Views
3 months ago

menakıbnamelerin özellikleri

5 kahraman modeli

5 kahraman modeli menkıbelerdeki anlatıyla uyuşmaz. Örneğin Kızıldeli sırf emrine uymayıp keramet gösterdiği için bir müridini sadece bakışıyla öldürür. 13 Burada Propp metodunun seçilmesinin ilk sebebinin, kahramanların kişilik modelleri yerine fonksiyonlarına göre incelemesi olduğunu belirtmiştik. Bu şekilde yapılan bir incelemenin menakıbnamelerde uygulanan kurgunun yapısal özelliklerini ortaya çıkarmada etkili olacağını düşünmekteyiz. Zira farklı özelliklere ve işlevlere sahip olsalar da menkıbelerdeki kahraman modelleri aynı fonksiyonları takip etmektedir. Aynı veya benzer özellikteki fonksiyonlar belirlendiğinde menakıbnamelerdeki kurgu yapısı ortaya çıkmaktadır. Propp’un Masalın Biçimbilimi adlı eserinde, olağanüstü masallar üzerinde yaptığı inceleme bize bu anlamda yol göstermiştir. Propp olağanüstü masallar üzerine yaptığı incelemede sabit ve yardımcı unsurları tespit etmek suretiyle bir fonksiyon dizini geliştirmiş ve masalları belli esaslara göre kümelendirme yoluyla evrensel bir çözümleme yöntemi oluşturmuştur. Değişmeyen unsurlar olarak öne çıkan fonksiyonlar masallardaki işlevleri açısından tariflendirilmiş; böylece masallardaki kurgunun yapısı şematik olarak da belirlenmiştir. Örneğin Propp aşağıdaki şekilde değişen ve değişmeyen değerleri tespit etmiştir. “1. Kral, bir yiğide bir kartal verir. Kartal yiğidi başka bir krallığa götürür. 2. Büyükbaba, Suçenko’ya bir at verir. At Suçenko’yu başka bir krallığa götürür. 3. Bir büyücü İvan’a bir kayık verir. Kayık İvan’ı başka bir krallığa götürür. 4. Kraliçe, İvan’a bir yüzük verir. Yüzükten çıkan iri yarı adamlar İvan’ı başka bir krallığa götürür vb.” Görüldüğü gibi farklı masallardan alınan durumlarda kişi adları, kişilerin nitelikleri gibi durumlar değişkenlik gösterirken; kişilerin eylem ve işlevleri değişmemektedir. 14 Propp fonksiyonun tanımını şu şekilde yapmıştır: “Fonksiyon sözcüğünden, bir kişinin olay örgüsünün akışı içinde taşıdığı anlam açısından betimlenmiş eylemini anlıyoruz.” 15 Anlam, fonksiyonun belirlenmesi ve ayırt edilmesinde ilk etken olmuştur. Yani eylemin aslında ne anlama geldiği, masalın içerisindeki işlevi göz önüne alınarak fonksiyonlar kümelendirilmiş ve sınıflandırılmıştır. Propp masalların kendine has dizin ve yasalarından bahseder. Ona göre masalın tümüyle özel ve özgül yasaları vardır ve fonksiyonlar belirlendiğinde görülecektir ki 13 Yıldırım, a.g.e.,s. 169. 14 Vladimir Propp, Masalın Biçimbilimi, İstanbul, 2002, s. 29. 15 Çobanoğlu, a.g.e, s. 217.

6 olayların dizilişi de aynıdır. 16 Propp tespit edilen her işlevin bütün masallarda bulunması zorunluluğu olmadığını belirtirken, işlevlerin dizilişinin sabit kaldığını vurgulamıştır. Biz de menakıbnamelerdeki olay örgüsünü ve kurgu yapısını oluşturan yasaları tespit etmek amacıyla eski Türk anlatılarındaki yapısal özelliklere değineceğiz. Bu yasaların oluşumunda etkili olabilecek diğer öğelere de çalışmamızda yer vereceğiz. Propp 100 masal üzerine yaptığı incelemede sabit ve yardımcı unsurları tespit ederek masallardaki eylemlerin masal içerisindeki işlevlerini belirlemiş ve bu yolla bir fonksiyon dizini oluşturmuştur. 17 Masaldaki sabit ve asli unsur olarak gösterdiği 31 adet fonksiyon ortaya koymuştur. 18 Masaldaki fonksiyonlar dört ana özelliğe sahiptir: “1.Kişiler kim olursa olsun ve işlevler nasıl gerçekleştirilirse gerçekleştirilsin, masalın değişmez, sürekli öğeleri kişilerin fonksiyonlarıdır. Fonksiyonlar masalın temel oluşturucu bölümleridir. 2. Olağanüstü masalın içerdiği işlevlerin sayısı sınırlıdır. 3.Fonksiyonların dizilişi her zaman aynıdır. 4.Bütün olağanüstü masallar yapıları açısından aynı türe bağlanırlar.” Propp masalın bütüncül olarak yapısının incelenmesi için, sabit unsur olan fonksiyonlara ek olarak yardımcı unsurların da farklı kategorilere ayrılarak incelenmesi gerektiğini bildirir. Yardımcı unsurları da kendi arasında dörde ayrılmaktadır. Bunlar: “1.Olaylar arasında irtibatı sağlayan bağlayıcı unsurlar, 2.Hareketlerin maksat ve nedenleri, 3.Masal kahramanlarının ortaya çıkış şekilleri, 4.Masal kahramanlarının vasıfları.” 19 Sabit ve değişken unsurları belirledikten sonraki adım fonksiyonların listesini ve muhteva özelliklerini belirlemektir. Fonksiyon dizini oluştururken öncelikle fonksiyon mahiyetinin kısa özeti yazılır. Daha sonra fonksiyonun kısa tarifi ve usule uygun bir işaret 16 Propp, a.g.e, s. 32. 17 Umay Günay, Elazığ Masalları ve Propp Metodu, Ankara, 2011, s. 23. 18 Çobanoğlu, a.g.e, s. 216. 19 Çobanoğlu, a.g.e, s. 216.

Turkiyede-Gencligin-Siyasallasma-Bicimleri
ÇOCUK-İSTİSMARINA-YÖNELİK-RAPOR
%C3%87OCUK-%C4%B0ST%C4%B0SMARINA-Y%C3%96NEL%C4%B0K-RAPOR
Türkiye