Wojsko_i_Technika_Historia_5-2017 promo

Michał Kuchciak
Polskie zagony
pancerno-motorowe w 1920 r.
Hasło „wojna manewrowa” kojarzy się
przede wszystkim z II wojną światową
i odnoszącą w jej pierwszych latach duże
sukcesy niemiecką koncepcją wojny
błyskawicznej („blitzkrieg”). Jej podstawą
były szybkie i zmasowane uderzenia
wojsk pancernych, wspieranych przez
piechotę zmotoryzowaną i lotnictwo.
Niemcy zastosowali ją po raz pierwszy
w 1939 r., podczas napaści na Polskę.
Śledząc historię konfliktów zbrojnych XX wieku,
można znaleźć jednakże inne przykłady manewrowych
działań wojennych, mających miejsce
już dwie dekady wcześniej, podczas wojny polsko-bolszewickiej
prowadzonej w latach 1919-1921. Chodzi
mianowicie o zagony (rajdy) oddziałów jazdy, jak nazywano
wówczas kawalerię, kierowane w głąb terytorium
przeciwnika, które miały na celu zdezorganizowanie
jego tyłów, zagarnięcie określonej zdobyczy, najczęściej
terenowej (np. miasto, przeprawa) czy też odwrócenie
uwagi wroga od działań sił głównych. Zagony
jednakże nie były tylko domeną jazdy – do zagadnień
szczególnie interesujących zaliczyć można przeprowadzone
przez stronę polską tzw. „zagony pancerno-
-motorowe” z 1920 r., w których dwukrotnie z pełnym
sukcesem wykorzystano improwizowane grupy złożone
z oddziałów piechoty zmotoryzowanej poprzez
przydzielenie im kolumn samochodów ciężarowych,
wzmocnionych niewielkimi pododdziałami saperów,
kawalerii, artylerii i samochodów pancernych.
Jest to tym bardziej istotne, że zakończona dwa
lata wcześniej I wojna światowa miała charakter pozycyjny.
Najprościej rzecz ujmując – charakteryzowała się
ona tym, że poszczególne strony konfliktu, okopane
naprzeciw siebie, zwalczały się za pomocą artylerii i innych
środków bojowych, wynalezionych lub udoskonalonych
na potrzeby wojny. Mowa tu głównie o broni
maszynowej, lotnictwie i gazach bojowych. Z perspek-
4
tywy poruszanego tematu najważniejsze jest jednak
to, że rozpoczęto wtedy stosowanie nowego rodzaju
broni – pierwszych czołgów i samochodów pancernych,
po drugie zaś w czasie tego konfliktu, w 1914 r., miało
miejsce również efektywne użycie dla potrzeb armii
transportu samochodowego. Wówczas to francuskie dowództwo
wykorzystało paryskie taksówki do transportu
około 6000 żołnierzy na front nad Marną, co umożliwiło
szybkie zatkanie luki na tym odcinku i powstrzymanie
niemieckiej ofensywy (tzw. „Cud nad Marną”).
Po I wojnie światowej zaczęto coraz bardziej doceniać
znaczenie zastosowania samochodów w celach
militarnych. Działo się tak m.in. w odradzającej się
po latach niewoli Polsce, w której – korzystając z taboru
i zaplecza pozostawionych przez państwa zaborcze
– zainicjowano organizowanie wojsk samochodowych
(automobilowych). Co więcej, w obliczu konfliktów
z Ukrainą (1918-1919) i bolszewicką Rosją (1919-1921)
przystąpiono również do tworzenia kolumn samochodowych
na potrzeby frontu. Kolumny te wykorzystywane
były początkowo do przewożenia zaopatrzenia czy
też amunicji, ale z czasem dostrzeżono zalety wynikające
z szybszego przerzutu wojsk. W przypadku wojny
polsko-bolszewickiej o typowo manewrowym charakterze,
w której dużą rolę odgrywała jazda (kawaleria),
miało to niebagatelne znaczenie.
W 1919 r. obie strony konfliktu zaangażowane były
w walki – Polacy z Ukraińcami, bolszewicy zaś z „białymi”.
Wcześniej czy później musiało jednakże dojść
do konfrontacji zbrojnej, tym bardziej że „czerwoni”
zmierzali do rozszerzenia rewolucji na zachód. Wojna
oficjalnie nie została wypowiedziana. Rozpoczęła się
w styczniu zajęciem przez bolszewików Wilna, w którym
stacjonowały wojska polskie. W ciągu tego roku
miał miejsce szereg polskich operacji wojskowych, zakończonych
sukcesami: zdobycie Wilna i Lidy w kwietniu,
Mińska w sierpniu, czy też walki o Dyneburg, w wyniku
których miasto zostało zajęte w styczniu 1920 r.
Sytuacja w przeddzień ofensywy
ukraińskiej. Koncepcja zagonu
na Żytomierz
Nie licząc różnych lokalnych walk lub ograniczonych
operacji (m.in. wspomniane boje o Dyneburg), zasad-
Garford „Dziadek”; obok pojazdu widoczni por. A. Studziński i ppor. Z. Mysyrowicz. Źródło: „Tygodnik Ilustrowany”
1920, nr 16.