Views
6 months ago

ULI403U-TÜRK DIŞ POLİTİKASI I-12V4-8-pdf_kitap

92 Türk D›fl

92 Türk D›fl Politikas›-I Mart 1933’te bu talebini gündeme getirdi. Bo¤azlar Sözleflmesi’nde yer alan, Marmara denizindeki adalar›n (‹mral› hariç) askerden ve silahtan ar›nd›r›lmas› hükmünün kald›r›lmas›n› istedi. Ancak bu giriflim baflar›ya ulaflmad›. ‹ki y›l sonra D›fliflleri Bakan› Tevfik Rüfltü (Aras), 17 Nisan 1935’te Milletler Cemiyeti Konseyi’nde talepleri tekrarlad›. Tevfik Rüfltü Bey, gerekçe olarak ülkenin güvenli¤ini sa¤lama zorunlulu¤unu ve bar›fl› korumada hassasiyet gösteren Türkiye’ye eflit davran›lmas›n› gösterdi. Ayr›ca, uluslararas› alanda meydana gelecek her de¤iflikli¤in Bo¤azlar›n statüsünü de¤ifltirmeyi gerekli k›laca¤›n› belirtti. Türk D›fliflleri Bakan›, Eylül 1935’te Bo¤azlar› Milletler Cemiyeti Genel Kurulu’na tekrar tafl›- d›. Ancak her defas›nda reddedildi. Türkiye, Milletler Cemiyeti’nde Habeflistan’a sald›ran ‹talya’ya karfl› al›nacak önlemlerin tart›fl›lmas› s›ras›nda (Kas›m 1935) direnifli k›rmay› baflard›. Bo¤azlar›n statüsünün de¤ifltirilmesi gerekti¤ini ilgili taraflara benimsettirdi. Uluslararas› koflullar›n de¤iflmesi üzerine Türkiye, 10 Nisan 1936’da, Lozan Bo¤azlar Sözleflmesi’nde imzas› bulunan devletlere bir nota göndererek yeni bir statünün saptanmas› için uluslararas› bir konferans toplanmas› ça¤r›s›nda bulundu. Türkiye notas›nda; deniz ve hava kuvvetlerinde silahlanman›n artt›¤›n›, kolektif güvenlik sisteminin ifllemez hâle geldi¤ini, Lozan Bo¤azlar Sözleflmesi’nde “pek yak›n bir savafl tehlikesi tehdidine” yönelik bir hüküm bulunmad›- ¤›n› ve ortaya ç›kan koflullar›n sözleflme hükümlerini çal›flamaz hâle soktu¤unu belirtti. Türkiye’nin ça¤r›s›, ‹ngiltere baflta olmak üzere, ilgili devletler taraf›ndan olumlu karfl›land›. Sovyetler Birli¤i kendi lehine de¤ifliklikler yapabilece¤ini düflündü. Bulgaristan yeni düzenlemenin 1919 Neully Antlaflmas›’nda var olan silahtan ar›nd›rmaya iliflkin hükümlerin de de¤ifltirilmesine zemin haz›rlayabilece¤ini umdu. Yunanistan, Yugoslavya ve Romanya, Balkan Pakt›’ndan kaynaklanan dayan›flma nedeniyle itiraz etmediler. Fransa ise Sovyetler Birli¤i ile yak›nlaflman›n sonucu olarak pasif destek verdi. Avrupa’da yaln›zca ‹talya, Milletler Cemiyeti’nin Habeflistan’›n iflgaline karfl› ald›¤› önlemlere Türkiye’nin de destek vermesi nedeniyle konferans ça¤r›s›na olumsuz cevap verdi. Montreux Bo¤azlar Konferans› 22 Haziran 1936’da bafllad›. D›fliflleri Bakan› Tevfik Rüfltü Aras’›n baflkanl›¤›ndaki Türk Heyeti, de¤iflikliklere iliflkin 13 maddelik bir öneri sundu. Türk Heyeti, ticaret gemilerinin Lozan Bo¤azlar Sözleflmesi’ndeki geçifline benzer bir düzenlemeyi isterken öte yandan savafl gemilerinin geçiflinde Türkiye ve Karadeniz’e k›y›s› bulunan ülkeler lehine tonaj ve bu denizde kal›fl süresinde baz› s›n›rland›r›c› hükümler konulmas›n› savundu. Asl›nda Türkiye’nin arzulad›¤› en önemli husus “pek yak›n bir savafl tehlikesi tehdidi” karfl›s›nda savafl gemileri konusunda tam kontrol sa¤lamak yönündeydi. Türkiye önerilerde dile getirmemekle birlikte, Bo¤azlar bölgesinin askerden ar›nd›r›lma ve Bo¤azlar Komisyonu hükümlerini kald›rma niyetindeydi. Konferans›n etkili devletlerinden biri olan ‹ngiltere ise Bo¤azlar›n askerden ar›nd›r›lma hükmünün kald›r›lmas›n› benimsemekle birlikte, Bo¤azlar Komisyonu’nun kald›r›lmas›na karfl› ç›kt›. Ancak Türkiye’nin büyük hassasiyetle üzerinde durdu¤u “pek yak›n bir savafl tehlikesi tehdidi” ile karfl›laflt›¤›nda savafl gemilerinin geçiflinin düzenlenmesi iste¤ini, baz› flartlarla kabul etti¤ini aç›klad›. Fakat Milletler Cemiyeti’nin bu karar› uygun bulmamas› durumunda al›nacak önlemlerin kald›r›lmas›n›n gereklili¤i üzerinde durdu. Sovyetler Birli¤i ise Türk görüflüne yak›n bir pozisyon ald›. Ticaret gemilerinin Bo¤azlardan serbestçe geçifl ilkesine itiraz etmedi. Karadeniz’e k›y›s› olmayan dev-

3. Ünite - Atatürk Dönemi Türk D›fl Politikas› (1923-1938) 93 letlerinin savafl gemilerinin bu denize ç›k›fllar›n›n s›n›rland›r›lmas›n› ve Bo¤azlar›n askerîlefltirilmesini belirtti. Ancak Karadeniz’e k›y›s› olan devletlerin savafl gemilerinin s›n›rlamalara tabi olmadan geçiflini savundu. Konferans’ta ‹ngiltere ve Sovyetler Birli¤i karfl› karfl›ya geldi. Her iki devlette Bo¤azlar rejimini kendi lehlerine de¤ifltirmek istedi. Sonuçta, savafl gemilerinin geçifli ‹ngiliz tezine yak›n bir flekilde belirlendi. Bo¤azlar Komisyonu’nun kald›r›lmas›, Bo¤azlar›n askerîlefltirilmesi ve “pek yak›n bir savafl tehlikesi tehdidinin” ortaya ç›kmas› durumunda sahip olunacak yetkiler aç›s›ndan da Türkiye’nin tezleri kabul gördü (Montreux Bo¤azlar Konferans›, Tutanaklar Belgeler, 1976: 15 vd; Sönmezo¤lu, 2011:366-375). Konferans’›n sonunda 20 Temmuz 1936’da Montreux Bo¤azlar Sözleflmesi imzaland›. Belge, 29 madde, 4 “ek” ve 1 protokolden meydana gelmiflti. 1. maddede, taraflar›n “Bo¤azlar’da denizden geçifl ve gidifl-gelifl özgürlü¤ü ilkesini kabul ederler ve do¤rularlar” ilkesini kabul ettikleri vurgulanm›flt›. Geçifl rejiminde temel ilkenin serbestlik oldu¤u taraflarca benimsenmiflti. Bu serbestlik ilkesinin, (geçifl ve gidifl-gelifl özgürlü¤ü ilkesinin sonsuz bir süresi olaca¤›) eklenmiflti (madde 28/2). Resim 3.10 Montrö Bo¤azlar Sözleflmesi’nin ‹mza Töreni 20 Temmuz 1936 Montreux Bo¤azlar Sözleflmesi’nde ticaret gemilerinin, savafl gemilerinin ve uçaklar›n bar›fl ile savafl zamanlar›ndaki geçiflleri ayr› ayr› belirlenmiflti. Bar›fl zaman›nda ticaret gemileri geçifli flöyle olacakt›: (madde 2). Tek istisna uluslararas› sa¤l›k kurallar› çerçevesinde Türk yasalar›yla konulmufl sa¤l›k denetimidir. Ayr›ca ticaret gemileri transit geçerlerken Türk makamlar›nca al›nmas› öngörülen (sa¤l›k denetimi, fenerler ve flamand›ralar ile kurtarma hizmetleri) vergilerden ve harçlardan baflka bu gemilerden hiçbir vergi ya da harç al›nmayacakt›. Savafl zaman›nda ticaret gemilerinin geçifli ise flöyle olacakt›: Savafl zaman›nda Türkiye savaflan de¤ilse ticaret gemileri bar›fl döneminde oldu¤u gibi geçecekti (madde 4). Türkiye savaflan ise Türkiye ile savaflta olan bir ülkeye ba¤l› olmayan ticaret gemileri, düflmana hiçbir biçimde yard›m etmemek kofluluyla geçifl özgürlü¤üne sahip olacakt›. Bu gemiler, Bo¤azlara gündüz gireceklerdi ve geçifli Türkiye’nin gösterece¤i yoldan yapacaklard› (madde 5). Türkiye kendisini çok yak›n bir

info@insamer.com
İKİNCİ DÜNYA SAVAŞI VE TÜRK DÜNYASI
TUZAK
ANADOLU
info@insamer.com
I CİLT
BİRLİKTE TÜRK MİLLETİYİZ
İLİŞKİLERİ