درباره تئاتر امروز ایران

exittheatre

سه دیدگاه
 - سه گفتار
به قلم: مجید اصغری، آرمان عزیزی، اردشیر شیرخدایی
ویژه نامه نقد گروه تئاتر اگزیت
نوروز ۱۳۹۷

ویژه نامه نقد

گروه تئاتر ا گزیت

نوروز ٩٧

اردشبریبرر شبریبررخدابىیبىی‏

‏مجممججید اصغری‏

آرمان عزیزی

درباره تئاتر امروز ایران

سه نگاه

سه گفتار


گروه تئاتر ا گزیت درباره تئاتر امروز ایران سه دیدگاه ‐ سه گفتار


درباره تئاتر امروز ایران

سه دیدگاه‏

سه گفتار

به قلم:‏ ‏مجممججید اصغری،‏ آرمان عزیزی،‏ اردشبریبرر شبریبررخدابىیبىی

ویژه نامه نقد گروه تئاتر ا گزیت

نوروز ١٣٩٧

!2


گروه تئاتر ا گزیت درباره تئاتر امروز ایران سه دیدگاه ‐ سه گفتار

!3


گروه تئاتر ا گزیت درباره تئاتر امروز ایران سه دیدگاه ‐ سه گفتار

فهرست مطالب

✮ سخن دببریبرر ‏بجتبجحریریه ا گزیت ‐ شبریبررین مبریبررزانژاد..………………………………………..صفحه ۵

✮ گفتار اول ‏‐خصوصی سازی:‏ راه ‏بجنبججات یا سقوط آزاد تئاتر ایران؟ ‐ اردشبریبرر شبریبررخدابىیبىی..….صفحه ٧

✮ گفتار دوم ‐ چرا باید تئاتر بد ببینیم؟ ‐ آرمان عزیزی.….…………….….…….……صفحه ١٩

✮ گفتار سوم ‐ نگاهی به جایگاه نقد و منتقد در تئاتر امروز ایران ‐ ‏مجممججید اصغری.…..…صفحه ٢٨

!4


گروه تئاتر ا گزیت درباره تئاتر امروز ایران سه دیدگاه ‐ سه گفتار

سخن دببریبرر ‏بجتبجحریریه ا گزیت

‏بجببجخش ‏بجتبجحریریه گروه تئاتر ا گزیت بر اساس ضرورت فرهنگ گفتمان در جامعه ی مدبىنبىی بیش از یک

سال است که دپاربمتبممان نقد خود را راه اندازی ‏بمنبمموده است و تلاش کرده است که با ‏همھهممکاری

منتقدان ‏مجممجختلف با دیدگاه های گونا گون به صورت مستقل و چند صدابىیبىی عمل کند.‏ در این مدت

نقد ‏بمنبممایش های روی صحنه ی تئاترهای شهر ‏بهتبههران از دی ماه ١٣٩۵ به صورت هفتگی از سوی

گروه تئاتر ا گزیت منتشر شده است که تا کنون به ‏سمشسممار ۶٧ نقد رسیده است.‏ بدبهیبههی است که با

توجه به چهارچوب ‏مجممجحدود مطالب،‏ غالباً‏ در نقدهای هفتگی،‏ به خود اثر و مسائل پبریبررامون آن

پرداخته می شود و امکان کمی برای پرداخبنتبنن به بسبرتبرر گسبرتبررده ای که آثار در آن شکل می گبریبررند

وجود دارد.‏ از سو ‏بىیبىی نگاه منتقد به این بسبرتبرر به عنوان فردی که به نوعی ‏ممممممکن است پل میان

اجتماع و تئاتر تلقی شود،‏ می تواند ارزنده و شایان توجه باشد.‏ در ‏همھهممبنیبنن راستا در پایان سال

١٣٩۶ و یک سالگی ‏بجببجخش نقد،‏ ‏بجتبجحریریه ی گروه تئاتر ا گزیت از منتقدان گروه درخواست کرد که

بر مبنای مشاهدات و ‏بجتبججربیات خود در تئاتر ایران،‏ هر یک به نگارش مقاله ای درباره ی بسبرتبرر کلی

تئاتر ببرپبرردازند.‏

آبجنبجچه می خوانید،‏ حاصل ‏جمججممع بندی هر یک از منتقدان گروه تئاتر ا گزیت است از موضوعابىتبىی که به

زعم ایشان در تئاتر امروز ایران حائز اهمھهممیت است.‏

شبریبررین مبریبررزانژاد

اسفند ١٣٩۶

!5


گروه تئاتر ا گزیت درباره تئاتر امروز ایران سه دیدگاه ‐ سه گفتار

!6


گروه تئاتر ا گزیت درباره تئاتر امروز ایران سه دیدگاه ‐ سه گفتار

خصوصی سازی:‏ راه ‏بجنبججات یا سقوط آزاد تئاتر ایران؟

به قلم اردشبریبرر شبریبررخدابىیبىی

(١)

خصوصی سازی تئاتر یکی از چالش برانگبریبرزترین سیاست های فرهنگی یک دهه اخبریبرر در کشور

تلقی می شود.‏ به نظر می رسد در طی این سال ها دولت به طور سیستماتیک به نام ‏«خوداتکابىیبىی

تئاتر»،‏ از وظایف ذابىتبىی ‏جمحجممایبىتبىی‐مالىللىی اش در قبال تئاتر کاسته است ‏بىببىی آنکه از نظارت و ارزشیابىببىی

‏مجممجحتوی و شکل اجراها کوتاهی داشته باشد.‏ ‏بجببجخش قابل توجهی از سهم ‏بجتبجحقق یافته بودجه اندک

‏بجتبجخصیصی تئاتر هم به دلیل رشد کمی تئاترها عموما مصروف کنبرتبررل و ارزیابىببىی ‏بمنبممایش ها می شود.‏

!7


گروه تئاتر ا گزیت درباره تئاتر امروز ایران سه دیدگاه ‐ سه گفتار

در طول چند سال گذشته مساله تئاتر خصوصی یا غبریبرردولبىتبىی،‏ عمدتا از سوی دولت طرح شده و

مورد پیگبریبرری قرار گرفته است.‏ ‏بجببجحث ها و گفتگوهای بسیاری در قالب اعلام نظر و مصاحبه با

هبرنبررمندان و افراد ‏مجممجختلف ابجنبججام شده و ‏سمسسممینارها و ‏همھهممایش های عموما رسمسسممی و دولبىتبىی برای تبلیغ تئاتر

خصوصی برگزار می شود.‏

به قول کارگردان تئاتر و استاد دانشگاه ‏مجممجحمدرضا خا کی،‏ ‏«در ایران یک تئاتر نظاربىتبىی و رسمسسممی

دار ‏بمیبمم که حاصل ‏بجتبججربه های خود ماست و با الگوهای خارجی مطابقت ندارد.»‏ (٢) با وجود

تکرار اصطلاحابىتبىی مانند تئاتر خصوصی و تئاتر دولبىتبىی در گفتار تصمیم سازی حوزه تئاتر کشور،‏

‏همھهممچنان تعریف مشخص و قابل ارجاعی از الگوهای معبنیبنن و راهبرببرردی برای اصطلاح تئاتر

خصوصی یا غبریبرردولبىتبىی و یا دولبىتبىی تعیبنیبنن نشده است تا در سیاست گذاری های کلان مشخص و

قابل ردیابىببىی و در ‏بهنبههایت مطالبه پذیر باشد.‏

آخرین ‏بمنبممونه از وضعیت مبهم و متشتت در ارائه تعاریف مقدمابىتبىی و پایه ای در نشست ‏بجتبجخصصی

کانون کارگردانان خانه تئاتر ‏بجتبجحت عنوان ‏«تئاتر دولبىتبىی،‏ تئاترخصوصی»‏ مشهود بود که در اواخر

‏بهببههمن ماه ١٣٩۶ برگزار شد.‏ این نشست نبریبرز ‏همھهممانند ‏همھهممایش سه روزه و مفصل تری که در اوایل

اسفند سال ١٣٩۵ توسط مرکز هبرنبررهای ‏بمنبممایشی در خصوص ‏همھهممبنیبنن موضوع برگزار شده بود،‏ بدون

هیچ نتیجه گبریبرری راهگشا برای تصمیم گبریبرری های کلان در این زمینه پایان پذیرفت.‏

علی رغم لایه ها ی انباشته ای از ابهببههام و ناسازگاری در گفتار تصمیم سازی تئاتری و بدون توجه

به انتقادهای جدی و نظرهای ‏مجممجخالف،‏ سیاست وا گذاری تئاتر یا به عبارت دیگر خصوصی سازی

دولبىتبىی تئاتر با جدیت و ‏بىببىی وقفه و به شکل دستوری از طرف دولت در حال اجرابىیبىی شدن است.‏

‏«از سال ١٣٩۴، اولبنیبنن جرقه های کاهش تصدی گری دولت بر تئاتر در تغیبریبرر ساختار شعب ابجنبججمن

هبرنبررهای ‏بمنبممایشی در استان ها ‏بىپبىی گرفته شد و بدین ترتیب تئاتر استان ها پیشگام در

امرخصوصی سازی تئاتر معرفىففىی شدند.»‏ (٣) اما وا کنش ها و نظرات هبرنبررمندان تئاتر در شهرستان ها

و حبىتبىی برخی از روسای ابجنبججمن هبرنبررهای ‏بمنبممایشی استان ها در مورد روند خصوصی سازی ‏همھهممسو

نیستند.‏

رییس ابجنبججمن هبرنبررهای ‏بمنبممایشی استان قم اظهار داشته:‏ خصوصی سازی به نفع تئاتر است.(‏‎۴‎‏)‏

اما مسئول ‏بمنبممایش اداره فرهنگ و ارشاد اسلامی شهررضا اعلام کرده:‏ خصوصی سازی،‏ هبرنبرر تئاتر

را به انزوا کشانده است.‏ هبرنبرر ‏بمنبممایش نیازمند ‏جمحجممایت مالىللىی است اما خصوصی سازی باعث شده وارد

دوران زوال هبرنبرر تئاتر شو ‏بمیبمم.(‏‎۵‎‏)‏ وا گذاری های ‏مجممججموعه های ‏بمنبممایشی شهرستان ها به ‏بجببجخش

خصوصی باعث اعبرتبرراضات هبرنبررمندان تئاتر شهرستان شده است.‏ سال گذشته به سبب وا گذاری

‏مجممججموعه ‏بمنبممایش شهرستان سبریبررجان به ‏بجببجخش خصوصی،‏ هبرنبررمندان این شهر اعبرتبرراض کردند.(‏‎۶‎‏)‏

کارگردان جوان اهل بندر دیر که اثر ‏بمنبممایشی اش در سی و ششمبنیبنن جشنواره تئاتر فجر شرکت

!8


گروه تئاتر ا گزیت درباره تئاتر امروز ایران سه دیدگاه ‐ سه گفتار

داشت معتقد است؛ خصوصی سازی بلای جان تئاتر شهرستان ها شده است.‏ او ‏مجممجخالف وا گذاری

سالن تئاتر شهرستان به ‏بجببجخش خصوصی است.‏ سالبىنبىی که هبرنبررمندان با زجمحجممت آن را به دست آورده

بودند و حالا باید بابت ‏بمتبممرین تئاتر در آن،‏ متحمل هزینه شوند.(‏‎٧‎‏)‏

خصوصی سازی تئاتر منجر به افزایش هزینه های تبعی ‏بمتبمماشای تئاتر می شود و با توجه به سطح

درآمدی و وضعیت معیشبىتبىی شهرستان ها،‏ این مساله منجر به حذف ارگانیک تئاتر از حیات

اجتماعی و فرهنگی مردم و دامن زدن به مشکلات گروه های فعال ‏بمنبممایشی در شهرستان ها و

استان ها شده است.‏

خصوصی سازی:‏ ادبیات مدافع و هژمونیک

با نگاهی اجمججممالىللىی به ‏مجممجحتوی تولید شده وشیوه استدلالىللىی تعدادی از سخبرنبررابىنبىی ها و مقالات ارائه شده

در برخی از ‏سمسسممینارها و کنفرانس های برگزارشده ‏(عموما توسط مرکز هبرنبررهای ‏بمنبممایشی و..)‏ حول

موضوع خصوصی سازی متوجه می شو ‏بمیبمم،‏ پیشاپیش امر خصوصی سازی به عنوان تنها راه حل

‏بجنبججات تئاتر از وضعیت مغشوش و بیمارگونش فرض شده است.‏ در ا کبرثبرر مباحث مطروحه عامدانه

یا حبىتبىی ناآ گاهانه،‏ ‏بجببجخشی از واقعیت های اقتصاد سیاسی جهان کنوبىنبىی نادیده و حذف شده است.‏

به ویژه سیطره ی نئولیبرببررالیسم و ایدئولوژی بازار آزاد و اثرات ‏مجممجخرب آن بر سیاست،‏ فرهنگ،‏

‏مجممجحیط زیست و…‏ و به طور کلی در زندگی انسان ها در این نگاه ها ناپیدا است.‏ اساسا موضع گبریبرری

ا کبرثبرر این نویسندگان نسبت به چنبنیبنن مسائل بغرتحنتحج و مناقشه برانگبریبرزی نامعلوم است.‏

به طور پرسش برانگبریبرزی با کمبود ‏بجتبجحقیقات جامع در خصوص موضوع تئاتر خصوصی و اساسا

ساختار و الگوهای تئاتر کشورهای مانند آلمللممان،‏ فرانسه،‏ سوئد و..‏ مواجه هستیم.(‏‎٢‎‏)‏ متوبىنبىی که

درباره سیاست ها و ‏بجنبجحوه ‏بجتبجخصیص بودجه فرهنگی و تئاتر کشورهای ‏مجممجختلف الگو ‏بىیبىی روشن گرانه

ارائه بدهند.‏

احتمالا در وا کنش به سیاست های بسته و ‏مجممجحدودکننده فرهنگی در دولت های ‏بهنبههم و دهم که

سبب وقفه و ابجیبججاد موانع و مشکلابىتبىی در راه خلق آثار هبرنبرری طی آن دوره شد،‏ بسیاری از اهالىللىی

تئاتر در مواجهه با سیاست های دولت جدید در قبال وا گذاری های فرهنگی به اسم استقلال و

آزادی هبرنبرری،‏ در ابتدا اعبرتبرراض و وا کنش معناداری نشان ندادند.‏ هرچند که عدم آ گاهی و

موضع مشخص برخی از هبرنبررمندان نسبت به موضوعابىتبىی مانند خصوصی سازی و چالش های

جهابىنبىی اش از دلایل انفعال در برابر چنبنیبنن روندی قلمداد می شود.‏

زمزمه های بادوام این روند البته از اواسط دهه ٨٠ ‏سمشسممسی و قبل از رشد تعداد ‏بمتبمماشاخانه های

خصوصی و سیطره ‏بهتبههیه کنندگان و سرمایه گذاران خصوصی در تئاتر شنیده می شد و بسیاری

آ گاهانه یا ناآ گاهانه ورود ‏بجببجخش خصوصی را در قالب رهابىیبىی تئاتر و ابجیبججاد تئاتر مستقل رمانتبریبرزه

!9


گروه تئاتر ا گزیت درباره تئاتر امروز ایران سه دیدگاه ‐ سه گفتار

می کردند.‏ برای ‏بمنبممونه در مقاله ای ‏بجتبجحت عنوان ‏«تاملی بر جریان خصوصی سازی در تئاتر

ایران»‏ (٨) نویسنده ‏(در اواسط دهه هشتادسمشسممسی)،‏ با توسل به نظرخواهی از هبرنبررمندابىنبىی مانند

نغمه ‏بمثبممیبىنبىی و نادر برهابىنبىی مرند که ورود ‏بهتبههیه کننده خصوصی را راه حل طلابىیبىی معضلات مبتلابه تئاتر

می انگاشتند و با ‏بمتبممسک و ارجاعابىتبىی به تارتحیتحخ سده ی پنجم پیش از میلاد در یونان باستان و

سده های میابىنبىی در اروپا تلاش می کند به خواننده القاء شود،‏ ذات تئاتر در طول تارتحیتحخ ‏(و احتمالا

در مفهوم نولیبرببررالیسبىتبىی اش)‏ خصوصی بوده است.‏ در ‏بجببجخشی از نوشتار اشاره شده آمده:«تئاتر

جهان چبریبرزی حدود بیست و پنج قرن پیش روی پای خود ایستاده،‏ بدون هیچ ترس و واهمھهممه و

ذره ای کمک دولبىتبىی به شکل کاملا مستقل بر صحنه آمده و اجراهای ماندگاری برجای گذاشته

است.»‏ و یا اینکه:«در سده پنجم پیش از میلاد در یونان باستان حبىتبىی جشنواره های کاملا

شخصی و بدون کمک دولت برگزار می شد!»‏

در این نوشته و ‏بمنبممونه های مشابه آن با فقدان یا حذف و جرح بسیاری از مفاهیم مرتبط با دولت

مدرن و مضامبنیبنن اقتصادی،سیاسی و فلسفی منبعث از وقایع چند دهه اخبریبرر در جهان و ارتباط آن

با هبرنبرر و موضع گبریبرری منفعلانه در برابر چنبنیبنن ‏بجتبجحولابىتبىی رو به رو هستیم.‏ مباحث بعضا دور و یا کم

ارتباط با حوزه مورد ‏بجببجحث خلط می شود و در برخی موارد طور کاملا سطحی انگارانه،‏ از جریان

خصوصی سازی در تئاتر ‏جمحجممایت می کند.‏

سال ١٣٩۶، یک دهه بعد،‏ در یک نشست آسیب شناسانه در مورد وضعیت فعلی تئاتر،‏ رضا

سرور منتقد تئاتر و استاد دانشگاه معتقد است:«وقبىتبىی تئاتر نزدیک به ٢۵ قرن یعبىنبىی از ‏همھهممان

زمان دولتشهر آتبىنبىی تا امروز حیات و ‏مممممماتش با دولت بوده است باید این نقش ادامه پیدا کند اما

این به معنای حا کمیت دولت بر تئاتر نیست.‏ این ایده ‏«آلن بدیو»‏ ‏(فیلسوف معاصر فرانسوی)‏ که

دولت فقط حامی تئاتر است اما تئاتر خدمتگزار دولت نیست قابل تامل است.»(‏‎١‎‏)‏

چنبنیبنن استنتاج های کاملا متضاد از ٢۵ قرن تارتحیتحخ تئاتر جهان تنها با گذشت یک دهه برای توجیه

مقاصد متفاوت از یک ایده،‏ هولنا ک به نظر می رسد.‏

آیا تئاترخصوصی،‏ مستقل است؟

در حال حاضر تئاتر مستقل و آزادگی آن ذیل عنوان گفتمان خصوصی سازی تئاتر جعل شده

است.‏ بسیاری از هبرنبررمندان و اهالىللىی تئاتر معتقدند کمک و ‏جمحجممایت مالىللىی دولت ‏(بدون دخالت و

سانسور)،‏ تئاتر مستقل را احیا و تقویت می ‏بمنبمماید.‏ البته ‏بجببجخشی از حا کمیت و هبرنبررمندان دولبىتبىی که

شاید دیگر نقشی در بدنه تصمیم گبریبرری ندارند نبریبرز با خصوصی سازی تئاتر ‏مجممجخالف هستند،‏ البته ا کبرثبرر

آبهنبهها معتقدند بودجه و کمک دولبىتبىی صرفا باید به تئاترهابىیبىی اعطا شود که به قول آبهنبهها تئاتر ارزشی و

مورد تایید دولت باشد.‏

!10


گروه تئاتر ا گزیت درباره تئاتر امروز ایران سه دیدگاه ‐ سه گفتار

خصوصی سازی تئاتر در ایران نه تنها منجر به شکل گبریبرری تئاترهای مستقل و پیشرو نشده است

بلکه به واسطه مناسبات کاسب مآبانه و بعضا مبتذل بازار،‏ در بیشبرتبرر موارد تفکر رو به جلو و مبرتبررفىقفىی

سرکوب می شود.‏ اما واقعیات موجود در تئاتر جهان متفاوت از گفتمان دستوری و دولبىتبىی

خصوصی سازی در ایران عمل می کند.‏

چندسال پیش تصمیم دولت ترکیه کشور ‏همھهممسایه مان،‏ برای خصوصی سازی تئاترها،‏ هبرنبررمندان

این کشور را خشمگبنیبنن کرد.(‏‎٩‎‏)‏ ریاست ابجنبججمن هبرنبررمندان تئاتر دولبىتبىی ترکیه هشدار داد که پایان

دادن ‏بجتبجخصیص بودجه دولت به تئاتر،‏ ترکیه را به سوی برهوت فرهنگی خواهد کشاند.‏

خصوصی سازی تئاتر در ترکیه هم ذیل برنامه های نئولیبرببررالیسبىتبىی کاهش تصدی گری دولبىتبىی پیشنهاد

شده بود.‏ اما هبرنبررمندان در سراسر کشور به خیابان آمدند و علیه خصوصی سازی تئاتر،‏ اپرا و باله

اعبرتبرراض کردند.‏ لازم به ذکر است در سال ٢٠١٢ میلادی بودجه ‏بجتبجخصیصی دولت ترکیه به

تئاتر دولبىتبىی مبلغ ١۴٠ میلیون لبریبرر ‏(معادل ۶٣ میلیون دلار)‏ بود و مبلغ ٣/۵ میلیون لبریبرر ‏(معادل

١/۵ میلیون دلار)‏ به تئاترهای خصوصی در سال قبل آن اختصاص یافته بود.‏ تئاترهای خصوصی

ترکیه مانند بسیاری از کشورهای جهان مشمول کمک های مالىللىی دولبىتبىی هستند.‏ رییس بنیاد باله،‏

اپرا و تئاتر ترکیه معتقد است بازیگران تئاتر از آزادی هبرنبرری و فکری ‏بهببههره می برند و خلاق

هستند و تصمیم خصوصی سازی باعث ‏مجممجحدود شدن آزادی هبرنبررمندان می شود.‏ تئاتر دولبىتبىی ترکیه

سالانه اجراهای بسیاری در سراسر کشور روی صحنه می برد.‏ ۵٨ تئاتر دولبىتبىی با حدود ٧٠٠ نفر

در شهرهای بزرگ ترکیه فعال هستند.‏

در فرانسه نبریبرز دولت به تئاتر دولبىتبىی و خصوصی کمک می کند.‏ ابجنبججمبىنبىی برای ‏جمحجممایت از تئاتر

خصوصی وجود دارد که ۵/٣ درصد از فروش بلیط هر ‏بمنبممایش را برای ‏جمحجممایت هبرنبررمندان ‏بجببجخش

خصوصی ‏بجتبجخصیص می دهد.(‏‎٢‎‏)‏

کالابىیبىی سازی تئاتر و نظام بازار آزاد

خصوصی سازی تئاتر در واقع ذیل برنامه کلان اقتصادی دولت در راستای اجرابىیبىی کردن اصل

۴۴ قانون اساسی ‏(به ویژه ابلاغ سال ١٣٨۴)، مببىنبىی بر کاهش تصدی گری دولت و وا گذاری

بنگاه های دولبىتبىی به ‏بجببجخش خصوصی قابل جستجو است.‏ اجرابىیبىی کردن موجدانه اصل ۴۴ با هدف

حفظ کرامت و حقوق انسان ها،‏ ‏بهببههره مندی از سلامت،‏ رفاه،‏ امنیت غذابىیبىی،‏ تامبنیبنن اجتماعی،‏

فرصت های برابر و..‏ پیگبریبرری شده است.(‏‎١٠‎‏)‏ اما نتاتحیتحج وا گذاری ها و خصوصی سازی ها در این

سال ها عمدتا به تعطیلی بیشبرتبرر کارخانه های مولد و...‏ بیکاری کارگران،‏ اختلاف طبقابىتبىی،‏ فقر و..‏

دامن زده است.‏ پروژه خصوصی سازی در واقع در راستای اعمال سیاست های آزادسازی

!11


گروه تئاتر ا گزیت درباره تئاتر امروز ایران سه دیدگاه ‐ سه گفتار

اقتصادی می باشد که ‏بمتبممام دولت های بعد از جنگ در ایران با فراز و نشیب هابىیبىی در هر دوره در

اجرابىیبىی کردنش تلاش ‏بمنبمموده اند.‏

اعمال سیاست های نئولیبرببررالیسبىتبىی بازار آزاد و تعدیل ساختاری در کشورهای در حال توسعه

توسط دستورالعمل های شرطی و الزام آور ‏بهنبههادهای پولىللىی مالىللىی ببنیبنن المللممللی مانند بانک جهابىنبىی و

صندوق ببنیبنن المللممللی پول و به واسطه اعطای وام های متعدد به آبهنبهها،‏ در این کشورها پیاده سازی

شده است.‏

سالهللهھا بعد از ابلاغیه سال ٨۴ اصل ۴۴، رییس دانشکده اقتصاد دانشگاه امام صادق معتقد

است:‏ سیاست خصوصی سازی در کشور به درسبىتبىی اجرا نشده است و طی روند خصوصی سازی

تغیبریبرر مالکیت شرکت ها از دولبىتبىی به شبه دولبىتبىی بوده است و در واقع خصوصی سازی ‏بجببجخش

خصوصی را تقویت نکرده است.(‏‎١١‎‏)‏

البته بسیاری از متفکران و اقتصاددانان مستقل در ایران و جهان معتقدند خصوصی سازی ‏(حبىتبىی

ا گر صحیح اجرا شود)‏ ‏همھهممانطور که واقعیت های موجود در جهان گواه است منجر به تعمیق

شکاف طبقابىتبىی و افزایش فقر و نابرابری در سراسر جهان شده است.‏ ‏مجممجحمد مالحللحجو اقتصاددان

مستقل معتقد است:«خصوصی سازی پروژه انباشت سرمایه به نفع اقلیت است.‏ به عبارت دیگر

خصوصی سازی مبرتبررا کم سازی ثروت اقتصادی در دستان اقلیبىتبىی است به هزینه ‏مجممجحرومیت ا کبرثبرریت

توده ها از این منابع.‏ (١٢) در واقع ایده ‏بمتبممرکززدابىیبىی از نقش دولت در رفاه و خدمات عمومی و...‏

ذیل ایده نولیبرببررالیسبىتبىی منبعث از ایده های مکتب اقتصادی شیکا گو به رهبرببرری اقتصاددان

معروف،‏ میلتون فریدمن شکل گرفت.‏ نئولیبرببررالیسم می کوشد که ‏بمتبممام کنش های انسابىنبىی را وارد

قلمرو بازار کند.‏ این ایده معتقد است آزادی بازار ‏بجتبججارت ضامن آزادی های فردی است.‏ (١٣)

حال آنکه شروع و پیاده سازی نئولیبرببررالیسم و ایده بازار آزاد در اواخر دهه هفتاد میلادی با

مشاوره اقتصادی میلتون فریدمن به دیکتاتوری پینوشه بعد از کودتا در شیلی و ‏بمنبممونه های

تاربجیبجخی بعد از آن در نقاط ‏مجممجختلف دنیا اساسا فرضیه ضمانت این شیوه مشخص اقتصادی با ‏بجتبجحکیم

دموکراسی و آزادی را رد کرده است.‏ (١۴) کالابىیبىی سازی و ایده بازاری شدن ارکان زندگی از

‏جمججممله آموزش پرورش،‏ ‏بهببههداشت و سلامت،‏ ‏مجممجحیط زیست در واقع منجر به نابودی ساحت های اصیل

و مشارکبىتبىی زیست انسان می شود.‏ ایده وا گذاری مسئولیت ها و وظایف دولت به ‏بجببجخش خصوصی

در ‏بجببجخش های ‏مجممجختلف از ‏جمججممله آموزش و ‏بهببههداشت موجب بالا رفبنتبنن هزینه های معیشبىتبىی و رفاهی برای

مردم است.‏ این سیاست ها مثلا در ‏بجببجخش درمان موجب لغو حدا کبرثبرری تعهدات دولت برای

پرداخت هزینه های درمان و دارو بیماران است.‏ در ‏بجببجخش فرهنگی،‏ خصوصی سازی تئاتر در

ایران به معنای لغو پشتیبابىنبىی حداقلی بودجه دولت از تولید تئاتر،‏ هبرنبررمندان تئاتر و حبىتبىی ‏مجممجخاطبان

!12


گروه تئاتر ا گزیت درباره تئاتر امروز ایران سه دیدگاه ‐ سه گفتار

تئاتر است.‏ حالا حبىتبىی خصوصی سازی جشنواره تئاتر فجر به عنوان دستاوردهای چشم گبریبرر دولت

در ابجنبججام وظایف تکلیفی اش تلقی می شود.‏

با وجود گسبرتبرردگی نئولیبرببررالیسم در سراسر گیبىتبىی لیکن ‏همھهممچنان در کشورهای پیشرفته بودجه های

سالانه هنگفبىتبىی به امور فرهنگ و تئاترشان اختصاص می دهند.‏ مثلا در سیاست گذاری فرهنگی

دولت فدرال آلمللممان،‏ توجه بسیاری در قالب برنامه های ‏جمحجممایبىتبىی به ‏بجببجخش هبرنبررهای ‏بمنبممایشی شده است.‏

البته با سیطره سرمایه داری در جهان امروزی شاهد حضور و مشارکت شرکت های بزرگ و ‏بجببجخش

خصوصی برای سهیم شدن در اتفاق های هبرنبرری هستیم.‏ پشتیبابىنبىی مالىللىی آبهنبهها از جشنواره های هبرنبرری

معتبرببرری مانند آوینیون ‏(به نیت اعتباریابىببىی فرهنگی شرکت ها و بنگاه های اقتصادی)‏ مشهود

است(‏‎١۵‎‏).‏ توماس اوسبرتبررمایر،‏ کارگردان برجسته تئاتر که شهره به افشا گری زشبىتبىی چهره

سرمایه داری در آثارش بوده است هر چند ا کنون به طعنه گفته می شود دستانش در جیب

سرمایه داری است اما ‏همھهممچنان دل خوشی از مبریبرراث سیاست های تاچر و بلر ‏(نئولیبرببررالیسم)‏ ندارد

و ایده سرمایه گذاری ‏بجببجخش خصوصی را در تئاتر بربمنبممی تابد.(‏‎١۶‎‏)‏ پرداخت به موضوع تاثبریبررات

نئولیبرببررالیسم بر تئاتر جهان،‏ موضوع ‏بجتبجحقیقات مفصل و جدا گانه دیگری را طلب می کند.‏

خصوصی سازی؛ بیابان زابىیبىی فرهنگی

خصوصی سازی تئاتر در ایران به ‏بهببههبود و ارتقاء کیفی ‏بمنبممایش کمکی نکرده است.‏ زیرساخت های

تئاتر چندان تقویت نشده است.‏ ‏همھهممچنان با فقدان یا کمبود شدید سالن های ‏مجممججهز و مدرن تئاتر در

سراسر کشور مواجه هستیم.‏ در واقع کالابىیبىی شدن تئاتر به نقل از رضابىیبىی راد،‏ کارگردان با

اندیشه تئاتر کشور،‏ منجر به وال اسبرتبرریبىتبىی شدن تئاتر (١٧) و سیطره مطلق سرمایه و مقتضیات

بازار بر این هبرنبرر و ‏بهنبههایتا ابتذال آن می شود.‏ امبریبرررضا کوهستابىنبىی کارگردان نوآور نبریبرز معتقد است،‏

شاهد قدرت گرفبنتبنن آدم هابىیبىی متعلق به حوزه سرمایه در عرصه تئاتر هستیم که عمدتا تاجرند و

ربط چندابىنبىی به هبرنبرر تئاتر ندارند.(‏‎١‎‏)‏ بازاری شدن کلیت تئاتر منجر به عقیم سازی و ‏مجممجحافظه کاری

این هبرنبرر آ گاهی ‏بجببجخش و ‏بمتبمملک ناپذیر می شود و بدین ترتیب بار سنگبنیبنن کنبرتبررل و ارزشیابىببىی دولت را

به طور بطبىئبىی و غبریبررمستقیم می کاهد.‏ خصوصی سازی تئاتر ‏همھهممچنبنیبنن منجر به تضعیف خلاقیت و

‏بجتبججربه گرابىیبىی هبرنبرر ‏بمنبممایش در ایران شده است.‏

جریان غالب ‏بهتبههیه کنندگان و سرمایه گذاران،‏ ‏مجممجخاطبان تئاتر را به مشبرتبرری های تئاتری تقلیل

داده اند.(‏‎١٨‎‏)‏ و جایگاه تئاتر به عنوان ‏بهنبههادی تاثبریبررگذار را ‏مجممجخدوش ‏بمنبمموده اند و در واقع این سلیقه

و پسند ‏بمتبمماشا گران عموما از طبقه متوسط و بالا و نوکیسه است که نقش کارفرمای تئاتر را به عهده

گرفته و بر تئاتر حکمفرمابىیبىی می کند.‏ گران شدن بلیط ‏بمنبممایش ها موجب شده طبقات کم درآمدتر و

بعضا دانشجویان،‏ کارگران و کارمندان به طور سیستماتیک از ساحت تئاتر کنار گذاشته شوند.‏

!13


گروه تئاتر ا گزیت درباره تئاتر امروز ایران سه دیدگاه ‐ سه گفتار

چنبنیبنن وضعیبىتبىی در تناقض با شعار رسمسسممی دولت ذیل عنوان ‏«تئاتر برای ‏همھهممه»‏ در این سال ها قرار

می گبریبررد.‏

خصوصی سازی تئاتر،‏ خلاقیت و منش هبرنبرری هبرنبررمندان و کارگردانان اصیل را نبریبرز به ‏مجممجخاطره

می اندازد.‏

‏«در این وضعیت حبىتبىی کارگردانان با اصالبىتبىی مانند ‏مجممجحمد رجمحجممانیان و ‏مجممجحمد یعقو ‏بىببىی با آن عقبه فکری

و زیبابىیبىی شناسی ارزسمشسممند نا گهان به کارگردانابىنبىی مبتلا به منطق بازار بدل می شوند که تنها در

جستجوی رفع نیازهای ‏مجممجخاطب از طریق ارضای حس نوستالژی،‏ سرگرم سازی دست چندم و

تکه پرابىنبىی های سیاسی می شود.»(‏‎١‎‏)‏

فرمول های بازاریابىببىی و مساله رقابت در بازار و نسبت مستقیم اش با ارتقاء کیفیت در مباحث

فرهنگی و هبرنبرر تئاتر به شکل معکوس عمل می کند و با رونق اش،‏ تئاتر روز به روز مبتذل

می شود.‏ ایده سرمایه دارانه رقابت،‏ خلاقیت هبرنبرری را بدل به حسادت و ‏بجببجخل و دسمشسممبىنبىی ببنیبنن

هبرنبررمندان می ‏بمنبمماید و ‏بىببىی حاصلی و اببرتبرری هبرنبرر را سبب می شود.‏

‏بمتبمماشاخانه های خصوصی:‏ بنگاه های اقتصادی زودبازده یا ‏بجتبججاربجتبجخانه های مشکل گشا یا

آف تئاترهای اندیشه ساز ؟

تاسیس و رشد قابل توجه تعداد ‏بمتبمماشاخانه های خصوصی طی چند سال اخبریبرر با هدف ‏جمحجممایت از

تئاتر خصوصی ابجنبججام گرفته است.‏ ‏«در ‏بهتبههران بیش از ٣٠ سالن خصوصی فعال وجود دارد که

بیش از ۶٠ درصد ‏همھهممه اجراهای پایتخت را مبریبرزبابىنبىی می کند.‏ با خصوصی شدن و وابستگی درآمد

تئاتر به فروش بلیط حالا دیگر تئاتر هم به کالابىیبىی تبدیل شده که تابع قوانبنیبنن عرضه و تقاضا

است.»‏ (١٩) در واقع بر اساس این ‏بجتبجحلیل پرمجممجخاطب ترین روزنامه اقتصادی ایران گفتمان رسمسسممی

اقتصادی،‏ ‏«کالابىیبىی سازی»،‏ در مورد تئاتر ‏مجممجحقق شده و مورد ستایش است.‏

سالن های خصوصی در واقع زیرزمبنیبنن ، آپاربمتبممان،‏ انبار،‏ سوله،‏ زیرپله و…‏ تغیبریبرر کاربری شده ای

هستند که فاقد معمولىللىی ترین استانداردهای سالن های تئاتری می باشند.‏ اما به هر حال نیاز خیلی

از فارغ التحصیلان یا هبرنبررمندابىنبىی که در انتظار اجرای ‏بمنبممایش های شان در سالن های دولبىتبىی یا نیمه

دولبىتبىی هستند را پاسخ می دهد.‏ چهار سال از شکل گبریبرری و رشد این سالن ها می گذرد و حبىتبىی

ابجنبججمن صنفی ‏بمتبمماشاخانه های خصوصی تشکیل شده است.‏ تسهیل روند اجرا شدن ‏بمنبممایش ها باعث

رشد کیفی آثار ‏بمنبممایشی یا ابجیبججاد تئاترهای مستقل و آف با هویت های معبنیبنن نشد.‏ ‏بمنبممونه های کمیابىببىی

مانند ‏بمتبمماشاخانه موج نو با مدیریت میلاد شجره با اجرای آثار عمدتا متفاوت و نوگرایانه در تلاش

ابجیبججاد هویت مشخصی برای ‏بمتبمماشاخانه بود که متاسفانه در آشفتگی بازار مبتذل سرمایه کم فروغ

ماند.‏

!14


گروه تئاتر ا گزیت درباره تئاتر امروز ایران سه دیدگاه ‐ سه گفتار

**

شرایط حا کم بر سالن های خصوصی برای درآمدزابىیبىی منجر به اجراهای متعدد در یک سالن در

یک شب می شوند.‏ این امر تاثبریبرر ‏مجممجخر ‏بىببىی بر ‏بجنبجحوه طراحی و تولید ‏بمنبممایش ها گذاشته است.‏ به دلیل

‏بجتبجحویل و آماده سازی سالن برای اجرای بعدی طراحی صحنه و شکل اجرابىیبىی ‏مجممجحدود شده است.‏

مناسبات و سازوکارهای سرمایه ‏مجممجحورانه و ‏مجممجحدودکننده حا کم بر ‏بمتبمماشاخانه های خصوصی،‏ در کنار

خواست سرمایه گذار و ‏بهتبههیه کننده به نوعی قوانبنیبنن ‏مجممجحدودکننده نانوشته ای را علاوه بر قوانبنیبنن

نظاربىتبىی موجود بر بدنه تئاتر ‏بجتبجحمیل کرده است.‏ پیش شرط هابىیبىی مثل حضور بازیگران چهره در

‏بمنبممایش،‏ قراردادهای ناعادلانه از سهم فروش و حبىتبىی توقف اجرا به ‏مجممجحض عدم فروش بلیط ‏بمنبممایش

در میانه اجرا و..‏ این سالن ها ا کبرثبررا به مکان هابىیبىی تبدیل شده اند که صرفا به گروه های تئاتری

اجاره داده می شود.(‏‎٢٠‎‏)‏ و به دلیل عدم کمک مالىللىی دولت به ا کبرثبرر این ‏بمتبمماشاخانه ها،‏ آبهنبهها به هر

شیوه ای در صدد کسب درآمد و توجیه پذیری اقتصادی فعالیت شان برآمده اند و از آبجنبججابىیبىی که

طبق قانون معافیت موسسه فرهنگی از پرداخت مالیات معاف هستند احتمال سوءاستفاده های

مالىللىی در آبهنبهها میسر است.‏ این شرایط ‏همھهممچنبنیبنن بسبرتبرری فراهم می کند برای ‏بجتبججمع سرمایه های

مشکوک که با استفاده از رانت های احتمالىللىی بنا به نزدیکی به هسته قدرت میسر می شود.‏

شکل گبریبرری سالن های خصوصی در ‏بهتبههران در دو فاز ابجنبججام شده است.‏ بازه زمابىنبىی سال های

١٣٩٢ تا ١٣٩۴ که سالن هابىیبىی مثل باران،‏ مشابجیبجخی،‏ موج نو،‏ دا،‏ کنش معاصر و ارغنون توسط

فعالان تئاتری با بودجه ‏مجممجحدود تاسیس شد و دوم؛ سالن های فعال شده در دو سال ٩۵ و ٩۶

مانند تئاتر مستقل ‏بهتبههران،‏ پالبریبرز،‏ شهرزاد و تعدادی دیگر...‏

آشفتگی شرایط اقتصادی و عدم مدیریت و فقدان ‏جمحجممایت دولت باعث شده در حال حاضر

برخی ‏بمتبمماشاخانه های دوره اول،‏ دچار مشکلات مالىللىی فراوان شوند و در آستانه ورشکستگی قرار

بگبریبررند.‏ شاهبنیبنن چگیبىنبىی رییس هیات مدیره ابجنبججمن صنفی ‏بمتبمماشاخانه داران از پدیده جدید تزریق

مبالغ ‏بجنبججومی (۵ میلیارد تومابىنبىی)‏ به ‏بجببجخش خصوصی خبرببرر داده.‏ وی درخواست رصد ‏بجنبجحوه تامبنیبنن مالىللىی

‏بجببجخش خصوصی توسط مرکز هبرنبررهای ‏بمنبممایشی را دارد چرا که شائبه پول شو ‏بىیبىی را به واسطه ورود

منابع هنگفت به تئاتر ‏مجممجحتمل می داند (٢١) ورود سرمایه های رقابت ناپذیر با منبع نامشخص ‏بهتبههدید

جدی برای ‏بمتبمماشاخانه های ‏بىببىی رونق است اما به دلیل امکان تسلط و شکل دهی به کل تئاتر در

غالب جریابىنبىی کنبرتبررل شده،‏ متشکل و پنهابىنبىی،‏ ‏بهتبههدید خطرنا کی بر کلیت تئاتر ‏مجممجحسوب می شود.‏

خصوصی سازی تئاتر در ایران بسبرتبرر سودا گری و کنبرتبررل پنهان را در عرصه تئاتر ‏همھهمموار می کند.‏

آسیب شناسی و نقد جریان خصوصی تاتر در ایران به معنای دفاع از تئاتر نظاربىتبىی دولبىتبىی و

سفارشی نیست.‏ عدم آ گاهی برخی از هبرنبررمندان و تولیدکنندگان تئاتر از مسائل کلان تری که

!15


گروه تئاتر ا گزیت درباره تئاتر امروز ایران سه دیدگاه ‐ سه گفتار

سیاست گذاری تئاتری را نبریبرز ‏بجتبجحت تاثبریبرر قرار می دهد موجب افزایش مشکلات و تثبیت معضلات

موجود است.‏

در کنار بازنگری بنیادین و خواست ‏جمججممعی برای تغیبریبرر ساختار مدیریبىتبىی تئاتری،‏ گردهم آمدن و

انسجام هبرنبررمندان تئاتر ذیل تشکل های قدربمتبممند و مستقل برای مطالبه گری از دولت جهت

‏بجتبجخصیص و ‏بجتبجحقق بودجه های سالانه برای تزریق در زیرساخت ها و متناسب با نیازهای موجود برای

تولید ‏بمنبممایش های با کیفیت و مستقل و با کمبرتبررین نظارت دولت و پشتیبابىنبىی از هبرنبررمندان و حبىتبىی

‏مجممجخاطبان تئاتر ضروری و از راه های ‏بجنبججات تئاتر اندیشه ورز در کشور است.‏ ضرورت ‏بجتبجخصیص

بودجه متناسب با نیازهای تئاتر امروز به ضرورت و اهمھهممیت ‏بجتبجخصیص بودجه برای جاده سازی و

ساخت نبریبرروگاه ها و سایر زیرساخت ها است.‏ هبرنبررمندان و تولیدکنندگان تئاتر باید به ‏لحللححاظ فکری از

جامعه جلوتر باشند.‏ مطالبه گری،‏ ‏همھهممراه با آ گاهی و نگاه انتقادی و ‏همھهممبستگی هبرنبررمندان باعث

ایستادگی در برابر فشارها و ‏بهتبههدیدهای ویران کننده برای ‏بىببىی اثر کردن و حذف تئاتر خواهد بود.‏

اسفند ٩۶

منابع:‏

١. پول،‏ منطق بازار و دیگر شیاطبنیبنن…،‏ گفتگوی ‏جمججممعی پبریبررامون ماهیت و دگرگوبىنبىی های ‏مجممجخاطب

در تئاتر امروز ایران با حضور ‏مجممجحمد رضابىیبىی راد،‏ رضا سرور،‏ امبریبرررضا کوهستابىنبىی و امبنیبنن عظیمی،‏

‏مجممججله سینما و ادبیات،‏ ‏سمشسمماره ۶٢، شهریور ١٣٩۶

٢. گزارش خبرببررگزاری فارس از نشست پالش های تئاتر خصوصی و دولبىتبىی،فارس نیوز/‏ تئاتر دولبىتبىی؛

تئاتر خصوصی،‏ صمد چیبىنبىی فروشان،‏ / www.iatc.theater.ir هبرنبررآنلاین

٣. رشد تئاتر خصوصی در ایران،‏ دنیای اقتصاد،‏ ٢١ تبریبرر ١٣٩۶

۴. اصغر نوبجببجخت،رییس ابجنبججمن ‏بمنبممایش استان قم در گفتگو با ایران تئاتر،‏ ٣٠ اردیبهشت ١٣٩۶

۵. خصوصی سازی،‏ هبرنبررتئاتر را به انزوا کشانده است،خبرببررگزاری ابمیبممنا،‏ ۴ اسفند ١٣٩۶

۶. اعبرتبرراض هبرنبررمندان تئاتر در سبریبررجان،‏ شبکه اطلاع رسابىنبىی راه دانا،‏ ١١ دی ١٣٩۵

٧. خصوصی سازی بلای جان تئاتر شهرستان ها شد،‏ خبرببررآنلاین،‏ ٨ ‏بهببههمن ١٣٩۶

٨. تاملی بر جریان خصوصی سازی در ایران،‏ صبا رادمان،‏ www.theater.ir ٢٨ تبریبرر

١٣٨۵

!16


گروه تئاتر ا گزیت درباره تئاتر امروز ایران سه دیدگاه ‐ سه گفتار

move to privatize Turkish theaters enrages artists, .٩

www.dailystar.com , 11may 2012 / www.nytimes.com

١٠. ‏مجممجحمد مهدی زارع و ‏مجممجحسن گنجی،‏ اصل ‎۴۴‎؛ انقلاب اقتصادی،‏ موسسه انتشارات امبریبررکببریبرر،‏

‏بهتبههران ١٣٨٨

١١. خصوصی سازی ‏بجببجخش خصوصی را تقویت نکرد،‏ دکبرتبرر مهدی صادق شاهابىنبىی،‏ جام جم آنلاین،‏

١٠ تبریبرر ١٣٩۶

١٢. خصوصی سازی؛ مانع مستقیم راه آزادی،‏ بررسی ابعاد پنهان خصوصی سازی،‏ در گفتگو با

‏مجممجحمد مالحللحجو،‏ مرتضی مدبىنبىی شهریور ١٣٩۵

١٣. دیوید هاروی،‏ تارتحیتحخ ‏مجممجختصر نئولیبرببررالیسم،‏ ترجمججممه ‏مجممجحمود عبدالله زاده،‏ نشر دات ١٣٩۵

١۴. نائومی کلاین،‏ دکبرتبررین شوک،‏ ظهور سرمایه داری فاجعه،‏ ترجمججممه مهرداد شهابىببىی و مبریبررمجممجحمود

نبوی،‏ کتاب آمه ١٣٨٩

١۵. سایت جشنواره آوینیون www.festival-avignon.com

Andrew Dickson ،Thomas Ostermeier: Hamlet? The plays a .١۶

، mess ، www.theGuardian.com

١٧. ‏مجممجحمد رضابىیبىی راد،‏ تئاترخصوصی‐تئاتر دولبىتبىی/‏ تئاتر وال اسبرتبرریبىتبىی،‏

www.iran.britishcouncil.org

١٨. چگونه ‏مجممجخاطب تئاتر،‏ مشبرتبرری تئاتر شد؟/همھهممیشه حق با مشبرتبرری است،‏ عابس خلقی،‏

، ١٨ www.meidaan.com دی ١٣٩۵

١٩. پله های خصوصی شدن تئاتر،‏ دنیای اقتصاد،‏ ١١ ‏بهببههمن ١٣٩۶

٢٠. نگاهی به وضعیت سالن های خصوصی تئاتر در ‏بهتبههران،‏ ‏بمتبمماشاخانه یا ‏بجتبججاربجتبجخانه/‏ شکوه مقیمی،‏

، ٣٠ www.jameefarda.com آبان ١٣٩۶

٢١. خطر ورشکستگی در کمبنیبنن سالن های خصوصی تئاتر،‏ خبرببررگزاری دانشگاه آزاد اسلامی/آنا

٢٠ خرداد ١٣٩۶

‐ ‏مجممججموعه مقالات امبریبرر کیانپور با موضوع خصوصی سازی تئاتر و هبرنبرر

‏‐برخی از مقالات ارایه شده در ‏سمسسممینار تئاتر خصوصی از ‏جمججممله؛ تئاتر و ‏بمنبممایش خصوصی به قلم

‏بهببههزادقادری،‏ جایگاه تئاتر خصوصی به قلم ‏بهببههروز غریب پور،‏ بازخوابىنبىی موانع شکل گبریبرری

خودجوش تئاترخصوصی در دوران سبرپبرری شده به قلم فریندخت زاهدی،‏ نقش مردم،‏

هبرنبررمندان و دولت در توسعه تئاترخصوصی به قلم دکبرتبرر مسعود دلحللحخواه و...‏ منبع ایران تئاتر

!17


گروه تئاتر ا گزیت درباره تئاتر امروز ایران سه دیدگاه ‐ سه گفتار

!18


گروه تئاتر ا گزیت درباره تئاتر امروز ایران سه دیدگاه ‐ سه گفتار

چرا باید تئاتر بد ببینیم؟

به قلم آرمان عزیزی

مقدمه:‏ تئاتر بد چیست؟ لزوم دیدن تئاتر بد چیست؟ وضعیت کنوبىنبىی تئاتر در ایران چگونه

است؟

در این مقاله سعی دارم تا ‏سمشسمما را قانع کنم که تئاتر بد دیدن خیلی هم بد نیست.‏ در واقع بد

نیست گاهی تئاتر بد ببینیم.‏ ادعابمیبمم را اثبات خواهم کرد.‏ اما قبل از آن باید مسئله ای اساسی را

حل کنیم.‏ تئاتر بد چیست؟ یا درواقع منظور این مقاله از تئاتر بد چیست؟ تعریف تئاتر بد ا گر

!19


گروه تئاتر ا گزیت درباره تئاتر امروز ایران سه دیدگاه ‐ سه گفتار

سخت تر از تعریف خود تئاتر نباشد مسلما آسان تر از آن ‏بجنبجخواهد بود.‏ آیا واقعا ساختاری برای

دسته بندی تئاتر در دو دسته ی بد و خوب وجود دارد؟ یا هر چه که هست سلیقه است و بس؟

نقد و منتقد این وسط چه کارهاند؟ بسیاری از ‏مجممجخاطبان تئاتر اصولا نقد می خوانند تا تئاترهای بد

را دوباره ‏بجتبججربه نکنند.‏ دقیقا ‏همھهممان کاری که ‏مجممجخاطبان سینما می کنند.‏ به قولىللىی،‏ آزموده را آزمودن

خطاست.‏ پس چطور تئاتر بد دیدن بد نیست؟ یا با کمی چاشبىنبىی جدیت و ضرورت،‏ چرا باید تئاتر

بد ببینیم؟

من اما برای تعریف تئاتر بد،‏ میان بر خواهم زد.‏ خودم را درگبریبرر تعاریف ریشه شناسانه یا

هسبىتبىی شناسانه ‏بجنبجخواهم کرد و سعی ‏بمنبممی کنم با فلسفه بافىففىی،‏ صفحه ای دیگر به پرونده ی ‏مجممججادله ی

منتقدان حاضر اضافه کنم.‏ در این مقاله،‏ تئاتر بد آن تئاتری است که ‏سمشسمما از دیدنش ناخشنود

شده اید و یا تئاتری که به دلایلی از رفبنتبنن و ‏بمتبمماشای آن منصرف می شوید.‏ در واقع مقیاس این

ارزش گذاری تنها قوه ی قضاوت و ادرا ک ‏سمشسمما است.‏ به ‏همھهممبنیبنن اندازه ساده و سرراست:‏ تئاتر بد،‏ در

این مقاله و با ‏همھهممبنیبنن قرارداد،‏ آن تئاتری است که ‏سمشسمما می گویید بد است و درجات بد بودنش دقیقا

توسط ‏سمشسمما تعیبنیبنن می شود.‏ حبىتبىی ا گر دلایلتان برای ‏بمتبممام دنیا غبریبررقابل ‏بجتبجحمل و قبول باشد،‏ ‏سمشسمما در

این چند صفحه کاملا برای اظهار عقیده آزاد خواهید بود.‏

تاثبریبررات مشخصی که بعد از ‏بمتبمماشای یک ‏بمنبممایش بد ‏بهببههمان دست می دهد متفاوت است.‏ بعضی با

خود فکر می کنند که کاش به جای این ‏بمنبممایش،‏ فلان ‏بمنبممایش دیگر را می رفتم.‏ کاش می رفتم

سینما،‏ یا کنسرت.‏ کاش با دوست هابمیبمم وقتم را جور دیگری می گذراندم.‏ کاش در خانه

می ماندم،‏ و کاش های دیگر.‏ تازه ا گر با پیشنهاد ‏سمشسمما ‏همھهممراه ‏جمججممع دوستان برای ‏بمتبمماشای آن ‏بمنبممایش

بد رفته باشید که بدتر.‏ ‏بمتبممام مدت شرمنده اید که چرا روی انتخاب پیشنهادتان وقت صرف

نکردید و از طرفىففىی،‏ دوستانتان هم ‏سمشسمما را مواخذه می کنند که چرا ‏«وقتشان را تلف کردید!».‏ به

‏همھهممبنیبنن دلایل،‏ راهکارهابىیبىی برای پیش داوری در مورد یک ‏بمنبممایش در اختیارمان گذاشته اند.‏

بعضی از ‏مجممجخاطبان تئاتر به نظرات ‏مجممجخاطبان سایت های فروش بلیت یا شبکه های اجتماعی سر

می زنند.‏ بعضی به نقد های نوشته شده یا به نظر منتقدان صاحب نظر.‏ بعضی هم ا کبرثبررا یک دوست

تئاتری یا تئاتردوست دارند که ‏همھهممه ی ‏بمنبممایش ها را دیده یا ‏همھهممه چبریبرز را در مورد ‏بمنبممایش های روی

صحنه می داند،‏ که ‏همھهممفکری و پرسیدن نظرش در مورد یک ‏بمنبممایش خاص ریسک دیدن یک

تئاتر بد را کاهش می دهد.‏ در ‏بهنبههایت امر بعد از این ‏همھهممه سعی و کوشش برای اطمینان از انتخاب

یک تئاتر راضی کننده،‏ هنوز بسیاری از ‏مجممجخاطبان تئاتر،‏ تصمیم می گبریبررند تئاتر را از سبد نیازهایشان

ببریبررون بیاندازند.‏ می شناسم افراد فرهنگی و هبرنبررمندی را که بعد از دو ‏بجتبججربه ی بد در ‏بمتبمماشای یک

تئاتر،‏ دیگر به هیچ تئاتری نرفته اند و از بیخ و بن به تئاتر ‏بىببىی اعتماد شده اند.‏

!20


گروه تئاتر ا گزیت درباره تئاتر امروز ایران سه دیدگاه ‐ سه گفتار

اما باید اضافه کنم این مقاله،‏ به هیچ عنوان قصد قانع کردن ‏سمشسمما را برای مصرف بیشبرتبرر ‏بمنبممایش های

‏بىببىی سر و ته تئاتر امروز ندارد و تلاشی به قصد رونق ‏بجببجخشیدن به وضعیت ‏مجممجخاطبان تئاتر امروز با

آرزوی بیشبرتبرر شدن ‏مجممجخاطبان ‏بمنبممی کند.‏ مسئله ی من در اینجا،‏ توسعه ی افق دید ‏مجممجخاطب برای

مواجهه با یک اثر و در مقیاس بزرگبرتبرر،‏ با اجتماع و قدرت است.‏

آیا تئاتر قابل معامله است؟

مهمبرتبررین دغدغه ی ‏مجممجخاطبان تئاتر هزینه ایست که می پردازند که با توجه به مبریبرزان قیمت متوسط

هر بلیط تئاتر،‏ هزینه ی کمی ‏بجنبجخواهد بود.‏ در وهله ی دوم،‏ وقت و زمابىنبىی است که برای ‏بمتبمماشای آن

می پردازند که با توجه به استعاره ی ‏«وقت طلاست»‏ می توان آن را هم به دغدغه ای مالىللىی ربط

داد.‏ در واقع ‏مجممجخاطبان باور دارند در این معامله ی فرهنگی،‏ ‏همھهممانقدر که پول می پردازند باید

دریافبىتبىی داشته باشند.‏ این دریافبىتبىی می تواند سرگرمی،‏ شادی،‏ هیجان و عموما ‏بجتبجحریک

احساساتشان باشد.‏ مهم این است که در این معامله جنس بنجل ‏بهببههشان قالب نشود و ضرر

نکنند.‏

برای بالا بردن ضریب اطمینان در این معامله ‏همھهممانطور که گفتیم اظهارنظر دیگر ‏مجممجخاطبان،‏ نقد

منتقدان شناخته شده،‏ امتیازهای سایت های فروش بلیت و پرس و جو از دوستان،‏ راهکار های

موجود هستند.‏ با این حال اما گاهی این راهکارها نبریبرز عمل ‏بمنبممی کنند و ‏سمشسمما با تئاتری مواجه

می شوید که دوستش ندارید.‏

سوال اصلی اینجاست که آیا تئاتر بد نبریبرز هیچ دریافبىتبىی ای برای ‏سمشسمما ندارد که ارزش پول و وقتتان

را داشته باشد؟ یا دقیق تر ببرپبررسم؛ آیا می توان تئاتر را به عنوان یک کالای فرهنگی در مناسبات

اقتصادی شهری داد و ستد کرد و ‏بمتبممام هزینه ها را با دریافبىتبىی ‏مجممجخاطب از تئاتر سر به سر کرد؟

ا گر مناسبات اقتصادی را در ‏بمتبممام زندگی دخیل بدانیم،‏ بسیاری از ما در طول ‏لحللححظه به ‏لحللححظه ی

زندگی شهر ‏بمیبممان در حال ضرر مالىللىی هستیم.‏ بسیاری از ما،‏ فرزندان پدران و مادرابىنبىی هستیم که

با توجه به استعدادها و فعالیت هابمیبممان،‏ قدرت ‏جمحجممایت و تامبنیبنن نیازهای ما را نداشته و ندارند.‏ با

افرادی به عنوان دوست مراوده دار ‏بمیبمم که گاهی بسیار کمبرتبرر از مبریبرزابىنبىی که ‏بهببههشان توجه می کنیم به

ما توجه می کنند.‏ در کشوری زندگی می کنیم که با توجه به مبریبرزان کار و تلاسمشسممان برای توسعه ی

اقتصادی و سیاسی اش کمبرتبررین بازده را دارد و الىللىی آخر.‏

مساله اینجاست که صنعت فرهنگ سازی در راستای اهداف سرمایه داری،‏ هدفىففىی جز تزریق

روحیه ی سودآوری و سودمندی در فرهنگ ندارد.‏ فرهنگی مطیع نظام سرمایه.‏ در این سبریبرر

فرهنگ سازی،‏ ‏مجممجخاطبان،‏ توده های مصرف کننده اند.‏ فردیت زیر فشار چارچوب ها شکسته می شود

!21


گروه تئاتر ا گزیت درباره تئاتر امروز ایران سه دیدگاه ‐ سه گفتار

و تنها مایعی لزج خواهد ساخت که درزهای ناخواسته ی نظام سرمایه را پر می کنند و چرخیدن

چرخ ها را روان تر.‏ (١)

مهمبرتبررین راه مبارزه با این صنعت،‏ تن ندادن به اصول مبادله است.‏ لذبىتبىی سرخوشانه از حضور در

اجتماع.‏ لذبىتبىی که قرار است خلاف تعاریف صلب و دست و پا گبریبرر این فرهنگ کالابىیبىی شده باشد.‏

اما این لذت چگونه از پس نارضایبىتبىی از تئاتر بد پدید می آید؟

جان سالمللمم به در بردن از چنگ سانسور های ‏مجممجختلف

در ادامه ی ‏بجببجحث بسیار مهم است که از ساز و کار سانسورهای فرهنگی معاصر پرده بردار ‏بمیبمم.‏

سیستمی عریض و طویل که ‏بمتبممامش در اختیار دولت و اهداف دولبىتبىی نیست.‏

هر اثر تئاتری،‏ برای ‏بمنبممایش بر روی صحنه باید از فیلبرتبررهای بسیاری بگذرد.‏ اداره ی ارزشیابىببىی و

نظارت بر آثار ‏بمنبممایشی پس از بازخوابىنبىی مبنتبنن و بازبیبىنبىی اجرا و اعمال سانسور و حذفیات مورد نظر،‏

اجازه ی ‏بمنبممایش اثر را بر روی صحنه صادر می کند.‏ اما این ‏بمتبممام ماجرا نیست.‏ حال ‏بمنبممایش از

فیلبرتبررهای مشخص دیگری نبریبرز باید بگذرد که بیشبرتبرر از سانسورهای دولبىتبىی،‏ اثری را به نابودی

می کشانند.‏

یکی از مهمبرتبررین سانسورهای اعمال شده سانسور رسانه است.‏ هر اثر برای جلب ‏مجممجخاطب نیاز به

تبلیغات گسبرتبررده ای دارد تا علاوه بر اطلاع رسابىنبىی برای تارتحیتحخ و مکان اجرا،‏ بتواند اعتماد ‏مجممجخاطب

را نبریبرز جلب کند.‏ در دنیای امروز ابزار بسیاری برای تبلیغات وجود دارد اما تعدد و تکثبریبرر این

ابزار و روش ها کمکی به گسبرتبرردگی امکانات و برقراری عدالت در تبلیغات برای گروه های ‏مجممجختلف

نکرده است.‏ حجم عظیمی از امکانات رسانه ای در اختیار تعداد کمی از دست اندرکاران

فرهنگ است و از آن طرف دست دلالان و بنگاه های رسانه ای را برای خالىللىی کردن جیب

گروه های هبرنبرری باز کرده است.‏ حال یک گروه تئاتر برای حضور در این عرصه و رساندن

صدایش به گوش ‏مجممجخاطب باید به سلبرببرریبىتبىی ها و صحنه گردان های رسانه ای باج بدهد تا مگر نظر

کسی را بتواند جلب کند.‏ تصور کنید در این اوضاع،‏ یک گروه دانشجو ‏بىیبىی تصمیم بگبریبررند اثری

را بدون وابستگی به این بازار رسانه ای برای ‏مجممجخاطبان اجرا کنند.‏ فکر می کنید چند نفر از این

اجرا خبرببرردار می شوند؟

رسانهها تعاریف قابل قبول را برای فرهنگ می سازند.‏ تئاتر خوب را تعریف می کنند و آن را تبلیغ

می کنند.‏ هر اثری خارج از این چهارچوب های پیش بیبىنبىی شده ‏مجممجحکوم به نابودی است.‏

برای مثال،‏ در ‏همھهممبنیبنن چند روز بافىقفىی مانده به آخر سال،‏ هرجای شبکه های ‏مجممججازی پر بود از تبلیغات

‏بمنبممایش فهرست مردگان رضا ثروبىتبىی و اولیور توئیست حسبنیبنن پارسابىیبىی.‏ یکی بعد از دو بار اجرا

شدن،‏ برای بار سوم بروی صحنه آمده است و دیگری چهار ماه بر روی پرجمججممعیت ترین سالن

!22


گروه تئاتر ا گزیت درباره تئاتر امروز ایران سه دیدگاه ‐ سه گفتار

شهر.‏ اما کمبرتبرر کسی از به اجرا رفبنتبنن ‏بمنبممایشهابىیبىی مانند تئاتر زباله به کارگردابىنبىی م.کاز یا باغ وحش

شیشه ای به کارگردابىنبىی ندا هنگامی باخبرببرر بود.‏ آسیب پذیرترین گروه از این سانسور سیستماتیک

رسانه،‏ تئاترهای دانشجو ‏بىیبىی اند.‏

سانسور سوم اما در کشور ما هنوز سیستماتیک نیست،‏ اما به زودی می توان نوید آن را داد که

توسط ‏همھهممبنیبنن بنگاه های رسانه ای کشف می شود و به عرصه ی بازار هبرنبرر دخول می کند.‏ سانسور

سوم سانسور نقد و منتقد است.‏ مبحبىثبىی که ‏بهببههبرتبرر است با پیش زمینه ای به سراغش برو ‏بمیبمم.‏

مصاف نقد و اثر

نقد از آن کلمابىتبىی است که کمبرتبرر کسی به دنبال معنایش گشته است.‏ هر کسی تفسبریبرری از آن در

ذهن ساخته و در واقع از آن کلمابىتبىی است که در سبریبرر تکامل جامعه،‏ به دلیل اهمھهممال کاری اهالىللىی

فرهنگ و چشم پوشی از حساسیت های وارده بر آن،‏ خود معنای خودش را برساخته و ‏همھهممچون

موجودی معلول و غبریبررعادی به تعاریفی کلاژگونه و سرهم بندی شده تن داده است.‏

در این سبریبرر تکامل معیوب معنای نقد،‏ منتقد نبریبرز علیل و مریض رشد و ‏بمنبممو یافته و معیوب و

نا کارآمد گشته است.‏ برای مثال بسیارند منتقدابىنبىی که وظیفه ی خود را داوری و ارزش یابىببىی آثار

هبرنبرری می پندارند و قصدشان رساندن این پیام به ‏مجممجخاطب است که فلان اثر ارزش دیدن دارد یا

ندارد.‏ در واقع نقد ‏همھهممچون پلیس،‏ وظیفه ی قانون گذاری در ‏مجممجحیط هبرنبرری را به عهده گرفته و هر

آبجنبجچه به مذاقش خوش نیاید را قلع و قمع می کند.‏

منتقد هنگامی که به قصد ‏بمتبمماشای اثری می رود،‏ لباس رزم به تن کرده و برای دوئلی ‏بىببىی رجمحجممانه

آماده می شود.‏ اسلحه اش را چندبار چک می کند و هدفش زورآزمابىیبىی با مولف اثر است.‏ چبریبرزی که

سالهللهھا بارت با ‏بمتبممام قوا بر آن شورید.‏

‏«در گذشته،‏ ناقد خواننده ای برتر و ‏همھهممه چبریبرزدان قلمداد می شد که گو ‏بىیبىی از سوی ‏همھهممه ی

خوانندگان برگزیده شده بود تا معنای یگانه و قطعی اثر را ببریبررون بکشد و به کمک رمل و

اسطرلاب های نقادی خود که خوانندگان دیگر از آن ‏بىببىی ‏بهببههره اند،‏ رازی را بیابد که با کشف آن

روشنابىیبىی کامل بر اثر می افتد.‏ این جایگاه رسمسسممی داوری،‏ ناقد را گاهی به قاضی،‏ گاه به پلیس و

گاهی به فردی ستبریبرزه جو تبدیل می کرده که اختیار بردن نویسنده یا اثر را به اوج یا به فرود

داشته و یا می توانسته است با ناسزا گو ‏بىیبىی به نقد اثر و نویسنده ی آن ببرپبرردازد.‏ ‏"اما"‏ در واقع ناقد

سخن خود را درباره اثر ارائه میدهد»‏ ‏همھهممبنیبنن و بس.‏ (٢)

در واقع بارت نقدی را تعریف می کند که هدفش اضافه کردن معناهای جدید به اثر است.‏ او این

نقد را نقد تاویلی می نامد و آن را در برابر نقد کلاسیک یا به قول خودش ‏«نقد حقیقت ‏بمنبمما»‏ قرار

میدهد.‏ بارت نقد تاویلی را وابسته به دیدگاه های مهم زمانه،‏ از ‏جمججممله،‏ ا گزیستانسیالیسم،‏

!23


گروه تئاتر ا گزیت درباره تئاتر امروز ایران سه دیدگاه ‐ سه گفتار

مارکسیسم،‏ پدیدارشناسی و ... می ‏سمشسممارد.‏ از دیدگاه او نقد به هیچ عنوان وظیفه ی ارزشیابىببىی اثر

را به عهده ندارد.‏ آبجنبجچه مهم است،‏ شوریدن علیه هژموبىنبىی ‏«منتقد برتر از اثر»‏ است.‏ منتقد تنها

‏مجممجخاطبىببىی است که دست به نوشبنتبنن برداشته است.‏ (٣) باور به اینکه،‏ نقد قصد درمان بیماری های

هبرنبرر را دارد و منتقد پزشکی است که غده های سرطابىنبىی را درمان می کند تنها بازتاب فاشبریبرزمی

است که در وجود منتقدان برای دست درازی به اثر هبرنبرری شکل گرفته.‏ از دید نقد حقیقت ‏بمنبمما،‏

نقد باید نه از ابژه ها درست شده باشد ‏(چون بیش از اندازه پیش پا افتاده هستند)‏ و نه از سوژه ها

‏(زیرا فکرت ها بیش از اندازه ‏مجممججردند)‏ بلکه باید تنها از ارزش ها تشکیل شده باشد.‏ ‏همھهممبنیبنن

ارزش ها نشانه های ‏بىببىی بدیل تئاتر خوب یا تئاتر بد هستند.‏ تن ندادن به این ارزش ها،‏ اثر را خالىللىی

از خلاقیت،‏ نوآوری،‏ سرزندگی و شعور تئاتری می کند.‏

مسئله اینجا خود را نشان خواهد داد که به این سوال با دقت بیشبرتبرری بیاندیشیم که چه کسی

تضمبنیبنن می کند اثری که زیر تیغ کند و ‏بىببىی رحم نقد جان می دهد اثری جریان ساز یا پیشرو نبوده

است؟ مسلما وظیفه ی نقد پیدا کردن آثار پیشرو نبوده و نیست.‏ نقد به قاعده ی ‏همھهممبنیبنن سیکل

معیوب مفهوم سازی اش یا بر اساس قواعد و قوانبنیبنن از پیش تعیبنیبنن شده که در کتاب های نظری

نوشته اند و تبئبنیبنن کرده اند یا در سودای نوستالژیک پیشینیابىنبىی که می پرستیده،‏ دست به حلاجی و

تشرتحیتحح اثر می زند.‏ پس ‏بىببىی شک نباید انتظار داشت چشم دیدن آثار ساختارشکن و پیشرو را

داشته باشد.‏ واپس گرابىیبىی از هرگونه نوپردازی هراسان است و هر بار به کمک صفت ‏«بهتبههی»‏ آن را

ارزیابىببىی می کند.‏ ‏بهتبههی اغلب تنها صفبىتبىی است که می توان به آثار نوگرا نسبت داد.(‏‎۵‎‏)‏

کافیست سری به تارتحیتحخ هبرنبرر بزنید و بازخورد تاثبریبررگذارترین ‏بمنبممایش های تارتحیتحخ تئاتر را توسط

منتقدانشان ‏بجببجخوانید.‏ این ‏بجتبججربه ی تاربجیبجخی به ما گوشزد می کند که نقد و منتقد هیچگاه جلوتر از

جریان های هبرنبرری نبوده و ‏بجنبجخواهد بود.‏ حال ترس من را برای سیستماتیک شدن سانسور منتقدان

بیشبرتبرر درک خواهید کرد.‏

مسئله ی نقد و آن چبریبرزی که من برای منتقد قائل میشوم در این ‏مجممججال ‏بجنبجخواهد گنجید اما ‏همھهممبنیبنن

نکته ی مهم را اضافه کنم که نقد نبریبرز ‏همھهممچون هبرنبرر از تعاریف صلب و مشخص می گریزد و تعریف

کردن و ضمیمه کردن وظایفی به گردنش،‏ ‏بىببىی شک نتیجه ای مفید به دنبال ‏بجنبجخواهد داشت.‏

تعببریبرر ابهیبههام گونه ی فوکو در اینجا بسیار روشنگر و در عبنیبنن حال ابهببههام زاست.‏ فوکو نقد را:‏ ‏«هبرنبرر

آنقدرها حکومت نشدن»‏ می داند.‏ گفتاری که بر هرچه تعاریف مشخص حقیقت است بتازد صرفا

به این دلیل مشخص که تعریفی است که یک اقتدار به ‏سمشسمما می گوید حقیقت است.‏ رهیافبىتبىی برای

پذیرش آبجنبجچه خودتان به عنوان حقیقت می پذیرید یا به تعببریبرر دیگر،‏ رهانیدن معنا از بند اقتدار

مطلق با کمک دیدگاهی انتقادی.‏ (۵)

!24


گروه تئاتر ا گزیت درباره تئاتر امروز ایران سه دیدگاه ‐ سه گفتار

از موضع شخصی تا موضع انتقادی ‏(پرورش ایدهی تفکر)‏

بعد از ‏بمتبممام این توضیحات به اصل مطلب برمی گردبمیبمم.‏ تئاتر بد!‏ تئاتر در ‏بمتبممام دوران عمرش،‏

بیشبرتبرر از هر هبرنبرر دیگری به زندگی و اجتماع نزدیک بوده است.‏ (۶) در واقع تئاتر به عنوان

سوژه ای مردمی برای مردم و به دلیل مردم شکل می گبریبررد و در مقابل نبریبرز،‏ اجتماع در خود

‏بمنبممایشی را می پروراند که در بطن جامعه،‏ در خیابان ها و درون شهر در حال اجراست.‏ حضور

در اجتماع،‏ آمبریبرزه ای از انتخاب و جبرببرر است و پیش داوری در برابر پیامدهای این حضور کاری

غبریبررممممممکن خواهد بود.‏ ‏سمشسمما ‏بمنبممی توانید تضمبنیبنن کنید که با رعایت قوانبنیبنن راهنمابىیبىی و رانندگی هیچگاه

تصادف ‏بجنبجخواهید کرد.‏ تصادف یکی از پیامدهای ‏همھهممبنیبنن حضور است.‏ اما ‏سمشسمما میتوانید در برابر

رانندگان بد موضع اعبرتبرراضی بگبریبررید.‏ می توانید قوانبنیبنن راهنمابىیبىی و رانندگی را به کمک ‏همھهممبنیبنن حضور

زیر سوال ببرببررید و حبىتبىی می توانید پیامد ابجیبججاد کنید.‏

به باور من تئاتر نبریبرز از ‏همھهممبنیبنن قوانبنیبنن اجتماعی تبعیت می کند.‏ موضع شخصی ‏سمشسمما بعد از دیدن هر

‏بمنبممایشی می تواند تبدیل به یک حرکت اجتماعی شود.‏ ‏بىببىی شک برای ‏سمشسمما هم اتفاق افتاده است که

با رعایت ‏بمتبممام احتیاط های لازم برای انتخاب یک تئاتر خوب،‏ بعد از ‏بمتبمماشای آن،‏ احساس

نارضایبىتبىی کرده اید.‏ دقیقا در ‏همھهممبنیبنن نقطه وظیفه ی اجتماعی ‏سمشسمما حکم می کند تا در برابر آن موضع

بگبریبررید.‏ ذهن ‏سمشسمما بر اساس پارامبرتبررهای شخصی اش موضع ‏سمشسمما را مشخص می کند و زمابىنبىی که ‏سمشسمما به

عنوان ‏مجممجخاطبان اثر در این حضور اجتماعی،‏ فعالانه وجود خودتان را به اثر گوشزد کنید این

حرکت اجتماعی تبدیل به یک کنش ‏جمججممعی خواهد شد.‏

باز با ارجاعی به بارت،‏ نسبت میان مبریبرزان لذت و مبریبرزان رتحنتحج از مواجهه با یک اثر،‏ نشانگر مبریبرزان

پس زدن ارضای امیال انسابىنبىی است.‏ (٨) یعبىنبىی به قولىللىی با تغیبریبرر در نگرسمشسممان به تئاتر و مواجهه با

آن به مثابه ی زندگی،‏ می توان ‏همھهممچون یک تعامل اجتماعی،‏ امیال انسابىنبىی مان را دوباره بکار

بگبریبرر ‏بمیبمم.‏ هیجان از ‏بمتبمماشای اثری بد،‏ ترک کردن صحنه،‏ گفت و گو با عوامل تئاتر،‏ فریاد بر سر

صحنه،‏ یا کنش اجتماعی به هر شکلی از حالابىتبىی که از درون انسان بر می خبریبرزد.‏ لذت بردن از

حضور بر صحنه.‏ لذبىتبىی که دقیقا در مقابل نگرش کالابىیبىی شدن تئاتر است.‏

تئاتر بر خلاف سینما،‏ هبرنبرر ‏بمتبمماشا کردن را به ‏مجممجخاطب انتقال می دهد.‏ مواجهه با اثر تئاتری از دیدگاه

پل وودراف خود پله ی ترفىقفىی زیبابىیبىی شناسانه است.‏ ‏بمتبمماشا گری که به واقع هبرنبرر ‏بمتبمماشا کردن را

آموخته،‏ به ‏همھهممان نسبت که می تواند در مورد تئاتر موضع انتقادی بگبریبررد برای مواجهه با اتفاقات

اجتماعی نبریبرز وا کنش نشان خواهد داد.(‏‎٩‎‏)‏

به ‏همھهممبنیبنن دلیل است که تئاتر بد ‏همھهممان تئاتری ست که از نگاه ‏سمشسمما بد است.‏ تئاتر با احضار هر فرد

اجتماع،‏ درگبریبرر کردنشان در تعاملات اجتماعی،‏ فراهم کردن فرصت گفت و گو و تبدیل این

فرصت به یک کنش ‏جمججممعی،‏ مبارزه ای علیه ‏بمتبممرکز قدرت است.‏ مسئله ای که ما به عنوان ‏مجممجخاطب،‏ با

!25


گروه تئاتر ا گزیت درباره تئاتر امروز ایران سه دیدگاه ‐ سه گفتار

تن دادن به سانسورهای ‏مجممجختلف و گزینش های سخت گبریبررانه برای ‏بمتبمماشای یک اثر و تضمبنیبنن

رضایتمان،‏ در حال نابود کردنش هستیم.‏

اسفند ٩۶

منابع

١. تئودور آدورنو و ما کس هورکهابمیبممر،‏ دیالکتیک روشنگری،‏ ترجمججممه مراد فرهادپور و امید

مهرگان،‏ مقاله ی ‏"صنعت فرهنگ سازی؛ روشنگری به مثابه فریب توده ای"،‏ نشر گام نو

٢. و‎٣‎‏.‏ و‎۴‎‏.‏ رولان بارت،‏ نقد و حقیقت،‏ ترجمججممه شبریبررین دخت دقیقیان،‏ نشر مرکز

۵. میشل فوکو،‏ تئاتر فلسفه،‏ ترجمججممه ی نیکو سرخوش و افشبنیبنن جهاندیده،‏ گفتار نقد چیست؟،‏ نشر

‏بىنبىی

۶. ژا ک نیشه،‏ تئاتر وجود ندارد،‏ ترجمججممه ی مهسبىتبىی ‏بجببجحریبىنبىی،‏ نشر فرهنگ جاوید

٧. رولان بارت،‏ لذت مبنتبنن،‏ ترجمججممه ی پیام یزدابجنبججو،‏ نشر مرکز

٨. پل وودراف،‏ ضرورت تئاتر،‏ ترجمججممه ی ‏بهببههزاد قادری،‏ نشر مینوی خرد

!26


گروه تئاتر ا گزیت درباره تئاتر امروز ایران سه دیدگاه ‐ سه گفتار

!27


گروه تئاتر ا گزیت درباره تئاتر امروز ایران سه دیدگاه ‐ سه گفتار

نگاهی به جایگاه نقد و منتقد در تئاتر امروز ایران

نگران نباشید؛ منتقدان گاز ‏بمنبممی گبریبررند

به قلم ‏مجممججید اصغری

در این روزها که تئاتر ما شرم آورترین روزهای حیات خویش را ‏بجتبججربه می کند،‏ صحبت به میان

آوردن از نقش و جایگاه نقد و منتقد در فضای تئاتر بسی روح نواز و نویدبجببجخش است.‏ امیدوارمان

می کند که هنوز هم می شود از کج روبهیبهها و سست پنداری ها کناره گرفت و تغیبریبرری اساسی در

نظامِ‏ ‏بىببىی نظم و مرده ی تئاتر امروز پدید آورد.‏ برای حقبریبرر که به واسطه نقد با اقشار ‏مجممجختلف جامعه

تئاتر به ویژه دانشجویان در ارتباط هستم،‏ با پوست و گوشت و خوبمنبمم احساس می کنم ‏بمتبممام

‏بىببىی عدالبىتبىی ها و قساوت هابىیبىی که در حق این نسل جوان تئاتر ما صورت می گبریبررد.‏ نسلی که رفته رفته

!28


گروه تئاتر ا گزیت درباره تئاتر امروز ایران سه دیدگاه ‐ سه گفتار

به قهقرا می رود،‏ ‏بمنبممایش هایش هر روز زردتر از دیروز می شود و آثارش زیر بار کوچک ترین

مسئولیت ها کمر خم می کند.‏ به واقع چه کسی مسئول این مصیبت است که شاید صدای واویلای

عزایش در یک دهه دیگر دربیاید؛ آن زمان که این کسالتِ‏ بیمارگونه ی عاری از ذوق و

خلاقیت و آفرینش به بدنه تئاتر سرایت کند که دیگر نه علاجی بر آن کارساز شود و نه طبیبىببىی

مسئولیتش را برعهده گبریبررد.‏ نسلی که خسته است از نظام پوسیده ی آموزشی،‏ از تبعیضات

جنسیبىتبىی،‏ از پشت صف ایستادن های طولابىنبىی برای دریافت سالن،‏ از شهریه های بالا که خودش

هم ‏بمنبممی داند در کجا مصرف می شود،‏ از لابىببىی های استاد شا گردی در جشنواره های پفکی،‏ از

نیمچه دکبرتبررها و اساتیدی که تنها افتخارشان فخرفروشی و ارائه مدرک فرنگستابىنبىی شان به این و

آن است اما به اندازه ارزن مبریبرزانسن ‏بمنبممی فهمند و شعور تئاتری ندارند.‏ امروز نسل جوان و

دانشجوی خلاق ما در کمال ‏بىببىی توجهی در حال دفن شدن است و چبریبرزی که از آن می ماند جز

‏بىببىی حالىللىی و ‏بىببىی انگبریبرزگی نیست.‏ صاحب عزای این مراسم نه اساتید و مدیران دانشگاه ها هستند و

نه مسئولان ارشاد و اعضا ‏مجممجحبرتبررم ابجنبججمن خانه تئاتر،‏ بلکه ‏مجممجخاطب فهیم است که باید به پای

هزاران نابلدی و ندابمنبمم کاری حضرات بسوزد و باز هم مثل ‏همھهممیشه صبوری کرده و از چبریبرزی

شکوه و گلایه نکند.‏ با این حال ‏«امید»‏ تنها دارابىیبىی و سرمایه ی ماست.‏ در این شرایط ‏بجببجحرابىنبىی که

بر کسی پوشیده نیست،‏ منتقد اصیل و مستقل است که بذر امید در این برهوت خشک می کارد

و خوبىنبىی تازه و گرم بر رگ های تن ‏بجنبجحیف تئاتر می ریزد.‏ اوست که مانند یک جراح زبردست،‏

غده های سرطابىنبىی را شناسابىیبىی کرده و در جهت از ببنیبنن بردن آبهنبهها تلاش و کوشش می کند.‏ اوست که

نقش روابط عمومی بازی ‏بمنبممی کند،‏ اهل رفیق بازی های هبرنبرری نیست و خودفروشی ‏بمنبممی کند.‏ اوست

که ‏بىببىی واسطه با اثر مواجه می شود،‏ سره از ناسره اش را سوا می کند و با احدی نسیه کار ‏بمنبممی کند

حبىتبىی با دوستان عزیزتر از جانش.‏ منتقدی که وابسته به هیچ ‏بهنبههاد و ارگابىنبىی نیست،‏ سیستماتیک

‏بمنبممی نویسد،‏ صحبت هایش صداقت ‏مجممجحض است و تلخ زبابىنبىی اش از سرِ‏ نفرت و عداوت های شخصی

نیست.‏ فقدان حضور چنبنیبنن منتقدابىنبىی مهمبرتبررین خلاء امروز تئاتر ماست که در صورت ‏بجتبجحمل و

پذیرش وی می توان فضای چند صدابىیبىی در مباحث نظری و تئوری هبرنبرر ‏بمنبممایش را در کنار یکدیگر

‏بجتبججربه کرد.‏ فضای حا کم بر تئاتر ما به ویژه بعد از انقلاب اسلامی و با مدیریت ناشیانه،‏ نابجببجخردانه

و نالایق برخی مدیران به اصطلاح فرهنگی که نه از هبرنبرر سررشته ای داشتند و نه به آن مؤمن

بودند،‏ به ‏سمسسممبىتبىی پیش رفت که رفتاری تعارف گونه به یک اصل ارزشی و اخلافىقفىی!‏ در تئاتر و اساسا

هبرنبرر بدل شود.‏ این اصلِ‏ ‏بىببىی اصالت باعث شد که مهم ترین دغدغه ها،‏ مشکلات،‏ کاسبىتبىی های

‏مجممجخاطبان،‏ هبرنبررمندان و اهالىللىی فرهنگ در زیر انبوه لایه های عوام فریبانه و پوپولیسبىتبىی حاد مدیریبىتبىی

پنهان بافىقفىی ‏بمببمماند و به جایش روشنفکربمنبممابىیبىی قلابىببىی و مذهبىببىی ‏بمنبممابىیبىی شارلاتابىنبىی به منصه ظهور برسد.‏

اساس این حرکت از صداوسیما آغاز شد و کم کم جامعه را به ‏سمسسممت تک صدابىیبىی شدن پیش برد.‏

!29


گروه تئاتر ا گزیت درباره تئاتر امروز ایران سه دیدگاه ‐ سه گفتار

در این شرایط نقد صرتحیتحح تبدیل به عنصری ضداخلاق و ضدارزش های انقلابىببىی معرفىففىی شده و ‏همھهممه

این تفکرات مسموم به صحنه تئاتر ایران کشیده شد.‏ در طی این سال ها هبرنبررمندان و

دانشجویابىنبىی که با نقد و منتقد سروکاری نداشته اند،‏ اینک از زبان حقیقت گوی وی واهمھهممه دارند و

ایشان را بربمنبممی تابند.‏ البته که ایرادی بر این ‏جمججمماعت وارد نیست چرا که ایشان اساسا از تربیت

نقدپذیری ‏بىببىی ‏بهببههره اند و خود را خدای بری از ایراد صحنه می پندارند.‏ کیست که نداند فاصله

میان نقد و هبرنبررمند باعث عدم شکوفابىیبىی تفکر و خرد شده و هبرنبرر و فرهنگ جامعه به ‏سمسسممت

تک بعدی بودن سوق پیدا می کند.‏ کیست که نداند ا گر نقد مکمل اثر هبرنبرری قرار نگبریبررد،‏ ‏بمنبممایش

برای ‏همھهممیشه در صحنه مانده و اساسا فضابىیبىی برای برقراری دیالوگ شکل ‏بجنبجخواهد گرفت.‏ منتقد

متعهد و به ارزش های ‏مجممجخاطب فهیم با موشکافىففىی دقیق اوضاع و احوال تئاتر کشور،‏ از ‏جمججممله کسابىنبىی

است که می تواند این فضای آرامش دروغبنیبنن در حوزه فرهنگ را تغیبریبرر داده و با صراحت بیان و

تسلط خود بر دستاوردهای تکنیکی و فرمی،‏ افراد خلاق را شناسابىیبىی کرده وعرصه را برای این

قشر از مظلومان هبرنبرر بازتر کند.‏ با ‏همھهممه این حرف ها منتقدان تئاتر نه تریبون درست و حسابىببىی در

دست دارند و نه ‏جمحجممایت معنوی شایسته ای از آنان صورت می گبریبررد.‏ ا گر نقش روابط عمومی

‏بمنبممایش ها را در قالب منتقد به عهده گبریبررند،‏ جایشان بالای ‏مجممججلس در کنار بزرگان است اما ا گر

خود واقعی شان نسبت به اثر را به روی کاغذ آورده و هنگام نگارش نقد حقوق ‏مجممجخاطبان را در

نظر داشته باشند،‏ معمولا از جوامع و ‏مجممججالس هبرنبرری طرد شده و گاه مورد تعرض زبابىنبىی و نفرت

واقع می شوند.‏ اینک بعد از گذشت چهار دهه از انقلاب اسلامی ایران و امتحان پس دادن

روش های ‏مجممجختلف مدیریبىتبىی با رویکردهای متفاوت و سلیقه ای در حوزه فرهنگ و هبرنبرر،‏ ‏بهببههبرتبرر نیست

به جای جدی گرفبنتبنن برخی جشنواره ها که معلوم نیست از برای چه پدید آمده اند فضای نقد را

گسبرتبررش داده و منتقدان را دسمشسممن خوبىنبىی و پدری خود نپندار ‏بمیبمم؟!‏ ‏بهببههبرتبرر نیست از آمال و آرزوهای

دریافت تندیس های پوک و قلابىببىی جشنوارها دست کشیده،‏ توهم وابهنبههیم و حقیقتِ‏ کشف چبریبرزهای

نو و تازه را از درون نقد پویا جست وجو کنیم؟!‏ ‏بهببههبرتبرر نیست از این پس برای هر ‏بمنبممایش ‏(حداقل

برای یک شب)‏ کرسی نقد گذاشته و رابطه مثلث گونه هبرنبررمند‐منتقد‐مجممجخاطب را از نو در این

خانه احیا کنیم؟ آیا ‏بهببههبرتبرر نیست معیار ارزش یک ‏بمنبممایش را نه بر اساس حضور ستاره ها و فروش

بالایش،‏ بلکه بر اساس مبریبرزان نقدهابىیبىی که دریافت کرده و حرمبىتبىی که برای ‏مجممجخاطب خود و نقد قائل

می شود،‏ تعیبنیبنن کنیم؟!‏ نقد ‏بجتبججلی روح هبرنبرر در خودآ گاه ‏مجممجخاطب است و باعث ماندگاری آن در

اذهان.‏ منتقدان پاسبان این حر ‏بمیبمم هستند.‏ از آبهنبهها نبرتبررسیم،‏ آبهنبهها گازمان ‏بمنبممی گبریبررند.‏

اسفند ٩۶

!30


گروه تئاتر ا گزیت درباره تئاتر امروز ایران سه دیدگاه ‐ سه گفتار

!31


گروه تئاتر ا گزیت درباره تئاتر امروز ایران سه دیدگاه ‐ سه گفتار

دیگر انتشارات گروه تئاتر ا گزیت

www.exittheatre.ir

!32

More magazines by this user
Similar magazines