Views
5 months ago

menakıbnamelerin özellikleri

75 SONUÇ Böyle bir

75 SONUÇ Böyle bir çalışmada özetle ifade edecek olursak menakıbnamelerin tarihî kaynak olarak kullanılmasına farklı bir açıdan yaklaşılması amaçlandı. Olağanüstülüklerle bezenmiş olan menakıbnamelerin tarihî gerçeklikleri birebir yansıtmayacağı açıktır. Mesele menakıbnamelerin içerdiği tarihsel gerçekliği olağanüstülüklerden ve kurgudan sıyırıp ortaya çıkarmaktır. İşte bu sebeple menakıbnameler yapısal yöntemler ile değerlendirildi. Böylece sabit ve değişken unsurlar tespit edilerek bir tasnife gidildi. Propp, incelemesinde olağanüstü anlatılardaki eylemin sabitliğinden faydalanmıştır. Benzer şekilde menakıbnamelerde de kişi ve araçlar değişse de eylemlerin, anlatıya kattığı anlam açısından ortak oldukları saptanmıştır. Elbette Propp’un tespit ettiği işlevler ile burada tespit edilen işlevler arasında benzerlikler olsa da aynı değillerdir. Doğal olarak Propp’un incelediği eserleri ortaya çıkaran yazılı ve sözlü kültür birikimi ile menakıbnameleri ortaya çıkaran kaynaklar farklıdır. Eski Türk anlatıları veya dinî anlatılar gibi kaynakların, menakıbnamelerin ve bu menakıbnamelerde bulunan işlevlerin oluşumundaki etkilerine çalışmamızda yer verdik. Propp, incelemesi sonunda masallarda ortaya çıkan bazı ana özellikler belirlemiştir. Kişiler ve eylemlerin gerçekleşme biçimleri değişse de anlatının değişmez ve sürekli öğeleri kişilerin fonksiyonlarıdır; yani sabit unsurlardır. Bu unsurlar anlatının temel oluşturucu bölümleridir. Aynı husus menakıbnameler için de geçerlidir. Öyle ki, belirlediğimiz on beş sabit unsur menakıbnamelerdeki anlatının seyrini belirleyen oluşturucu bölümlerdir. Ancak daha çok menakıbname üzerinde yapılacak bir çalışma ile bu sayının artabileceği düşünülebilir. Propp sabit unsurların dizilişinin her zaman aynı olduğunu belirtmiştir. Bu durum menakıbnameler için kısmen geçerli değildir. Menakıbnamelerin başlangıç ve son kısımlarındaki sabit unsurların dizilişinde değişiklik olmasa da, gelişme bölümündeki sabit unsurların sıralanışında farklılıklar görülmektedir. Bunun sebebi, menakıbnamelerin gerçek kişilerin hayat hikâyeleri üzerine inşa edilmesi olmalıdır. Aynı zamanda yazarların öncelikleri de fonksiyon sıralanışının değişmesinde etkilidir. Propp’un incelediği masallara benzer şekilde menakıbnamelerde de anlatının gidişatı kötülüğün başlaması ve kötülüğün giderilmesi üzerine kuruludur. Bu çalışmanın öne çıkan özelliği belirlenen on beş sabit unsurdur. Bu unsurları belirlerken ise işlevlerin anlatı içerisinde kazandığı “anlam” faktörü kullanılmıştır. Hemen belirtelim ki

76 anlatılardaki tüm eylemler işlev özelliği taşımazlar. İşlevlerin her biri mantıksal bir gereklilikle ortaya çıkmıştır ve anlatıdaki genel bir amaca hizmet etmektedir. Sabit unsurları incelerken işlevlerin hizmet ettikleri amaçlara da yer verdik. Amaçlar genel itibariyle meşrulaştırma, yüceltme, ayırt etme ve ispatlamadır. Menakıbnamelerde belirlediğimiz müjdeleme, görevlendirme, imtihan edilme ve imtihanı geçme işlevleri anlatının ilk kısmını oluşturan bir nevi hazırlık işlevleridir. Bu işlevler, eserlerde meşrulaştırma ve ispatlama amaçlarına hizmet eden işlevlerdir. Müjdeleme ve görevlendirme kahramanı meşrulaştıran; imtihan edilme ve imtihanı geçme işlevleri ise kahramanın velayetinin ispatlandığı işlevlerdir. Böylece gelişme bölümüne geçmeden önce kahraman, okuyucuya meşruiyet kazanmış bir veli olarak sunulur. Yardım etme, saygınlık kazanma, düşmanla karşılaşma, düşmanın alt edilmesi, cezalandırma, afatın gerçekleşmesi, siyasette üstünlük, velayette üstünlük, İslamlaştırma işlevleri ise anlatının gelişme bölümünde yer alır. İşlevlerin dizilişinde farklılıklar görülebilir. Bu işlevler anlatı içerisinde meşrulaştırma, yüceltme, ispatlama gibi farklı amaçlara hizmet eder. Menakıbnamelere konu edinilen veliler, bu yolla toplum ve siyaset nezdinde üstün bir yere konmuş; adeta sosyal ve politik düzene yön veren karakterler olarak gösterilmiştir. Keramet mefhumu işlevlerin gerçekleşmesinde kullanılan velilerin bir nevi ana silahıdır. Menakıbnamelerin son bölümünde ise görev verme ve başarı işlevleri bulunmaktadır. Görev verme işlevi ile kahraman, misyonunu bir başka kahramana devreder ve sonun yaklaştığı okuyucuya hissettirilir. Başarı işleviyle ise kahraman anlatıda ona yüklenen misyonu tamamlamış olur. İşlevleri incelerken dikkate değer önemli bir nokta da, bazı işlevlerde Bektaşi ve Mevlevi menakıbnamelerinde belirgin farklılıkların olmasıdır. Örneğin imtihan edilme işlevini incelerken belirttiğimiz gibi; işlevdeki farklılığın sebebi Bektaşi inancında etkili olan hulul kavramanın menakıbnamelere bir yansımasıdır. Görevlendirme işlevinde de Bektaşi ve Mevlevi menakıbnameleri arasında verilen görev açısından farklılıklar görülmüştür. Bu durumun sebebi olarak tarikatların yerleştiği alanların farklı olması gösterilebilir. Benzer şekilde cezalandırma, afatın gerçekleşmesi ve görev verme işlevlerinde ise, genelde inanç farklılıklarından kaynaklanan değişiklikler tespit edilmiştir. Burada kullanılan yöntemin menakıbnamelerdeki karakterleri tasnif etmede ve yorumlamada eksikliğini de kabul etmeliyiz. Ayrıca kesin verilere ve bunlara dayanan yorumlara ulaşmak

KRAL SELMAN’IN
İÜEF_Sosyoloji_Kitapçık_WEB-1
Vizyon-17
R-GE EFORM AKETİ
BİRLİĞİ İLETİŞİM STRATEJİSİ
BİNYILDA BİR- e dergi
× ğ₣¼ ³ ¾ ¾ ş ğ ć¹ ğć¹ş ć ş - WiseSoft.Ru