WITH 2/2018

www.zbiam.pl
Filipiny 1944-1945
2/2018
Marzec-Kwiecień
cena 18,50 zł (VAT 5%)
INDEX 407739
ISSN 2450-2480
ISSN 2450-2480 Index 407739
Mitsubishi G3M
Sprawa polska
w Wielkiej Wojnie
Kiedy w lipcu 1914 r. wybuchła
pierwsza wojna światowa, Polacy
dostrzegli w niej szansę na odzyskanie
niepodległości. Jedną z dróg
do osiągnięcia tego celu była bliska
współpraca z zaborcą najżyczliwszym
Polakom – Austrią…

Nie trać czasu, Zamów PRENUMERATĘ już dziś
Prenumeratę zamów na naszej stronie internetowej
www.zbiam.pl lub wpłać należność na konto bankowe
nr 70 1240 6159 1111 0010 6393 2976
Atrakcyjna cena, w tym dwa numery gratis!
Pewność otrzymania każdego numeru
w niezmiennej cenie
E-wydania dostępne są
na naszej stronie oraz
w kioskach internetowych
Wojsko i Technika:
cena detaliczna 12,99 zł
Prenumerata roczna: 130,00 zł
Lotnictwo Aviation
International:
cena detaliczna 14,99 zł
Prenumerata roczna: 150,00 zł
Wojsko i Technika Historia + numery specjalne:
cena detaliczna 14,99
Prenumerata roczna: 150,00 zł
Morze:
cena detaliczna 14,99 zł
Prenumerata roczna: 150,00 zł
Skontaktuj się z nami: office@zbiam.pl
Zespół Badań i Analiz Militarnych Sp. z o.o.
Biuro: ul. Bagatela 10/19 00-585 Warszawa

Kiedy w lipcu 1914 r. wybuchła
pierwsza wojna światowa, Polacy
dostrzegli w niej szansę na odzyskanie
niepodległości. Jedną z dróg
do osiągnięcia tego celu była bliska
współpraca z zaborcą najżyczliwszym
Polakom – Austrią…
Vol. IV, nr 2 (16)
Marzec-Kwiecień 2018; Nr 2
www.zbiam.pl
Filipiny 1944-1945
2/2018
Marzec-Kwiecień
cena 18,50 zł (VAT 5%)
INDEX 407739
ISSN 2450-2480
ISSN 2450-2480 Index 407739
Mitsubishi G3M
12/2018
Sprawa polska
w Wielkiej Wojnie
Na okładce: walki na Filipinach, 1944-1945 r.
Rys. Jarosław Wróbel
INDEX 407739
ISSN 2450-2480
Nakład: 14,5 tys. egz.
Redaktor naczelny
Jerzy Gruszczyński
jerzy.gruszczynski@zbiam.pl
Korekta
Dorota Berdychowska
Redakcja techniczna
Dorota Berdychowska
dorota.berdychowska@zbiam.pl
Współpracownicy
Władimir Bieszanow, Michał Fiszer, Tomasz Grotnik,
Andrzej Kiński, Leszek Molendowski,
Marek J. Murawski, Tymoteusz Pawłowski,
Tomasz Szlagor, Maciej Szopa, Mateusz Zielonka
Wydawca
Zespół Badań i Analiz Militarnych Sp. z o.o.
Ul. Anieli Krzywoń 2/155
01-391 Warszawa
office@zbiam.pl
Biuro
Ul. Bagatela 10/19
00-585 Warszawa
Dział reklamy i marketingu
Anna Zakrzewska
anna.zakrzewska@zbiam.pl
Dystrybucja i prenumerata
office@zbiam.pl
Reklamacje
office@zbiam.pl
Prenumerata
realizowana przez Ruch S.A:
Zamówienia na prenumeratę w wersji
papierowej i na e-wydania można składać
bezpośrednio na stronie
www.prenumerata.ruch.com.pl
Ewentualne pytania prosimy kierować
na adres e-mail: prenumerata@ruch.com.pl
lub kontaktując się z Telefonicznym
Biurem Obsługi Klienta pod numerem:
801 800 803 lub 22 717 59 59
– czynne w godzinach 7.00–18.00.
Koszt połączenia wg taryfy operatora.
Copyright by ZBiAM 2018
All Rights Reserved.
Wszelkie prawa zastrzeżone
Przedruk, kopiowanie oraz powielanie na inne
rodzaje mediów bez pisemnej zgody Wydawcy
jest zabronione. Materiałów niezamówionych,
nie zwracamy. Redakcja zastrzega sobie prawo
dokonywania skrótów w tekstach, zmian tytułów
i doboru ilustracji w materiałach niezamówionych.
Opinie zawarte w artykułach są wyłącznie
opiniami sygnowanych autorów. Redakcja nie ponosi
odpowiedzialności za treść zamieszczonych
ogłoszeń i reklam. Więcej informacji znajdziesz
na naszej nowej stronie:
www.zbiam.pl
spis treści
HISTORIA
Michał Fiszer, Jerzy Gruszczyński
Odbicie Filipin 1944-1945 4
WOJNA W POWIETRZU
Tomasz Szlagor
Myśliwce USAAF w kampanii filipińskiej 1944-1945 (1) 20
MONOGRAFIA LOTNICZA
Leszek A. Wieliczko
Samolot bombowo-torpedowy Mitsubishi G3M 34
BROŃ PANCERNA
Bartłomiej Kucharski
Rodzime czołgi z Krain Kangurów i Kiwi 50
HISTORIA
Władimir Bieszanow
Wyzwolenie państw bałtyckich przez Armię Czerwoną (2) 60
MOTORYZACJA
Jędrzej Korbal
Roboczy „Tur” armii (2) 74
STULECIE ODZYSKANIA NIEPODLEGŁOŚCI
Tymoteusz Pawłowski
Sprawa polska w czasach Wielkiej Wojny
– część 1: w oparciu o państwa centralne 86
www.facebook.com/wojskoitechnikahistoria 3

Michał Fiszer, Jerzy Gruszczyński
Odbicie Filipin
1944-1945
Największą aliancką operacją lądowo-morską na Pacyfiku była kampania filipińska,
trwająca od jesieni 1944 do lata 1945 r. Opanowanie Filipin miało kluczowe
znaczenie dla przetrącenia kręgosłupa japońskich sił zbrojnych, zarówno pod
względem zadania im fizycznych strat, jak i z prestiżowo-psychologicznego punktu
widzenia. Dodatkowo Japonia została praktycznie odcięta od swojego zaplecza
surowcowego w Indonezji, na Malajach i w Indochinach, a Amerykanie zyskali
solidną bazę do ostatecznego skoku – na japońskie wyspy macierzyste. Kampania
filipińska 1944-1945 była szczytowym punktem kariery Douglasa MacArthura,
amerykańskiego „pięciogwiazdkowego” generała, jednego z dwóch wielkich
dowódców na Teatrze Wojny Oceanu Spokojnego.
Douglas MacArthur (1880-1962) ukończył West
Point jako prymus rocznika 1903 i został skierowany
do Korpusu Inżynieryjnego. Od razu
po ukończeniu akademii trafił na Filipiny, gdzie budował
instalacje militarne. Był dowódcą kompanii saperów
w Fort Leavenworth w Stanach Zjednoczonych, a wraz
z ojcem (generał-majorem) odbył podróż do Japonii, Indonezji
i Indii w latach 1905-1906. W 1914 r. wziął udział
w amerykańskiej karnej ekspedycji na meksykański
port Veracruz w czasie trwającej w Meksyku rewolucji.
Za działania w rejonie Veracruz otrzymał Medal Honoru,
a wkrótce awans na majora. Wziął udział w działaniach
w I wojnie światowej jako szef sztabu 42. Dywizji
Piechoty, awansując na pułkownika. W latach 1919-
1922 był komendantem Akademii Wojskowej w West
Point w stopniu generała brygady. W 1922 r. wrócił
na Filipiny jako dowódca Okręgu Wojskowego Manila,
a później dowódca 23. Brygady Piechoty. W 1925 r.
został generał-majorem i wrócił do Stanów Zjednoczo-
4
nych, obejmując dowództwo IV Korpusu w Atlancie
w Georgii. W latach 1928-1930 znów służył w Manili
na Filipinach, po czym – jako najmłodszy w historii
– objął stanowisko szefa Sztabu US Army w Waszyngtonie,
z jednoczesnym awansem na czterogwiazdkowego
generała. Od 1932 r. adiutantem gen. MacArthura był
mjr Dwight D. Eisenhower.
W 1935 r., kiedy skończyła się kadencja MacArthura
w roli szefa Sztabu US Army, Filipiny uzyskały
częściową niepodległość, choć pozostawały w pewnej
zależności od Stanów Zjednoczonych. Pierwszy
po odzyskaniu niepodległości prezydent Filipin, Manuel
L. Quezon, będący przyjacielem nieżyjącego już
ojca Douglasa MacArthura, poprosił tego ostatniego
o pomoc w organizowaniu sił zbrojnych Filipin. Wkrótce
MacArthur przybył na Filipiny i otrzymał stopień
marszałka filipińskiego, pozostając zarazem amerykańskim
generałem. Z końcem 1937 r. gen. Douglas
MacArthur przeszedł na emeryturę.
Generał Armii Stanów Zjednoczonych Douglas MacArthur.
Tak brzmiała oficjalna nazwa jego stopnia, symbolizowanego
pięcioma gwiazdkami na pagonach, co jest
odpowiednikiem stopnia marszałka w innych armiach.
Taki stopień mieli też Dwight D. Eisenhower, George
C. Marshall, Henry H. Arnold (wszyscy awansowani
w grudniu 1944 r.) oraz Omar N. Bradley (od 1950 r.).
W lipcu 1941 r., kiedy to wobec groźby wojny
na Pacyfiku prezydent Roosevelt powołał armię Filipin
do służby federalnej, jednocześnie ponownie powołał
MacArthura do służby czynnej w stopniu generała porucznika,
a w grudniu awansował go na stały stopień
generała. Oficjalna funkcja MacArthura to dowódca
Sił Lądowych Stanów Zjednoczonych na Dalekim
Wschodzie – US Army Forces in the Far East (USAFFE).

Jedna z pierwszych fal desantu na Luzon w Zatoce Lingayen; 9 stycznia 1945 r. Także i tu sam desant przebiegał
bez większych przeszkód – do znacznie cięższych walk doszło dopiero w głębi lądu.
na wschodnim wybrzeżu. Prawe skrzydło jego ugrupowania
powinny osłonić elementy 26. DP przerzucone
do Ormoc, które miały przemieścić się do Jaro i nawiązać
kontakt z amerykańskimi wojskami po zejściu z gór
na wschodzie, w Dolinie Leyte. Resztki prawie rozbitej
16. DP skoncentrowano w rejonie wzgórz na zachód
od zdobytego przez Amerykanów Dagami.
Prawidłowo rozpoznając zamiary Japończyków,
gen. por. Krueger nakazał 24. DP i 1. DKaw przygotowanie
obrony w rejonie Carigara, z wykonaniem okopów,
gniazd karabinów maszynowych, pozycji moździerzy
i artylerii. Dopiero wtedy część sił 24. DP mogła podjąć
marsz na południe, gdzie 5 listopada doszło do boju
spotkaniowego amerykańskiego 34. pp z japońskim
57. pułkiem piechoty z 1. DP. Japończycy zajęli pozycje
na grzbiecie górskim, nazwanym przez Amerykanów
Breakneck Ridge (grzbiet „złam kark”). Mimo wysiłków
34. pp wspartego przez artylerię, japońskiej obrony nie
udało się przełamać. Nie pomógł też skrzydłowy atak
21. pp z południowego wschodu. 10 listopada 1944 r.
Amerykanie przerzucili jeden z batalionów 19. pp
(24. DP) okrętami desantowymi na wybrzeże na zachód
od Limon; batalion ten wyszedł na tyły Japończyków.
Mimo to japońska obrona pękła dopiero 14 listopada
i Limon zostało zdobyte dzień później.
W międzyczasie trwały walki z japońskim przerzutem
sił na Leyte. Ataki na konwoje płynące do Ormoc
przeprowadzały samoloty i kutry torpedowe, a 9 i 10 listopada
amerykańskie B-25 i A-20G startujące z Tacloban,
w osłonie P-38, zaatakowały sam port. Zniszczono
nabrzeża, utrudniając wyładunek, a ponadto zatopiono
dwa japońskie transportowce wojska i okręt eskorty.
11 listopada na japoński konwój wzmocnienia uderzenie
przeprowadziły samoloty pokładowe z lotniskowców
TF 38. W rezultacie zatopiono trzy transportowce
i pięć jednostek eskorty. Utonęło około 3200 japońskich
żołnierzy, a ponadto sporo sprzętu. W tym momencie
gen. Yamashita nie chciał już wysyłać wzmocnienia
na Leyte, bo to bardzo osłabiało obronę głównej
wyspy – Luzon, ale jego przełożeni naciskali na maksymalny
wysiłek w obronie Leyte.
18 listopada na Leyte dotarły też amerykańskie
wzmocnienia. W Managasnas na zachód od Carigara
na północnym wybrzeżu zaczęła się wyładowywać
32. DP. Wkrótce dywizja podjęła główne natarcie
na południe od Lemon, główną drogą w kierunku
Ormoc, podczas gdy zmęczona 24. DP została przesunięta
na mniej wymagający odcinek, w kierunku Jaro
12
(na wschód od osi natarcia 32. DP), gdzie japońska
obrona była znacznie słabsza. Wkrótce po niej zaczęto
też przerzucać na Leyte 11. Dywizję Powietrznodesantową
(11. DPD), którą wykorzystano w Burauen jako
zwykłą piechotę, do zablokowania ewentualnego japońskiego
ataku z gór w kierunku amerykańskiego
szlaku ze wschodniego na zachodnie wybrzeże, którym
7. DP z XXIV Korpusu wyszła na południową część Zatoki
Ormoc na zachodnim brzegu Leyte. Kiedy 7. DP
rozpoczęła marsz na północ z Baybay w kierunku wciąż
odległego Ormoc, Japończycy skierowali jej na spotkanie
26. DP, która zamiast pójść na wschód, w góry, ruszyła
na południe na spotkanie Amerykanów na północ
od Baybay. Dopiero 22 listopada, kiedy elementy tej
dywizji zostały zluzowane przez 1. DPD pod Burauen,
cała 7. DP mogła podjąć natarcie na północ, ku Ormoc.
Tymczasem przełamywanie pozycji 1. DP na północ
od Ormoc zajęło 32. DP ponad tydzień, do 29 listopada.
Na południu nacierająca 7. DP musiała się zatrzymać
pod Bulago, pod silnym ogniem japońskiej artylerii,
strzelającej z przeciwległych stoków wzgórz. Aby zneutralizować
artylerię, dowódca dywizji 5 grudnia wysłał
bojowe amfibie LVT(A)4 z 776. bcza morzem na drugą
stronę Bulago. Te otworzyły ogień do pozycji japońskich
dział, neutralizując je. Pozwoliło to na wznowienie
natarcia 7. DP na północ. Zdesperowani Japończycy
planowali nawet desant swojego 3. i 4. pułku spadochronowego
na lotniska Tacloban i Dulagi, ale ostatecznie
tych planów nie zrealizowali.
Na początku grudnia Japończycy wysłali na Leyte
swoją samodzielną 68. BP, którą wysadzono na północno-zachodnim
wybrzeżu, ale jej transporty były silnie
atakowane przez amerykańskie samoloty. Tymczasem
7 grudnia (w rocznicę Pearl Harbor) Amerykanie wysadzili
dwa pułki 77. DP, 305. pp i 307. pp, na plażach
pod Deposito, w niewielkiej odległości na południe
od Ormoc. Desant przeprowadziła TG 78.3 z jej okrętami
transportowymi i desantowymi, pod osłoną okrętów
7. Floty. I chociaż japońskie lotnictwo armijne i morskie
usiłowało zniszczyć amerykański zespół desantowy,
to jednak Japończykom udało się tylko zatopić dwa
niszczyciele przy stracie 36 własnych samolotów,
w tym 21 pilotów-samobójców. Po lądowaniu 77. DP
ruszyła na północ w stronę Ormoc, a tymczasem 7. DP
zaatakowała Deposito od południa, w dążeniu do połączenia
się z 77. DP. 10 grudnia Amerykanie zdobyli
Ormoc, uniemożliwiając tym samym dalsze wzmacnianie
japońskich sił na Leyte. Część japońskich pobitych
wojsk wycofała się w góry do centrum wyspy, nie mając
szans na otrzymanie jakiegokolwiek zaopatrzenia.
Ostatnim ogniskiem japońskiego oporu były oddziały
w północno-zachodniej części wyspy. 12 grudnia także
i one zaczęły się załamywać. Amerykańska 32. DP, omijając
punkty oporu, szła na spotkanie 77. DP atakującej
od strony Ormoc, a 96. DP zaczęła mozolnie spychać
Japończyków na zachód, coraz głębiej w góry w centrum
wyspy, od strony Doliny Leyte. Teraz ostatnim
japońskim punktem oporu była Valencia, leżąca w połowie
drogi z Ormoc na zachodnim wybrzeżu do Lemon
na północnym wybrzeżu (na zachód od Carigara).
W końcu w dniach 15-17 grudnia Amerykanie zepchnęli
resztki japońskich sił w północno-zachodni róg wyspy
Leyte, gdzie stawiły one ostatni, beznadziejny opór.
21 grudnia siły 77. DP spotkały się z 1. DKaw na północnym
wybrzeżu na zachód od Lemon, co oznaczało,
że całe wojska japońskie w tym rejonie zostały zamknięte
w niewielkiej kieszeni w pobliżu Palompon, na południe
od San Isidro. Ostatecznie Japończycy zaczęli ewakuację
z Leyte 12 stycznia 1945 r. Była to rozpaczliwa
Jednym z pierwszych celów 43. DP lądującej po wschodniej stronie Zatoki Lingayen na Luzonie było miasteczko
San Fabian. Na zdjęciu żołnierze dywizji w czasie walk w jego rejonie; 10 stycznia 1945 r.

Tomasz Szlagor
Myśliwce USAAF
w kampanii filipińskiej
1944–1945
1
Operacja wyzwalania Filipin spod
japońskiej okupacji rozpoczęła się
w październiku 1944 r. Do czasu inwazji
na Okinawę (pół roku później) i przerwania
trasy przerzutowej z Wysp
Macierzystych Japończycy nieustannie
dosyłali na Filipiny samoloty i jednostki
lotnicze. Z tego powodu przez kilka
miesięcy na przełomie 1944 i 1945 r.
amerykańskie myśliwce musiały walczyć
o panowanie w powietrzu.
Rankiem 2 września 1944 r. formacja 21 Lightningów,
po jednym dywizjonie z 8., 49. i 475. FG, wystartowała
z wysepki Middleburg na wybrzeżu Nowej
Gwinei, biorąc kurs na północny zachód. Po trzech
godzinach lotu i pokonaniu ponad tysiąca kilometrów
dotarły nad Davao – największe miasto na Mindanao,
najdalej wysuniętej na południe wyspy Filipin – by tam
zapewnić osłonę bombowcom B-24 Liberator.
Po dziesięciu minutach krążenia nad celem piloci
8. FG dostrzegli poniżej Ki-48 Lily i w kilku podejściach
zestrzelili kompletnie zaskoczoną załogę bombowca.
Zwycięstwo zapisano na konto Lt. Roberta Crowa. Chwilę
później Maj. Robert Smith zauważył nad pobliskim lotniskiem
Matina pojedynczy myśliwiec A6M Zeke. Także ten
Japończyk nie spodziewał się ataku. Nie wykonał żadnego
uniku aż do chwili, gdy Smith zaszedł go od ogona
20
i celną serią zapalił silnik Zeke, zmuszając pilota do skoku
ze spadochronem. Była to pierwsza wyprawa myśliwców
USAAF na Filipiny od kwietnia 1942 r.
Cena ryzyka
Ten wypad miał wymiar bardziej symboliczny niż praktyczny.
W tym czasie Amerykanie zamierzali rozpocząć
wyzwalanie Filipin dopiero w połowie listopada
1944 r. Nieoczekiwany zwrot akcji nastąpił w połowie
września, gdy „rozpoznanie bojem” środkowej i północnej
części archipelagu przeprowadził Task Force 38
– zespół 17 lotniskowców szybkich US Navy. W efekcie
zmasowanych nalotów i wymiatań myśliwskich, siłami
około 1200 samolotów, które Task Force 38 miał na pokładach,
lotnictwu Cesarskiej Armii i Marynarki zadano
dotkliwe straty – zdarzały się dni, kiedy piloci Hellcatów
zgłaszali po 70-80 zestrzeleń! Ten pogrom skłonił
gen. Douglasa MacArthura, głównodowodzącego sił
alianckich na południowo-zachodnim Pacyfiku, do raptownej
zmiany planów. Zamiast zdobywać Filipiny etapami
– kolejno południową część (region Mindanao),
środkową (region Visayas) i północną (region Luzon)
– Amerykanie postanowili uderzyć od razu w centrum
archipelagu i rozciąć broniące go siły na pół.
Nowy plan zakładał, że desant na Leyte, największą
wyspę regionu Visayas, nastąpi 20 października – o całe
dwa miesiące wcześniej niż zakładano. Chociaż kusił
perspektywą przyspieszenia zwycięstwa nad Japonią,
niósł ze sobą wielkie ryzyko. Zatoka Leyte, gdzie miało
nastąpić lądowanie, znajdowała się w odległości ponad
tysiąca kilometrów na północ od najbliższych dostępnych
Amerykanom lotnisk na wyspie Morotai w archipelagu
Moluki. Co gorsza, desant w trakcie pory monsunowej
oznaczał, że na grząskich przyczółkach nieprędko
powstaną lotniska. Taktyczne wsparcie lotnicze musiał
więc zapewnić Task Group 77.4, złożony z 18 lotniskowców
eskortowych (około 450 samolotów).
Chociaż mogłoby się wydawać, że mając do dyspozycji
ponad półtora tysiąca samolotów US Navy
MacArthur może się obyć bez USAAF, w praktyce
okazało się inaczej. Mimo że Task Force 38 atakował
cele na Filipinach i okolicznych wyspach niemal bez
Generał George Kenney, dowódca Far East Air Forces
(FEAF). Wcześniej, podczas kampanii na Nowej Gwinei,
dowodził 5. Armią Powietrzną USAAF.

WOJNA W POWIETRZU
z konwoju TA-4, a niszczyciel Akishimo stracił dziób,
urwany bezpośrednim trafieniem bombą. W ogniu
przeciwlotniczym przepadło dwóch pilotów 18. FG:
Lt. Norbert Sullivan i 2/Lt. James Glenny. Pozostali
po wykonaniu zadania wylądowali w Tacloban. Podczas
ich ataku na konwój osłonę myśliwską zapewniały
Lightningi z dwóch dywizjonów 8. FG, których
piloci zestrzelili trzy Ki-43.
Nad Ormoc wysłano także, w osłonie Mitchelli, jeden
z dywizjonów 348. FG. Ta jednostka Thunderboltów
zyskała sławę pod komendą Col. Kearby’ego, kawalera
Medalu Honoru, który kilka miesięcy wcześniej zginął
w walce z japońskimi myśliwcami nad Nową Gwineą.
James Curran, jeden z pilotów 348. FG, wspominał:
Zbliżaliśmy się do Zatoki Ormoc, kiedy [2/Lt. Andrew]
McClendon zgłosił przez radio, że w jego samolocie
szwankuje silnik. W tym czasie zygzakowaliśmy na wysokości
35 000 stóp [10 700 m] pod ogniem japońskiej
artylerii przeciwlotniczej. Poleciłem mu, żeby skierował się
na lotnisko w Tacloban na Leyte.
Niestety po drodze przechwyciły go Lightningi.
McClendon wytracał prędkość i znajdował się na wysokości
około 15 000 stóp [4600 m]. Piloci P-38 nie zadali
sobie trudu, by rzetelnie rozpoznać napotkany samolot,
a McClendon nie miał dość mocy silnika, by uniknąć ich
ataku. Zestrzelili go i zabili. J. J. Smith, który również miał
usterkę i leciał do Tacloban, w porę zauważył atak Lightningów,
kiedy te wzięły na cel także jego. Wymanewrował
je i w pojedynkę wylądował w Tacloban, gdzie złożył
meldunek o tym, co zaszło.
Po wykonaniu zadania w Tacloban wylądowała
reszta dywizjonu, który odtąd tam stacjonował.
Ponownie Curran:
Na odprawie po locie dowiedziałem się o śmierci
McClendona z rąk jednego z pilotów P-38. Nie mogłem się
powstrzymać, by nie odwiedzić ich jednostki i nie wygarnąć
im, co o nich myślę. Byli skruszeni, ale nie chcieli wydać
winowajcy. Ostrzegłem ich, żeby w powietrzu trzymali
się od nas z daleka i że każdy wrogi manewr z ich strony
spotka się z ostrą ripostą.
Niedługo po tym incydencie w trakcie jednego z kolejnych
lotów bojowych upatrzyły nas sobie cztery P-38.
Kiedy tylko zajęły dogodną pozycję do ataku, moja sekcja
wykonała raptowny zwrot, kierując się na nich czołowo.
Zanim wlecieli w zasięg rażenia, wystrzeliłem krótką serię.
Rozpierzchli się w popłochu na wszystkie strony. Sam ich
ostrzegałem, że się w końcu doigrają. Nie wiem, jak wyglą-
Maj. Gerald Johnson – zastępca dowódcy 49. FG.
da od przodu P-47, kiedy otwiera ogień ze wszystkich luf,
ale widok musiał robić wrażenie.
Późnym popołudniem nad Ormoc nadleciały B-24
eskortowane przez Lightningi z 475. FG. Ich piloci
zestrzelili dwa Ki-61 i jednego Ki-43 – tego ostatniego
Maj. Thomas McGuire, który tym samym osiągnął
wymarzony wynik 26 zwycięstw (czyli tyle, ile miał
P-40 Warhawk ze 110. TRS, dywizjonu rozpoznania taktycznego. W walkach o Filipiny te samoloty pełniły najczęściej
rolę myśliwców bombardujących.
na koncie czołowy amerykański as z I wojny światowej,
Capt. Eddie Rickenbacker).
Wszystkie te sukcesy nie zmieniały jednak faktu,
że samoloty FEAF nie zdołały zapobiec wysadzeniu
w Ormoc większości przywiezionych przez konwój
TA-4 żołnierzy. Sam MacArthur najwyraźniej zwątpił
w ofensywny potencjał FEAF, ponieważ na jego prośbę
do Leyte zbliżyły się lotniskowce Task Force 38 (lotnicy
US Navy mieli większą wprawę w zwalczaniu celów
nawodnych). Następnego dnia, 11 listopada, dopadli
na Morzu Camotes (u wejścia do Zatoki Ormoc) i zmasakrowali
opóźniony konwój TA-3, zatapiając cztery
transportowce, cztery niszczyciele i jeden trałowiec.
Wstrząśnięci tym pogromem Japończycy wstrzymali
na dwa tygodnie konwoje na Leyte.
Tymczasem piloci myśliwców FEAF zajmowali
się tym, co wychodziło im najlepiej – zestrzeliwaniem
samolotów przeciwnika. Do końca dnia zebrali
21 zwycięstw. Rankiem piloci ośmiu Lightningów
z 18. FG, którzy przenocowali w Tacloban, wyruszyli
na poszukiwanie zaginionych poprzedniego dnia kolegów.
Ich formacja została zaatakowana przez grupę
Zeke. W walce z nimi zdobyli osiem zwycięstw, w tym
trzy Lt. Donald Warner – ale zginął Lt. Robert Russell.
Wkrótce potem Lt. John Hannan, dowodzący patrolem
ośmiu Lightningów z 475. FG, zestrzelił nad Zatoką
Ormoc zabłąkanego Ki-43.
Wczesnym popołudniem Lt.Col. Walker, Maj. Johnson
(odpowiednio dowódca 49. FG i jego zastępca),
Col. Morrisey i Maj. Bong odprowadzili transportowe
C-47, które zrzuciły zaopatrzenie na wyspę Homonhon
w Zatoce Leyte. Następnie „Pinky Special”, jak w kodzie
radiowym nazwano ich mały zespół, przypominający
prywatny klub oficerski, zawędrował nad Zatokę
Ormoc. Tam zastali kilka torpedowych TBF Avenger lotnictwa
US Navy, które właśnie wycofywały się na swój
lotniskowiec, nękane przez japońskie myśliwce. Bong
i Johnson ochoczo włączyli się do walki, zestrzeliwując
po dwa Zeke. Wdzięczna marynarka zaprosiła obu pilotów
na obiad na pokładzie jednego ze swoich okrętów.
Pół godziny później, w tej samej okolicy, „regularny” patrol
ze składu 49. FG zestrzelił cztery Ki-44 Tojo.
Po południu Col. Charles MacDonald, dowódca
475. FG i jeden z wybitnych asów 5. FC, poprowadził
cztery P-38 na patrol nad Zatokę Ormoc. MacDonald
właśnie „nadrabiał zaległości” po przymusowym urlopie
– w sierpniu 1944 r. został karnie odwołany do Stanów
Zjednoczonych za to, że pozwolił Charlesowi Lindberghowi
zestrzelić samolot (Lindbergh był cywilem).
W starciu nad zatoką on i Lt. George Beatty, prowadzący
drugiej pary, zestrzelili po dwa myśliwce J2M Jack.
12-17 listopada
Po oddaleniu się Task Force 38 na północ w celu przeprowadzenia
kolejnej rundy prewencyjnych nalotów
na Luzon, 12 listopada bezpośrednia obrona Leyte
ponownie spadła na barki myśliwców FEAF. Największe
sukcesy tego dnia odniosła 475. FG, której składowe
dywizjony stacjonowały na trzech prymitywnych lądowiskach
w rejonie Burauen: w Bayug, Buri i San Pablo.
Piloci tej jednostki, tocząc od rana do wieczora potyczki
nad Leyte i północnym Cebu, wywalczyli 12 zestrzeleń:
po cztery A6M Zeke i J2M Jack oraz trzy Ki-43
Oscar i jeden bombowiec Ki-48 Lily. Ponadto nad lotniskiem
Alicante na Negros Capt. Joseph Duhon z 18. FG
27

Leszek A. Wieliczko
Samolot
bombowo-torpedowy
Mitsubishi G3M
G3M2 Model 21 nr M-372 z 3. Chūtai Mihoro Kōkūtai.
Samolot bombowo-torpedowy bazowania
lądowego Mitsubishi G3M został
skonstruowany w połowie lat 30. ubiegłego
wieku na zlecenie Japońskiej
Cesarskiej Marynarki Wojennej. Dzięki
ogromnemu zasięgowi G3M miały operować
nad bezkresnymi obszarami Pacyfiku
i atakować nieprzyjacielską flotę
w dużej odległości od brzegów Japonii.
Samoloty zadebiutowały w boju nad
Chinami w sierpniu 1937 r. W swojej
podstawowej funkcji bombowców torpedowych
służyły aż do 1943 r. Później,
do końca wojny, były wykorzystywane
do zadań pomocniczych.
Ograniczenia dotyczące zbrojeń morskich, nałożone
przez traktaty waszyngtoński i londyński,
spowodowały wzrost zainteresowania Japońskiej
Cesarskiej Marynarki Wojennej (Dai Nippon Teikoku
Kaigun) lotnictwem jako siłą ofensywną w wojnie
na morzu. Na przełomie lat 20. i 30. japońskie lotnictwo
morskie było wszakże dość słabe. Stacjonujące na pokładach
lotniskowców samoloty bombowo-torpedowe
miały przeciętne osiągi i niewielkie możliwości bojowe.
Na początku lat 30. szef Kaigun Kōkū Honbu (Głównego
Biura Lotnictwa Marynarki Wojennej), Chūjō (wiceadm.)
Shigeru Matsuyama, zaproponował stworzenie dużych
dwusilnikowych samolotów bombowo-torpedowych
(sōhatsu kōgekiki 1 ) dalekiego zasięgu, operujących
34
z baz lądowych. Nowe bombowce miały być przeznaczone
do atakowania nieprzyjacielskich okrętów
w dużej odległości od Wysp Japońskich, jeszcze zanim
główne siły cesarskiej floty nawiązałyby kontakt z przeciwnikiem.
Startując z lotnisk zbudowanych na Wyspach
Południowych (Nan’yō Shotō), czyli japońskich
terytoriach mandatowych na środkowym Pacyfiku (Marianach,
Karolinach, wyspach Palau, Wyspach Marshalla),
nowe bombowce pokryłyby zasięgiem działania
ogromny obszar oceanu. Dałoby to Cesarskiej Marynarce
Wojennej znaczącą przewagę nad przeciwnikiem.
Propozycja Matsuyamy szybko uzyskała aprobatę
Sztabu Generalnego Marynarki Wojennej (Gunreibu).
odpowiedzialnym za realizację tego zadania został Taisa
(kmdr) Misao Wada, a szefem powołanego zespołu
analitycznego – Chūsa (kmdr por.) Seigō Yamagata.
Początkowo nowy typ bombowca nazwano engan-yō
kōgekiki (działający z brzegu samolot bombowo-torpedowy),
ale wkrótce ukuto termin rikujō kōgekiki (lądowy
samolot bombowo-torpedowy; w skrócie rikkō 2 ).
Budowę bombowca według specyfikacji 7-shi tokushu
kōgekiki (specjalny samolot bombowo-torpedowy
7-shi; w skrócie 7-shi tokkō) Gijutsubu zlecił w 1932 r.
Arsenałowi Marynarki Wojennej w Hiro (Hiro Kaigun
Kōshō; w skrócie Hiroshō). Miał on spore doświadczenie
w projektowaniu i budowie dużych łodzi latających
Opracowanie założeń taktyczno-technicznych dla i był jedynym ośrodkiem Marynarki Wojennej zdolnym
takiego samolotu powierzono Kaigun Kōkū Honbu Gijutsubu
(Wydziałowi Technicznemu Głównego Biura
Lotnictwa Marynarki Wojennej), na którego czele stał
wówczas Shōshō (kadm.) Isoroku Yamamoto. Oficerem
do realizacji tego zadania. Trzy lata później skonstruowany
w Hiroshō dwusilnikowy bombowiec został przyjęty
do uzbrojenia Lotnictwa Japońskiej Cesarskiej Marynarki
Wojennej (Dai Nippon Teikoku Kaigun Kōkūtai)
Prototyp 8-shi chūkō (Ka-9; G1M1) startuje do pierwszego lotu 7 maja 1934 r.

Bartłomiej Kucharski
Rodzime czołgi
z Krain Kangurów i Kiwi
Australia i Nowa Zelandia słusznie nie
są kojarzone jako producenci pojazdów
pancernych, nigdy bowiem nie miały
większych osiągnięć w ich wytwarzaniu.
Niemniej na Antypodach powstało kilka
ciekawych, w Polsce praktycznie nieznanych
opancerzonych wozów bojowych.
Pojazdy te – co prawda nieliczne, charakteryzowały
się nieraz interesującymi i oryginalnymi
rozwiązaniami konstrukcyjnymi, których próżno
szukać u potentatów. Były one wymuszone uwarunkowaniami
polityczno-militarnymi, położeniem
geograficznym i sytuacją ekonomiczną obu państw,
jak również poziomem rozwoju przemysłu ciężkiego,
zdolnego do produkcji opancerzonych wozów bojowych.
Podobieństwo sytuacji obu południowych
państw, mimo pewnych różnic wynikających z odmiennych
potencjałów, pozwala omawiać je wspólnie
– m.in. ze względu na braterstwo broni, datujące się
od czasu I wojny światowej. Armie australijska i nowozelandzka
razem tworzyły powołany w 1914 r. Australian
and New Zealand Army Corps (ANZAC), rozwiązany
co prawda w 1917 r., ale przywrócony w 1941 r., w trakcie
trwania II wojny światowej. W czasie obu wojen żoł-
50
nierze australijskich i nowozelandzkich formacji wojskowych
złożyli ogromną daninę krwi, wśród nich także
żołnierze jednostek pancernych.
Oddziały pancerne
Australii i Nowej Zelandii
Mimo że zainteresowanie Australijczyków gąsienicowymi
pojazdami pancernymi datuje się bardzo wcześnie
i przypada na okres pionierski dla czołgów w ogóle,
żołnierze obu armii zaś znali czołgi i ich możliwości
z pól bitewnych I wojny światowej (Australijczycy
współdziałali pod Hamel i Amiens z brytyjską 5. Brygadą
Czołgów w lipcu i sierpniu 1918 r.), siły zbrojne
z Antypodów długo nie mogły doczekać się własnych
opancerzonych wozów bojowych. Powojenne redukcje
uniemożliwiły szybkie wprowadzenie do uzbrojenia
brytyjskich czołgów ciężkich Mark IX. Pierwsze cztery
czołgi średnie Vickers Medium Mk II zakupiono dopiero
w 1927 r. dla powołanego jednocześnie Australijskiego
Korpusu Czołgów (Australian Tank Corps).
Z wozów tych po ich dostarczeniu we wrześniu
1929 r. utworzono Pierwszą Sekcję Czołgów (1 st Tank
Section) w ramach australijskiej Armii Rezerwowej
w Randwick w Nowej Południowej Walii, ich użycie zaś
trenowano w Greenhills. Rozwój australijskich jednostek
pancernych skutecznie powstrzymał Wielki Kryzys
– aż do 1937 r., kiedy to eksperymentalną jednostkę
Lancelot De Mole – człowiek, który o mały włos nie został
„ojcem czołgu”.

Władimir Bieszanow
Wyzwolenie państw
bałtyckich przez
Armię Czerwoną 2
Wojska 3. Frontu Nadbałtyckiego
21 września 1944 r., wykorzystując powodzenie
Frontu Leningradzkiego, zakończyły
przełamanie obrony przeciwnika
na całą taktyczną głębokość. W istocie,
osłoniwszy wycofanie Grupy Operacyjnej
„Narwa” w stronę Rygi, niemieckie
ariergardy przed frontem Maslennikowa
same porzuciły pozycje – i to bardzo
szybko: sowieckie oddziały przechodziły
do pościgu za nimi na samochodach.
23 września związki 10. Korpusu Pancernego
wyzwoliły miasto Valmiera, a 61. Armia
generała Pawła A. Biełowa, działająca
na lewym skrzydle frontu, wyszła
w okolice miasteczka Smiltene. Jej wojska
we współdziałaniu z oddziałami 54. Armii
generała Siergieja W. Rogińskiego do rana
26 września opanowały miasto Cēsis.
2.
Front Nadbałtycki do tego czasu przebił się
przez linię obrony „Cēsis”, ale tempo jego
przemieszczania się nie przekraczało 5-7 km
na dobę. Niemcy nie zostali rozbici; wycofywali się
w sposób zorganizowany i umiejętny. Nieprzyjaciel od-
tajały w oczach. Armie zmuszone były do przebijania
Sowieccy łącznościowcy w trakcie rozwijania linii łączności przewodowej w czasie walk ulicznych w Tartu; sierpień 1944 r.
chodził skokami. Gdy jedne oddziały utrzymywały zajmowane
pozycje, inne, które się wycofały, przygotowywały
nowe. I za każdym razem musieliśmy od nowa przełamywać
wrogą obronę. I bez tego skąpe zapasy amunicji
60

Jędrzej Korbal
2
Roboczy „Tur” armii
Podstawę motorowego krwiobiegu WP pod koniec lat trzydziestych ubiegłego
wieku stanowiły ciężarowe Polskie Fiaty 621L o ładowności do 2 t. Poza najbardziej
rozpowszechnionym, transportowym wariantem pojazdu z prostą, drewnianą
skrzynią ładunkową armia wykorzystywała licencyjne podwozie do szeregu
innych, mniej lub bardziej skomplikowanych zadań. Dziś nie sposób już wymienić
wszystkich – czasem bardzo różnorodnych – wariantów, jakie były wykorzystywane
przez Wojsko Polskie, Policję Państwową i inne służby cywilne. Druga część
artykułu poświęcona została wybranym wersjom, z których tylko kilka doczekało
się wcześniej zaledwie paru zdań opisu.
Przeciwlotnik
Przeciwlotniczy wariant PF621 to chyba najbardziej
skomplikowana i widowiskowa zarazem wersja. Jego
obecność w 1 Pułku Artylerii Przeciwlotniczej była
wynikiem wcześniejszego wykorzystywania w jednostce
12 francuskich samochodowych dział przeciwlotniczych
kalibru 75 mm. Dlaczego podjęto decyzję
o zmianie podwozi w działach samobieżnych i wykorzystaniu
do tego celu PF621? Powód był bardzo prosty:
w początkach 1936 r. wszystkie podwozia francuskie
określano jako bardzo zużyte i przestarzałe. Ocena
była na tyle krytyczna, że nie zawahano się w raporcie
z kontroli sprzętu napisać wprost, że na obecnie wykorzystywanych
podwoziach De Dion-Bouton materiał
bojowy tracił zupełnie swoje znaczenie.
Na temat modernizacji samochodowych dział
przeciwlotniczych wypowiedział się w opinii z 22 lipca
1936 r. Inspektor Armii, gen. dyw. Norwid-Neugebauer,
pisząc: Przeróbkę francuskich dział samochodowych
plotn. 75 mm w sensie przemontowania ze starego podwozia
Dion Bouton na podwozie fiatowskie, w szczególności
zmiany masywów kół na balony, uważam
74
za celową, ze względu na usprawnienie szybkości marszowej
sprzętu, lepszą amortyzację sprzętu pomiarowego
umieszczonego na dziale oraz z powodu pomniejszenia
kąta martwego. Sprawę przeróbki tych dział należałoby
PF621 w węgierskiej służbie; tym razem w roli transportera materiałów saperskich.
potraktować jako b. pilną, ze względu na tegoroczne ćwiczenia
międzydywizyjne, a w których samochodowy dyon
art. plotn. ma wziąć udział i zebrać potrzebne dalsze doświadczenia
dla obrony przeciwlotniczej w ruchu.
Według sporządzonego w połowie 1936 r. meldunku
przebudowie miało zostać poddanych 6 z 12 działonów
armat wz. 18/24, przy czym każdy działon
to dwa pojazdy – armata i jaszcz. Pierwszy z nich
znalazł się w 1 paplot już na początku czerwca, a nie
– jak się błędnie podaje – w sierpniu 1936 r. Zarówno
samochodowy zestaw armatni, jak i skrzynie jaszczowe
przeniesiono wprost z francuskich samochodów
De Dion-Bouton na włosko-polskie odpowiedniki
bez większych modyfikacji. Z początku przeciwlotnicze
Tury miały jeszcze tarcze pancerne osłaniające
obsługę dział, jednak na niektórych fotografiach

Tymoteusz Pawłowski
Sprawa polska
w czasach Wielkiej Wojny
cz. 1: w oparciu o państwa centralne
Gdy latem 1914 r. wybuchła Wielka
Wojna – znana dziś jako pierwsza
wojna światowa – Polacy widzieli w niej
szansę na odzyskanie niepodległości.
Jedną z dróg osiągnięcia tego celu była
bliska współpraca z zaborcą najżyczliwszym
Polakom – Austrią. Wojenne
niepowodzenia sprawiły, że pozycja
Austrii słabła na rzecz Niemiec.
Okres w historii Polski zwany rozbiorami trwał
ponad sto lat i był bardzo zmienny. Dość powiedzieć,
że w jego początkach za państwo
najżyczliwsze Polakom uznawano Rosję, a za państwo
najbardziej wrogie – Austrię. W początkach wieku XX
sytuacja wyglądała zupełnie inaczej: Rosja stała się
państwem najbardziej Polakom wrogim, a Austria
– najprzyjaźniejszym.
W przededniu Wielkiej Wojny sytuacja Polaków
była bardzo skomplikowana. Formalnie ich państwem
było Królestwo Polskie ze stolicą w Warszawie. Niestety
od 1831 r. okupowali je Rosjanie, którzy w drugiej
połowie XIX wieku zaczęli je nazywać „Krajem Nadwiślańskim”.
Nie zostało to uznane ani przez Polaków,
ani przez inne państwa (Niemcy wykorzystają ten fakt,
odbudowując Królestwo Polskie w 1916 r.). Rosja panowała
również na „Ziemiach Zabranych”. Dziś oba te tereny
nazywa się „zaborem rosyjskim”, jednak ich sytuacja
prawna była odmienna: dużo mniej praw przyznawano
Polakom mieszkającym na wschód od Bugu.
86
Najbliższy współpracownik Piłsudskiego i założyciel
Związku Walki Czynnej, Kazimierz Sosnkowski, w mundurze
z 1915 r.
Najwięcej praw Polacy mieli w Monarchii Habsburskiej,
czyli w Austro-Węgrzech (było to państwo nie
mające urzędowej nazwy!). Kraj koronny zwany Galicją
miał szeroką autonomię, własny parlament, sądownictwo
i szkoły; nawet w stacjonujących tam pułkach austriackich
oficjalnie używano języka polskiego. Galicja
również nie była jednolita: formalnie Kraków – włączony
do Austrii dopiero w 1848 r. – nie stanowił jej części.
Jeszcze bardziej zróżnicowany był zabór pruski,
szczególnie że dzisiaj zaliczamy do niego także Śląsk,
czyli ziemie nie należące do Rzeczypospolitej Obojga
Narodów. Cesarstwo Niemieckie było państwem prawa,
lecz prawo to – stanowione w Berlinie – nie zawsze
było korzystne dla Polaków.
Ziemie Polskie przed Wielką Wojną
Jak możemy poznać ówczesną Polskę? Dane statystyczne
zapewniają nam spisy powszechne przeprowadzone
przez zaborców. Prusy organizowały je co pięć
lat – ostatni w 1910 r. (a następnie w 1916 r., na ziemiach
okupowanych). Rosja – tylko jeden, w 1897 r.
Austro-Węgry przeprowadzały spisy co 10 lat; najbardziej
aktualny jest ten z 1910 r. Dane statystyczne
nie są jednorodne i chociażby z tego powodu
nie najłatwiejsze do interpretacji.
Królestwo Polskie miało obszar 127 321 km² i zamieszkiwało
je ponad 12 milionów mieszkańców. Ziemie
Zabrane to niemal 470 000 km² i ponad 19 milionów
mieszkańców. Galicja miała 78 497 km², zamieszkałe
przez niemal 8 milionów ludzi. We wschodnich rejencjach
Królestwa Prus – wraz z Opolszczyzną – na terenie
67 772 km² mieszkało 6 milionów ludzi. Oczywiście
spośród tych 45 milionów ludzi Polacy stanowili tylko
część, a jak liczną, możemy się jedynie – ze względu
na nieprecyzyjne pytania spisów powszechnych – domyślać.
Etniczni Polacy, najczęściej wyznana rzymsko-
-katolickiego, stanowili około 75% ludności Królestwa
Polskiego, 10% Ziem Zabranych, 60% Galicji, nieco
więcej na Śląsku Cieszyńskim, 75% w Wielkopolsce,
60% na Pomorzu i Śląsku, 50% na Warmii i mniej na Mazurach
oraz Opolszczyźnie. Ponad 11 milionów Polaków
mieszkało więc w zaborze rosyjskim, ponad 5 milionów