13% 

13,60% 11,12% 

é 

þ 

æé 

ðð 

í í 

þþ 

óé 

æ 

ýý 

þý þý þý 

þþ 

þ 

öý 

öý öý 

æ æ 

é 

í í 

ð 

éé 

ð 

óé óé 

ö 

ú 

á í 

á í 

áí áí 

í 

úú 

í í í 

é 

é 

ð 

4,89% 

Fólk Fólk fætt fætt 1920 og fyrrFólk fætt 

Fólk Fólk Fólk fætt fætt fætt 1961–1965 

Fólk Fólk fætt fætt Fólk Fólk fætt 2001–2005 

fætt Fólk fætt Fólk 

1920 og fyrr 1920 1961–1965 og fyrr 1920 1961–1965 2001–2005 og fyrr 1961–1965 2001–2005 2001–20051920 og fyrr 196 

ö 

ö 

æé 

ð 

þ 

ðú ðú 

á 

á 

æ æ é 

é 

ð 

ð 

íýá 

íýá 

ú 

ú 

13,60% 11,12% 

í 

í 

ý 

é 

þý þý 

ð 

á í 

óé 

óé 

ö 

í 

þ 

þ 

ú 

ú 

í 

í 

öý 

öý 

ææ áí 

ö 

á 

é æ 

ðú 

ú 

11,12% 

óé 

íýá 

é 

þý 

ú 

ð 

þ 

æ öý 

í 

þ 

æ ðþæð 

æ ð 

ð 

3,93% 

þ 

æ 

þ 

Séríslenskir Séríslenskir bókstafir Séríslenskir ÷ bókstafir lengd nafns ÷ bókstafir lengd nafns ÷ lengd nafns Sterkséríslen 

ö 

á 

é æ 

ðú 

ú 

íýá 

é 

15,13% 

é 

þ 

ð 

þ 

þý 

óé 

æ 

í 

é 

ú 

ð 

í 

ý 

ð 

ö 

í 

þ 

áí 

æ öý 

á í 

í 

ö 

ö 

æé 

ðú ðú 

á 

á 

ð ðí 

þ þ 

æ æ é 

é 

ð 

ð 

íýá 

íýá 

ú 

ú 

15,13% 

13,60% 

í 

é 

þ 

þý þý 

ð 

þ 

þ 

öý 

öý 

ææ é 

é 

á í 

æ 

í 

é 

é 

ö 

ö 

óé óé 

ú 

ú 

í 

í 

ý 

ý 

ð 

á í 

áí áí 

í 

í 

í 

ö 

ö 

ðú 

ðú 

á 

á 

15,13% 13,60% 

11,12% 

æ 

æ é é 

ð 

íýá íýá íýá 

ú 

ú 

é 

þ 

æé 

ð 

þ 

öý öý 

öý 

æ 

é 

é 

æ 

íí 

ýý 

íí 

þý þý þý 

óé óé óé 

þþ 

þ 

éé 

ð 

ö 

á í 

á í 

úú 

ú 

í íí 

áí áí 

í 

ö 

á 

ðú 

æ 

é 

ú 

13,60% 11,12% 

æé 

ð 

þ 

íýá 

íýá 

é 

í 

í 

é 

þý 

óé 

ú 

ð 

ý 

ð 

ö 

í 

þ 

öý 

æ á í 

áí 

íí 

ö 

á 

é æ 

ú 

4,89% 

11,12% 

ðú 

íýá 

ð 

óé 

é 

þý 

ú 

ð 

þ 

þ 

æ öý 

æ ðþæð 

í 

æ ð 

3,93% 

æ 

þ 

ð 

4,89% 

þ 

æ ðþæð 

æ 

2,81% 

æ ð 

þ 

4,89% 

3,93% 

æ 

þ 

ð 

þ 

æ ðþæð 

ð 

æ 

æ 

3,93% 

2,81% 

þ 

æ 

þ 

æ 

2,81% 

þ 

÷ lengd nafn ÷ 

Fólk fætt 

1920 og fyrr 

Fólk Fólk fætt fætt 

1961–1965 1920 og fyrr 

Fólk Fólk fætt 

fætt 

2001–2005 1961–1965 1920 og fyrr 

Fólk fætt 

1961–1965 

2001–2005 

Fólk Fólk fætt Fólk fætt 1920 fættog fyrr 

2001–2005 1920 og fyrr 

Fólk Fólk fætt fættFólk Fólk fætt fætt Fólk 1961–1965 Fólk fætt fætt 

1961–1965 1920 og fyrr2001–2005 

1961–1965 1920 og fyrr 

Fólk Fólk fætt fætt Fólk fætt Fólk 2001–2005 fætt 

2001–2005 1961–1965 2001–2005 

25

Syndafallið hefst alveg eins þar sem skriftin skrifar manninn, þegar 

óhlutbundin teiknin endurvarpast inn í tilveru manna og móta þá 

miklu meira en mennirnir þau nokkru sinni. Teiknin taka alltaf yfir 

líf og menningu og það er aðeins með endurtúlkun og breytingu á 

teiknunum sem unnt er að komast undan þeim gömlu til þess eins að 

mótast af þeim sem öðlast hafa gildi fyrir tilstilli viðburðar sem veldur 

straumhvörfum, án þess að menn sjái það endilega strax. 

Krossinn er dæmið stóra, áður aftökutæki, 

síðar tákn um náð og miskunn, fórn Guðs fyrir 

mennina. Jorge Luis Borges sýndi það af tæru 

innsæi er hann lét trúboðann vakna í smásögunni, 

vakna við hamarshöggin utan við 

kofann þar sem frum byggjarnir voru að smíða 

kross, kross fyrir hann. Frelsarinn var jú kominn 

til þeirra. Trúboðinn ætlaði að skrifa tilveru sína 

á heiðingjana og þeir samþykktu þetta nýstárlega 

húðflúr en vildu gefa því ósvikna merkingu; 

fórnin og frelsunin þurftu að eiga sér stað, aðeins 

hjá þeim, veru leikinn var löngu skrifaður. 

1 

http://visindavefur.hi.is/svar. 

asp?id=4772, sótt 8/11/2011 

2 Jacques Derrida, „Plato's 

Pharmacy“ í Dissemination, 

þýð. Barbara Johnson, 

Chicago: Chicago UP, 

1981, bls. 89, þýðing mín 

á þýðingu Johnson. 

3 Roland Barthes, Skrifað 

við núllpunkt, þýð. Gauti 

Kristmannsson og Gunnar 

Harðarson, ritstj. Ástráður 

Eysteinsson, Reykjavík: 

Bókmenntafræðistofnun HÍ, 

2003, bls. 46. 

Við afbyggingu upprunans í Apóteki Platóns 

bendir Derrida á að egypski guðinn Þót, „ritari 

guðanna og guð þekkingar“ eins og segir á 

Vísindavef Háskóla Íslands, að hann geti 

aðeins flutt boðin, hugsanir Hórusar. 1 

„Þót getur aðeins orðið guð hins 

skapandi orðs fyrir tilstilli 

nafn hvarfa, með sagnfræðilegri 

tilfærslu, og stundum með 

ofbeldiskenndum undirróðri.“ 2 

Umskipti, ummyndun einhverrar hreinnar 

hug myndar í veruleika teikna sem í sjálfu 

sér merkja ekkert, en innihalda samtímis 

merkinguna alla. Það sem meira er þau búa 

hana til. Roland Barthes finnur „rúm milli 

tungunnar og stílsins, […] annan formlegan 

veruleika: Skrift.“ 3



Sambærileg sérstaða 

Gauti Kristmannsson [is/IS] 

Hún getur verið fals, hún getur verið endurtekning, 

klisja, aðeins mynd af sjálfri sér líkt 

og lík manna eru aðeins myndir af liðnum 

mönnum, í besta falli er skriftin líkamlegt 

listaverk eigin lífshátta, í því versta afskræming 

illvirkjans sem skrifaður er upp alla daga í sjónvarpshelli 

Platóns. 4 Sjónvarpið og tölvan húðflúra 

okkur upp á hvern dag með nákvæmlega 

sama hætti. 

Tungumálið býr nefnilega til atburðina. Skriðufall 

í náttúrunni gerðist ekki nema frá því sé 

sagt; fyrir okkur mennina gerðist ekkert á 

tunglinu fyrr en menn komu þangað og eftir að 

sá síðasti fór hefur þar verið tíðindalaust þar 

með öllu, nema kannski í barnasögum þar sem 

tunglið er tilbúið svið, myndhverfur mannheimur. 

Mennirnir segja í sífellu frá því sem gerist í 

kringum sig en þeir skrifa sína eigin gerð hver 

um sig; mismunurinn litli er allt sem felur í sér 

nýjungina, nýtt form á skriftinni. En samtímis 

leita þeir sífellt staðfestingar í skriftinni, fyrri tíðar 

skrifum, teiknum og táknum, allt er endurskapað 

á forsendum formsins sem á undan kom. Þar 

er oft mikilvægt að forðast samanburðinn 

þrátt fyrir tilvísun. 5 

Við endursköpum sífellt með því að mynda 

tengingar við það sem gefið hefur merkingu 

fram að því, en til að samsama sig því sem 

skapað er þarf að rjúfa sambandið að hluta, 

tengingin er aðeins til samanburðar og staðfestingar 

á gildi hins nýja, ekki bein fyrirmynd. 

Sambærileg sérstaða felur í sér að sjálfsmynd 

skaparans, neytandans, notandans er í forgrunni 

en form hinnar „fornu frægðar“ er sú 

undirstaða sem upphefur hann, gefur sjálfi 

skaparans gildi, tilvísunargildi, í raun og veru 

áruna hans Walters Benjamins sem hann taldi 

að glataðist við fjölda framleiðslu listaverksins. 

Benjamin skilgreindi áruna svo: 

„Fjölföldunartæknin losar það 

sem fjölfaldað er úr tengslum við 

hefðina. Um leið og hún fjölfaldar 

eftirmyndina kemur eintakafjöldi 

í stað einstæðrar tilvistar“. 6 

Það er þessi einstæða tilvist sem er í raun 

fölsunin, áran er rétta líkingin hjá Benjamin 

því ára vísar upphaflega til mannslíkama 

og allir mannslíkamar eru að formi til og 

nánast 100% erfðafræðilega nákvæmlega 

eins og hver annar, mismunurinn felst í 

einhverjum erfðafræðilegum prómillum, 

smáatriðin eru kannski stór í okkar augum, 

en við þurfum að læra að sjá þau eins og 

við skiljum þegar við sjáum fólk af öðrum 

kynþáttum og þekkjum vart í sundur; það 

tekur tíma að læra mismuninn. 

Áran er samt réttlæting einstaklingshyggju listamanna 

sem annarra, við yfirfærum mis muninn 

á okkur og finnum sjálfið okkar í honum, hann 

er það sem er afgerandi og einstætt. 

4 

Ég tæpti á þessu með lík 

mannsins sem mynd í grein 

minni „Að deyja fallega. Hin 

nýja fagurfræði orðsins hjá 

Gotthold Ephraim Lessing“ í 

bókinni Hvað rís úr djúpinu? 

Guðbergur Bergsson sjötugur, 

ritstj. Birna Bjarnadóttir, 

Reykjavík: Háskólaútgáfan, 

2002, bls. 31. Þetta var hins 

vegar að sjálfsögðu tilvitnun 

í grein eftir Hans Belting 

„Aus dem Schatten des 

Todes. Bild und Körper in 

den Anfängen“ í bókinni 

Der Tod in den Weltkulturen 

und Weltreligionen, ritstj. 

Constantin von Barloewen, 

Frankfurt/M: Insel, 2000, 

bls 123. 

5 

Oft hef ég vísað til 

rómverska skáldsins og 

bókmenntafræðingsins 

Hórasar sem skilgreindi 

þessa aðferð fræðilega; hún 

er svo einföld og áhrifamikil 

að flestum finnst þeir hafa 

lesið hana og skilið löngu 

áður en þeir sáu hana. Sjá 

t.d. í Literary Diplomacy I. 

The Role of Translation in 

the Construction of National 

Literatures in Britan and 

Germany 1750–1830, 

Frankfurt/M: Peter Lang, 

2005, bls. 41. 

28

Marshall MacLuhan hélt því fram að prentverkið, 

stöðlun þess og fjöldadreifing hefði 

gert sér stöðuna fyrst mögulega. Í fyrstu alveg 

öfugt við Benjamin, mætti túlka, hin einstæða 

ára hins einstaka höfundar og sérstaða þjóða, 

tungna, hefða verður fyrst til þegar hægt er að 

fjölfalda fyrir tiltekinn markað. Hann segir: 

„Prentið skapaði þjóðlega einsleitni 

og miðlæga ríkisstjórn, en einnig 

einstaklingshyggju og andstöðu 

við ríkisstjórnina sem slíka“. 7 

Fjölföldunin gerði þannig kleift að afmarka sig 

og búa til, kannski ekki áru listaverks, en áreiðan 

lega tilfinningu einstæðrar tilvistar bæði einstaklinga 

og þjóða; einstæð tilvist er grunn skilningur 

sjálfsmyndar bæði einstaklinga og þjóða. 

Allir þessir einstaklingar og allar þessar þjóðir 

eru samt nánast eins. Sérstaða sem byggðist 

á öðru væri óþolandi og færi út í það sem enn 

er kallað afbrigðilegt. 

Þegar sérstaðan verður raunveruleg bregst hið 

sam bærilega í einstaklingum og hópum oftast 

illa við. Sérstaðan verður að hafa tilvísun til 

sameiginlegra forma eða skriftar sem samþykkt 

er, því vissulega geta sum form, sumar tegundir 

(for)skriftar fallið úr náðinni og orðið grunnur 

ósvikinnar sérstöðu og þar með afbrigðileika. 

Eftir því leita öfgamenn allra sviða, vonir 

þeirra og þrár standa til raunverulegrar sérstöðu 

frá fjöld anum og þeir átta sig ekki á 

því að með því leita þeir afbrigðileikans sem 

kannski verður að sam þykktu formi eða skrift, 

sagan geymir mörg dæmi um það; en á meðan 

hún er fyrir utan er hún ekki sambærileg og 

þar með er hún útilokuð. 

Þetta er það sem við köllum menningu í víðustum 

skilningi, það er hin sífellda merkingarsköpun 

á því sem er nánast hið sama og til 

að gefa leitinni sjálfri sína merkingu þarf hún 

að innihalda sérstöðu sem þó er sambærileg 

við aðra sérstöðu allra leita, allrar menningar. 

Við, einstaklingar og hópar, finnum okkur 

ævinlega sjálf í því sem við sjáum í öðrum, 

hvort sem það er til samsömunar eða afmörkunar, 

við erum kannski bara, þrátt fyrir 

allt, aðeins tvíundar tákn í grunninn og allt 

sem við bætum við er tilraun til að komast út 

fyrir þau, en hroll vekja til verunnar felst í því 

að við getum aðeins gert það á for sendum 

tvíund ar innar, 1 og 0, þar sem núllið er jafn 

mikilvægt og einn. 

Vonandi er þetta vitleysa. 

6 Walter Benjamin, Listaverkið 

á tímum fjöldaframleiðslu 

sinnar, Þrjár ritgerðir. Atvik 2, 

þýð. Árni Óskarsson og 

Örnólfur Thorsson, ritstj. 

Hjálmar Sveinsson. 

Reykjavík: Bjartur/ 

Reykjavíkur Akademían, 

2000, bls. 14 – 15. 

7 Marshal McLuhan, The 

Gutenberg Galaxy, [1962], 

Toronto: Toronto UP, 1997, 

bls. 235. 

29




Íris Ellenberger [is/sui] 

30

Þótt Íslendingar teljist í hópi 

smá þjóða verður seint sagt 

að hógværð einkenni landann 

þegar hann ber sig saman við 

fólk af öðru þjóðerni. Þá er 

sjaldnast langt að bíða eftir staðhæfingum 

um að Íslendingar 

séu einhvern veginn sér stakir, 

þeir tali t.d. upprunalega tungu 

forfeðranna og séu umkringdir 

hreinni, mótandi náttúru. Því til 

samræmis má varla fjalla um innflytjendur 

í fjölmiðlum án þess 

að einnig sé fjallað um íslenskukunnáttu 

þeirra. Ennfremur draga 

fáir þau rök í efa að takmarka 

skuli innflutning erlendra ríkisborgara, 

sér í lagi frá löndum 

utan Vestur-Evrópu, til að vernda 

örsmáa, íslenska og umfram allt 

hreina þjóð. Slíkar hugmyndir eru 

furðu lítið gagnrýndar þótt Ísland 

eigi að teljast fjöl menningarsam 

félag. Eins og margoft hefur 

komið fram eiga þessar lífseigu 

hugmyndir um hreinleika og upprunaleika 

rætur að rekja aftur til 

sjálfstæðis baráttu þjóðarinnar. 

Séríslensk tunga reyndist hentugt 

vopn því hún samræmdist kenningum 

nokkurra hug myndasmiða 

þjóðernis stefnunnar í 

Evrópu um eðli þjóða. Má nefna 

kenningar Johann Gottfried von 

Herder um tungumál sem helsta 

einkenni og undirstöðu þjóða og 

hugmyndir Johann Gottlieb Fichte 

um mikilvægi „upprunalegra“ 

tungumála. Á grundvelli slíkra 

kenninga gátu forkólfar sjálfstæðis 

baráttunnar rökstutt að 

Íslendingar væru ein þjóð með 

eina „upprunalega“ tungu og ættu 

því rétt á að lúta eigin stjórn. 

Tungumálið varð jafnframt 

samnefnari fyrir menningu, 

aðallega fornbókmenntir 

Íslendinga sem nutu nokkurrar 

hylli meðal norrænna menntamanna. 

Þegar á leið varð 

þjóð veldisöld að gullöld þar 

sem lýðræði ríkti og framlag 

Íslendinga til heimsbókmennta 

var fest á blað. Þannig hlaut 

sjálfstæðiskrafan betri 

hljómgrunn meðal danskra 

stjórnvalda því Danir véfengdu 

ekki glæsta fortíð Íslendinga og 

töldu að hjálendan varðveitti 

þeirra eigin menningararf. 

Til að réttlæta sjálfstæði lögðu 

„ímyndasmiðir íslenska 

þjóðríkisins“, eins og 

Guðmundur Hálfdanarson 

sagnfræðingur kallar þá, sífellt 

ríkari áherslu á tilkomumikla 

31





fornöld Íslendinga og einnig 

órofið samhengi sögunnar frá 

gullöld til samtíma. Þar gegndi 

íslensk tunga lykilhlutverki. Hún 

tengdi Íslendinga samtímans við 

kappa gull aldarinnar og renndi 

stoðum undir rétt þeirra til að 

lifa og starfa í sjálfstæðu þjóðríki. 

Samkvæmt kenningunni töluðu 

Íslendingar mál forfeðranna og 

gátu lesið fornbókmenntirnar 

hjálparlaust. Íslenskan hafði 

varðveist í óspillt í þúsund ár. 

Einangrun landsins átti að hafa 

varðveitt hana í upp runalegri 

mynd og hún var því laus við 

erlend áhrif og umfram allt 

hrein. Ennfremur hafði meint 

samskipta leysi við útlönd varðveitt 

hið einstaka íslenska 

kyn. Íslendingar voru hreinir 

afkomendur víkinga og Kelta. 

Eins og Unnur Birna Karlsdóttir 

sagnfræðingur hefur rakið þá voru 

hugmyndir um sérstakan íslenskan 

kynstofn ekki sjálfsprottnar 

frekar en þjóðernishyggjan. Þær 

sóttu fyrirmynd sína til ríkjandi 

hugmynda um að einstaklingar 

erfðu alla sína eiginleika, kosti 

og galla frá forfeðrum sínum. 

Þessir eiginleikar voru jafn framt 

grundvöllurinn að því samfélagi 

sem einstaklingurinn skapaði sér. 

Hér á Íslandi hófst málflutningur 

um sérstakan íslenskan kynstofn 

snemma á 20. öld með bók Jóns 

Aðils Íslenskt þjóðerni frá 1903. 

Þessi kynstofn átti að sameina 

bestu eiginleika tveggja merkra 

arískra stofna, vitsmuni Kelta og 

framsækni Germana. Íslendingar 

áttu þannig ekki langt að sækja 

einstaka hæfileika. Mikilvægt 

þótti að hlúa að meintum 

erfða fræðilegum eiginleikum 

þjóðarinnar. Íslendingar byggðu 

framtíð sína á sömu eðlislægu 

þáttum og lagt höfðu grunninn 

að glæstri fortíðinni. Þannig 

tengdu bæði blóð og tunga 

Íslendinga samtímans við 

meinta gullöld þjóðarinnar 

og lögðu sitt á vogarskálarnar 

til að rökstyðja tilvist sjálfstæðs 

íslensks þjóðríkis. 

Hugmyndir um hreinleika 

íslenskrar tungu og kynstofn settu 

sitt mark á íslenskt sam félag og 

stjórnmál og kölluðu á viðbrögð 

til að varðveita þessa dýrmætu 

arfleifð. Málhreinsun hófst þegar 

á 18. öld en náði vissu hámarki 

öld síðar. Tungumálið varð að 

„hreinsa“ af öllum erlendum 

áhrifum og úr varð nokkurs 

konar nýsmíði sett saman út máli 

bændafólks og fornnorrænu. Eins 

og Gísli Pálsson mannfræðingur 

benti á öðlaðist þetta tungumáli 

næstum eigið líf á 20. öld. Það var 

ekki samskiptatæki heldur stóð 

utan sjálfsmyndar Íslendinga 

sem sjálfstæð eining sem ekki 

mátti brjóta gegn. Eftir því sem 

leið á öldina fór orðræðan 

um tungumálið að snúast 

um hreinleika hennar. Hinu 

ákjósanlega máli var lýst sem 

„hreinu“ á meðan óæskilegur 

talsmáti þótti óhreinn eða sýktur. 

32

Á sama tíma og málhreinsunarmenn 

börðust gegn sýktu máli 

stóðu íslensk stjórnvöld í 

stappi við að vernda meintan 

hreinan kyn stofn. Var það ein 

helsta ástæða þess að íslensk 

stjórnvöld neituðu að taka við 

flótta mönnum úr röðum gyðinga 

þótt þau hafi opinberlega notað 

efnahagsleg rök til að réttlæta 

ákvörðunina. Ennfremur settu 

íslensk stjórnvöld þau skilyrði við 

veru bandarísks setuliðs á Íslandi 

árið 1941 að 

„íslenska kynstofninum 

stafaði engin hætta af 

hernum … að aðeins 

yrðu hvítir menn í 

ameríska setuliðinu …“ 

til að fyrirbyggja barneignir 

svartra manna með íslenskum 

konum. Að sama skapi lýstu 

ýmsir greinahöfundar yfir 

áhyggjum sínum af barneignum 

íslenskra kvenna með erlendum 

sjómönnum og farand verkamönnum. 

Var þá kynlíf utan 

hjónabands ekki eina áhyggjuefnið 

heldur einnig að „íslenskur kynstofn“ 

gæti „óhreinkast“. Svipuð 

viðhorf lágu að baki kröfum 

íslenskra stjórnvalda um að 

hörundsdökkir karlar yrðu ekki 

meðal starfsmanna varnarliðsins 

á Keflavíkur flugvelli. Verndun 

hins meinta íslenska kynstofns 

var því opinber stefna stjórnvalda 

a.m.k. fram á 7. áratuginn. 

Veiting íslensks ríkisborgararéttar 

var einnig mótuð af þessari 

afstöðu. Fyrstu lög um atvinnuréttindi 

útlendinga voru sett árið 

1927 í þeim tilgangi að vernda 

atvinnumöguleika Íslendinga með 

því að skylda vinnuveitendur 

til að láta þá ganga fyrir um 

alla vinnu. Þessi lög giltu um 

alla erlenda ríkisborgara. Hins 

vegar var gerður skýr greinarmunur 

á umsækjendum um 

ríkisborgararétt eftir þjóðerni. 

Ríkisfang var veitt með lögum til 

ársins 1998 og voru ávallt gerðar 

minni kröfur til þeirra sem tengdust 

Íslandi blóðböndum eða komu 

frá hinum Norðurlöndunum. 

Þegar Alþingi kom sér saman 

um ákveðnar reglur um veitingu 

ríkisborgararéttar árið 1955 var 

það einmitt raunin að skilyrði um 

lengd búsetu var mismunandi, 

þrjú ár ætti umsækjandi íslensk 

skyldmenni, fimm væri hann frá 

Norðurlöndunum og tíu ár fyrir 

aðra umsækjendur. 

Þannig var skýr greinarmunur 

gerður á umsækjendum eftir því 

hversu blóðtengdir þeir voru 

þjóðinni. Þar að auki samþykkti 

Alþingi við endurskoðun ríkisborgararéttarlaga 

árið 1952 að bætt 

yrði inn klausu sem hljóðaði svo: 

33





„Þeir, sem heita 

erlendum nöfnum, 

skulu þá ekki öðlast 

íslenzkan ríkis borgararétt 

með lögum þessum 

fyrr en þeir hafa fengið 

íslenzk nöfn samkvæmt 

lögum nr. 54 27. júní 

1925, um mannanöfn“. 

Þetta ákvæði var umdeilt sér 

í lagi vegna þess að íslenskir 

ríkisborgarar tóku gjarnan upp 

ættarnöfn í trássi við mannanafnalögin. 

Þó náðist ekki nægur 

stuðningur til slaka á kröfunum 

fyrr en á 9. áratugnum og árið 

1996 voru loks allar skyldur til 

nafnabreytinga máðar úr lögum. 

Um það leyti var aðlögunarstefnan 

að ryðja sér til rúms 

þar sem lögð var áhersla á 

að einstaklingar af erlendum 

uppruna héldu sérkennum 

sínum en öðluðust jafnframt 

menningarlega færni í nýja 

samfélaginu. Hins vegar er ekki 

að sjá að nefndarmönnum sem 

mæltu með breytingunum hafi 

verið það létt. Í greinargerð 

með frumvarpinu sem varð 

að lögum árið 1996 er að finna 

ítarlegan kafla þar sem íslensk 

nafnahefð er mærð, hún talin 

hluti af sjálfsmynd Íslendinga 

og lýst yfir áhyggjum af fjölgun 

ættarnafna sem hefðu óæskileg 

áhrif á varðveislu íslenskrar 

hefðar. Greina má það viðhorf 

að erlend ættarnöfn myndu 

spilla sérkennum þjóðarinnar 

en nefndarmenn voru knúnir 

til að breyta lögunum því krafa 

um nafnbreytingu þótti jaðra við 

mannréttindabrot. 

Rannsóknir á umræðunni í 

kringum ofan greindar lagabreytingar 

hefur leitt í ljós að 

ríkisborgara réttur þótti veita 

aðgang að þjóðerninu og reynt 

var að tryggja að það „mengaðist“ 

ekki af erlendum áhrifum. Ríkisborgara 

rétturinn þótti ennfremur 

verðmæti sem ekki skyldi sóa. 

Hann var tilfinningalegs eðlis 

og krafðist þess að handhafar 

hans hefðu náin blóð- eða 

tilfinninga tengsl við land og þjóð. 

Innflytjendur gátu því orðið hluti 

af íslensku þjóðinni þrátt fyrir 

lífseigar hugmyndir um hreinan 

íslenskan kynstofn. Hins vegar 

voru nýir íslenskir ríkisborgarar 

krafðir um samlögun með hefðum 

og gildum þjóðarinnar og skyldu 

þeir því afmá öll ytri, og jafnvel 

innri, merki um erlendan uppruna. 

Ríkisborgararéttarlögin gegndu 

þannig mikilvægu hlutverki í því 

ferli að gera fólk af erlendum 

uppruna ósýnilegt á „hreinu“ 

yfirborði þjóðarinnar. Hins 

vegar þótti það misauðvelt og 

ríkisborgararéttarlög endurspegla 

að það var álitið fara eftir uppruna 

hversu auðveldlega innflytjendur 

voru taldir samlagast íslensku 

þjóðerni. Þeir sem tengdust 

34

Íslandi blóðböndum voru 

taldir eiga auðveldast með að 

„verða Íslendingar“, síðan 

Norðurlandabúar og loks aðrir 

erlendir ríkisborgarar. Hugmyndir 

um meintan hreinan, íslenskan 

kynstofn hafa vafalaust haft 

áhrif á goggunarröðina. 

Nú er sagt að öldin sé önnur 

og Ísland orðið fjölmenningarsamfélag. 

En raunin er sú að 

hugmyndir þjóðernishyggjunnar 

móta enn afstöðu Íslendinga 

til útlendinga í samtímanum á 

grundvelli óorðaðra og ómeðvitaðra 

forsendna um þjóðernið. 

Þorgerður Þorvaldsdóttir bendir 

á að sjálfs myndar pólitík var eitt 

aðalhreyfiafl 20. aldarinnar og 

á Íslandi hafi hún umfram allt 

snúist um þjóðernið. Sjálfið er 

sífellt að bera sig saman við „hina“ 

og tilvist „hinna“ styður hugmyndir 

um að „við“ séum einstök. 

„Í gagnkynhneigðri 

orðræðuhefð eru samkyn 

hneigðir í stöðu 

„hinna“ eða „the 

others“, en gagnvart 

sjálfsmynd sem hverfist 

um þjóðerni eru það útlendingar, 

helst þeir sem 

eru ólíkir okkur í útliti og 

háttum [sem] skipa sæti 

hinna framandi.“ 

Þótt því sé haldið fram að 

hnattvæðing með auknum 

samskiptum og fólksflutningum 

milli landa grafi undan slíkum 

hugmyndum þá benda aðrir á að 

áhrif hnattvæðingarinnar séu 

einmitt þveröfug; að í heimi 

sem ýtir undir einsleitni með 

útbreiðslu sömu hugmynda, 

hátta og menningar leitist 

samfélög við að undirstrika 

sérstöðu sína. 

Á Íslandi virðist sem hugmyndir 

um hreina tungu og uppruna 

móti almenna umræðu um 

inn flytjendur á Íslandi. Sé tekið 

viðtal við útlending er það nær 

undantekningarlaust tekið fram 

ef sá talar „góða“ íslensku, eins 

og það þyki einhvers konar 

gæðastimpill. Eflaust könnumst 

við öll við hugmyndir um að 

35





Ísland sé svo viðkvæmt að það 

þoli ekki nema mjög takmarkaðan 

innflutning útlendinga til landsins. 

Bakvið slíkan mál flutning liggja 

gjarnan hugmyndir um að við 

séum svo fá að við þolum ekki 

að blanda blóði við útlendinga 

í of miklum mæli. Íslendingar 

myndu deyja út ef hið sérstaka 

íslenska kyn blandaðist erlendu 

kyni um of. Slíkar hug myndir 

byggjast augljóslega á forsendum 

kynþátta- og þjóðernishyggju 

sem felur í sér að það sé kynið 

sem geri Íslendinga svo einstaka. 

Það eru þó ekki aðeins innflytjendur 

sem eru í stöðu „hinna“ 

í sjálfs myndar pólitík og sköpun 

Íslendinga. Túristar gegna þar 

einnig hlutverki því bent hefur 

verið á að augnaráð ferðamanna 

mótar sjálfsmynd „okkar“ sem 

Íslendinga. Á 2. íslenska söguþinginu 

árið 2002 héldu bæði 

Tinna Grétarsdóttir mannfræðingur 

og Þorgerður Þorvaldsdóttir 

kynjafræðingur erindi um 

hvernig Ísland er kynnt fyrir 

erlendum ferðamönnum. Tinna 

bendir á hrein leikahug myndir séu 

í fyrirrúmi í land kynningunni: 

„Hugmyndin um 

hið hreina má kalla 

hornstein ímyndasmíðarinnar 

og 

sameinar margvíslega 

hagsmuni í markaðssetningu 

á íslenskum 

útflutningi og Íslandi 

sem ferðamannastað.“ 

Þótt hugmyndir arfbótafræðinnar 

hafi á síðustu áratugum þótt um 

margt varhuga verðar þá ómaði 

enn eftir af henni í því landkynningarefni 

sem Tinna og 

Þorgerður skoðuðu. Þær benda á 

að þar sé vísað til hugmynda um 

„hreinan“ kynstofn. Hið „hreina“ 

skýri meinta fegurð íslenskra 

kvenna. Fegurðin byggist á 

genunum, náttúrunni og hreinum 

afurðum en ekki samfélagslega 

mótuðum fegurðar hugmyndum. 

Ekki er að sjá að land kynningarefni 

undanfarinna tíu ára vísi 

eitthvað síður til lítt skil greindra 

hug mynda um hreinleika. Hrein 

náttúra er eftir sem áður leiðarstef 

landkynningarinnar. Lítt 

skilgreindur hreinleikinn er síðan 

yfirfærður yfir á íslenskar afurðir. 

Þess konar yfirfærsla var raunar 

ein af tillögum nefndar sem forsætis 

ráðuneytið skipaði haustið 

2007 til að móta sam ræmda 

ímynd fyrir Ísland. Það reynist 

heldur ekki stórt stökk fyrir 

lesendur og áhorfendur að tengja 

meintan hreinleikann við þjóðina 

sem neytir afurðanna, sér í 

lagi þar sem upprunaleiki tungumálsins, 

bók menntanna og lýðræðis 

hefðarinnar er stór hluti 

af þeirri ímynd sem beint er 

að ferðamönnum og erlendum 

neytendum. 

Náttúran var aldrei áhersluatriði 

í sjálfstæðis baráttunni. Hins 

vegar bendir Tinna Grétarsdóttir 

á að augnaráð ferðamanna hafi 

að öllum líkindum valdið því að 

náttúran skipaði sífellt stærri sess 

í þjóðernisvitund Íslendinga á 20. 

öld og er nú helsta vopnið til að 

undirstrika sérstöðu Íslendinga. 

Nú hefur hrein náttúra tekið við 

af hreinni tungu og upprunalegum 

bókmenntaarfi sem helsta 

þjóðar einkennið. Þannig hefur 

hrein leikahugmyndinni verið 

viðhaldið þrátt fyrir breytingar á 

þjóðernis sjálfsmynd Íslendinga. 

Sannarlega er erfitt að meta 

hversu mikil áhrif augnaráð 

ferðamanna og ímyndarsmíð 

stjórnvalda hafa á sjálfsmynd 

heillar þjóðar. Þó er ýmislegt 

sem bendir til þess að hin allsráðandi 

hreinleikaorðræða 

sem við speglum okkur í hafi 

haft talsverð áhrif á hvernig 

við sjáum okkur sem þjóð. Þótt 

við könnumst ekki alltaf við 

okkur í þeim staðhæfingum sem 

beint er að túristum þá finnum 

við óneitanlega til stolts þegar 

erlendum ferðamönnum finnst 

ástæða til að sækja okkur heim. 

Margt styður þá kenningu að 

Íslendingar séu farnir að trúa 

á þá ímynd sem beint er út á 

við. Niðurstöður hringborðsumræðna 

og viðtala sem 

framkvæmd voru af ofangreindri 

nefnd forsætisráðuneytisins 

árið 2007 benda einmitt til þess 

að hreinleiki sé landsmönnum 

ofarlega í huga þegar þeir 

ræða um Ísland og Íslendinga. 

Þátttakendur tengja hreinleikann 

yfirleitt við náttúru landsins. 

Hann kemur þó einnig fram sem 

óskilgreint fyrirbæri og getur 

þannig einkennt bæði land og 

þjóð, enda kemur skýrt fram 

hjá þátttakendum að náttúran er 

talin móta þjóðina og skila sér 

inn í þjóðarsálina. Það er því e.t.v. 

ekki að undra að í sömu viðtölum 

og hringborðsumræðum hafi 

verið rætt um innflytjendamál. 

Í a.m.k. tveimur hópum af fimm 

36

má greina ótta við útlendinga 

og hugmyndir um að aukinn aðflutningur 

þeirra muni valda því 

að Íslendingar glati sérstöðu sinni. 

Því er fullt tilefni til að spyrja: 

Hvaða stöðu hafa þeir sem 

skildir eru útundan þegar fjallað 

er um hreint tungumál, hreinan 

kynstofn og hreina náttúru sem er 

talin hafa svo mikil áhrif á þjóðina? 

Er ef til vill ástæða til að endurtaka 

spurningu Þorgerðar Þorvaldsdóttur: 

„Getur verið að sú 

neikvæða afstaða til 

inn flytjenda sem ítrekað 

hefur komið fram í 

skoðana könnunum, 

sé að hluta til komin 

til vegna þess að við 

óttumst að þeir spilli 

þeirri hreinleika ímynd 

lands og þjóðar sem 

við höfum verið í óða 

önn að byggja upp og 

trúum orðið á sjálf“? 

Því ef Ísland og íslensk þjóð er 

ávallt talin „hrein“ hvað eru þá 

„hinir“ sem við erum sífellt að 

bera okkur saman við? 

Þessi grein birtist upprunalega 

í tveimur hlutum 

á vefritinu Hugsandi.is: 

http://hugsandi.is/articles/ 

hagsaelda-hrimhvitamodir-fyrri-hluti/ 

og http:// 

hugsandi.is/articles/ 

hagsaelda-hrimhvita-modirsidari-hluti/ 

37



Uppruni íslenskrar skriftar 

Sigríður Rún Kristinsdóttir [is/IS] 

Hvaðan kemur hún? 

Íslenska handskriftin á sér 

langa sögu og þróaðist frá því að 

vera ópersónuleg, stíl færð og 

þung skrift yfir í að vera afar 

persónuleg og margbreytileg eins 

og hún er í dag. Íslendingar tóku 

inn bókstafi sem hentuðu betur 

íslenskri tungu og lærðir menn 

komu með nýjungar í handskrift 

til landsins. Ekki var á færi allra 

að skrifa og tækni og bókstafir 

gátu verið mismunandi milli 

bæja svo að handskriftin 

þróaðist bæði samhliða erlendum 

handskriftum og vegna sérlundaðra 

íslenskra skrifara. 

Skrift kom til Íslands á 11. öld. Það var karlungaskrift, kennd við Karl 

mikla (Karlamagnús) sem var uppi um 800. Engilsaxar notuðu eyskrift allt 

fram um 1100. Íslendingar og aðrir Vestur-Norrænir menn gátu ekki notað 

karlungaskriftina óbreytta því að það vantaði bókstafi fyrir sum hljóð í 

málinu . Þeir tóku því stafinn eftir Engilsöxum, og bjuggu til stafinn 

til að tákna opið o-hljóð. 

Frumgotnesk skrift þróaðist úr karlungaskriftinni. Til Íslands barst hún á 

fyrri hluta 13. aldar. Flest af elstu íslensku handritunum eru skrifuð með 

þessari skrift. Íslendingar tóku einnig upp skrifað ýmist með lykkju 

eða þverstriki, og (wyn) eftir Engilsöxum. 

Gotnesk textaskrift þróaðist úr frumgotneskri og var notuð á Íslandi frá um 

13. öld og fram á þá 16. hvarf úr notkun á fyrri hluta 14. aldar. 

Ýmis afbrigði af gotneskri skrift voru notuð á miðöldum. Gotnesk léttiskrift 

barst til íslands á fyrri hluta 14. aldar. Hún var léttari og stafirnir tengdust 

meira en í gotneskri textaskrift. Gotnesk blendingsskrift var samruni 

textaskriftar og léttiskriftar. Hún var settari en léttiskriftin og stafirnir 

tengdust ekki eins vel. 

Nýgotnesk léttiskrift (fljótaskrift) var persónulegri en eldri skriftartegundir, 

ástæðan er m.a. breyting á handarstöðu við skriftir sem gerðist um 1600. 

Á 17. öld voru skriftar tegundir miðalda notaðar áfram ásamt fljótaskrift. 1 

1 

Handritin: Ritgerðir um íslensk 

miðalda handrit, sögu þeirra 

og áhrif, ritstjórn Gísli 

Sigurðsson og Vésteinn 

Ólason, Reykjavík, 2002. 

2 

Guðvarður Már Gunnlaugsson, 

munnleg heimild. 

3 

Handritin: Ritgerðir um íslensk 

miðalda handrit, sögu þeirra 

og áhrif, sama heimild. 

Kansellískrift og kansellíbrotaskrift voru notaðar þegar skrifa átti upp miðaldatexta 

vegna þess að skrifararnir kunnu ekki við að nota fljótaskrift 

til að afrita setta miðaldaskrift. Kansellískrift og kansellíbrotaskrift voru 

notaðar langt fram á 19. öld í uppskriftum eldri texta og í fyrirsögnum. 

var almennt f tákn fram undir 1700. 2 

Yngri gerð nýgotneskrar léttiskriftar (fljótaskriftar) barst til íslands á 

síðari hluta 17. aldar og var notuð fram á síðari hluta 19. aldar. 1 

Snarhönd var húmanísk léttiskrift sem tók við af fljótaskrift á 19. öld. Hún 

var kenndi í skólum á Norðurlöndum fram um 1985, en þá var farið að 

kenna aðra gerð af húmanískri léttiskrift sem hefur verið kölluð ítölsk 

skrift. kom hér aftur inn í íslenska stafsetningu á 19. öld en nú skrifað 

með þverstriki. 3 

4 

Ljósmyndir: Safn Árna 

Magnússonar, Íslandi, 

Reykjavík. 

40

Textaskrift var notuð á Íslandi frá um 13. öld og fram á 16. öld. 4 41 

Kansellískrift var notuð langt fram á 19. öld þegar skrifa átti upp miðaldatexta. 4 

Snarhönd tók við af Fljótaskrift á 19. öld og var notuð til ársins 1985. 4

Þessi yfirlýsing aðgerðasinna írska tungumálsins, 

R. MacSearraigh Gordon, var upphaflega birt í 

dag blaðinu Fáinne and Lae 2 árið 1898. Ímynd 

hins guðlega Írlandsvinar sem heldur herafla 

rómverska heimsveldisins í hæfilegri fjarlægð mun 

virðast mörgum meira en lítið fáránleg í dag, en 

eins og gerist og gengur í sögum þá er hún mjög 

heillandi. Manneskjur hafa, að því er virðist, 

vitræna slagsíðu í átt að skýrri línulegri frásögn 3 

og þessi er greinilega línulegri og tilfinningalega 

meira fullnægjandi en nokkur frásögn af landmössum 

sem rekast á og eldgos gæti nokkurn 

tíma orðið. Samkvæmt höfundi hennar fyllir 

Írland fólk lotningu og er algjörlega einstakt og 

hann hefur rétt frá guði til að segja að svo sé. 

Innrásarmenn varið ykkur! 4 

1 

R. MacSearraigh Gordon, Fáinne 

and Lae, 24. september 1898. 

2 

Þetta var tvítyngt 

þjóðernissinnað dagblað 

sem Bernard Doyle setti á 

stofn árið 1898. 

3 

H. Porter Abbot hefur fært 

sannfærandi rök fyrir þessu 

í „Unnarratable Knowledge: 

The Difficulty of Understanding 

Evolution by 

Natural Selection“ í David 

Herman (ed.), Narrative 

Theory and the Cognitive 

Sciences. Stanford: CSLI 

Publications, 2003, bls. 143. 

4 

Það kemur ekki á óvart að 

Roy Foster hefur þennan 

texta með í hinni ögrandi 

rannsókn sinni á þeim 

ýkjusögum sem Írar hafa 

sagt sjálfum sér frá því um 

miðja 19. öld. Roy Foster, 

The Irish Story: telling Tales 

and Making it up in Ireland. 

Oxford: Oxford University 

Press, 2002.



Logandi kyndill: innihald formsins í gelískri leturfræði 

Mathew Staunton [ie/fr] 

Að gera landslagið róttækt 

Hún kann að vera nokkuð litrík, en afstaða 

MacSearraigh Gordon var í engu einangruð eða 

sérvitur á sínum tíma. Þegar kom fram á árið 

1898 var gelíska vakningin (Gaelic Revival) 5 , 

kerfisbundið átak minnihluta þjóðernis sinnaðra 

menningarvita, að sannfæra hinn hluta írsku 

þjóðarinnar um að þeir hefðu sérstaka sjálfsmynd 

sem þjóð, vel á veg komna. Gelíska bandalagið 

(Gaelic League) var stofnað árið 1893 til að 

vernda og upphefja írska tungumálið og fjöldi 

umræðuhópa og bókmenntaklúbba hafði veitt 

nýrri orku í verkefnið um uppbyggingu þjóðarinnar 

frá því fljótlega eftir árið 1880. 6 Og að baki 

öllum þessum samtökum stóð Bræðralag írskra 

lýðveldissinna (Irish Republican Brotherhood 

(IRB)), leynilegt bræðralag helgað baráttu fyrir 

sjálfstæði frá Bretlandi á hvaða hátt sem er, og 

veitti stuðning, aðdrætti, áróður og alþjóðlegt net 

skipuleggjenda og fjáröflunaraðila. 

Flestir lykilmenn vakningarinnar aðhylltust 

þá einfölduðu en á hinn bóginn mjög heillandi 

hugmynd að eyjar séu hinar fullkomnu þjóðir. 

Sumir gengu ögn lengra og héldu því fram að 

þær væru einnig góð ríki. Allir þessir menn 

(og MacSearraigh Gordon er greinilega engin 

undantekning) iðkuðu það sem kalla mætti 

„gátlista- þjóðernis hyggju“ („checklist nationalism“). 

Fullir innblæstri frá hugsuðum eins 

og Johann Gottfried von Herder 7 og Friedrich 

List 8 og hersingu 19. aldar þjóðernishreyfinga 

á meginlandi Evrópu, þá merktu þeir 

við og sýndu fram á hin einstöku atriði lífs á 

Írlandi sem sönnun þess að íbúar landsins 

mynduðu þjóð. Þjóðsögur, leikir, dansar, 

búningar, tónlist, helgi siðir og auðvitað 

írska tungumálið, voru rannsökuð, lærð og 

upphafin af áfergju. Þar sem þessi atriði 

voru ekki til eða voru ekki lengur til voru 

5 

Ítarlega rannsókn á gelísku 

vakningunni má sjá í P. J. 

Mathews, Revival: The Abbey 

Theatre, Sinn Féin, The Gaelic 

League and the Co-operative 

Movement. Cork: Cork 

University Press, 2003. 

6 Irish Literary Theatre var 

stofnsett árið eftir, eða 

árið 1899. 

7 

Þýskur heimspekingur, 

guðfræðingur, skáld og 

bókmenntagagnrýnandi 

(1744–1803). 

8 

Georg Friedrich List (1789– 

1846) var brautryðjandi 

þýskur hagfræðingur. 

44

þau fundin upp eða fundin upp aftur og 

veittur viðeigandi göfugur uppruni. Hlutverk 

almennings var einfalt: að trúa. 

Árið 1898 var sérstakt að þessu leyti. Það 

var aldarafmæli einnar af hinum mörgu 

misheppnuðu írsku uppreisnum 9 og skerpti 

á endurnýjaðri viðleitni til að aðskilja Írland 

frá Bretlandi. IRB setti upp skipulagsnefndir 

og klúbba með tugþúsunda meðlima á 

Írlandi, í Bretlandi og í Bandaríkjunum til að 

samhæfa, sviðstýra og leggja sína merkingu 

í minningar athafnir. Grein í dagblaði, höllu 

undir málstað þjóðernissinna, tilkynnti um 

hátíðahöldin með eftirfarandi hætti: Í næstu 

viku og vikunum þar á eftir mun þjóðarpúlsinn 

slá ákaft og þjóðar blóðið loga í 

sýningu, sem sannar hvoru tveggja, þessa 

minningu og þá staðfestu að ekkert muni 

fullnægja Írlandi framtíðarinnar nema 

það að hugsjónir þær er menn börðust og 

dóu fyrir árið ’98 verði að raunveruleika. 10 

Árangurinn var sjónræn upplifun af kyndilskrúðgöngum 

og brennum með ræðum 

magnaðra persóna, sérhönnuð til að hreyfa 

við hjartanu við hrynjanda sekkjapípna 

og marserandi hljómsveita. Hver sá sem 

hefur flogið yfir Írland á Hrekkjavökunni 

skilur hin sterku áhrif slíks sjónarspils 11 

og hina óræðu áráttu að sjá þúsundir elda 

hefja sig til himins í landslaginu sem 

sönnun um sameinaða íbúa. Nauðsynlegt 

er þó að gera sér grein fyrir því að þetta 

var engin sjálfsprottin flóðbylgja almenns 

stuðnings við málstað þjóðarinnar. Það 

var enginn ákaft sláandi þjóðarpúls. 

9 

Society of United 

Irishmen, byltingarsinnuð 

lýðveldissamtök, skipulögðu 

uppreisn sem fór út um 

þúfur árið 1798 með 

stuðningi frá Frakklandi 

byltingarinnar. 

10 

Leinster Leader, laugardagur, 

21. maí, 1898. 

11 

Nýstárleg ljósahönnun 

Albert Speer fyrir 

fjöldafundina í Nürnberg, 

hið yfirgripsmikla útsýni yfir 

flugeldasýningarnar þann 

14. júlí frá Montmartre eða 

tendrun vitanna í kvikmynd 

Peter Jackson The Return of 

the King frá árinu 2003 eru 

önnur dæmi um skilvirka 

notkun ljóss og elds til að 

ná fram fyrirfram ákveðinni 

tilfinningalegri svörun. 

45





12 

Árið 1898 voru þeir sem 

sneru baki við þessari 

viðleitni nafngreindir og 

smánaðir af þjóðernissinnuðum 

dagblöðum eins 

og Leinster Leader. 

13 

Sinn Féin var samfélag 

þjóðernissinna sem horfði 

til áróðursmeistarans Arthur 

Griffith eftir innblæstri á 

fyrstu árum 20. aldarinnar. 

Þetta samfélag þróaðist síðar í 

stjórnmálaflokk og er nú annar 

vinsælasti flokkur Írlands. 

Ekkert logandi þjóðarblóð. Meiri hluti þjóðarinnar 

var skemmtanasveltur og brást af 

eins miklum ákafa við heimsókn Viktoríu 

drottningar árið 1900 og Eðvarðs konungs árið 

1903. Þvert á móti var þetta samstillt átak 

minni hluta ákveðinna manna til að kalla fram 

tilfinninga leg viðbrögð í írska fólkinu og innræta 

þeim samfélag svitund meðan þetta gaf 

yfirvöldum þá tilfinningu að bylting væri 

í sjónmáli. 12 

Að gera handritaumhverfið gelískara 

Gelíska bandalagið tók ekki formlega þátt í 

viðburðunum árið 1898. Þrátt fyrir augljósa 

pólitíska þýðingu og töluverða skörun í félagsaðild 

milli Gelíska bandalagsins og IRB og síðar 

Sinn Féin 13 , þá útilokaði stjórnskipun félagsins 

opnar póli tísk ar aðgerðir. 14 Uppeldis fræðilegar 

herferðir um landið allt 15 , útgáfa bóka, dagblaða 

og bæklinga og eftirfylgni með málum 

við þingmenn til að gera írska tungu málið 

órjúfanlegan hluta mennta kerfisins, voru aðal 

starfi félagsins. Öllum hlutaðeigandi aðilum 

var nauðsynlegt að írska tungumálið, helsti 

vísir að sjálfsmynd þjóðar, hefði eins 

mikil áhrif á hugmyndalegt landslag 

og kyndilgöngu sjónarspil IRB. Þetta var 

svo ekki var um að villast tjáð í slagorðum 

samtímans „Tír is Teanga“ (land/ 

ættjörð/þjóð og tungumál) og „Tír gan 

Teanga, Tír gan Anam“ (land/ættjörð/þjóð 

án tungumáls er land/ætt jörð/þjóð án sálar) 

og í áhrifamikilli ræðu Douglas Hyde árið 

1892 „Nauðsyn þess að eyða enskum áhrif um 

á Írlandi.“ 16 Því miður, eins og við mun um sjá, 

reyndist þetta ekkert einfalt verkefni. 

Aðalvandamálið var að þrátt fyrir bestu 

viðleitni Gelíska bandalagsins voru írskumælandi 

íbúar Írlands of fáir um aldamótin til 

að sannfæra nokkurn mann um að írska væri 

tungumál þjóðarinnar. Samkvæmt mann talinu 

1901 töldu aðeins 14,4% írsku þjóð ar innar 

sig vera írskumælandi. 17 Þessi tala er þó mjög 

huglæg, án frekari upplýsinga og óstaðfestanleg 

og ýkir vafalaust hina raunveru legu stöðu 

14 

Margir meðlimir voru 

auðvitað opinberlega 

pólitískir en áttu á hættu 

brottrekstur ef þeir 

aðhöfðust eða töluðu í nafni 

bandalagsins. 

15 

Þegar kemur fram til 

ársins 1904 var Gelíska 

bandalagið með 593 útibú 

með félagafjölda yfir 50.000, 

sem flestir sóttu írskutíma. 

46

tungumálsins. 18 Þá voru göturnar þar sem 

fólk talaði írsku dags daglega, meðal hinna 

fátækustu í landinu, í þyrpingu í vestur Gaeltachtaí 

(írskumælandi hverfum), langt frá miðju 

gelískrar vakningar í enskumælandi borgunum 

Dublin og Cork. Brottflutningur fólks úr þessum 

hverfum úr landi var mikill og læsi meðal þeirra 

sem eftir sátu mjög lítið. Samkvæmt manntalinu 

sögðust 8,8% af írsku mælandi hluta þjóð arinnar 

geta lesið og skrifað. 19 Því miður vitum við hvorki 

hvað þau voru að lesa né hversu vel þau gátu 

lesið. Ein samtímaheimild gekk svo langt að gefa í 

skyn að færri en 5000 manns, eða 0,1% íbúanna, 

væri svo vel læs að þau gætu lesið bók frá upphafi 

til enda án erfiðleika. 20 Írska tungu málið 

var þess vegna í hinum vandræðaleg ustu 

þrengingum nákvæmlega á þeirri stundu sem 

írskir þjóðernissinnar þurftu á því að halda 

að það blómstraði, væri tápmikið og fyrst og 

fremst mjög sýnilegt. 

Mismunandi svör komu fram við þessu 

vanda máli. Texta- og uppeldisfræðingar 

héldu því fram að einfalda ætti hina sögulega 

staf setningu tungumálsins og skipuðu 

sér í raðir með esperanto-hreyfingunni og 

umbóta sinnum um stafsetningu í Bretlandi. 

Þeir sem sáu tungumálið sem vopn í baráttunni 

fyrir sjálfstæði börðust fyrir því að setja alla 

þessa mikilvægu írskumælandi einstaklinga 

á stall og koma í veg fyrir að þeir flyttust af 

landi brott. Og til að try ggja að tungumálið 

hefði viðeigandi áhrif þar sem mestu skipti 

– í borgunum þar sem þjóðernissinnar og 

breska kerfið stríddu um hugmyndaleg 

yfirráð – var samstillt átak um að sýna fram 

á írska þjóðarsjálfsmynd með aðferðum 

leturfræðinnar. Handrita-þjóð ernishyggja, 

sem verið hafði til að takmörkuðu leyti frá 

miðri 19. öld 21 varð skyndilega herskárri 

og mikilvægari. 

16 

Þessi ræða, haldin fyrir 

Irish National Literary 

Society í Dublin þann 

25. nóvember árið 1892, 

var ein af lykilstundum 

gelísku vakningarinnar og 

leiddi til stofnunar Gelíska 

bandalagsins. 

17 

Reg Hindley, The death of the 

Irish language: A Qualified 

Obituary. Oxford: Routledge, 

1990, bls.19. 

18 

Ibid., bls.45. 

19 

Tölur teknar úr manntalinu 

1901 á http://www.census. 

nationalarchives.ie 

20 

Reports of the United States 

Immigration Commission 

1907-10. Washington DC: 

Government Printing Office, 

1911. Þetta er augljóslega 

ekki heimild full samúðar en 

undirstrikar (með ýkjum) 

hörmulegt ástand írska tungumálsins 

í byrjun 20 aldar. 

21 

Fornmunasalinn og 

listamaðurinn George 

Petrie bjó til leturgerð á 

ásunum eftir 1840 sem 

endurvakti stafaform notað í 

myndskreyttum handritum, 

og vegsamaði hina írsku 

kristnu fortíð. 

47





Á fyrstu þremur áratugum 20. aldarinnar réði 

hin sérstaka gelíska leturgerð írsku handritaumhverfi. 

Írskir textar prentaðir með rómverskum 

stöfum höfðu alltaf verið til en nú var gelískt 

prent upphafið sem hið eina sannarlega ósvikna 

form írska tungumálsins. Þessar letur gerðir, 

byggðar á þeim einang ruðu stafa formum sem 

fram komu í írskum handskriftum á miðöldum, 

skrautskrifuðu hálfúnsíal letri sem notað var 

í trúarlegum bókum 22 og hyrndum, örsmáum 

skrifstafastíl, sem notaður var fyrir óguðlegri 

texta 23 , virkuðu sem afar skilvirkir sendar til að 

miðla þjóðernis umræðu. Breska stjórnsýslan 

þurfti nú að eiga við írskt letur sem skaut upp 

á óvæntum, ergjandi og oft ólöglegum stöðum 

– á áróðursfrímerkjum sem Sinn Féin gaf 

út, á hliðum sendibíla, í hausum dagblaða, í 

auglýsingum fyrir vörur framleiddum á Írlandi, 

á umslögum og jafnvel í undirskriftum fólks. 

Þessi herkænskulega notkun leturfræði, 

handritunar og (lausa-)leturs var þó algjörlega 

ótengd því að lesa og skrifa. Írskum þjóðernissinnum 

var sama hvort eða ekki fólk vildi eða 

gæti lesið textana sem þeir prentuðu í bækur 

eða dagblöð eða máluðu á fána. Það sem skipti 

máli var að bækurnar og fánarnir og hið 

einstaka útlit tungumálsins sæist og væri 

þekkjanlegt sem írskt. 

Algengt er að gera greinarmun á innihaldi og 

formi prentaðs texta. Í tilviki írskrar tungumálaprentunar 

í byrjun 20. aldar á betur við að 

tala um innihald formsins. 24 Þegar írska þjóðin 

stóð frammi fyrir slökum gæðum, þýðingum 

af Rubáiyát of Omar Khayyám og ævisögum 

Napoleon Bonaparte morandi í villum, sem 

höfðu verið settar í gelískum stöfum af vandvirkni, 

þá var það letrið en ekki inntakið sem 

bar skilaboðin. Skilaboðin voru þau sömu og 

skilaboð R. MacSearraigh Gordon. Gelísk letur - 

gerð virkaði sem lieu de mémoire 25 , staður 

gæddur ímyndun þjóðernissinnans á minningunni 

um gjöfina frá guði, sem var eyjan Írland 

fyrir nýlendustofnun, og veitti sjónrænan 

tengil milli fyrstu áranna eftir aldamótin 1900 og 

hinnar glæstu fortíðar írskrar menningar sem 

fæddi af sér Book of Kells. 

22 

Book of Kells, myndskreytta 

handritið frá 9. öld 

inniheldur frábær dæmi um 

þennan skrautskriftarstíl. 

23 

Mikilvægt er að benda á 

að hvor stíllinn um sig 

var ekkert meira róttækur 

en staðbundin frávik 

rómverska formsins frá 

latneska stafrófinu. 

24 

Ég tek þetta hugtak úr 

frábærri rannsókn Hayden 

White á merkingarfræðilegu 

innihaldi forms í umfjöllun 

sögulegra texta: Hayden 

White, The Content of the 

Form: Narrative Discourse 

and Historical Representation. 

Baltimore: The Johns Hopkins 

University Press, 1987. 

25 Nákvæma skýringu á þessu 

mjög svo gagnlega hugtaki 

er að finna í Pierre Nora 

[ed.], Les Lieux de Mémoire 

[Vol.I]. Paris: Gallimard, 1984. 

48

49

Guðmundur Oddur Magnússon

Þjóðhátíðarárið 1874 birtast íslensku þjóðinni 

í fyrsta skipti grunntáknmyndir Íslands eins 

og Fjallkonan, fossinn og eldfjallið í mynd - 

rænu formi. Þetta er veggspjald sem Benedikt 

Gröndal gerði uppdrætti að. Þar eru líka 

grunn táknmyndir, sem ég ætla að rekja hér 

og notuð eru í skjaldarmerki lýðveldisins 

Íslands enn þann dag í dag, landvættirnir, 

sem vísað er til í Heimskringlu Snorra Sturlusonar. 

Landvættirnir sem taldir eru upp þar 

eru griðungur, gammur, dreki og bergrisi. 

Landvættasagan er elsta geymda sögn um 

verndarvætti Íslands. Í Landnámu segir einnig: 

„að eigi mætti styggja landvættirnar, svo 

sem með því að sigla skipum að landi með 

gapandi höfðum og gínandi trjónum, svo að 

landvættir fælist við.“ Þessi sögn bendir til 

fjölgyðistrúar eins og heiðninnar en útgáfur 

finnast víða t.d. í biblíunni. Rómverjar og 

Grikkir til forna voru einnig fjölgyðistrúar. 

Þeir höfðu marga guði. Þessi arfsögn er samt 

mjög forn og finnst til dæmis hjá frumbyggjum 

Ameríku sem helga áttirnar með anda dýra. 

Kerúbarnir í opinberunarbók Biblíunnar 

sem guð spjalla mennirnir tákngera sig með 

að drekanum undanskildum. Í stað drekans 

er ljón (Drekinn gæti vísað til Asíu). Þessi 

myndbirting Benediks er sérstök því hún 

var ekki gerð eftir pöntun heldur gerði 

hann þetta að eigin sögn í gamni sínu og 

í fikti. Benedikt var margbrotinn og mjög 

fjölhæfur. Benedikt fæddist á hinu kunna 

menningarsetri Bessastöðum á Álftanesi þar 

sem nú er bústaður forseta Íslands. 

Foreldrar hans voru Sveinbjörn Egilsson, 

rektor Lærða skólans og kona hans Helga 

Gröndal. Benedikt var skáld og rithöfundur, 

hann nam bókmenntir og lauk þótt seint 

væri meistara prófi í norrænum fræðum. 

Hann gaf út tímaritið Gefn sem var um 

allt sem hugur hans stóð til, hvort heldur 

skáldskap, fræði greinar eða stjórnmál. Hann 

var líka náttúru fræðingur og lærir teikningu 

til þess að stúdera náttúruna. Það var hluti af 

náttúru fræði námi fyrir tíma ljósmyndunar.




Guðmundur Oddur Magnússon [is/IS] 

LANDVÆTTIRNIR 

í steinþrykktri 

útgáfu Tryggva 

Gunnarssonar. 

Nauts-, Dreka- og 

Arnarmerkin eru 

gerð skýrari en 

skipt er um Oríon 

eða Bergrisann. 

(bls. 51) 

TEIKNINGAR Benedikts sem Tryggvi Gunnarsson keypti og lét útfæra 

á steinþrykksverkstæði. Þær eru geymdar í Listasafni Íslands. 

Hann teiknaði flóru Íslands og fugla á afar 

glæsilegan hátt. Það sést þó að það var hans 

sér svið því hann var lélegur í öðru eins og 

ana tómíu. Hann skrautritaði glæsileg skjöl 

og bænaskrár sérstaklega á sínum efri árum. 

Minningarspjaldið um þúsund ára byggð 

Íslands er samt lang þekktasta skraut ritaða 

verk hans því það var prentað með steinþrykki 

eða lithografíu sem þýddi að hægt 

var að litprenta. 1 Steinþrykkjan var fundin 

upp um aldamótin 1800 í Bæheimi og voru 

steinþrykksverkstæði algeng í borgum á 19. öld 

í Norður-Evrópu. Voru þau mest notuð til veggspjaldagerðar 

fyrir leikhús. 

En gefum Benedikt orðið: „Árið fyrir þjóðhátíðina 

fór mér að detta ýmislegt í hug, hvort 

ég ekki mundi getað teiknað eitthvað þar að 

lútandi, að gamni mínu, og var ég að þessu 

fikti frá því í ágúst og þangað til seint í 

september, þá hafði ég fengið út uppkastið, 

sem mér þó ekki líkaði. Ég lét samt setja 

það í umgjörð og ánafnaði Magdalenu það í 

tannfé. Ég fór þá að búa til aðra mynd, nokkuð 

öðruvísi, og var kominn langt með hana, 

en mér datt alls ekki í hug að reyna að gefa 

hana út. Þá kom Tryggvi (Gunnarsson, síðar 

banka stjóri) til mín einn dag og sá þetta hjá 

mér og spurði hvort ég vildi selja myndina, 

svo hann gæti gefið hana út, en ég var fús 

á það strax, og gaf Tryggvi mér 50 dali (100 

krónur) fyrir. Annað hefi ég ekki fengið fyrir 

þjóðhátíðarmyndina. Ég hafði haft tölvert 

ómak með hana, en ég taldi það ekki eftir 

mér því ég gerði þetta mér til skemmtunar, en 

ekki í neinu öðru skyni“. Magdalena Þuríður 

var elsta dóttir Benedikts. Hún fæddist 1873 

árið fyrir þjóðhátíðarárið en lést 1876. 

1 

Björn Th Björnsson (1964) 

Íslensk Myndlist á 19. og 

20. öld, 1. Reykjavík Helgafell, 

bls. 45–46. 

52

VEGGSPJALD frá Þjóðhátíðarárinu 1874; táknmyndir Íslands





Íhugunarvert er að flest sem finnst á grunnteikningum 

Benedikts er hægt að rekja 

eitthvað annað enda teikningar ekki alltaf 

frumsmíð sem sprettur úr hugarflugi teiknarans 

eingöngu án tilvísana í eitthvað sem 

fyrir var. Form geta af sér form og þannig 

hefur það verið í langflestum tilfellum fyrr 

og síðar. Það fyrirbæri er stundum kallað 

Canon. Hugmyndir eru ekki frumlegar heldur 

útfærslurnar miklu frekar. Fjallkonan er 

frægasta dæmið um þetta. Hún er ekkert 

séríslenskt fyrirbæri. Það er þekkt að fyrirmyndin 

af fjallkonu Gröndals hafði birst 

í enskri þýðingu íslenskra þjóðsagna Jóns 

Árnasonar, Icelandic Legends (sem komu 

út á milli 1864 og 1866). Eiríkur Magnússon, 

sem var fylgdarmaður Williams Morris í 

Íslandsferðum og bókavörður í Cambridge 

Hann hafði staðið að þessari útgáfu, þýtt 

þjóðsögurnar ásamt George E. J. Powell 

og fengið þýskan listamann (sem fáar 

heimildir finnast um) Johann Babtist Zwecker 

(1814-1874) til að draga hana upp. Zwecker 

hefur vafalaust haft fyrirmynd en systur 

og frænkur fjallkonunar voru út um alla 

Norður-Evrópu á þessum tíma. Þessar 

systur voru tákn myndir þeirra sem vildu 

berjast fyrir lýð veldi gegn einveldum 

konunga. Þær eru flestar sitjandi með sverð 

eða spjót og skjöld. Frægasta systirin var 

Mari anne hin franska. Frumgerðin er Pallas 

Aþena eða Mínerva og hver veit nema þær 

hafi einnig átt sér eldri frum myndir frá bökk - 

um óshólma Nílar. 

Grunnmyndir land vætta Benedikts Gröndal 

eru hins vegar fengnar úr stjörnukortabókum. 

Mjög snemma, langt aftur í forneskju, fóru 

menn að skipa fastastjörnum heimsins 

niður í kerfi og lesa úr þeim myndir til 

minnis- og skilningsauka. Myndir Gröndals 

eru annaðhvort úr bókinni Atlas Coelestis 

frá 1729 eftir fyrsta konunglega breska 

stjörnu fræðingin John Flamsteed sem hafði 

aðsetur í Greenwich eða frönsku útgáfunni 

af sömu bók, Atlas Céleste, frá árinu 1776. 

Ekki er ólíklegt að þær hafi verið til á 

Bessastöðum, ef ekki þá í Kaupmannahöfn. 

ATLAS COELESTIS eftir James Thornhill 

54

SKiSSA eftir Tryggva Magnússon - þarna er búið að breyta lögun skjaldarins og kominn nýr grunnur og lögð 

drög að svokallaðri stuðlabergshellu en það fyrirbæri mun ekki vera til í raunvísindalegri jarðfræði. 

Teikn ingarnar af kynjaverunum, grafíkinni 

sem er notuð til að læra á stjörnuhimininn, 

í frumútgáfunni af Atlas Coelestis eru eftir 

James Thornhill. Þær eru í Rococo-stíl. 

Thornhill myndskreytti heilt hús að innan 

„The Painted Hall“ sem enn stendur í 

Greenwhich og var uppahaflega spítali en 

er núna móttökusalur breska sjóhersins. 

Það eru sömu teikningar í báðum bókum 

en leiðréttingar eru í frönsku bókinni á 

stöðu og hlutföllum og teikningarnar eilítið 

einfaldaðar. Uppruninn sést ágætlega á 

samanburðarmyndinni af „landvættunum“; 

Bergrisinn er Orion, Nautið er Taurus, Örninn 

er Aquilas og Drekinn er Dracon. 

Ég fann teikningarnar á netinu en þar eru 

báðar bækurnar birtar. 2 Það sem kom mér á 

þessa slóð var teikning eftir Tryggva Magnússon. 

Tryggvi er greinilega að gera frum drögin af 

Lýðveldismerkinu sem hann vann í samráði 

við Matthías Þórðarson (1877–1961), þjóðminjavörð. 

Ekki er ólíklegt að þetta hafi verið 

upphafsskissan. Hann notar landvætti 

Gröndals úr stjörnukortunum. Tryggvi virðist 

vita það því hann teiknar Óríon- og Nautsmerkið 

til hliðar við stöpulinn. Þess má geta 

að Nautsmerkið kemur upp á vesturhimni 

og Orion á suðurhimni. Ég hef ekki athugað 

Aqilas og Dracon en það kæmi ekki á óvart. 

Matthías kemur mjög við sögu fána Íslands og 

skjaldarmerkis. Hann sat í fánanefndinni sem 

var skipuð 1913 og hún valdi íslenska fánann 

sem dreginn var að húni á fullveldisdaginn 1918. 

2 

sjá. http://www.lindahall. 

org/services/digital/ebooks/ 

flamsteed1729/about.shtml 

55





FRÁ VINSTRI TIL HÆGRI eru teikningar Thornhills, síðan koma teikningar Benedikts, næst útfærslan á útgáfu 

Tryggva Gunnarssonar, því næst teikningar Ríkarðs Jónssonar og svo loks útgáfa Tryggva Magnússonar. 

56

LÝÐVELDISMERKI TRYGGVA MAGNÚSSONAR FRÁ ÁRINU 1944 

57





Það var sem sagt Tryggvi Gunnarsson sem 

sér táknræn gildi minningarbréfsins, hrífst 

og kaupir frumdrögin. Hann lætur endurteikna 

hana og koma í skipulagt geometrískt form 

og prenta í stóru upplagi á steinþrykksverkstæði 

í Kaupmannahöfn. Tryggvi hafði flust 

til Kaupmannahafnar 1873. Tryggvi var bóndi 

og verslunarmaður og stofnaði Gránufélagið 

á Akureyri. Hann var þingmaður og síðar 

bank a stjóri Landsbankans. Tryggvagata í 

Reykjavík er kennd við hann og Tryggvi prýddi 

hundraðkallinn þegar hann var í seðlaformi 

á áttunda áratug síðust aldar. Tryggvi dreifir 

minningarbréfinu þannig að það var víða til 

og hafði djúp áhrif á ungar sálir þegar fjöldaframleiddar 

myndir voru sjaldgæfar. Hann birtir 

eftirfarandi aug lýsingatexta í 26. árgangi af 

vikuritinu Þjóðólfi sem kom út 12. ágúst 1874: 

„Minningarbréf um 1000 ára byggingu 

Íslands – uppdráttur og skýring 

mál verksins; bæklingur (64 bls). 

Saminn á íslensku, dönsku, þýsku 

og ensku, kostar 7 mörk, til sölu hjá 

Sigfúsi Eymundssyni. Listaverk þetta 

er víst hið einasta sem vér semjum 

í minningu þjóð hátíðar vorrar og 

álítum vér því sjálfsagt að menn 

kaupi það – þótt aldrei annars 

vegna. Því miðr. hefir upplagið orðið 

margfallt minna en eflaust hefði 

selst. Hvað myndina sjálfa snertir 

þá er hún (hvort sem menn kalla 

hana kostverk eða ekki) aðdáanlegt 

hagleiksverk enda er hún dregin upp 

af einhverjum pennhagasta manni 

sem vér hyggjum fæðst hafi hér á 

landi. Skýringarnar er nauðsynlegt 

að kaupa með myndinni. Þær eru 

greinilega og listannlega samdar, 

jafnfimlega að oss finnst á öllum 

hinum 4 tungumálum.“ 

LÖG UM ÞJÓÐFÁNA ÍSLENDINGA OG RÍKISSKJALDARMERKIÐ 1944 

nr. 34, 17. júní 12. gr. a. 

Skjaldarmerki Íslands er auðkenni stjórnvalda ríkisins. 

Notkun ríkisskjaldarmerkisins er þeim einum heimil. 

NOKKRAR TILLÖGUR höfðu komið fram um notkun 

landvættanna í skjaldarmerki. Halldór Hermansson sem var 

bókavörður við Cornell háskólann í Bandaríkjunum kom fram 

með tillögu 1916 og tvær tillögur með landvættunum eru til 

eftir Einar jónsson myndhögggvara frá svipuðum tíma. 

58

Matthías kemur mjög við sögu eins og fyrr 

segir. Hann var í fánanefndinni og hafði 

mikið með niðurstöðuna að gera. Matthías 

fékk einnig Ríkarð Jónsson til að teikna fyrsta 

landvætta-skjaldarmerkið sem var notað 

eftir sinni eigin fyrirsögn, borgaði það sjálfur 

og gaf ríkisstjórninni það 1919. Ríkarður hafði 

nauman tíma til að gera útfærslu sína og 

lagði gefandinn Matthías til, að hún yrði ekki 

prentuð þannig; einkum var hann mótfallinn 

lögun skjaldarins að neðan, fyrirkomulaginu 

á skildi og skjaldarberum, þessari gerð af 

grið unganum og bergrisanum. En prentun - 

inni var hraðað og látið sitja við fyrirmyndina 

svo sem hún var. Griðungurinn eða nautið er 

óneitanlega sérkennilegt og bergrisinn lítill. 

En það var ekki bara þessi útgáfa sem 

Matthías kom nálægt því hann virðist hafa 

verið ein ráður um val á teiknara skjaldarmerkis 

hins nýja lýðveldis 1944. Hann ræður 

til þess verks Tryggva Magnússon. Tryggvi 

bar reyndar höfuð og herðar yfir teiknara á 

þessum tíma þó að yngri samtímateiknurum 

hans, sem margir voru nýkomnir frá námi 

í Kaupmanna höfn, fyndist hann gamaldags. 

Það er til varatillaga eftir þá nýútskrifaðan 

teiknara Atla Má Árnason en hún er ekki 

betri að mínu mati. Tryggvi vann þetta 

verk á margan hátt vel. Þó er stílmunur á 

risanum og griðungnum annarsvegar og 

gamminum og drekanum hinsvegar. Drekinn 

og örnin eru greinilega ættaðir úr evrópskum 

skjaldarmerkjahefðum þar sem stíllin á að 

vera flatur. Risinn og nautið bera hins vegar 

námi Tryggva í Bandaríkjunum sterkt vitni. 

ÚTGÁFA Ríkarðs Jónssonar af landvætta-skjaldarmerkinu. 

Það var notað frá 1919 framað stofnun lýðveldisins 1944. 

Til eru fjölmörg uppköst og aðrar útgáfur eftir 

Tryggva. Hann virðist hafa lagt talsvert mikla 

vinnu í verkið. En Matthías hefur augljóslega 

ráðið ferðinni því niðurstaðan er í raun ný 

út færsla á merkinu sem hann átti sjálfur 

hug myndina að frá árinu 1919 og lét Ríkharð 

teikna. Í lýðveldisútgáfunni er allt lagað sem 

tími vannst ekki til að vinna fyrir þá útgáfu 

en það var fyrst og fremst lögun skjaldarins, 

grunnur inn undir það ásamt nýrri útfærslu 

Tryggva á landvættunum. Merki Tryggva 

hefur verið endurteiknað nokkrum sinnum 

til að laga það að nútímaprentaðferðum. 

59




Sigrún Sigurðardóttir [is/is] 

Hugmyndir verða ekki til í tómarúmi heldur 

í flóknu samspili umhverfis, samfélags og 

hugsunar. Það gildir bæði um hugsun sem 

finnur sér farveg innan lista og innan vísinda. 

Þetta höfum við lengi vitað. Rekið okkur á 

þegar við teljum okkur hafa komist að einstakri 

niðurstöðu eða fundið nýjan farveg 

til að koma hugsun okkar, tilfinningum og 

upplifun á framfæri. Stundum er eins og það 

liggi eitthvað í loftinu, hugsun og hugmyndir 

sem við þurfum bara að grípa, ná taki á áður 

en einhvern annar verður fyrri til. Nema við 

kjósum heldur að ná taki á veruleikanum í 

sam starfi við aðra. Kannski náum við hærra 

upp ef við erum fleiri, getum teygt okkur í 

fleiri áttir, dregið fram eitthvað sem áður 

var ekki sýnilegt. 

Franski hugsuðurinn Michel Foucault setti 

árið 1966 fram hugtakið um þekkingarrými 

(fr. épistémè) en þekkingarrými er hugtak 

sem notað er til að lýsa möguleikum og 

takmörkunum hugsunarinnar hverju sinni 

(sjá Michel Foucault, Les Mots et les Choses. 

Une archéologie des sciences humaines, 1966). 

Foucault beitti aðferð sem hann mótaði sjálfur 

og kallaði fornleifalega rannsókn á þekkingunni 

um manninn og gekk út á að kortleggja 

á skipulagðan hátt hvernig maðurinn hefur 

verið skilgreindur í gegnum tíðina. Foucault 

vildi með öðrum orðum skoða hvernig hugsun 

mannsins um manninn hefur mótað hugsun 

hans á ólíkum tímum. Foucault skipti hugsun 

mannsins á Vesturlöndum upp í nokkur 

tímabil og það sem varðar okkur ef til vill mest 

er tímabil nútímans sem tók við af klassíska 

tímabilinu um aldamótinn 1800. 

Upphaf nútímans einkenndist af kreppu. 

Djúpri sálarkreppu hins siðmenntaða hvíta 

karlmanns sem neyddist til að horfast í 

augu við að á milli vitundar hans sjálfs 

og veru leikans allt í kring væri í ákveðnum 

skilningi óbrúanlegt bil. Vitund mannsins, 

maðurinn sem sjálfsvera eða súbjekt gerði 

hann ekki aðeins einstakan, sérstakan, 

heldur takmarkaði einnig möguleikann á 

að skilja veruleikann, objektið, í kringum sig. 

Einstaklingurinn var vissulega fær um að 

upplifa veruleikann í kringum sig, lýsa honum, 

skilja hann á sinn persónubundna hátt og 

skilgreina hann út frá ákveðnum forsendum, 

en hann gat aldrei yfirstigið reynslu sína. Hann 

gat ekki svo auðveldlega lýst veruleikanum 

á hlutlausan hátt, komist út fyrir sjálfan sig. 

Á þetta benti heimspekingurinn Kant og 

fleiri fylgdu í kjölfarið. Einstaklingurinn, hin 

einstaka vitundarvera, stóð frammi fyrir því 

að láta sér nægja að vinna með sitt afstæða 

og um leið einstaka sjónarhorn á veruleikann 

eða reyna að yfirvinna það, leita út fyrir sjálfan 

sig og komast þannig að hinum raunverulega 

sannleika um veruleikann, veruleika sem bæði 

var inn í honum og utan við hann sjálfan. 

Þrá mannsins eftir traustum undirstöðum, 

öruggum upplýsingum og mælanlegum 

sannleika fann sér farveg innan vísindana. 

Nýjar aðferðir voru fundnar upp til þess að 

greina veruleikann, smásjáin, myndavélin, 

hljóð upptökubúnaður og ýmis önnur tæki 

voru nú notuð til þess að draga fram það 

sem vitund mannsins hafði ekki áður greint, 

hafði ekki litið á sem hluta af heiminum. Hið 

ósýnilega var gert sýnilegt, hið innra fékk 

nýja merkingu og öllu var raðað upp í kerfi 

sem gerði veröldina viðráðanlegri. Lífið varð 

allt í einu skilvirkara. Markmiðin skýrari en 

áður. Þessi breyting á þekkingarfræðilegum 

grunni hugsunarinnar tengdist auðvitað 

breytingu á samfélagslegum aðstæðum. 

62

Hugtök á borð við framleiðslu fengu til dæmis 

nýja og áður óþekkta merkingu í tengslum 

við iðnbyltinguna. Allt í einu gat einn maður 

framleitt miklu meira en hann þurfti sjálfur. 

Verksmiðjurnar urðu afkastameiri. Kenningar 

Adams Smiths um framboð og eftirspurn 

mótuðu efnahagslífið. Hver einstaklingurinn 

varð lítið tannhjól í hinu kapítalíska framleiðslu 

hagkerfi. Hugtökin framleiðsla, skilvirkni 

og afköst voru nú á allra vörum, mótuðu 

bæði hugsun og hegðun, þróun samfélagsins. 

Í náttúruvísindum beindist athyglin að virkni 

lífvera fremur en útiliti þeirra. Ný flokkunarkerfi 

voru fundinn upp, þróunarkenningin 

sett fram, erfðafræðin mótuð. Franski náttúrufræðingurinn 

Jean-Baptiste Lamarck setti fram 

kenningu um hvernig líf og dauði fléttuðust 

saman á útreiknanlegan hátt. Í öllum lífverum, 

meðal annars í frumum mannslíkamans, eru 

tvö öfl að verki, það sem er aflvaki lífsins og 

það sem eyðir því sem áður skapaði virkni. Líf 

og dauði. Stöðug endurnýjun. Líkt og í verksmið 

junum. Stöðug framleiðsla. Stöðug virkni. 

Þeir hæfustu lifa af eins og Darwin átti eftir að 

benda á. 

Michel Foucault staldrar við og spyr hvaða 

afleiðingar þessi nýja hugsun um manninn 

hafi haft á takmörkun og möguleika hug sunarinnar 

um veruleikann. Hann hugsaði lengra, 

tók inn fleiri þætti. Á sama tíma og vísindin 

leituðust við að skilgreina og mæla tilvist 

mansnins, þróast borgarsamfélagið. Bilið milli 

heimils og vinnu rofnaði, börn eignðust líf 

sem foreldrar þeirra höfðu enga reynslu af. 

Samskipti fólks miðuðust nú fremur við að 

skiptast á upplýsingum en að miðla reynslu. 

Á sama tíma varð dauðinn stofnanavæddur, 

fólk var flutt á stofnanir þar sem það dó í 

ein angrun. Manneskjan fjarlægðist í vissum 

skilningi lífið, náttúra og menning voru ekki 

lengur sjálfgefinn hluti af sömu heild heldur 

andstæður. Skynsemin andstæða alls þess sem 

ekki beygði sig undir ofurvald hennar. Og Guð? 

Þýski heimspekingurinn Friedrich Nietzsche 

tilkynnti andlát hans og þær hugmyndir féllu 

í góðan jarðveg hjá nútímamanninum sem 

Foucault kallaði líka homo oeconomicus, 

mann eskju sem notar og eyðir öllum sínum 

tíma til að losna undan þrúgandi nærveru 

dauðans. Allar þessar breytingar sköpuðu 

nýtt þekkingar rými sem við kennum allajafna 

við nútímann. 

Á sama tíma fóru vísindi og listir í sitt hvora 

áttina. Bókmenntir og sagnfræði sem áður 

höf ðu fléttast saman í ofsakenndri frásögn af 

hinu liðna áttu ekki lengur samleið. Textinn 

fékk ekki að flæða. Bókmenntunum var ætlað 

að aga hugann, lýsa veruleikanum í dýpstu 

smá atriðinum, hinu innra ekki síður en hinu 

ytra. Letrið: hvort átti það að vera gagnsætt, 

hlut laust, eða tjá persónubundna afstöðu 

til lífsins? 

63




Sigrún Sigurðardóttir [is/is] 

Vísindin settu ekki síður svip sinn á tónlistina 

og myndlistina en bókmenntirnar. Á ein hverjum 

tímapunkti varð almenn sátt um það að 

hlut verk mynd listar manns ins væri fyrst og 

fremst að draga upp persónu bundna sýn á 

lífið fremur en að draga upp sanna mynd af 

veruleikanum. Ljósmyndin kom þar til bjargar. 

Þrátt fyrir að allir þeir sem vildu vita það 

vissu að ljósmyndin væri ekki hrein eftirmynd 

veruleikans heldur flókið sam spil efnis og 

anda þá hafði ljósmyndin yfir sér ákveðið 

hlutleysisyfirbragð. Samband hennar við 

hlutveruleikann var annars konar og í vissum 

skilningi tærara en sam band annarra miðla 

við veröldina allt um kring. Þrátt fyrir að 

ljósmyndarinn réði sjónarhorninu og gæti 

leikið sér með ljós og efni, bæði á meðan á 

myndatökunni stóð og í myrkraherberginu, 

þá varð því ekki neitað að það var veruleikinn 

sjálfur sem skildi eftir sig ummerki á 

ljósnæmum fleti. Þessi tenging við raunveruleikann 

var upphafin í allri markaðs setningu 

á ljósmyndinni. Svarthvít ljósmyndin var 

þannig talin vera sannari og nær veruleikanum 

en málverkið sem endur speglaði 

bæði upplifun og reynslu lista manns ins, 

persónulega sýn hans á heiminn og hæfileika. 

Hvar hafa dagar lífs þíns lit sínum 

glatað? Þannig spurði Jóhann Jónsson við 

upphaf tuttugustu aldarinnar. 

Tuttugasta öldin leið í þekkingarrými nútímans. 

Uppbrotið, sem átti sér stað síðustu 

þrjátíu ár aldarinnar með Michel Foucault og 

aðra franska hugsuði (s.s. Claude Lévi-Strauss, 

Maurice Merleau-Ponty, Roland Barthes og 

Jacques Derrida) í broddi fylkingar rispaði 

upp þekkingarými nútímans og skapaði 

nýja möguleika fyrir hugsunina. Nýtt valdahlut 

fall í heiminum með endalokum kalda 

stríðsins og örvæntingarfull leit að nýjum 

óvini og nýju samskiptamynstri og tækninýjungum 

við lok aldarinnar sem hafa 

ekki aðeins breytt upplifun okkar á tíma og 

rými, komið með nýjar lausnir og skapað 

ný vandamál, heldur hafa einnig máð út 

64

mörk sem tuttugstu öldinni þóttu sjálfsögð, 

s.s. mörk vinnu og heimilis, framleiðslu og 

neyslu, vísinda og lista. Möguleikar og takmarkanir 

hugsunarinnar eru aðrir en áður. 

Mögu leikar okkar á að skapa nýja hugsun, 

nýtt þekkingarrými, virðast ótakmarkaðir. 

Við þurfum bara að vera vakandi, koma auga 

á sprungur í rammanum, setja hluti í óvænt 

sam hengi, nýta þau tækifæri sem skapast þegar 

lýsing okkar á veruleikanum fellur ekki fullkomlega 

að honum og skapa þá eitthvað nýtt. 

Eitthvað sem hefur aldrei áður verið til. 

Ólíkt nítjándu aldar manninum sem mótaði 

tuttugustu öldina þá ættum við ekki að líta á 

bilið milli vitundar og veruleika sem vandamál 

heldur sem möguleika. Við ættum að sætta 

okkur við að fullkomin nærvera er ekki 

mögu leg og líta á það rof sem myndast þegar 

hugmyndir okkar um heiminn og heimurinn 

sjálfur, vitund okkar og veruleiki, passa ekki 

saman til að skapa rými fyrir nýja hugsun, 

skapa pláss fyrir hið ófyrirsjáanlega. 

Grípum það.

Sögur um eyjar eru gjarnan 

of landfræðilegar. 

Þjóðin Armenía byggir tvær eyjur: eina 

landlukta, hina á stærð við Pangæu. 

Samband þeirra er svipað sambandi 

tveggja annarra eyja, Plútó og Karon: þær 

snertast aldrei en eru algjörlega háðar 

hvorri annarri, dansa í hæfilegri fjarlægð, 

eru óaðskiljanlegar, en ósameinanlegar. 

ACRUN (Armenia as Currently Recognized 

by the United Nations eða Armenía eins 

og Sameinuðu þjóðirnar viðurkenna 

landið nú) snertir engan sjó eða úthaf, 

en að vera umkringdur óvinum og/eða 

óvinveittum ríkjum 1 er í raun að vera 

eyja. Á eyjunni Íslandi eru líka flugvellir 

eins og þar. Og þjóðarmorðin í Armeníu, 

sem náðu hámarki árið 1915, leiddu til 

þess raunveruleika samtímans að af 

þeim tíu milljónum Armena sem nú 

eru til, búa sjö milljónir utan Armeníu. 

á tölvu) og «samfélag þjóðanna» hefur nú 

fjarlægt þessi ákveðnu landamæri milli 

eyjanna tveggja – eða a.m.k. fengið okkur 

verkfæri til þess að rífa niður girðinguna. 

Hvað varðar útlit og tilfinningu stafaformanna 

í armenískri leturgerð, þá eru 

þeir sem gerðir eru í Armeníu oft mjög 

latneskuskotnir (Sjá Mynd 1), sumum 

brottfluttum leturhönnuðum til mikillar 

gremju, en þeir gerast aftur á móti oft sekir 

sjálfir um leturfræðilega staðalhugsun 

(Sjá Mynd 2). Það er erfitt skapa eitthvað 

sem manni finnst ekki vitrænt eða 

viðkomandi eigin lífi, en það verður 

hönnun að gera: að þjóna öðrum. Þótt 

ekkert mannanna verk geti varist 

persónulegri tjáningu, og ekkert gert 

fyrir manneskju ætti að forðast að 

gera það, verður persónuleg tjáning 

í hönnun –öfugt við í listinni– 

að vera afleiðing þrátt fyrir mann sjálfan. 

1 

Ef frá eru talin fjarlæg 40 km 

landamæri við Íran sem 

kalla á hentugleikavináttu. 

2 

http://en.wikipedia.org/wiki/ 

ArmSCII 

Þetta ástand er í það minnsta ekki leiðinlegt. 

Og það varðar uppáhaldsumfjöllunarefni 

okkar: hið sýnilega tungumál. Það 

samfélagslega og stjórnmálalega rekald 

hefur áskapað lestri armenísku tvö mjög 

ólík hlutverk, annars vegar í hinni eiginlegu 

Armeníu og hins vegar í samfélagi hinna 

brottfluttu. Og armenískar leturgerðir eru 

gerðar á mjög mismunandi hátt á þessum 

tveimur eyjum. Þangað til við fórum að 

taka Unicode alvarlega, endurspeglaði 

jafnvel umtáknun stafanna hvar maður 

hafði vaxið úr grasi: á þeirri minni 

eiginlegu eyju voru armenískir bókstafir 

gerðir útlægir til undirheima ASCII 2 , og urðu 

meira að segja að deila því þrönga plássi 

með kyrillísku! Á meðan voru bókstafirnir 

okkar á risastóru sýndareyjunni látnir koma 

í stað hinna latnesku; sem var á einhvern 

hátt örvæntingarfull aðgerð til að «koma 

vel á vondan» eða til skáldlegts réttlætis. 

Báðar leiðirnar voru fúsk (sem er þó mun 

betra en að geta ekki notað armenísku 

Þessi munur á eyjunum tveimur kemur 

fullkomlega heim og saman. Þótt nær allir 

Armenar beri lotningu fyrir stafrófinu 

okkar og skapara þess, Mesrop Mashtots, 

þá er «hönnunarvandamálið» fyrir þann 

sem býr í Armeníu fátækleg samskipti 

við Vesturlönd, en fyrir þann brottflutta 

er hönnunarvandamálið að Pangæa er 

deyjandi – sérhver ný kynslóð er lélegri 

við að lesa armenísku svo ekki sé talað 

um að leggja eitthvað af mörkum til 

armenískrar menningar. Og Pangæa verður 

að deyja. Þótt eðlilegt sé fyrir þjóðir að eiga 

brottflutta einstaklinga, þá er þjóðarbrot 

brottfluttra sem er fjölmennara en mannfjöldinn 

í heimalandinu og aðskilinn frá því 

ekki sjálfbær eining. Heilbrigður núningur 

verður að eiga sér stað milli hópanna 

tveggja svo að hinir brottfluttu þrífist og 

svo að heimalandið dafni. Eins og er, þá er 

ekki nærri nógu mikið traust milli eyjanna 

tveggja til þess að knýja þennan núning, 

ekki síst vegna þess að á þeim sjö áratugum 

67



Eyjaklasi 

Hrant H. Papazian [lbn/usa] 

sem Armenía var hluti Sovétríkjanna, 

voru menningarleg og áþreifanleg samskipti 

ekki til staðar svo neinu næmi, 

enda voru brottfluttir Armenar aldir upp 

í samfélögum sem fyrirlitu eða hæddu 

Sovétríkin. Eyjarnar tvær hafa haft frelsi 

til að samlagast síðan árið 1991, en það er 

erfitt að venja sig af gömlum ósiðum. Sægur 

er til af sögum af fjárfestum í Armeníu úr 

hópi brottfluttra sem hafa verið rúnir inn 

að skinni þar 3 ; en sumir brottfluttir segja 

þessar sögur til að réttlæta að víkja sér undan 

ábyrgð gagnvart heimalandinu og láta duga 

að styðja landið með túrisma í sumarfríum. 

Aftur að letri. Þótt góð hönnun sé sértæk 

þá þýða stóraukin samskipti sem netið 

gerir möguleg milli eyjanna tveggja að 

góðar armenískar leturgerðir þurfa að 

þjóna eins mörgum Armenum og mögulegt 

er hverjar svo sem landfræðilegar aðstæður 

þeirra eru. Sjálft armeníska stafrófið var 

fundið upp til að vernda framtíð okkar. 

Það verður ekki hægt að gera með því 

að trúa því að armenískt letur megi 

aðeins breytast að takmörkuðu leiti 

og eins verður það ekki gert með því að 

apa upp hin mjög svo farsælu latnesku 

leturform. Fyrri leiðin myndi verða til 

þess að kynslóðir framtíðarinnar litu 

á armenísku sem einkennilega sérvisku, 

en hin síðari myndi valda því að þær sæju 

hana sem stælingu á «hinu fullkomna», 

og hvorugt hefur burði til að drífa áfram 

menningarsköpun. Gott armenískt letur 

verður að líta innávið, líta í kringum sig, 

sjá leið og fara hana. Það er engin framför 

og ekkert líf án áhættu. Hvor eyjan um sig 

verður að hætta á að treysta hinni fyrir 

sameiginlegri framtíð: hönnuðir í Armeníu 

þurfa að verða meiri heimsborgarar 4 án 

þess að valta á skaflajárnum yfir náttúrulegar 

þarfir armenísks leturs, og hönnuðir 

meðal brottfluttra Armena verða að muna 

hvar armenískur menningararfur er traustastur 

og hafa hugrekki til að styðja við 

menningu okkar með framsækinni leturgerð. 

En einsleitni er dauði. Menning getur ekki 

viðhaldist sé enginn stoltur af henni. 

En menning getur heldur ekki verið til, svo 

vit sé í, án samhengis við aðra. Það verður 

að vera kraftmikið, kappsfullt, bjartsýnt 

jafnvægi. Hið fullkomna jafnvægi er 

breytilegt milli einstaklinga og jafnvel 

fyrir hvern einstakling til lengri tíma. 

Aðalatriðið er að viðurkenna mikilvægi 

jafnvægis, óumflýjanleika ying og yang. 

Sérhver eyja er ólík og getur verið öðrum 

eyjum fyrirmynd í lífinu, eða ekki. Lausn 

fyrir Írland getur ekki verið eins og lausn 

fyrir Japan. Írland er ungt og á í átökum um 

stjórnmál og leturfræðileg stílbrögð, en í 

Japan hækkar meðalaldur íbúa hratt og 

banvæn hræðsla við inn-flytjendur tröllríður 

öllu og hefur ýtt undir ofsahraða þróun 

vélmenna (sem gætu orðið alþjóðlegustu 

borgarar heims). Saga Armeníu getur kennt 

mörgum eitthvað, en við Armenar eigum 

aftur á móti mikið ólært. Vonandi munu 

þjóðir heimsins og hönnuðir heims einn góðan 

veðurdag gera hina fullkomnu menningarlegu 

landafræði að raunveruleika: eyjaklasa. 

3 

Hér er ein slík frásögn frá því 

fyrir tveimur dögum: 

tinyurl.com/peroomian 

4 

Fyrir uppfinningu flugsins 

var Armenía mikilvæg 

miðstöð á verslunarleiðum 

milli Evrópu og Austurlanda. 

Það er áhugaverð þversögn 

að það eina sem tengir 

Armeníu við önnur lönd 

í heiminum í dag er í raun 

það sem gekk að heimsborgaralegri 

fortíð hennar 

dauðri. Armeníska borgin 

Van var til dæmis einu sinni 

ljósberi menningar Austurlanda 

nær. Og það er ekki 

fáránlegt að halda því fram 

að Armenía væri sáttari við 

nágranna sína ef fólk gæti 

ekki flogið. 

68

≠

Sö≠ukoµ≥ 

u≤ Futuµa 


© 

1. 

http://www.mediumism.com 

2. 

e. Bauhaus Manifesto and 

Program 

Ég komst að því í samræðum við Medium, 1 

hönnunarstofu í Stokkhólmi, að letrið er ekki 

bara afurð úr Bauhaus skólanum, heldur að 

upphaflega stafasettið er allt annað en það 

sem við köllum Futuru í dag og tengjum sögu 

skólans. „Manifestó og áætlun Bauhaus“ 2 eftir 

Walter Groupius skrifað 1919 fjallar að stórum 

hluta til um hugmyndina um samfélagslega 

meðvitund í þeim skilningi að hönnuðurinn 

eða listamaðurinn er hvattur til að finna til 

ábyrgðar gagnvart samfélaginu með verkum 

sínum. Hugmyndin, í nútíma arkitektúr og 

hönnun, um að þjóna samfélaginu, að lögun 

byggingar eða hlutar skuli byggjast á fyrirfram 

ákveðnum tilgangi eða hlutverki varð nánast 

að siðalögmáli Bauhaushreyfingarinnar. Það 

sama má segja um áhrif möntru austuríska 

arkitektsins Adolf Loos frá 1908 um að skraut 

væri glæpur. Einn þeirra leturfræðinga sem 

tengdust hreyfingunni var Paul Renner sem 

teiknaði leturgerðina Futura; geómetríska 

steinskrift sem var hönnuð í anda Bauhaus. 

71



Sögukorn um Futura 

Jonatan Habib Engqvist [se/se] 

A a B b C c D d E e 

& 

F f G g H h I i J j K k 

L l 

M m N n O o P p 

Q q 

R r S s T t U u 

V v W w X x Y y Z z 

72

a ®©• 

g ≠±ª 

± 

m ≤ 

n ≥ 

r µ 

Upprunalegar teikningar eru hinsvegar mjög 

ólíkar hinni frægu leturgerð. Ástæða þess er 

að þegar Renner hafði lokið við stafasettið og 

afhent það leturframleiðandanum Linotype fór 

fyrirtækið fram á að tiltekin bókstafatákn yrðu 

einfölduð til mikilla muna. Röksemdafærslan 

var að letrið væri ólæsilegt og jaðraði við að 

vera óskiljanlegt. Við samanburð á frumteikningum 

og lokaútgáfu sýnist sem Linotype hafi 

haft rétt fyrir sér. Gagnrýnin frá iðnaðinum 

hafði þannig óhyggjandi í för með sér sköpun 

leturgerðar sem var sannarlega fúnksjónal eða 

læsileg. Þetta litla dæmi skýrir að hlutverk, 

virkni og nýtistefna 3 eru mismunandi 

hugmyndir. Er hugsanlegt að valþröng 

nýtistefnunnar og pólitískra krafta hönnunar 

felist í því að form skuli taka mið 

af skilgreindu hlutverki? 

3 

e. function, functionality 

and functionalism 

73

Goðsögnin um íslenska tungu – sú goðsaga 

sem breidd er út í skólakerfinu, allt frá leikskólabörnum 

til doktors nema – er að á vissan 

hátt sé hún hreinna tungumál en þær sem 

talaðar eru af frændum okkar í Skandinavíu, 

sem í besta falli má álíta eins konar blendingsíslensku, 

„brotna íslensku“, tungumál sem 

er alls ekki nothæft í raunveru legri umræðu – 

hvað þá skáldskap! – einfaldað og næstum 

barnalegt í takmarkaðri getu sinni til notkunar 

falla, beyginga eða myndunar nýrra orða. Þetta 

viðhorf, hvað sem það kann að vera til í því, 

hefur getið af sér ofstopafulla íhaldssemi í 

samfélagi íslenskra rithöfunda, sem þrátt fyrir 

það sem fólki kann að finnast, og hvað sem 

líður hinni „opinberu“ kenningu, færist stöðugt 

í aukana: Hin (ósagða) hugmynd er að hluta sú 

að við megum ekki falla í það svarthol að verða 

Skandínavar. 

Hver sá sem les íslenskar bækur frá fyrstu 

fimmtíu árum síðustu aldar – hvað þá eldri 

bækur – tekur eftir skorti á samræmi í notkun 

íslenskunnar. Málfræðin er svæðis- og persónubundin, 

málvenjur eru svæðis- og persónubundnar, 

stafsetning er svæðis- og persónubundin, 

o.s.frv. Á þeim árum sem síðan eru 

liðin virðist stöðug hreyfing hafa átt sér stað 

í átt að einsleitri samræmingu – málfræðingar 

og sjálfskipaðir málhreinsunarmenn halda 

því oft fram, þótt ekki sé sanngjarnt að segja 

alltaf, að ein notkun sé rétt og önnur röng – 

oft er þetta barátta um föll og málvenju – og 

trúið mér, íslenskir prófarkalesarar eru þeir 

smásmugulegustu þeirra allra, gera gys að 

þeim sem fara frjálslega með tungumálið: 

„En kjánaleg mistök!“ 

Hið almenna samkomulag virðist vera þetta: 

Ef þú gerir þetta ekki eins og reglubækurnar 

segja að þú eigir að gera það, þá er það vegna 

þess að þú kannt ekki að gera það – sérkenni 

eru afskrifuð sem mistök. Ég hef jafnvel þurft 

að réttlæta notkun þeirra fáu málvenja sem 

eiga rætur að rekja til Vestfjarða – til dæmis 

hvort ég skrifa „á helginni“ eða „um helgina“ 

– í vinnu minni sem blaðamaður á Ísafirði, 

auk þess að hafa háð margan hildinn við 

prófarkalesara frá suðurhluta landsins. 

Hin íhaldssama einsleitni er svo ströng að 

það er bókstaflega ekki rúm fyrir fjölbreytni 

í tungu málinu – hvorki tilraunakennda 

né hefðbundna. 

Það eru að sjálfsögðu undanþágur, íslenskir 

menningarvitar – ef ástæða er til að kalla nær 

ólæst fólk menningarvita – útnefna við og við 

skáld eða rithöfund frelsingja, mann sem ekki 

skal lengur tigna sem þjón tungumálsins 

einvörðungu, heldur einnig sem snilling (oft 

verðskuldað) sem veitt er leyfi til að leika sér. 

Venjulega er þetta leyfi þó gefið eftirá og það er 

nær tilviljanakennt hver fær það og hver ekki. 

75




Eiríkur Örn Norðdahl [is/is] 

Á Íslandi er brýn þörf á að steypa tungumálastjórninni 

af stóli („Tear this wall down!“). Líti 

maður á tungumálið sem ómeðfærilegan og 

óbreytanlegan hlut stuðlar maður ekki aðeins 

að heimsku, maður varðar bókstaflega brautina 

til fasismans („No pasaran!“). Póstmódernísks 

fasisma, auðvitað – þar sem fólk er tælt til aðgerða 

frekar en þvingað („Make love, not war“). 

Faðir segir við barn sitt: „Nauðsyn þess að 

vernda tungumálið er mikil, við erum svo 

lítil þjóð. Þú myndir ekki vilja búa í heimi þar 

sem enginn talaði íslensku, er það? Veistu, 

kannski myndum við þá öll tala dönsku, og það 

er rosalega erfitt að bera hana fram“. Og barnið 

hvíslar: „Já pabbi, ég lofa að losa mig við 

þágufallssýkina“. 

Já, það er kallað „þágufallssýki“ 

– og það þýðir að maður taki þágufall 

fram yfir þolfall, eða í sumum 

tilfellum, nefnifall. Sé eitthvað 

að marka íslenska foreldra og 

grunnskólakennara er þetta lífshættulegur 

sjúkdómur. 

Á svið: Framúrstefnuljóðlist. Hin eilíflega riðlun 

tungumálsins – í þeim skilningi að maður 

rugli það og elski á sama tíma. Leiki sér að því. 

Haldi framhjá því. Taki það í sundur og setji 

það aftur saman – á röngunni eða einhvern 

veginn vanskapað. 

Á Íslandi er ekki sérstaklega rík hefð fyrir 

tilraunastarfsemi. Sem þýðir ekki að fólk 

hafi ekki stundað tilraunir, þýðir ekki að tilraunirnar 

hafi ekki á stundum verið afburðasnjallar 

– engu að síður hafa hafa þær að 

mestu verið afskrifaðar sem stundarflipp og 

viðmót hins póstmóderníska fasista gagnvart 

tárfellandi listamanninum er: „Svona, svona, 

þú ert mjög hæfileikaríkur, við vitum það. En 

þú ættir að einbeita þér að einhverju meira 

viðeigandi, kannski …“ – Og hæfileikaríkasta 

fólk snýr sér að því að endurskrifa Knut 

Hamsun eða Halldór Laxness. 

Þegar hér er komið sögu er nauðsynlegt að 

taka fram að íslenskar bókmenntir (eða skáldskapur) 

eru ekki í öllum skilningi slæmar. 

Það sem er gert er oft vel gert– það er hægt 

að njóta þessarar íhaldssemi rækilega, hún 

kann meira að segja að jaðra við sömu dýpt og 

einkenndi hinar fornu bókmenntir, þú kannt 

að vera hrifinn með í sannkallaðan tilfinningarússíbana. 

En einhvern veginn er þetta engu 

að síður oft bara meira af því sama. 

Einkenni þessara bókmennta þarf að 

viðurkenna, að gera það ekki jafngildir því að 

segja að Da Vinci Code sé ekki óviðjafnanlega 

góð „flettning“ (frekar en „lesning“) – slík 

yfirlýsing er áreiðanlega ætluð til þess 

að gera lítið úr bókinni en sannleikurinn 

er sá að á meðan hún er eitt skelfilegasta 

bókmenntaverk sem gefið hefur verið út um 

76

árabil, þá er hún engu að síður augljóslega 

góð flettning. Íslenskar bókmenntir geta verið 

góðar í að særa fram tilfinningar, án þess að 

það þýði að tilfinninga semin sé gott verkfæri 

til að særa fram bókmenntir. 

Tilraunaskrifum er ekki hent út miskunnarlaust, 

þeim er hent út með mýkt skilningsins, 

sem er þó á endanum ófrjálslyndur. Eins 

og þegar íslenska lögreglan „fjarlægði“ fyrir 

nokkrum árum tvær tylftir af sígaunum 

frá Reykjavík – með því að mæta á staðinn 

í lögreglu búningum, gefa þeim flugmiða 

og keyra þá á flugvöllinn. Opinberlega var 

enginn neyddur til að fara nokkuð – jafnvel 

þótt svo virðist sem lögreglan hafi ýjað að því 

að þeir gætu vísað sígaununum úr landi ef 

þörf væri á – en þeir fóru samt sem áður. Það 

þurfti, að því er virtist, að hreinsa göturnar af 

tónlistarfólki fyrir Listahátíð Reykjavíkur, sem 

var að hefjast. 

Þessi sama sósíaldemókratíska/póstmóderníska/diet-fasíska-nálgun 

er notuð á allt sem fer 

í taugarnar á hinni blessuðu millistétt, þessum 

sífjölgandi strúktúrunnendum sem byggja 

Ísland að slíku marki að uppreisn virðist 

ekki aðeins erfið, hún virðist fánýt. Eins og 

að taka ráðhúsið yfir er tilgangslaust fyrir 

byltingarsinna samtímans – þeir sem ráða 

ríkjum þurfa ekkert ráðhús. Og að tína tungumál 

í sundur eins og það væri gólfklukka er 

ekki iðja sem nokkur afhendir Nóbelsverðlaun 

fyrir. Þó virðist sem æ fleiri skáld finni köllun 

sína innan nákvæmlega þessara strúktúra, 

eða óstrúktúra, þar sem tungumálið er tekið 

í sundur og sett aftur saman, á röngunni eða 

einhvern veginn vanskapað. Þetta er það sem 

skilgreinir flestan tilraunaskáldskap, og að 

einhverju marki líklega næstum allan skáldskap, 

sem er þess virði að hann beri þann titil. 

Frá TS Eliot til L=A=N=G=U=A=G=E-skáldanna 

til flarfistanna, frá kjánalegustu slamljóðskáldum 

til Four Horsemen-hópsins. 

Óendanleika heimsins, sérhverju orði og sérhverri 

merkingu, öllum merkingum sérhvers 

orðs og öllum orðum sérhverrar merkingar, 

hefur verið skipt upp í rétta eða ranga flokka 

og að bera brigður á þessa flokka er nær 

tilgangslaust – vélin mun að öllum líkindum 

fara sínu fram. Þó er þetta líklega eina mögulega 

leiðin fyrir hvern þann sem í raun lætur sig 

varða um tiltekið tungumál eða tungu málið 

sem hugmynd. 

Að sjá tungumálið sem einhvers 

konar endanlegan hlut jafngildir 

því að gefast upp á því að hugsa. 

Íslenskar poppstjörnur sem syngja á ensku 

eru oft gagnrýndar með rökunum: „Þú ættir 

að geta tjáð hlutina af meiri nákvæmni á þínu 

eigin (eðlislæga) tungumáli“. Þetta er að mörgu 

leyti misskilningur á því hvernig 

77




Eiríkur Örn Norðdahl [is/is] 

tungumál virkar. Í fyrsta lagi, það að segja 

nokkuð nákvæmlega er eins ómögulegt og 

það er ómögulegt fyrir ör á umferðarmerki að 

breytast í þann hlut sem hún bendir á. Það 

er einfaldlega ekki í boði. Ef ég ætti að leiða af 

þessu hina „raunverulegu“ merkingu á bak við 

slíka gagnrýni væri það eitthvað í líkingu við: 

„Þú ættir að fara troðnar slóðir, ekki 

villast af leið inn á ókunnar slóðir 

vegna þess að þú kannt að týnast“. 

Ekkifaraþéraðvoða-skilaboð fyrir 

hugrakkt ævintýrafólk. 

Gott og rétt er þó að nefna að þegar hinar 

áðurnefndu poppstjörnur eru beðnar um 

að verja val sitt á tungumáli gera þær það 

með rökum af sama meiði: „Enska er tungumál 

rokksins – hið opinbera tungumál 

tón listarinnar”. Það er að segja: „Við viljum 

vera heima, við þorum ekki á vit ævintýranna“. 

Báðar hugmyndirnar eru jafn tungumálalega 

íhaldssamar og þess vegna (í mínum huga!) 

fráhrindandi. 

Tungumál þarf hvorki að þekkjast né skiljast 

til að vera djúpt eða fallegt. Maður gæti nefnt 

skringilegheit eins og Motorized Razors eftir 

Christian Bök, Hosts’s Tale eftir Caroline Bergvall, 

Sanasade eftir Leevi Lehto eða þann vana Kenny 

Goldsmith að lesa á tungumálum sem hann 

skilur ekki, auk svipaðra tilrauna á ljóðasíðunni 

Nokturno undir heitinu ‘In Another’s Voice’. 

Fyrir nokkrum árum sat ég á kaffihúsi með 

tveimur finnskum ljóðskáldum og ræddi um 

það að „skrifa á ensku sem öðru tungumáli“, 

sem er sífellt vinsælla – mörg blogg eru til í 

heiminum um þetta, bækur hafa verið gefnar 

út – meðal annarra bók Leevi Lehto, Lake Onega 

and other poems – og eins og Leevi hefur bent 

á þá kann það að vera leið fyrir þá sem ekki 

hafa ensku að móðurmáli að ná forskoti á 

ofurljóðskáld eins og Christian Bök, heftum 

inni í hinum enskumælandi heimi, sem aldrei 

getur talað ensku sem annað tungumál, þar 

sem það er augljóslega hans fyrsta tungumál, 

og hann getur því aldrei farið inn í það eins og 

útlendingur, aldrei tekist á við það utan frá. 

Aftur á svið: Tilraunaskáldskapur. Sitjandi 

á téðu kaffihúsi, ræðandi um hversu ljúft það 

er að eiga í raun sameiginlega menningu í 

alþjóðlegri framúrstefnu, nýframúrstefnu, 

tilraunakenndum, róttækum skrifum, tungumáli 

hvaðsemðúviltkallaða, þá rann það 

einnig upp fyrir mér að þörfin fyrir að fífla 

okkar eigin tungumál er í nánd. Nú, það er 

annað hvort það eða að stökkva algjörlega 

frá borði, einhvern veginn. Segjum sem svo 

að mér finnist það æsandi að fífla íslenskuna. 

Segjum sem svo að mér finnist það mjög, 

mjög æsandi. Það mun varla ná til nokkurs 

sem hefur áhuga á því – þar sem áhugi á 

78

slíku er nokkuð takmarkaður með aðeins 300 

þúsund hugsanlega lesendur – en kannski 

nægir að skapa áhuga hjá „færri en sjö 

manneskjum“, sem aftur, samkvæmt Leevi 

Lehto, er forsendan fyrir því að breyta vitund 

fjöldans. Að ná til færri en sjö manns kann 

meira að segja að vera auðveldara í litlu landi, 

innan örsmás tungumáls. 

Á hinn bóginn, þá er þetta einnig ákveðin 

fötlun: Undirbúningsvinna fyrir eyðilegginguna, 

skipuleg plöntun sprengja meðfram 

útveggjum nafnorða og gluggum lýsingarorða 

– afsakið myndlíkingarnar – er óunnin, og 

eyðilegging tungumáls er ekkert smá afrek. 

Það er mjög lítið á Íslandi sem 

kalla mætti í hefð framúrstefnu – 

ef það er ekki einmitt þversögn. 

Tilraunaskrif hafa takmarkast við 

örfáa hópa eða einstaklinga sem 

leggja litlar lykkjur á leið sína en 

lenda í öngstræti aðeins til að (að 

meira eða minna leyti) gleymast. 

Dæmi úr samtímanum myndi vera Medúsuhópurinn, 

en frekar erfitt er að koma höndum 

yfir verk Medúsu-höfunda, utan Þjóðarbókhlöðunnar 

í Reykjavík. Ég hef reyndar sjálfur, 

þrátt fyrir að vera í það minnsta nokkuð 

áhugasamur, ekki séð mikið af þeim yfirhöfuð. 

Því þarf að bæta við að þegar ég segi eyði legging 

þá meina ég það í eins skapandi skilningi og 

unnt er. Rétt eins og hús molnar niður og skapar 

áhugaverðar rústir, eins og það að taka niður 

ljósastaur úr viði skilar þér góðum lurk á bálköst 

og rafmagnsljósi liggjandi á jörðinni við hlið hans. 

Hversu mjög sem manni kann að finnast það 

kitsað (að ekki sé talað um óbyltingarkennt) að 

upphefja og safna saman framúrstefnuljóðlist, 

þá er ekkert sérstaklega skemmtilegt heldur að 

hafa áhuga á slíku í samfélagi sem ekki upphefur 

hana á nokkurn hátt eða safnar henni saman. 

Fyrir það fyrsta gerir það framhald tilraunakenndra 

skrifa ótrúverðugri – hefðin er annars 

staðar, tilraunir hafa enga hefð (sem er líklega 

lygi – flest þau tilrauna ljóðskáld samtímans sem 

ég þekki finnast tilraunaljóðskáld horfinna tíma 

æsandi, flest lesa sýnisbækur blaut og villt, heit 

og í ham með logandi standpínu). 

Í stuttu máli: Án hefðar fyrir eyðileggingu, hvort 

sem hún er frjó eða ófrjó, tilgangslaus eða 

nákvæm, þá verður lífheimur tungumáls Íslands 

– bókmenntir þess, sjálfsköpun þess í orðum – að 

martraðarheimi uppvakninga þar sem enginn 

þrífst nema hinir lifandi dauðu og allt annað 

deyr við að fæða eða fæðast.

Bókstafstrúar 

Eiríkur Örn Norðdahl

Við erum að leita að fleiri 

letursmiðjum eða hönnuðum. 

Sendu okkur það sem þér 

finnst vanta á mæna@mæna.is 

letursmiðjur 

heimsins

ARABÍA 

www.arabetics.com 

www.boutrosfonts.com 

ARGENTÍNA 

www.pampatype.com 

www.sudtipos.com 

www.tipo.net.ar 

ÁSTRALÍA 

www.atf.com.au 

www.greater-albion.com 

USA 

www.adobe.com/type 

www.aerotype.com 

www.altemus.com/http://www. 

alteredegofonts.com 

www.architext.com 

www.arionpress.com/mandh/ 

letterpress-type-fonts.html 

www.artandsignstudio.com 

www.ascendercorp.com/catalog/ 

foundries 

www.astigmatic.com 

www.atomicmedia.net/am 

www.baselinefonts.com 

www.bertholdtypes.com 

www.blambot.com 

www.bvfonts.com 

www.chank.com 

www.comicraft.com 

www.cubanica.com 

www.customfonts.com 

www.dardenstudio.com 

www.delvefonts.com 

www.deniart.com 

www.emigre.com/fonts.php 

www.excelsiorpress.org/forsale/ 

type/QuakerCity.html 

www.fontbureau.com 

www.fontdiner.com/main.html 

www.fonthaus.com 

www.fonthead.com 

www.fontosaurus.com 

www.fonts.com 

www.fontshop.com 

www.galapagosdesign.com 

www.garagefonts.com 

www.garagefonts.com 

www.houseind.com 

www.identikal.com 

www.insignedesign.com 

www.itcfonts.com 

www.markbremmer.com 

www.michaeldoret.com 

www.ms-studio.com 

www.mvbfonts.com 

www.mwbixler.com 

www.new.myfonts.com 

www.nicksfonts.com 

www.p22.com 

www.paratype.com 

www.philsfonts.com 

www.processtypefoundry.com 

www.psyops.com 

www.punchcut.com 

www.skylinetype.com 

www.stonetypefoundry.com 

www.t26.com 

www.typeco.com 

www.typefetish.com 

www.typekit.com 

www.typography.com 

www.typonine.com 

www.veer.com/products/fonts 

www.will-harris.com 

BELGÍA 

www.ourtype.com 

BRETLAND 

www.a2-type.co.uk 

www.alias.dj 

www.aviationpartners.co.uk 

www.clubtype.co.uk 

www.colophon-foundry.org 

www.crazydiamond.co.uk 

www.daltonmaag.com 

www.devicefonts.co.uk 

www.fontsmith.com 

www.kapitza.com/fonts 

www.letraset.com/products/162- 

Fontek-Fonts 

www.misprintedtype.com 

www.new.myfonts.com/foundry/ 

Fewell_Foundry 

www.selfbuildtype.com 

www.truthdesign.typepad.com/ 

darren_scott_typographics/fontdesign 

www.type.co.uk 

DANMÖRK 

www.playtype.com 

FRAKKLAND 

www.256tm.com 

www.neufville.com 

www.typographies.fr/uk/index.php 

www.wcfonts.com 

HOLLAND 

www.arstype.angusrshamal.com 

www.bitmap.nl 

www.boldmonday.com 

www.caketype.com 

www.characters.nl 

commercialtype.com 

www.dutchtypelibrary.nl 

www.letterror.com 

www.hvdfonts.com 

www.janfromm.de 

www.justanotherfoundry.com 

www.kltf.de 

www.lazydogs.de 

www.linotype.com 

www.lucasfonts.com 

www.primetype.com 

www.profonts.de 

www.urwpp.de/english/home.html 

www.hollandfonts.com 

www.lucasfonts.com 


www.re-type.com 

www.typotheque.com 

www.underware.nl 

ÍSLAND 

www.tomatej.com 

INDONESÍA 

www.campotype.com 

JAPAN 

www.arphic.com/usa/home.html 

www.orange.ne.jp/~den7/index.html 

CANADA 

www.canadatype.com 

www.canadatype.com/index.php 

www.themicrofoundry.com 

www.typodermicfonts.com 

www.zangofonts.com 

KÍNA 

www.monotype.com.hk/index.php 

KÓREA 

www.sandoll.co.kr/IR/index.asp 

NÝJA SJÁLAND 

www.klim.co.nz 

www.jyanet.com 

RÚSSLAND 

www.paratype.ru 

www.pcrd.ru 

SLÓVAKÍA 

www.dizajndesign.sk 

SPÁNN 

www.baselab.net 

www.dstype.com 

www.emtype.net 

www.felicianotypefoundry.com 


www.typerepublic.com 

SVISS 

www.burodestruct.net 

www.lineto.com 

www.new.myfonts.com 

www.swisstypefaces.com 

SVÍÞJÓÐ 

www.autodidakt.se 

www.fountaintype.com 

www.samuelstype.com 

ÚKRANÍA 

www.4thfebruary.com.ua 

www.andrij.com.ua 

www.mint.com.ua 

www.rastvor.com.ua 

www.type.org.ua 

www.typo.2d.lviv.ua 

TÉKKLAND 

www.stormtype.com 

www.suitcasetype.com 

ÞÝSKALAND 

www.apply.de 

www.astype.de 

www.astype.de 

www.burodunst.com 

www.cape-arcona.com 

www.exljbris.com/index.html 

www.fonts.gestalten.com 

www.fonts4ever.com 

www.germantype.com

84 

Fánatillögur almennings.

Hægt er að færa rök fyrir því að landið okkar 

Ísland sé bæði gamalt og ungt. Það fer bara 

eftir því hvernig við horfum á það. Við eigum 

elsta starfandi þing í heiminum, þing sem hefur 

starfað óslitið frá um 930. Um leið er eru ekki 

nema 67 ár síðan við fengum sjálfstæði. Þetta 

er ein af ástæðum þess að það er sérstaklega 

gaman að skoða hin raunverulegu íslensku tákn 

og merki og hugsa til þess hver þeirra séu í raun 

og veru íslensk. Allir sem hafa hlustað á prófessor 

Guðmund Odd Magnússon ræða þessi mál vita 

nú að mögulega er ekkert alíslenskt til í þessum 

málum. Fjallkonan er í raun grískur guð og tákn 

alls sem karlmannlegt er, víkingurinn er bara 

fínlegur hrokkinhærður gutti í stuttbuxum. 


En eins mikið og víkingar og fjallkonur minna okkur á þjóðina 

sem við erum þá hljóta allir að vera sammála að ekkert 

myndmál eða tákn er íslenskara en íslenski fáninn. Hann 

hlýtur bara að vera eins íslenskur og íslenskt getur verið. 

85




Hörður Lárusson [is/IS] 

Talið frá vinstri 

Þórarinn B. Þorláksson listmálari, Ólafur Björnsson ritstjóri, 

Jón Jónsson (Aðils) dósent, Matthías Þórðarson þjóðminjarvörður 

og Guðmundur Björnsson landlæknir og formaður nefndarinnar 

Áður en Íslendingar fengu í hendur fánann okkar árið 1915 

voru notuð ýmis tákn, skildir og fánar til að auðkenna landið 

okkar. Elsta merkið sem er vitað um er frá árinu 1258 og er 

talið vera merki sem Hákon Noregskonungur fékk Gissuri 

Þorvaldssyni, er sá síðarnefndi fékk nafnbótina jarl. Merkið, 

sem er skjöldur með 12 þverröndum bláum og silfruðum á 

víxl, er af sumum talið eitt fallegasta tákn sem Íslendingar 

hafa átt. En það lifði stutt, því árið 1265 var það „uppfært“ 

og bætt við gylltum fleti og rauðu ljóni. Þetta var kallað 

konungsmerki Íslands. 

aftur árið eftir þá á Þingvöllum. En þótt Íslendingum 

færi að þykja vænt um Hvítbláann sinn, þá var hann ekki 

formlega samþykktur sem fáni þjóðarinnar og því í raun 

lögbrot að flagga honum í stað þess danska. Það fyllti síðan 

mælinn þegar ungur Íslendingur ákvað að róa bát sínum 

undir blaktandi bláum fána með hvítum kross. Hann 

var stöðvaður af dönskum hermönnum með valdi og 

handtekinn. Þetta gekk ekki lengur og Íslendingar orðnir 

allt of stoltir til að eiga ekki sinn fána. Þessi danski dugði 

einfaldlega ekki lengur. 

Árið 1593 sjáum við svo nýtt merki, enda komin undir 

stjórn Dana. Innsigli Danakonungs fyrir Ísland, krýndi 

útflatti þorskurinn á rauðum skildi, er enn í dag lang lífasta 

merki sem Íslendingar hafa átt. 

Á 19. öld sjáum við nokkur merki og fána ryðja sér rúms 

í tilraun okkar að öðlast meira sjálfstæði. En það var ekki 

fyrren snemma á 20. öld sem eitthvað fór að gerast í alvöru 

í því að Ísland fengi sitt eigið merki. Sinn eigin fána. 

Einar Benediktsson lagði til, í grein árið 1897, að Íslendingar 

ættu sannarlega að eiga sinn fána. Að hann ætti að taka 

mið af öðrum evrópskum fánum, átti að hafa hvítan kross á 

bláum feldi (liti sem táknuðu himin og snjó) og var ástæðan 

fyrir forminu að „krossinn væri fagurt og hentugt fánamerki“. 

Þessi fáni var sama ár saumaður, honum flaggað og 

Það var því 1913 að Hannes Hafstein ráðherra bað Kristján 

X Danakonung um leyfi til að útbúa sérfána fyrir þjóðina, 

fána sem yrði notaður innanlands og í íslenskri landhelgi. 

Þetta samþykkti konungur, með því skilyrði að danski fáninn 

fengi jafn háan sess á lóð Stjórnarráðsins og báðum fánum 

ávallt flaggað þar saman. 

Hannes kom heim með góðu fréttirnar og setti strax 

saman hóp manna sem fengu það verkefni að „hanna“ 

íslenska fánann. Þessi fánanefnd var skipuð í árslok 1913 

af þeim Guðmundi Björnssyni landlækni og formanni 

nefndarinnar, Matthíasi Þórðarsyni þjóðminjaverði, Ólafi 

Björnssyni ritstjóra, Jóni Jónssyni (Aðils) dósent og Þórarni 

B. Þorlákssyni listmálara. Þessir herramenn fengu herbergi í 

Alþingi til að funda í og má segja að þeir hafi fengið það verk 

að „ákveða“ að Hvítbláinnı væri hinn fullkomni íslenski fáni. 

86

Ef konungur átti að samþykkja tillöguna 

sem var lögð fyrir hann varð hann að fylgja 

nokkrum reglum sem hann hafði sett. Þar á 

meðal var að fáninn mátti ekki líkjast öðrum 

þjóðfánum svo mikið að hægt væri að ruglast 

á þeim. Og það var einmitt þessi regla sem 

felldi endanlega þá hugmynd að Hvítbláinn 

gæti orðið þjóðfáni Íslands. Allt var gert til að 

sýna fram á að hann væri nægilega ólíkur og 

einna merkilegast er tilraun sem fánanefndin 

framkvæmdi. Þeir sendu ungan dreng út í 

Engey með tvo fána, Hvítbláann og Sænska 

fánann. Þar fékk hann að húka í tvo daga 

og átti að flagga þeim til skiptis með óreglulegu 

bili. Á meðan sátu nokkrir heldri menn 

í bænum og kíktu út í eyju með kíki og skráðu 

niður tímann og hvaða fáni var uppi. Allir voru 

þeir vissir í sinni sök að það væri ekkert mál að 

sjá muninn. Allir höfðu þeir meira og minna 

rangt fyrir sér. Niðurstaðan var að Hvítbláinn 

var of líkur þeim Sænska, þó það væri aðeins 

verið að horfa yfir stutta vegalengd. Hvað þá 

yfir lengri vega lendgir á sjó í aftakaveðri? 

Hvítbláinn féll á prófinu og var þar með ýtt út 

af teikniborðinu. 

Hið upprunalega (skjaldar) 

merki Íslands (1258). 

Skjaldarmerki Noregskonungs, 

sem konungur Íslands (1265). 

Nú voru góð ráð dýr og nauðsynlegt að finna 

nýjan fána til að kynna fyrir konungi og eftirvæntingarfullri 

þjóð. Og leiðin sem þeir fóru þá 

var vægast sagt söguleg. Þeir spurðu almenning 

hvernig þeim þætti að fáninn ætti að vera. 

Snemma 1914 birtist þessi auglýsing í nokkrum 

prentmiðlum landsins: 

„Þeir sem hafa hug á að senda fána nefndinni 

tillögur um gerð íslenska fánans, eru beðnir 

að koma tillögum sínum til nefndarinnar 

fyrir marsmánaðarlok, og senda þær 

formanni nefndarinnar, Guðm. Björnssyni 

landlækni, Amtmannsstíg 1, Reykjavík.“ 

Þorskamerkið (1593). 

Það stóð ekki á svörum, því inn voru sendar 28 

nýjar tillögur í texta formi. Auk þeirra voru þó 

nokkrir sem mæltust til þess að halda sig við 

Hvítblámann. Tillögurnar voru, eðli málsins 

Fálkafáninn (1874). 

87




Hörður Lárusson [is/IS] 

samkvæmt, misgóðar og misgáfulegar. En allar voru þær 

þannig að gaman er að velta fyrir sér hvernig ímynd landsins 

okkar hefði verið ef við hefðum til dæmis tekið upp köflóttan 

fána með fimm ólíkum litum. Eða hvít- og grænröndóttan 

fána með bláum grunni og hvítum krossi í fyrsta reit 

(reiturinn efst til vinstri í fánum). Nú eða einfaldlega 

heiðbláan fána með einni stórri hvítri stjörnu í miðjunni. 

Eitt er víst að okkur hefði gengið verr að sannfæra heiminn 

að við værum eitt af Norðurlöndunum, með öllum þeirra 

krossfánum. 

Tillögurnar komu jafnt frá menntamönnum sem bændum. 

Nokkrir sendu inn tillögur sínar nafnlaust og aðrir voru vel 

þekktir listamenn (Jóhannes Kjarval). Ein tillagan í hópnum 

þótti þó greinilega bera af, því það var ein þessara tillagna 

sem hlaut náð fyrir nefndinni og var sett fram sem fyrsta 

tillaga fánanefndar. Henni var lýst á eftirfarandi hátt: 

„Þjóðfáni Íslands skal vera heiðblár (ultramarineblár) 

með hvítum krossi og hárauðum krossi 

innan í hvíta krossinum. Armar krossana skulu 

ná alveg út í jaðra fánans á alla 4 vegu. Breidd 

krossmarksins alls skal vera 2/9 af breidd fánans. 

Reitirnir við stöngina skulu vera rétthyrndir 

ferhyrningar og allar hliðar þeirra jafnstórar; ytri 

reitirnir skulu vera jafnbreiðir stangarreitunum, 

en helmingi lægri. Hlutfallið milli breiddar fánans 

og lengdar hans verður sem 18:25“. 

Glöggir hafa mögulega náð að teikna þessa mynd í 

hausnum á sér, en þetta er vissulega fáninn sem við 

þekkjum í dag sem Þjóðfáni Íslands. 

Ef við skoðum sögubækurnar okkar er þó ekkert 

skrifað um hver á heiðurinn af fánanum okkar, 

þrátt fyrir að ýmsar kenningar séu til. Ef við 

skoðum staðreyndirnar sem eru þekktar kemur 

þó ýmislegt fram. Nokkrir aðilar sendu til dæmis 

inn þessa sömu tillögu til fána nefndarinnar. 

Þeir voru Ditlev Thomsen ræðismaður í Kaupmannahöfn, 

Samúel Eggertsson kennari í 

Reykjavík, Eyjólfur Ásmundsson í Wynyard, 

Sask. Canada og B. R. Stefánsson á Reyðarfirði. 

Það var reyndar ekki einsdæmi við þessa tillögu 

að fleiri en einn senda inn sömu tillöguna, en 

sögufróðir menn tengja fljótt saman nokkra í 

þessum hóp. Þá sérstak lega Dietlev Thomsen 

og Samúel Eggertsson. 

Dietlev Thomsen var kaupmaður í Reykjavík 

og hafði töluvert af peningum til að eyða og þar 

af mikil völd. Samúel var aftur á móti einnig 

þekktur teiknari og hafði gert mikið af myndum 

sem sýndu landið okkar í rómantískum ljóma. 

Þeir voru að sögn góðir vinir og var því lítið mál 

að brugga sín á milli til að fá sína tillögu valda. 

Mögulega fengu þeir fleiri aðila til að stinga 

upp á þeirra tillögu og auðvelt hefur verið 

fyrir valdamikinn og vel efnaðan mann eins 

og Dietlev til að kynna hugmyndir sínar vel 

fyrir fánanefndinni. 

Einnig er athyglisvert að til er mynd eftir Samúel, 

dagsett nóvember 1913 (þrem mánuðum áður 

en auglýst er eftir tillögum), þar sem fáninn 

okkar sést við hún með fallegt íslenskt landslag 

í bakgrunni. Var þetta mögulega ein af leiðum 

þeirra til að gera almenning og fánanefndina 

„heita“ fyrir sinni hönnun til að auka líkurnar 

á að þeirra fáni væri valinn? 

Við vitum öll hvernig málið endaði, eða réttara 

sagt hvaða fáni endaði á fánastönginni. En 

nákvæmlega hvernig hann varð fyrir valinu og 

hver það var sem tók endanlega ákvörðunina 

verður líklega alltaf óstaðfest. Undirritaður 

hallast að því að höfundur fánans sé í raun 

Samúel Eggertsson, sem fékk hann valinn með 

aðstoð góðra vina. 

88

En hvernig sem leiðin var, þá eigum við í dag 

fallegan fána. Og þó flestum þykir sinn fífill 

fegurri, þá er líka auðvelt að rökstyðja að 

fáninn okkar er grafískt mjög sterkur. Þetta 

sést vel þegar við horfum til dæmis á hann í 

fánaborg með fánum annarra þjóða. Formin 

eru einföld og litirnir sterkir. 

Það er þó einnig annað sem fáninn okkar hefur 

enn þann dag í dag, sem er alls ekki algilt um 

alla þjóðfána heimsins. Og það kemur útlitinu 

á honum ekkert við. Hann er enn hreinn og 

ómengaður. Hvorki við né aðrar þjóðir tengjum 

hann við stríð, ófrið eða aðra óæskilega hluti. 

Meira að segja í gegnum ógöngur íslenska fjármálakerfisins 

tókst okkur að halda fánanum 

utan þess. Icesave merkið virðist hafa tekið 

allan hitann myndmálslega og eigum við 

gegnsæja regnbogalitaða merkinu mikið að 

þakka að því leyti. 

Að sjálfsögðu eigum við að geta notað fánann okkar til að 

kynna það sem raunverulega er gott og íslenskt, kynna það 

sem allir eru sammála um að sé gott og íslenskt. Forðast að 

nota hann til að kynna skoðanir sínar. Það er einmitt þessvegna 

sem það er grein í fánalögum Íslands um að enginn 

má nota fánann í merki sitt án sér staks leyfis. Við virðumst 

hinsvegar halda illa utan um þessa einföldu reglu og því 

sést fáninn okkar oftar í allskyns merkjum hér og þar. Nú 

undanfarið er hann orðinn sérstaklega áberandi í merkjum 

flokksþinga hinna og þessa stjórnmálaflokka, sem og 

merkjum fyrir félög og hópa sem koma saman undir þeim 

formerkjum að bæta land og þjóð. 

En við þurfum að passa okkur. Það þarf allt 

of lítið til til að saurga þjóðfána. Sum lönd 

lenda meira að segja svo illa í því að þeim er 

nauðsynlegt að skipta alfarið um fána. 

Slíkt fána-kennitöluflakk er eitthvað sem 

við viljum forðast að fremsta megni. Helstu 

hættur sem að okkur steðja í dag liggja í 

misnotkun fánans í vörumerkjum, flokksmerkjum, 

fyrirtækjamerkjum og slíku. 

Þetta hljómar allt sakleysislega, en ef við horfum til nágranna 

okkar Danaveldis, þá er fáninn þeirra einmitt búinn að lenda 

í nákvæmlega þessu. Það mun taka einhver ár að leiðrétta 

almenningsálitið. Ef það verður hægt. Flokkurinn Dansk 

Folkeparti notar danska fánann í merki sínu og mikið í 

allri kynningu. Nú er staðan orðin slík að margir Danir eiga 

erfitt með að líta á fánann sinn öðruvísi en að hugsa um 

þennan tiltekna flokk. Þetta gleður eflaust ímyndarhöfund 

flokksins óendanlega, en á kostnað hvers? 

Við sitjum með þennan fallega, skýra og ómengaða fána. 

En er hann íslenskur? Eða er þetta bara Norski fáninn þar 

sem er búið að rugla litareitum? Við erum komin aftur 

í spurninguna; er eitthvað í raun alveg íslenskt? Flókna 

svarið má ræða fram og til baka. En einfalda svarið er að 

hann er að sjálfsögðu alíslenskur. Alveg eins og fjall konan 

er íslensk og hýri víkingurinn. Myndmálið er efalaust 

alþjóðlegt, en það sem skiptir meira máli er að rómantíkin 

sem umlykur alla þessa þessa hluti er það sem gerir þá 

þjóðlega. Það sem gerir þá okkar. Og það er nákvæmlega 

þessi tilfinning sem gerir þá íslenska. 

Pössum fánann okkar. Hann er enn ungur, en með okkar 

hjálp á hann bjarta framtíð fyrir sér um ókomna tíð, þetta 

íslenskasta tákn sem til er. 

89

LÆSI 

ÍSLENDINGA 

Niðurstöður úr könnunum Félagsvísindastofnunar 

og Námsmatsstofnunar á lestrarvenjum íslendinga

Lesskilningur grunnskólanemenda: 

20 

Samanburður á Norðurlöndunum. 

Niðurstöður Pisa 2000 og samræmdra prófa. 

Námsmatsstofnun. Rit 8 - 2006. 

15 

GB 

10 

DK 

FI 

5 NO 

Meðallesskilningur 

-5 

-10 

IS 

Lesskilningur í ljósi þjóðfélagslegrar virðingarstöðu starfs foreldra 

Ísland 

stendur í stað 

Meðallesskilningur 

+ 

Danmörk 

og Finnland 

Noregur 

Bretland 

Lesskilningur barna sem eiga systkini 

91



Læsi Íslendinga 

Egill Rúnar Viðarsson [no/is] 

Halla Sigríður Haugen [is/is] 

Stella Björg Björgvinsdóttir [is/is] 

Vikulegar lestrarvenjur framhaldsskólanema: 

Ungt fólk 2010. Samanburður rannsókna frá 2004, 2007 og 2010. 

Rannsóknir og greining, Háskólanum í Reykjavík. 

Mennta- og Menningamálaráðuneytið. 2011 

Lestur dagblaða 

Lestur bóka annarra en skólabóka 

26 mín. 

43 mín. 

Facebook 

14 klst og 53 mín 

92

Læsi fullorðinna: 

Lesiðni og ritvenjur. 

Elísabet Arnardóttir, Guðmundur Kristmundsson 

og Amalía Björnsdóttir, 2006. 

42% 

34 ára og yngri 

33% 

35 ára til 45 ára 

25% 

55 ára og eldri 

40% 

23% 

15% 

12% 

10% 

Aldrei 

Sjaldan 

4–6 sinnum í viku 


Daglega 

48% 

8% 

51% 

18% 

12% 

11% 

Aldursskipting heildar SMS 

notkunar fullorðinna 

Fullorðnir sem spjalla á netinu 

Daglega 


Sjaldan 

Aldrei 

0% 10% 20% 30% 40% 50% 

Fullorðnir sem lesa sér til ánægju 

93


Stundum er hönnun leturgerðar meira 

en útlínur og punktar, leturgerðin 

er meira en summa hluta hennar. 

Stundum hefur verkefni sál, sláandi 

hjarta og gegnir lykilhlutverki á tímum 

pólitískrar og samfélagslegrar spennu. 

Þessi leturgerð er rödd dagblaðs sem 

berst fyrir lífi sínu á tímum pólitískra 

aftaka og samfélagsþrýstings. Þessi 

leturgerð er um frelsi fjölmiðla og 

viljann til að halda áfram, að láta ekki 

þagga niðri í sér með andófi og kúgun. 

Hún er um hönnun í þjónustu stærri 

og æðri málstaðar. Þessi kynning er 

sagan um þessa leturgerð, þetta dagblað 

og baráttuna við að lifa af. 

95



Verkefni með sál 

Nadine Chahine [lb/ger] 

Austurlanda, sveipað langri sögu frábærrar 

blaðamennsku og pólitísks sjálfstæðis. Það er 

líka dagblaðið sem ég óx úr grasi við að lesa. 

En síðustu ár hafa útdeilt því hverju áfallinu 

á fætur öðru. Árið 2005, í kjölfar pólitískrar 

ókyrrðar í landinu, steig dagblaðið fram og 

beint inn á hinn pólitíska vettvang og krafðist 

þess að sýrlenski herinn yrði kallaður heim 

frá Líbanon. Þessi afstaða varð þeim dýr, fyrst 

þegar leiðandi blaðamaður blaðsins, Samir 

Kassir, var ráðinn af dögum og síðar, þegar 

aðalritstjóri þess, Gebran Tueni, var einnig 

ráðinn af dögum. Í landi sem er eins óstöðugt 

og Líbanon, getur hollusta við málfrelsi verið 

goldin mjög dýru verði. 

Lífið snýst um meira en mat, kynlíf og 

húsaskjól og það er meira fólgið í grafískri 

hönnun en einfaldlega gott umbrot. 

Í neysluveröld eins og okkar hlýtur hönnun 

að vera meira en bara umbúðir? 

Sem leturhönnuður felst starf mitt aðallega 

í tvenns konar verkefnum: leturgerð sem 

ætlaður er staður á almenningsbókasöfnum 

okkar og leturgerð sem er hönnuð „eftir 

pöntun“ fyrir viðskiptavini. Þetta er það starf 

sem mig langaði alltaf til að vinna og ég hélt 

í einfeldni minni að þetta væri rétta leiðin; eða 

ég hélt það þangað til einn kaldan þriðjudag 

í nóvember í fyrra. Sjáið til, að hanna fyrir 

viðskiptavin sem þú hittir í starfi þínu er 

eitt, en að hanna fyrir stofnun sem er ein 

af meginstoðum heimalands þíns, er allt 

önnur saga. Dagblað sem hefur lifað lengra 

sjálfstæðu lífi en þitt eigið land, það er svo 

sannarlega ekki bara venjulegur vinnudagur. 

An-Nahar, sem á arabísku þýðir „dagurinn,” 

hefur verið leiðandi dagblað Líbanon allt 

frá stofnun þess árið 1933. Það hóf prentun 

fullum áratug áður en Líbanon fékk sjálfstæði 

sitt. An-Nahar er eitt virtasta dagblað Mið- 

Forysta dagblaðsins fell í skaut dóttur Tueni, 

Nayla, sem þá var aðeins 23 ára. Dagblaðið 

stóð þá frammi fyrir prófraun sem ráða 

myndi örlögum blaðsins. Í fyrsta lagi þurfti 

blaðið að halda áfram þeim stuðningi sínum 

við málfrelsi sem hafði skilgreint fyrstu ár 

þess. Í öðru lagi þurfti það einnig að þróast 

og hlaupa uppi lestrarvenjur lesenda dagsins 

í dag. Þannig að sem virðingarvott við látinn 

föður sinn og sem merki um hollustu við 

stofnunarhugmyndir dagblaðsins, stóð Nayla 

Tueni fyrir því verkefni að endurhanna allt 

umbrot dagblaðsins og hún fékk alþjóðlega 

hönnuðinn Mario Garcia til að sjá um þetta 

mikilvæga skref. Mario skrifaði mér svo 

þennan sama þriðjudagsmorgun til þess að 

segja mér af þessu frábæra frumkvæði. 

96

Fyrirmælin sem fylgdu verkefninu voru 

hins vegar einföld. An-Nahar er enn sama 

dagblaðið en það þarf að hrista af sér árin 

og stíga fram á twitter-öldina. Fréttir í dag 

eru lesnar á allt annan hátt en fyrir áratug. 

Nútímadagblað þarf að aðlaga sig því hvernig 

við lifum í dag. Þetta er hröð öld og það að lesa 

langt órofið mál er sannur munaður. Þegar 

kom að leturgerðinni var verkefnið að skapa 

blaðsíður sem anda. Leturgerðin þurfti að 

grípa hvíta svæðið af fagmennsku og leyfa því 

svo að flæða aftur út. Svipað stofum í opnu 

plani, sem nú eru í tísku, þurfti rýmið að vera 

yfirvegað, vel nýtt, en þó umlykja einingarnar 

sem ein heild. Meginmálsletri dagblaðsins var 

haldið, Marwan, og Univers Next Arabic var 

bætt við fyrir áhersluatriði, myndatexta og 

fyrirsagnir efnisflokka. Þessar tvær leturgerðir 

mynduðu fyllinguna, hinn lifandi gráa massa 

sem dagblaðið samanstendur af. Það sem 

vantaði var röddin, leturgerð fyrirsagnarinnar 

sem færir þér fréttirnar, góðar eða slæmar. 

Tillaga Linotype, sem lögð var fyrir Mario og 

Nayla, var að sérhanna útlit sem færði blaðið 

til nútímans og næði augum lesenda sem 

ættu leið hjá. 

En leturgerð fyrirsagnanna átti líka að vera 

miklu meira en það. Hún var virðingarvottur 

við hinn látna ritstjóra, skilaboð um úthald 

og þrautseigju, tileinkun til málfrelsis. Hin 

nýja leturgerð, Gebran2005, er meira en safn 

bókstafa. Það er rödd An-Nahar sem segir: 

Við erum komin til að vera. 

Það er ekki svo einfalt að þýða þessi orð yfir í 

form og útlínur. Svarið kom með því að nálgast 

leturhönnunina eins og höggmyndalist. Sérhver 

bókstafur er í sjálfum sér höggmynd. Form 

hans er stöðugt, vel skilgreint, laust við prjál 

og deyft af kraftmikilli orku. 

Formið og hlutföllin eru hin hefðbundna 

dagblaðsfyrirsögn í Naskh leturgerð, en 

hreinleiki formsins og opnun gefur henni 

tilfinningu sem segir mikið í dag og á morgun. 

97

Snemma í verkefninu spurði ég Mario: 

„Bara til að vera örugg um að við séum á 

sömu nótum, ég var að velta fyrir mér anda 

letursins. Ef við vildum hanna þetta með 

latneskum stöfum, hvaða fyrirsagnaleturgerð 

sæir þú fyrir þér?“ 

Svar hans var ljóðrænt: 

„Ó, en áhugaverð og ljúf spurning“. 

„Í hreinskilni sagt hafði ég aldrei fyrr sett anda 

og letur í sömu setningu. Það tók mig 40 ár og 

verkefni á arabísku sem hreyfðist hraðar en 

byssukúlur, ungan framkvæmdastjóra að 

reyna sitt best til að heiðra minningu föður 

síns, og að vera undir þrýstingi um að varðveita 

það besta í líbanskri blaðamennsku, 

meðan klukkan tifaði …“ 

„Í þeim skilningi, kæra Nadine, fara andinn 

og letrið saman. En þegar betur er að gáð þá 

fara andinn og efnið alltaf saman. Þú og 

Reed, sem hannið stafróf, vitið það“. 

„En þetta er einn af þeim dögum þar sem þú 

uppgötvar eitthvað yndislegt og mikilvægt: 

andann og letrið“. 

„Svo að, í anda letursins og til að svara 

spurningu þinni með meiri orðaflaumi en 

þú vilt, þá hef ég ákveðið að sýna hvernig 

ég hugsa anda hins sögulega, særða og 

virta An-Nahar.“ 

Já, það er meira fólgið í lífinu og örugglega 

meira fólgið í hönnun. Þetta verkefni, að 

minnsta kosti fyrir mig persónulega, var annað 

og meira en bara að hanna aðra leturgerð 

og jafnvel meira en gleðin yfir að geta látið 

verk sem ég hef gert bjóða Líbanon góðan 

dag hvern einasta dag. Þetta var tækifæri til 

að tala í gegnum línurnar og leið til að styðja 

tjáningarréttinn og málfrelsið. Málið snýst ekki 

um að vera sammála þessum stjórnmálaflokki 

eða hinum, heldur snýst það um réttinn til að 

eiga samræður á annað borð.

99

ة 

ة ةم ‏م‏ ‏م‏ ر 

د ‏ر ة ة 

ب‏ ة ة 

ة 

‏در‏ 

ة 

ة 

‏م ‏م‏ ‏م‏ 

ة 

ة ة 

ة 

‏م س‏ ة بو‏ 

ب‏ ة ر 

ة 

‏م س‏ ة بو‏ 

Fordæmislausir 

möguleikar 

hönnunar 

Tómas Hendriksson Míló

Sá grundvallarmunur sem er á latnesku og 

arabísku letri gerir tölvuvæðingu arabísks 

leturs að einhverju öðru og meira en leturhönnunarverkefni. 

Mesta áskorunin við setningu arabískrar 

leturgerðar í forritum og fjölmenningu er að 

finna jafngildi við latneskar leturgerðir án þess 

að fórna innri og ytri hutföllum og fagurfræði 

hvors stafrófs fyrir sig. 

Aðlögun tungumálsins 

Hröð alþjóðavæðing hefur skapað eftirspurn 

eftir margmála letursetningu á þjálu og módúlar 

formi. Með þeim arabísku leturgerðum sem 

í boði eru er nær ómögulegt að reiða sig á 

jafngildi í stærð leturgerða. Þetta gerir það 

að verkum að umbrot sem til er, til dæmis á 

ensku, er ekki hægt að gera arabískt með því 

að setja arabískan texta í stað þess enska, án 

þess að gera einnig tölvuverða leiðréttingu á 

stærðarhlutföllum. Venjulega er þörf á allt að 

140 prósenta leiðréttingu á stærðarhlutföllum. 

Þetta gerist venjulega á fréttavefjum, í vörulistum 

og í tækniskjölum. 

Mynd 3. Samsíða málsgreinar með texta og þýðingu sem eru í góðu jafnvægi, 

settar í Adobe Minion (latneska 120% leiðandi) og Tasmeem Naskh (200% leiðandi). 

Margmála jafnvægi 

Arabískar leturgerðir eru venjulega látnar 

samsvara hinum latnesku. Í tilraun til að 

stilla þær saman er kvarði latneska letursins, 

venjulega hæð lágstafa, notuð sem staðalhæð 

fyrir arabíska letrið. Með öðrum orðum, 

allri arabískunni er þröngvað undir þak sem 

skilgreint er af latneskum lágstöfum. 

Mynd 2. Samsíða málsgreinar með texta og þýðingu sem ekki eru í jafnvægi, 

settar í Lucida Sans Unicode (latnesku og arabísku). Bæði tungumálin nota 

sömu leturstærð með sjálfkrafa leiðandi tungumáli (120%). 

Þetta er afleiðing þeirrar vestrænu hugmyndar 

að allar leturgerðir þurfi að hafa x hæð sem á 

ekki endilega við um arabísku. Arabíska er í 

eðli sínu þannig að uppbyggingin er breytileg 

en byggir á tígullaga punkti sem hefur enga 

fasta hæð. 

Mynd 1. Efsta línan á þessari mynd sýnir arabískar og latneskar leturútgáfur 

af einni tvímála leturgerð. Neðri línan á þessari mynd sýnir að hönnun 

WinSoft-DecoType Tasmeem er ekki stýrt af x-hæð heldur eðlislægu jafngildi. 

101



Fordæmislausir möguleikar hönnunar 

Thomas Milo [nl/nl] 

Samsíða textar 

Þegar leturgerðarpar er notað til að móta enskan 

og arabískan texta samsíða, þá kemur strax 

í ljós að það sem ætlunin var að væri jafngild 

uppsetning, á í raun illa saman – arabískan 

verður alltof lítil í samanburði við enskuna 

og sem sjálfstæð arabíska, alltof samþjöppuð. 

Mynd 4. Sami texti og áður, sem nú blandar saman tvenns konar letri. Málsgreinin 

til vinstri hefur arabísku að frumletri og latneska innskotið virðist risa vaxið. Málsgreinin 

til hægri hefur latnesku að frumletri – arabískan virðist dvergvaxin. 

Að binda latnesku og arabísku saman í sömu 

leturstærð að nafninu til, innan einstakrar 

málsgreinar, leiðir til furðulegra áhrifa: 

latneskan virðist risavaxin þegar frumletrið 

er arabískt. Þegar frumletrið er latneskt, 

þá verður arabískan svo dvergvaxin að það 

er erfitt að lesa hana. 

Þetta misræmi stafar af áherslu í hönnuninni á 

latneska flatarmálsfræði, sem einfaldlega á ekki 

við fyrir arabísku. Þetta er almennt vandamál við 

arabískar leturstærðir og sem afleiðing þessa þá 

er eiginlega ómögulegt að blanda saman sömu 

stærð af arabísku og latnesku. 

Mynd 5. Svona fæst WinSoft Tasmeem við margmála texta: hvor leturgerð 

fyrir sig heldur virðingu sinni. 

Hönnuðir WinSoft-DecoType Tasmeem hafa 

aftur á móti rannsakað möguleikann á því að 

stilla arabíska leturgerð á grundvelli inntaks 

frekar en formgerðar. Markmið hönnunaræfingarinnar 

var að finna bestu sjónrænu 

framsetninguna fyrir hvora leturgerð fyrir sig 

– arabísk og latneska – og jafnframt að láta 

þær passa saman. 

Í stuttu máli var kosið að vinna ekki með 

þýðingar heldur með texta á einu og sama 

tungumálinu, en með tveimur mismunandi 

leturgerðum. Svo vildi til að persneska bauð 

upp á tilvalið umhverfi fyrir þetta, þar sem hún 

er til bæði á arabísku letri (Farsí í Íran, Darí í 

Afganistan) og á kyrillísku letri (tadsjikísku, sem 

notuð er í mið-asíska lýðveldinu Tadsjikistan). 

102

Mynd 6. Vefsíða BBC World flytur daglegar fréttir í samsíða texta. Slíkar 

vefsíður krefjast að jafnaði jafnvægis sem miðast við efni texta. Dæmi af 

persneska BBC: http://www.bbc.co.uk/persian/tajikistan/story/2006/09/ 

060905_rm_khalili_book_release_cyr.shtml 

Hafa verður í huga að ólíkt textagerð fyrir 

auglýsingar, þar sem hægt er að endurskrifa 

texta að vild til að skapa sjónrænt jafnvægi, 

þá er venjulegt verklag í margmála vinnu að 

formið þjónar inntakinu en ekki öfugt. Til þess 

að stilla arabíska letrið á viðeigandi hátt gagnvart 

latneska letrinu, samkeyrðu hönnuðirnir 

marga kílómetra af samsíða texta á leturgerðunum 

tveimur, og sóttu hann af persnesku 

vefsíðu BBC World. Í fyrsta lagi var sú hugmynd 

staðfest að latnesku og kyrillísku umritanirnar 

hefðu sama „særými“ þegar þær voru í sömu 

leturgerð, stærð,með sama línubili og í sömu 

dálkavídd. Kyrillísku málin reyndust þau sömu 

og þau latnesku. Stærðinni á arabíska textanum 

var breytt þar til gott jafnvægi fannst með tilliti 

til kyrillískunnar, en slakaði ekki á kröfum um 

innri fagurfræði arabísks leturs. Sérhvert letur 

– ekki aðeins hið allsráðandi latneska (dulbúið 

kyrillískt) letur – fékk sitt eigið kjörlínubil. 

Hin nýju stillingarviðmið draga úr ósamrýmanlegum 

niðurstöðum þegar unnið er með blandaðar 

málsgreinar. Loka prófið var jafnvægi tungumálanna: 

ensk þýðing arabísks texta. Vel 

þekktum bókahönnuði var boðið að rannsaka 

möguleika Tasmeem. Niðurstöðurnar tala sínu 

máli (mynd 8). 

Mynd 7. Arabískt letur (Tasmeem Naskh) með kyrillísku letri (Adobe Minion). 

Punktastærðirnar eru þær sömu en hvort letur um sig hefur sitt eðlilega línubil. 

Textinn er settur saman úr farsí og tadsjikísku, eins og sýnt er á skjáskotunum 

af BBC World til vinstri. 

103

Mynd 8. Þetta sýnishorn var 

hannað og sett af Robert 

Bringhurst í höfuðstöðvum 

Decotype í Amsterdam. 

Arabíska letrið er Tasmeem 

Naskh, hannað af Thomas 

Milo & Mirjam Somers. 

Latneska letrið er Adobe 

Jenson. Það var teiknað af 

Robert Slimbach, byggt á 

rómverskri stálskorinni 

leturgerð í Feneyjum árið 

1469 eftir franska meistaraprentaranum 

Nicolas Jenson. 

Þýðingin er eftir Dr. Josef 

W. Meri. Textinn er fenginn 

úr útgáfu hans á verkinu, 

sem gefið var út árið 2004 

af Darwin Press, Princeton, 

New Jersey. Höfundarréttur 

© 2004 Darwin Press, Inc.



Mitt liv som thorn 

Michael Everson [us/us]

„Eftir þetta ákvað ég að læra fornensku og 

þýða Bjólfskviðu sjálfur. Ég var fjórtán ára.“ 

Ég eiginlega ekki hvernig átti sér stað að ég tók 

ástfóstri við bókstafi og lögun þeirra. Var það 

stafrófskverið hans Dr. Seuss On Beyond Zebra? 1 

Ég man ekki til þess að hafa lesið hana þegar 

ég var barn (en ég á eintak í dag og tel það til 

fjársjóðanna minna). 

Ég veit að þegar ég fyrst þegar ég hlustaði á 

Nichol Williamson af LP plötu að lesa Hobbitann 

varð það til þess að ég las bókina, og í framhaldinu 

bækurnar um Hringadróttinssögu. 

Ég las þær. Og las þær aftur. Og aftur og aftur. 

Að lokum kom þar að ég las ævisögu Tolkiens 

eftir Humphrey Carpenter og komst að því að 

áhrifavalda hans var að finna í Bjólfskviðu 

og öðrum germönskum frásögnum. Svo ég 

fór á bókasafnið og fékk að láni tvær útgáfur 

sögunnar. Önnur var á bundnu máli. Hin á 

óbundnu. Þær voru gjörólíkar hvor annarri! 

Eftir þetta ákvað ég að læra fornensku og þýða 

Bjólfskviðu sjálfur. Ég var fjórtán ára. Ég fór 

til bóksala sem seldi notaðar bækur – í Tucson 

Arizona, og ég hafði aldrei áður komið bókabúð 

sem seldi notaðar bækur – og þar, í einni 

hillunni, fann ég – bókina Fornenska fyrir 

byrjendur eftir Henry Sweet. 2 

Þetta var svo frábært! Sérhljóðarnir með langhljóðstáknum 

og tveir magnaðir bókstafir sem 

ég hafði aldrei áður augum litið, eð og þorn. 

Ég fékk nákvæma eftirprentun af Bjólfskviðu frá 

„The Early English Text Society“ og í henni fann 

ég þorn með armi á lágleggnum ꝥ, sem var 

notaður til að skrifa þæt eða that, og ég tók 

upp á því að nota hann í eigin handskrift 

og geri enn. 

Ef til vill stafar ást mín á leturformum raunveru 

lega af því að hafa uppgötvað þorn og eð. Lífsstarf 

mitt við að táknbinda bókstafi og skriftir í 

Alþjóðlega stafasettið 3 er byggt á þessum áhuga; 

og áhugi minn á þeim eykst því meira sem ég 

læri um merki og tákn. 

Þorn er til í íslensku og, auðvitað, í fornensku, 

miðensku og í gotnesku. Fyrir skömmu, eins og 

lesendur tímaritsins munu komast að, gaf ég 

út bókina Ævintýri Áloþks í Geitlandi 4 þar sem 

Zumorigénflit tungumálið þjóðnýtir bæði þorn 

og eð. Er ég einungis að geðjast sjálfum mér? 

Kannski. En á þennan hátt kynnast einhverjir 

enskumælandi lesendur þessum og fleiri bókstöfum, 

og hver veit? Ef til vill verður bókin til 

þess að einhver strákur eða stelpa fá brennandi 

áhuga á leturformum. 

Ótrúlegt en satt uppgötvaði ég nýlega tilbúið 

tungumál, Talossan, sem inniber þorn. Ég vonast 

til að Ævintýri Lísu í Undralandi verði þýdd á það 

tungumál á næsta ári. Mig langar ennþá að 

eignast Ævintýri Lísu á íslensku. Þegar ég var 

í Reykjavík var mér sagt í öllum bókabúðum að 

upplagið væri uppurið. Ég myndi fyllast stolti 

ef unnt væri að gefa hana út aftur sem bindi 

í seríunni minni af þýðingum á bókinni. 

1 

Theodor Geisel (Dr. Seuss), 

On Beyond Zebra, New York: 

Random House. ISBN 0-394- 

80084-2 

2 

Henry Sweet, Anglo-Saxon 

Primer, Oxford: Clarendon 

Press. 

3 

e. The Universal Character 

Set (UCS) 

4 

Sewell, Byron W., Áloþk’s 

Adventures in Goatland, 

Cathair na Mart: Evertype, 

2011, ISBN 978-1-904808-76-3. 

107

Zumorgíska tungumálið, zumorigénflit, 

er einangrað tungumál með mörg einkenni 

tyrknesku og kákasísku tungumálanna. Hljóðkerfi 

þess er sláandi líkt hljóðkerfi basjkírisku 

frá Basjkortostan, þótt zumorigénflit hafi fram 

yfir fjölmargar sérstakar samhljóðaþyrpingar, 

sem ekki þekkjast í því tungumáli. 

Þótt zumorigénflit hafi til skamms tíma verið 

rituð bæði með arabísku og kyrillísku letri, 

þá voru bæði þessi ritkerfi lögð á hilluna eftir 

að tveir trúboðar mormóna frá Íslandi, Steinar 

Steinsson og Guðmundur Guðmundsson, vörðu 

mörgum mánuðum í að vinna með Lizg-fólkinu. 

Fá samtöl leiddu af heimsókn Steinars og 

Guðmundar til Ŋúg, en þeir félagar skildu eftir 

sig arfleifð stöðugrar réttritunar, sem Róaž Wiðs 

notfærði sér í þýðingu sinni. 

Stafróf zumorigénflit er sem hér fer eftir: 

Áhersluatkvæði eru merkt í réttrituninni með 

broddi, nema sérhljóðarnir æ, ö og ü, sem eru 

í eðli sínu með áherslu, sem og tvíhljóðin ay, 

ey, oy og öy (þegar þau eru ekki í enda orðs). 

Áherslusérhljóðar eru gjarnan aðeins lengri en 

sérhljóð án áherslu og hafa lokaðri einkenni. 

Eftirfarandi lykill mun aðstoða lesendur sem 

ekki þekkja zumorigénflit.

Aa/Áá 

[ɑ] eins og a í íslenska orðinu faðir. Hið langa á er 

Nn 

[n] eins og n í íslenska orðinu nafa. 

ekki eins og hið íslenska á, það er lengri útgáfa af a. 

Tvíhljóðið ay er eins og æ í íslenska orðinu sæll. 

Ŋŋ 

[ŋ] eins og ng í enska orðinu singer; með g (ŋg) eins 

og ng í enska orðinu finger. 

Bb 

[b] eins og b í íslenska orðinu baða. 

Oo/Óó 

[ɔ] eða [oː] eins og o í íslenska orðinu bobbi þegar 

Cc 

[ts] eins og ts í íslenska orðinu tsetsefluga. Þetta 

hljóð er aðeins notað í tökuorðum úr téténsku, 

avörsku, rússnesku og öðrum tungumálum. 

það er stutt eða eins og o í íslenska orðinu boga 

þegar það er langt. Tvíhljóðið oy er eins og oy í 

enska orðinu boy. 

Čč 

[tʃ] eins og ch í enska orðinu chin. 

Pp 

[p] eins og p í íslenska orðinu pinna. 

Dd 

[d] eins og d í íslenska orðinu daður. 

Qq 

[q] k aftast í hálsinum eins og q í arabíska orðinu 

al-Qur’ān. 

Ðð 

[ð] raddað, eins og ð í íslenska eða. 

Rr 

[r] skrollað eins og r í skosk-enska orðinu grin. 

Ee/Éé 

[ɛ] eða [eː] eins og e í íslenska orðinu detta þegar 

það er stutt eða eins og ei í íslenska orðinu skeið 

Ss 

[s] eins og s í íslenska orðinu saga. 

þegar það er langt. Tvíhljóðið ey er eins og ey í 

íslenska orðinu deyða. 

Šš 

[ʃ ] eins og sj í íslenska orðinu sjá. 

Ff 

[f] eins og f í íslenska orðinu faðir. 

Tt 

[t] eins og t í íslenska orðinu taka. 

Gg 

[ɡ] eins og g í íslenska orðinu geit. 

UU/Úú 

[ʊ] eða [uː] eins og u í enska orðinu put þegar það 

er stutt eða eins og ú í íslenska orðinu snúður þegar 

Ǧǧ 

[ɣ] raddað ħ [x] eins og g í þýska orðinu sagen, 

eins og ğ í tyrkneska orðinu ağa, eða dh í írska 

það er langt. Tvíhljóðið uy kemur ekki fyrir 

í zumorigénflit. 

orðatiltækinu mo dhuine. 

Vv 

[v] eins og v í íslenska orðinu vinurt. 

Hh 

[h] eins og h í íslenska orðinu hafa. 

Ww 

[w] eins og w í enska orðinu win. 

Ħħ 

[x] eins og ch í skosk-enska orðinu loch eða þýska 

orðinu Bach. 

Yy 

[j] eins og y í enska orðinu yen eða hippy. 

Ii/Íí 

[ɪ] eða [iː] eins og i í íslenska orðinu pinna þegar það 

Zz 

[z] eins og z í enska orðinu zen. 

er stutt eða eins og í í íslenska orðinu pípa þegar 

það er langt. 

Žž 

[ʒ] eins og s í enska orðinu measure. 

Jj 

[dz] eins og dz í enska orðinu adze. Þetta hljóð er 

Þþ 

[θ] eins og þ í íslenska orðinu þorn. 

aðeins notað í tökuorðum úr téténsku, avörsku, 

rússnesku og öðrum tungumálum. 

Ææ 

[æ] ekki eins og hið íslenska æ; eins og a í ensku 

orðunum man eða hat. 

J 

[dʒ] eins og g í enska orðinu gin eða j í enska 

orðinu Jim. 

Öö 

[ø] eins og ö í íslenska orðinu jökull. Tvíhljóðið öy er 

eins og ö með stuttu i á eftir. 

Kk 

[k] eins og k í íslenska orðinu kaðall. 

Üü 

[y] eins og u í franska orðinu lune eða ü í þýska 

Ll 

[l] eins og l í íslenska orðinu lafa. 

orðinu grün. Tvíhljóðið üy kemur ekki fyrir í 

zumorigénflit. 

Mm 

[m] eins og m í íslenska orðinu maður. 

109

éríLEnKir 

bóctafir 

Sigríður Rún

Eru til „séríslenskir“ bókstafir? Stafrófið 

sem við notum í dag hefur tekið miklum 

breytingum frá því að Íslendingar fóru 

að skrifa á miðöldum. Íslendingar tóku 

m.a. bókstafi úr latneska og engilsaxneska 

stafrófinu og á 12. öld var 

skrifuð metnaðarfull ritgerð sem átti að 

„rita oss íslendingum stafróf.“ 1 

Fyrsta málfræðiritgerðin var rituð í þeim tilgangi 

að búa til íslenskt stafróf. Latínustafrófið barst 

hingað til lands með kristninni en það reyndist 

ekki fullnægja þörfum íslenskunnar að öllu 

leyti. Því varð að bæta við stöfum og taka aðra út. 

Til að byrja með var bætt við fjórum sérhljóðum 

í stafrófið; ö, e, ø og y, en fyrir voru sérhljóðin 

a, e, i, o og u. 2 Bætt var við deplum fyrir ofan 

sérhljóðin til að sýna nefkveðni og voru þau þá 

orðin 18 en 36 þegar tekið var tillit til lengdar; 

löngu sérhljóðin voru merkt með broddi. 

Allar upplýsingar í þessari 

grein eru munnlegar heimildir 

fengnar með viðtölum við 

Guðvarð Má Gunnlaugsson, 

handritafræðing, nema að 

annað sé tekið fram. 

Bókstafirnir lifðu mislengi og hafa sumir sem 

áttu sér stað og tilgang í stafrófinu horfið eða vikið 

fyrir öðrum alþjóðlegri stöfum. Við höfum því 

átt mun fleiri bókstafi en þá sem við notum 

núna. Örfáir sem enn standa getum við stolt 

kallað séríslenska. 

1 

The First Grammatical 

Treatise, útgefandi Hreinn 

Benediktsson, Reykjavík, 

1972,bls. 208. 

2 

The First Grammatical 

Treatise, útgefandi Hreinn 

Benediktsson, Reykjavík, 

1972, bls. 210. 

3 

http://visindavefur.hi.is/ 

svar.php?id=6629 (Skoðað 

5.12.2011) 

Í dag, árið 2012, samanstendur íslenska stafrófið 

af 32 bókstöfum og 4 viðbótarstöfum (c, q, z og 

w) sem sjaldan eru notaðir. 3 

Á miðöldum töldu sérhljóðin 36 bókstafi og svo 

bættust samhljóðin við. Þetta var vegna þess 

að í íslenskri tungu voru mun fleiri sérhljóð en 

nú eru sem túlka þurfti í bókstöfum. Þúsund 

árum seinna standa okkar kæru 32 bókstafir 

eftir. Er íslenska tungan fátækari eða fallegri 

fyrir vikið? Það er spurning.

Ljósmynd: Brot úr Egils 

sögu Skallagrímssonar, 

um 1250. Elsta varðveitta 

handrit Íslendingasagna. 

Birt með góðfúslegu leyfi frá 

Stofnun Árna Magnússonar, 

í íslenskum fræðum, Reykjavík. 

Greinin var unnin í góðu 

samstarfi við Guðvarð 

Má Gunnlaugsson, 

handritafræðing og fær 

hann fyrir hjálpina hinar 

beztu þakkir. 

116

Xímalína séríLEnscra bóctafa 

1100 

1200 

1300 

1400 

1500 

1600 

1700 

1800 

1900 

2000 

117

Myndskreyting 


var búið til út frá [ao] 

á 12. öld og var notað 

fyrir opið o-hljóð sem var 

hljóðvarp af [a]. Stafirnir 

Ø og ö voru notaðir samhliða 

og táknuðu sitthvort 

ö-hljóðið, en á 13. öld runnu 

þessi tvö hljóð saman í [ö] 

og rugluðust þá skrifarar oft 

á því hvaða tákn þeir ættu 

að nota. Gegnum aldirnar 

hafa því verið notaðar mjög 

margar útgáfur af þessum 

bókstaf; ö, Ó, o, Í, ø, á (lítið 

notaður) A (límingur) og O 

(límingur). Allt þetta rann 

svo saman í , með tveim 

deplum í prenti og tveimur 

broddum í skrifmáli.

Myndskreyting 

Stella Björg Björgvinsdóttir 

var ýmist skrifað með 

striki eða lykkju og kom 

inn í íslensku á fyrri hluta 

13. aldar frá Norðmönnum 

en er upprunalega komið 

frá Engilsöxum. Íslendingar 

hættu að nota á síðari 

hluta 14. aldar og var þá 

notað eða í staðin. 

Stafurinn var tekinn upp 

aftur á fyrri hluta 19. aldar 

fyrir tilstilli danska málfræðingsins 

Rasmus Rask, 

og var þá skrifað með striki 

en ekki lykkju. Stafurinn hefur 

að öðru leyti ekki þróast mikið 

útlitslega séð. er notað 

í færeysku ritmáli þótt það sé 

ekki til sem hljóð í málinu.

Myndskreyting 


(rótunda) var algeng í 

upphafi skriftar en hvarf á 

17. öld. Í latínuskrift á 7. og 8. 

öld var til límingurinn . 

Seinna losnaði R-hlutinn 

frá og varð sjálfstæður 

stafur en var fyrst í stað 

aðeins notaður á eftir 

(og og ). Síðar var hægt 

að nota þennan staf á eftir 

og , svo fleiri bjúgum 

stöfum (svo sem ), síðar 

fleiri stöfum (t.d. ) og að 

lokum (á s.hl. 15. aldar) á eftir 

hvaða staf sem var.

Myndskreyting 


var tekið upp á 11. öld 

þegar norrænir menn hófu 

að skrifa á móðurmálinu. 

Stafurinn hefur litið 

nokkurn vegin eins út í 

aldanna rás, með örlitlum 

útlitsbreytingum. 

er kallaður séríslenskur 

bókstafur og er ekki notaður 

annars staðar í nútíma 

skrifmáli. Hann barst til 

okkar frá Engilsöxum en er 

upprunalega úr rúnaskrift.

er komið til okkar frá 

Engilsöxum. Almennt f-tákn 

frá fyrri hluta 13. aldar og 

fram undir 1700. Leggurinn 

náði niður fyrir grunnlínu 

líkt og og gerir í dag. 

Myndskreyting 

Snorri Eldjárn Snorrason

(wyn; vend á íslensku) 

er komið frá Engilsöxum og 

tekið upp um 1200, en hvarf 

á fyrri hluta 14. aldar. Notað 

í stað en þó yfirleitt bara 

í framstöðu. Stafurinn var 

notaður í engilsaxnesku 

fyrir hljóðið [w]. 

Myndskreyting 

Geir Ólafsson

Myndskreyting 


var búið til úr 

og notað fyrir opið e-hljóð 

sem var hljóðvarp af [a]. 

Skrifað eða og var 

notað fyrir ae-hljóð fyrst um 

sinn, síðan (límingur) 

en seinna var farið að nota 

bókstafinn einungis.

Myndskreyting 

Magnús Orri Magnússon 

notkun minnkar á 17.– 

19. öld en í fyrstu málfræðiritgerðinni 

var ákveðið að 

nota ekki . Þrátt fyrir 

það var hún mikið notuð 

í miðmyndarendingum og 

í efsta stigi lýsingarorða, 

þ.e. kæmiz og beztur í stað 

kæmist og bestur. Ákveðið 

var að hætta að nota 

í íslensku stafrófi (með 

undantekningum þó) árið 

1974, aðallega vegna þess 

hve flóknar stafsetningareglurnar 

voru.

Myndskreyting 

Sigurður Angantýsson Hólm 

(hátt s) var notað sem 

tákn fyrir s en hvarf úr 

notkun á 19. öld. Í Latínu 

var aðeins notað aftast 

í línu ef síðasta orðið endaði 

á s. Seinna var notað 

aftast í orðum sem enduðu 

á s og síðar einnig inni í orði 

og að lokum alls staðar en 

við það féll úr notkun.

er í fullri notkun á 

12. öld en á 15. eða 16. öld 

hverfur hljóðið úr íslenskri 

tungu. Bókstafurinn helst þó 

í ritmáli fram til dagsins í dag. 

Myndskreyting 

Einar Guðmundsson

Við tölum oftar en ekki ensku um leturfræði, 

eða slettum og segjum týpógrafía. Ástæðan er 

auðvitað að orðin hafa ekki verið skilgreind og 

skráð í orðabækur. Hér eru nokkrar skilgreiningar 

og skýringar sem virðist nokkur sátt um í 

íslenskum ritum um leturfræði og leturprentun. 

Þetta er þannig lagað óábyrgur samsoðningur 

en byggður á töluverðri umhugsun, lestri gagna 

og hlustun. Orðskýringar um leturbyggingu 

eru teknar saman á sama hátt. Þakkir fá allir 

sem hafa gefið út rit um leturfræði eða prentun 

hingað til og lagt það á sig að þýða hugtökin 

yfir á íslensku.

Dóra Ísleifsdóttir tók saman með dyggri 

aðstoð frá Magnúsi Elvari Jónssyni 

(útskr. 2010) og Jóhanni Geir Úlfarssyni. 

Rithönd: (e. penmanship) eigin skrift. 

Handskrift: (e. handwriting) handritun. 

Skrifletur: (e. script) letruð handskrift. 

Letur: (e. type) áletraðir / prentaðir bókstafir og aðrar glýfur. 

Lausaletur: (e. movable type) prentletur notað við handsetningu 

þar sem hvert bókstafatákn er stakur málmhlutur. 

Fontur: (e. font) öll tákn leturgerðar í einni stærð og gerð. 

Fontafjölskylda: (e. font family) allar útgáfur leturgerðar, 

t.d. grannt, feitletrað, skáletrað, í einni og sömu stærð. 

Leturgerð: (e. typeface) allar fontafjölskyldur undir sama 

nafni og formgerð, t.d. Helvetica Neue í öllum stærðum 

og öllum útgáfum. 

Leturfjölskylda: (e. family of typefaces) leturgerðir af 

sama formræna stofni, t.d. Helvetica, Arial, Universe. 

Leturtegund: (e. type classification) leturgerðir / 

leturfjölskyldur flokkaðar, t.d. fótaletur og steinskrift; 

fornaletur (e. old style / antiqua) eða brotaletur / gotneskt 

letur (e. fraktura / blackletter). 

Leturbygging: (e. anatomy of type) greining 

á „líkamsbyggingu“ leturs. 

Og-lykkja: (e. ampersand) Stílfærð 

útfærsla af Latneska et notkuninni, 

táknar orðið „og.“ 

Glýfa: (e. glyph) grafískt ritmálstákn / táknmynd. 

Greinarmerki: (e. punctuation) (les)merki til skýringar 

eða glöggvunar við lestur. 

Bókstafur: (e. letter / letterform) formgerð bókstafs sem 

stendur fyrir hljóð, hluta hljóðs eða samsett hljóð. 

Bókstafatákn: (e. character) ritmálstákn sem stendur 

fyrir hljóð, hugtak eða lesmerki. 

Hugtakatákn: (e. semographic glyph) bókstafatákn 

fyrir skilgreint hugtak. 

Atkvæðatákn: (e. syllabic glyph) bókstafatákn fyrir 

eitt atkvæði. 

Stafróf: (e. alphabet) venjubundin röð bókstafa. 

Stafrófskerfi: (e. alphabet system) kóðuð eða hefð- og 

kerfisbundin notkun stafrófs, t.d. í hvaða átt er skrifað 

og lesið, bókstafatákn, greinarmerki og allar glýfur. 

Skriftarkerfi: (e. writing system), t.d. latneskt, grískt, 

kyrilískt, arabískt … 

Ritmál: (e. written language) ritað tungumál. 

Límingar / samsteypur: (e. ligature) 

Sérstakir stafir sem eru samsettir úr 

tveimur eða fleiri stöfum. 

Letrun: (e. lettering) það sem er prentað / letrað / áletrað 

en ekki handskrifað. 

Skrift: (e. writing) það sem er skrifað eða handritað. 

Ritun: (e. notation) að skrá með táknkerfi. 

139



Íslensk orðnotkun um leturfræði og leturbyggingu 

Dóra Ísleifsdóttir [is/is] 

Magnús Elvar Jónsson [is/is] 

Jóhann Geir Úlfarsson[is/is] 

Hvirfill 

Armur 

Liður 

Herðar 

Il 

Spori 

Haka 

Goggur 

Hali 

Andrými: (e. negatvie space; whitespace surrounding the 

letter) hvíta plássið umhverfis bókstafaformin. 

Armur: (e. arm) er lágréttur leggur. Dæmi um arm eru 

hástafurinn , láréttu leggirnir í og . 

Auga: (e. eye) á margan hátt eins og andrými en 

á sérstaklega við innrýmið í lágstafnum . 

Áhersla: (e. stress) áherslan í þykkt í sveigðum 

stafaformum og hallinn sem ás þeirra skapar. 

Ás: (e. axis) Raunveruleg og óraunveruleg áslína sem 

sýnir halla leturs. 

Belgur: (e. bowl) er sveigjan/kúrvan í stafaformi sem 

umlykur hringlótta/sveigða innrýmið í stöfum eins og 

, , , og . 

Eyra: (e. ear) er bungan sem er sett ofan á lágstafinn . 

Fylling: (e. bracket) er sveigð tenging milli stafleggs og fótar 

í sumum leturgerðum. 

Goggur: (e. beak) er skrautkenndur leggur á enda „arms“ 

stafsins. Líkist spora og fæti en er vanalega meira áberandi. 

Grunnlína: (e. baseline) ímynduð lína sem letrið situr 

á og sú sem lágleggurinn fer niður fyrir, t.d. , og . 

Haka: (e. chin) lárétti fóturinn í hástafnum . 

Hali: (e. tail) er Lágleggur sem svipar til skrautskriftar, oft 

ská-settur sveigður leggur á stöfum eins og og . 

Lágleggir á stöfum eins og , , , og eru 

einnig nefndir halar. 

Háleggur: (e. ascender) sá hluti lágstafa sem fer upp fyrir 

x-hæð, t.d. , , , , , og . 

Hálína: (e. cap line) ímynduð lína sem markar efri mörk hástafa. 

Hárlína: (e. hairline) í leturfræði er hárlína þynnsti 

leggurinn sem finnst í tiltekinni leturgerð. 

Hástafahæð: (e. cap height) fjarlægðin frá grunnlínu 

til hálínu sem markar stærð hástafa. 

Hlekkur: (e. link) er tengingin milli belgsins og króksins 

í tveggja hæða lágstafnum . 

Hryggur: (e. spine) áherslan í sveigjunni í há- og lágstafnum . 

Hvirfill: (e. apex) er hápunktur leturforms eins og hástafsins 

. Þar sem hægri og vinstri leggur koma saman er hvirfillinn. 

Il: (e. vortex) er lágpunktur leturforms eins og hástafa . 

Þar sem hægri og vinstri leggur koma saman á punkti er ilin. 

Innrými: (e. counter) er hringlaga/sveigt innrými sem er 

umlukið að öllu/nokkru leiti af belg, t.d. , og . 

Krókur: (e. loop drop) er lægri parturinn af lágstafnum . 

Kverk: (e. crotch) er skarðið sem kemur á stöfum eins og 

, , og . 

Lágleggur: (e. descender) sá hluti stafa sem fer niður fyrir 

grunnlínu, t.d. , , , , og stundum . 

Láglína: (e. descent line) ímynduð lína sem markar neðri 

mörk lykkju og lágleggja. 

Lending: (e. descent) ímynduð lína sem markar neðri 

mörk leturs. 

Liður: (e. joint) hluti sem tengir saman tvo aðliggjandi 

hluta af leggi. 

Lokadráttur: (e. finial) er vanalega einskonar dvínandi 

sveigður endi á leturformum eins og , og toppurinn 

í tveggja hæða lágstafs . 

Ris: (e. ascent line) er ímynduð lína sem markar efri 

mörk leturs. 

Skáleggur: (e. stroke) er aðal skásetti partur stafsins 

í stöfum eins og , og . 

Skygging: (e. shoulder) sveigða línan í , og . 

Stundum kallað öxl. 

Spori: (e. spur) líkist fæti eða „break“ en er oftast minni. 

Spori er lítill partur á enda sveigðra leturforma eins og 

og eða miðju . 

Stafaleggur: (e. stem) er oftast lóðrétta lína stafsins. 

X-hæð: (e. x-height) er fjarlægðin frá grunnlínu til x-línu 

sem markar stærð lágstafa. 

X-lína: (e. x-line) er ímynduð lína sem markar efri mörk 

lágstafa. 

X-skáleggur: (e. leg) neðri skáleggur , og . 

Einnig er hali bókstafaformsins stundum líka 

kallaður „leg“. 

Þverleggur: (e. cross stroke) lóðrétta lína sem t.d. fer yfir 

stafalegginn í lágstöfum og . 

Þverstrik: (e. crossbar) lágréttur leggur (venjulega) þvert yfir 

miðju í hástöfunum og . Lágréttur eða hallandi leggur 

sem lokar auganu í lágstafnum er einnig þverstrik. 

Öxl (e. flag terminal) sveigjan sem tengir flaggið við legginn. 

140

Kverk 

Depill 

Hástafahæð 

Ris 

Hálína 

x-Lína 

Grunnlína 

Láglína 

Lending 

Lokadráttur 

Lágleggur 

x-Hæð 

Háleggur 

Þverleggur 

Komma 

X-skáleggur 

Hryggur 

Stafaleggur 

Öxl 

Skygging 

Broddur 

Fáni 

Áhersla 

Fótur 

Auga 

Belgur 

Andrými 

Hárlína 

Fylling 

Ás 

Eyra 

Þverstrik 

Nef 

Hlekkur 

Krókur 

Spori 

Innrými 

Punktur 

141

Höfundalisti 

9. 

1. 

2. 


Inngangur, bls. 4. 

Fagstjóri og lektor í grafískri hönnun 

við Hönnunar- og arkitektúrdeild 

Listaháskóla Íslands. 

Íslensk/Ísland. 

www.doraisleifsdottir.info 

dora@doraisleifsdottir.info 

Þórhildur Laufey Sigurðardóttir 

Íslensk menning, bls. 8. 

Grafískur hönnuður og bókmenntafræðingur. 


kuperblakk@kuperblakk.is 

12. 

17. 

3. 

Viggó Örn Jónsson 

Fuck You, Track Changes, bls. 14. 

Creative Director. 

Íslenskur/Ísland. 

www.jl.is 

viggo@jl.is 

15. 

4. 

Gylfi Ólafsson 

Undir oki séríslensku bókstafanna? Bls. 18. 

Heilsuhagfræðiráðgjafi. 

Íslenskur/Svíþjóð. 

www.gyl.fi 

gylfi@gyl.fi 

18. 

5. 

Gauti Kristmannsson 

Sambærileg sérstaða, bls. 24. 

Prófessor við Háskóla Íslands. 


gautikri@hi.is 

6. 

6. 

Íris Ellenberger 

Hagsælda hrímhvíta móðir, bls. 28. 

Doktorsnemi í sagnfræði 

við Háskóla Íslands. 

Íslensk/Svisslensk. 

iris.ellenberger@gmail.com 

11. 

7. 


Uppruni íslenskrar skriftar, bls. 36. 

Séríslenskir bókstafir, bls. 112. 

Nemi í grafískri hönnun við hönnunarog 

arkitektúrdeild Listaháskóla Íslands. 


www.siggarune.com 

siggarune@siggarune.com 

14. 

8. 


Logandi kyndill, bls. 40. 

Prentsagnfræðingur og tungumálakennslusérfræðingur. 

Írskur/Frakkland. 

mathew.staunton@gmail.com 

8. 

9. 

Guðmundur Oddur Magnússon 

Rætur hins íslenska skjaldarmerkis, bls. 48. 

Prófessor í grafískri hönnun við Hönnunarog 

arkitektúrdeild Listaháskóla Íslands. 


www.goddur.com 

goddur@lhi.is

3. 

5. 

10. 

1. 

10. 

11. 

12. 

Sigrún Sigurðardóttir 

Þekkingarrými, bls. 58. 

Menningarfræðingur, lektor og fagstjóri 

fræðigreina við Hönnunar- og arkitektúrdeild 

Listaháskóla Íslands. 


sigruns@lhi.is 

Hrant Papazian 

Eyjaklasi, bls. 64. 

Leturhönnuður. 

Armenískur/Bandaríkin. 

www.themicrofoundry.com 

hpapazian@gmail.com 


Sögukorn um Futuru, bls. 68. 

Kenningasmiður og sýningastjóri. 

Sænskur/Svíþjóð. 

jonatan@philosophy.se 

4. 

13. 

7. 

13. 

14. 

15. 

16. 

Eiríkur Örn Norðdahl 

Mikilvægi þess að tortíma (eigin) 

tungumáli, bls. 72. 

Skáld. 

Íslenskur/Finnland. 

www.norddahl.org 

kolbrunarskald@gmail.com 


Letursmiðjur heimsins, bls. 80. 

LÍN lánþegi. 


www.geir.is 

geir@geir.is 


Íslenskasta tákn Íslands, bls. 82. 

Grafískur hönnuður. 


www.larusson.com 

hordur@larusson.com 


Verkefni með sál, bls. 92. 

Arabísku sérfræðingur fyrir Linotype. 

Líbönsk/Þýskaland. 

www.arabictype.com 

@arabictype 

2. 

16. 

17. 

18. 

Tómas hendriksson míló 

Fordæmislausir möguleikar hönnunar, bls. 98. 

Leturhönnuður. 

Hollenskur/Holland. 

www.decotype.com 

tmilo@decotype.com 


Mitt liv som Þorn, bls. 104. 

Um réttritun og framburð, bls. 106. 

Ævintýri Áloþk í Geitlandi, bls. 108. 

Tungumálafræðingur, forritari, 

leturhönnuður og stafrófsfræðingur. 

Bandarískur/Írland. 

www.evertype.com 

everson@evertype.com

Mæna 2012

Transform your PDFs into Flipbooks and boost your revenue!

Delete template?

Save as template ?