Views
2 months ago

menakıbnamelerin özellikleri

21 dinî anlatıların

21 dinî anlatıların da etkili olduğu görülecektir. Kutsal kitaplardaki anlatı yapısı ve hikâyeler bu anlamda en fazla etkisini gösteren kaynaklardır. Kur’an-ı Kerim ve hadislerden nakledilen olağanüstü hikâyelerin, mucizelerin, sahabe hakkında anlatılan olağanüstü olayların aynen ya da biraz değiştirilerek Türk menakıbnamelerinde kullanıldığı gözlemlenmiştir. 122 Kutsal kitaplardaki anlatılarda evrensel nitelikli olay, olgu ve durumlar insanlara ilahi mesajları, ahlak değerlerini, olumlu hâl ve davranışları telkin etmek amacıyla anlatılmıştır. Kur’an-ı Kerim’deki mevcut anlatılarda da olması ve olmaması gereken tavır ve değerler telkin edilmiştir. 123 Örneğin Hristiyan, Yahudi ve İslam dinine ait kutsal kitaplarda bulunan “Yusuf ile Züleyha” hikâyesi bu amaca yönelik bir hikâyedir. Yusuf ile Züleyha hikâyesini Batılılar Tevrat, Doğulular ise Kur’an kaynaklı anlatılara göre işlemiştir. 124 Bazı Müslüman edebiyatçılar bu hikâyeyi işlerken Tevrat’a ait bazı motifleri de kullanmışlardır. 125 Bu durum anlatılardaki dinler arası geçişe örnektir. Bu hikâyenin kaynağı kutsal kitaplar olsa da zamanla ana kurgusuna bağlı olarak yeniden üretilmiştir. 126 Benzer durumlar menakıbnamelerdeki anlatılar için de geçerli olabilir. Menakıb-ı Hacı Bektaş-ı Veli’deki bazı menkıbeler, Hristiyanlığın kutsal kitabı Kitab-ı Mukaddes’deki İlya ve Elişan adlı peygamberlerin hikâyeleriyle aynıdır. 127 Halk nezdinde itibar gördüğünü düşündüğümüz bu hikâyeler Hacı Bektaş-ı Veli’ye de uyarlanmıştır. 128 Kitab-ı Mukaddes’deki bir çok mucizenin Kur’an-ı Kerim ve hadislerde de bulunduğu görülür. 129 Bu durum dinî anlatılar arasında da bir anlatı transferinin bulunduğu şeklinde yorumlanabilir. Anlatı transferi incelenirken ise, “telkin” amacı göz ardı edilmemelidir. 122 Ocak, a.g.e, s. 73. 123 Nurullah Çetin, Yeni Türk Şairinin “Yusuf ile Züleyha Hikâyesi” Duyarlılığı, Ankara, 2000, s. 10. 124 Çetin, a.g.e, s. 9. 125 Çetin, a.g.e, s. 9. 126 Çetin, a.g.e, s. 9. 127 Ocak, a.g.e, s. 73. 128 Ocak, a.g.e, s. 73. 129 Ocak, a.g.e, s. 73.

22 1.3 İNCELEMEYE DÂHİL EDİLEN MENAKIBNAMELER İncelememize dâhil ettiğimiz eserlerin yazılış tarihleri 14-16. yüzyılları kapsamaktadır. Menakıbnamelerde oluşan ortak anlatı kültürünü daha iyi kavrayabilmek için bu tür bir zaman sınırlamasına gidildi. Ayrıca eserleri farklı sufi akımlarından seçmemiz bize karşılaştırma yapma imkânı verdi. Bu tür bir karşılaştırma ise menakıbnamelerde vurgulanan gazilik, irşad, ilahi yolculuk gibi farklı misyonları tanımamıza ve yapısal açıdan incelememize olanak sağladı. Menâkıbu’l-Ârifîn Ahmed Eflâkî (ö.1360) tarafından kaleme alınan Menâkıbu’l-Ârifîn; Ahmet Yaşar Ocak ve Abdurrahman Güzel gibi yazarların menakıbname tasnifine göre, “Biyografi mâhiyetinde menakıbnameler” grubuna uygun düşmektedir. Çünkü eserin yazılış tarihi konu edinilen velilerin devrine uzak olmamakla beraber, tarihî sürece daha paralel olması itibariyle “Toplama menakıbnameler” grubuna uygun değildir. 130 Ahmed Eflâkî aslen İranlı olup 1291’de Konya’ya yerleşmiştir. 131 Eserde anlatılana göre babası, Altın Orda Devleti hükümdarı Özbek Han’ın Saray şehrindeki sarayında ölmüş ve oğluna büyük bir servet bırakmıştı. 132 Eflâkî Konya’ya geldikten sonra Mevlana’nın torunu olan Ulu Arif Çelebi’ye bağlanmıştı. 133 Ondan sonra da sırasıyla Abid Çelebi, Vacid Çelebi, Şehzade Çelebi ve Emir Âdil Çelebi’ye intisap etmişti. Eflâkî, Konya’dayken Sirâceddin Mesnevihan, Abdülmümin Tokatî ve Nizâmeddin Erzincanî’den ders aldı. 134 Astronomi ve attarlıkla uğraştığı tahmin edilmektedir. 135 Ulu Arif Çelebi’yle birlikte Kayseri, Sivas, Bayburt, Ahlat, Tebriz, Ladik ve Kütahya’ya gitti. 136 Eflâkî’nin Mevlevi dergâhında türbedarlık yaptığı da tahmin edilmektedir. Eflâkî, Ulu Arif Çelebi’nin emriyle yazmaya başladığı Menâkıbu’l-Ârifîn adlı eserini muhtemelen 1353 yılında tamamlar. Eser otuz altı yıllık çalışma ve derlemenin ürünü olarak 130 Ocak, Kültür Tarihi Kaynağı…, s. 39. 131 Ocak, Kültür Tarihi Kaynağı…, s. 48. 132 Aydın Taneri, Türkiye Selçukluları Kültür Hayatı:Menakıbu’l-Arifin’in Değerlendirmesi, Konya, 1978, s. 20. 133 Taneri, a.g.e, s. 20. 134 Eflaki, a.g.e, s. 8. 135 Eflaki, a.g.e, s. 8. 136 Eflaki, a.g.e, s. 8.

TEST_Lancia Musa.indd - Avto Magazin