Views
9 months ago

ULI403U-TÜRK DIŞ POLİTİKASI I-12V4-8-pdf_kitap

84 Türk D›fl

84 Türk D›fl Politikas›-I Türk-‹talyan ‹liflkileri ‹talya’da Faflist Parti’nin ve Mussolini’nin iktidara gelmesinden sonra bu ülkenin Do¤u Akdeniz’e göz dikmesi, Türkiye’yi tedirgin etmiflti. Ancak iki ülke diplomatik iliflkileri sürdürmekten de geri kalmad›. 1930’lar›n bafl›nda iki ülke iliflkileri nispeten sakindi. Türk - ‹talyan iliflkilerinin bu döneminde 4 Kas›m 1932’de Ankara’da imzalanan antlaflma gere¤i Bodrum dolaylar›ndaki Kara Ada ve çevresindeki baz› kayal›klar Türkiye’ye, Meis Adas› ile etraf›ndaki baz› adalar ise ‹talya’ya b›rak›larak bölgedeki karasular›n s›n›r› çizilmiflti. Bu koflullar çerçevesinde ‹talya’n›n Balkan bölgesine yönelik emelleri ve bölgede Frans›zlar› etkisiz b›rakma iste¤i, bu ülkenin Yunanistan ve Türkiye’ye yak›nlaflmas› gere¤ini ortaya ç›karm›flt›. Ancak ‹talya ile Türkiye aras›nda ciddi bir strateji fark› bulunmaktayd›. Türkiye her fleyden önce Lozan’da sa¤lad›¤› haklar› korumak arzusundayken ‹talya yay›lma siyaseti gütmekteydi ve üstelik geniflleme alan› olarak gördü¤ü bölgelerin bir k›sm› da Türkiye’nin egemenlik alan› içerisindeydi. ‹talya’n›n geniflleme siyaseti Türkiye ile yak›ndan ilgili oldu¤u için Türk Hükümeti’nin Milletler Cemiyeti’ne üyeli¤inden de rahats›zl›k duymufltu. Mussolini, Hitler’in 1933’te iktidara geçmesinden de cesaret alarak yay›lma siyasetini aç›kça deklare etmeye bafllam›flt›. Nitekim Mussolini, 19 Mart 1934’te Roma’da yap›lan Faflist Kongresi’nde Anadolu topraklar›n›n kendileri için bir geniflleme alan› oldu¤unu ilan etmiflti. ‹talya’n›n On ‹ki aday› silahland›rmaya bafllamas›, 1935 y›l›nda Habeflistan’› iflgal etmesi, Türkiye’nin, Milletler Cemiyeti’nin ‹talya’ya yönelik yapt›¤› ambargoya kat›lmas› ve Habeflistan’a K›z›lay vas›tas›yla yard›m etmesi Türk-‹talyan iliflkilerinin belirgin bir flekilde gerilmesine yol açm›flt›. ‹talya da tepki olarak Montreux Bo¤azlar Sözleflmesi görüflmelerine kat›lmayarak ortaya ç›kan belgeyi ilk etapta imzalamam›flt›. Ancak k›sa bir süre sonra 1937’de iki ülke iliflkileri aras›nda k›smi bir yumuflama yafland›. Türk D›fliflleri Bakan› Tevfik Rüfltü Aras ve meslektafl› Kont Ciano, 2-3 fiubat 1937’de Milano’da ortak bir bildiri yay›mlad› ve taraflar aras›nda bir sorun olmad›¤›n› vurgulad›lar. ‹talya, 1938’de Türkiye’nin Habeflistan’daki haklar›- n› tan›mas› hâlinde Montreux’u imzalayabilece¤ini belirtmesinin ard›ndan 2 May›s 1938 tarihinde Montreux’u imzalad› (Sönmezo¤lu, 2011:310-315). ‹talya’n›n 1939 y›l›nda Arnavutluk’u iflgal etmesi, Türkiye’yi oldukça endiflelendirdi. Zira Türkiye kendi güvenli¤i noktas›nda Balkanlardaki statükonun korunmas›n› oldukça önemsemiflti. Türkiye bu iflgal karfl›s›nda ‹ngiltere ve Fransa’ya daha fazla yak›nlaflt› (Uzgel, 2001b:297). Türk-Sovyet ‹liflkileri Türk-Sovyet iliflkileri, Kurtulufl Savafl› y›llar›ndan bafllayarak iflbirli¤i ve dostluk eksenli sürdürülmüfltü. 1930’lu y›llara gelindi¤inde bu süreç niteli¤inden bir fley kaybetmemiflti. Ayn› h›zla devam ettirildi. Türk D›fliflleri Bakan› Tevfik Rüfltü Bey, Eylül 1930’da Moskova’y› ziyaret etti. Bu gezinin tamamlanmas›ndan k›sa bir süre sonra, iki ülke aras›nda 17 Mart 1931 de “Karadeniz ve O’na Bitiflik Denizlerde Deniz Kuvvetlerinin S›n›rland›r›lmas›na ‹liflkin Protokol” ve 1925 Dostluk ve Tarafs›zl›k Antlaflmas›’n›n befl y›l uzat›lmas›na yönelik bir baflka protokol yap›ld›. Sovyetler Birli¤i D›fliflleri Bakan› Maksim Litvinov’un 30 Ekim 1931’de Türkiye’yi ziyareti s›- ras›nda bu protokoller onayland›. Baflbakan ‹smet ‹nönü’nün 25 Nisan - 10 May›s 1932 tarihleri aras›nda bu ülkeye yapt›¤› resmî ziyaret, iki ülke iliflkilerinin her alanda gelifltirilmesine zemin ha-

3. Ünite - Atatürk Dönemi Türk D›fl Politikas› (1923-1938) 85 z›rlad›. ‹smet ‹nönü, Sovyet lideri Stalin’de baflta olmak üzere birçok yetkiliyle görüfltü. Bu görüflmelerde; kültürel iflbirli¤inin gelifltirilmesi, Türkiye’nin Milletler Cemiyeti’ne üyeli¤inin Sovyetler taraf›ndan desteklenmesi, iki ülke rejimlerinin dostane iliflkilerin geliflimine engel olmamas›n›n kabul edilmesi ve Sovyetlerin Türkiye’nin ekonomik kalk›nmas› için para, teknoloji ve uzman yard›m›nda bulunmas› konular› ele al›nd›. Nitekim 21 Ocak 1934’te Ankara’da, Sovyetler Birli¤i’nin 8 milyon dolarl›k faizsiz ve 20 y›l içerisinde tar›m ürünleriyle geri ödemeli bir kredi vermesi, teknoloji ve uzman yard›m›nda bulunmas›n› içeren bir antlaflma imzaland›. 1934’te Kayseri’de, 1935’te de Nazilli’de dokuma fabrikalar›n›n aç›lmas› bu yard›m çerçevesinde gerçeklefltirildi. Buna ek olarak, Türkiye’nin sanayileflmesinin temelini oluflturan ve ekonomik kalk›nmas›nda büyük bir paya sahip olan “Birinci Befl Y›ll›k Plan” Sovyet uzmanlar›n›n yard›m›yla haz›rland›. 1930’lu y›llar›n ikinci yar›s›ndan itibaren Türk-Sovyet iliflkilerinde taraflar›n birbirlerine karfl› mesafeli ve so¤uk davranmaya bafllad›klar› görülmektedir. Bunun temel nedeni Türk diplomatlar›n›n revizyonist devletlerin (özellikle ‹talya’n›n) tehdidine karfl› ‹ngiltere ve Fransa ile iliflkilerin gelifltirilmesini istemeleri ve Lozan’da belirlenen Bo¤azlar’›n statüsünün gözden geçirilmesini savunmaya bafllamalar›d›r. Türkiye, 11 Nisan 1936’da Bo¤azlar konusunda taraf devletlere bir nota vererek, onlar› toplant›ya ça¤›rd›. Kitab›m›z›n bu ünitesinde “Montreux Bo¤azlar Sözleflmesi” bafll›¤›nda yaz›ld›¤› gibi Türkiye’nin ça¤r›s› olumlu karfl›land› ve düzenlenen konferans›n sonucunda 22 Temmuz 1936’da Bo¤azlar rejimini de¤ifltiren sözleflme imzaland›. Sovyetler Birli¤i, konferansta tezlerini kabul ettiremedi. Sözleflme sonras›nda da Bo¤azlar konusunda Türkiye’ye ikili antlaflmalar önerdi ancak Türk D›fliflleri Sovyetlerin bu yaklafl›m›na da s›cak yaklaflmad›. ‹ki devlet aras›nda iliflkiler gerginleflti. D›fliflleri Bakan› Tevfik Rüfltü Aras’›n 12-19 Temmuz 1937 tarihleri aras›nda Moskova’ya yapt›¤› ziyaret gerginli¤i su yüzüne ç›kard›. Zira, Tevfik Rüfltü Aras iyi karfl›lanmam›fl ve Stalin taraf›ndan kabul edilmemiflti (Tellal, 2001: 319- 322). Türkiye, savafl öncesinde ‹ngiltere ve Fransa’ya yak›nlafl›rken istemedi¤i hâlde Sovyetlerle de mesafeli bir iliflki sürdürmek zorunda kald›. Türk-Yunan ‹liflkileri ‹ki ülke aras›ndaki nüfus mübadelesinden kaynaklanan sorunlar, 10 Haziran 1930 tarihli Ankara Sözleflmesi’yle çözüldükten sonra hissedilir ölçüde bir yumuflama sürecine girildi. Yunanistan Baflbakan› Elefteriyos Venizelos ve D›fliflleri Bakan› Andreas Mikhalakopulos, ‹smet ‹nönü’nün davetlisi olarak Cumhuriyet Bayram› törenlerine kat›lmak üzere 27-31 Ekim 1930’da Ankara’ya geldiler. Bu yumuflama ortam›nda Türkiye ve Yunanistan 30 Ekim’de “Dostluk, Tarafs›zl›k, Uzlaflt›rma ve Hakemlik Antlaflmas›’n›” imzalad›lar. Bu Antlaflma’n›n 1. maddesinde “Ba¤›tl› yüksek taraflar içlerinden birine karfl› yöneltilmifl hiçbir siyasal ya da ekonomik antlaflmaya ya da tertibe kat›lmama¤› karfl›l›kl› olarak yükümlenirler” hükmünü içermiflti. 2. maddesinde de “ Ba¤›tl› yüksek taraflardan biri, bar›flç› tutumuna karfl›n, bir ya da birkaç devlet taraf›ndan bir sald›r›ya u¤rarsa öteki taraf, uyuflmazl›¤›n tüm süresi boyunca, tarafs›zl›k” politikas› izleyece¤i anlay›fl› getirilmiflti. Ayr›ca iki ülke aras›nda ç›kacak anlaflmazl›klar›n nas›l çözülece¤i ve hangi mekanizmalar›n iflletilece¤i gibi ayr›nt›lara da yer verilmiflti (Soysal, 1983:393-396). Yukar›da aç›klamaya çal›flt›¤›m›z antlaflman›n yan› s›ra ayn› gün, taraflar aras›nda ‹kamet, Ticaret ve Seyrisefain Antlaflmas› ile Deniz Kuvvetlerinin S›n›rland›r›lmas›na iliflkin protokol ad›yla iki belge daha imzaland›. Bunlar tamamen ekonomik gerekçelerle düzenlenmiflti.

TUZAK
info@insamer.com
İKİNCİ DÜNYA SAVAŞI VE TÜRK DÜNYASI
ANADOLU
info@insamer.com
I CİLT
BİRLİKTE TÜRK MİLLETİYİZ
İLİŞKİLERİ