pARTisan_32

kulturforum

Менск «Галіяфы» 2016


Заснавальнік: Артур Клінаў

Галоўны рэдактар: Артур Клінаў

Рэдактар нумару: Таня Арцімовіч

Карэктура: Лія Кісялёва, Ліда Наліўка

Пераклад на ангельскую мову: Вольга Бубіч

Дызайн і вёрстка: Мак Разанаў @ МаcкRyazanov’s FakeVintage & DesignStudio

Фатаграфіі © Штэфан Брандмайр, Сільвія Бэрндорфэр, Марыя Жарый,

Юлія Ф. Зорэр, Вероніка Зэнгсбратль, Аляксандра Каль, Катарына Каф,

Сяргей Лескець, Мэлані Людвіг, Леа Лунгер, Андрэй Лянкевіч,

Фэлікс Пёхгакер, Атэ Пэнтынэн, Мак Разанаў, Аляксей Хацкевіч.

Нумар падрыхтаваны пры падтрымцы

Аўстрыйскага культурнага форума.

Адрас: вул. Чарвякова 18-63

220068 Мiнск, Беларусь

E-mail: arturklinau@gmail.com

На вокладцы: Аляксандра Каль, «Калгасны осмас ляктозы»,

постэр да выставы

The Founder and Editor-in-Chief: Artur Klinau

The Editor of the issue: Tania Arcimovič

The Belarusian editors: Lija Kisialova, Lida Naliuka

The English Translator: Volha Bubič

Design: МаcкRyazanov’s FakeVintage & DesignStudio

Photo © Stefan Brandmayr, Sylvia Berndorfer, Alexandra Kahl Katharina Kaff,

Andrei Liankevich, Siarhiej Lieskiec, Leo Lunger, Melanie Ludwig,

Atte Penttinen, Felix Pöchhacker, Mack Ryazanov, Veronika Sengstbratl,

Mariya Zhariy, Julia F. Zöhrer, Aliaksiej Chackievič.

The issue is supported by Austrian Culture Forum

Cover: Alexandra Kahl. Kolchose Laktose Osmose, poster

© pARTisan, 2016

The Eurozine network’s member (since 2014)


Артур Клінаў

Вялікая Калгасьніца

ў пантэоне Багоў Краіны Шчасьця

Artur KlinaÚ

A Great Kolkhoznitsa on the Country

of Happiness pantheon

Ірына Раманава

« Сацыялізм прыйшоў

у беларускую вёску ў 1930-я гады»

Іryna Ramanava

« Socialism Came

to the Belarusian Village in the 1930s»

Алёна Гапава

« Я — калгасьніца маладая» :

перавынаходзтва сялянкі

Alena Hapava

The Jolly Kalhasnitsa:

Reinventing a Peasant Female

Вольга Бубіч

«АГРА» —

альтэрнатыўная біяграфія сельскай моладзі

Volha Bubich

AGRO —

the alternative biography of the village youth

Аляксей Хацкевіч

«Учорашніх калгасьнікаў

ператварылі ў эўрасялян»

Alaksiej Chackievič

«Yesterday’s kolhozniks

became europeasants»

Вадзім Мажэйка

Бляск і ўбоства

(ПОСТ)САВЕЦКАЙ калгасьніцы

Vadzim Mažejka

The Splendors and Miseries

of (POST)SOVIET Kolkhoznitsa

Алена Тоўсьцік

Іканаграфія працы

Прыклад Калгасьніцы Накід

панэлі-табліцы для Атлясу Мнэмазыны

Вольга Раманава

Сталінскія калгасьніцы

й Залаты сноп

Адам Глобус

Бабы. Словы пра жанчын,

якія шмат папрацавалі

на калгасных палях

kolkhozniza


Сяргей Лескець. Агра, фотапраект. 2013–2015. З архіву аўтара

Siarhej Leskiec. Agro photo-project. 2013–2015. From the author’s archives

У красавіку 2016 году група студэнтаў з аўстрыйскага Ўнівэрсытэту мастацтва й дызайну Лінца прыняла

запрашэньне Аўстрыйскага культурнага форуму ў Маскве зрабіць дасьледчы праект, прысьвечаны беларускім

калгасам. На працягу тыдня маладыя мастакі пабывалі ў трох калгасах і сустрэліся зь людзьмі, якія там працуюць

і жывуць. Вярнуўшыся ў Аўстрыю, яны скампанавалі сабраны матэрыял — фатаграфіі, відэа й нататкі, якія ў

форме выставы «Калгасны осмас лактозы» былі прадстаўленыя ў лістападзе ў прасторы «ЦЭХ» у Менску. Творы

аказаліся разнастайнымі як па тэматыцы, так і па форме — ад жывапісу й графікі да скульптуры й пэрформансу.

Што тычыцца творчага падыходу, асобныя працы зьяўляюцца аналітычнымі, іншыя — інтуітыўнымі. Некаторыя

з мастакоў вырашылі дэканструяваць свае ўражаньні, у той час як іншыя аддалі перавагу прадстаўленьню іх у

больш асабістым ключы, такім, як, напрыклад, дзёньнік.

Аўтар ідэі: Сымон Мраз

Куратары: Урсула Хюбнэр і Сабінэ Елінэк (Унівэрсытэт мастацтва й прамысловага дызайну Лінца), Марыя

Баярынцава й Валянціна Айгер (Аўстрыйскі культурны форум)

Мастакі: Атэ Пэнтынэн і Аляксандра Каль, Сыльвія Бэрндорфэр, Штэфан Брандмайр і Фэлікс Пёхгакер,

Катарына Каф, Мэлані Людвіг, Лео Лунгер, Вероніка Зэнгсбратль, Марыя Жарый, Юлія Ф. Зёрэр

Пры падтрымцы Kronospan, а таксама Ўнівэрсытэту мастацтваў і прамысловага дызайну Лінца, артпрасторы

«ЦЭХ», Аўстрыйскага культурнага форуму й Austria Advantage.

KOLCHOSE LAKTOSE OSMOSE /

444


In April 2016 a group of students from the University of Art and Design in Linz accepted the invitation of the Austrian

Cultural Forum in Moscow to do a research project on Belarusian kolkhozes. Within a week the young artists visited

three kolkhozes and met people who worked and lived there. Back in Austria the collected material – photos, videos

and notes – was organized. On November 12, in CECH Art Space in Minsk the Kolchose Laktose Osmose exhibition

was open. The art works which were developed on the basis of this research process are diverse, both thematically

and formally. In terms of media they range from painting and graphic to sculpture and performance. Regarding

the artistic approach some pieces are analytical, others are intuitive. Some of the artists chose to deconstruct their

impressions while others preferred to arrange them in a more personal way like e.g. a diary.

Concept: Simon Mraz

Curators: Ursula Hübner, Sabine Jelinek, Tobias Urban (Art University Linz), Simon Mraz (Austrian Cultural

Forum)

Artists: Sylvia Berndorfer, Stefan Brandmayr, Felix Pöchhacker, Mariya Zhariy, Veronika Sengstbratl, Katharina

Kaff, Leo Lunger, Melanie Lundwig, Atte Penttinen, Alexandra Kahl and Julia F. Zöhrer

The exhibition was supported by Kronospan, and also the University of Arts and Industrial Design Linz (Art

University Linz), CECH Art Space, Austria Advantage and Austrian Cultural Forum.

/ KOLKHOZ LACTOSE OSMOSIS

55 5


І. Макарычаў. Кожная кухарка павінна навучыцца кіраваць дзяржавай (Ленін). 1920. Прыватны архіў

I. Makarichev. Every woman-cook must learn to govern the state (Lenin). 1920. The private archives

6 6


Артур Клінаў

Узыходжаньне і заняпад Вялікай Калгасьніцы

Вялікая Калгасьніца

ў Пантэоне багоў-дэміургаў

Краіны Шчасьця

Пантэон савецкіх багоў уяўляў зь сябе

дзьвюхпалатны парлямэнт. Усе ранейшыя –

хрысьціянскія, юдэйскія, мусульманскі і іншыя

багі – былі зрынутыя ў першыя ж гады працоўнасялянскай

улады. Замест іх быў узьведзены свой

Алімп з багоў-дэміургаў – стваральнікаў Новага

сьвету і пэрсаніфікаваных богагерояў. Кожная з

гэтых палат мела сваю гіерархію. У багоў-дэміургаў

піраміду вянчаў Вялікі Камуніст – галоўны творца

будучай Краіны Шчасьця. За ім, на прыступку

ніжэй, стаялі Вялікі Рабочы і Вялікая Калгасьніца

або Сялянка. Далей ішлі Вялікі Шахтэр, Сталявар,

Будаўнік, Вялікі Вучоны, Хлапкавод, Салдат,

Спартоўца, Пісьменьнік, Мэханізатар і далей

па сьпісе вялікіх. Ля падножжа піраміды стаялі

памерам крыху менш, але ўсё адно Вялікія Піянэр

і Акцябронак.

Гіерархію богагерояў адкрываў Вялікі Ленін –

першы пэрсаніфікаваны бог Краіны Саветаў.

Праўда, у трыццатыя, саракавыя, на пачатку

пяцідзясятых ягонае месца ўзурпаваў яшчэ

пры жыцьці іншы богагерой – Вялікі Сталін.

Але сьмерць гэтага бога расставіла ўсё па сваіх

месцах паводле справядлівасьці: калі ты не

дэміург, нельга стаць богам яшчэ пры жыцьці.

Памры, калі хочаш трапіць у Пантэон герояў.

Сталіна скінулі зь Вялікіх, на ягонае месца вярнулі

Вялікага Леніна, а на прыступку ніжэй паставілі

двох вялікіх нямецкіх прарокаў – Маркса і

Энгельса, дзе яны нязьменна і заставаліся да

поўнай і канчатковай пагібелі савецкіх багоў.

Парадак тых, хто стаяў на прыступках ніжэй, ужо

ня меў прынцыповага значэньня. Канфігурацыя

гіерархіяў мянялася ў залежнасьці ад палітычнае

кан’юнктуры і эпохі. Вялікі Фэлікс, Вялікі Кіраў,

Вялікі Сьвярдлоў, Вялікі Камо, Вялікая Люксэмбург.

Новыя героі сыходзілі ў Вальгалу і цясьнілі

папярэдніх багоў – Вялікі Горкі, Вялікі… Хтосьці

ішоў у Пантэон проста зь вялікага экрану – Вялікі

Чапаеў. Ну і, вядома, самае значнае і масавае

папаўненьне дала Другая сусьветная вайна.

Сотні і сотні як рэальных, так і ўяўных герояў

узыйшлі на Алімп і рассыпаліся па краіне

тысячамі помнікаў, карцін, назвамі вуліц, дамоў

культуры, бібліятэк, заводаў і параходаў.

Потым будзь-якога значнага папаўненьня

не адбывалася, калі не лічыць богагерояў –

заваёўнікаў космасу. Вялікі Юры Гагарын узьляцеў

на самыя вяршыні Алімпу, пацясьніўшы шматлікіх

Вялікіх Клясыкаў марксізму-ленінізму. Ну а Вялікі

Касманаўт пад «бурныя, працяглыя авацыі»

савецкага народу і поклічы «ўра!» трыюмфальна

падняўся ў палату багоў-дэміургаў.

Уваход у Вальгалу партыйных правадыроў

эпохі брэжнеўскага застою ня выклікаў

асаблівага энтузіязму ў старажылаў Асгарду,

як і сьвятарнага трымценьня ў зямной паствы.

Вера ў сьветлую будучыню пакрысе сыходзіла,

таму зрабіцца богам было ўсё складаней. Нават

самога Брэжнева – Вялікага героя Малой зямлі,

Вялікага заваёўніка Цаліны, уладальніка ўсіх

магчымых ордэнаў і ўзнагарод – народ праводзіў

ужо не ў Вальгалу, прыстанак герояў, а на могілкі

ля крамлёўскай сьцяны. Заканчвалася эпоха

савецкага паганства, вярталася на пакінутыя

колісь месцы паганства праваслаўнае.

Праваслаўнае паганства

і савецкая ўлада

Вікінг – кунунг (князь) Вальдэмар, што хрысьціў

Русь, быў паганцам, які прыняў хрысьціянства

праз палітычную неабходнасьць, каб ажаніцца

з Ганнай – сястрой бізантыйскіх імпэратараў

Васіля і Канстанціна. Да гэтага ён пасьпеў

зьдзейсьніць паганскую контрарэфармацыю

супраць хрысьціянства, якое

ўжо ўсталёўвалася ў Кіеве (як

вядома, першым уладаром,

які прыняў на Русі

хрысьціянства, была княгіня

Вольга, маці Сьвятаполка –

бацькі Вальдэмара) – забіў

7

свайго брата Яраполка


(законнанароджанага сына Сьвятаполка;

вядома, што Вальдэмар быў бастардам) і ўзьвёў

паганскае капішча ў гонар шасьці галоўных

багоў на месцы ўжо існай царквы.

Як і належыць паганцу, хрысьціў ён Русь не

па-хрысьціянску, а сілай: крывёю, «агнём і

мячом». Можна бясконца спрачацца, наколькі

пасьля гэтага хрысьціянскі праект на Русі быў

пасьпяховым, як глыбока ён пратачыўся ў нетры

рускага космасу, але ўся яго тысячагадовая

гісторыя – гэта гісторыя барацьбы хрысьціянства

з паганствам.

На заходніх землях, куды прыйшло каталіцтва,

хрысьціянскі праект быў больш пасьпяховым.

Там жа, дзе верхаводзіла праваслаўе,

схаваная гэтая барацьба не спынялася ні на

імгненьне, часам набываючы форму адкрытага

тэрору. Самы вядомы прыклад – ганеньні на

стараабрадцаў пасьля рэформы патрыярха

Нікана. Па сутнасьці, яна аддзяліла тых, хто

прыняў базавыя каштоўнасьці хрысьціянства,

ад тых, для каго яны былі адно дэкарацыяй, а

таму ці ня ўсё адно, як жагнацца, чым жагнацца,

як хадзіць і класьці паклоны. Наіўна меркаваць,

што малапісьменная большасьць разумела

сэнс новай рэдакцыі сьвяшчэнных тэкстаў.

Натуральна, не філялягічная праблематыка

штурхала стараабрадцаў на самаспаленьні.

Раскол адбыўся на шмат парадкаў глыбей і

разьдзяліў на тых, хто ў імя хрысьціянскай веры

быў гатовы ісьці на вогнішча, і на паганцаў,

для якіх праваслаўе – усяго толькі абалонка,

фармальнасьць, навязаны кімсьці чужы рытуал.

А калі так, дык не істотна – як. Заўтра загадаюць

жагнацца пяцьцю пярстамі, і праз палітычную

неабходнасьць мы прымем і гэта.

У масе сваёй народы Расейскай імпэрыі так і не

прынялі хрысьціянства. Яны засталіся паганцамі,

закамуфляванымі пад праваслаўных. Уся

гісторыя Расейскай імпэрыі – адно непарыўнае

таму пацьверджаньне. І гаворка не пра тое, што

лепш: паганства або хрысьціянства. Паганства –

такая ж рэлігія, мае права на існаваньне ня менш,

чым астатнія. Проста ў кожнай зь іх свая сыстэма

каштоўнасьцяў і розныя этычныя каардынаты.

Ці не таму дэканструкцыя праваслаўя ў паганскай

Расеі прайшла так адносна бязбольна і хутка?

Для параўнаньня: барацьба з стараабрадцамі

доўжылася больш за тры стагодзьдзі і ў выніку

завяршылася рэвалюцыяй. (Стараабрадцы –

як адзіная ў Расеі кляса свабодных людзей –

зрабіліся асноўнай сілай расейскага капіталізму.

Як вядома, большасьць капіталаў напрыканцы

ХІХ стагодзьдзя ў краіне належала раскольнікам.

Яны ж у значнай ступені фінансавалі абедзьве

расейскія рэвалюцыі – 1905

і лютаўскую 1917 года.

Кастрычніцкая рэвалюцыя

8

1917-га, праўда, ніяк

не ўваходзіла ў іхныя

пляны.) У СССР жа на замену адных абразоў

і абрадаў на іншыя спатрэбілася ўсяго два

дзесяцігодзьдзі.

Нараджэньне Вялікай Калгасьніцы з

духу калектыўнае працы

Узыходжаньне Вялікай Калгасьніцы на Алімп

пачынаецца ў канцы 1920-х, калі ў 1927 годзе

на XV зьезьдзе ВКП(Б) прымаецца рашэньне

аб калектывізацыі сялянскіх гаспадарак.

Адначасова бярэцца курс на індустрыялізацыю,

якая разам з калектывізацыяй і культурнай

рэвалюцыяй робіцца часткай трыадзінай

задачы па карэннай перабудове грамадзтва.

Заканчваецца эпоха НЭПу, а разам зь ёй і вялага

лібэралізму ў пытаньнях эканомікі, рэлігіі і

культуры. Пачынаецца эпоха пяцігодак, калгасаў

і працоўнага гераізму. Пачынаецца эпоха

дэміургаў.

У першыя гады савецкай улады галоўнымі

героямі яе іканаграфіі былі Вялікі Пралетар,

а ў час грамадзянскай вайны – Вялікі

Чырвонаармеец. На некаторых выявах ужо

зьяўляецца і правобраз Вялікага Камуніста.

Самы вядомы прыклад – напісаная ў 1919 годзе

карціна Барыса Кустодзіева «Бальшавік», на

якой гіганцкіх памераў чалавек з чырвоным

штандарам у руцэ крочыць па зімовай Маскве

сярод тысяч і тысяч людзей-ліліпутаў ля яго ног.

Селянін прысутнічае на плякатах значна радзей

і, як правіла, на пару з рабочым.

Сялянка ўпершыню зьяўляецца ў 1920 годзе

на плякаце Мікалая Качэргіна «1-га траўня».

Вобраз яшчэ далёкі ад кананічнай выявы

Вялікай Калгасьніцы. Пакуль гэта адно мажная

вясковая баба зь сярпом, што сьпяшаецца за

рабочым. Адзінае падабенства з будучай Вялікай

Калгасьніцай – гіпэртрафаваныя памеры. Яна

яшчэ не Вялікая, але ўжо ў шэрагу гігантаў. На

ўсіх плякатах першай паловы 1920-х сялянка

яшчэ ня мае самастойнага значэньня. Яна

відавочна на другіх ролях і заўсёды ў пары з кімнебудзь

больш значным у гіерархіі прататыпаў.

Сытуацыя радыкальна мяняецца пад канец

1920-х. Пачынаецца індустрыялізацыя, і краіне

патрэбныя новыя багі. Зборны вобраз Вялікага

Пралетара ўжо не адпавядае ўсім запытам эпохі.

Неабходны свой дэміург для кожнай галіны

народнай гаспадаркі: адзін для сталявараў,

другі для хлапкаводаў, трэці для шахтэраў.

Пралетарскі Зэўс павінны быў парадзіць

сваіх працоўна-сялянскіх Гефэстаў, Арэстаў

і Гермэсаў. І гэта ўжо не пытаньне эстэтыкі і

рэвалюцыйнага мастацтва, што натхняе масы

на працоўны гераічны подзьвіг. Надыйшоў час

зрынаць папярэдніх багоў і ўцаркаўляць сваіх

герояў. Старыя рабіліся калі не небясьпечнымі,

дык прынамсі шкоднымі. А галоўнае – краіне


быў патрэбны моцны, непарушны ідэйны

цэмэнт, які скаваў бы і сабраў грамадзтва ў

цэлае, патрэбныя былі новыя культы і міталёгія.

Таму не выпадкова менавіта на першыя гады

індустрыялізацыі і калектывізацыі прыпадае

самая гострая фаза зрынаньня ўсіх папярэдніх

традыцыйных культаў. Савецкая ўлада з самага

першага дня дэкляравала сваё нэгатыўнае

стаўленьне да рэлігійных забабонаў. Часамі ад

дэклярацый яна пераходзіла да справы. Так,

яшчэ ў кастрычніку 1917-га ў адным зь першых

дэкрэтаў яна забрала на карысьць павятовых

саветаў царкоўныя землі. У 1918-м аддзяліла

царкву ад дзяржавы і школы. У 1922-м – выдала

дэкрэт аб забіраньні каштоўнасьцей. Але ўсё ж

яна дапускала і адносна лібэральныя пэрыяды,

як, напрыклад, у часы НЭПу.

Што цікава, на гэтым этапе галоўным рэлігійным

антаганістам савецкай улады была менавіта

праваслаўная царква. Не выпадкова ў адной зь

першых пастановаў – «Дэклярацыі правоў народаў

Расеі» ад 2 лістапада 1917 саветы скасавалі ўсе

прывілеі для праваслаўя і прыраўнялі яго да іншых

канфэсіяў. Да мусульманаў, юдэяў, а асабліва

пратэстантаў савецкая ўлада ставілася нашмат

больш талерантна. Апошнім нават дазвалялася

выдаваць пэрыёдыку і мець свае школы.

У 1929 годзе савецкая ўлада пераходзіць да

поўнага, канчатковага вырашэньня рэлігійнага

пытаньня. Згодна з сакрэтным цыркулярам «Аб

мерах па ўзмацненьні антырэлігійнай работы»

барацьба з рэлігіяй раўняецца барацьбе

клясава-палітычнай. Пачынаюцца рэпрэсіі

супраць сьвятароў, а простыя вернікі фактычна

ставяцца ў няроўнае становішча параўнальна

зь іншымі грамадзянамі. Масава закрываюцца

і бурацца храмы. Пад гэта нават прымаецца

адпаведнае рашэньне Галоўнавукі, паводле

якога будынкі пасьля 1825 году пабудовы да

помнікаў гісторыі і культуры не залічваюцца і

дзяржавай не ахоўваюцца.

На гэтым тле татальнай расчысткі культавай

прасторы і выходзяць на авансцэну новыя багі.

У 1929 годзе зьяўляюцца першыя выявы Вялікай

Калгасьніцы, ужо блізкія да яе кананічнага

вобразу. На плякаце І. Мешчараковай «На

калектыўную працу» (1929) яна ўжо ня баба зь

сярпом, а маладая дзяўчына на трактары. На

плякатах З. Пічургіна «Калгас у працы» (1930) і

Веры Караблёвай «Ідзі, таварыш, да нас у калгас!»

яна ўжо не на другіх ролях у пары з кімсьці

больш істотным, а ў цэнтры кампазыцыі як

самадастатковая асоба. Сыходзяць і гендэрныя

стэрэатыпы. Калгасьніца – ня баба ў хустцы, з

шырокімі сьцёгнамі, вялікім бюстам, а маладая

жанчына з спартовай фігурай. На плякаце

М. Міхайлава «У нашым калгасе няма месца папам

і кулакам» (1930) Калгасьніца ўвасабляецца

ў выглядзе гіганцкай чырвонай постаці, што

супрацьстаіць дробнабуржуазным карузьлікам –

папам, кулакам, дармаедам. У далейшым гэты

іканаграфічны прыём канчаткова замацуецца,

і Вялікая Калгасьніца заўсёды будзе выяўляцца

гіпэртрафаваных памераў. Гэтае ж правіла пачне

ўжывацца да ўсіх астатніх багоў-дэміургаў.

Вялікія Стваральнікі Краіны Шчасьця на савецкіх

іконах заўсёды гіганты, сумаштабныя свайму

подзьвігу.

Савецкі плякат шмат у чым пераймае мову

праваслаўнай іконы. Тая ж умоўнасьць,

зваротная пэрспэктыва, тая ж сымболіка

колеру. Выява не імкнецца стаць «акадэмічным

пісьмом», максымальна набліжаным да

ілюзорнай перадачы рэчаіснасьці, а стараецца

гаварыць на знаёмай народу мове. Не патрэбны

і супрэматызм першых гадоў савецкае ўлады,

дасяжны адно частцы гарадзкой інтэлігенцыі,

а неабходна тое, што добра пазнаецца. Толькі

замест Багародзіцы – Вялікая Сялянка, замест

Арханёла Міхаіла – Вялікі Чырвоны Матрос, які

забівае гідру сусьветнай буржуазіі.

Паралельна з выяўленчым мастацтвам над

канструяваньнем культу Вялікай Калгасьніцы

працуе кіно. Першая спроба стварыць яе вобраз

робіцца ў фільме Сяргея Эйзэнштэйна «Старое

і Новае» (1929): гісторыя аб маладой сялянцы,

якая, нягледзячы ні на што, пераадольвае ўсе

цяжкасьці і здабывае для калгасу трактар.

Але самым знакамітым даваенным творам на

гэтую тэму стала стужка Аляксандра Зархі і

Іосіфа Хейфіца «Чалец кіраўніцтва» (1939) –

клясычны сюжэт для новага савецкага канону

аб узыходжаньні Вялікай Калгасьніцы. Былая

бедная сялянка ўступае ў калгас, партыя

высоўвае яе на ролю старшыні, а ў фінале яна

робіцца дэпутатам Вярхоўнай Рады СССР.

Канец 1920 – пачатак 1930-х – пэрыяд станаўленьня

і ўзыходжаньня Вялікай Калгасьніцы на Алімп.

Але канчатковы і безумоўны яе трыюмф

наступае ў 1937-м, калі разам зь Вялікім Рабочым

яна кіруецца на Сусьветную выставу ў Парыж.

Дваццаціпяцімэтровая скульптура Веры Мухінай

«Рабочы і Калгасьніца» робіцца галоўным

аб’ектам павільёну СССР. (Што паказальна,

ідэя скульптуры належала аўтару павільёну,

архітэктару Барысу Іафану, які за правобраз

узяў антычныя статую «Тыранаборцы» і

скульптуру Нікі Самафракійскай.) Цяпер Вялікай

Калгасьніцы ня толькі пляскае ў далоні Краіна

Саветаў, але і захапляецца ўся Эўропа. Парыскія

газэты пішуць пра яе як пра найвялікшы твор ХХ

стагодзьдзя.

Пасьля парыскага

трыюмфу Вялікая

Калгасьніца

канчаткова

замацоўваецца

ў тройцы

9

галоўных багоў-


дэміургаў Краіны Саветаў. Выбар на карысьць

Вялікай Калгасьніцы, а не Калгасьніка, у

краіне, дзе гендэрная роўнасьць была, хутчэй,

дэкляратыўнай, меў некалькі прычын. Самае

простае з тлумачэньняў зыходзіць з паэтыкі

міту. Роля ўвасабленьня зямлі і ўрадлівасьці

традыцыйна больш асацыявалася з жанчынай.

Аднак да пачатку калектывізацыі на савецкіх

плякатах рабочы (пралетар) зьяўляўся ў

большасьці выпадкаў на пару з «мужыком» –

барадатым селянінам з касой. У трыццатыя гады

выява селяніна цалкам зьнікае з плякатаў, а калі

й зьяўляецца, дык толькі ў вобразе трактарыстамэханізатара.

Калектывізацыя пачынае ўстойліва

асацыявацца менавіта з жанчынай.

Магчыма, у пэўнай ступені гэта было

выбудовай праз гендэр сыстэмы прыярытэтаў.

«У трыадзінай задачы па карэнным

пераўладкаваньні грамадзтва», якая складалася

з індустрыялізацыі, калектывізацыі і культурнай

рэвалюцыі, галоўнай задачай усё ж была

менавіта культурная, а па сутнасьці ідэалягічная

рэвалюцыя. І пачатак ёй быў пакладзены яшчэ

задоўга да індустрыялізацыі. Першыя дэкрэты,

такія як «Аб аддзяленьні царквы ад дзяржавы і

дзяржавы ад царквы», стварэньне ідэалягічных

інстанцыяў: Агітпрап, Галоўпалітасьвет,

Наркампрас, Галоўліт, установа інстытуту

камісараў пры арміі – усё гэта азнакі культурнай

(ідэалягічнай) рэвалюцыі ў пачатковыя гады

савецкай улады.

Богам-творцам культурнай рэвалюцыі быў

Вялікі Камуніст, бясспрэчны лідэр у гіерархіі

дэміургаў. Вялікая Калгасьніца і Вялікі Рабочы,

што стаялі на прыступку ніжэй, фармальна

нібыта былі роўнымі. Але ў патрыярхальным

грамадзтве мужчына ўсё адно меў перавагу,

так як і індустрыялізацыя была большым, чым

калектывізацыя, прыярытэтам для савецкай

улады. Зьяўленьне Калгасьніка поруч зь

Вялікім Рабочым выклікала б адно блытаніну

прыярытэтаў у масаў ды брыдкія жартачкі ў

пэрыяд заняпаду сыстэмы.

А можа, выбар на карысьць калгасьніцы быў

прадыктаваны містычным ірацыянальным

прадчуваньнем. Бо ў гады Вялікай Айчыннай

вайны мужчынаў у калгасах амаль не застанецца,

і жанчына стане адзіным і безальтэрнатыўным

богам і аратым на вёсцы.

Вялікая Калгасьніца на фасадзе

Палаца прафсаюзаў

На фасадзе Палаца прафсаюзаў у Менску

захавалася раскошная

кампазыцыя з багоўдэміургаў.

Вянчае

10

яе, як і мае быць,

фігура Вялікага

Камуніста з маленькім хлопчыкам на руках.

Узроўнем ніжэй у цэнтры ўсё тая ж нязьменная

пара – Вялікія Рабочы і Калгасьніца з снапом

сьвежазжатай пшаніцы. Імёны астатніх багоў мы

можам вызначыць паводле атрыбутаў, якія яны

трымаюць у рукох. Побач з Калгасьніцай – Вялікая

Спартоўка, крыху далей, прысеўшы, вывучае

чарцяжы Вялікі Канструктар. Побач з Рабочым –

Вялікі Студэнт і Вялікая Скрыпачка. Месца гэтых

багоў ня мае прынцыповага значэньня, важна

тое, што да 1954 году, да часу пабудовы Палаца

прафсаюзаў, цэнтральная роля першай тройкі

не зьмянілася, а таксама тое, што на Алімпе

зьяўляюцца новыя багі.

У пасьляваенныя гады вобраз Вялікай

Калгасьніцы заўважна зьмяняецца. Яна на

вяршынях славы. Пра яе пішуць, здымаюць

кіно, яе выяўляюць на палотнах. Аднак яна ўжо

не ранейшая калгасьніца – маладая, баявая

і падцягнутая. Як у архітэктуры сыходзіць

жорсткі і строгі канструктывізм і прыходзіць

пышны ампір, так і яе вобраз дабрэе, вяртаюцца

«карункі» і цялеснасьць. Яна ўжо не спартоўка

на трактары, а хутчэй «баба», якая стаіць ля

рагоў дастатку.

І ўсё ж роля і значэньне Вялікай Калгасьніцы

паступова сыходзяць. Яна па-ранейшаму на Алімпе

і намінальна ў тройцы найважнейшых, але ў краіне

мяняюцца прыярытэты, і на сцэну выходзяць новыя

дэміургі. Вялікая Айчынная вайна дала мноства

новых герояў і новага бога – Вялікага Салдата,

пераможцу фашызму. У шасьцідзясятыя першы

чалавек ляціць у космас – і ўвесь сьвет пляскае

ў ладкі Вялікаму Касманаўту. Калектывізацыя

ўжо ў мінулым, будуюцца гарады і гіганцкія

заводы, і жыхары вёсак масава перасяляюцца ў

гарады. Зьяўляюцца новыя прафэсіі, у якіх свае

дэміургі – Вялікі Інжынэр, Вялікі Праграміст, Вялікі

Мэліяратар. Шматлікія ранейшыя стваральнікі

Краіны Шчасьця калі не сыходзяць, дык робяцца

ўсё менш значнымі.

У сямідзясятыя словы «калгас» і «калгасьнік»

набываюць усё больш і больш нэгатыўных

канатацыяў. Людзі ўжо непрыхавана бягуць

у горад, і новыя гараджане імкнуцца як мага

хутчэй забыць сваё вясковае мінулае. Панятак

«калгасьніца» набывае адкрыта нэгатыўнае,

пагардлівае адценьне. Яе апяваюць, яе малююць,

але пошапкі за сьпінай сьмяюцца.

Палітбюро дэміургаў ужо ня можа нічога з гэтым

зрабіць. Яно яшчэ кіруе, але колішняй магуты ня

мае. Вера ў савецкіх багоў незваротна сыходзіць.

А тым часам на Алімп – не зразумела як –

узьбіраюцца і ўбіваюцца ў моц новыя, немагчымыя,

раней нават не меркаваныя багі – Вялікі Загадчык

Агародніннай Базы, Вялікі Дырэктар Гастраному, а

тое й яшчэ горш – о, які жах! – Вялікі Прыёмшчык

Шклатары!


Ты дапамагаеш ліквідаваць непісьменнасьць. 1920. Прыватны архіў

You help to liquidate illiteracy. 1920. The private archives

11


А. Страхаў. Разьняволеная жанчына — будуй сацыялізм! 1926. Прыватны архіў

A. Strakhov. Emancipated woman is a base of socialism! 1926. The private archives

12


arthur klinau

The Great Kolkhoznitsa’s Rise and Fall

The Great Kolkhoznitsa

in the Pantheon of Gods – the Demiurges

of the Happiness Country

The Pantheon of the Soviet Gods had two chambers. All

the previous Christian, Jewish, Muslim and other Gods

were toppled in the first years of the workers’-peasants'

government. Their own Olympus of the Gods-Demiurges was

erected instead, made of creators, the architects of the New

World and personified Gods-Heroes.

Each of these chambers had its own hierarchy. On the

top of the Gods-Demiurges’ pyramid there was the Great

Communist – the main creator of the future happiness of the

country. One step below, there was the Great Worker and the

Great Kolkhoznitsa, or Peasant Woman. Then came the Great

Miner, Steelworker, Builder, the Great Scientist, Cotton Grower,

Soldier, Athlete, Writer, Machine Operators, and so on further

down the list. At the foot of the pyramid, a bit smaller in size,

but still Great – stood the Pioneer and the Oktyabrenok.

The hierarchy of the Gods-Heroes started with the Great

Lenin – the first personified God of the Soviet Union. But in

the 1930s-early 1950s another God-Hero – the Great Stalin,

usurped his place, still in his lifetime. God’s death got the facts

straight: if you are not the Demiurge, you cannot become

God during your lifetime. Die if you want to get to the

Pantheon of the Heroes. Stalin was toppled from the group of

the Great, his place was again taken by the Great Lenin, while

the position of one step below was assigned to the two Great

German prophets – Marx and Engels. And it was there where

they invariably remained until the total and final fall of the

Soviet Gods.

The order of those who took lower positions below did not

matter significantly. The configuration of the hierarchies

changed, depending on the political situation and the era.

The Great Felix, the Great Kirov, the Great Sverdlov, the Great

Kamo, the Great Rosa Luxemburg. New heroes went to Valhalla

and crowded out the old Gods – the Great Gorky, the Great…

Someone came to the Pantheon just from the big screen –

the Great Chapaev. And, of course, the most significant and

massive replenishment occurred after the Second World War.

Hundreds and hundreds of both real and imaginary heroes

ascended to Olympus and scattered around the country in

thousands of monuments and pictures, their names were

given to streets, houses of culture, libraries, factories and

steamers.

No significant replenishment took place later, besides the

God-Heroes of space explorers. The Great Yuri Gagarin flew

to the very tops of Olympus, surpassing many Great classics

of Marxism-Leninism. Accompanied by «stormy, prolonged

applause» of the Soviet people and the cries of «Hurrah!», the

Great Cosmonaut triumphantly marched to the House of the

God-Demiurges.

The party leaders’ travelling to Valhalla during the Brezhnev’s

Era of Stagnation caused neither much enthusiasm among

the old Asgard residents nor sacred awe among the earth's

flock. The faith in the bright future was slowly perishing, and

thus it was becoming more and more difficult to turn into the

God. The people were accompanying even Brezhnev – the

Great hero of the Malaya Zemlya, the Great Conqueror of the

Virgin Land, the owner of all imaginable medals and awards –

not to Valhalla, the home of heroes, but to the cemetery near

the Kremlin wall. The era of the Soviet paganism was going to

an end, giving its place back to the Orthodox paganism.

The Orthodox Paganism

and the Soviet Power

Viking-kunung (Prince) Valdemar who baptized Rus' was a

pagan who embraced Christianity because of the political

necessity to marry Anne, the Byzantine emperors Basil and

Constantine’s sister. Before that he had managed to put into

life a pagan counter-reformation against Christianity which

then was already becoming widely accepted in Kiev (as we

know, the first ruler to embrace Christianity in Russia was

Princess Olga, the mother of Svyatopolk who was Valdemar’s

father), to kill his brother Yaropolk (Svyatopolk’s legitimate

son, whereas Valdemar was a bastard) and to erect a pagan

temple in honor of the six major Gods at the site of the

already existing church.

As any pagan believer is supposed to do, he baptized Rus

not in the Christian way, but by force: by blood, «by fire and

sword». One can endlessly argue how successful the Christian

project in Russia was and how deep its roots penetrated into

the depths of the Russian space, but the whole course of

its thousand year history embraces exclusively a history of

struggle between Christianity and paganism.

When Catholicism came to the Western lands, the Christian

project was more successful. Whereas in those regions

where Orthodoxy was dominating then, the hidden struggle

did not stop for a moment, sometimes taking forms of

open terror. The most famous example is the Old Believers’

persecution which occurred after the reforms of Patriarch

Nikon. In fact, it separated those who had adopted the basic

values of Christianity from those for whom they were only

a decoration, thus such people saw no difference in how to

make the sign of the cross and which fingers use in doing

it, how to walk and bow. It would be naive to assume that

being mainly illiterate people would be able to understand

the meaning of the new version of the sacred texts. But, of

course, it was not the philological problem which made the

Old Believers commit the acts of self-immolation.

The split grew much deeper touching numerous other

levels, and divided people into those who in the name of the

Christian faith were willing to commit themselves to flames

and the pagans for whom Orthodoxy was just a façade, a

formality, an externally imposed foreign ritual. And due to

this, it made no difference for them what this or that person

would be doing. If the next day,

due to the political necessity,

someone would order to use

five fingers when making

the sign of the cross, people

13

would adopt it.


The peoples of the Russian empire mostly failed to get

converted to Christianity. They remained pagans, disguised as

Orthodox. The whole history of the Russian Empire presents

a single continuous proof to that. And it is not about the

question which is best – paganism or Christianity. Paganism is

also a religion which has the same right to exist as any other.

They all vary in the system of values and ethical positions.

Isn’t it because of this that the deconstruction of Orthodoxy

in pagan Russia took such a relatively painless and quick

turn? By contrast, the struggle with the Old Believers lasted

for more than three centuries and eventually ended in the

revolution. (The Old Believers, as Russia's only class of free

people, became the main force of the Russian capitalism.

It is known that most capital in the country belonged to

the dissenters. They also largely financed both the Russian

revolutions – in 1905 and in February 1917. The October

Revolution of 1917, however, was not part of their plans at

all). In the USSR, it took only two decades to replace one set

of icons and rituals with another one.

The Rise of the Great Kolkhoznitsa

from the Spirit of the Collective Labour

The Rise of the Great Kolkhoznitsa to Olympus began in

the late 1920s, when in 1927 at the XV Congress of the All-

Union Communist Party of Bolsheviks a decision about the

collectivization of farms was adopted. At the same time the

course of industrialization was taken, which together with the

collectivization and cultural revolution constituted the triune

task of a radical change in society. The epoch of the New

Economic Policy was coming to an end, and together with

it – the period of a sluggish liberalism in economics, religion

and culture. The era of five-year plans, collective labor and

heroism began. The era of the Demiurges.

In the first years of Soviet power the protagonists of its

iconography were the Great Proletarian and during the

Civil War - the Great Red Army Soldier. In some images the

prototype of the Great Communist was also starting to appear.

The most famous example was Boris Kustodiev’s «Bolshevik»

painted in 1919 where a gigantic man with a red flag in his

hand walks along Moscow winter streets with thousands and

thousands of midgets-people crowding at his feet. A farmer

was a much less popular character present in posters and as a

rule he appeared together with a worker.

A peasant woman first appeared in Nikolai Kochergin’s

poster in 1920, the name of the poster was «May, 1st». Then

her image was rather far from the canonical image of the

Great Kolkhoznitsa. In that poster she was only a stout village

woman with a sickle, trying to catch up with a worker. The only

similarity she had with the future Great Kolkhoznitsa was her

exaggerated dimensions. She was not yet Great, but already

standing in the same line with the giants. In all the posters

of the early 1920s the peasant woman had no independent

value of her own. She was clearly on the sidelines and always

paired with someone more important in the prototype chain.

The situation changed drastically in the late 1920s.

Industrialization started in the country and together with it

came a need for new Gods. The Great Proletary’s collective

image could no longer meet all the requirements of the era.

Each economic sector needed its own Demiurge-Creator, one

–for steelworkers, one – for cotton farmers, another one – for

miners. Proletarian Zeus had to produce his own workers'-

and-peasants' Hephaestuses, Oresteses and Hermeses. And it

was not a question of aesthetics and revolutionary art which

would inspire people’s masses to

perform a labor heroic feat.It

was high time to overthrow

the old gods and bring

their own heroes to

14

church. The old gods

were becoming if not dangerous, but at least harmful. But

most importantly, the country needed a strong indestructible

ideological cement that would bound and put together the

whole society, so new cults and mythology were needed.

Therefore, it is not by accident that it was in the early years

of industrialization and collectivization when the most tense

phase of all the old traditional cults’ overthrow occurred.

From the very first day the Soviet power declared its negative

attitude to religious prejudices. At times, it passed from

declarations to action. Thus, since October 1917, in one of

the first decrees it confiscated church lands in favor of the

local councils. In 1918, it separated church from the state and

schools, in 1922 – issued a decree on wealth withdrawal. But

still, it also passed through relatively liberal periods, such as

during the NEP.

But, interestingly, at this stage, it was precisely the Orthodox

Church which was the main religious opponent of the Soviet

power. It was not by chance that in one of its first decrees –

«The Declaration of the Rights of the Peoples of Russia» issued

on November 2, 1917 – it abolished all the Orthodox believers’

privileges and equated this religion to other faiths. The Soviet

power treated Muslims, Jews, and especially Protestants in a

much more tolerant way. Protestants were even allowed to

publish periodicals and run their own schools.

In 1929 the Soviet government proceeds to making final

solutions of the religious question. According to the secret

circular «On Measures of Building of Stronger Anti-religious

Work», any struggle against religion was equated with class

and political struggle. Repressions against priests began

and ordinary believers were actually put in an unequal

position with other citizens. Temples were massively

closed and demolished. A subsequent report was issued

by the General Directorate of Science, according to which

any construction built after 1825 could not be considered

a historical and cultural monument and therefore was not

protected by the state.

Against the backdrop of total clearance of the cult space

new gods came to the forefront. In 1929 first images of

the Great Kolkhoznitsa appeared, and those were already

much closer to its canonical image. In I.Meshcheriakova’s

poster «Towards the Collective Work» (1929) she was not

longer a woman with a sickle, but already a young girl

driving a tractor. In Z.Pichurgin’s posters «The Kolkhoz

During Work» (1930) and Vera Korableva’s «Join, Comrade,

Our Kolkhoz!» no more could we see her in the sidelines

paired with someone more significant, but in the center

of the composition, as a totally independent figure.

Gender stereotypes disappeared, too. Kolkhoznitsa was

not a broad-hipped woman with big breasts wearing a

headscarf, but a young woman with an athletic figure.

In N.Mikhailov’s poster «In Our Farm There is no place for

Priests and Kulaks» (1930) kolkhoznitsa appeared as a

giant red figure opposed to the petty-bourgeois dwarfs

among whom there were priests, kulaks and parasites.

Subsequently, this iconographic means would become

firmly associated with the Great Kolkhoznitsa who would

always be portrayed in a hypertrophied size. The same rule

would be applied to all other gods Gods-Demiurges. The

Great Creators, The Founders of the Happiness Country in

the Soviet icons would always be shown as giants, with their

scale proportionate to their feat.

The Soviet poster largely adopted the language of the

Orthodox icons. The same conditionality, the reverse

perspective, the same color symbolism. The image did

not seek to become «academic writing» which would get

as close as possible to illusory transferring of the reality,

but tried to speak a language familiar to the people. New

Gods did not need an icon people would not be able to

understand. They did not need Suprematism of the first years

of the Soviet power, clear only to some urban intelligentsia

representatives. They needed only the things which would be


easily recognized. Only instead of the Mother of God there

was the Great Kolkhoznitsa, and instead of the Archangel

Michael – the Great Red Sailor, striking the hydra of the world

bourgeoisie.

Alongside with fine art, cinema was also contributing to the

design of the cult of the Great Kolkhoznitsa. The first attempt

to create its image was made by Sergei Eisenstein in his film

«Old and New» (1929). It was a story of a young peasant

woman, who despite all the hardships, overcame all the

difficulties and succeeded in getting a tractor for the kolkhoz.

But the most famous pre-war art work dealing with the topic

was Alexander Zarkha and Joseph Heifits’ film «A Member

of the Government» (1939) – a classic story for a new Soviet

canon about the rise of the Great Kolkhoznitsa. A former

poor peasant joined the farm, the party contributed to her

promotion to the position of a chairperson, and in the final

she became a deputy of the Supreme Soviet of the USSR

The late 1920s – the early 1930s was a period of the formation

and accession of the Great Kolkhoznitsa to Olympus. But

her final and unconditional triumph occurred in 1937, when,

together with the Great Worker she set off for the World

Exhibition in Paris. Vera Mukhina's 25-meters’ height sculpture

«The Worker and The Kolkhoznitsa» became the central

object at the USSR pavilion. (It is interesting to note, that the

idea of the sculpture belonged to the author of the pavilion,

the architect Boris Iofan, who used the ancient statues of

Tyrannicides and the sculpture of Nike of Samothrace as its

prototype). So, the Great Kolkhoznitsa got the applause not

only from the whole Soviet country, she made all Europe

admire her. Paris newspapers wrote about her as about the

greatest art work of the 20th century.

After her Paris triumph the Great Kolkhoznitsa finally got

her firm position among the three main Gods-Demiurges of

the Soviet country. The choice of the Great Kolkhoznitsa – a

female and nor a male peasant – in a country where gender

equality was more declarative, than actual, had several

reasons. The simplest explanation is based on the poetics

of myth. The role of the goddess of earth and fertility

traditionally was more associated with a woman character.

However, prior to the beginning of collectivization, in

Soviet posters the worker (a proletarian) appeared in most

cases paired with «a male peasant», usually a bearded

countryman with a scythe. In the 1930s, the image of a

male peasant disappeared completely from the posters,

and if it did appear, it was only in the image of a tractor

mechanic. The collectivization started being closely

associated with a woman.

Perhaps, to some extent gender was used as a way

to build a system of priorities. «In the triune task of a

radical change in society», consisting of industrialization,

collectivization and Cultural Revolution, it was a cultural

part which played the biggest role. And it fact it was about

the ideological revolution. And its beginning was laid long

before industrialization. The first decrees, such as «On the

Separation of Church from the State and the State from the

Church», the creation of ideological institutions: Agitprop,

Glavpolitprosvet, Commissariat, Glavlit, the establishment

of the institute of commissioners in the army – all those

manifested cultural (ideological) revolution in the early

years of Soviet power.

The Great Communist was considered to be the God-Creator

of the Cultural Revolution; he was an undisputed leader in the

demiurges’ hierarchy. The Great Kolkhoznitsa and the Great

Worker, who stood one step below, were formally equal. But

in the patriarchal society, a man still had the advantage, in

the same way as industrialization was seen as something

bigger than collectivization, for the Soviet regime it was a

priority. The appearance of Kolkhoznik next to the Great

Worker would only cause confusion about priorities among

the masses, as well as obscene jokes during the period of the

collapse of the system.

But maybe the choice in favor of kolkhoznitsa was dictated

by mystical irrational apprehension. Indeed, in the years of

the Great Patriotic War, there were almost no women left

in kolkhozes, and thus the woman would have to become

the only and uncontested Goddess and the only person who

could plow in the countryside.

The Great Kolkhoznitsa on the Facade

of the Palace of Trade Unions

On the facade of the Palace of Trade Unions in Minsk a magnificent

composition of the Gods-Demiurges’ is well-preserved.

Naturally, it is crowned by the figure of the Great Communist

with a little boy in his arms. In the center, one level below, there

is the same couple – the Great Worker and Kolkhoznitsa with a

sheaf of freshly reaped wheat. The names of other gods can be

defined thanks to the objects they hold in their hands. Next to

Kolkhoznitsa there is the Great Female Athlete, a little bit further

away, sitting on his haunches, the Great Designer is studying

some drawings. Next to the Great Workers there is the Great

Student and Great Female Violinist. The position of these Gods

does not have a particular significance, the fact that the central

role of the first trio had not changed by 1954 – the moment

of the erection of the Palace of Trade Unions – is much more

important. New gods were coming up the new Olympus.

In the postwar years, the image of the Great Kolkhoznitsa

was radically transformed. It rose to stardom. People were

writing about her, making movies about her, painted her. She

was not a peasant woman any longer – now she was young,

combative, and sporty. Just like in architecture rigid and strict

constructivism was replaced by lush empire style, her own

image grew softer, beautified by lace motifs and physicality.

She was not an athlete driving a tractor, but rather a woman

standing by the cornucopia.

Still, the role and significance of the Great Kolkhoznitsa

were gradually diminishing. She remained on Olympus

and nominally among the trio of the three most important

characters, but priorities were being changed in the country

and new Demiurges were coming up on the stage. The Great

Patriotic War produced a lot of new characters and the new

God – the Great Soldier, the winner in the fight with fascism.

In the 1960s the first person went into space and the whole

world applauded the Great Astronaut.

Collectivization remained in the past, new cities and giant

plants were built, and the villagers’ massive migration to the

city started. New professions appeared, which needed their

own Demiurges – the Great Engineer, the Great Computer

Programmer, the Great Meliorator. Numerous former creators

and founders of the Happiness Country, if not disappearing

from the scene at all, were gradually losing their significance.

In the 1970s, the words «kolkhoz» and «kolkhoznik» were

acquiring more and more negative connotations. There was

an evident movement of country people towards the city,

and new citizens did their best to forget about their village

origin as quickly as possible. The concept of «kolkhoznitsa»

started being openly used in a negative, derogatory sense.

She was a subject of songs and paintings, but behind her

back people was laughing at her.

The Demiurges’ Politburo could not do anything about it

anymore. It was still ruling, but no longer did it exercise so

much power. The faith in the Soviet gods was irreversibly

gone. Meanwhile (still not very much clear how exactly)

new incredible and early unthinkable gods were climbing

Olympus and getting more and more power there. Among

those there was the Great Head of

the Vegetable Base, the Great

Grocery Store Director, and

even worse, - oh, my gosh! –

the Great Empty Glass

Containers Inspector!

15


kolkhozniza

ШТЭФАН БРАНДМАЙР І

ФЭЛІКС ПЁХГАКЕР

Усе жаўткі яйка

Аб’екты, інсталяцыя.

Бэтон, сталь, плястык,

сыліконавая гума

У аснове працы модульныя платы з

бэтону — маляўніча афарбаваныя,

яны сустракаюцца па ўсёй сельскай

мясцовасьці ў Беларусі. Праца спалучае ў

сабе лёгіку прамысловай вытворчасьці з

магчымасьцямі індывідуальнага дызайну

й ставіць пытаньне іхнай неадпаведнасьці,

а таксама іхных узаемадачыненьняў з

сучаснай мастацкай практыкай.

STEFAN BRANDMAYR

AND FELIX PÖCHHACKER

All the Yellows of the Egg

Objects, installation.

Concrete, steel, plaster,

silicone rubber

Starting point of the work were the modular

fences made of concrete that can be found

colorfully painted all over rural Belarus.

The work combines the logic of industrial

(re)production with the possibilities

of individual design and discusses it's

discrepancy as well as its relationship to

contemporary artistic practice.

16


17


ІРЫНА РАМАНАВА:

«САЦЫЯЛІЗМ

ПРЫЙШОЎ У

БЕЛАРУСКУЮ

В Ё С К У Ў

1930-Я ГАДЫ»

Што мы ведаем пра гісторыю беларускага

сялянства ў ХХ стагодзьдзі? Як жылі

сяляне й сялянкі ў 1920–1930-я гады, як яны

сустрэлі камунізм і як успрымалі сталінскую

мадэрнізацыю? Хто такія «лепельскія

маўчальнікі» й чаму пра іх ведаў Сталін?

Распавядае гісторык Ірына Раманава.

— Пэрыяд 1920–1930-х гадоў — адзін

з самых складаных у нашай гісторыі.

Ці шмат мы ведаем сёньня пра той

час, наколькі цяжка гісторыкам цяпер

працаваць, вывучаючы гэтую эпоху?

— Гэты пэрыяд, як і многія іншыя этапы

гісторыі Беларусі, дасьледаваны недастаткова.

Да таго ж, як вядома, кожнае новае пакаленьне

піша «сваю» гісторыю. Павінны напісаць яе й

мы. Аднак сярод гісторыкаў генэрацыі, якая

прыйшла ў навуку ў 1990-х — на пачатку 2000-х

гадоў, гэты пэрыяд, на жаль, не папулярны.

Так, калі мы закончылі ўнівэрсытэт у сярэдзіне

1990-х, вельмі рамантычна было займацца

гісторыяй Вялікага Княства Літоўскага,

актуальнай здавалася праблематыка

нацыянальнага адраджэньня, фармаваньня

беларускай нацыі. Здавалася, што менавіта гэта

«самыя белыя плямы гісторыі». Да таго ж усе

тады цікавіліся пошукам «вытокаў». Зь іншага

боку, на пачатку 1990-х адбывалася «архіўная

рэвалюцыя». Па ўсім былым СССР у прэсе

друкавалася вялізная колькасьць артыкулаў

пра савецкі пэрыяд, пра калектывізацыю,

рэпрэсіі. І ў пэўнай ступені здавалася, што

мы ўжо ўсё ведаем, ня варта далей капацца.

Ну былі рэпрэсіі, ну калектывізацыя — гэта

трагедыя...

Але зараз, на жаль, сярод маладых

дасьледчыкаў савецкі пэрыяд ня модны.

18

Калі раней, у савецкія часы, ім займаліся ўсе,

то цяпер — адзінкі. Між тым менавіта гэты

пэрыяд вельмі багаты на крыніцы: акрамя

архіўных дакумэнтаў, дасьледчыкі могуць

шырока выкарыстоўваць вусную гісторыю, эгадакумэнты,

матэрыялы прэсы, маюць выдатную

магчымасьць аналізаваць досьледную

праблему з розных пунктаў гледжаньня.

— Беларусь на пачатку ХХ стагодзьдзя

была сялянскай краінай, а сяляне,

якія перажылі ў 1930-я гады

сталінскую мадэрнізацыю, уключаючы

калектывізацыю, былі асноўнай

сацыяльнай групай. Наколькі ў нас

сёньня зафіксаваныя памяць і гісторыя

сялянства?

— Гісторыі сялянства прысьвечана даволі шмат

работ. Гэтая праблематыка знаходзілася ў ліку

прыярытэтных у савецкі пэрыяд. Шэраг работ,

прысьвечаных калектывізацыі, раскулачваньню,

зьявіўся ўжо ў постсавецкі час. Дасьледаваньні

ёсьць, але пра тое, што дадзеная тэма

вычарпаная, казаць не выпадае. На жаль, у нас

не апублікавана ніводнага зборніка дакумэнтаў,

які быў бы супастаўляльны па маштабе й якасьці

з расейскімі й украінскімі выданьнямі.

Калі казаць пра фіксацыю сацыяльнай памяці, —

зразумела, што самі сяляне вельмі рэдка

пакідаюць нам свае ўспаміны, дзёньнікі, мэмуары.

Таму гэта праблема й задача гісторыкаў —

захаваць іхную «памяць». Гісторыкі, якія займаюцца

ХХ стагодзьдзем, знаходзяцца ў зайздросным

становішчы ў параўнаньні з калегамі —

спэцыялістамі па іншых пэрыядах: яны могуць самі

непасрэдна задаць сьведку любыя пытаньні. Так

зьявіўся «Беларускі архіў вуснай гісторыі», які можна

назваць першым значным праектам, арыентаваным

у тым ліку на дасьледаваньні сацыяльнай памяці

беларускага сялянства.

Беларускія маркі 1920-30-х. З прыватнай калекцыі

Belarusian postage stamps of 1920-30s. From the private archives


— У савецкі пэрыяд да сялян ставіліся як да

«аб’ектаў» узьдзеяньня ўлады, іх трэба было

тэрмінова «акультурыць»?

— Як вядома, менавіта «расьсяляньваньне» вызначала

ўзровень мадэрнізацыі, а сялянства разглядалася

як перашкода на шляху прагрэсу. Ня сталася гэта

выключэньнем і для мадэрнізацыі па-бальшавіцку. Новае

сацыялістычнае грамадзтва абвяшчалася грамадзтвам

высокай культуры й побыту: сялян належала навучыць

ня толькі чытаць і пісаць, але й падтрымліваць асабістую

гігіену, а таксама трэба было дапамагчы ім пераадолець тое,

што на мове афіцыйнай прапаганды называлася «дзікасьцю

й фанатызмам» або «рэлігійнымі забабонамі», «перажыткамі

мінулага», да якіх, сярод іншага, былі залічаныя алькагалізм,

наркаманія, прастытуцыя.

Калі ў 1920-я гады такое «акультурваньне» толькі

пачыналася й стаўка была зробленая на прапаганду

новага ладу жыцьця, то ў 1930-я гады сытуацыя зьмянілася

радыкальна: усіх, хто не адпавядаў ідэальнаму вобразу

савецкага чалавека, можна было ізаляваць ад савецкага

грамадзтва. Апошнім часам апублікаваныя цікавыя

дасьледаваньні пра масавыя арышты «асацыяльных

элемэнтаў», маргіналаў савецкага грамадзтва.

— І як сяляне ўспрымалі тое, што зь імі адбывалася

ў 1920–1930-я гады? Ці можна вылучыць пэўныя

«мэйнстрымныя» настроі?

— Зразумела, што самі «маленькія людзі» практычна не

пакінулі нам сьведчаньняў уласнага ўспрыманьня падзеяў

таго часу. Аднак у 1920-я й асабліва ў 1930-я гады ўлады

пільна сачылі за настроямі грамадзтва й праводзілі

своеасаблівае «вывучэньне грамадзкай думкі». Шматлікія

прыклады такога «маніторынгу» захаваліся ў архівах.

Гэта дакладныя розных спэцорганаў (НКУС і інш.) адносна

настрояў народу з нагоды чарговых мерапрыемстваў

уладаў. Яны ўтрымліваюць асобныя выказваньні, чуткі,

здагадкі й легенды, палітычны фальклёр, вытрымкі зь

лістоў і г. д. Вядома, ня ўвесь спэктар настрояў трапіў у

гэтыя дакладныя зводкі, аднак вызначыць «мэйнстрымныя»

настроі й уявіць прыкладны маштаб іх распаўсюду можна.

Паводле шматлікіх дакумэнтаў, у Беларусі (і ня толькі ў

Беларусі) у 1920–1930-х гадах панавалі настроі чаканьня

вайны. Беларусы «чакалі» прыходу палякаў, немцаў,

японцаў і нават ангельцаў. Сяляне «дакладна ведалі», калі

вайна пачнецца. Як заўважыла вядомая амэрыканская

дасьледчыца сталінізму Шэйла Фіцпатрык, многія, калі ня

большасьць сялян, лічылі, што вайна — гэта ня так ужо й

дрэнна, калі яна прынясе збаўленьне ад калгасаў.

Калгасы ўспрымаліся адназначна як зло, бяда, рабаваньне.

Калгасаў, арганізаваных на добраахвотнай аснове людзьмі,

якія паверылі ў ідэю, былі адзінкі, а тым больш — створаных

шляхам добраахвотнага аб’яднаньня маёмасьці тымі, каму

было што аб’яднаць. Дастаткова паглядзець на калгасы, якія

былі ў 1927 годзе, яшчэ да пачатку масавай і гвалтоўнай

калектывізацыі: з 369 амаль палова была створана ў ходзе

кампаніі па надзяленьні габрэяў зямлёй, а другая палова —

на базе забраных памешчыцкіх маёнткаў.

— Наколькі жыцьцё ў савецкай вёсцы

адрозьнівалася ад жыцьця ў савецкім горадзе?

— У той пэрыяд у горадзе жыў даволі вялікі працэнт

габрэяў, якія адрозьніваліся рэлігіяй, узроўнем адукацыі,

заняткамі. Беларусы, якія жылі ў горадзе й асабліва ў

мястэчку, па сваіх занятках былі блізкія, хутчэй, да тых,

хто жыў у вёсцы. Габрэйскае ж насельніцтва, дзякуючы

зьнікненьню ўсіх абмежаваньняў, зьвязаных зь ліквідацыяй

рысы аселасьці, у той час атрымала новыя магчымасьці.

Цяпер габрэі маглі працаваць на зямлі, але гэта ім было

насамрэч ня вельмі цікава. Значна больш прывабнай была

магчымасьць перасяліцца ў Маскву, Ленінград, паступіць у

любыя ВНУ краіны. У гэты пэрыяд габрэі з рысы аселасьці

(у тым ліку тэрыторыі БССР) пачалі расьсяляцца па СССР.

Беларусы й габрэі захоўвалі пэўную ізаляванасьць адны

ад адных, мелі невысокі ўзровень асыміляцыі. Канфлікты

на нацыянальнай глебе мелі месца, як і выкарыстаньне

ў выпадку канфлікту «традыцыйных» абраз, зьвязаных з

нацыянальнай прыналежнасьцю.

Бальшавікі абвясьцілі сябе абаронцамі ўсіх раней

прыгнечаных нацыянальнасьцяў і павялі барацьбу з

антысэмітызмам. Быў арганізаваны збор агентурнай

інфармацыі аб праявах антысэмітызму ўва ўсіх пластах

савецкага грамадзтва, з выхаваўчай мэтай праводзіліся

паказальныя працэсы супраць антысэмітаў. Аднак цікава,

што ў 1925 годзе, напрыклад, на пасяджэньні Бюро ЦК

КП(б)Б адзначалася, што антысэмітызм сярод беларускага

сялянства адносна ня моцны, што нашмат вастрэйшы

антаганізм паміж беларускім і польскім насельніцтвам.

Кампанія барацьбы з антысэмітызмам дасягнула свайго

апагею ў 1929 — пачатку 1930 году, а пасьля гэтага

паступова згасла.

— Калі казаць пра камуністычную ідэю й Сталіна, — у

якой ступені гэта было папулярна ў Беларусі ў 1930-я

гады? Наколькі наогул верылі ў камунізм?

— Вёска ў 1920-я гады пра сацыялізм ведала вельмі

мала. Адзіная сувязь з савецкай уладай — гэта падаткі.

Колькасьць газэтаў, якія трансьлявалі савецкія ідэі, —

прыкладна дзьве на сельсавет. Агітатары таксама ня

ўсюды даяжджалі. У 1920-я гады вёска жыла традыцыйна

й кансэрватыўна. У 1930-я гады сытуацыя зьмяняецца

радыкальна: савецкая ўлада пачынае «грукацца» ў кожны

дом, клясыфікуе й трансфармуе ўсё і ўсіх.

— Што тычыцца культу Сталіна, зразумела, у

1930-я гады прапаганда ўжо працавала добра. Але

зноў узьнікае пытаньне — на каго менавіта яна

дзейнічала й як?

— Калі казаць пра «кансэрватыўнае» старэйшае пакаленьне

сялян, то ў іх былі свой досьвед, сваё пражытае жыцьцё,

на іх узьдзейнічаць было цяжка. Прапаганда ўплывала

на пэўныя групы, напрыклад, на моладзь, выхаваную ў

новых умовах, у новай савецкай школе. Цікава, што калі

асобныя выказваньні пра Леніна фіксаваліся ў выглядзе

простай мовы з усімі бесстароньнімі эпітэтамі, то адносна

Сталіна, відаць, нават спэцорганы не адважваліся гэтага

рабіць. Неяк падчас вуснагістарычных экспэдыцыяў яшчэ

ў 2001 годзе я пыталася інфармантаў

1910–1930-х гадоў нараджэньня

пра іх стаўленьне да Сталіна

й Хрушчова. У адказе

пра Сталіна, як правіла,

актуалізаваліся штампы:

19

«Сталін выйграў


вайну. Пры Сталіне парадак быў. Сталіна на вас няма» і г. д.

Напрыканцы адна жанчына падсумавала: «А Хрушчоў! Тожа

быў сабака добры!»

— Ці былі палітычныя канфлікты паміж бацькамі й

дзецьмі, такія «Паўлікі Марозавы»?

— Вядома, канфлікты былі. Такога яркага выпадку, як

прыклад, ці, дакладней, міт пра Паўліка Марозава, я зараз

не згадаю. Але ідэя была ў тым, што менавіта дзеці —

новыя савецкія грамадзяне — стануць папулярызатарамі

палітыкі партыі сярод адсталых слаёў насельніцтва, у

прыватнасьці, сваіх бацькоў. То бок дзеці перавыхаваюць

бацькоў, а іх, дзяцей, выхавае савецкая школа. Палітызацыя

сьвету дзяцінства была калясальнай: ні гульні, ні цацкі, ні

дзіцячыя сьвяты, ні, вядома ж, кнігі не засталіся па-за ўвагай

ідэолягаў.

Напрыклад, былі забароненыя як «непрымальныя з

пэдагагічнага пункту гледжаньня» «Муха-Цакатуха»

й «Бармалей» Карнея Чукоўскага. «Казка пра папа й

работніка яго Балду» была прызнаная містычнай, «Казка

пра цара Салтана» — манархічнай. Затое «Казка пра

дзедку й рэпку» зьяўлялася палітычна вытрыманай, яна ня

толькі дэманстравала сілу калектыву, але нават наглядна

ілюстравала законы дыялектыкі: пераход колькасьці

ў якасьць і г. д. Ці, напрыклад, ў 1935 годзе звольнілі

настаўніка сьпеваў адной з мазырскіх школ за тое, што ён

выконваў з вучнямі песьню «Как мой садик свеж и зелен...».

Звольнілі яго за прапаганду індывідуалізму: маўляў, трэба

было сьпяваць ня «мой садок», а «калгасны садок».

У архіве я знайшла цікавы дакумэнт, які называецца

«Соцдоговор ученицы 6 класса Ларченко Анны с отцом и

матерью». Згодна з гэтым дакумэнтам

бацька браў на сябе абавязак

быць ударнікам у калгасе,

берагчы калгасную

маёмасьць, выпісваць

і чытаць газэты; маці

абавязвалася таксама

быць ударніцай у

калгасе, змагацца за

культурны побыт. У

адказ сама дзяўчынка

абяцала добра

вучыцца, выконваць

усе грамадзкія

нагрузкі, а таксама

дружна жыць са сваімі

братамі й сёстрамі.

Дзеці павінны былі

«навучыць» бацькоў

прыбіраць хату не да

рэлігійных сьвятаў,

а да рэвалюцыйных,

вешаць не абразы, а

партрэты правадыроў

і г. д. Вядома таксама

нямала прыкладаў

таго, як ужо ў пэрыяд

Хрушчова, аказваючы

ціск на дзяцей праз

школу, «адвучалі»

20

іхных бацькоў хадзіць у

царкву.

У 1930-я гады палітызацыя сьвету дзяцінства даходзіла

да кур’ёзаў. Уладзімер Іванавіч Сьвятлоў, сябра Саюзу

кінэматаграфістаў, распавядаў мне, што ў 1937 годзе

іх прымушалі правяраць піянэрскія гальштукі, каб

пераканацца, што трацкісты й бухарынцы ня выпусьцілі

партыю гальштукаў з бачнымі на прасьвет фашысцкімі

знакамі.

— Як у 1920-я й у 1930-я гады адбыўся «пералом»,

пераход ад НЭПу да калектывізацыі?

— У 1920-я гады вёска, як я ўжо сказала, жыла даволі

традыцыйна. Кастрычніцкая рэвалюцыя зямельнае

пытаньне ў Беларусі так і ня вырашыла, зямлі неставала. У

пэрыяд НЭПу сяляне арыентаваліся на рынак, эканамічная

самастойнасьць, хай і ў моцна ўсечанай форме, прыносіла

свой плён.

1930-я гады — гэта быў страшэнны час. Калектывізацыя,

масавыя высылкі й рэпрэсіі, поўная прававая

безабароннасьць на ўсіх узроўнях. Зьнішчэньне ранейшага

жыцьця, разбурэньне традыцыйнай карціны сьвету,

забарона нават на надзею на выратаваньне пасьля сьмерці.

Масавы голад.

— Калектывізацыя забіла ўсю эканамічную

самастойнасьць?

— У пэрыяд калектывізацыі месца для самастойнасьці

сялян не было. Як не было для яе месца й у калгасе.

Зьверху спускаліся загады, што, дзе й калі сеяць. Спробы

растлумачыць немэтазгоднасьць альбо немагчымасьць

(напрыклад, сеяць нельга, бо на палях яшчэ стаіць вада)

маглі трагічна скончыцца для тых, хто «ідзе супраць партыі».

Каб уціхамірыць тых, хто пратэстуе, пасылалі салдат.

— Як у цэлым супраціўляліся сяляне таму, што

адбывалася?

— Спроба адразу й тэрмінова ўвесьці сацыялізм,

калектывізм і атэізм выклікала актыўны супраціў

сялян. Лічбы па СССР уражваюць! У 1930 годзе было

зарэгістравана амаль 14 тысячаў выступленьняў з удзелам

каля 3,5 мільёнаў чалавек! У БССР за тры першыя месяцы

1930 году было ня менш за 500 выступаў. Яркай зьявай

у той пэрыяд сталіся так званыя бабскія бунты — гэтак

самі ўлады назвалі масавыя выступы жанчын. Такая

назва дазваляла дэпалітызаваць акцыі, сьпісаць іх на

істэрычнасьць «баб». Аднак і супраць такіх бунтаў улады

высылалі войскі нават з кулямётамі.

Мелі месца й іншыя формы барацьбы супраць

калектывізацыі. Напрыклад, у 1931 годзе ў Лельчыцкім

раёне сяляне шэрагу вёсак сыйшлі жыць у лес. Вёскі

стаялі пустымі! Мужчыны зьдзяйсьнялі ўзброеныя рэйды,

нападалі на прадстаўнікоў улады. Канчатковай мэтай быў

пераход у Польшчу. Масавыя выступы супраць чарговай

хвалі калектывізацыі ўвесну 1932 году былі яшчэ больш

адчайнымі й бязьлітаснымі.

Таксама меўся шырокі спэктар формаў звычайнага

супраціву, сярод іх дрэнная праца ў калгасе або наогул

адмова ад яе, крадзяжы, уцёкі ў горад і іншыя рэгіёны

краіны. Лягічным завяршэньнем вайны зь сялянствам стаў

масавы голад 1933–1934 гадоў.

Беларускія маркі 1920-30-х. З прыватнай калекцыі

Belarusian postage stamps of 1920-30s. From the private archives


— Вы дасьледавалі адзін выпадак своеасаблівага

супраціву — «лепельскіх маўчальнікаў». Што гэта

быў за эпізод?

— Гэта вельмі цікавая гісторыя, вельмі шматвымерная —

пра тое, як абрабаваныя й бяспраўныя сяляне-аднаасобнікі

асьмеліліся супраціўляцца савецкай уладзе. Надзвычай

цікавая й форма супраціву — байкот! Канфлікт пачаўся

падчас атрыманьня памежных пашпартоў, працягнуўся ў

пэрыяд правядзеньня Ўсесаюзнага перапісу насельніцтва

ў 1937 годзе. Першай вэрсіяй тлумачэньня такіх паводзінаў

аднаасобнікаў было іхнае сэктанцтва. Аднак раптам

улады зьвярнулі ўвагу на іх бядотнае становішча, на тое,

што мясцовае кіраўніцтва ня проста зьдзекуецца зь іх,

але ўжывае зусім сярэднявечныя катаваньні. Падзеі ў

беларускім памежным раёне ўзяў пад асабісты кантроль

сам Іосіф Сталін.

Быў праведзены паказальны судовы працэс над

кіраўніцтвам раёну, пра гэта пісалі цэнтральныя газэты

«Правда» й «Известия». Па гэтым узоры было праведзена

некалькі дзясяткаў аналягічных працэсаў па ўсім СССР. То

бок цалкам відавочна, што мясцовае кіраўніцтва паўсюль

паводзіла сябе прыкладна аднолькава. А таксама цалкам

відавочна, што Сталін зноў (як і ў выпадку з артыкулам

«Галавакружэньне ад посьпехаў» ад 2 сакавіка 1930 году)

паспрабаваў усю віну перакласьці на мясцовыя кадры,

знайсьці казлоў адпушчэньня. Акрамя таго, «Лепельская

справа» вельмі добра «ўпісалася» ў масавыя рэпрэсіі

1937 году, сталася ідэалягічным абгрунтаваньнем

шырокамаштабных арыштаў мясцовых і рэспубліканскіх

кадраў. Так, напрыклад, у шэрагу раёнаў было арыштавана

ўсё кіраўніцтва, ключ ад будынку райвыканкаму або

райкаму аддаць не было каму! То бок можна сказаць, што ў

асобных раёнах была ліквідаваная савецкая ўлада! Праўда,

жыцьцё аднаасобнікаў лепшым ад гэтага ня стала.

— Мы ведаем пра Галадамор ва Ўкраіне, гэта цяпер

своеасаблівы нацыянальны сымбаль для ўкраінцаў.

Вы дасьледавалі гэтую тэму ў Беларусі. Наколькі

адрозьнівалася сытуацыя ва Ўкраіне й Беларусі?

— Безумоўна, маштаб не супастаўляльны. Аднак голад у

Беларусі быў. Мацней за іншыя рэгіёны ў нас пацярпела

Палесьсе (Ельскі, Нараўлянскі, Хойніцкі, Мазырскі, Тураўскі,

Петрыкаўскі, Жыткавіцкі раёны), Магілёўшчына (Крычаўскі

й Клічаўскі раёны). Тут сьмяротнасьць ад голаду была

даволі высокай. Мелі месца такія трагічныя падзеі й у іншых

раёнах. Прычым з дакумэнтаў вынікае, што асобныя вёскі

галадавалі нават у параўнальна дабрабытных рэгіёнах.

Такім чынам, цалкам відавочная сувязь голаду й палітыкі

мясцовых уладаў па правядзеньні хлебанарыхтовак. Была

прыдуманая такая зьверская сыстэма, як «чорныя дошкі»:

на іх заносіліся тыя калгасы, якія не выконваюць плян

хлебанарыхтовак.

Гутарыў Аляксей Братачкін, «Новая Эўропа» (02.10.2013)

Ірына Раманава — кандыдатка гістарычных навук

(Інстытут гісторыі НАН РБ), аўтарка шматлікіх

публікацыяў па савецкай гісторыі Беларусі. У суаўтарстве

з І. Махоўскай напісала кнігу «Мір: гісторыя мястэчка, што

расказалі яго жыхары» (Вільнюс, 2009).

M. Solovyev. To work well — to have a good harvest! 1947. The private archives

М. Салаўёў. Добра працаваць — хлеб уродзіцца! 1947. Прыватны архіў

М. Воран. Ударную ўборку — бальшавіцкаму ўраджаю. 1934. Прыватны архіў

M.Voron. Shock-harvesting to Bolshevist harvest. 1934. The private archives

21


ІRYNA RAMANAVA:

S O C I A L I S M

CAME TO THE

BELARUSIAN

V I L L A G E

IN THE 1930S

What do we know about the history of the Belarusian peasants

of the 20th century? How did the peasans live in the 1920-

1930s? How did they react to communism and perceive Stalin's

modernization? Who were «Lepel silentiaries» and why did Stalin

know about them? The historian Iryna Ramanava provides

answers to these questions.

— The period of the 1920-1930s was one of the

difficult ones in our history. How much do we actually

know today about those times and how hard is it for

historians to work studying that era now?

— As well as many other stages in the history of Belarus, this

period has not been enough researched. Moreover, as you

know, each generation writes their own versions of history.

And we should write it, too. However, among the generation

of the historians, who came to science in the 1990s — early

2000s, unfortunately, this period of time does not enjoy

popularity. When we graduated from the university in the

mid-1990s, it was very romantic to study the history of the

Grand Duchy of Lithuania, the issues of the national revival

seemed to be very topical as well as the Belarusian nation’s

formation. Those appeared to be the history’s blankest

spots. And everyone was interested in searching for their

roots. On the other hand, in the early 1990s a real archival

revolution occurred. All around the former Soviet Union

numerous articles about the Soviet period, collectivization

and repressions could be

seen in the press. And

to some extent we

already seem to

know everything,

so we saw no

sense in digging

deeper. Well,

repressions and

collectivization

really occurred,

we know they

were tragic…

22

But now, unfortunately, the Soviet period is not fashionable

at all among young researchers. In the Soviet times, everyone

used to be engaged in everything, whereas now almost

noone. Nevertheless, it is this very period which is really rich

in resources: apart from the archival documents, scholars may

widely use oral history, ego-documents, press materials, thus

they have all the chances to analyze and view the problem

from various perspectives.

— Belarus in the early 20th century was a peasant

country, and peasants who had survived Stalin's

modernization of the 1930s, including collectivization,

formed the main social group. To what extent are the

peasantry’s memory and history recorded?

— Quite a lot of works deal with the peasantry’s history. In

the Soviet period this issue was a priority. A number of works

that studied collectivization and dekulakization appeared

already in the post-Soviet era. So, there were some studies,

but today it would be wrong to say that the topic has been

exhausted. Unfortunately, we have no published collection

of documents which would be comparative in its volume and

quality with the Russian and Ukrainian editions.

If we talk about social memory records — it is clear that the

peasants themselves very rarely leave us their memories,

diaries or memoirs. Therefore, it is historians’ problem and

task to keep their «memory». Historians engaged in the

20th century’s studies find themselves in a position which

other researchers specialized in other periods can only envy

because they are free to directly address their testimoneis

any question. So this is how the Belarusian archive of oral

history appeared which can be called the first significant

project directed alongside with other goals at researching the

Belarusian peasantry’s social memory.

— In the Soviet period were peasants treated as

«objects» of the authorities’ manipulations which had

to be urgently «educated»?

Беларускія маркі 1920-30-х. З прыватнай калекцыі

Belarusian postage stamps of 1920-30s. From the private archives


— As you know, it was «depeasantization» which determined

the level of modernization, whereas peasantry was seen as

an obstacle to further progress. It was not an exception to

the Bolshevik’s version of modernization. The new socialist

society was procliamed to be a society of high culture and

everyday life: peasants had to be taught not only to read and

write, but also to follow personal hygiene procedures at a due

level. Also they had to be helped to overcome those things

which in the language of the official propaganda were called

«savagery and bigotry» or «religious prejudices», «remnants

of the past», among which alcoholism, drug addiction and

prostitution were mentioned.

If the 1920s were only marking the beginnig of such

«culturalization» and it was the propaganda of the new

way of life which was mostly relied on, in the 1930s the

situation changed radically – all those people who did not

fit the image of the ideal Soviet man could be isolated from

the Soviet society. Interesting studies have been recently

published that shed the light on mass arrests of «anti-social

elements», Soviet society outcasts.

— And how did the peasants themselves see all the

things happening to them in the 1920–1930s? Can

certain prevailing attitudes be named?

— Certainly, the «invisible people» themselves left us virtually

no evidence of their own perception of the events of that

time. However, in the 1920s and especially in the 1930s the

authorities closely monitored the social moods and carried a

kind of «public opinion study». Numerous examples of those

«monitoring» processes are preserved in the archives. Among

them there are staff reports from different special agencies

(the People’s Commissariat for Internal Affairs and others)

regarding people’s attitudes to latest authorities’ activities.

They contain certain opinions, rumors, speculations and

legends, political folklore, excerpts from letters and so on.

Obviously, not the whole range of people’s attitudes could

get in those reports, however, it is possible to name some

prevailing tendencies as well as to imagine their approximate

scale.

According to numerous documents, in Belarus (and not only

there) in the 1920-1930s the dominating mood was connected

to the expectations of war. The Belarusians were «waiting for»

the Poles, the Germans, the Japanese, and even the British

to attack them. The peasants «knew exactly» when the war

was to break out. As noted by Sheila Fitzpatrick, a famous

American researcher of Stalinism, many, if not most, peasants

believed that the war was actually not such a bad thing, as

long as it brought them liberation from kolkhozes.

Kolkhozes were unequivocally considered to be associated

with evil, mischief and robbery. Cases of kolkhozes organized

on a voluntary basis by people who truely believed in the

idea were few, and even less often one could find examples

of them created by the voluntary association of property by

those who had something to share with others. It is enough

just to look at kolkhozes that existed in 1927, before the mass

and forced collectivization: from 369 almost half was created

in the course of the campaign of granting land to the Jews,

and the other half – on the basis of the estates forcibly taken

from landowners.

— To what extent did the life in the Soviet village differ

from that of the Soviet city?

— At that time, a fairly large percentage of the Jews who

differed in religion, the level of education and types of

employment was living in town. In their occupation, the

Belarusians, who were living in the city and especially in

towns, were closer to the villagers. Whereas the Jewish

population, thanks to the disappearance of all the limitations

associated with the liquidation of the Pale of Settlement,

was given new opportunities then. The Jews were allowed

to cultivate the land, although actually they were not

really interested in it. They were much more attracted by

a chance to move to Moscow, Leningrad and enter any

higher educational establishments of the country. During

that period the Jews from the territories of the Pale of

Settlement (including the territory of the BSSR) began to

move everywhere around the USSR. The Belarusians and

the Jews maintained a certain isolation from each other and

thus had a low level of assimilation. Conflicts on the national

basis occurred, as well as the use, in cases of conflicts, of the

«traditional» curses associated with one’s national identity.

The Bolsheviks declared themselves defenders of the

formerly oppressed nationalities and started fighting

against anti-Semitism. Intelligence data collection on anti-

Semitic manifestations was organized in all the strata of the

Soviet society, show trials against anti-Semites aimed at the

education of the population were conducted. However, it is

interesting to note that in 1925, for example, at a meeting

of the Bureau of the Central Committee of the Communist

Party of Byelorussia it was stated that anti-Semitism among

Belarusian peasants was not particularly strong with the

antagonism between the Belarusian and Polish population

being much more pronounced. The campaign against anti-

Semitism reached its peak in 1929 – the early 1930s, and then

gradually faded.

— If to speak about the communist idea and Stalin, to

what extent were they popuar in Belarus in the 1930s?

How much did people actually believe in communism?

— The village of the 1920s knew very little about socialism.

Its only connection to the Soviet power were taxes. The

number of newspapers which were spreading the Soviet

ideas was about two per one village council. The agitators

did not always reach distant regions, either. In the 1920s the

village was following a traditional and conservative lifestyle.

In the 1930s the situation changed dramatically: the

Soviet power started «knocking» on very single house’s door,

classifying and transforming everything and everyone.

— As for the cult of Stalin, in the 1930s the propaganda

was certainly working pretty well. But again the

question is rising — who did it mostly affect and how?

— If we talk about the «conservative» older generation of

peasants, they had their own experience, the life they had

been living and thus it was difficult to influence them. The

propaganda was affecting certain groups, such as the youth

raised in new environement of the new Soviet school system.

It is interesting to mention that

individual statements about

Lenin were recorded in the

form of direct speech with

23

all the impartial epithets


characteristic to it, whereas what regards opinions about

Stalin, apparently, even special agencies did not dare to

do it. Once during oral history expeditions in 2001, I asked

informants born in the 1910-1930s about their attitude to

Stalin and Khrushchev. When responding about Stalin, as a

rule, they spoke in cliches, «Stalin won the war. In Stalin’s time

there was order. Stalin would have dealt with you», etc. In

conclusion one woman summarized, «As for Khrushchev! He

was also a tough guy!»

— Was the problem of the generation gap felt in this

regard, a sort of «Pavlik Morozov» cases when children

were denouncing their parents to the authorities?

— Certainly the conflicts did occur. Although it is hard for me to

recall such a bright example as the myth about Pavlik Morozov.

But the point was that it was really the children — the new Soviet

citizens — to become those who were popularizing the party

politics among the backward social strata, particularly their own

parents. That is, the parents were being re-educated by their

children who, in their turn, were brought up by the Soviet school.

The politicization of childhood world was enormous: no games,

toys, children's parties or, of course, books were left without the

ideologues’ attention.

For example, such poems by Korney Chukovsky [one of the most

popular children writer of 1920s] as «Mukha-Zokatukha» and

«Barmaley» were banned as «unacceptable from the pedagogical

point of view». «Tale of the Priest and His Workman Balda» was

recognized as mystical and «The Tale of Tsar Saltan» —

as monarchist. At the same time «The Gigantic Turnip» was

seen as politically ethical, since it not only demonstrated the

power of the collective, but even clearly illustrated the laws of

dialectics, namely the transition from quantity to quality, etc.

Or, for example, in 1935 a Music teacher in one of Mozyr schools

was fired for singing together with his pupils a song «How fresh

and green my garden is…». The teacher was given the sack for

individualism propaganda, that is he should have been singing

not about «my garden», but about «a kolkhoz garden».

In the archives I found an interesting document called «The

Socialist agreement between a pupil of Class 6 Anna Larchenko

and her father and mother». According to this document, the

father took on the responsibility of becoming an «udarnik» (a

superproductive worker) in the kolkhoz, of taking care of the

kolkhoz property, of subscribing and read newspapers; the

mother was also supposed to get an «udarnitsa» title and fight for

cultural life. In response, the girl herself was promising to study

hard, to cope with the social workload and also be friendly with

her brothers and sisters. The children had to «teach» their parents

24

to clean the house not on the eve of religious holidays, but before

those connected with the revolution, and to decorate it with

the portraits of the political leaders instead of the icons, and so

on. We also know many examples, as already in the period of

Khrushchev, pressure was exercised on children from the school’s

side, so that they would wean their parents off attending church.

In the 1930s, the politicization of the world of childhood came to

have curious twists. Uladzimir Ivanavich Sviatlou, a member of the

Cinematographers’ Union, once told me that in 1937 they were

forced to check young pioneers red scarfs to make sure that the

Trotskyites and the Bukharinites had not released a shipment of

scarfs with the Nazi signs visible against light on their surface.

— How did the crisis and the shift from the New

Economic Policy to collectivization occur in the 1920-

1930s?

— As I have said, in the 1920s the village was living a rather

traditional life. The October Revolution failed to solve the

land issues in Belarus and there was not enough land. During

the period of the New Economic Policy peasants were

market-oriented and economic independence, albeit in a

highly reduced form, was fruitful.

The 1930s were a terrible time: collectivization, mass

deportations and repressions, complete legal insecurity at

all levels. The destruction of the old life, of the traditional

worldview, a ban even on the hope for salvation after death.

Mass hunger.

— Did collectivization destroy economic independence?

— During collectivization there was no place for peasants’

independence. And there was no place for it in the kolkhoz,

either. Orders were received from the top in terms of

what, where and when to plant. Attempts to explain their

inappropriateness or impossibility (for example, you can

not sow because there is sill water in the fields) could end

tragically for those who «were going against the party». To

crush the protesters, soldiers were sent.

— And in general how did the peasants resist what was

going on?

— Attempts to introduce socialism, collectivism and atheism

for good and all caused peasants’ active resistance. The figures

for the USSR are impressive! In 1930, almost 14 000 protests in

which about 3.5 million people participated were registered!

In the BSSR in the course of the first three months of 1930

there were at least 500 protests. A striking phenomenon of

that period were so-called women’s revolts – this was how the

authorities themselves called mass demonstrations organized

by women. The name allowed to depoliticize the protests

associating them with females’ hysteria. However, to crush

these uprisings the authorities also sent troops armed with

machine guns.

There were also other forms of struggle against

collectivization. For example, in 1931 in Lelchitsy district

peasants from a number of villages moved to live in the forest.

Thus, their villages were left empty! Men were carrying out

armed raids, attacking government officials. Their ultimate

goal was to move to Poland. Mass protests against the

successive wave of collectivization in the spring of 1932 were

even more desperate and cold-blooded.


There was also a wide range of conventional forms of

resistance, such as poor performance in kolkhozes or even

refusals to work, thefts, escapes to the city and other regions

of the country. The logical conclusion of the war with the

peasantry was the famine in 1933-1934.

M. Kochergin. May 1, 1920. Through debris of capitalism to

World-wide Brotherhood! 1920. The private archives

— You researched a particular case of specific

resistance — «Lepel silentiaries». What kind of

episode was it?

— It was a very interesting multidimensional story about

robbed peasants deprived of all the rights who dared to resist

the Soviet regime. The episode is also curious from the point

of view of the choice of the resistance form– it was a boycott!

The conflict started while foreign passports issuing and lasted

during the All-Union population census in 1937. The first

version of the explanation for the individual peasants’ behavior

was their sectarianism. However, the authorities suddenly paid

attention to their plight, to the fact that local leaders were

not just making fun of them, but were actually using totally

medieval tortures. Events in the Belarusian border area were

taken under the personal control of Joseph Stalin himself.

A show trial over the district’s leadership was held, covered

in press by such central newspapers «Pravda» and «Izvestia».

Following this model, several dozens of similar trials all around

the Soviet Union were carried out. So, it was quite obvious that

the local leadership similarly behaved everywhere. And it was

also rather clear that Stalin again (as in the case of the article

entitled «Dizzy with Success» on March 2, 1930) tried to put all

the blame on the local staff, to find scapegoats. In addition,

the Lepel affair «fit» mass repressions of 1937 perfectly well,

it became the ideological basis of large-scale arrests of local

and national-level staff. For example, in some regions all

the leadership representatives were arrested and there was

noone to be given a key to the building of the local executive

committee or district committee! That is one can conclude that

the Soviet regime was abolished in some areas! However, it did

not lead to individual peasants’ life’s changing for the better.

— We know about the Holodomor in Ukraine, now it

is a kind of a national symbol for the Ukrainians. You

researched this topic in Belarus. To what extent did the

situation in Ukraine differ from that of Belarus?

— Of course, in scale they are not comparable. However, the

famine did happen in Belarus. Polesie (the districts of Yelsk,

Naroulya, Khoiniki, Mazyr, Turau, Petrykau and Zhytkavichi),

Mogilev (Krichau and Klichau areas) suffered more than other

regions. There mortality from starvation was quite high.

Such tragic events also occurred in other areas. And from

the documents we learn that certain villages were starving

even in relatively prosperous regions. Thus, the connection

between famine and local governments policy in conducting

grain procurements is quite obvious. A brutal system of «black

lists» was invented: they were filled with the names of those

kolkhozes which did not manage to keep up with the grain

procurements plans.

Iryna Ramanava, PhD (the Institute of History of the National

Academy of Sciences of the Republic of Belarus), the author of

numerous publications on the Soviet history of Belarus. With

I.Makhouskaya as a co-author she wrote a book «Міr: the Town

As Presented by its Locals» (Vilnius, 2009).

Interview by Aliaksei Bratachkin, Novaya Europa (02.10.2013)

В. Караблёв. Ідзі, таварыш, да нас у калгас! 1930. Прыватны архіў

V. Koroblev. Join, Comrade, our kolkhoz!! 1930. The private archives

25


kolkhozniza

ЮЛІЯ Ф. ЗЁРЭР

На лініі

Аловак, тканіна

Праца ўяўляе зь сябе празрыстыя палотны з

накідамі пра вандроўку мастачкі ў Беларусь.

У палотнах прысутнічаюць і гістарычныя

матывы: гісторыя праступае скрозь іх.

JULIA F. ZÖHRER

On the Line

Pencil on fabric

The material tells a story and the transparent

layers with sketches of her travel to Belarus

as well as historical motives: history shines

through.

26


27


«Я — калгасьніца маладая»:

перавынаходзтва сялянкі

АЛЕНА ГАПАВА

From the poster by D. Shmarinov.

Return to the Fatherland with victory!

1942. The private archives

Я — калгасьніца

Маладая,

Жыву весела,

Ані дбаю.

Мае дзетачкі

Позна-рана

I накормлены,

I прыбраны, —

пісаў народны паэт Беларусі Янка Купала на пачатку 1930-х.

Гераіня верша, які так і завецца — «Калгасьніца», — маладая

сялянка, што раніцай нясе сваіх дзетак у садок і спакойная,

бо яны будуць добра дагледжаныя, увесь дзень потым зь

песьнямі жне калгаснае жыта. Верш малюе новае жыцьцё

на вёсцы, поўнае шчасьця й радаснай працы. Гэтая выява

супярэчыць папулярнаму ўяўленьню, што замацавалася зь

перабудовай і згодна зь якім калгас быў формай прыгону

ці не мацнейшай, чым «пры панах». Здаецца, аднак, што

гістарычная праўда больш складаная й знаходзіцца недзе

паміж гэтымі полюсамі. Тэма, што цікавіць мяне, тычыцца

трансфармацыі прыватнай сфэры й гендэрных стасункаў

падчас пераходу да калгаснага ладу, і ніжэй я закрану

некаторыя яе аспэкты, выкарыстоўваючы дакумэнты таго

часу, што захоўваюцца ў Нацыянальным архіве Беларусі.

Жаночае чытаньне

На пачатку 1920-х Беларусь зьяўлялася пераважна аграрным

рэгіёнам, гарадзкое насельніцтва якога дасягала каля 30

адсоткаў, таму зразумела, якое вялікае значэньне надавала

новая ўлада кааптацыі вёскі. У гэтым праекце фармаваньня

новага ладу жыцьця жанчыны лічыліся асобным, вельмі

складаным аб’ектам сацыяльнай інжынэрыі. Яшчэ ад

рэвалюцыянэраў народніцкіх часоў

у грамадзтве захоўвалася

ўяўленьне пра адсталасьць

і агульную выключанасьць

28

жанчын з сацыяльных

зносінаў па-за межамі

1

Wood E. The Baba and the Comrade.

Gender and Politics in Revolutionary

Russia. Bloomington, IN: Indiana

University Press, 1997. P. 15.

сям’і: «Мужчына… мог служыць у войску; ён мог езьдзіць

у цягніку ці наведваць горад. Але… жанчыны заставаліся

цесна зьвязанымі з традыцыйным вясковым жыцьцём,

нават калі траплялі ў горад, таму яны ў большай ступені

заставаліся непісьменнымі, забабоннымі, рэлігійнымі

й прывязанымі да старога жыцьцёвага ладу» 1 . Пра

сацыяльнае становішча жанчын сьведчыць і такі паказчык,

як узровень пісьменнасьці. На беларускіх тэрыторыях у

той час колькасьць пісьменных мужчын была 215 на тысячу

(21 %), аднак сярод жанчын маглі чытаць толькі 7 % 2 . У

Нацыянальным архіве Беларусі захоўваюцца дакумэнты,

якія складалі калісьці супрацоўніцы жанаддзелу —

адмысловай структуры камуністычнай партыі, створанай

для вырашэньня «жаночага пытаньня», — па выніках

наведваньня калгасаў і вёсак. Так, згодна са справаздачай,

напісанай пасьля наведваньня калгасу «Труд», што быў

арганізаваны ў 1922 г. у былым панскім маёнтку, у ім было

«працаздольных чальцоў 15, зь іх жанчын 9... з жанчын

усе 9 непісьменныя, зь іх 4 — маладыя дзяўчаты...» 3 .

Дакумэнты беларускага жанаддзелу пачатку й сярэдзіны

1920-х адзначалі «рост жаночага беспрацоўя, галоўным

чынам за кошт вёскі» 4 , а таксама сьведчылі пра наяўнасьць

«бездагляднага мацярынства» й матак-прастытутак, пра

непісьменнасьць, адсутнасьць школ і мэдычных установаў

на вёсцы. Пра гэта гаварылася й падчас Першага зьезду

працаўніц і сялянак Беларусі, што адбыўся ў Менску ў 1924 г.

Тады ж для прапаганды сярод жанчын сацыялістычных

ідэй і абмеркаваньня спэцыфічных жаночых пытаньняў

быў створаны першы ў БССР жаночы часопіс «Беларуская

работніца і сялянка». Празь некалькі гадоў ён ператварыўся ў

«Работніцу і калгасьніцу Беларусі» й пад гэтай назвай існаваў

да пачатку 90-х.

Перш за ўсё жанчынам трэба было навучыцца чытаць.

Пісьменнасьць ёсьць ня толькі неабходным інструмэнтам

прыватнай эмансыпацыі, але й шляхам да агульнай

мадэрнізацыі грамадзтва й прасоўваньня пэўных ідэяў і

ідэалёгіяў, таму інтарэсы асобы й дзяржавы ў яе распаўсюдзе

супадаюць. Але гэта справа не такая простая, як можа

падацца на першы погляд. «Беларуская работніца і сялянка»

ў сваіх матэрыялах распавядала пра розьніцу паміж

сялянскімі мужчынамі й жанчынамі ў тэмпах авалоданьня

пісьменнасьцю:

2

Народное образование в

БССР. Сборник документов и

материалов. Минск: Народная

асвета, 1979. Т. 1. С. 394.

3

НАРБ. Ф. 4. Воп. 9. Спр. 159. У

цытатах з дакумэнтаў захоўваецца

артаграфія арыгіналу.

4

НАРБ. Ф. 4 п. Воп. 9. Спр. 5. Арк. 88.


«В деревне Подречье Подреческого

райсельсовета при помощи шефа открыта

изба-читальня для крестьян… Есть кружки

по естествоведению, по сельскому хозяйству,

политический, драматический, приезжают

доктора, ветеринарные фельдшера читают

лекции. Мужчины стали более сознательными.

Посещают собрания, принимают активное

участие в работе.

Но женщины еще отстали, несознательны,

мало посещают собрания, лекции, мало

принимают участия в работе. Между ними до

этого времени не проводили никакой работы.

Следовало б нашим женщинам взяться за

ученье и общественную работу!» 5

Савецкая ўлада, што ў свае першыя дзесяцігодзьдзі

абяцала ўсім народам адукацыю на роднай мове, ужо ў

сярэдзіне 1920-х адчыніла ў Беларусі 1273 курсаў ліквідацыі

непісьменнасьці для дарослых. Але сялянскія жанчыны

наведвалі іх, а таксама хаты-чытальні, клюбы й суполкі «па

інтарэсах», значна радзей за мужчын. Адной з прычынаў была

агульная занятасьць хатнімі справамі, а другая мела больш

фундамэнтальную прыроду. Адукацыя патрабуе ад жанчын

выхаду ў «публічную», г. зн. мужчынскую, прастору, а за

гэтым стаяць карэнная трансфармацыя сялянскага жыцьця,

звыклага ладу, зьнішчэньне старых канонаў і перагляд

гендэрных роляў. Традыцыйныя грамадзтвы супраціўляюцца

такім перабудовам. Дакумэнты сьведчаць, што часам бацькі

альбо мужы забаранялі альбо перашкаджалі жанчынам

вучыцца чытаць. Паводле вынікаў праверкі, праведзенай

у Бабруйскай акрузе ў 1928 г., было выяўлена, што

«...няпісьменныя калгасніцы амаль што не ўцягнуты ў

агульныя лікпункты ў той час, як непісьменнасць сярод

калгасніц вялікая (у 6 калгасах маецца 102 жанчыны, з

іх 68 — 56,8 % непісьменных, у той час як у 5 калгасах з

88 мужчын 21 — 20,3 % няпісьменны). Толькі ў калгасе

“Серп” 7 жанчын ліквідавала няпісьменнасць» 6 .

Паколькі ў патрыярхальным вясковым грамадзтве не

існавала ўяўленьня пра жаночую «аўтаномію», згодна зь якім

жанчына належыць «сама сабе», сялянка, якая выходзіла

за межы сямейных стасункаў у публічную прастору й тым

парушала гендэрныя нормы, разглядалася як «агульная»,

такая, да якой можа падыйсьці кожны. У 1928 г. Сакратарыят

КПБ склаў Рэзалюцыю па дакладзе аб культурна-пабытовай

працы сярод калгасьніц, дзе адзначыў, што жанчын амаль

не ўлучаюць у калгасныя кіраўнічыя структуры, а таксама

плацяць ім менш, чым мужчынам:

«У значнай частцы калгасаў жанчыны не

з’яўляюцца пайнікамі... у некаторых калгасах

працоўны дзень жанчыны расцэньваецца

ніжэй працоўнага дню мужчыны. У “Серп”

Глускага р-на жаночы працоўны дзень

раўняецца 80 % мужскога працоўн. дня, “Эрд”

і “Кастрычнік” — Парыцкага р-на — 60 %...

Асабліва слаба ідзе ўцягненьне калгасніц

у праўленчаскія ворганы калгасу, што

тлумачыцца поглядамі мужской часткі, што

калгасніца ня можа прыняць удзела ў жыцьці

калгасу» 7 .

5

Беларуская работніца і сялянка.

1925. № 2.

6

НАРБ. Ф. 4. Воп. 9. Спр. 135. Арк. 46.

7

Тамсама.

8

Рэнсел Д. Культура деторождения у

белорусских, еврейских и татарских

женщин на территории Беларуси

Улучэньне жанчын у кіраваньне калгаснымі справамі

закранала гендэрную гіерархію й пагражала традыцыйнаму

ладу, таму з самага пачатку свайго існаваньня «Беларуская

работніца і сялянка» заклікала жанчын, асабліва калгасьніц і

батрачак, браць справу «ў свае рукі», а таксама пісаць у часопіс

як пра зьмены ў жыцьці, так і пра перашкоды. Дзеля гэтага

нават друкаваліся спэцыяльныя «памяткі» — «Як зрабіцца

селькоркамі» (па-беларуску) і «Как стать рабкорками» (парасейску),

у якіх тлумачылася, як пісаць лісты ў сродкі масавай

інфармацыі. Паступова ў газэтах пачалі зьяўляцца новыя

«жаночыя» тэмы, а таксама трансфармаваўся сам вобраз

сялянкі: яна станавілася актыўнай і пісьменнай «калгасьніцай».

Гэта адпавядала агульнасавецкаму «трэнду»: у 1929 г. у

пракат выйшаў фільм Сяргея Эйзэнштэйна «Старое й новае»

(«Генэральная лінія»), гераіня якога, маладая вясковая жанчына,

імкнецца арганізаваць калгас. Сяляне, якія супраціўляюцца

калектывізацыі, лічаць яе «бабай», але праз шмат перашкодаў

яна ўсё ж набывае трактар і, седзячы за стырном, ператвараецца

ў «калгасьніцу», новую савецкую жанчыну.

Прадукцыя й

рэпрадукцыя

Прыведзены на пачатку гэтага тэксту купалаўскі верш можна

разглядаць як «культурнае сьведчаньне». Ён цікавы ня столькі

як «рэалістычны дакумэнт», колькі як адлюстраваньне

пэўных імкненьняў, настрояў і грамадзкіх ідэалаў свайго

часу. Адным зь іх быў удзел жанчын у вытворчай працы паза

межамі сям’і.

Зразумела, што гістарычна вясковая жанчына, у

адрозьненьне ад мяшчанкі альбо «буржуазкі», не гаворачы

ўжо пра шляхцянку, сумяшчала дзьве ролі. З аднаго боку, яна

была ўлучана ў вытворчы працэс яшчэ да калектывізацыі:

жала, саджала, даглядала жывёлу, — але рабіла гэта ў

межах прыватнай, сямейнай гаспадаркі. Зь іншага, жанчына

займалася рэпрадукцыйнай працай, нараджаючы да дзесяці

й нават болей дзетак за жыцьцё. Сумяшчэньне роляў было

магчымым таму, што й «прадукцыя», і «рэпрадукцыя»

адбываліся ў адным месцы, але яно мела й жахлівыя

наступствы — высокую сьмяротнасьць як саміх парадзіх, так

і немаўлят. Амэрыканскі сацыяльны гісторык Дэвід Рансэл

на падставе аналізу матэрыялаў расейскіх мэдыкаў і іншых

дакумэнтаў прыходзіць да высновы, што дзіцячая (ад 0 да

5 гадоў) сьмяротнасьць на пачатку XX стагодзьдзя магла

дасягаць 469 сьмерцяў на 1000 нараджэньняў. На беларускіх

тэрыторыях лічбы былі меншыя (каля 269 сьмерцяў на 1000

народзінаў). А ніжэй за ўсё дзіцячая й жаночая сьмяротнасьць

была сярод габрэйскага насельніцтва 8 . Адна з прычынаў

палягала ў тым, што там не адбывалася (прынамсі, на пэўны

час) сумяшчэньня роляў. Згодна з габрэйскай традыцыяй

парадзіха заставалася ў доме сваёй матулі, якая даглядала

яе ў першыя дні й дазваляла трошкі «адлежацца», а ня гнала

«жаць палоску», як тое бывала на вёсцы.

Калі вясковыя жанчыны пачалі

працаваць па-за межамі

сямейнай гаспадаркі,

сумяшчэньне роляў, што

й без таго прыводзіла да

29

конца 19 — начала 20 веков //

Женщины на краю Европы / Е.

Гапова (ред.). Минск, 2003. С. 74–89.


Работніца, будзь у перадавых шэрагах будаўнікоў

сацыялізму! 1920. Прыватны архіў

Слава Міжнароднаму дню работніц! 1926. Прыватны архіў

Women workers under the VKP flag. Fiat The International

Women's day the 8th March. 1926. The private archives

Далоў кухоннае рабства! Даеш новы побыт! 1931. Прыватны

архіў

G. Shegal. Down with kitchen slavery! 1931. The private archives

высокай сьмяротнасьці, рабілася ўвогуле праблематычным.

Выдадзеная ў 1927 г. Галоўпалітасьветай БССР улётка

малявала наступную сытуацыю: «Знаёмы і другі малюнак.

Маці-сялянка зьбіраецца на палявыя работы і бярэ з

сабою старэйшых дзяцей (12–13–14–годак) у якасьці

сваіх памочнікаў. Грудных дзяцей таксама бярэ з сабою.

А вось куды дзець 2–3–4–5-годак? І ў хаце пакінуць

нельга, і браць з сабой не выпадае, бо яны будуць толькі

перашкодай у працы». Вырашэньне праблемы бачылася ў

адкрыцьці дзіцячых садкоў і пляцовак, якіх ніколі не было

дастаткова. «Нягледзячы на значны рост па акрузе ў

калгасах за апошні час дзіцячых устаноў, вызваляючых

жаночую працу (8 ясель — у 10 % калгасаў і некаторы лік

пляцовак), сетка дзіцячых установаў з’яўляецца яшчэ

недастатковай, што таксама адбіваецца на грамадскай

працы калхозніц», — адзначаў сакратарыят КПБ 9 . Болей

за гэта, «кепска пастаўлена праца аховы мацярынства і

младзенчаства па ўсім калгасам — працуючыя жанчыны не

маюць адпачынку ні перад родамі, ні пасьля за кошт калгасаў», —

дадаваў ён наступны пункт. Неабходна, патрабавалі далей

аўтары, «у калгасах дабіцца забеспячэньня... прачэчнымі,

хлебапякарнямі, кухнямі, памяшканьнямі дзіцячых

устаноў, дзеля паляпшэньня бытавых, санітарнагігіенічных

умоў...».

Гэтыя прыватныя тэмы такім чынам робяцца непасрэдна

палітычнымі: адбываецца палітызацыя інтымнага. Вядома,

што ўзьняць праблемы яшчэ ня значыць іх вырашыць,

але, калі ўлічваць, што прыведзеныя вышэй дакумэнты,

няхай яны часткова зьяўляюцца «пратаколамі аб намерах»,

датуюцца сярэдзінай 1920-х, гэта выглядае сапраўды

неверагодна, бо сьведчыць пра плян фундамэнтальнай

мадэрнізацыі грамадзтва. На ўзроўні паўсядзённага

жыцьця гэта азначала ўключэньне ўсіх членаў грамадзтва ў

стасункі, якія кантралюе дзяржава, бо толькі яна здольная

зрабіць хуткую мадэрнізацыю. Усталяваньне калгаснага

ладу бачылася, сярод іншага, як магчымасьць арганізаваць

трансфармацыю жаночага жыцьця на вёсцы.

Алена Гапава — заснавальніца Цэнтру

гендэрных дасьледаваньняў ЭГУ,

дацэнт катэдры сацыялёгіі

Western Michigan University,

30

сябра рэдакцыйнай рады

часопісу «The Slavic Review».

9

НАРБ. Ф. 4. Воп. 9. Спр. 135. Арк. 46.


The Jolly Kalhasnitsa:

Reinventing a Peasant Female

ALENA HAPAVA

I am a kalhasnitsa 1 ,

I am young,

My life

Is careless and fun.

My kids

Are fed and

Taken care of.

Both early in the morning

And when the night falls.

These lines belong to a national writer of Belarus —Yanka

Kupala who wrote them in the early 1930s. The heroine of the

poem which is actually named after her — «Kalhasnitsa» —

is a young peasant woman who takes her children to the

kindergarten early in the morning and then does not have

to worry about them, because they would be taken care of,

while she can sing songs and harvest kolkhoz rye the whole

day. The poem depicts a new village life full of happiness and

joyful work. However, this image contradicts a popular idea

reinforced during the perestroika according to which kolkhoz

was pictured as a form of serfdom — in fact even more severe

than that of the landowners’ times. However, the historical

truth seems to be more complex and can be found somewhere

between these opposites. The topic that interests me has to

do with the transformation of the private sphere and gender

relations in the period of transition to the kolkhoz system, and

below I regard some of its aspects, using the documents of

those times preserved in the National Archives of Belarus.

outside the family, remained popular in the society: «... A man

could serve in the army, he could take a train or visit the city.

But ... women were still closely connected to the traditional

village life, even after they had happened to get to the city,

so most often they remained illiterate, superstitious, religious

and linked to the old life style» 2 . Such an indicator as the level

of literacy also showed women’s social status. On the territory

of Belarus of those times the number of literate men was 215

per 1 000 (21%), whereas only 7% of women could read 3 . At

the National Archives of Belarus documents could be found

which were once complied by the members of the women’s

department — a special structure within the communist

party, established to face «the women’s issue» — as a result

of villages and kolkhozes monitoring. Thus, according to the

reports made after the visit to the «Trud» kolkhoz founded in

1922 in a former landowner’s estate, there were «15 capable

members, including 9 women... and out of these women all 9

were illiterate, of which 4 were young girls...» 4 .

The Belarusian women’s department documents of the early and

mid-1920s mentioned «an increase in female unemployment,

mainly due to the village» 5 , and also indicated the phenomena

of «neglected motherhood», mothers-prostitutes, illiteracy,

the absence of schools and health facilities in rural areas.

There were also discussed during the First Congress of the

Female Workers and Peasants of Belarus, which took place

in Minsk in 1924; in the same period for the socialist ideas

propaganda and the discussion of specific women's issues the

first Belarusian women's magazine Belaruskaya Rabotnitsa i

Syalyanka was founded. A few years later it was transformed

into Rabotnitsa i Kalgasnitsa Belarusi and under this name it

had been functioning till the early 1990s.

Women’s Readings

In the early 1920s Belarus was predominantly a rural region

with urban population reaching around 30%, so obviously

the new regime saw village «conquering» as a very important

strategy. In this project of the new way of life establishment,

women were regarded as a separate and a very complex object

of social engineering, because even from the revolutionaries

of the Narodniks times an idea of their backwardness and

general exclusion from social relations, which occurred

1

Belarusian spelling of kolkhoznitsa.

2

Wood E. The Baba and the Comrade.

Gender and Politics in Revolutionary

Russia. Bloomington, IN: Indiana

University Press, 1997. P.15.

3

Народноео бразование в БССР.

Сборник документов и материалов.

Мн.: Народнаяасвета, 1979. Т.I, c. 394

First of all, women had to learn to read. Literacy was a necessary

tool of both private emancipation and a way towards general

modernization of the society and promotion of certain ideas

and ideologies, so the interests of the person and the state in its

growth were the same. However, it was not so easy as it might

seem at first glance. The materials published in Belaruskaya

Rabotnitsa i Syalyanka mentioned the

difference between peasant men

and women in terms of literacy

mastering:

31

4

НАРБ. Ф 4, оп. 9, сп. 159. The

original spelling is preserved in the

documents quotations.

5

Ibid. Ф. 4п. Оп. 9. Сп.5. Л. 88.


«In the village of Padrečča / Padrečča District Village

Council thanks to the chairperson, a readingroom

for the peasants was organized... There are

associations of Natural Science, Agriculture, Politics

and Drama amateurs, doctors come to the village,

veterinary paramedics give lectures. Men become

more conscious, they attend meetings and take an

active part in the work. But women are still lagging

behind, they are irresponsible and not very active in

attending meetings and lectures, and participating

in work. No work has ever been carried out with

them before. Our women should take up studies and

community work». 6

The Soviet power, which in its first decades had promised all

the peoples education in their native language, already in

the mid-1920s established in Belarus 1273 literacy courses for

adults, but peasant women attended them much less often

than men, as well as reading rooms, clubs and interests-based

communities. One of the reasons was in the fact that they spent

most of their time on household chores, another reason that

could explain this tendency has a more fundamental nature.

Education required from women «coming-out» into the public

space, which then belonged to men, and in fact it was also

connected with a radical transformation of peasant life, the

way of life’s organization, the destruction of the old canons

and gender roles revision. Traditional societies were resisting

such transformations. Documents showed that sometimes

parents or husbands were for bidding or not letting women

to learn to read. The inspection conducted in Babrujsk District

in 1928 showed that «...illiterate kolkhoznitsas were practically

not involved in the activities of illiteracy elimination centers

while illiteracy among them was really high (in 6 kolkhozes

there were 102 women, of whom 68, which is 56.8%, were

illiterate, at the same time in 5 kolkhozes there were 388 men,

among whom 21, that is 20.3%, could not read or write). Only

in kolkhoz „Serp“ 7 women learned». 7

Women’s participation in kolkhoz business administration

affected gender hierarchy and threatened the traditional way

of life, so from the very beginning of its existence, Belaruskaya

Rabotnitsa i Syalyanka encouraged women, especially

kolkhoznitsas and female farmhands, to take the business in

«their own hands», as well as to write to the magazine both

about changes in their lives and about obstacles they faced. To

encourage them to do it, even special «memos» were published,

such as «How to become village reporters» (in Belarusian) and

«How to become freelance journalists» (in Russian), where

it was explained how to write letters addressed to the mass

media outlets. Gradually, articles written on new «women’s»

topics began to appear in the newspapers, and the very image

of the female peasant was being transformed, too, replaced

by the active and literate «kolkhoznitsa». It corresponded

to the general Soviet trend – for example, reflected Sergei

Eisenstein’s film «Old and New» (aka «The General Line») which

was showed to the public in 1929. The film presents the story

of a heroine, a young peasant woman, who seeks to form the

kolkhoz. Peasants who were opposing the collectivization,

considered her to be «a baba», but after numerous obstacles

she did manage to get a tractor and, sitting at the steering

wheel, she became «a kolkhoznitsa», a new Soviet woman.

Production and

Reproduction

The poem which prefaces this text can be viewed an example

of «cultural evidence». It presents interest not only as «a real

document», but also as a reflection of certain aspirations,

moods and ideas of its times. And one of them had to do with

women’s participation in productive labor out of the family.

Since in the patriarchal peasant society there was no idea

about the women's «autonomy», according to which the

woman belonged to «herself», a female peasant who went

beyond the family relations into the public space and thus was

breaking the gender norms, was considered as «common», that

is a woman anyone could approach. In 1928, the Secretariat

of the Communist Party of Byelorussia made a resolution

on the norm of cultural and community activities among

kolkhoznitsas, where it was mentioned that women were

virtually excluded from kolkhoz leading structures, as well as

were given a smaller pay than men:

«In a significant number of kolkhozes women were

not share-holders... in some kolkhozes a woman’s

working day was rated lower than that of men’s.

In „Serp“ kolkhoz of Glusk region a women’s day

was equal to 80% of a male worker’s day, in „Erd“

and „Kastrychnik“ in Parycki region this figure was

60%... Kolkhoznitsas’ engagement into kolkhoz

administration organs was really very low, which

is explained by the males’ views who believed

kolkhoznitsas could not take part in the

kolkhoz life». 8

32

6

Беларуская работніца і сялянка.

1925. № 2.

7

НАРБ, Ф. 4. Оп. 9. Сп. 135. Л. 46.

It was clear that historically the rural woman, unlike a petty

bourgeois representative or a «bourgeoise», not to mention

the noblewoman, combined two roles. On the one hand, she

had been engaged in the production process even before

collectivization started: she was reaping the harvest, planting

and taking care of the cattle, but she was dealing with all these

as a part of her private, family-run household. On the other

hand, the woman was also engaged in reproductive labor, she

gave birth to up to ten or even more children in the course

of her life. The combination of the roles was possible because

both «production» and «reproduction» occurred at the same

place, but it also had terrible consequences: high mortality

of both pregnant women and infants. The American social

historian David Ransel conducted the analysis of Russian

doctors’ records and other documents and concluded that the

mortality of children from 0 to 5 years old in the beginning

of XX century could reach 469 deaths per 1,000 births. As

for the territories of Belarus, the figures were lower (about

269 deaths per 1,000 births), where as the lowest child and

female mortality rate was among the Jewish population 9 . It

accounted for the fact that no roles combination occurred

there (at least temporarily). According to the Jewish tradition,

a woman in labor remained in her mother’s house, who

took care of her in the first days after the baby’s birth and

allowed her to «lie down a bit» and did not make her «reap

the harvest from her plot», as it happened in the village.

8

Ibid.

9

D. Ransel. The culture of childbirth

of the Belarusian, Jewish and Tatar

women on the territory of Belarus in

the late XIX and the early XX centuries

// Women on the other side of Europe

/ E. Hapava (ed.). Minsk, 2003.


Кожная камсамолка павінна авалодаць баявой

тэхнікай! 1932. Прыватны архіў

M. Bry-Beyn. Every women member of the Komsomol

should get USSR military equipments skills! 1932.

The private archives

8 сакавіка – баявое сьвята працоўных жанчын

усяго сьвету! 1932. Прыватны архіў

A. Mytnikov-Kobylin. The 8th March is a fighting day of

women workers all over the world. 1932. The private

archives

Што дала кастрычніцкая рэвалюцыя работніцы

й сялянцы. 1920. Прыватны архіў

What October Revolution gave to a women worker

and a country women. 1920. The private archives

When rural women began to work outside the family household,

the roles combination, which was already leading to high

mortality, was becoming problematic at all. A leaflet published

in 1927 by the Main Politics and Educational Committee of the

BSSR described the situation in the following way: «Another

state of affairs was also typical. The peasant mother would go

to the field and take her older children with her (those of 12-14

years old) as her helpers. She would also carry Infants with her.

But what would she do with the kids of 2-5 years old? She could

not leave them at home, and neither could she take them to the

field, because they would only interfere with work». The solution

was seen in the opening of kindergartens and playgrounds, but

their number was never enough. «Despite a significant growth

of childcare facilities recently observed in district kolkhozes,

which liberated women from work (there were 8 nurseries in 10%

of the kolkhozes and a number of playgrounds), the network of

children's institutions is still underdeveloped, which also affects

kolkhoznitsas’ labor», — the Secretariat of the Communist Party

of Byelorussia 10 mentioned, adding, «Mother and child care was

poorly organized in all the kolkhozes — working women have

no rest before or after the birth at the kolkhoz expenses». The

authors mentioned that the kolkhozes had to «to ensure... the

establishment of laundries, bakeries, catering and child care

facilities to order to improve household and sanitary conditions...».

In the women's press and official documents of those times,

besides the issues of kindergartens and playgrounds, such topics

as health care maternity services, maternity hospitals building in

the rural areas, women's education and professional development,

health, medical abortion and even contraception, male alcoholism

and domestic violence were discussed. Thus, these private topics

became directly political: the politicization of privacy happens.

It is clear that to raise the issues does not mean to solve them,

but if to consider that the documents quoted above date back

to the mid-1920s, even if they are partly presented as «protocols

of intentions», they look really incredible, since they present the

evidence of the plan of the fundamental social modernization. In

terms of daily routine it meant to include all members of society in

a relationship controlled by the state because of its power to make

a quick modernization. The establishment of the kolkhoz system

was seen, among other things, as the form through which such

transformation of women's lives could be organized in the country.

Alena Hapava, the founder of The Center for Gender Studies

at the European Humanities University, Associate Professor at

the Department of Sociology at Western Michigan University,

a member of the Editorial Board of «The Slavic Review».

10

НАРБ, Ф. 4. Оп. 9. Сп. 135. Л. 46.

33


kolkhozniza

КАТАРЫНА КАФ

Maresi

Палатно, алей

Праект складаецца з 11 невялікіх

палотнаў, у цэнтры якіх знаходзяцца

фігура калгасьніцы й уражаньні з

нашага падарожжа. Выявы, знойдзеныя

падчас дасьледаваньня, скамбінаваныя

з уласнымі фотаздымкамі.

KATHARINA KAFF

Maresi

Oil on canvas

The project consists of eleven small

paintings, all circling the figure of

«kolkhozniza» and our journey. Pictures I

found during research are combined with

my own photographs and impressions.

34


35


«АГРА» —

АЛЬТЭРНАТЫЎНАЯ

БІЯГРАФІЯ СЕЛЬСКАЙ

МОЛАДЗІ

Вольга Бубіч

Дакумэнтаваньне жыцьця ў вёсцы, якая памірае, — тэма, што

з году ў год вабіць фотажурналістаў, якія здымаюць руіны

СССР. Беларусь у гэтым тэматычным полі не выключэньне:

менавіта ў сяло час ад часу выпраўляюцца за натхненьнем

і сюжэтамі ганцы сталічных газэтаў, якія ў чарговы раз

распавядуць пра постмадэрнісцкі парад «Дажынак» альбо

пра паводку, што зноў зьнянацку засьпела мясцовых

жыхароў. Кланаваньне сюжэтаў і безаблічная візуальная

мова для здымак беларускай вёскі насамрэч нагналі аскому, а

яскравыя выключэньні можна пералічыць на пальцах адной

рукі. Арыгінальны падыход дэманструе ў сваіх праектах

Сяргей Гудзілін, які дасьледуе беларусаў, набліжаючыся да

іх у літаральным сэнсе «з ускраінаў». Карані й асаблівасьці

паганскіх традыцыяў, якія ўсё яшчэ жывуць на вёсцы побач з

праваслаўем, — тэмы праектаў Андрэя Лянкевіча.

Дзядкі з практычна абыякавымі тварамі часта сустракаюцца

нават на прызавых здымках конкурсу «Прэс-фота Беларусі».

Праходзяць гады, дзесяцігодзьдзі, зьмяняюцца стагодзьдзі —

а на вёсцы пануе стабільнасьць у самым літаральным значэньні

слова. І калі, паводле вынікаў праведзенага Вольгай Шпарагай

дасьледаваньня прэс-рэлізаў да выставаў «нулявых», найбольш

частымі словамі там зьяўляюцца

«птушкі, жанчыны й ірацыянальныя

пэйзажы», то «хедлайнэрамі»

фотажурналістыкі апошніх гадоў,

верагодна, стануць бабуля, гарэлка

й ірацыянальны кот. Пры тым,

што працэс урбанізацыі ўжо даўно

адлюстроўваецца ў статыстыцы,

якая выразна канстатуе: тры чвэрці

насельніцтва Беларусі сёньня —

усё ж (ужо!) месьцічы.

Штогод прыкладна некалькі

дзясяткаў тысячаў беларусаў

пераяжджаюць зь вёскі ў

абласны альбо раённы цэнтар,

далучаючыся такім чынам да

36

досыць цікавай у сацыяльным і культурным пляне групы

людзей. Спачатку гэта першакурсьнікі ня вельмі прэстыжных

ВНУ й СНУ, якія няўпэўнена валодаюць расейскай, потым —

маладыя спэцыялісты, што шукаюць хоць якую зачэпку, каб

застацца ў горадзе. Але шмат хто зь іх так да канца й не

прызвычайваецца жыць у новым нязручным урбаністычным

рытме, і такія людзі выбіраюць прамежкавы варыянт: гарадзкі

пасёлак, раённы цэнтар альбо той самы «добраўпарадкаваны

населены пункт» — арыгінальную рэалію Беларусі апошніх

дзесяцігодзьдзяў пад назваю «аграгарадок».

Зь Вікіпэдыі:

Паняцьце «аграгарадок» пачало масава ўжывацца ў сучаснай

Беларусі з прыняцьцем «Дзяржаўнай праграмы адраджэньня

і разьвіцьця сяла на 2005–2010 гады». Яе актыўна падтрымаў

Прэзыдэнт Беларусі Аляксандар Лукашэнка, менавіта ён

прапанаваў выкарыстоўваць гэтую назву з наступных

прычынаў: «Чаму я іх прапанаваў так назваць. Ведаеце такі

пашыраны выраз: “Эй ты, колхоз, деревня”? Мы ўсе з вамі

зь сяла выйшлі, таму што гарады спалілі за дзьве апошнія

вайны і ўвесь Менск фармаваўся сельскімі жыхарамі ў свой

час, асабліва пасьля вайны. Так давайце нашым дзецям, якія

жывуць у вёсках, нашым людзям,

якія яшчэ засталіся, створым

больш-менш нармальныя ўмовы і

псыхалягічна выведзем іх з гэтага.

Я сам памятаю, калі я прыехаў

студэнтам ва ўнівэрсытэт, я

там выпадкова апынуўся, усе

дзеці начальнікаў былі з гарадоў.

Я пачуваўся няёмка. Цяпер я,

вядома, гэтага комплексу ня

маю. Так, я вясковы чалавек і ня

бачу ў гэтым нічога дрэннага. Але

тады мне было неяк не па сабе,

псыхалягічна. Таму я разумею

цяперашнюю сельскую моладзь».

Каштоўнасьці й імкненьні, будні й

сьвяты «калягарадзкіх» беларусаў,

ці «аграмоладзі», тых, хто,

пакаштаваўшы капіталістычных

радасьцяў і смутку гораду,

сьвядома вырашыў вярнуцца ў


родны калгас, рэдка аказваюцца ў аб’ектывах фатографаў. Магчыма,

занадта вялікая дыстанцыя паміж ідэаламі й стылем жыцьця

«гарадзкіх» фотажурналістаў і маладых людзей, якія выбіраюць ня

смузі ці кепкейк, а калгас, занадта моцныя ўзаемныя стэрэатыпы.

Снабізм месьцічаў, з аднаго боку, і кпіны моладзі пакаленьня «агра»

ў адрас «сталічных» — з другога. Але для эфэктыўнага кантакту й

узаемадзеяньня агульная мова неабходная.

Слабая распрацаванасьць тэмы таксама зьвязаная зь яе

складанасьцю. Фотажурналістаў, якія рэгулярна наведваюцца на

вёску «па заданьні», часьцей цікавіць тое, што можна засьняць лёгка

й без асаблівых тлумачэньняў. «Дажынкі» — добра, паводка — бяда.

У той час як з «аграмоладзьдзю» ўсё ня так проста. Быццам бы на

першы погляд у іх усё «добраўпарадкавана»: машына, свой дом,

прырода пад бокам, — але штосьці ня так. Разглядаеш партрэты

жыхароў такіх вось «недагарадкоў» — і міжволі адзначаеш у іхных

позірках безвыходнасьць і пустэчу.

Былы жыхар вёскі Засковічы фатограф Сяргей Лескець ужо ня

першы год спрабуе разабрацца ў пакаленьні «агра». Жыцьцём

беларускай моладзі, убачанай у аб’ектыў фотаапарата Сяргея, а

таксама іншымі ягонымі праектамі, пачалі цікавіцца й замежныя

СМІ. Падборкі здымкаў «сьвежапабудаваных пастэльных дамоў,

новых сьценаў, новых аматарскіх аздобаў... і новага пакаленьня

беларусаў, якія ведаюць толькі аднаго Прэзыдэнта» публікавалі

«The Guardian», «The Calvert Journal» і «Belarus Digest». Магчыма,

нарэшце й замежныя мэдыярэсурсы стаміліся ад фотапраектаўклонаў,

што дзесяцігодзьдзямі фіксуюць разруху й беднасьць у былых

савецкіх рэспубліках. Няўжо з распадам «вялікай дзяржавы» нічога так

і не зьмянілася? Фатаграфіі з выявамі беларускага пакаленьня «агра»

паказваюць: перамены ёсьць, але ацэньваць іх у панятках «добра» ці

«кепска» пакуль немагчыма. Задача фатографа — зафіксаваць іх.

Праект з энцыкляпэдычнай назвай «Агра» Сяргей лічыць сваёй

«альтэрнатыўнай біяграфіяй», бо на месцы жыхароў аграгарадкоў мог

апынуцца і ён сам, калі б пасьля навучаньня ў Менску вырашыў вярнуцца

ў вёску. Блізкасьць да «аграмоладзі» дапамагае яму: малая дыстанцыя

дазволіла заглыбіцца ў тэму й паспрабаваць дасьледаваць яе на

«нефармальным» узроўні. Бо ў цэнтры праекту — былыя аднаклясьнікі й

суседзі, аднагодкі, тыя, што засталіся жыць на сяле ў межах дзяржаўнай

праграмы разьвіцьця вёскі.

Па аграгарадках, што вырасьлі й сталіся шматлікімі «спадарожнікамі»

раённых цэнтраў, за дзьве першыя пяцігодкі «нулявых» фатограф

накруціў не адзін дзясятак кілямэтраў, размаўляючы з маладымі

людзьмі й шчыра спрабуючы «пераасэнсаваць як іхны, так і свой

уласны выбар — падаць дакумэнтацыю “вясковага рэнэсансу”,

зафіксаваць сваю эпоху й тыя трансфармацыі, якія праходзіць

нашае грамадзтва. Паказаць вёску, якая зьмяняецца» (Сяргей

Лескець).

Факты пра будаўніцтва аграгарадкоў:

Існуюць зьвесткі, што пры правядзеньні будаўнічых працаў у

традыцыйных вёсках і мястэчках дзеля наданьня ім афіцыйнага

статусу «аграгарадок» мелі месца зьнішчэньне гістарычнакультурных

каштоўнасьцяў (напрыклад, у Гальшанах),

помнікаў прыроды й садова-паркавага мастацтва (Двор

Залесьсе), традыцыйнай гістарычнай забудовы (Празарокі),

закрыцьцё музэяў (Маслакі). Паводле афіцыйных зьвестак, на

травень 2012 году толькі ў Менскай вобласьці парожнімі стаялі

72 дамы, збудаваныя ў сельскай мясцовасьці. Апроч таго, былі

выяўленыя масавыя парушэньні ў аграгарадках Гарадзенскай

вобласьці, сярод іх — закрыцьцё школаў і дзіцячых садкоў,

дрэнная якасьць будынкаў, адсутнасьць аб’ектаў культурназабаўляльнага

характару.

Сяргей Лескець. Агра, фотапраект. 2013–2015. З архіву аўтара

Siarhej Leskiec. Agro photo-project. 2013–2015. From the author’s archive

s

37


Як тлумачыць фатограф, ідэя пераезду ў аграгарадок для

выпускнікоў каледжаў і тэхнікумаў зьяўляецца своеасаблівым

актам згоды на дарослае жыцьцё. Дзяржава, спрабуючы

матываваць моладзь вярнуцца «на цаліну», стварае для іх там

«бацькоўскую зону камфорту»: ім ня трэба браць крэдыты,

жыць з бацькамі, стаяць у чарзе на будаўніцтва жыльля альбо

марнаваць вялікую частку заробку на арэнду кватэры. Ня

трэба прымаць жорсткія правілы капіталістычнага гарадзкога

асяродзьдзя, дзе кожны дзень можа быць чарговай бітвай за

выжываньне. У родным сяле ўсё будзе прасьцей: прыяжджаеш

адразу на ўсё гатовае. А наўзамен?.. Выкрут палягае ў тым,

што дзеля атрыманьня жыльля ва ўласнасьць неабходна

адпрацаваць дзесяць гадоў у калгасе. Сяргей Лескець называе

гэта «прынясеньнем у ахвяру самых цікавых гадоў жыцьця».

«Бо зарплаты, якую атрымліваюць работнікі калгасу, ледзь хапае

на жыцьцё, ня кажучы ўжо пра паездкі й забаўкі, а звольніцца адтуль

немагчыма, таму што ў гэтым выпадку цябе пазбавяць жаданага

жыльля. Тым ня менш самае дзіўнае ў тым, што моладзь сапраўды

вяртаецца на вёску! І не таму, што жыцьцё ў аграгарадку — гэта

мара. Хутчэй, гэта боязь шукаць нешта новае. Бо ў сваёй хатняй

зоне камфорту застацца заўсёды лягчэй, — тлумачыць былы жыхар

Заскавічаў Сяргей Лескець. — На прыкладзе многіх знаёмых я бачыў,

як іх проста зьядалі побыт і сумнае жыцьцё аграгарадка. Калі б там

застаўся жыць і я сам, мне давялося б разьвітацца са сваімі марамі, якія

сёньня, дарэчы, паступова зьдзяйсьняюцца. У аграгарадку ў мяне было б

ціхае й мернае жыцьцё, я б заграз у руціне штодзённасьці, але, з другога

боку, можа, стаў бы шчасьлівым у чымсьці іншым».

Праект, які, на першы погляд, можа падацца простай дакумэнтацыяй

будняў «агражыхароў», ставіць перад цяперашнім і наступнымі

пакаленьнямі беларусаў пытаньні й больш высокага парадку. У цэнтры

нязьменна — ключавая праблема жыцьцёвага выбару. Выбіраючы

паміж горадам і псэўдааграўтульнасьцю, моладзь адначасова выбірае

паміж барацьбой, імкненьнем да пераменаў, рухам і пакорай,

«зонай бацькоўскага камфорту», стабільнасьцю, фактычна

сынанімічнымі застою й стагнацыі. Бо горад у сёньняшніх

рэаліях — гэта ня толькі правілы гульні на выжываньне, якія

бесьперапынна зьмяняюцца, але й багатае культурнае жыцьцё,

новыя кантакты й маса магчымасьцяў для росту.

Разглядаючы здымкі праекту «Агра», мы быццам бы вяртаемся

на пару дзесяцігодзьдзяў назад на нябачнай машыне часу. Вось

жанчына ў плястыкавых шлёпках на босую нагу перабірае кабачкі,

вось дзеці, якія сядзяць пад праваслаўным абразом на плюшавым

крэсьле, ці дзяўчынка ў ружовым спартовым трыко з сабачкам

на ланцугу. Сьвет «агра» застыў у рэжыме гібэрнацыі «да лепшых

часоў», усім сваім выглядам дэманструючы трыюмф стабільнасьці.

Выключэньні, а разам зь імі й надзеі на перамены, зьяўляюцца

толькі на некалькіх фотаздымках, сярод якіх і «візытоўка»

праекту — «парадны партрэт»: суровая й адначасова пяшчотная

маладая пара з Заскавічаў пазуе на фоне новага аўтамабіля.

38

Сяргей

38

Ці стане дасягненьне фінансавай стабільнасьці прыступкай для

пераходу на новы ўзровень патрэбаў? Ці выправіцца маладая

пара на гэтым самым аўтамабілі ў горад на пошукі чагосьці іншага?

Ці зможа на руінах закінутага вясковага дому культуры вырасьці

новая культура «пакаленьня агра», і што яна будзе зь сябе ўяўляць?

На гэтыя пытаньні адкажа час. А пакуль на фатаграфіі Сяргея

Лескеця побач з праваслаўным абразом над галавой дзяцей у

плюшавым крэсьле — насьценны гадзіньнік, на якім спыніўся час.

Лескець. Агра, фотапраект. 2013–2015. З архіву аўтара

Siarhej Leskiec. Agro photo-project. 2013–2015. From the author’s archives


ARGO —

THE ALTERNATIVE

BIOGRAPHY OF THE

VILLAGE YOUTH

Volha Bubich

Life documentation in the dying village is a subject which is

yearly present in the series made by both local and foreign

journalists who shoot the ruins of the USSR. In this thematic

field Belarus is no exception — it is to the village where

from time to time Minsk reporters set off for stories and

«inspiration» ready to continue the tradition of writing

about the post-modern chaos of Dazhynki festival or floods,

which again by surprise caught the locals. Clone stories and

the impersonal visual language of shooting the Belarusian

village have really set the readers’ teeth on edge with

bright exceptions counted on the fingers of one hand. One

of them is Siarhei Hudzilin’s long-term project «Along the

Edge» where he shows the original approach to the study

of the country getting closer to it, literally speaking, «from

its edge». The origin and peculiarities of pagan traditions

which are still alive and exist side by side with Orthodoxy

are the topics of Andrei Liankevich’s projects.

Old men with indifferent faces can be repeatedly seen even

among the prize-winning photos of «Belarus Press Photo»

contest. Years and decades pass by, new centuries begin —

while the stability still reigns in the village in its most literal

meaning. And if, according to Volha Shparaha’s study of the

exhibition press releases of the 2000s, «birds, women and

irrational landscapes» were among the most frequent words

used in them, the headliners of the photojournalism of the

recent years would probably be «babushkas», «vodka» and

«the irrational cat». At the same time, according to the

statistics, already a long time ago the urbanization process

became more relevant for the desciption of the situation

in the country: today three quarters of the Belarusian

population are already city-dwellers.

Each year, approximately several tens of thousands of

the Belarusians move from villages to regional or district

centers, thus joining a stratum which seems to be rather

curious in social and cultural terms. Former freshmen of

not very prestigious universities and professional colleges

who speak a twisted Russian langauge, later they grow

into young specialists desperately looking for a reason to

stay in the city. In the course of time many of them still

fail to adjust to a new alien urban rhythm, so the option

they choose is a sort of an intermediate one. Their choice

is a so-called «urban village», a regional center or that very

«well-maintained settlement» — the original Belarusian

phenomenon of the last decades known under the name

of «agrotown».

From «Wikipedia»

The term «agrotown» started being massively used in

Belarus after the adoption of «The State Program of Village

Re-birth and Development in 2005–2010». The program was

actively supported by the President Alexander Lukashenko,

actually it was him who suggested to use this name, the

decision was grounded by the following arguments. «Why

did I suggest to use this name? You know there is a popular

expression: „Hey, you, kolkhoz, village guy?“ All of us

came from the village, because the cities were completely

destroyed during the last two wars and thus the whole city

of Minsk was formed by villagers, especially after the war.

So, let us create more or less adequate conditions for our

children who live in the villages, and for our people who are

still there, and thus psychologically take them from there.

I still remember than when I was a student and came to the

university, I happened to be there by chance, surrounded

by the directors’ children, all of them coming from the

cities. I felt ill at ease there. Now obviously I do not have

this complex. Yes, I am a village person and I do not see

anything bad about it. But then I somehow did not feel

very good about it, psychologically speaking. So, I really

understand today’s village youth».

The values and aspirations, weekdays and holidays of the

«urban-like» Belarusians, or «agro-youth», who have already

experienced some capitalist joys and sorrows of the city and

have made a conscious decision to return to their native

kolkhoz, can rarely be seen in the focus of photographers’

and researchers’ interests. Perhaps the distance between

the ideals and the way of life of the urban photographers

and the youth who choose not smoothies or cupcakes but

the kolkhoz is too big. The stereotypes they have in relation

39


to each other are too strong. The snobbery of the city-dwellers,

on the one hand, and the young «agro-generation» mocking

at «those posh guys from the capital» — on the other. But for

effective contacts and interaction the common language is

needed.

The complexity of the topic is also one of the reasons of its

insufficient representation. Photojournalists who regularly

visit the village «on assignment», are more interested in

something that can be photographed easily and without

special explanations. Dazhynki is good, whereas the flood

is disastrous. While in case of the «agro-youth» everything

is not so simple. And although everything seems to look

«well-maintained»: private cars and houses, having nature at

hand — but something still feels wrong. In the portraits of

the inhabitants of such «almost towns» you unwillingly notice

hopelessness and emptiness in the peoples’ gazes.

It is not the first year that a former Zaskovichi village

resident, the photographer Siarhiej Leskiec, has been trying

to understand the «ago-generation’. Thanks to his projects,

foreign mass media also started to show interest in the life

of the Belarusian youth, seen throught the lens of Siarhiej’s

camera. «The Guardian», «The Calvert Journal» and «Belarus

Digest» published his images selections showing «newly

built houses in pastel colours, new walls and new amateur

ornaments ... together with a new generation of the

Belarusians, who know only one President».

Perhaps, finally, foreign resources are also gradually getting

tired of the clones of photo projects which for decades have

been capturing the decline and poverty of the former soviet

region. Hasn’t anything really changed since the collapse

of the super-power? The shots with the Belarusian «agrogeneration’

clearly show that the changes did take place, but

whether they happened for good or bad is too early to judge.

So far the photographers tasks are to capture them.

Siarhiej Leskiec considers the project under the encyclopedic

title «Agro» to be his «alternative biography», as he might

have been among the dwellers of those agrotowns, if he had

decided to come back to the village after completing his

studies in Minsk. His closeness to the «agro-youth» became

sort of handy for him, since this small distance allowed him

to dive into the subject and try to explore it at the informal

level. Indeed, in the center of the project there are Siarhiej’s

former classmates and neighbors, his peers who stayed in

the villages with «The State Program of Village Re-birth and

Development».

The photographer has travelled dozens of kilometres around

the agrotowns that grew up like numerous regional centers

satellites in the early 2000s talking with the young people and

sincerely trying to re-think both his own and their choices —

40

«to present the documentation of „the rural Renaissance“,

capture the current times and the transformations the society

goes through — the changing village» (Siarhiej Leskiec).

Facts about the agrotowns construction:

There is evidence that during the construction works in the

traditional villages and towns in order to assign them the

official status of «agrotowns» the destruction of historical

and cultural values took place (eg Golshany), monuments

of nature and landscape art (Zalesie Courtyard), traditional

historic buildings (Prazaroki), and the closure of museums

(Maslaki). According to the official figures of May 2012,

in Minsk region only there were 72 empty houses built

in the countryside. Furthermore, mass violations in the

construction of agrotowns in Grodno region were found

out, among them the closure of schools and kindergartens,

a poor quality of buildings, the absence of cultural and

entertaining sites.

As the photographer explains, the idea of moving into the

agrotown for college and professional technical schools

leavers is a kind of act of consent for adult life. In its attempt

to motivate the youth to return «to the virgin lands», the state

creates for them there «a parent

zone of comfort»: the young

people do not need to take

bank loans, live with

their parents, queue

for housing or spend

most of the salary

on paying the rent.

There is no need to

adopt the tough rules

of capitalist urban

environment, where

every day there can

be another battle for

survival. In their home

village, everything

would be simplier:

once you come there all

is ready for you, but what

should you give in return...?

The trick is in the fact that the main

condition for getting a house at your own private disposal is

your freedom — the obligation to give ten years of work in the

kolkhoz. The years which Siarhiej Leskiec calls «the sacrifice of

the most interesting period of one’s life.»

«The salary kolkhoz workers get is barely enough to cover one’s

life expenses, not to mention travelling and entertainment, and

at the same time leaving job is impossible, as in this case you

will be deprived of the desired property. However, the most

surprising thing is that the young people are really returning

to the village! And not because living in the agrotown is their

dream. Rather, it is the fear of looking for something new. After

all, in one’s own home-like comfort zone it is always easier to

stay,» — says the former Zaskovichi resident.

At the example of many people I know, I could see how they

were virtually swallowed by the routine and boring life of the


agrotown. If I had decided to live there myself, I would have to say

goodbye to all my dreams, which are now, by the way, gradually

turining into reality. In the agrotown the pace of my life would be

quiet and slow, I would be caught up by the everyday routine, but,

on the other hand, maybe I would be happy in something else."

The project, which at first glance may seem a simple documentation

of the agro residents’ everyday life, poses present and future

generations of the Belaruisans questions of a much higher order

where the key issue is certainly that of making life choices. Together

with choosing between the city and the pseudo «agro»-comfort,

the young people choose between struggle, desire for change,

movement, on the one hand, and submissiveness, «a parent comfort

zone» and stability — on the other, which are virtually synonymous

to stagnation. Since the city in today’s realities is not only constantly

changing rules of the survival game, but also a rich cultural life, new

contacts and a plenty of opportunities for growth.

When looking at the «Agro» images, we seem to be travelling back

in time a couple of decades ago on the invisible time machine.

Here is a woman in plastic slippers worn barefoot who is checking

zucchini, here are the children sitting under the Orthodox icon in the

plush chair, or a girl in a pink sports uniform with a dog on a leash.

The world of «agro» froze in the hibertation mode «until better

times», clearly showing the triumph of stability. The exceptions,

and together with them the hopes for change, appear only in a few

pictures, and among them there is «a visiting card» of the project —

a sort of the ceremonial portrait with a serious and at the same time

gentle couple of the young people from Zaskavichi posing against

the background of a new car.

Will reaching the stage of financial stability become a prerequisite

for moving to the next level of needs? Will the young couple drive

this car to the city in search of something else? Will a new culture of

«agro-generation» get born on the ruins of the abandoned village

«dom kultury», and what will it look like then? Time will answer these

questions. In the meantime, in Siarhiej Leskiec’s photos next to the

Orthodox icon above the heads of the kids in a plush armchair there

is a wall clock hanging and the time it shows has got frozen.

Сяргей Лескець. Агра, фотапраект. 2013–2015. З архіву аўтара

Siarhej Leskiec. Agro photo-project. 2013–2015. From the author’s archives

41


kolkhozniza

МАРЫЯ ЖАРЫЙ

Highwaste

Скульптура

Праца складаецца з чатырох аб’ектаў,

тры зь якіх зробленыя з карычневай

клейкай стужкі, адзін — з граніту. Аб’екты

дэманструюць модную завужаную

бялізну (розныя формы жаночых

майткоў), мадэльлю стала сама мастачка.

Мэнтальны шум

Пэрформанс, відэа

Пэрформанс уяўляе сабой клясу ёгі,

праведзеную мастачкай у адным з дамоў

культуры ў калгасе падчас першага

падарожжа. Кляса доўжылася каля 50

хвілінаў.

MARIYA ZHARIY

Highwaste

Sculpture

The piece contains four objects, three out

of brown adhesive tape and one out of

granite. The objects show the in vogue

highwaist underwear with different leg

length, the thong, the panty and the

hotpant. The tape objects are direct

moulds of the artist.

Mental Noise

Performance, video

The piece is a yoga class, given in a cultural

center of one of the kolkhozes, visited by

the group during our first travel. The class

took about 50 minutes.

42


43


АЛЯКСЕЙ ХАЦКЕВІЧ:

УЧОРАШНІХ

КАЛГАСЬНІКАЎ

ПЕРАТВАРЫЛІ Ў

ЭЎРАСЯЛЯН

Вольга Бубіч

Першае дзесяцігодзьдзе пасьля развалу СССР Беларусь

цярпліва чакала прыходу новых культурных герояў. І чаканьні

народу не былі марныя: героі сапраўды прыйшлі. Нават не

прыйшлі, а нарадзіліся, створаныя яркай фантазіяй і цёплай

наіўнасьцю, — зь нетраў шчодрай беларускай душы. Імі сталі

простыя пацаны «Саша і Сірожа» — творчы дуэт мастака

Аляксея Хацкевіча й музыканта Сяргея Міхалка, дзякуючы якім

у 2000-х уся краіна даведалася, як брэша п’яны дыназаўр, у чым

«сахер» жыцьця «ў лягеры», а таксама пра тое, што спаць ноччу

хочуць ня толькі «ўсе людзі», але й «вагоны, у

пачках макароны, вароны, трусы й

панталёны».

44

Вобразы наіўных «калгасьнікаў»

Сашы й Сірожы хутка здабылі

прыхільнікаў ня толькі на

прасторах роднай краіны,

але й у суседніх Украіне

й Расеі, а праекты,

натхнёныя ўнікальным

дуэтам, і сёньня

паказваюць у галерэях

альтэрнатыўнага

мастацтва. Пра

сакрэты станаўленьня

культурнай легенды,

асаблівасьці

беларускіх

«калдыроў» і

сёньняшнія будні

«калгасьнікаў»

распавядае Аляксей

Хацкевіч.

— У адным з інтэрвію вы прызналіся, што ў Сашы

й Сірожы былі рэальныя правобразы — вашыя

аднаклясьнікі з 1980-х. Але як узьнікла ідэя

ўвекавечыць іх у «адным з самых брутальных

праектаў сучаснасьці»?

— Проста было цікава. У рэспубліканскай мастацкай школе,

альбо Парнаце, як мы яе тады называлі (цяпер яна

носіць імя І. В. Ахрэмчыка), у мае часы вучыліся

студэнты з усёй краіны, у тым ліку

з глыбінкі. Зразумела, што

крыніц інфармацыі

тады было ня так

шмат: ні тэлефонаў, ні

інтэрнэту. І розьніца

паміж горадам і

вёскай была вельмі

відавочная. Вядома,

вясковыя па

прыезьдзе ў горад

усяляк імкнуліся

гэтую розьніцу

ліквідаваць. Таму

зьяўляліся такія

Сашы й Сірожы:

яны й не зусім

дрымучыя

калгасьнікі,

але й не

гарадзкія.

Хутчэй,

«людзі

мяжы».


Менавіта ад такіх вобразаў мы пры стварэньні нашых пэрсанажаў і

адштурхоўваліся, натхняліся імі. Хоць, вядома, нашыя героі маюць

зборны характар. Канкрэтных такіх чувакоў ніколі не было. Зразумела,

што Пушкін таксама не размаўляў з катом-навукоўцам, які ходзіць па

ланцугу.

— У чым канкрэтна выяўляліся адрозьненьні месьцічаў

ад вясковых жыхароў?

— «Калгасьнікі» былі сапраўды іншыя. Яны адрозьніваліся

моваю, адзеньнем. Раней не было столькі шмацьця, і, каб

знайсьці прыстойную рэч, трэба было яшчэ пашукаць.

Таму вясковыя часьцей за ўсё абуваліся ў простыя

лідзкія красоўкі альбо кеды, насілі трыкатаны, швэдры,

трэнікі. Калі пошукі больш моднай вопраткі аказваліся

пасьпяховымі, у гардэробе маглі зьявіцца скураныя ці

дэрматынавыя курткі. У пашане таксама былі туфлі

з загнутымі ўгору насамі й абавязкова барсэткі —

прыкмета статуснасьці.

Была ў «калгасьнікаў» і свая мова — «трасянка».

Так павялося, што гараджане больш гаварылі

па-расейску, хоць, вядома, была й інтэлігенцыя,

якая аддавала перавагу «мове». Але ў асноўным

горад асацыяваўся менавіта з расейскай

мовай, а вёска — зь беларускай. Саша й Сірожа

гаварылі на «міксе», як і многія простыя пацаны

з глыбінкі.

Гарадзкія жыхары былі больш адукаваныя,

а «калгасьнікі»... не магу сказаць, што яны

дзікія, хутчэй, больш наіўныя, прымітыўныя,

але й больш чыстыя. І менавіта ў гэтай

чалавечнасьці й чысьціні мне бачыцца іхны

вельмі вялікі плюс. Падчас навучаньня ў

Парнаце мне было надзвычай цікава глядзець

на вясковых жыхароў, якія апынуліся ў новым

для іх гарадзкім асяродзьдзі, сачыць за іхнымі

паводзінамі й рэакцыямі на пэўныя сытуацыі.

— А можна неяк апісаць каштоўнасьці

й жыцьцёвую пазыцыю тагачасных

«калгасьнікаў»? Яны таксама

адрозьніваліся ад пазыцыі чалавека з

гораду?

— Гэта былі прадстаўнікі сярэдняй клясы, з

элемэнтамі ніжэйшай — у залежнасьці ад таго, ёсьць

заробак ці аванс альбо няма. Нельга сказаць, што ўсе

«калгасьнікі» былі аднолькавыя. Аграрыяў у нас у краіне

і цяпер большасьць, яны прадстаўнікі народу. І як народ

думае? Хтосьці адкрыта кажа тое, што на розум прыйдзе.

А хтосьці дурнем прыкідваецца, каб яго менш чапалі. Гэта

значыць, нельга сказаць, што «калгасьнікі» ў нас вось такія

ці толькі такія.

аграрый ці дармаед — усе яны жывуць на

зямлі. І людзі гэта, нягледзячы на тое, што

фармальна калгасаў даўно няма, клясныя

й цікавыя. Таму не хацелася б, каб паняцьце

«калгасьнік» гучала як абраза, тыпу я пра іх

дрэнна думаю, маўляў, «куркулі-калгасьнікі».

Сёньня ў краіне «калгасьнікаў», вядома, менш, таму

што інфармацыя паступае адусюль: з мабільнікаў, з

інтэрнэту, з тэлевізару. Сапраўдных калгасьнікаў можна

знайсьці хіба што ў глухой заняпалай вёсцы. А тады іх

было вельмі шмат, і тэма была актуальнай. Цяпер на Сашу

й Сірожу можна глядзець, хутчэй, як на нейкіх вясёлых

дурняў, якія спрабуюць разабрацца ў жыцьці. «Па-чэснаму».

Саша й Сірожа — гэта зборны вобраз пэрсанажаў, якія

простай народнай мовай даносяць да народу сур’ёзныя рэчы.

Спачатку сьмешна, а потым падумаеш: «Блін… Дык насамрэч

жа гэта так!» Хацелася нашым людзям падарыць сваіх, народных

пэрсанажаў. Ёсьць жа ў іншых народаў Лёлек і Болек, Бівіс і

Батхед, а ў нас вось цяпер таксама такія ёсьць — свае!

Ці былі б цікавыя Саша й Сірожа, калі б зьявіліся зараз, празь

дзесяць гадоў? Мне здаецца, сёньня яны б проста патанулі у моры

інфармацыі.

— Як, на вашую думку, «калгасьнікі» трансфармаваліся за

апошнія дзесяць гадоў? Чым яны цяпер жывуць?

— Калгасьнікі сталі жыць лепей, у іх зьявілася магчымасьць апранацца,

як ім хочацца, яны пабывалі за мяжой, паглядзелі, якія дамы там

будуюцца, на якіх машынах езьдзяць, якое адзеньне носяць. Тыя

людзі, якія не захацелі пайсьці па такім шляху, усё гэтак жа п’юць віно

пад крамай. Становяцца больш аўтэнтычнымі, чорнымі, яны ходзяць

ува ўсякіх робах і таксама маюць свой калярыт — нешта накшталт

індзейцаў, якія сьпіваюцца ў рэзэрвацыі. А астатнія «калгасьнікі»

ператварыліся ў «эўрасялян».

— А чым сёньня маглі б займацца Саша й Сірожа?

— Я думаю, якую-небудзь сэкту заснавалі б, дзе адкрывалі б

чакры й грані сьціралі. Да іх прыходзілі б людзі ў роспачы,

расчараваныя ў жыцьці, тыя, хто заблытаўся, а Саша й Сірожа

вучылі б іх, што наперадзе — усё толькі самае лепшае.

Сэкта, думаю, у іх была б дастаткова таталітарная, каб было

адначасова й страшна, і сьмешна. Напрыклад, яны маглі б

закопваць людзей, каб тыя адчулі сябе... закапанымі. То бок

экстрэмальна было б усё — цяпер такое можна.

Ці яны маглі б вырошчваць прадукты без ГМА. Гэта ж, па

сутнасьці, і была іхная мара: каб «калгаснасьць» перайшла

ў нешта сур’ёзнае й карыснае, у любоў да зямлі, толькі

ўжо па новых тэхналёгіях — цікава й плённа. Паўсюль

ёсьць выдатныя людзі, а ёсьць і «калдыры». Добрых

людзей Саша й Сірожа любяць, яны ж таксама людзі. А з

нагоды «калдыроў» яны абураюцца.

А ў пляне каштоўнасьцяў... Пчолы для іх каштоўнасьць. Сабака,

ровары й мапэд. Важна, каб на зямлі ўсё добра расло, каб было

прыгожа, ярка. Вось, скажам, калі пахне парфумай, — каб моцна

патыхала, як на фэрме!

— А ў вас да «калгасьнікаў», хутчэй, любоў ці

непрыязнасьць?

— Любоў, вядома, прычым вельмі вялікая! Бо насамрэч ня так важна,

«калгасьнік» хтосьці ці саўгасьнік, фэрмэр альбо прадпрымальнік,

— Вызначэньне «калдыр» таксама часта

гучыць у дыялёгах Сашы й Сірожы. Што

гэта за сацыяльная

група, і як яна

адрозьніваецца ад

«калгасьнікаў»?

45


Згодна зь легендай, слова прыдумаў Лёша

Хацкевіч, Хацон, мой сябра. Ня блытайце

з гапатой, уркамі й з голенымі пацанамі

з Шабаноў. Калдыр жыве ў кожным

чалавеку, незалежна ад сацыяльнага

статусу. Не пачысьціў зубы — гэта

калдыр у табе прачнуўся. Пайшоў у

спартовых штанах у краму — калдыр.

Хочаш кошцы нагой паддаць, але

стрымліваесься — перамог у сабе

калдыра. Чорнае эга чалавека —

калдыр. Забі ў сабе калдыра —

такая ідэя.

Сяргей Міхалок (Wiki)

— Хто ў пад’ездах сцыць і сваім разумовым

разьвіцьцём на наступны ўзровень ня выйшаў,

той і «калдыр»! «Калдыры» — гэта ня тое

ж самае, што «калгасьнікі», яны могуць

сустрэцца й сярод гарадзкога насельніцтва,

прычым іх яшчэ колькі! Таму, разважаючы

пра нелюбоў, зазначу, што мы яе адчуваем

менавіта да такіх — дрэнных і несумленных

людзей.

І, дарэчы, калі «калгасьнікаў» сёньня

становіцца менш, то вось «калдыроў» якраз

процьма! Гэта як людзі, якіх нібы з коранем зь

зямлі вырвалі, і гэта ім не на карысьць пайшло.

Вось глядзіш — чалавек нармальны, а як вып’е —

пачынае крычаць, як у сябе ў вёсцы. А ў горадзе ўжо не

палямантуеш — участковых выклікаюць.

— Ці не ўзьнікалі этычныя сумневы з нагоды

«Сашы й Сірожы»? Бо так ці інакш ваш праект

дыскрымінаваў досыць вялікую ў Беларусі групу

людзей.

— Не, бо насамрэч усе ж разумелі, што на блазнаў крыўдзіцца

няма сэнсу! Вядома, хтосьці можа й на дыктара тэлебачаньня

пакрыўдзіцца, але наш асабісты пасыл заўсёды быў выключна

весяліць і «жыцьцесьцьвярджаць»! Саша й Сірожа

першапачаткова надзявалі на сябе недарэчную вопратку

й насы, каб месца для іх крытыкі не заставалася. «Ну што

ты зь іх возьмеш? Ну, дурні. Кажуць абы-што — хіба яны

сур’ёзныя, ці што, людзі?» — першае ўражаньне было

такое.

А наогул, народу нашы героі падабаліся: ад фізыкаўядзершчыкаў

да таксістаў. Пэрсанажы былі вясёлыя,

сапраўдны «тэлепанк» з імправізацыяў, усё заўсёды

адбывалася з ходу. Рамак фармату не было наогул —

наадварот, поўны нефармат такога аўтарскага ток-шоў

толькі вітаўся. Мы вельмі добра адчувалі адзін аднаго ў

імправізацыях, разумелі й падхоплівалі з паўслова, з аднаго

погляду пачыналі наш жартоўны пінг-понг.

Пасьля забароны на вяшчаньне ў беларускім этэры

мы перамясьціліся ва Ўкраіну, дзе з 2003 ці 2004 году

працавалі на музычным канале, нечакана здабыўшы дзікую

папулярнасьць — у літаральным сэнсе ад

Крыму да Львова. Вельмі

хуткі ўзьлёт! Прычым

спачатку была невялікая

46

паўза, ніхто нічога не

зразумеў: «Пачакайце,

што гэта наогул такое?» А потым — бац! — народная

любоў. Памятаю, што ці то ў 2006, ці то ў 2008 годзе мы

былі фактычна прызнаныя лепшым сэрыялам постсавецкай

прасторы.

Так атрымалася, што вобразы нашых «народных герояў»

аказаліся блізкія ня толькі беларусам. Цікавілася й Расея, мы

там і на радыёстанцыі «Срэбны дождж» выступалі — у дадатак

да двух украінскіх каналаў. Прычым украінцы думалі, што мы

гаворым не на «трасянцы», а на «суржыку» — украінскай вэрсіі

«трасянкі», і многія былі ўпэўненыя, што Саша й Сірожа — украінцы!

Расейцы ж іржалі, але не заўсёды ўключаліся, асабліва глямурныя,

тыпу часопісу «Птюч». У большасьці ўсе ж праблемаў з успрыманьнем

нашых жартаў не ўзьнікала, таму што асабліва незразумелых словаў

у нас не было, хутчэй, проста словы, якія гавораць з акцэнтам. Калі

Ганна Вэскі сьпявае, усё ж разумеюць, пра што ейныя песьні, ці ня так?

Дагэтуль у нас ёсьць і прыхільнікі, і фанаты: памятаюць усё, хоць і даўно

гэта было.

— У чым жа сакрэт посьпеху «Сашы й Сірожы»?

— Як ува ўсіх добрых сэрыялаў, сакрэт — альбо ва ўдала закручаным

жыцьцёвым сюжэце, альбо ў блізкасьці да народу. Гледачу трэба даваць

тое, што яму будзе зразумела. А нашыя пэрсанажы якраз і былі «сваімі ў

дошку», яны, напрыклад, і слоўца зь пярчынкай маглі сабе дазволіць разпораз

уставіць. Людзям гэта падабалася, ім гэта было блізка. Чалавеку

заўсёды прыемна, калі ты зь ім на адной хвалі. Глядзіш тэлек і

разумееш: «О, дык гэта ж клясныя пацаны, а не якія-небудзь там

глямурныя й упешчаныя!»

І ня трэба ніякіх высокіх паралеляў, тыпу «рупар» альбо

«люстэрка» грамадзтва. Саша й Сірожа заўсёды былі

проста сваімі пацанамі — і ўсё.

Самі тэмы мы бралі выключна з народу, з таго, што

цікава шырокаму колу людзей. Опа, напрыклад,

нейкая камэта набліжаецца — давай пра

гэта сёньня будзем гаварыць. Стараліся

менш размаўляць пра палітыку, таму

што нам хацелася думаць, што мы робім

перадачы «на стагодзьдзі», а тая ці іншая

палітычная падзея празь нейкі час ужо

становіцца неактуальнай і нецікавай,

неўзабаве пра яе ніхто й ня ўспомніць.

Бралі тэмы глябальныя, жыцьцёвыя:

спачуваньне, дабрыня, каханьне, любоў

да радзімы. Пастаянна задзейнічалі свой

жыцьцёвы досьвед, шмат самі прыдумлялі.

— Чаму ж праект спыніў сваё

існаваньне?

— Тармазнулі, у рэшце рэшт, па сваёй

ініцыятыве. У чымсьці — таму што

выгаварыліся, зразумелі, што сказалі ўсё,

што хацелі. Вось і вырашылі ўзяць паўзу,

схадзіць у дэкрэтны адпачынак. Пра гэта

мала хто гаворыць, але праект рэальна

адным зь першых выйшаў на вельмі шырокую

міжнародную аўдыторыю, запісана было больш

за тысячу праграм, гэта былі й музыка, і радыё,

і коміксы, і тэлебачаньне, і пэрформансы.

Нечакана для саміх сябе простыя «калгасьнікі»,

хлопцы з народу аказаліся цікавымі далёка за

межамі Беларусі й сталі сапраўдным культурным

маналітам. Глыбай!


Аляксей Хацкевіч. Землякі. З архіву аўтара

Aliaksiej Chackievič. Countryman. From the author’s archives

47


ALAKSIEJ CHACKIEVIČ:

YESTERDAY’S

KOLKHOZNIKS

BECAME

EUROPEASANTS

Volha Bubich

It is common knowledge that holy place is never empty. During the

first decade after the collapse of the USSR Belarus was patiently waiting

for new cultural heroes to come, and the people’s expectations were

not vain. The heroes really come. They were actually born – created

by a powerful fantasy and warmnaivety, right from the very heart of

the generous Belarusian soul. These heroes were simple dudes «Sasha

and Sirozha» – a creative duet of the artist Alaksiej Chackievič and the

musician Siarhiej Michalok thanks to whom in the 2000s the whole

country gets to know how a drunk dinosaur barks, why the summer

camp’s life tastes like sugar and how come at night

not only people who go to bed, but

also «carriages, packed pasta, crows,

pants and trousers».

The images of the naive

«kolkhozniks» Sasha and Sirozha

soon gained fans not only

across the vast territories of

their home country, but also

in neighboring Ukraine and

Russia, and the projects

inspired by the unique

duet have been exhibited

in alternative art galleries

up to now. Alaksiej

Chackievič speaks

about the secrets of

the rise of the cultural

legend, peculiarities of

Belarusian «kaldyrs» 1

and the everyday

life of today's

«kolkhozniks».

48

—In one of the interviews you mentioned that Sasha and

Sirozhahad real-life prototypes— your classmates from

the 1980s. But how did the idea to immortalize them in

«one of the most brutal contemporary projects» come?

— Well, I was just curious. In my times students from all over the

country were coming to study at the republican art school, or

«Parnat», as we used to call it (now it bears the name of Ivan

Akhremchyk) and among them there were guys

from the provinces. It is clear that then the

information sources were not so

numerous as now: no

phones or no Internet.

And the difference

between the city and

the countryside was

very huge. Of course,

on arrival into the city

the students from

the village put every

effort to eliminate

this difference. So

dudes like Sasha and

Sirozha appeared:

they are neither

ignorant

«kolkhozniks»

nor city

dwellers.

They are

people

«on the

edge».


So it was these images that we used as our sources of inspiration when

we were creating our characters. Although, of course, our protagonists

have the collective character. These dudes never really existed. It is clear

Pushkin did not speak tohis «learned cat who was walking round on that

chain of old», either.

—And in what way exactly did the city and the countryside

dwellers differ?

— «Kolkhozniks» were different indeed. They differed from the

city folk in their speech and clothing... You know in those times

there was not so much stuff available and to find a decent

piece of clothing one had to dig deep. So, the villagers were

often dressed in simple «Lida» sneakers or trainers, knitwear,

sweaters and sweatpants. If the search for more fashionable

clothes proved to be successful, leatheror fabrikoid (artificial

leather) jackets could also appear in their wardrobes.

Shoes with upturned noses were popular, too. And

surely«barsetka 2 » which was seen as a sign of status.

—Of course, love! And my love to them is really

big. Because in fact it does not matter whether

someone is a «kolkhoznik» or a «sovkhoznik»,

a farmer or an entrepreneur, an agrarian or a

parasite — they live mostly cultivating the land.

And these people, regardless the fact that all the

kolhozes were eliminated long ago, are cool and

interesting. So, I would not like to make the word

«kolkhoznik» sound like an insult, as if I do not respect

them, saying, «Hey, you, greedy agrarians!»

Nowadays, there are certainly fewer «kolkhozniks» in the

country, because the information comes from everywhere:

from mobile phones, the Internet, TV and we can find real

«kolkhozniks» only in remote dying villages. And then there

were so many of them, and thus theissue was really topical.

Today Sasha and Sirozha can be viewed rather as a collective

image of a cheerful idiot who tries to understand life doing it in an

honest way.

«Kolkhozniks» also had their own language called

«trasianka». The city dwellers happened to speak

Russian, although, of course, there were also

intellectuals who obviously preferred to use

«mova 3 ». But, basically, the city was associated

with the Russian language, and the village — with

the Belarusian. Sasha and Sirozhawere speaking

a mixed version of both, as well as many other

dudes who came from the provinces.

It is clear that city-dwellers were also more

educated while «kolkhozniks»… I cannot really

call them wild, they were rather more naive,

primitive, but at the same time more genuine.

And it is in this humanism, or purity, that I see

their very big advantage.

While studying at «Parnat» I was just curious

to watch the villagers who found themselves

in a new urban environment, to observe their

behavior and reactions to certain situations.

—How can you describe «kolkhozniks»’

values and life-views? Did they also differ

from those of the city-dwellers’?

Sasha and Sirozha are collective characters who try to speak to the

people about serious things. One can first think it is a sort of funny and

then you start reflecting a bit and say, «Gosh! It is really so!» We wanted

to present the Belarusian people with their own national folk characters.

Other peoples have such legendary duets of their own, for example,

Bolekand Lolek in Poland, Beavis and Butt-Head in the USA, and now we

finally have our own ones!

Would Sasha and Sirozha be interesting if they appeared now, ten years

later?... I think today they would get drowned in the world of information.

— How do you think «kolkhozniks» have transformed in the last

ten years? What are their life principles?

—«Kolkhozniks» began to live well, they have got an opportunity to

dress what they like, they have been abroad and have seen what kind of

houses are built there, what cars people drive, what clothes they wear.

Some people who decided not follow this path, still drink wine next

to the store, gradually becoming more authentic and dirty, they wear

all sorts of uniforms and also have their own uniqueness – similar to

the Indians in the reservation who are slowlylosing themselves into

drinking. Yesterday’s «kolkhozniks» became «europeanants».

—And what would Sasha and Sirozha be doing if they

were living now?

—Among them there were middle and lower class

representatives — depending whether they had

recently received their pay or not. I would not say all

the «kolkhozniks» were the same. The biggest part of our

population are from the countryside, it is them who stand

for the Belarusian people, in general. And what do the people

think? Someone openly says what comes to his or her mind.

And others pretend to be fools in order to be left in peace

and get less bothered. That is one can hardly say that all the

«kolkhozniks» belong to this or that category.

And regarding their values... Well, they valuebees, dogs, bikes and

motorbikes. It is important for them to have a rich harvest. They value

beauty and enjoy bright things. For example, if they decide to wear

perfume, they want it to have a strong smell, just like that from the

farm!

—I wonder if you experience more love or rather dislike to

«kolhozniks»?

— I think they would found some sect, where they would

open the people’s chakras and eliminate borders... Desperate,

frustrated or confused people would come to them for help

and Sasha and Sirozha would teach them that their future

would have only bright colours. Their sect, in my opinion,

would be quite totalitarian, both scary and funny. For

example, they could bury people in the ground to make

them feel... buried. That is, it would be an extreme sect —

today extreme stuff enjoys popularity.

Or they could grow food without GMO. Well, in fact, it was

their long-cherished dream – to turn their «kolkhoz»-

based nature into something

serious and useful, in the

love of the land, only this

time connected with

new technologies.

Both interesting

and productive.

49


Everywhere we can meet wonderful people, but «kaldyrs»

also exist. Sasha and Sirozha love good people, they are

just like others. And they resent «kaldyrs».

—In Sasha and Sirozha’s talks we can often

encounter the word «kaldyr». What kind of

social group do these people represent and

how do they differ from «kolkhozniks»?

—«Kaldyrs» are people who urinate in the stairwells

and whose intellectual development fails to rise to

the next level! «Kaldyrs» are not the same thing as

«kolkhozniks», one can encounter them among

the urban population as well, and their number is

pretty high there, too! So, speaking about those

whom we dislike, it is worth mentioning that we

do not like such bad and dishonest people.

And by the way, if the number of «kolkhozniks»

is falling down, «kaldyrs» keep on populating

the country! They resemble uprooted plants

deprived of any advantages. At a glance

they appear to be all right, but when they

take alcohol, they start yelling, as if they

were still in their native village, but in the

city it would not work, people just call the

police to calm them down.

—Have not you ever had any ethical

concerns about «Sasha and Sirozha»’s

message? After all, your project seemed to

discriminate against a fairly large group of

people living in Belarus.

—Not at all. Because everyone understood that it makes no

sense to take offense at clowns! Of course, someone might be

offended even by a television announcer’s words, but our personal

message has always been about making fun and affirming life! From

the very beginning Sasha and Sirozha had put on those ridiculous

clothes and clown’s noses to leave no room for criticism. «Well,

what do you expect from them? They are just fools who talk

nonsense. Don’t you see they are not serious at all?» — that was

the first impression everyone had.

In general, the Belaruisans, from nuclear physicists to taxi

drivers, were fond of our characters. Our dudes were

funny, a real «TV-pank» made of improvisations, because

everything we were joking about was happening on the

spot. There was no strict format, on the contrary its total

absence was only welcomed. During the improvisations

we felt and understood each other very well, we continued

each other’s phrases and picked up at a glance, catching up

this comic ping pong game.

After the ban on broadcasting in the Belarusian air, we

moved to Ukraine, where from 2003 or 2004 we were working

on a music channel, suddenly becoming extremely popular —

literally speaking, from the Crimea to Lviv. It was a very fast

rise! By the way, initially there was a small pause, no one

understood, exclaiming, «Wait, what is it all about?» And then —

bang! — total people’s love. I remember that

either in 2006, or in 2008,

we were, in fact, recognized

as the best post-Soviet

50

series.

It turned out that the images of our «national heroes» were close

not only to the Belarusians. The Russians showed Interest, we were

broadcasting on the Russian Silver Rain radiostation, besides two

Ukrainian channels. More over, the Ukrainians thought that we were

speaking «surzhyk» 4 , and many were convinced that Sasha and Sirozha

were actually Ukrainians! The Russians were also laughing at our jokes,

althoughsometimes they were also missing the point, especially if they

were from the glamorous, like «Ptyuch» magazine, social group. Still most

people had no problems with understanding our jokes, because there

were not so many unclear words in our shows, but rather simple ones just

pronounced with an accent. When Anne Veski sings, we all understand

her songs, do not we? Until now we have fans and amateurs, everyone

remembers us, though our shows were shown long ago.

—So, what was the secret of «Sasha and Sirozha»’s success?

—Like with all good TV series the secret is in a gripping story or in the

characters’ connection to people. The viewer should be given a plot (s)he

could be able to follow. And our characters were a sort of down-home lads, for

example, they would sometimes allow themselves even a dirty or a slang word.

And people enjoyed it since we were close to them. They always like it when

someone is on the same wavelength with them. You watch the telly and suddenly

realize, «Oh, those are nice chaps! No glamorous posers!»

There is no need to use any high-flown comparisons, calling us a society’s

mirror or a people’s voice. Sasha and Sirozha have always been just his

ordinary dudes and nothing else.

We borrowed our topics exclusively from the Belarusian people, from

what a wide public might be interested in. «Oops, some comet might

be approaching the Earth – let us discuss it in today’s show!».

We tried to talk less about politics, because we liked to think

that we were recording ours hows «for future generations»,

Аляксей Хацкевіч. «Менск на талерках». З архіву аўтара

Aliaksiej Chackievič. «Minsk on a plates». From the author’s archives

where as this or that political event after some time would

become irrelevant and uninteresting and no one would

remember it anymore. We preferred global topics

closely linked to life, such as compassion, kindness,

love, love of one’s country, we were also

constantly inspired by our own life experience

and came up with numerous imaginary ideas.

—Why was the project closed?

—The initiative belonged to us. Somehow we

felt we had said all we wanted, so we just took

a break — a sort of maternity leave. Very few

people know that the project was one of the

first to reach a very wide international audience:

more than 1000 shows were recorded and among

them there were music, TV and radio shows,

comic books and performances. Surprisingly

for themselves, ordinary «kolkhozniks», village

chaps, evoked interest of the audience from far

beyond Belarus and transformed into a real cultural

monolith. Cultural legends!

1

A colloquial expression borrowed from the Belarusian language used

to define poorly educated people given to excessive indulgence in sex

and alcohol. Synonym for a debauchee.

2

A small men’s brief case with a waist strape specially popular in the first

decade after the collapse of the USSR.

3

«Mova» is a Belarusian word, which literally means «language» and

stands for the Belarusian language. Often left untranslated in the everyday

conversation even when it is conducted in Russian (by Belarusian citizens).

4

Surzhyk refers to a range of mixed sociolects of the Ukrainian and Russian

language susedin certain regions of Ukraine and adjacent lands.

5

Anne Veski is an Estonian pop singer who has recorded musicin both

her native language as well as Russian, and Polish. Her songs were mostly

popular in the 1980-1990s.


Аляксей Хацкевіч. «1,2,3,4». З архіву аўтара

Aliaksiej Chackievič. «1,2,3,4». From the author’s archives

Аляксей Хацкевіч. Трыпціх «На возеры». З архіву аўтара

Aliaksiej Chackievič. Triptych «At the Lake». From the author’s archives

51


kolkhozniza

МЭЛАНІ ЛЮДВІГ

Целы, якія працуюць

Інсталяцыя

Электрычны праксынаскоп адлюстроўвае

фігуркі, занятыя працай. Прычым «праца»

ў гэтым кантэксьце абазначае ня толькі

прафэсійны від дзейнасьці, а, хутчэй,

працу ў самым шырокім сэнсе. Напрыклад,

глядач бачыць жанчыну, якая ідзе з

пакупкамі з крамы. Мэханічна запушчанае

адмысловым прыборам (старым LPпрайгравальнікам),

дзеяньне паўтараецца

зноў і зноў: намаляваны ад рукі пэрсанаж

вымушаны манатонна выконваць

сваю працу. Мастацкі твор распавядае

пра неабходнасьць зарабляць грошы

дзеля таго, каб спажываць і працягваць

жыцьцядзейнасьць.

MELANIE LUDWIG

Working Bodies

Installation

An electrical praxinoscope displays figures

who carry out work. In this context, the term

«work» doesn’t only mean employment,

but work in its broad sense. In this case

the viewer can see a woman walking

and carrying shopping bags. Moved by a

machine (an old LP player) the same task

is carried out again and again, the hand

drawn protagonist is forced to perform it

in a monotone manner. The artwork talks

about the necessity of earning money in

order to consume and to make a living.

52


53


Бляск і ўбоства

(ПОСТ)САВЕЦКАЙ

калгасьніцы

Вадзім Мажэйка

Сучасную беларускую

дзяржаву справядліва

можна разглядаць як

праект антымадэрну:

з самага пачатку ён

імкнецца не прыйсьці

да нечага прынцыпова

новага, а вярнуцца

да старога-добрага

савецкага й замерці

там у стабільнасьці. У

гэтым сэнсе мэтавай

аўдыторыяй такой

дзяржавы становіцца

Калгасьніца. Чаму так

атрымалася, і хто яна

такая?

54

Калгасьніца й

калгасы

Калгасьніца — гэта антыіндывідуаліст (антыхутаранка), яна

заўсёды частка калектыўнай ідэнтычнасьці. Калгасьніца —

антыўласьнік (антыфэрмэр), бо яна кіруецца прынцыпам

«Усё вакол калгаснае, усё вакол маё». Пры гэтым для

калгасьніцы апрыёрна імкненьне да дзяржаўнага

патэрналізму. Калгас — гэта не самазабесьпячальны хутар і не

адкрытая сьвету бізнэс-мадэль фэрмэрскай гаспадаркі. Калгас

існуе ў межах мадэлі Дзяржпляну (у тым ці іншым выглядзе) і

немагчымы без загадаў, замоваў і субсыдый зьверху.

Калгасьніца вырасла на гістарычнай памяці пра тое, што

моцныя й пасьпяховыя людзі — гэта кулакі, якіх трэба

раскулачыць. Значна прасьцей і больш эфэктыўна быць

бедняком напаказ, а на справе імкнуцца ўварваць сваю

частку спачатку ад кулацкага, а потым і ад калгаснага

дабра («Адзін жыў — у латках хадзіў, у калгас прыйшоў —

паліто знайшоў»). Так дзяржаўны патэрналізм становіцца

безальтэрнатыўным, бо, калі ўсе кулакі раскулачаныя,

а калгасьнікамі засталіся слабыя гаспадарнікі, адзінай

патэнцыйнай крыніцай забесьпячэньня — у форме заробку,

узяць, што дрэнна ляжыць, або крыніцы месьніцкай улады —

становіцца калгас. Паколькі дамагчыся дабротаў у дзяржавы

сілай немагчыма, то галоўнымі інструмэнтамі ў жыцьці

калгасьніцы становяцца хітрасьць, выкрутлівасьць, уменьне

падладжвацца пад улады й наогул моцнага.

Усё гэта абсалютна не спрыяе росту пачуцьця ўласнай

годнасьці. Зьвязана гэта таксама й з гістарычнай памяцьцю

калгасьніцы: пачынаючы ўласна з прымусовай калектывізацыі

й за ўсё ХХ стагодзьдзе ў людзей з разьвітым пачуцьцём

уласнай годнасьці было дастаткова магчымасьцяў загінуць,

каб тыпаж калгасьніцы фармаваўся без гэтай якасьці.

Яго месца займаюць зайздрасьць да больш пасьпяховых

калгасьніцаў, але асабліва да гараджан (гараджанкаў).

Зрэшты, узаемадачыненьні калгасьніцы й гораду больш

складаныя, чым проста зайздрасьць, у іх крыецца адна з

галоўных драмаў калгасьніцы.

1

http://www.etobelarusdetka.com/1041107710831072108810911089108210721103/14-dacha-and-banya

2

http://naviny.by/rubrics/society/2014/03/16/ic_articles_116_184903/

3

http://eurobelarus.info/news/society/2012/12/19/tat-yana-vodolazhskaya-dozhinki-kak-faktor-razvitiya-belarusskih-gorodov.html

4

https://people.onliner.by/opinions/2015/01/28/mnenie-142

5

http://journalby.com/news/bogatye-tozhe-pryachut-otkuda-vzyalsya-belarusskiy-agroglamur-336

6

http://journalby.com/news/dolzhno-byt-krasivo-belarusskaya-krasota-mezhdu-kitchem-i-glamurom-423


Калгасьніца й

каштоўнасьці

Калгасьніца — гэта антывёска зь ейнай культурай мясцовай

супольнасьці, з аўтарытэтамі й традыцыйнымі правіламі.

Калгасьніца — гэта ўлада антыкаштоўнасьцяў, разбурэньня

традыцыйнага грамадзкага ладу сельскага жыцьця на

карысьць зьнешніх, не да канца ясных для калгасьніцы

каштоўнасьцяў.

Каштоўнасьці гэтыя прыйшлі з гораду, як з гораду прыйшлі

ў вёску камісары, каб прымусова ператварыць яе ў калгас.

Было б недарэчна казаць пра філязофскае разуменьне

калектывісцкай ідэалёгіі ўчорашнімі вясковымі жыхарамі, ды

ніхто і не імкнуўся да падобнай іхнай асьветы. Уключэньне

калгасьніцы ў каштоўнасную сыстэму калектывісцкага

канструкту («Маральнае аблічча будаўніка камунізму»)

падмяняецца базавай асьветай, лікбезам. У калгасьніцы

ня столькі выхоўваюць калектывісцкія каштоўнасьці (ня

важна — слушныя або лжывыя), колькі індактрынуюць яе

ў новы жыцьцёвы лад. У гэтым кантэксьце непазьбежная

прымітывізацыя перадаваных паняцьцяў, але ў той жа час

улучанасьць у кантэкст, які ўяўляецца калгасьніцай значна

вышэйшым за ўзровень папярэдніх пакаленьняў, гэтаксама

як за ейнае непасрэднае пабытовае атачэньне.

Пабочным прадуктам гэтай ідэалягічнай апрацоўкі становіцца

прэтэнцыёзнасьць, імкненьне калгасьніцы прэтэндаваць на

нешта большае, чым яна ёсьць, не падмацоўваючы гэта ў той

жа час нейкімі рэальнымі дасягненьнямі. Гэтыя дасягненьні

калгасьніцы й не патрабуюцца, бо, на ейную думку, яна

ўжо заслугоўвае нечага большага. У гэтай супярэчнасьці,

магчыма, крыюцца карані няпростых узаемадачыненьняў

калгасьніцы з горадам: яна лічыць, што мае на яго права, але

ў той жа час не адчувае да яго ні датычнасьці, ні разуменьня.

Калгасьніца будуецца на супярэчнасьцях. Яна разбурае

сельскія традыцыі й звычаі, каб на іхных руінах канструяваць

сябе як новы, (пост)савецкі архетып; яна прадукт інтэрвэнцыі

гораду ў вёску й вёскі ў горад — у іх горшых рысах; яна ня

любіць ні «дзеравеншчыны», ні гараджанаў, але імкнецца

стаць гараджанкай і захаваць у сабе вёску.

Калгасьніца й

горад

Дзяржава, арыентаваная на калгасьніц, займаецца

антыўрбаністыкай — гэта значыць стварэньнем умоваў

камфортнага жыцьця для калгасьніц. Гэта разьвіцьцё іхных

аграгарадкоў у рэгіёнах і Каменнагорскага аграгета ў Менску.

Пры гэтым, вядома, для забудовы застаюцца недаступныя

зямлі сельгаспрызначэньня вакол Менску, бо гэта вотчына

іншых, мясцовых калгасьніц.

Імкненьне калгасьніцы ў горад і назад вызначае яе (архі)

тыповы жыцьцёвы шлях. Гэтае імкненьне становіцца для

калгасьніцы чымсьці відавочным, тым, што не патрабуе

тлумачэньняў. У той жа час беглы погляд збоку можа пакінуць

назіральніка ў зьдзіўленьні: навошта калгасьніца імкнецца

ў горад, калі ўсёй сваёй сутнасьцю чужая яму й усё самае

прыемнае й каштоўнае для сябе зьвязвае з загараднай

прасторай? Магчыма, практычныя карані гэтага імкненьня

варта шукаць у гістарычным багажы, штучнай урбанізацыі

раньнесавецкага пэрыяду, якая вядзе сялян ад голаду

харчразьвёрсткі на фабрыкі зь іхнай пайкай, або ў падобных

працэсах пасьляваеннага руху «ліміты» да гарадзкіх заводаўгігантаў.

Аднак, так ці інакш, але на гэта накладаецца й

вышэйапісаны падспудны каштоўнасна-культурны канфлікт у

галаве калгасьніцы, які непазьбежна вабіць яе горадам.

У горадзе ж калгасьніцу зноў сустракаюць супярэчнасьці. З

аднаго боку, калгасьніца атрымлівае неілюзорныя прывілеі

накшталт паніжанага сельскага прахаднога балу ў ВНУ,

пакою ў інтэрнаце й наступнай магчымасьці «стаць на чаргу»

ў створаным для яе каменнагорскім аграгета. Зь іншага боку,

няўклюдныя рухі дзяржавы на карысьць калгасьніцы ня

могуць у канчатковым выніку істотна сказіць непазьбежную

карціну, у якой калгасьніца аказваецца ў пройгрышы ў

параўнаньні з гараджанкамі, якія быццам бы знаходзяцца

на адной зь ёю прыступцы сацыяльнай лесьвіцы. Тут у

калгасьніцы ўмацоўваецца ўжо вышэйзгаданая зайздрасьць,

памножаная на ўяўнае пачуцьцё несправядлівасьці:

калгасьніцы адмаўляюць у «належным ёй па праве», а

абяцаныя льготы аказваюцца ня так лёгка манэтызаваныя.

55

La Анусіна. Photo-project by Mack & Feddia Ryazanovs. 2016

La Анусіна. Фотапраект Мака & Федзі Разанавых. 2016

55


Калгасьніца й

лецішча

У выніку, калі калгасьніца ўсё ж «даможацца посьпеху» —

трапіць у горад і замацуецца там, — то ёй, вядома, абавязкова

спатрэбіцца лецішча. Прычым лецішча не як месца для

букалічнага адпачынку ў традыцыі XIX стагодзьдзя, але

дача як асабістая рэінкарнацыя калгасу, месца вяртаньня да

аграрных, калгасных традыцыяў. Ува ўсім гэтым кантэксьце

становяцца зусім зразумелыя абсурдныя самі па сабе рэчы:

чаму для сельскагаспадарчых работ на лецішчы гарадзкой

калгасьніцы нельга наняць работнікаў (парабкаў), але ў

той жа час неабходна займацца гэтымі працамі ўсёй сям’ёй

(калектыўная гаспадарка), не зважаючы на сумніўны

эканамічны эфэкт ад такой дзейнасьці (дзяржплян, а ня

фэрмэрства).

Выдатна апісваюць дачную спэцыфіку Марыя Чаракова й

Марта Чарнова ў сваёй кнізе «Heta Belarus, Dzietka»: «Калі вы

апынецеся ў межах Менску цёплай вясновай пятніцай,

дык заўважыце інтэнсіўны рух у напрамку з гораду. Гэта

пачатак вялікага “Сыходу на лецішча”. Многія гараджане,

асабліва пэнсіянэры, зьяжджаюць далей ад сваіх кватэр і

практычна жывуць на лецішчы да сярэдзіны восені. Сваякі,

якія засталіся ў горадзе, наведваюць бацькоў і дзядоў, каб

дапамагчы тым з агародам» 1 .

У гэтай цытаце згаданы важны момант: для многіх калгасьніц

лецішча зьяўляецца баўленьнем часу ня толькі на сьвяты й

выходныя. Калі дазваляе адсутнасьць працы (гэта значыць

пэнсія) і вольны час пашыраецца, пажаданай формай

баўленьня часу для калгасьніц становіцца сэзонная міграцыя

на дачу. Тут можна правесьці далёкую, але цікавую паралель з

заваёўнікамі-манголамі, якія часта заставаліся ў заваяваных

і новазбудаваныя гарадах толькі на зімы, а калі дазваляла

надвор’е — аддавалі перавагу таму, каб качаваць па стэпе й

жыць у юртах. У гэтак далёкіх гістарычна й сацыяльна групаў

можна выявіць падобную лёгіку й матывы: пасьпяхова

заваяваныя гарады ўсё адно заставаліся ім культурна і

мэнтальна чужымі.

Калгасьніца й

«Дажынкі»

Праявай культурнага коду калгасьніцы можна небеспадстаўна

лічыць «Дажынкі». Гэтае «сьвята працаўнікоў вёскі» зьмяшчае

ў сабе ўвесь набор элемэнтаў, арыентаваных на калгасьніцу.

Па-першае, гэта ўслаўленьне адпаведнага культурнага

героя, калгасьніцы. Як я адзначаю ў артыкуле, прысьвечаным

перафарматаваньню «Дажынак» 2 , «пабудова любой

ідэалягічнай сыстэмы ўключае ў сябе й выбар культурных

герояў, вобразаў, аж да архетыповых, да якіх людзям

прапануюць імкнуцца. Гэта і амэрыканская мара, і савецкія

шахтары-стаханаўцы. Улічваючы размах «Дажынак», у пэўнай

ступені такім культурным героем для сучаснай Беларусі

можна назваць аграрыя, які сабраў шмат ураджаю».

Па-другое, гэта фармат правядзеньня івэнту: выязны

«народны» гандаль, немудрагелістая культурная праграма,

вулічныя кавярні зь недарагім алькаголем. Поўная назва

«Дажынак» — рэспубліканскі фэстываль-кірмаш —

справядліва адсылае нас да кірмашу як галоўнай

сацыякультурнай падзеі для народнай масы ў часы

фэадалізму. Сымбалічна, што менавіта такія практыкі

апынуліся актуальнымі сёньня ў Беларусі — і для ўлады,

што выдаткоўвае на гэта калясальныя грошы (да 2014 году,

пакуль была магчымасьць), і для калгасьніц, якія знайшлі ў

гэтым свой культурны «прадукт».

Трэцяе — гэта антыўрбаністычны патэнцыял «Дажынак».

Як адзначае Тацяна Вадалаская, суаўтар дасьледаваньня

«“Дажынкі” ў трансфармацыі культурнага ляндшафту

беларускіх гарадоў» 3 , «за гады існаваньня фэстываль-кірмаш

“Дажынкі” стаў зьявай, значэньне якой не вычэрпваецца

ідэалягічным зьместам, стылістыкай і эстэтыкай сучасных

беларускіх сьвятаў або роляй у разьвіцьці сельскай

гаспадаркі... Дзеяньні, якія ажыцьцяўляюцца ў рамках

падрыхтоўкі да правядзеньня “Дажынак”, сёньня выходзяць

далёка за межы “генэральнай уборкі” да прыезду гасьцей.

Маштабы й характар пераўтварэньняў дазваляюць

разглядаць іх у рамках гарадзкога разьвіцьця».

Як адзначаюць далей дасьледчыкі, гэтая антыўрбанізацыя

зводзіцца да стандартызацыі й уніфікацыі, «не

прадугледжвае разьвіцьця ўнікальнасьці кожнага гораду,

а таксама разьвіцьця падставаў для фармаваньня такой

унікальнасьці». Гарады ўсё яшчэ застаюцца чужымі

калгасьніцы, інтарэсы гарадоў і гарадзкога асяродзьдзя

ў разьлік не бяруцца, паўсюль выкарыстоўваецца тыпавы

аграглямурны набор, пасьля часьцяком незапатрабаваны

горадам.

Нарэшце, гэта ўласна культурны зьмест «Дажынак»,

які імкнецца да папсы, безгустоўшчыны й трэшу. Для

вызначэньня гэтага міксу ў беларускім мастацтвазнаўстве

можна лічыць устойлівым тэрмін «аграглямур», этымалягічна

блізкі калгасьніцы.

56


Калгасьніца й

аграглямур

Архітэктар Аляксандра Баярына спрабуе абвергнуць вэрсію

ўзьнікненьня аграглямуру ў выніку перасяленьня вясковых

жыхароў у гарады 4 , хоць фактычна толькі тлумачыць прычыну

росквіту аграглямуру менавіта ў Беларусі: «Сапраўды,

пашыранае меркаваньне, што жыхары вёскі, пераехаўшы ў

горад, апантаныя жаданьнем як мага хутчэй стаць гарадзкімі

й адпавядаць культуры й традыцыям гораду, ня могуць даць

рады са сваім культурным грузам... Аднак жыхары суседніх

краінаў таксама пацягнуліся ў гарады, і гэта не справакавала

ўзьнікненьня новага “стылю”... Беларусы адрозьніваюцца ад

суседзяў толькі тым, што прынялі савецкую культуру... Самае

лепшае з пабудаванага ў нас было першапачаткова глыбока

правінцыйным у дачыненьні да архітэктуры культурных

сталіц Расеі... З усяго гэтага двухсотгадовага хламу, навязанай

нам правінцыйнасьці й комплексу сельскай нацыі... магчымы

толькі аграглямур!»

Заканчэньне.

Роля

калгасьніцы

Калгасьніца, безумоўна, пэрсанаж эпохі — (пост)савецкі

архетып, які аб’ядноўвае пакаленьні. Калгасьніца можа

выклікаць раздражненьне й нават абурэньне сваімі

поглядамі, паводзінамі й уплывам на краіну. І ў той жа

час калгасьніцы можна паспачуваць як галоўнай ахвяры

створанага ёю й для яе сьвету.

Інтэрнацыяналізуе гэты тэрмін пісьменьнік Віктар

Марціновіч 5 : «Аграглямур, гэтая стылявая трасянка,

прарастае ў любым месцы плянэты, дзе вялікія грошы

сустракаюцца зь людзьмі без зародкаў культуры».

У падобным значэньні пра аграглямур піша Вольга Бубіч 6 ,

аналізуючы фотапраект Аляксандры Салдатавай «Павінна

быць прыгожа», прысьвечаны візуальнаму дасьледаваньню

беларускага прыдарожнага наіўнага мастацтва: «Саюз

сквапнасьці й благога густу аказваецца бяспройгрышным

варыянтам у вытворчасьці “аграглямуру”: нязграбных

вычварных пабудоваў, грувасткіх шматпавярховак,

недарэчных парковак і пустых гандлёвых цэнтраў. А

наступствы гэтага саюзу аказваюцца значна больш сур’ёзнымі

й доўгатэрміновымі за эфэкт ад бэтонавага яблыка на градцы

ў межах конкурсу па добраўпарадкаваньні».

La Анусіна. Фотапраект Мака & Федзі Разанавых. 2016

La Анусіна. Photo-project by Mack & Feddia Ryazanovs. 2016

57


kolkhozniza

ЛЕО ЛУНГЕР

С

Зьмешаная тэхніка, папера

Асноўная ідэя палягала ў тым, каб з

асобных узораў сабраць пэўны каркас,

які разам зь імі азначаў бы «абставіны».

У выніку каркас (рама) будзе складацца

з 32 шчыльна сшытых разам працаў.

Натхненьне для іх стварэньня зьявілася

пасьля наведваньня Менску й Нью-Ёрку,

куды я накіраваўся адразу ж пасьля

візыту ў Беларусь. У Менску я ўбачыў

невялікую тэчку, якая была ўпрыгожана

рыскамі на вокладцы. Гэтую тэчку ўручалі

ў якасьці ўзнагароды за дасягненьні ў

галіне сельскай гаспадаркі. У Нью-Ёрку ж

мне трапіліся на вочы падобныя сымбалі,

якія выкарыстоўваюцца ў рэклямных

мэтах. Таму мне падалося, што можна

зрабіць працу, якую было б немагчыма

наўпрост зьвязаць ні з камунізмам, ні

з капіталізмам. Бо, у рэшце рэшт, усе

ўзоры толькі прыкідваюцца, што ў іх

ёсьць нейкае глыбокае значэньне,

але інтэрпрэтаваць іх кожны можа пасвойму.

Назва працы — «C», у ангельскай

мове з гэтай літары пачынаюцца словы

«камунізм», «капіталізм» і «абставіны»

(communism / capitalism / circumstances).

LEO LUNGER

С

M ixed media on paper

The main idea was to build a frame made

out of patterns, together they build the

«circumstances». In the end 32 works will

be sewed together to build a frame. The

inspiration for the patterns came from the

time in Minsk and from the time in New

York where I was right after the time in

Minsk. In Minsk I saw a small folder which

had also some sort of frame on the cover

the folder was some kind of award for good

farming. In New York I saw quiet a similar

symbolic which was used for advertising.

So I thought id like to make a work which

uses this symbolic in a way which cant be

really adjusted to neither communism nor

capitalism. In the end all the patterns just

pretend to have a deeper meaning but

can be interpreted very individually. The

working title of the work is «C.» stands for

(communism/capitalism/circumstances).

58


59


The Splendors and Miseries of

(POST)S O V I E T

Kolkhoznitsa

Vadzim Mažejka

The current Belarusian

government has

grounds to be regarded

as an anti-modern

project. From the

outset it has not aimed

at reaching anything

radically new, but to

return to the good

old Soviet and freeze

there in stability. In this

regard kolkhoznitsa

becomes such a state’s

target audience. But

why did it happen and

who is she?

60

Kolkhoznitsa

and Kolkhozes

Kolkhoznitsa is an anti-individualist (an anti-villager), she always

represents a part of the collective identity. Kolkhoznitsa stands

against property ownership (an anti-farmer), since she is guided by

the principle «All around me belongs to the kolkhoz, thus — to me».

At the same time she is a priori characterized by commitment to state

paternalism. The kolkhoz is neither a self-sufficient farm nor an open

business model of the farm-household. It exists in the framework of

the State Planning Committee model (in one form or another) and is

impossible without orders and subsidies from the top.

Kolkhoznitsa grew up on the historical memory according to which

powerful and successful people were kulaks, whose possessions

had to be taken from them. It was much easier and more efficient

to be poor for show, but actually seek to snatch one’s part first

from kulak’s property and then from the kolkhoz’s goods (as the

Belarusian proverb says, «When I was living alone, I was wearing

rags, when I joined the kolkhoz – I found a coat there»). This is how

state paternalism was becoming a single option, since with all the

kulaks being dispossessed and impoverished households left to

kolkhozniks, kolkhoz became the only potential source of local

power and provision where people could earn money or just steal

anything left lying loose. And since waiting for the benefits from the

state had no sense, deception, foxery and the ability to adapt to the

authorities and the general to the strong became the main tools in

kolkhoznitsa’s life.

All these did not absolutely contribute to the growth of self-esteem.

It is also connected with kolkhoznitsa’s historical memory: starting

from the fact of forced collectivization and throughout the whole

XX century people with a strong sense of self-worth faced numerous

risks to perish so that the kolkhoznitsa’s prototype could be formed

without this quality. Its place was taken by the envy of more

successful kolkhoznitsas, but particularly of citizens (both males and

females). However, the relations between kolkhoznitsas and the city

were much more complicated than just envy and in fact they hid one

of their main dramas.

1

Translator’s note: Likbez is a Russian abbreviation for «likvidatsiya bezgramotnosti» meaning «elimination of

illiteracy», a campaign or eradication of illiteracy in Soviet Russia and the Soviet Union in the 1920s-1930s.

2

Translator’s note: Prodrazvyorstka was a Bolshevik policy and campaign of confiscation of grain and other agricultural

production from peasants for a nominal fixed price according to specified quotas.

3

See: http://www.etobelarusdetka.com/1041107710831072108810911089108210721103/14-dacha-and-banya

4

See: http://naviny.by/rubrics/society/2014/03/16/ic_articles_116_184903/

5

See: http://eurobelarus.info/news/society/2012/12/19/tat-yana-vodolazhskaya-dozhinki-kak-faktor-razvitiyabelarusskih-gorodov.html

6

See: https://people.onliner.by/opinions/2015/01/28/mnenie-142

7

See: http://journalby.com/news/bogatye-tozhe-pryachut-otkuda-vzyalsya-belarusskiy-agroglamur-336

6

See: http://journalby.com/news/dolzhno-byt-krasivo-belarusskaya-krasota-mezhdu-kitchem-i-glamurom-423


Kolkhoznitsa

and Values

Kolkhoznitsa is an anti-village with its local cultural community,

its authorities and traditional rules. Kolkhoznitsa represents

the power of anti-values, the power of the destruction of the

traditional social way of rural life in the name of external values

yet not totally clear to her.

These values came to the village from the city, the same way

the commissars did in order to forcibly transform it into the

kolkhoz. It would be absurd to speak about the philosophical

understanding of the collectivist ideology that yesterday's

villagers had, and no one actually wanted to educate them in

this regard. Kolkhoznitsa’s integration into the value system of

the collectivist construct («Morality of the Communism Builder»)

was replaced by the basic education and likbez 1 . Kolkhoznitsas

were not so much taught collectivist values (no matter whether

those were sound or fake) but rather indoctrinated to live a new

way of life. In this regard primitivization of transmitted concepts

was inevitable, as well as getting involved into a context that

was seen by kolkhoznitsas as much superior than the level

of their previous generations, just like their own immediate

household environment.

Pretentiousness, a kolkhoznitsa’s strive to claim to be someone

bigger that she actually was without supporting this claim with

real achievements became byproducts of this indoctrination.

Kolkhoznitsas did not really need any achievements, because,

in their opinion, they already deserved something more. This

contradiction might probably form the origin of kolkhoznitsas’

complicated relationships with the city. They believed to have

the right to it, but at the same time they had neither attachment

to it nor any understanding of what city actually was.

Kolkhoznitsa is fraught with contradictions. She was destroying

rural traditions and customs to be able to form on their ruins

a new (post)-soviet archetype; she is a product of the city’s

intervention into the village and vice versa — in the villagers’

worst traits; she likes neither «rednecks» nor city dwellers, but

aims at becoming a citizen herself at the same time keeping the

village as a part of her nature.

Kolkhoznitsa

and the City

Kolkhoznitsas-oriented state is engaged into anti-urbanism, that is

creating comfortable living conditions for kolkhoznitsas. This plan

includes the development of their agro-towns in the country-side

and Kamennaya Gorka agro-ghetto in Minsk. At the same time rural

land plots around Minsk certainly remain unavailable for buildingsites

due to them being a patrimony of other, local, kolkhoznitsas.

Kolkhoznitsa’s aspiration to move to the city and back determines

her (archi-)typical way of life. This desire becomes for her something

obvious, something that does not require explanations. At the

same time, a quick look from the outside can surprise the observer:

why should kolkhoznitsa want to move to the city, when with

all her nature she remains alien to it and associates all the most

enjoyable and valuable things with the suburban environment?

Perhaps we should look for the practical origins of this desire in

the historical background, artificial urbanization of the early Soviet

period, which was leading the peasants from the starvation of

«prodrazvyorstka 2 » to the factories with their rations, or similar

processes of the post-war temporary resident workers’ movement

to the city’s giant plants. However, in one way or another, but all

these conditions were also somehow interacting with the latent

conflict of values and cultures in kolkhoznitsa’s head, which was

inevitably attracting her to the city.

In the city kolkhoznitsa encountered controversies again. On

the one hand, she got tangible privileges such as a low passing

grade that made it possible for her to enter higher educational

establishments, a room in the hostel and a subsequent opportunity

to queue for an apartment in Kamennaya Gorka agro-ghetto

especially created for her in Minsk. On the other hand, the state’s

clumsy movements for kolkhoznitsa’s sake could not ultimately

distort the inevitable picture where kolkhoznitsa turned out to be

a loser in comparison with female city dwellers, who seemed to be

on the same level of the social ladder. At that point kolkhoznitsa’s

above mentioned envy became even stronger, multiplied by the

imaginary feeling of injustice: kolkhoznitsa saw herself as being

deprived of her «legitimate» right and the promised benefits

appeared to be not so easily monetized.

La Анусіна. Photo-project by Mack & Feddia Ryazanovs. 2016

La Анусіна. Фотапраект Мака & Федзі Разанавых. 2016

61


Kolkhoznitsa

and the Dacha

Finally, when the kolkhoznitsa manages to reach «success» —

to get into the city and put down roots there — she would

definitely express a need in a dacha — not as a place for a bucolic

holiday in the traditions of the XIX century, but as a personal

reincarnation of the kolkhoz, a place where kolkhoznitsa could

return to agricultural, kolkhoz traditions. Taking into account

this context, the following things become totally clear despite

their seemingly absurd nature: that is why workers (laborers)

cannot be employed for agricultural activities performed at the

urban kolkhoznitsa’s dacha, but at the same time they should

be done by all the family members (collective household),

regardless questionable economic benefits from such activities

(the State Planning Commission, not farming).

Maryja Čarakova and Marta Čarnova describe the dacha

specificity perfectly well in their book «Heta Belarus, Dzietka»:

«If you find yourself in Minsk suburbs on a warm spring Friday,

you will definitely notice a heavy traffic in the direction of the

city. This is the beginning of a great „dacha movement.“ Many

city dwellers, especially retirees, leave their apartments and

virtually move to live at their dachas until mid-autumn. Their

relatives who remained in the city, visit their parents and

grandparents to help them with gardening» 3 .

In this passage there is one important point mentioned: for many

kolkhoznitsas the dacha is a pastime not only of holidays and

weekends. If the absence of work permits them (that is if they

are retired) and they have much free time, seasonal migration

to the country-side becomes a desired form of kolkhoznitsas’

pastime. Here a distant but rather curious comparison can be

drawn, if we recall the Mongol conquerors, who often stayed in

the conquered and newly built cities only in winter, and when

weather permitted them, they preferred roaming around the

steppes and living in yurts. So in these historically and socially

distant groups we can actually trace a similar logic and motives:

successfully conquered cities still remained culturally and

mentally foreign to them.

Kolkhoznitsa

and «Dazynki»

«Dazynki» can also be reasonably regarded as a manifestation

of kolkhoznitsas’ cultural code. This «village workers’ party»

combines the whole set of kolkhoznitsa-centered elements.

First of all, this is the glorification of the respective cultural

hero, that is kolkhoznitsa. As I pointed out in my article on

«Dazynki» 4 reformatting, «the construction of any ideological

system includes a range of cultural characters and images,

even up to the archetypes, which people are offered to look

up to. Among them there is an American dream and Sovietminers

of the Stakhanovite movement. Taking into account

the scale of «Dazynki», to a certain extent the agrarian who

has collected a lot of harvest can be named as such a cultural

hero of today's Belarus».

Secondly, this is the format of the event organization which

supposes on-the-ride «folk» trading, simplified cultural

program, street cafes with cheap alcohol. The full name of

«Dazynki»’s — the republican festival and fair — fairly brings us

to the fair as a central social and cultural event for the ordinary

people in the times of the feudalism. It seems symbolic that it

was these practices which turned out to be topical in today’s

Belarus — both for the authorities which had been allocating

huge funds for their organization (before 2014, when it was

possible) and for kolkhoznitsas who found in it their own

cultural «product».

And the third thing is «Dazynki»’s anti-urbanistic potential. As

Taciana Vadalaskaja, a co-author of the research «“Dazynki”

in the Transformation of the Belarusian Cities’ Cultural

Landscape» 5 notes, «throughout the years of its existence

the festival-fair “Dazynki” has become an event which

meaning is not limited by ideological content, stylistics and

aesthetics of the contemporary Belarusian holidays or its role

in the development of the rural household… Today actions

performed at the stage of preparation for “Dazynki” go far

beyond the concept of “a spring-cleaning” before the guests’

arrival. The scale and nature of transformations allow us to

regard them as a part of urban development».

As the researchers note further, this anti-urbanization comes

down to standardization and unification and «does not suppose

particular cities’ development, as well as the development of

the bases for such uniqueness formation». Cities still remain

alien to kolkhoznitsas, the interests of the cities and the urban

environment are not taken into consideration, a typical agroglamorous

set is used everywhere, often remaining unclaimed

by the city after the fair is over.

Finally, it is «Dazynki»’s own cultural content, which imitates

simplified mainstream, bad taste and trash. «Agro-glamour»

can be considered as a stable term used to determine this mix

in the Belarusian art criticism, and its origin is close to that of

kolkhoznitsas’.

62


Kolkhoznitsa and

Agro-glamour

The architect Alaksandra Bajaryna tries to dispute the version

of agro-glamour’s origin as a result of the relocation of villagers

into cities 6 , although in fact she only explains the reason for

agro-glamour’s flourishing particularly in Belarus: «Indeed,

there is a popular opinion that the villagers after having moved

to the city were obsessed with the desire to become real city

dwellers and meet the culture and traditions of the city as

soon as possible but failed to cope with their cultural burden...

However, the residents of neighboring countries also reached

out to the city and it did not provoke the appearance of the

new „style“... The Belarusians differ from their neighbors only

in the fact of having adopted the Soviet culture ... The best

things built here were initially totally provincial in relation to the

architecture of the cultural capitals of Russia ... It was only agroglamour

which could rise from all this two-hundred-years’ trash

and provincialism and the complex of the agricultural nation

imposed on us!»

Conclusion.

Kolkhoznitsa’s

Role

Kolkhoznitsa is undoubtedly this epoch’s character, she is a

(post)soviet archytype which brings together the generations.

Her life views, behavior and impact she produces on the country

can evoke irritation and even anger. But at the same time she

deserves sympathy as it is she who becomes the main victim of

the world created by her and for her.

The term is internationalized by the writer Viktar Marcinovič 7 :

«Agro-glamour is like a trasianka of styles, and it grows in

any place around the planet, where big money meets people

deprived of basics of culture».

Volha Bubič 8 describes agro-glamour in a similar way in her

analysis of Alaksandra Saldatava’s project «Must Be Beautiful»

which deals with a visual study of the Belarusian naïve art

of the coach stops: «The alliance of greed and bad taste is a

win-win option in the production of “agro-glamour”: clumsy

fanciful buildings, cumbersome high-rises, ridiculous parking

lots and empty shopping centers. And their consequences

in the long run turn out to be much more serious than the

effect of a concrete apple placed on a flower bed in the

beautification contest».

La Анусіна. Фотапраект Мака & Федзі Разанавых. 2016

La Анусіна. Photo-project by Mack & Feddia Ryazanovs. 2016

63


kolkhozniza

АЛЯКСАНДРА КАЛЬ

І АТЭ ПЭНТЫНЭН

Новы стыль жыцьця

Пэрформанс

Наша праца ўяўляе сабой пэрформанс,

у якім задзейнічаны 30 фрагмэнтаў

бэтонавых блёкаў. Мы залілі бэтон унутр

пустога пакету з-пад малака, каб кожны раз

атрымліваліся кавалкі аднолькавай формы

й памеру й такім чынам сувязь зь сельскай

гаспадаркай і малочнай вытворчасьцю

была б больш відавочная. Замест вады

для стварэньня гэтага бэтону мы таксама

выкарыстоўвалі малако. Нам абаім таксама

цікавая брутальная архітэктура, якая

так шырока прадстаўлена ў Менску —

дамы ў гэтым горадзе сапраўды часта

зробленыя з бэтону. Сам пэрформанс

цыклічны й займае досыць шмат часу. У

ім задзейнічаны як кавалкі бэтону, так і

малако.

ALEXANDRA KAHL,

ATTE PENTTINEN

New Lifestyle

Performance

Our work is a performance which includes

30 pieces of concrete blocks. We casted the

concrete inside of an empty milk carton

to get the identical shape and size every

time and get the better connection to

the agriculture and milk-production. The

liquid we used to produce the concrete

is milk, instead of water. We are both also

interested about brutalistic architecture

which can be found a lot in Minsk and often

these houses are made out of concrete.

The performance itself is cyclic and will

take place quite a long time. Both the

concrete pieces and milk are taking part of

our performance

64


65


ІКАНАГРАФІЯ ПРАЦЫ

ПРЫКЛАД КАЛГАСЬНІЦЫ

НАКІД ПАНЭЛІ-ТАБЛІЦЫ

ДЛЯ АТЛЯСУ МНЭМАЗЫНЫ

Алена Тоўсьцік

Сёлета спаўняецца 150 гадоў з дня

нараджэньня Абі Варбурга (1866–

1929), аднаго з самых вядомых і

ўплывовых мастацтвазнаўцаў ХХ

стагодзьдзя. Варбургу прыпісваецца

вынаходзтва іканалёгіі, мэтаду

інтэрпрэтацыі твораў мастацтва,

заснаванага на шматслойным

раскрыцьці іхнага сэнсу. Прычым

інструмэнты й крыніцы для такой

складанай інтэрпрэтацыі неабходна

шукаць як у нетрах самой гісторыі

мастацтва, так і за яе межамі,

паглыбляючыся ў сацыяльны,

палітычны, эканамічны кантэксты.

Афіцыйнай датай вынаходзтва

іканалёгіі лічыцца 19 кастрычніка 1912

году — у гэты дзень Варбург выступіў

з дакладам на X Міжнародным

кангрэсе па гісторыі мастацтва ў Рыме

й выклаў іканаграфічную праграму

росьпісаў залі Месяцаў у паляца

Скіфаноя ў Фэрарэ 1 . Хоць канчатковае

афармленьне трохступеністай мадэлі

іканалягічнага аналізу адбылося ў

творчасьці Эрвіна Панофскага 2 , Абі

Варбург разглядаецца як бясспрэчны

першаадкрывальнік гэтага мэтаду.

Варбург зь вялікай пільнасьцю й

увагай падыходзіў да дасьледаваньня

выяваў, спрабуючы ўбачыць у іх зусім

адметную крыніцу інфармацыі пра

сьвет візуальнага. Можна выказаць

здагадку, што ён адным зь першых

прапанаваў гіпотэзу пра існаваньне

візуальнай мовы, суаднесенай,

зьвязанай з усімі бакамі культуры,

але пры гэтым надзеленай значнай

ступеньню незалежнасьці. Тут варта

асабліва падкрэсьліць, што, на думку

Варбурга, сьвет візуальнага не

павінен разглядацца як падначалены,

прызначаны для ілюстраваньня

чагосьці. Адпаведна візуальная

мова разумелася інакш, чымся

выбудаваная па аналягу натуральнай

мовы. Мяркую, што Варбург быў

бы салідарны з думкай Мітчэла,

выказанай ім у вядомым артыкуле

«Чаго насамрэч хочуць карцінкі?».

Карцінки ня хочуць, каб іх

ператваралі ў мову, — яны

хочуць роўных зь ёю правоў 3 .

1

Больш падрабязна пра гэта можна прачытаць у: Варбург А.

Итальянское искусство и мировая астрология в палаццо Скифанойя в

Ферраре (1912–1922) // Варбург А. Великое переселение образов. СПб.:

Издательский дом «Азбука-классика», 2008. С. 191–226.

2

Гл.: Панофский Э. Иконография и иконология: введение в изучение

искусства Ренессанса // Панофский Э. Смысл и толкование

изобразительного искусства // Академический Проект. 1999. С. 41–74.

3

Митчелл У. Дж. Т. Чего на самом деле хотят картинки? //

Художественный журнал. 2013. № 94 (http://api.moscowartmagazine.

com/storage/issue/1/pdf-7a6265f60ee2bec887e1952ba2e4a4ed.pdf).

66

FA KE


Варбург быў прыхільнікам

трактоўкі мастацтва як пераважна

пазаіндывідуальнай дзейнасьці.

У такой трактоўцы намаганьні

аднаго мастака разглядаюцца

як важны чыньнік, але гісторыя

мастацтва ў цэлым ня зьвязваецца

са станаўленьнем канкрэтных

індывідуальных творчых манер, а

разумеецца як працэс, надзелены

ўнутранай лёгікай разьвіцьця. У

гэткай гісторыі галоўнымі дзейнымі

пэрсанажамі аказваюцца не мастакі,

але так званыя формулы патасу. Гэты

тэрмін быў уведзены Варбургам

для азначэньня сканцэнтраванай у

эстэтычнай форме эмоцыі-парыву,

якая ў зьмененым, але лёгка

пазнавальным выглядзе сустракаецца

на розных этапах гісторыі мастацтва.

Ці ня самая вядомая з формулаў

патасу Варбурга — імклівая

німфа-мэнада з распушчанымі

валасамі. Прысутнасьць гэтага

вобразу адсочваецца Варбургам на

працягу практычна ўсёй гісторыі

мастацтва. Адно з самых раньніх

яго ўвасабленьняў — «Мэнада»

Скопаса (нумар 1), але гэта можа

быць і Салямэя ў танцы, і Юдыф, і

Товія або нават арханёл Гаўрыіл у

Дабравешчаньні.

Апошні праект Варбурга «Атляс

Мнэмазыны» па сутнасьці

зьяўляецца спробай складаньня

азбукі візуальнага, дакладней,

сыстэматызацыі візуальнай мовы.

Гэта бібліятэка выяваў, згрупаваных

паводле вызначанага прынцыпу на

вялікіх аркушах-табліцах. Выявы

падабраныя тэматычна й маюць

адпаведныя загалоўкі: «Панэль 8.

Узыходжаньне да Сонца», «Панэль

48. Фартуна. Сымбаль барацьбы

чалавека, які самавызваляецца»,

«Панэль 70. Барочны патас у

“Выкраданьні Празэрпіны”» 4 .

Задача гэтага невялікага тэксту

мне бачыцца ў тым, каб паказаць

загатоўку для яшчэ аднаго ўяўнага

аркуша ў славуты атляс Варбурга.

Тэма магла б быць пазначаная

так: «Іканаграфія працы. Выпадак

Калгасьніцы». Я прапаную вашай

увазе некалькі выяваў, якія

праблематызуюць згаданую тэму, і

суправаджу іх камэнтарамі. Аднак,

як і ў выпадку зь любымі іншымі

табліцамі, самым важным у гэтай

падборцы акажуцца ня самі выявы

й нават не суправаджальны тэкст да

іх, а дыялёг паміж імі самімі, бо яны

й дапаўняюць, і супярэчаць адна

адной. Такое сутыкненьне карцінак

павінна стварыць прадуктыўныя

зазоры для мноства інтэрпрэтацыяў

і знаходжаньня рознага кшталту

патаемнага сэнсу, утоенага гэтымі

выявамі, якія адсылаюць да

разнастайных тэкстаў і кантэкстаў.

У гэтым праекце табліцы будзе

ўказаньне ня толькі на прыклады з

традыцыйных відаў мастацтва, такіх

як жывапіс і скульптура. У яе будуць

улучаныя й кінэматаграфічныя

вобразы. Гэта цалкам у духу

варбургіянскіх дасьледаваньняў

мастацтва.

***

Нягледзячы на тое, што тэма працы ў

мастацтве грунтоўна дасьледавана,

адбывалася гэта амаль падпольна,

з дапамогай рознага кшталту

мудрагельстваў. У кожны з гістарычных

пэрыядаў на тое былі свае прычыны,

выкарыстоўваліся свае прыёмы. Так,

у сярэднявечных замалёўках працы

сялян у разнастайных часасловах і

хроніках праца рэпрэзэнтавала час,

ягоную цыклічнасьць, зьмяняльнасьць

аднаго прыроднага сэзону іншым. У

сярэднявечнай эстэтыцы перавагу

аддавалі мудрагелістым узорам

вітражоў і ілюмінаваных кніг. Фігуры

сялян, мужчынскія й жаночыя,

маляваліся зусім невялікімі, яны

патаналі ў шматкаляровасьці астатняй

кампазыцыі. Адзін з паказальных

прыкладаў — «Часаслоў герцага

Бэрыйскага» братоў Лімбург

(нумар 2). Тут выявы сялян,

занятых працай, упісаныя ў рытм

кампазыцыі ілюмінаванай старонкі

й прыпадобненыя да арнамэнту на

ёй. Гэта адзін з мноства прыкладаў

алегарызацыі працы, то бок

такога прыёму, калі праца мусіць

адлюстроўваць штосьці іншае, а

не саму сябе. Тут яна ўпісаная ў

цэласнае ўяўленьне пра ўнівэрсум,

дзе падпарадкаваная прыродзе, а не

супрацьпастаўленая ёй.

У рэнэсансавым росьпісе паляца

ў Фэрарэ ёсць некалькі сцэнаў з

адлюстраваньнем працы, таксама

зьвязаных са зьменай пораў году.

У «Трыюмфе Афіны» (нумар 3),

прысьвечаным сакавіку, паказана

праца праляў і ткачых (рамяство пад

патранажам самой багіні). Гэта таксама

алегорыя, але крыху іншага кшталту,

яна ілюструе астралягічны каляндар,

як пераканаўча прадэманстраваў

у сваім дакладзе Варбург. У XVII

стагодзьдзі той жа сюжэт будзе

абыграны Вэляскесам у «Пралях»

4

На сайце Інстытуту Варбурга ў

Лёндане можна разгледзець гэтыя

табліцы (http://warburg.library.

cornell.edu/).

67


(нумар 4). Тут алегорыя хаваецца

ўжо за канвэнцыямі бытавога жанру,

таму разгадаць, што пабытовая сцэна

ўтрымлівае міталягічны падтэкст, ня

вельмі проста. На пярэднім пляне

разьмешчаныя ткачыхі й пралі, але

іхныя фігуры альбо прыцемненыя,

альбо зьвернутыя да нас сьпінай. У

Вэляскеса яны нагадваюць гледачоў

у залі — перад ужо вытканай імі

сцэнай двубою Афіны й Арахны. Гэты

дыван-палатно — візуальны цэнтар

карціны, які прыцягвае позіркі й

унутраных, і зьнешніх у дачыненьні

да яе гледачоў. Але разгледзець

галоўных пэрсанажаў на ім практычна

немагчыма, калі ня ведаць, хто яны

такія. Уся мудрагелістасьць гэтай

канструкцыі сьведчыць для нас

толькі пра адно: праца тут быццам

бы адлюстравана й не адлюстравана

адначасова. Нават калі яна не

схаваная за прыроднаю зьявай, затое

інвэставаная ў стварэньне ілюзіі

значна больш дасканалай.

У ХІХ стагодзьдзі, здавалася б, нарэшце

прыходзіць час рэалістычнага

адлюстраваньня працы, без алегорыяў.

Адбываецца гэта шмат у чым дзякуючы

пошукам альтэрнатыўнай эстэтыкі,

распачатым яшчэ напрыканцы

мінулага стагодзьдзя рамантыкамі.

Цяжкая фізычная праца сялян,

праляў, каменячосаў падаецца без

прыхарошваньня ў жывапісе Курбэ,

Міле, Дам’е й шматлікіх іншых мастакоў.

Але рэч у тым, што гэты апошні прыём

зноў паказвае, што праца становіцца

рэпрэзэнтатам не самога працэсу, а,

хутчэй, цяжкай долі непрывілеяваных

клясаў, вымушаных здабываць свой

хлеб надзённы ў пакутах. У рускім

мастацтве «Асначы на Волзе» Рэпіна

(нумар 5) прадстаўляюць такі ж

вобраз працы. Цяжар або нават

нягоды працы пры гэтым падаюцца

ўжо занадта просталінейна й

крыху спрошчана. Гэта становіцца

«агульным месцам» такога жывапісу.

Зьвярніце ўвагу, што фігурка пралі

з «Ношы» Анарэ Дам’е (нумар 6)

магла б зь лёгкасьцю стаць часткай

кампазыцыі «Асначоў» — і ў першым,

і ў другім выпадку выкарыстана адна

й тая ж дыяганальная арыентацыя

фігуры пэрсанажаў, якія зь вялікім

пераадоленьнем супраціўляюцца

націску зьнешніх абставінаў, цягнуць

сваю ношу.

У Гюстава Курбэ таксама ёсьць

творы з выявамі працы веяльніц і

драбільнікаў камянёў. Але я прапаную

зірнуць на ягоную карціну, напісаную

паміж 1854 і 1855 гадамі, поўная

назва якой «Майстэрня мастака.

Рэальная алегорыя сямі гадоў майго

творчага й маральнага жыцьця»

(нумар 7). Згадка пра рэальнасьць 5

алегорыі павінна, відаць, пазначаць

супрацьпастаўленьне яе ўсім астатнім,

не рэальным — і адпаведна ў той ці

іншай ступені выкрываць апошнія. На

мой погляд, каштоўнасьць дадзенай

працы Курбэ для праекту табліцы

палягае ў наступным: па-першае, яна

ўяўляе сабою алегорыю разумовай,

творчай працы, а па-другое,

зьяўляецца такой алегорыяй, якая

прапануе гледачу мэханізм уласнага

выкрыцьця.

«Майстэрня» Курбэ сталася галоўным

экспанатам славутага павільёну

«Рэалізм», адкрытага Курбэ ў

супрацьлегласьць афіцыйнаму салёну

жывапісу на сусьветнай выставе

ў Парыжы ў 1855 годзе. Карціна

вялізнага памеру ў адпаведнасьці з

назвай месьціць у сабе сямігадовы

пэрыяд жыцьця мастака, увасоблены

ў мностве партрэтаў гістарычных

пэрсанажаў, сяброў і знаёмых Курбэ.

Нягледзячы на тое, што такім прыёмам

мастак, здавалася б, прэтэндуе на

дакумэнтальнасьць, ёсьць на карціне

й наўпростыя алегарычныя ўказаньні.

Адно з самых моцных — чэрап у левай

частцы карціны, адразу за палатном,

якое піша мастак у цэнтры. Заўважыць

чэрап на палатне ўдаецца не адразу, але

ён вельмі важны для высьвятленьня

задумы Курбэ. Гэта часты атрыбут

аднаго з самых папулярных тыпаў

алегорыяў — ванітас (vanitas), што

нагадвае пра тленнасьць чалавечага

жыцьця. Адзін зь яскравых прыкладаў

ванітас — палатно Гольбэйна

«Паслы» (нумар 8), якое да таго

ж зьяўляецца выяваю навуковага

кабінэту. На карціне ў Гольбэйна чэрап

скажоны й пададзены ў выглядзе

анамарфозы, ён бачны толькі з

пэўнага, бакавога, пункту погляду.

Яго можна заўважыць адно тады, калі

ўсё астатняе, франтальна выяўленае,

уласна алегорыя вучонасьці, зьнікае.

Вось тады й праступае сапраўдная

рэальнасьць, аблічча сьмерці 6 . Курбэ,

безумоўна, меў на ўвазе гэткага

кшталту асацыяцыю для прачытаньня

ўласнай працы. Але ў ягоным выпадку

чэрап ніяк ня можа зацямніць або

адмяніць усю астатнюю выяву. Аднак

сама кампазыцыйная будова карціны з

пункту гледжаньня «рэалістычнасьці»

выклікае пытаньні. Так, заднік

палатна — гэта нібыта пэйзаж, які

спрабуе зафіксаваць мастак у цэнтры.

Але мы ж знаходзімся ў інтэр’еры

майстэрні — адкуль бы тут узяцца

гэтак шырокаму віду на прыроду? Да

таго ж уся «рэалістычная алегорыя»

пабудаваная як сцэна. Паводле таго

ж прынцыпу будуецца яшчэ адна

вядомая майстэрня — «Мэніны»

Вэляскеса (нумар 9). Пра тое, што

гэтая карціна выкарыстоўвалася ім

5

Назва палатна па-француску — «L’Atelier du peintre. Allégorie réelle

déterminant une phase de sept années de ma vie artistique et morale».

6

Больш падрабязна пра тое, як разгортваўся гэты атракцыён, можна

прачытаць у: Baltrusaitis J. Anamorphosis ou Thaumaturgus opticus.

Paris: Flammarion, 1996. P. 137.

68


пры распрацоўцы ўласнай задумы,

згадваў і сам Курбэ, але й атракцыён

з заднікам палатна перагукаецца са

славутым люстэркам з «Мэнінаў».

Выява майстэрні ў выкананьні

любога мастака — гэта зазвычай

мудрагелістая алегорыя, якая паказвае

на зьмешчаную ў ёй інтэлектуальную

загадку для гледача. Такім чынам,

майстэрня як іканаграфічны тып

выявы прызначаная ня толькі дзеля

рэпрэзэнтацыі працы мастака, але

ў яе, акрамя гэтага, інвэстуецца

праца гледача. Звычайна гэты глядач

разумнай алегорыі ўтойваецца, але

Курбэ выкрывае й яго, паказваючы

на сваёй карціне фігурку павернутага

да нас сьпінай хлопчыка, відавочна,

прапаноўваючы нам заняць

пазыцыю дзіцяці, каб разгледзець

«рэальнасьць» алегорыі. Практычна

ўсе пералічаныя ўказаньні на

алегорыю ў палатне Курбэ адначасова

выкрываюць умоўнасьць створанай ім

выявы, то бок дэманструюць спосабы

канструяваньня жывапіснай ілюзіі.

Аднак, зразумела, далей за ўсіх у

выкрыцьці алегарычных ілюзіяў

прасунуліся мастакі авангарду. Яны

цалкам адмовіліся ад мімэтычнага

прынцыпу й прэтэнзіяў на

рэалістычнасьць выявы. Праўда, пры

гэтым спарадзілі свой уласны тып ілюзіі,

або, дакладней, утопію авангарду, якая

імкнецца атаясаміць супрацьлеглыя

рэчы — жыцьцё й мастацтва ці

творчасьць і фізычную працу. Разрыў

з традыцыяй, пошук радыкальна

новых тэмаў і прыёмаў лічыцца

сутнаснай прыкметай творчасьці

гэтых мастакоў. Ня дзіўна, што адным

зь першых іхных памкненьняў сталася

спроба выцягнуць працу на сьвет,

зрабіць яе прадметам выяўленьня без

дадатковых тэм і сюжэтаў.

Праца здавалася

авангардыстам

усёмагутным, але ў той

жа час цёмным, скрытным

божышчам. Таму яны бачылі

сваю задачу ня столькі ў

тым, каб інвэставаць у

мастацкую вытворчасьць

уласную працу, колькі ў

тым, каб зрабіць бачнай

працу як такую, выдастаць

яе зь ейнага таемнага

прытулку, забясьпечыўшы

ёй усеагульнае прызнаньне й

славу 7 .

З аднаго боку, чужая праца

становіцца ці ня самай галоўнай

тэмаю авангарднага мастацтва.

Але, з другога, уласна мастацкая

праца, «зробленасьць», рэчыўнасьць

твору, як прынята лічыць,

абясцэньваецца авангардыстамі.

У авангардным мастацтве выява

працы схематызуецца. Здавалася

б, будзь-якая ейная алегарызацыя

выключаецца, таму што ёй няма за

што зачапіцца, бо мастацтва перастае

раскрываць таемны сэнс добра

засвоеных гісторый з хрысьціянскай і

антычнай традыцыяў. Іншымі словамі,

авангардная выява працы імкнецца

быць толькі немімэтычным яе знакам,

які паказвае перш за ўсё на сваю

знакавасьць, а толькі потым на штосьці

яшчэ — меркаваны зьмест, сэнс гэтага

знаку. Выявы жнеяў, касцоў і іншых

прадстаўнікоў сялянскай працы,

якімі багатая творчасьць Малевіча,

нагадваюць адштампаваныя пад

лякала фігуркі (нумар 10). У гэтым,

хутчэй за ўсё, павінны адгадвацца

руціна, аднастайнасьць, прадпісаныя

фізычнай працы як неад’емная ейная

частка. Але, зь іншага боку, унутраны

рытм працы аказваецца яе найбольш

каштоўнай для дэманстраваньня

ў авангардзе часткай.

Немімэтычнасьць захоўваецца за

кошт таго, што адлюстроўваецца

неадлюстравальнае, напрыклад,

тэхналягічны тэмп працы.

«Тачыльшчык» Малевіча 1912 году

(нумар 11) — гэта ўзор кубістычнага

жывапісу, дзе «шво» й ёсьць

галоўнай рэпрэзэнтантай працы

тачыльшчыка, візуалізаваны ейны гук.

У гэтым палягае авангардны парадокс

малюнку — выварат, нябачная частка

працы выяўляюцца як галоўная

падстава для ейнай візуалізацыі.

Калгасы пачынаюць узьнікаць

з 1918 году, але толькі з 1929-

га калектывізацыя становіцца

масавай. У афіцыйным мастацтве

гэта супадае зь пераходам ад

авангардных экспэрымэнтаў да

сацрэалізму. На зьмену схематычным

адлюстраваньням сялян прыходзяць

паўнакроўныя «клясыцыстычныя»

выявы калгасьнікаў і калгасьніц.

Авангардная ўтопія, для якой самымі

важнымі былі навізна й экспэрымэнт,

зьмяняецца сацрэалістычнай, што

вяртаецца да старога мастацтва й

антычнасьці. Як вядома, авангардысты

абяцалі «дзеля нашага заўтра спаліць

Рафаэля, растаптаць мастацтва

кветкі», а сацрэалізм шанаваў і

зьберагаў народны здабытак у

выглядзе старадаўніх культурных і

мастацкіх каштоўнасьцяў.

Самая вядомая ў сьвеце калгасьніца —

гэта, натуральна, жаночая фігура ў

скульптурнай групе Веры Мухінай

(нумар 12) 8 . Сама па сабе група ня

мае нічога агульнага з выявай працы

й у ейную звыклую іканаграфію

ўпісаць яе няпроста. Групу ўвенчвае

адзін з самых важных савецкіх

7

Гройс Б. Глядя на труд другого // Художественный журнал. 2007.

Февраль (http://xz.gif.ru/numbers/64/groys/).

FA KE

6969


сымбаляў — серп і молат. Пры

гэтым рабочы, які сьціскае молат,

увасабляе прамысловую працу, а

сялянская, сельскагаспадарчая праца

замацаваная за жаночай фігурай зь

сярпом. Гэта й зразумела: сялянства,

прывязанае да зямлі, мела патрэбу

ў кіраўніцтве з боку перадавога

прамысловага

пралетарыяту,

свабоднага й актыўнага, таму й

прадстаўлена жанчынай — адпачатку

несамастойнай і запрыгоненай, як і

само сялянства. Такая немудрагелістая

лёгіка выразна прасочваецца й у

савецкіх фільмах, дзе абсалютная

большасьць работнікаў у калгасе, як

правіла, жанчыны.

Задума помніка «Рабочы й калгасьніца»

належыць Барысу Іафану 9 і,

паводле сьведчаньняў сучасьнікаў,

была навеяна дзьвюма антычнымі

скульптурамі — «Тыраназабойцы»

(нумар 13) і «Ніка Самафракійская»

(нумар 14). Апошняя, па сутнасьці, —

гэта тая ж німфа Варбурга, якая гэтак

апісана ў кнізе Марыны Тарапыгінай:

З фармальнага пункту

гледжаньня — гэта

жаночая фігура ў гарачым

парыве або імклівым руху,

зь якой зьвязаны цэлы

шлейф асацыяцыяў 10 .

Іншымі словамі, іканаграфічна

мухінская калгасьніца, хутчэй, багіня

ці німфа, чым жанчына за працай.

Але менавіта такі кананічны вобраз

часьцей за ўсё ўзнаўляецца ў савецкім

мастацтве. Запазычваецца пры гэтым

ня толькі й ня столькі мастацкая

форма, але прыём легітымацыі праз

старое мастацтва, незалежна ад таго,

антычная гэта скульптура або вобраз

з заходнеэўрапейскага жывапісу.

Ёсьць мноства прыкладаў такой

легітымацыі, але мне падалася цікавай

дыплёмная карціна Міхаіла Савіцкага

«Песьня. Вяртаньне з працы» 1953

году (нумар 15). Выбар мастаком

для адлюстраваньня моманту жыцьця

калгасьніц, калі яны — стомленыя,

але шчасьлівыя — вяртаюцца з поля,

цалкам у духу сацрэалістычнага

«ўтойваньня» працы, але ўсё ж тут

і падводы, і копы сена, і шматлікія

прылады працы нагадваюць пра яе.

Мацней за ўсё ўзьдзейнічае на гледача

будова кампазыцыі палатна —

стужкавая, фрызавая — і яна ўзятая

з антычнасьці. У ёй угадваецца,

напрыклад, адна з мэтоп Парфэнону,

сьвяточнае панафінэйскае шэсьце

(нумар 16). Гэты прыём надзяленьня

новага савецкага мастацтва статусам

«высокага», прыналежнага да ліку

вялікіх узораў, рэалізаваўся галоўным

чынам з дапамогай такіх антычных

запазычаньняў 11 .

Тым больш цікава адсочваць, як

той жа прыём апяваньня працы

выкарыстоўваўся ў кіно — мастацтве,

якое ня мае працяглай традыцыі.

Адзін з добра вядомых прыкладаў —

«Член ураду» (1939 год) рэжысэраў

Аляксандра Зархі й Іосіфа Хейфіца,

зь Верай Марэцкай у галоўнай ролі.

Другі фільм вядомы значна менш —

«Дзівосьніца» (1936 год) рэжысэра

Аляксандра Мядзьведкіна зь Зінаідай

Бакаровай у галоўнай ролі.

Абодва савецкія фільмы ўяўляюць зь

сябе гісторыю чароўнага ўзвышэньня

простай сялянскай жанчыны да

старшыні калгасу, члена ўраду, як

у першым выпадку, або ўдарніцыдаяркі,

запрошанай ў Крэмль для

ўзнагароджваньня за перамогу ў

сацспаборніцтве — у другім. Не магу

абыйсьці ўвагай займальную дэталь

зь першай часткі «Дзівосьніцы»

Мядзьведкіна. Да таго моманту,

калі галоўная гераіня Зінка яшчэ

ня «ўзвысілася», яна часьцей за ўсё

практычна не ўстае на ногі й узьнікае

на экране, седзячы то на зямлі, то

на лаўцы, часам перапаўзаючы зь

месца на месца й зазіраючы зьнізу на

навакольных. Напэўна, гэта павінна

было дадаваць камічнасьці ўсяму

таму, што адбываецца. Але ў выніку

на працягу фільму гераіня літаральна

«падымаецца з каленяў», набывае

здольнасьць перасоўвацца нароўні з

астатнімі.

Пры тым, што жанры гэтых фільмаў

розныя: «Дзівосьніца» — камедыя,

а «Член ураду» — «аптымістычная

драма», — канцоўка іх вытрымана

ў адным настроі й кампазыцыйна

амаль ідэнтычная. Фінальны

эпізод пачынаецца з шырокага

панарамаваньня напоўненай людзьмі

залі Саветаў, доўгага праходу гераіні

да трыбуны, а завяршаецца прамовай

галоўнай гераіні — па-рознаму, але

ўсё ж падкрэсьлена эмацыйнай і

ў першым, і ў другім выпадку. Без

сумневу, такая канцоўка можа быць

ацэненая як іканаграфічны прыём

«праслаўленьня» калгасьніцы ў

савецкім кіно, калі галоўным акцэнтам

выступае трыбуна-п’едэстал. Гэткае

«ўзьнясеньне» апраўдвае, па-мастацку

афармляе недарэчныя, неадпаведныя

8

«Рабочы й калгасьніца», скульптурная група Веры

Мухінай, створаная для аздабленьня савецкага

павільёну на Сусьветнай выставе ў 1937 годзе. Гэта

адзін з самых моцных вобразаў савецкай эпохі. Можна

прыгадаць хаця б той факт, што гэтая скульптурная

група працяглы час служыла застаўкай для прадукцыі

«Масьфільму».

9

Барыс Іафан (1891–1976) — архітэктар сталінскай

эпохі, аўтар неажыцьцёўленага праекту палаца

Саветаў.

10

Торопыгина М. Иконология. Начало. Проблема

символа у Аби Варбурга и в иконологии его круга. М.:

Прогресс-Традиция, 2015.

11

Гл.: Толстик Е. Репрессивный конструкт

гармоничности. По фильму А. Роома «Строгий юноша» //

Визуальное (как) насилие. Сборник научных трудов / отв.

ред. Усманова А. Р. Вильнюс: ЕГУ, 2007.

70


афіцыйнасьці моманту эмацыйнасьць

і пачуцьцёвасьць гераіняў (нумары

17 і 18). Такім чынам, мы маем справу

з тыповай формулай патасу паводле

Варбурга, таму што гэты вобраз

афармляе жаночую эмацыйнасьць у

прыём, «пакуе» яе, падае гледачу ў

патрэбным выглядзе. «Гарачы парыў»

тут трактуецца ня столькі як рух, але

як эмоцыя, таксама досыць дрэнна

кіраваная й аформленая стыхія.

Як відаць з вышэйпададзеных заўвагаў,

праца аказваецца складанай для

адлюстраваньня тэмай. Мастацтва

замест яе часьцей за ўсё спрабуе

падсунуць гледачу пэўны субстытутзамену.

Хоць, здавалася б, што

можа быць больш канкрэтным для

адлюстраваньня, чым праца. Аднак

нават тыя мастакі, якія, як авангардысты,

робяць яе галоўнай тэмай сваёй

творчасьці, падмяняюць працу выявай

чагосьці яшчэ, унутранага рытму,

манатоннасьці, руціны.

Праца мае дзіўна

настойлівую ўласьцівасьць:

быць аддадзенай забыцьцю.

Нават наўпростая

дэманстрацыя працы можа

аказацца толькі шырмай,

што маскіруе ейную

рэальнасьць, — як тое

адбывалася, напрыклад,

у сталым сталінскім

сацрэалізьме, дзе вобразы

ідэальных рабочых і

калгасьніц былі ўзьнесеныя

на каменныя подыюмы

й ізаляваныя ад умоваў

жыцьця сваіх прататыпаў 12 .

Сапраўды, калгасьніца ў гэтым сэнсе

ўяўляе сабой вельмі паказальны

прыклад. Замест жанчыны, якая

працавала ў калектыўнай гаспадарцы,

нам прапануюць убачыць німфу або

багіню. Дзіўным іканаграфічным

элемэнтам выяваў (скульптурных,

жывапісных, фільмічных, любых

іншых) калгасьніцы аказваецца

ейнае ўзвышэньне, літаральнае або

сымбалічнае. Гэты прыём у прынцыпе

характэрны для патрыярхальнага

мастацтва ў адлюстраваньні

жанчын і аказваецца, вядома ж,

адным з прыёмаў яе аб’ектывацыі.

Але дзіўна тое, як гэты ж прыём

асымілюецца й адаптуецца ў новым

відзе мастацтва — кінэматографе.

А, з другога боку, — як у савецкім

кіно ён сам сябе выкрывае. Трыбуна

напрыканцы згаданых фільмаў —

гэта знак сымбалічнага ўзвышэньня

гераіні, такі ж п’едэстал, што й у

скульптурнай групе Мухінай. Але

тое, што ў традыцыйных мастацтвах

звычайна застаецца па-за рамкай

адлюстраваньня, ніяк не візуалізуецца

наўпрост, а менавіта мужчынскі

патрыярхальны погляд, у фільмах

пададзена самым бязьлітасным

чынам. Нам даюць магчымасьць

убачыць твары надзеленых уладай

мужчын, якія акаляюць гэты п’едэстал

і дазваляюць або не дазваляюць

жанчыне праяўляць эмацыйнасьць.

Такім чынам, візуальны

шкілет гэтага тэксту мог бы

выглядаць так:

Праца ў мастацтве — нумары

2, 3, 4, 5, 6, 10, 11, 15.

Алегарызацыя працы —

нумары 2, 3, 4, 7, 8, 9.

Выкрыцьцё мастацкай ілюзіі —

нумары 4, 7, 8, 9, 17, 18.

Глядач усярэдзіне твору —

нумары 7, 8, 9, 17, 18.

Цяжар працы — нумары 4, 5.

Унутраны рытм працы —

нумары 10, 11.

Антычнасьць як мастацкі

прыём — нумары 1, 13, 14, 16.

Узвышэньне калгасьніцы —

нумары 1, 12, 13, 14, 17, 18.

Відавочна, што карцінкі правакуюць

вялікую колькасьць пытаньняў,

якія зусім не былі ў гэтым тэксьце

закранутыя. Магчыма, варта яшчэ раз

уважліва ўгледзецца ў іх і працягнуць?

Абі Варбург. Панэлі-табліцы Атлясу Мнэмазыны. Крыніца: www.engramma.it

Abi Varburg. Mnemosyne Atlas. Source www.engramma.it

FA KE

Фальш-прыклад Калгасьніцы ад Мака Разанава. 2016

Fake-example of Kalhasnica by Mack Ryazanov. 2016

12

Напреенко Г. На горизонте видимости: труд

// Разногласия. Работа, отдых, безработица.

2016. № 1 (http://www.colta.ru/articles/raznoglasiya/10156).

FA KE

71


kolkhozniza

СЫЛЬВІЯ БЭРНДОРФЭР

Гераіні працы / Плот / Галівуд

Жывапіс

Два партрэты калгасьніц, два жывапісныя

палотны, якія ня маюць чалавечых

прататыпаў — толькі сытуацыі, якія

адбыліся са мной падчас наведваньня

калгасаў. Колер палотнаў адсылае да

рознакаляровых невялікіх вясковых

дамкоў.

SYLVIA BERNDORFER

Heroine of Work / The Fence /

Hollywood

Painting

Two portraits of kolkhoznitsa and two

paintings without a human protagonist,

only situations which came across when

we visited kolkhozes. The colour of the

paintings referring to the colour of the small

rural houses.

72


73


Вольга Раманава

Сталінскія

калгасьніцы й

Залаты сноп

У 1954 годзе ў цэнтры Ўсесаюзнай сельскагаспадарчай выставы быў

усталяваны фантан «Дружба народаў СССР» — скульптурная група

з шаснаццаці пазалочаных «рэспублік-сёстраў», застылых у танцы

вакол вялізнага, сямімэтровага снапа пшаніцы, сланечнікаў і канопляў.

Кожная з калгасьніц — у нацыянальным уборы, кожная дэманструе

сельскагаспадарчыя дасягненьні сваёй рэспублікі (беларуска трымае ў

адной руцэ яблык, у другой — пучок лёну, украінка працягвае небу букет

з пшаніцы, вінаграду й сланечніка, прадстаўніца РСФСР абдымае пшанічны

сноп і г. д.). Іхныя абліччы строгія й безуважныя, а пустыя вочы ўзіраюцца

ў вечнасьць — у прасьцяг, дзе камунізм ужо адбыўся й канец гісторыі

надыйшоў.

Фантан-манумэнт мусіў канчаткова зацьвердзіць

міты пра сацыялістычны інтэрнацыяналізм

і посьпехі калектывізацыі. Завершаная праз

год пасьля сьмерці Сталіна, гэтая грандыёзная

кампазыцыя сталася помнікам утапізму

й валюнтарызму сталінскай эпохі, а ейны

манумэнтальны патас адлюстраваў апагей

ідэалёгіі й стылю, пасьля якога быў магчымы

толькі пачатак распаду.

Фантазмы

сталінскай

культуры

Першапачаткова праект быў зацьверджаны пад назвай «Залаты

сноп». Хоць яго стварала група знакавых савецкіх скульптараў 1 ,

ніводны фрагмэнт тут ня ёсьць аўтарскім. Калі даваенны манумэнт

В. Мухінай «Рабочы й Калгасьніца» — гэта яшчэ шмат у чым

аўтарскае вынаходзтва сацрэалізму, то фантан «Дружба народаў» —

гэта ўвасабленьне загадзя зададзенай стылістыкі сацрэалістычнага

ампіру. Пампэзнасьць і бляск сусальнага золата, гігантаманія й

татальны сымбалізм, скрупулёзны рэалізм кожнай дэталі — увесь

выгляд гэтага манумэнту пакідае адчуваньне стылістычнай і

ідэалягічнай збыткоўнасьці.

Збыткоўнасьць можна разглядаць як адну з базавых рысаў позьняй

сталінскай культуры. Яе спарадзіла ня толькі імкненьне сацрэалізму

да гіпэрбалаў, але таксама страх узьнікненьня любых «трэціх сэнсаў»

і зьвязаная з гэтым апора на абмежаваны сымбалічны комплекс.

1

Праект архітэктара й скульптара

К. Тапурыдзэ (таксама стваральніка

фантанаў «Залаты колас» і

«Каменная кветка» на Ўсесаюзнай

сельскагаспадарчай выставе), у

рабочай групе — І. Чайкоў (у 1910–20-я

гады — ідэоляг новага габрэйскага

мастацтва й скульптар-экспэрымэнтатар),

З. Бажэнава (мастачка, скульптар і

кераміст) і інш.

2

Вайль П., Генис А. Книга о вкусной и

здоровой жизни // Синтаксис. № 25. Париж,

1989. С. 25–26.

74


Пры гэтым вытокі збыткоўнасьці ляжаць не ў мастацкім, а ў

палітычным полі. Уся палітычная рыторыка 1930-х гадоў імкнулася

да гіпэрбалізацыі й ідыаматызацыі («вялікі правадыр і настаўнік

Іосіф Сталін» / «гнюсныя злачынствы трацкісцкіх наймітаў»).

Палітычныя спэктаклі разгортваліся паводле мадэлі рэлігійнафальклёрнага

двухсьвету, згодна зь якою «ворагі народу» жылі

па законах антыгуманізму й былі заклапочаныя выключна

татальным шкодніцтвам (напрыклад, на адкрытым працэсе 1938

году абвінавачаныя па справе «Антысавецкага праватрацкісцкага

блёку» — М. Бухарын, Г. Ягода, А. Рыкаў і яшчэ 18 членаў партыі —

прызналіся ў змове супраць Леніна й Сталіна, забойстве Кірава,

Куйбышава, Мянжынскага й Максіма Горкага, а таксама ў сабатажы,

шпіянажы, шкодніцтве, здрадзе радзіме й падрыве ваеннай моцы

СССР). І сімэтрычным чынам Канстытуцыя 1936 году, падобна да

сацрэалістычнага мастацкага тэксту, абвяшчала наяўнасьць у

савецкіх грамадзян такіх дэмакратычных правоў і свабодаў, якіх

дэ-факта дагэтуль няма ў ніводнай краіне сучаснага сьвету: у яе

артыкулах гарантаваліся абсалютнае раўнапраўе ўсіх грамадзян

СССР, недатыкальнасьць асобы, жыльля й таямніцы ліставаньня,

свабода адпраўленьня рэлігійных культаў нароўні са свабодай

антырэлігійнай прапаганды, свабода слова, друку,

вулічных мітынгаў і дэманстрацыяў.

Пасьля вайны савецкая ўтопія ператвараецца ў

застылую, суцэльную й ідэалягічна выпусташаную

гіерархію знакаў. Вобразы, мастацкія прыёмы й

формулы, якія ў 1930-я гады ўяўлялі сабой мастацкія

й палітычныя вынаходкі, канчаткова сплаўляюцца ў

адзіны афіцыёзны канон, які існуе па законах таўталёгіі й

збыткоўнасьці. У выніку кожны знак, кожная ідэалягема

шматкроць дублююцца палітычнай рыторыкай і ўсімі

відамі савецкага мастацтва.

Таму ідэалягічныя пасланьні, якія трансьляваў фантан

«Дружба народаў», цалкам дублявалі набор клішэ

афіцыйнай мовы («сёстры-рэспублікі» — «народыбраты»

— «савецкі народ-пераможца» — «саюз

непарушны рэспублік свабодных» — «дасягненьні

савецкай народнай гаспадаркі» — «сацыялістычнае

будаўніцтва» і г. д.). А матыў дастатку, райскіх ураджаяў

і ўяўнай савецкай заможнасьці, увасоблены ў «Залатым

снапе», апраўляў і афармляў усю паваенную савецкую

штодзённасьць — ад інтэр’ераў маскоўскага мэтро да

багата ілюстраванай «Кнігі пра смачную й здаровую

ежу», зноў выдадзенай у 1952 годзе. Як пісалі П. Вайль і А.

Геніс, «кожная страва, апісаная ў кнізе, — мэтафара

паўнаты й разнастайнасьці сацыялістычнага

жыцьця... На першай жа старонцы яна пастулюе

адначасова й мэту грамадзтва, і ягоны цяперашні

стан. “К изобилию!” — так называецца прадмова,

надрукаваная на фоне фатаграфіяў, якія

ілюструюць гэты заклік: булачныя, вяндлінавыя,

каўбасныя, кансэрвавыя, сырныя, садавінавыя,

гароднінныя штабэлі... Самасьвядомасьць

сталінскага грамадзтва як сьвяточны вынік

сусьветнай гісторыі — вось галоўны тэзыс, ідэйнатэматычнае

ядро ўсёй кнігі» 2 .

Відавочна, што гэтая карнавальная мова абсалютна

не супадала з рэаліямі жыцьця змучанага вайной

насельніцтва. Аднак яе выкарыстаньне было

галоўным рытуалам пры дыялёгах з уладай, а яе

засваеньне — асноўнай умовай нават мінімальнага

ўздыму па сацыяльнай лесьвіцы. І толькі калгасьніцы й

калгасьнікі, якія знаходзяцца ў самым нізе сацыяльнай

гіерархіі, маглі безнадзейна пісаць наверх сваімі

словамі: «Пяты год жывем у міры, і з кожным годам

усё цяжэй. Дзяржпадаткі ўсё большыя. Калі ў 49-м

я выплаціла 375 рублёў і здала 40 кіляграмаў мяса,

то ў 50-м — 550 рублёў і 44 кіляграмы мяса, а ўсяго

скаціны — каза ды маленькае парася. Грошай ня

бачым, бо на працадні нічога не выдаюць. Жывем

толькі на сваёй картоплі ўдзьвюх з дачкой, а ў

каго сям’я вялікая — дзеці пухнуць ад голаду» 3 .

3

Зь ліста ў Савет па справах калгасаў ад сялянкі калгасу імя

Дзяржынскага Калускай вобласьці. Цыт. паводле: Русская

кинодвадцатка Радио Свободы. «Кубанские казаки» (//http://archive.

svoboda.org/programs/cicles/cinema/CossacksOfTheKuban.asp).

4

Праўда, на ўзроўні ЦК КПБ гэтая стратэгія была даволі хутка

прызнаная памылковай. «Беларусьфільм» пачынае здымаць

стужкі, якія дэманструюць, як і што менавіта можна памятаць пра

вайну й партызанаў, што зь цягам часу становіцца спэцыялізацыяй

кінастудыі. Цікава, што стварыць першы падобны фільм ізноў

даручаюць рэжысэру В. Корш-Сабліну, і ён здымае ўзорную ваенную

драму пра герояў-падпольшчыкаў і партызанаў «Канстанцін

Заслонаў» (1949).

Screens from Native Sings (1948), Kuban Cossacks (1949), A Sky in Diamantes (1999). From V. Ramanava archives

Кадры зь фільмаў «Родныя напевы» (1948), «Кубанскія казакі» (1949), «Неба ў дыямэнтах» (1999). З архіву В. Раманавай

75


Залаты сноп,

беларуская

вэрсія

Сталінскі заклік «К изобилию!» слабым рэхам аддаецца й у

менскай архітэктуры: ён гучыць з барэльефаў ва ўнівэрсаме

«Цэнтральны», выяўляецца ў дэкаратыўнай вязі на фасадах

дамоў уздоўж праспэкту Сталіна-Леніна-Скарыны-

Незалежнасьці, даносіцца да мінакоў з двух рагоў дастатку,

якія ляжаць на вяршыні трыюмфальнай аркі, што вядзе ў

жылыя двары недалёка ад парку імя Горкага.

Тыя ж матывы й зьвязаную зь імі атмасфэру бесклапотнай

весялосьці й сытасьці трансьлююць дзьве першыя

пасьляваенныя стужкі кінастудыі «Беларусьфільм». У лірычнай

камэдыі «Новы дом» (рэж. В. Корш-Саблін, 1947), беларускім

аналягу даваенных калгасных камэдыяў І. Пыр’ева, лёгка й

хутка будуюцца цагляныя хаты й завод, а «бітва за ўраджай»

традыцыйна перацякае ў вясельле самых ідэйных і захопленых

працай пэрсанажаў — брыгадзіра й старшыні калгасу. Хоць

у фільме падкрэсьліваецца, што гаворка ідзе пра ўзорнае

аднаўленьне беларускай вёскі, на экране няма ніякіх сьлядоў

вайны, а ўсе пэрсанажы маладыя й поўныя энтузіязму. Скрозь

лірычныя песьні й народныя скокі праступае звышзадача —

паказаць гледачам, як лёгка й эфэктыўна можна пераступіць

праз памяць пра жыцьцё пад акупацыяй і зноў апынуцца ў

1930-х 4 .

Затым на экраны выходзіць фільм-канцэрт «Родныя напевы»

(рэж. А. Шульман і С. Сплашноў, 1948) — таксама прызабытая,

другасная, але ня менш цікавая для аналізу кінастужка. Гэтая

паўгадзінавая карціна ўяўляе зь сябе мантаж выступаў розных

беларускіх самадзейных і прафэсійных калектываў, якія на

фоне прыроды выконваюць фальклёрна-эстрадныя нумары.

Усё дзейства аб’ядноўвае ўрачыстая закадравая прамова

расейскамоўнага дыктара.

76

Два.

5

«Сталін — гэта Ленін сёньня» — формула,

якая пачала складацца ў гады Вялікага

тэрору, а да 1938 г., калі ўся краіна

сьвяткавала 60-годзьдзе Сталіна, зрабілася

юбілейным клішэ й паралельна — адной

з цэнтральных ідэяў усёй сталініяны ў

савецкім мастацтве.

6

Лейся, песня, на просторе. Сб. песен. М.,

1951. Цыт. паводле: Паперный В. Культура

М., 2006. С. 162.

Бліжэй да фіналу прарастае рытуальная сталініяна: у адным

з нумароў жаночы хор сьпявае «Жніўную песьню», быццам

бы зьбіраючы пшаніцу ў снапы, а затым сьцякаецца да

беласьнежна-гіпсавай статуі Сталіна, якая самотна стаіць

у полі. У фінальнай кодзе гучыць беларуская кантата аб

правадыры, а дзеяньне пераносіцца ў Менск, на плошчу перад

Домам ураду. Магчыма, гэта мантаж хранікальных здымак:

мы бачым сьвяточны парад, гімнастычную вазу з мускулістых

спартыўных целаў, а затым яшчэ адну жывую кампазыцыю:

дзяўчаты ў нацыянальных строях з букетамі кветак шыхтуюцца

ў тры ярусы вакол помніку «Ленін на трыбуне», утвараючы

жывы пастамэнт.

Кампазыцыя зь целаў савецкіх жанчын і чыгуннага цела

Леніна блізкая да архітэктонікі фантану «Дружба народаў»:

жанчыны ў нацыянальных строях вакол сымбалічнага

аб’екту велізарных памераў, узьведзенага на пастамэнт.

Гэтае супастаўленьне дазваляе раскрыць унівэрсальнае

азначальнае ўсёй анфіляды сымбаляў сталінскай культуры.

Калі Залаты сноп можна ў думках замяніць на Леніна,

то Ленін лёгка падмяняецца Сталіным, бо вядома, што

«Сталін — гэта Ленін сёньня» 5 . Значыцца, вялізны Залаты

сноп — гэта таксама помнік Сталіну. Іншымі словамі, ён

непазьбежна адсылае да ідэі й фігуры ўлады, безь якой

багацьце, дабрабыт і ўрадлівасьць немагчымыя.

Тут трэба адзначыць, што да Сталіна прыводзіў любы

ланцужок вобразаў і рытарычных клішэ. Па сутнасьці, ідэя

паўнаты ягонай улады зьяўлялася гарантам цэласнасьці й

непранікальнасьці ўсяго сымбалічнага комплексу, які пачаў

распадацца, як толькі зьявіўся тэзыс пра шкоду культу яго

асобы.

Швы й разломы

ўтопіі

У абедзьвюх кампазыцыях знакі ўлады акружаныя жаночымі

фігурамі: у адным выпадку, атачыўшы помнік Леніну, яны

рэпрэзэнтуюць насельніцтва БССР, а ў другім, сабраўшыся

вакол Сталіна — Залатога снапа, — сымбалізуюць рэспублікі

й увесь савецкі народ. Гэтая мадэль аказваецца ня толькі

яскравай мэтафарай таталітарнай улады, але й нагляднай

дэманстрацыяй некаторых ейных мэханізмаў.

Так, улада ажыцьцяўляе сымбалічнае (ідэалягічнае)

апладненьне савецкай нацыі, якая ў адказ павінна

стаханаўскай працаю забясьпечыць рост дабрабыту й прырост

насельніцтва. Сталінскую культуру пранізваў архаічны матыў

узаемасувязі плоднасьці й ураджайнасьці. Як сьпявалася (ці

прапаноўвалася сьпяваць) у адной з псэўдафальклёрных

песень:

Чтоб на поле жито

Дружней колосилось!

Чтоб сало в кладовке все время водилось!

Еще пожелать вам немного осталось:

Чтоб в год по ребенку

У вас нарождалось 6 .

У зьвязку з гэтым жаночае цела станавілася аб’ектам

дзяржаўнага кантролю (адным з інструмэнтаў якога была, як

вядома, забарона абортаў з 1936-га аж да году сьмерці Сталіна).

А фантан «Дружба народаў» адлюстроўваў спэцыфічны

савецкі традыцыяналізм. Ягоным галоўным парадоксам і

адрозьненьнем ад традыцыйнай сялянскай культуры было

сумяшчэньне патрыярхатных нормаў з ідэаламі мадэрнізацыі

й эмансыпацыі.


Вакол небывалага ўраджаю кружацца ўвасобленыя ў жаночых

целах савецкія нацыянальнасьці. Вобразы савецкіх беларусаў/ак,

савецкіх украінцаў/ак, грузінаў/ак і г. д. хваравіта ствараліся

на працягу 1930-х гадоў, у кантэксьце рэпрэсіяў па справах аб

«буржуазным нацыяналізьме», за кошт цэнзуры, самацэнзуры

й шчырага натхненьня мастакоў. У выніку намаганьнямі

прапаганды й мастацтва была створаная мадэль нацыянальнай

ідэнтычнасьці, якая лёгка сумяшчалася з савецкай імпэрскай 7 .

У пасьляваенны пэрыяд сацрэалістычнае мастацтва ўжо

адкрыта трансьлюе вялікадзяржаўныя сэнсы, спакаваныя ў

раскошную абалонку імпэрскага стылю. Таму невыпадкова

чарговасьць рэспублік вакол фантану не адпавядае іх

пасьлядоўнасьці на савецкім гербе: цэнтральнае месца ў

карагодзе Дружбы народаў займае калгасьніца РСФСР, якая

стаіць насупраць Галоўнага павільёну, а справа й зьлева ад яе

танчаць «малодшыя сёстры» — БССР і УССР. Паводле гэтай жа

лёгікі на УСГВ не было павільёну РСФСР — як піша У. Паперны,

яго ролю адыгрываў Галоўны павільён, «то бок РСФСР і СССР

для будаўнікоў выставы былі сынонімамі (прыгадаем, што

й у Саюзе архітэктараў не было расейскага аддзяленьня)» 8 .

Гэтак фантан «Дружба народаў СССР» трансьлюе

дзьве ўзаемавыключальныя ідэі — сацыялістычнага

інтэрнацыяналізму й савецкай імпэрыі, дзе Расея займае

галоўнае й «гістарычна прызначанае» ёй месца. Калі дадаць да

гэтага савецкі парадокс архаікі ў мадэрнізаванай абалонцы,

да якога адсылае ўвасоблены ў кампазыцыі фантану

патрыярхатны й патэрналісцкі ідэал, то атрымліваецца, што

празь ягоную патэтычную вобразнасьць праступаюць два

«швы» сталінскай утопіі.

Іх наяўнасьць сьведчыць пра тое, што за ўсімі сымбалямі

й выявамі «Дружбы народаў» стаяла шматгадовая праца

па сшываньні ў суцэльную ўтапічную карціну ўнутраных

ідэалягічных супярэчнасьцяў, гісторыя рэпрэсіяў і набор

таталітарных мэтадаў вырашэньня нацыянальнага й

гендэрнага пытаньняў. Гэта збольшага тлумачыць, чаму

атрыманая карціна была настолькі сугестыўная, а яе клішэ

й аскепкі выкарыстоўваюцца ў постсавецкай палітыцы да

гэтага часу.

Фантан «Дружба

народаў СССР» як

галюцынацыя

Кажуць, што калі прыгледзецца, то на вяршыні Залатога

снапа можна заўважыць псылацыбінавыя грыбы. Сапраўды,

з снапа тырчаць наканечнікі дзідаў, якія нагадваюць мноства

востраканцовых грыбных шапачак. Думкі пра зьменены

стан сьвядомасьці навяваюць таксама шчодра й рытмічна

ўплеценыя ў сноп каноплі. Іронія гісторыі палягае ў тым, што

ў савецкай культуры гэтая расьліна кардынальна зьмяніла

сваё азначальнае. Калі ў сталінскі пэрыяд каноплі былі адной з

асноўных сельскагаспадарчых культур у СССР, то ў наступныя

гады яны былі абвешчаныя небясьпечным наркатычным

сродкам (у 1961 годзе СССР падпісвае канвэнцыю ААН аб

наркатычных сродках, у сьпіс якіх трапляе канабіс).

І невыпадкова ў гады позьняга «застою» для некаторых

контракультурных маладзёвых рухаў паленьне «траўкі»

становіцца сымбалічным жэстам, дэманстрацыяй свабоды ад

кантролю й калектывісцкай рыторыкі заняпалай дзяржавы.

У 1990-х матыў галюцынаторнай прыроды сацрэалізму й

сталінізму пачынае праточвацца ў мэйнстрым. У кіно шырокія

магчымасьці для дэканструкцыі, якія дае ахвотным фантан

«Дружба народаў СССР», актыўна задзейнічаў Васіль Пічул

(рэжысэр, усесаюзную вядомасьць якому прынесла жорсткая

сацыяльная драма «Маленькая Вера» (1988)). Магчыма, што В.

Пічул, як і я, быў зачараваны гэтым аб’ектам, у зьвязку з чым

той зьяўляецца ў некалькіх ягоных карцінах і сэрыялах запар.

У постмадэрнісцкім баевіку «Неба ў дыямэнтах» (1999) галоўны

герой, крымінальнік-рэцыдывіст і пісьменьнік-графаман

Антон Чэхаў, пад руляй пісталету прымушае выдаўца

апублікаваць раман «Вандроўнікі з сузор’я Валасы Веранікі»,

а закаханая ў яго напаўзвар’яцелая дзяўчына-кампазытар

стварае аднайменную опэру. Прэм’ера адбываецца на фоне

фантану: Іхціяндар і Аэліта сьпяваюць арыю пра тое, што

яны іншаплянэтныя брат і сястра, а на глядацкіх месцах

сядзяць выключна падразьдзяленьні АМАПу, якім дадзены

загад расстраляць бандыта-Чэхава. Ролю аб’екта ўтапічнага

жаданьня (ці Залатога снапа) тут адыгрывае атрутна-жоўтая

валіза з дыямэнтамі — як абноўлены сымбаль мары пра

багацьце, — вакол якой кружляе сюжэт зь перастрэлкамі,

гаваркімі трупамі й раскошай «наварускага» жыцьця. У фінале

ў кожнай «рэспублікі» зьяўляюцца рэактыўныя рухавікі, уся

скульптурная група зрываецца з ВДНГ і ракетай выносіцца

ў адкрыты космас. Прадказаньне КПСС пра канец гісторыі

спраўджваецца.

Так «трэція сэнсы», якіх усімі сіламі сталінскай культуры

імкнуліся пазьбегнуць стваральнікі фантану й бюракратычная

вэртыкаль, што зацьвярджала праект, пранікаюць у ягоную

шчыльную сымбалічную тканіну незалежна ад іхнай волі.

Больш за тое, эфэкт сэнсавага зруху мае каскадны характар —

варта ў думках зьмяніць сымболіку хоць адной дэталі, як увесь

прапагандысцкі комплекс ператвараецца ў галюцынацыю.

Гэтае непадкантрольнае блуканьне сэнсаў наводзіць на развагі

пра галюцынаторную прыроду любой прапаганды. Магчыма,

менавіта ў гэтым напамінку гістарычная місія фантану «Дружба

народаў СССР», раскошнага помніку сталінскай эпосе, які

сёньня павінен увайсьці ў энцыкляпэдыі й альбомы ўва ўсім

багацьці сьвядома й несьвядома закладзеных у яго сэнсаў.

Screens from Native Sings (1948), Kuban Cossacks (1949), A Sky in Diamantes (1999). From V. Ramanava archives

Кадры зь фільмаў «Родныя напевы» (1948), «Кубанскія казакі» (1949), «Неба ў дыямэнтах» (1999). З архіву В. Раманавай

77

8

Паперный В. Культура Два. С. 206.

7

Больш падрабязна гл.: Романова О. Как создавали

«советского белоруса»? Белорусский кинематограф в

борьбе с «буржуазным национализмом» (http://eurocafe.

by/lecture/2015/03/27/kak_sozdavali_sovetskogo_belorusa_

belarusskii_kinematograf_1930_kh_godov).


kolkhozniza

ВЕРОНІКА ЗЭНГСБРАТЛЬ

=

Каляровы аловак, папера

Доўгія й плоскія квадраты, вялікія й круглыя

будынкі, бясконцыя палі, карычневыя

глебы й маляўнічы плот. Калгас уразіў

мяне сваёй архітэктурай і абсягамі.

VERONIKA SENGSTBRATL

=

Color pencil on paper

Long and flat quaders, big and round

buildings, endless fields, brown soil and

colorful fence. The kolkhoz impressed me

through its architecture and wideness.

78


79


БАБЫ

Адам Глобус

Словы пра жанчын,

якія шмат папрацавалі на

калгасных палях

Баба Ядзя й гузiкi

Баба Ядзя выдатна шыла. Яна нават нейкі час працавала на швачнай

фабрыцы. Дзеці й гаспадарка змусілі яе кінуць фабрыку й працаваць

дома, у сваім садзе й агародзе. Ядзя выконвала замовы на сваёй

спраўнай машынцы «Зінгер». У адной з шуфлядак той машынкі было

поўна рознакаляровых гузікаў. Я іх любіў перабіраць, раскладаць

на стале па колерах і па памерах. Гузікі былі вельмі смачныя на

выгляд. Так і хацелася пакласьці гладкі гузік на язык і смактаць, як

салодкі шкляністы ледзянец. Браць у рот гузікі мне забаранялася,

каб не праглынуў ці — ня дай ты Бог — не задушыўся якім зь іх.

Перад тым, як атрымаць шуфлядку з гузікамі, я абяцаў бабе Ядзі,

што ня буду цягнуць у рот гузікі.

Баба Ядзя й «На кампрэсы!»

Баба Маня й сярпы

Баба Маня Кісель забараняла мне малому браць у рукі серп.

Свайму ўнуку Толіку гэтаксама забараняла чапаць сярпы.

Толік быў на два гады за мяне старэйшы, меў сем гадоў і хадзіў

у школу, але гуляць зь сярпом і яму не давалі. Маня казала,

што сярпом можна моцна абрэзацца. Раны ад сярпа кепска

гояцца. Жнеі, якія абразалі сярпом пальцы, доўга пакутавалі.

Мы слухалі Толікаву бабу Маню, але ня слухаліся. Калі яе не

было ў хляве, мы бралі ў рукі сярпы і махалі імі — нібыта

шаблямі. Мы ўяўлялі сябе турэцкімі воінамі. Зь сярпамі ў

руках мы сапраўды выглядалі янычарамі. Калі ты хлопчык і ў

тваёй руцэ важкі навостраны серп,

ты добра разумееш сутнасьць

выразу — «Сярпом па яйцах!».

За небясьпечныя забаўкі баба

80

Маня сварылася. На мяне яна

крычала, а свайго любімага

Толіка нават біла схопленай з

плоту чыстай анучай.

На сьвяты ў маім аднапавярховым Койданаве ладзіліся

вялікія банкеты. За сталамі зьбіраліся знаёмыя й сваякі,

прыяжджалі госьці з блізкага Мінску й далёкага Ленінграду.

Шмат пілося ды елася. Шмат жартавалася й сьпявалася.

Калі за сталом заставаліся адно захмялелыя мужчыны й

гулянку варта было спыніць, баба Ядзя забірала недапітую

бутэльку гарэлкі й казала сакрамэнтальнае: «На кампрэсы!»

Пачуўшы «На кампрэсы!», мы ведалі, што сьвята скончылася

й пачалася будзённасьць з поўнымі вёдрамі вады з-пад

калёнкі й мыцьцём посуду ў эмаліраваных тазах.

Баба Броня й гром

Як толькі над вёскай Варакомшчынай чарнела й пачынала

грымець неба, баба Броня заганяла мяне малога ў хату.

Яна зачыняла дзьверы, вокны й юшкі ў комінах. Фіранкі на

вокнах ссоўваліся. Я мусіў сядзець на высокім ложку, каля

падушак, у кутку. Нават глядзець праз шыбу на дождж і

блакітнае сьвятло маланак забаранялася. Слухаючы гром і

пошум дажджу, я хутка засынаў у цёмнай сьцішанай хаце. Я

заўсёды ведаў, што ў час летняй навальніцы салодка сьпіцца.


Баба Ядзя й цукерка

Калі буфэт правільна пафарбаваць і роўна пакрыць лякам,

дык ён набудзе такі сьвяточны выгляд, не раўнуючы — алтар

у царкве. У дзяцінстве я так і ставіўся да буфэту. Верыў, што

ён ці ня самая важная рэч у доме. У ім захоўваліся дзедавы

грошы. У ягоных нетрах заўсёды знаходзілася цукерка

для мяне. Я ніколі не патрабаваў, не прасіў і не вымольваў

цукерку. Шакалядную цукерку баба Ядзя даставала тады,

калі гэтага вымагалі абставіны — у часы сустрэчы й часы

разьвітаньня.

Баба Броня й фотапартрэты

У хаце бабы Броні на белай сьцяне віселі дзьве блакітныя рамкі

са шклом. Пад тое шкло зьбіраліся фотапартрэты сваякоў. Быў

сярод назьбіраных партрэтаў і мой твар. Дзякуючы свайму

здымку ў бабінай хаце я ведаў, што ёсьць месца, дзе мяне

любяць і заўсёды чакаюць. Мая маці трымала партрэты блізкіх

і родных людзей на сьцяне, над піяніна. У маім працоўным

кабінэце шмат карцін з малюнкамі й зусім мала партрэтаў

родных і блізкіх. Калі быць дакладным — іх усяго два: бацька

й баба Ядзя. Варта выправіць гэткі недагляд і павесіць сярод

карцін і малюнкаў фотапартрэты сваякоў.

Баба Ядзя й багацьце

Сяргей Лескець. Агра, фотапраект. 2013–2015. З архіву аўтара

Siarhej Leskiec. Agro photo-project. 2013–2015. From the author’s archives

Быць заможным у цяперашні час — мець грошы. У маім

дзяцінстве грошаў, як капіталаў, не было. Ад сваёй бабы Ядзі

я чуў такія развагі пра заможнасьць: «Валодзя, ты — багаты

чалавек; у цябе ёсьць два дзяды — Бронік і Ладзімер — і

дзьве бабы — Ядзя й Браніслава!» Далёка ня кожны з маіх

раўналеткаў меў столькі жывых сваякоў, бо вайна пазабірала

шмат каго з нашых дзядоў і баб. Казаць пра тое, што дзед

Браніслаў даводзіўся маёй маці айчымам, было не тактоўна.

Я верыў сваёй бабе й ганарыўся багацьцем. Веру ў такое

багацьце й цяпер.

Валя й Жанна д’Арк

Мая сваячка Валя Кісель прынесла дамоў новыя падручнікі.

Яна зьбіралася ў шостую клясу, і сярод падручнікаў была

«Гісторыя Сярэднявечча». Мы доўга разглядалі каляровыя

малюнкі з рыцарамі й Жаннай д’Арк на белым кані. Нам

моцна хацелася, як хутчэй, прачытаць гэты падручнік

і стаць дарослымі. Тады верылася, што, прачытаўшы

падручнікі па гісторыі, я адразу стану дарослым. Неўзабаве

я прачытаў і «Гісторыю старажытнага сьвету», і «Гісторыю

Сярэднявечча», і нават «Гісторыю Новага часу» для восьмых

клясаў. У сваёй трэцяй клясе я дарослым ня стаў, але вера

ў разумнасьць і даросласьць падручнікаў па гісторыі

захоўвалася яшчэ доўга. Часам і зараз я бачу самых розных

людзей, якія вераць у тое, што, прачытаўшы адну кнігу пра

гісторыю Сярэднявечча, яны адразу зробяцца адукаванымі

й разумнымі. Менавіта ў гісторыю Сярэднявечча з Жаннай

д’Арк на магутным кані людзі чамусьці вераць найбольш.

Баба Броня й вада

Мы вярнуліся з поля, дзе абіралі каларадзкіх жукоў з

картапляніку. Брунатных жукоў і ружовых чарвякоў мы

зьбіралі ў шкляныя слоікі. Са слоікаў мы іх павысыпалі ў

вядро з саляркаю й спалілі. Стаяла гарачыня. Хацелася

піць. Баба Броня выцягнула з калодзежу поўнае вядро

сьцюдзёнай вады й пачала піць. Яна папіла. Я чакаў,

спадзяваўся калодзежнай вадою спатоліць смагу. Не

спатоліў. Баба вывернула вядро пад плот: «У хаце пап’еш

з кубка. У хаце вада цяплейшая й спакайнейшая. Нельга

прывучацца да калодзежнай ледзяной вады. Яна і зубы

ломіць, і горла ад яе баліць, так баліць, што не глынуць.

Трэба табе, Валодзя, піць цёплую ваду, хатнюю. Бацька

такую п’е, і ты пі. А я прывучылася да калодзежнай. Толькі

яна й можа наталіць смагу. Іншая вада для мяне нясмачная.

П’ю цёплую, п’ю, а смага не наталяецца, смага не сыходзіць.

Кепска, калі да сьцюдзёнай вады прывык. Ты не прывыкай.

Ня трэба...» У хаце я выпіў паўкубка вады. Смага сыйшла. Я

сеў за стол чакаць, пакуль баба Броня зьбярэ на стол.

Валя й кнIга

Валя Кісель расказала, што ёй сьнілася мая маці. Яна голая

сядзела на падлозе каля ложку й прасіла Валю ўпарадкаваць

агарод. «Ніна ж ведала, як я акуратна ўсё раблю ў гародзе. У

мяне ўсе грады роўныя! Яна сядзела з рассунутымі нагамі, і

ўсё было відаць! Ты разумееш… Я спалохалася, бо ўспомніла,

што Ніна памерла. Успомніла і ўцякла дамоў. Там расказала

сваёй маці, што бачыла Ніну, якая прасіла ўпарадкаваць

агарод. Маці сказала, што я правільна зрабіла, што ўцякла

і ня стала паслухмяна парадкаваць агарод. Пагаварыўшы з

маці, я вярнулася да Ніны, якая цяпер сядзела на ложку, які

стаяў пасярод агароду... Ня ведаю, як такі

сон вытлумачыць. Слухай, я Ніне

прыносіла кнігу Дэна Браўна

“Страчаны сымбаль”. Кніга не

мая. Трэба вярнуць. Мо ты

81

сходзіш у бацькоўскую кватэру

й знойдзеш кнігу? Табе ж гэты

“Сымбаль” не патрэбны...» —

«Добра, Валя, кнігу я знайду...»


Сяргей Лескець. Агра, фотапраект. 2013–2015. З архіву аўтара

Siarhej Leskiec. Agro photo-project. 2013–2015. From the author’s archives

Баба Броня й маланка

Ішоў па праспэкце, з Кастрычніцкай плошчы

ў бок вуліцы Янкі Купалы. Над Домам

афіцэраў вісела невялікая хмарка. Такая

сабе сьветлая хмурыначка. Падумалася:

зараз з падманліва сьветлай хмары можа

паляцець маланка, паляцець і забіць мяне.

Натуральна, усё цела сьцялася, я адчуў

жывёльны сполах і прысьпешыў хаду.

Зайшоў у офіс, адчыніў дзьверы на гаўбец,

балазе — вакно новага кабінэту глядзіць

у ціхі двор, і пачаў працаваць. Пасыпаўся

спорны дождж, які перайшоў у залеву.

У шапаткой залеве й зьявілася маланка.

Яна паўстала паміж дрэвамі й гаўбцом.

Навакольле счарнела, адно маланка

сьвяцілася, нібыта расплаўленае волава.

Краем вока я пазіраў на высозную маланку.

Валасы на галаве паўсталі дыбарам.

Скура сшэрхла й пакрылася пупышкамі,

як ад лютага ледзянога скавыша. Зь неба

пасыпалася аглушальная грымота. Паветра

зрабілася мэталёвым на смак. На нейкі

час у мяне й мову адняло. Згадалася баба

Броня, якая казала, што ў такую навальніцу

трэба класьціся крыжам, тварам у зямлю, і

маліцца. Каб я ведаў малітвы, дык памаліўся

б, але я іх ня ведаю.

Каця й фотаздымкi «мёртвых людзей»

У траўні мы з братам адведалі дзедаву хату. Вёска Варакомшчына —

недалёкі ад Менску сьвет, але пасьля сьмерці бабы й дзеда наша хата

адыйшла да дзядзькі Савы, а цяпер да ягонай жонкі Каці. У цёткі там

сваё жыцьцё, са сваімі радасьцямі ды гаротамі. Для мяне тое жыцьцё

і далёкае, і скажу шчыра — чужое. Заходзіць у дзедаву хату не

хацелася, але Каця настойвала. Мы зайшлі. Я спадзяваўся пабачыць

там фотаздымкі нашых сваякоў, што заўсёды віселі на сьцяне ў дзьвюх

блакітных зашклёных рамках. Здымкаў не было. Каця патлумачыла

гэта тым, што вельмі шкодна глядзець на здымкі мёртвых людзей.

Спрачацца са сваёй старой цёткаю я ня стаў. У яе і без таго жыцьцё ня

лёгкае. У амбасадзе ЗША ёй адмовілі ў візе, і яна ўжо не спадзяецца

пабачыць сваіх дзяцей і ўнукаў, што парабіліся амэрыканцамі.

Амэрыканскі чынуша сказаў нашай Каці Адамчык, што ён ня верыць

у яе вяртаньне на Радзіму, таму візу ня дасьць. Каці восьмы дзясятак,

ёй цяжка. Таму я ня стаў тады нічога казаць пра вынесеныя з хаты

здымкі нашых блізкіх людзей. Напісаў сабе кароценькую занатоўку

пра фотаздымкі сваякоў і супакоіўся. Але ня толькі Каця Адамчык

выносіць з хаты старыя фотапартрэты. Як высьветлілася, па тэлевізіі

й у прэсе, па радыё й у нэце ідзе вялікая прапагандысцкая кампанія.

Тэлеідыётыкі й нэтідыётачкі заклікаюць наш народ нішчыць здымкі

«мёртвых людзей». Маўляў, ад такіх здымкаў сыходзіць кепская

энэргетыка. А каб вы сралі фотастужкамі ды высрацца не маглі! Якая

энэргетыка? Якое кепства? Беларусы спрадвеку шанавалі продкаў!

Партрэты продкаў захоўваліся ў беларусаў як каштоўнейшыя

рэліквіі. Цяпер трэба іх панішчыць? Каб зноў забыць сваю гісторыю?

Каб новыя прыхадні й прыблуды напісалі нам правілы паводзінаў,

у якіх няма месца памяці? Бляха-пацярука! Ня

будзе так. Вырадкі, што ганьбяць і заклікаюць

ганьбіць нашае мінулае, нашу мову й памяць

пра нашых продкаў павінны быць пакараны.

82

І будуць яны пакараны. І ў беларусаў хопіць

на гэта энэргіі й станоўчай энэргетыкі. Калі

што, зь зямлі паўстануць і дапамогуць у

змаганьні нашы дзяды. Вер!

Баба Броня

й прыкметы вайны

Дзед Валодзя казаў, што вайна пачынаецца з

назапашваньня солі й запалак. «Калі мужчыны

купляюць соль мяхамі, а запалкі — скрынямі,

ведай — хутка прыйдзе вайна». Гэтым словам

свайго дзеда я знайшоў доказы ў Сочы. Калі

горцы пачалі купляць соль і запалкі, я не

сумняваўся: тамтэйшая вайна не за гарамі. Мае

сочынскія сваякі ня верылі ў блізкую вайну,

ажно пакуль горцы не спалілі іх дачны дамок

разам з усім дачным пасёлкам. Баба Броня

расказвала пра іншую прыкмету вайны: «Па

небе ішлі чырвоныя слупы, а потым вайна

пачалася». Чырвоныя слупы баба Броня

пабачыла напярэдадні Другой сусьветнай

вайны. Ці былі Чырвоныя слупы перад Першай

сусьветнай? Броня ня помніла. Хутчэй за ўсё,

мая баба бачыла паўночнае зьзяньне над

нашай вёскай Варакомшчынай; але для яе, як

і для ўсіх аднавяскоўцаў зьзяньне, зрабілася

прыкметай вялікай вайны з другімі немцамі.

Баба Ядзя й аплаткi

Сорак пяць гадоў я ня чуў у рэальнасьці голас

сваёй любімай бабы Ядзі. Часам на мяне наплывае

сум, што яе няма ў нашым будзённым сьвеце.

Можа, з-за гэтага суму маё ўяўленьне даволі

дакладна ўзнаўляе яе голас. Чую: «Валодзя, хадзі

сюды... Зьеш аплатку...» Я бягу ў спачывальню.

Баба Ядзя дастае з шафы папяровую капэрту

з аплаткамі. Капэрту яна хавае пад чыстымі

хустачкамі й рушнікамі. Мне, як і заўсёды, даецца

маленечкі кавалак ружовай аплаткі. Жоўтымі

й белымі аплаткамі баба пачастуе іншых. Так

некалі пачынаўся Вялікдзень у мястэчку майго

дзяцінства — Койданава.


KOLCHOSE LAKTOSE OSMOSE /

/ KOLKHOZ LACTOSE OSMOSIS

МАСТАКІ / AUTHORS

Аляксандра Каль / Alexandra Kahl

Нарадзілася ў 1983 годзе ў Бохуме. У 2013—

2016 гадах навучалася ва Ўнівэрсытэце

мастацтваў і прамысловага дызайну ў

Лінцы па клясе тэкстылю, арту і дызайну ў

прафэсара Гільбэрта Брэтэрбаўэра.

Born in 1983 in Bochum. In 2013 – 2016 she

studied at University of Art and Design, Linz

(Textile.Art.Design, Gilbert Bretterbauer).

Атэ Пэнтынэн / Atte Penttinen

Нарадзіўся ў Фінляндыі. Пасьля школы

вывучаў рамяство з мэталю, музычную

тэхналёгію і індустрыяльны дызайн. У 23

гады паступіў ва Ўнівэрсытэт мастацтваў

і прамысловага дызайну ў Лінцы ў клясу

скульптуры Алі Янка і Тобіяса Урбана.

Crowing up in Finland. After high-school

Atte has been studying metal handcrafts,

music technology and industrial design.

At the age of 23 he was accepted to study

Sculpture in the Linz University of Arts in Ali

Janka and Tobias Urban class.

Вероніка Зэнгсбратль / Veronika

Sengstbratl

Нарадзілася ў 1993 годзе ў Лінцы. З 2012-га

навучаецца ва Ўнівэрсытэце мастацтваў і

прамысловага дызайну ў Лінцы па клясе

жывапісу і графікі.

Born in 1993 in Linz. Since 2012 she studies

painting and graphics at University of Art

and Design in Linz.

Катарына Каф / Katharina Kaff

Нарадзілася ў 1985 годзе ў Вене. У 2006—

2012-х вывучала сацыяльную і культурную

антрапалёгію ў Венскім унівэрсытэце.

З 2012-га навучаецца ва Ўнівэрсытэце

мастацтваў і прамысловага дызайну ў

Лінцы па клясе жывапісу і графікі. Жыве і

працуе ў Лінцы і Вене.

Born in 1985 in Vienna. In 2006 — 2012 she

studied Social and Culture Anthropology at

University of Vienna. Since 2012 she studies

fine arts/ painting and graphics at University

of Art and Design in Linz. Lives and works in

Linz and Vienna

Леа Лунгер / Leo Lunger

Нарадзіўся ў Інсбруку ў 1992 годзе. З 2013-

га навучаецца ва Ўнівэрсытэце мастацтваў

і прамысловага дызайну ў Лінцы па клясе

жывапісу Урсулы Хюбнэр.

Born in Innsbruck in 1992. Since 2013 he

studies painting in Ursula Hübners class

studies at University of Art and Design Linz.

Марыя Жарый / Mariya Zhariy

Нарадзілася ў 1978 годзе ў Кіеве. У 1999—

2005 гадах навучалася ва Ўнівэрсытэце

Брэмэну на тэхнічнай матэматыцы. У

2005—2009 атрымала PhD. У 2009—2015

гадах зьдзейсьніла Індустрыяльнае

дасьледаваньне на базе JKU Linz і SCCH

Hagenberg. З 2013-га навучаецца ва

Ўнівэрсытэце мастацтваў і прамысловага

дызайну ў Лінцы па клясе жывапісу.

Born 1978 in Kiew, Ukraine. In 1999 – 2005

she studied at Bremen University, Germany

(Technical Mathematics diploma). In 2005

- 2009 she made PhD in Technical Mathematis,

Bremen University, Free University

Berlin, Germany; JKU Linz, Austria. In 2009

- 2015 she made Industrial Researcher JKU

Linz; SCCH Hagenberg, Austria. Since 2013

she studied at Art University Linz (Fine Arts

study).

Мэлані Людвіг / Melanie Ludwig

Нарадзілася ў 1985 годзе ў Лінцы. З 2012-га

навучаецца ва Ўнівэрсытэце мастацтваў

і прамысловага дызайну ў Лінцы.

Удзельнічала ў выставах у Лінцы, Вене,

Гамбургу, Ганконгу, Штроблу.

Born in 1985 in Linz. Since 2012 Melanie

studies at University of Art and Design Linz.

She participated in projects in Linz, Vienna,

Hamburg, Hong Kong, Strobl.

Сільвія Бэрндорфэр / Sylvia Berndorfer

Нарадзілася ў 1972 годзе ў Грызкірхен.

З 2012-га навучаецца ва Ўнівэрсытэце

мастацтваў і прамысловага дызайну ў

Лінцы па клясе жывапісу і графікі. Жыве і

працуе ў Ноемаркце/Х. (Верхняя Аўстрыя).

Born in 1972 in Grieskirchen. Since 2012 she

studies at University of Art and Design Linz

(Painting/Graphics Studies). Lives and works

in Neumarkt/H., Upper Austria.

Фэлікс Пёхгакер / Felix Pochhacker

Нарадзіўся ў 1981 годзе ў Зальцбургу.

З 2011 навучаецца ва Ўнівэрсытэце

мастацтваў і прамысловага дызайну ў

Лінцы па клясе скульптуры.

Born in 1981 in Salzburg. Since 2011 he studies

Sculpture at at University of Art and Design

Linz.

Штэфан Брандмайр / Stefan Brandmayr

Нарадзіўся ў 1978 годзе ў Лінцы. З 2011

навучаецца ва Ўнівэрсытэце мастацтваў і

прамысловага дызайну ў Лінцы па клясе

скульптуры.

Born in 1978 in Linz. Since 2011 he studies

Sculpture at at University of Art and Design

Linz.

Юлія Ф. Зорэр / Julia F. Zöhrer

Нарадзілася ў 1992 годзе. З 2012-га

навучаецца ва Ўнівэрсытэце мастацтваў і

прамысловага дызайну ў Лінцы па клясе

жывапісу і графікі. Працы паказваліся ў

Лінцы, Вене, Бундэскрыміналітэце, Замку

Парц, Штроблу.

Born in 1992. In 2010-2011 Matura BRG

Schloss Traunsee, since 2012 Julia studies

at University of Art and Design in Linz (Fine

arts/ painting and Graphics). She exhibited

in Linz,

83

Wien, Bundeskriminalamt, Schloss

Parz, Strobl.


Падпісана ў друк 30.11.2016. Фармат 70х100 1/8. Папера мелаваная. Друк афсетны.

Ум. друк. арк. 12,5. Ул.-выд. арк. 12,55. Наклад 250 ас. Замова № 2630.

Прыватнае выдавецкае ўнітарнае прадпрыемства «Галіяфы».

Пасведчанне аб дзяржаўнай рэгістрацыі выдаўца, вытворцы,

распаўсюджвальніка друкаваных выданняў № 1/48 ад 03.10.2013.

Пр. Партызанскі, 77А, 220107, Мінск.

E-mail: vish@bk.ru

www.halijafy.by

ТДА «НоваПрынт».

Пасведчанне аб дзяржаўнай рэгістрацыі выдаўца, вытворцы,

распаўсюджвальніка друкаваных выданняў № 2/54 ад 25.02.2014.

Вул. Геалагічная, 59, корп. 4, каб. 10, 220138, Мінск.

More magazines by this user
Similar magazines