Views
5 months ago

ULI403U-TÜRK DIŞ POLİTİKASI I-12V4-8-pdf_kitap

DÜfiÜNEL‹M

DÜfiÜNEL‹M DÜfiÜNEL‹M SORU SORU 90 Türk D›fl Politikas›-I D‹KKAT D ‹KKAT 1983:420-423). Özellikle ‹ran fiah› R›za Pehlevi’nin Atatürk’e ve Türkiye’deki modernleflme hareketlerine karfl› olan hayranl›¤›, iki ülke iliflkilerini gözle görülür sa- SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE mimi bir havaya sokmufltu. fiah’›n Karadeniz yolculu¤una Yavuz adl› savafl gemisinin tahsis edilmesi, Ankara’da O’nun onuruna “Özsoy” adl› operan›n sahnelen- AMAÇLARIMIZ mesi derin AMAÇLARIMIZ izler b›rakt›. K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET ‹ki ülkenin K modernleflme ‹ T A P serüvenini tahlil etmek için flu kaynak yararl› olabilir. Erik Jan Zürcher-Touraj Atabaki, Türkiye ve ‹ran’da Otoriter Modernleflme. Atatürk ve R›za fiah Dönemleri, ‹stanbul: ‹stanbul Bilgi Üniversitesi Yay›nlar›, 2012. TELEV‹ZYON Bu olumlu hava ‹ran’›n uluslararas› platformlarda Türkiye’yi desteklemesi fleklinde de devam etti. Örne¤in; 1934’te Milletler Cemiyeti Konseyi üyeli¤ine aday olan ‹ran, Türkiye lehine adayl›ktan çekildi. Atatürk’ün ölümünden sonra ‹ran’da sarayda bir ‹NTERNET ay yas ilan edilmesi, fiah’›n Atatürk’e hayranl›¤›n›n somut bir göstergesiydi (Akdevelio¤lu-Kürkçüo¤lu: 2001: 358-359). Türk-Afgan ‹liflkileri Türk Afgan iliflkileri, 1920’lerde oldu¤u gibi 1930’larda da samimi bir hava içinde sürdürüldü. Bu ülke Türkiye’deki modernleflme hareketlerini büyük dikkatle izledi. Türk Hükümeti e¤itim, sa¤l›k, hukuk ve askerî alanlarda teknik araç ve uzman yard›m›nda bulundu. Ayr›ca Afgan temsilcilerinin bulunmad›¤› ortamlarda bu ülkenin ç›karlar›n› korudu. Afganistan’›n ‹ran’la yaflad›¤› s›n›r sorunlar›n›n çözülmesinde arac› oldu. ‹ki ülkenin hakem iste¤ini olumlu karfl›lad›. Nitekim 1934’te Fahrettin (Altay) Pafla baflkanl›¤›nda oluflturulan heyetin hakemli¤inde s›n›r sorunu çözüme kavuflturuldu. Türkiye ile Afganistan aras›ndaki iliflkiler, 1937’de Sadabat Pakt›’n›n kurulmas›yla en üst düzeyine ç›kt›. Resim 3.9 Sadabat Pakt› Türkiye, 1930’larda komflular›yla sorunlar›n› büyük ölçüde çözerek ortak güvenlik ve savunma sistemleri kurma yoluna gitmiflti. Bat›’da Balkan Pakt›’n›n kurulufluna öncülük ettikten sonra ayn› fleyi Do¤u’da da yapmaya çal›flt›. Mustafa Kemal Atatürk ve Irak Kral› Faysal

3. Ünite - Atatürk Dönemi Türk D›fl Politikas› (1923-1938) 91 Irak, 30 Haziran 1930’da ‹ngiltere ile yapt›¤› anlaflma uyar›nca iki y›l sonra ba- ¤›ms›zl›¤›n› kazanacakt›. Bu süreçte, Irak Kral› Faysal, Baflbakan Nuri Sait Pafla ile birlikte 6-8 Temmuz 1931’de Türkiye’yi ziyaret etti. Irak Heyeti, görüflmelerde ülkesinin kuzeyindeki Kürt afliretlerinin hareketlerinden duydu¤u rahats›zl›¤› dile getirdi. Ayr›ca ‹ran’la yaflad›¤› s›n›r anlaflmazl›¤›n›n çözümü için Türkiye’nin arac› olmas›n› istedi. Bu ziyarete Birinci Dünya Savafl›’nda Osmanl› ordular›na karfl› savaflan Faysal’›n bar›flma arzusu damgas›n› vurdu. Kral olabildi¤ince ‹ngiltere’nin etkisinden kurtularak egemenli¤ini kan›tlama ve Türkiye’ye yak›nlaflmak niyetindeydi. Irak, 1932’de ba¤›ms›zl›¤›n› kazand›ktan bir y›l sonra, Türkiye ve ‹ran’la birlikte üçlü bir sald›rmazl›k antlaflmas› yapmak için giriflimde bulundu. Türkiye, bu giriflime ‹ngiltere ve Sovyetler Birli¤i’nin de kat›lmas› gerekti¤ini aç›klad›. Çünkü ‹ngiltere, Irak’›n d›fl politikas›n› denetim alt›nda tutma olana¤›na sahipti. Öte yandan Türkiye, 1929’da Sovyetler Birli¤i’yle imzalad›¤› protokole göre bu ülkeye dan›flmadan böyle bir antlaflma yapmas› zordu. Giriflim baflar›s›zl›kla sonuçlanmakla birlikte ortak güvenlik aray›fl› sürdürüldü. Nitekim ‹ran, Irak ve Türkiye, 2 Ekim 1935’te Cenevre’de bir antlaflma parafe ettiler. Bir ay sonra Afganistan’da bu olufluma kat›ld›. Irak’›n kat›lmalar›n› istedi¤i Suudi Arabistan ve Yemen karars›z kald›- lar. Pakt’›n imzalanmas›n› geciktiren temel unsur; ‹ran-Afganistan, ‹ran-Irak aras›ndaki baz› s›n›r ihtilaflar›n›n mevcut olmas› ile Türkiye-‹ran aras›nda baz› sorunlar›n henüz çözülmemifl bulunmas›yd›. ‹talya’n›n 1935’te Habeflistan’a sald›rmas›, Orta Do¤u’da tedirginlik yaratt›¤›ndan dört ülke çal›flmalar›na h›z verdi. Türkiye’nin teflvikiyle ülkeler aras›ndaki s›n›r sorunlar›n›n çözümü için antlaflmalar yap›ld›. Dört ülke aras›nda pürüzler giderildikten sonra 8 Temmuz 1937’de Sadabat Pakt› imzaland›. Pakt’ta taraflar›n birbirlerinin içifllerine kar›flmamalar›, ortak s›n›rlar›n dokunulmazl›¤›na sayg› göstermeleri, taraflar›n uluslararas› nitelikteki her türlü uyuflmazl›klarda birbirlerine dan›flmalar›, birbirlerine karfl› sald›r› hareketinde bulunmamalar›, taraflardan birinin üçüncü bir devlete karfl› sald›r›ya geçmesi hâlinde, Pakt’a dahil di¤er devletlerin bir ön bildirimde bulunmaks›z›n Pakt’› sald›ran tarafla ilgili olarak son vermeleri, taraflar›n birbirlerine karfl› k›flk›rtma nitelikli ve gizli örgüt kurmamalar›, Briand-Kellogg Pakt›’na uymalar› gibi hükümler vard›. Ayr›ca Pakt’›n befl y›l süreli olmas› ve imzac› devletlerin biri taraf›ndan bu sürenin sona ermesinden alt› ay önce Pakt’›n feshi ihbar›nda bulunulmamas› hâlinde antlaflman›n befl y›l daha uzat›lm›fl say›laca¤› hususu taraflarca kabul edilmiflti(Soysal, 1983:584-587). Do¤u’da bölgesel bar›fl› amaçlayan bu Pakt, taraflar›n onay ifllemlerinden sonra 25 Haziran 1938’de yürürlü¤e girdi. Ne var ki II. Dünya Savafl›’nda ‹ran’›n Sovyet ve ‹ngiliz iflgaline u¤ramas› sonucu ifllevsiz kald›. Montreux Bo¤azlar Sözleflmesi Lozan Bar›fl Antlaflmas›’na ekli “Bo¤azlar Rejimine ‹liflkin Sözleflme” Türkiye’nin baz› egemenlik haklar›n› s›n›rland›rmakla birlikte, 1930’lu y›llar›n ortalar›na kadar fazla bir gerilim yaflanmadan uyguland›. Türkiye’nin Lozan’da Bo¤azlar Sözleflmesi’ni kabul etmesinin nedeni, Birinci Dünya Savafl›’ndan sonra kurulan uluslararas› sistemde silahlanman›n azalt›laca¤› ve savafl tehlikesinin uluslararas› kontrolle önlenece¤ine iliflkin iyimser bir düflünce içinde bulunmas›d›r. Ne var ki bu öngörü ç›kmad›. Milletler Cemiyeti’nin kolektif güvenlik sistemi sald›rganlara karfl› baflar›l› olamad›. 1930’lu y›llar›n ortalar›na yaklafl›rken revizyonist devletlerin tehditlerini a盤a vurmalar› Türkiye’yi harekete geçirdi. Bo¤azlar›n rejimini de¤ifltirmek ve güvenli¤ini sa¤lamak üzere diplomatik giriflimlerde bulundu. ‹lk defa Londra’da toplanan “Silahlar›n Azalt›lmas› ve S›n›rland›r›lmas› Konferans›” devam ederken 24

İKİNCİ DÜNYA SAVAŞI VE TÜRK DÜNYASI
info@insamer.com
info@insamer.com
TUZAK
ANADOLU
I CİLT
BİRLİKTE TÜRK MİLLETİYİZ
İLİŞKİLERİ