Views
7 months ago

ULI403U-TÜRK DIŞ POLİTİKASI I-12V4-8-pdf_kitap

74 Türk D›fl

74 Türk D›fl Politikas›-I SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M SORU D‹KKAT SIRA S‹ZDE Türk Hükümeti, Patrik VI. Konstantinos’u 30 Ocak 1925’te s›n›r d›fl› etti. Yunanistan bu geliflmeyle tepki gösterdi. Bu devlete göre, ilgili kiflinin Patrikhane’ye ba¤l› olmas› nedeniyle mübadeleye tabi tutulamayaca¤› ve esas›nda bu hamlenin Türkiye’nin Patrikhane’yi s›n›r d›fl›na ç›karma amac›ndan baflka bir fley olmad›¤›- d›r. Muhtelit Mübadele Komisyonu’nun Yunan üyesi Eksindaris, Patrik’e kötü muamele yap›ld›¤›n› söyleyerek üyelikten çekildi. Atina’da 1 fiubat 1925’te büyük bir protesto mitingi düzenlenerek gerilim t›rmand›r›ld›. Yunanistan ayn› gün Türkiye’ye protesto notas› göndererek yap›lan ifllemin Lozan’›n hükümlerine ayk›r› oldu¤unu iletti. Yunan Hükümeti bir ad›m daha atarak Lozan Antlaflmas›’n›n 44. maddesine dayanarak sorunun ele al›nmas› için 11 fiubat 1925’te Milletler Cemiyeti’ne baflvurdu. Türk D›fliflleri Bakan› fiükrü Kaya 1 Mart 1925’te Milletler Cemiyeti’ne söz konusu flikâyet için verdi¤i cevapta, konunun Türkiye’nin bir iç sorunu oldu¤unu, Patrikhane ile ilgili hiçbir uluslararas› antlaflma ya da konvansiyon maddesi bulunmad›¤›n›, Yunanistan’›n Patrikhane’yi uluslararas› bir kurum hâline getirmeye çal›flt›¤›n› öne sürdü. Ayr›ca Türkiye’nin Milletler Cemiyeti’nin üyesi olmad›¤› için bu kurumun sorunu ele almaya hakk› olmad›¤›n› belirtti (Macar, 2003:128- 136). ‹ki taraf aras›nda yo¤un bir diplomatik süreç bafllad›. Türkiye metropolitlerin mübadele edilmemesine karfl›l›k Patrik’in istifas›n› ve Yunanistan’›n flikâyetini geri çekmesini istedi. Yunanistan Nisan 1925’te bu öneriyi kabul etti. Sonuçta 22 May›s 1925’te Patrik Konstantinos görevinden istifa etti ve yerine III. Vasilios getirildi. Böylece pazarl›klar sonucu sorun çözüme kavuflturuldu. (Macar, 2003:137-138) Türk-Yunan SIRA iliflkilerini S‹ZDE belirleyen iki temel konu nedir? Türk-Sovyet ‹liflkileri Türk Kurtulufl DÜfiÜNEL‹M Savafl› s›ras›nda iki ülke iliflkileri karfl›l›kl› ç›kar ve ifl birli¤i ba¤lam›nda sürdürülmüfltü. Ancak Lozan Bar›fl Konferans›’nda, Sovyetlerin Bo¤azlar konusunda Türkiye’den SORU yeterince destek bulmamas› ve Türkiye Komünist Partisi üyelerinin tutuklanmas› gibi geliflmeler iki hükümet aras›nda bir mesafenin oluflmas›na yol açm›flt›. D‹KKAT Sovyetler Birli¤i, 16 Ekim 1925’te Locarno Antlaflmalar› ile ‹ngiltere, Fransa, ‹talya ve Almanya aras›nda bir yak›nlaflman›n gerçekleflmesinden endifle duydu. Bunun üzerine SIRA komflular›yla S‹ZDE iflbirli¤ine gitme, s›n›rlar›n› güvence alt›na alma ve Almanya ile yak›nlaflarak Bat›l› ülkelerin kendisine yönelik izolasyon politikas›n› zay›flatma stratejisi izledi. Bu ba¤lamda Türkiye’ye yak›nlaflt›. Asl›nda Türkiye de d›fl politikada baflta Musul olmak üzere birçok konuda sorunlar yaflad›¤›ndan dolay› Sovyetler Birli¤i’nin deste¤ine muhtaçt›. ‹ki ülkenin birbirine yak›nlaflmas› üzerine Türk D›fliflleri K ‹ Bakan› T A P Tevfik Rüfltü Aras ile Sovyetler D›fliflleri Bakan› Çiçerin aras›nda 17 Aral›k 1925’te Paris’te “Türkiye Cumhuriyeti ile Sovyet Sosyalist Cumhuriyetleri Birli¤i Aras›nda Dostluk ve Tarafs›zl›k Antlaflmas›” imzaland›. Antlaflma’n›n 1. maddesinde, “...taraflardan birine karfl› üçüncü bir ya da birkaç devletçe, bir askerî eylemde bulunuldu¤unda, öteki ba¤›tl› taraf birincisine karfl› tarafs›zl›¤›n› sür- TELEV‹ZYON dürmeyi yükümlenir” denilmiflti. Belgenin 2. maddesinde de taraflar›n birbirlerine karfl› “her türlü sald›r›dan kaç›nmay› yükümlenmesi”, taraflardan birinin di¤erine karfl› hiçbir ‹NTERNET ittifaka ve anlaflmaya kat›lmamas› gibi hükümler vard› (Soysal, 1983:268- 269). Bu Antlaflma ‹kinci Dünya Savafl›’n›n sonuna kadar iki ülke iliflkilerinin merkezinde yer ald› (Tellal, 2001:315-316). AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET 4

3. Ünite - Atatürk Dönemi Türk D›fl Politikas› (1923-1938) 75 Türkiye ile Sovyetler Birli¤i aras›nda seyreden bu olumlu havan›n sonucunda iki ülkenin D›fliflleri Bakanlar› Kas›m 1926 ve Ocak 1927’de Odessa’da bir araya gelmifllerdir. Taraflar Milletler Cemiyeti’ne üyelik konusunu ele alm›fllard›r. Ard›ndan 11 Mart 1927’de “Ticaret ve Seyrisefain Antlaflmas›”n› imzalam›fllard›r. Bu Antlaflma’yla Türkiye, Sovyetlerin Kars ve Ardahan d›fl›nda ‹stanbul, ‹zmir, Trabzon, Mersin, Erzurum ve Konya’da Ticaret Temsilcili¤i flubeleri açmas›n› kabul etti. Bu faaliyet çerçevesinde de baz› muafiyetlerden yararlan›lmas› olana¤›n› tan›d›. Sovyetler Birli¤i ise,üçüncü bir devlete gönderilecek mallar›n gümrü- ¤e tabi olmadan taraf devletlerin topraklar›ndan transit geçifl do¤rultusundaki Türkiye’nin talebine s›cak yaklaflt›. (Sönmezo¤lu, 2011:301) ‹ki ülkenin yak›nlaflmalar›na bir örnek de Mart 1928’de Sovyetler Birli¤i’nin Milletler Cemiyeti’nin düzenledi¤i Silahs›zlanma Konferans›’na bu ülkenin davetiyle kat›lm›fl olmas›d›r. Türkiye bu Konferans’ta topyekûn bir silahs›zlanmay› savunarak Sovyetler Birli¤i’nin yan›nda yer ald›. Türkiye, Sovyetler Birli¤i’nin 9 fiubat 1929’da Moskova’da ‹ran, Polonya, Estonya, Letonya, Litvanya ve Romanya ile imzalad›¤› bir tür çok tarafl› sald›rmazl›k pakt›na 1 Nisan 1929’da kat›ld›. 1929 y›l› Türk - Sovyet iliflkilerinin ivme kazand›¤› bir y›ld›r. Sovyetler Birli- ¤i’nin D›fliflleri Bakan Yard›mc›s› Karahan, ayn› y›l›n sonlar›nda Türkiye’ye resmî bir ziyarette bulundu. Taraflar 1925 tarihli antlaflmaya bir ek protokol ekleyerek uzatt› (17 Aral›k 1929). Antlaflma’n›n 1. Maddesinde, iki y›l uzat›lma ve taraflardan birinin sürenin bitiminden alt› ay önce aksini belirtmedikçe bir y›l daha uzat›lm›fl say›laca¤› hükmü getirildi. 2. Madde ile de “Taraflardan her biri, öteki tarafa bildirmeksizin, onun kara ya da denizden do¤rudan do¤ruya komflusu olan devletlerle siyasal ba¤›tlar yapmay› amaçlayan görüflmelere giriflmemeyi ve bu gibi anlaflmalar› ancak söz konusu Taraf›n onamas› ile yapmay› yükümlenir” esas› kabul edildi (Sönmezo¤lu, 2011: 301-302). Türkiye bu protokol ile Sovyetlere biraz daha yaklaflt›. Özellikle komflu devletlerle anlaflma imzalamadan önce bu ülkenin onay›na baflvurmas› dikkat çekicidir. Türk-ABD ‹liflkileri Osmanl› Devleti, ABD’nin Birinci Dünya Savafl›’n›n kat›lmas›ndan hemen sonra 20 Nisan 1917’de bu ülkeyle diplomatik iliflkilerini kesmiflti. ABD Baflkan› Woodrow Wilson, 8 Ocak 1918’de Kongre’de yapt›¤› konuflmada savafltan sonra yap›lacak bar›fl›n esaslar›n› içeren ilkelerini aç›klam›flt›. Bu ilkelerin 12. Maddesi Osmanl› Devleti’nin gelece¤ini ilgilendirmiflti. Wilson bu ilkesinde “Osmanl› ‹mparatorlu- ¤u’nda Türklerin oturduklar› bölgenin ba¤›ms›zl›¤›n›n tan›nmas› ve Osmanl› egemenli¤i alt›nda bulunan di¤er halklara genifl özerklik sa¤lanmas›” gerekti¤ini aç›klam›flt›. Bu ilke, Mondros Ateflkes Antlaflmas›’ndan sonra baz› ayd›nlar›n Osmanl› Devleti’ni ayakta tutmak için sar›ld›klar› bir dal olmufltu. Bu sempati zamanla ABD mandac›l›¤›n› istemeye dönüfltü. Aralar›nda Refik Halit (Karay), Celal Nuri (‹leri), Halide Edip (Ad›var), Ahmet Emin (Yalman), Yunus Nadi (Abal›o¤lu) ve Velit Ebuzziya’n›n bulundu¤u bir grup ayd›n, 4 Aral›k 1918’de Wilson Prensipleri Cemiyeti’ni kurarak ABD yard›m›n› gündeme getirdi. Bu proje tutmad›. Türk Kurtulufl Savafl› s›ras›nda iliflkiler farkl› bir mecrada geliflti. Resim 3.4 Georgiy Vasilyeviç Çiçerin Wilson Prensipleri Cemiyeti k›sa bir süre faaliyette bulunacakt›r. Cemiyet’in üyelerinin önemli bir k›sm› Anadolu’ya geçerek Türk Kurtulufl Savafl›’na kat›lacaklard›r. Ancak Cemiyet’in etkili üyelerinden olan gazeteci Ali Kemal Anadolu hareketine düflmanca bir tutum tak›nd›¤› için 1922’de halk taraf›ndan linç edilecek Refik Halit (Karay), ise vatandafll›ktan ç›kar›larak yurt d›fl›na sürülecektir.

TUZAK
ANADOLU
info@insamer.com
İKİNCİ DÜNYA SAVAŞI VE TÜRK DÜNYASI
info@insamer.com
I CİLT
BİRLİKTE TÜRK MİLLETİYİZ
İLİŞKİLERİ