Views
3 months ago

ud#28 (25643)

¹ 28

¹ 28 (25643) 16 2018-òž àð 12-òž îøòîëýçü ВАНЬМОН ДЫРЪЯ www.udmdunne.ru d ПОВЕСТЬ Ортчеменыз пумиськон Трофим Архипов - Òàçý ïèìå äûøåòî, îäíî èê äûøåòî, - àðëûäûç øêîëàå ìûíûíû âóýìúÿ þíþí âåðàëëÿç àòàåç. Ñîëýí ñèí àçÿç ïóêñèç ãåðìàí êûëûí âåðàñüêèñü œó÷ àäÿìè. Óðÿäíèê âûæûîñëýñü íî óã êќáåðà ñî. Àäÿìè äûøåòñêåìûí. Âàíü çàêîíú¸ñ ñîëýí éûðàç âåòëî. Ãåðìàí êûëûí âåðàñüêèñü... Ïàéìûìîí âàë ñî Áèÿ ãóðòëû. Òàòûí œó÷ êûëýç íî óðÿäíèêëýñü íî ñòàíîâîéëýñü ñÿíà ќç êûëûëý. Ïîï íî, ÿâà, óäìóðò êûëûí âåðàñüêèç. Íîø ñî ïàëýíûñü ëûêòýì ìóðò - ãåðìàí êûëûí âåðàñüêå. Ïðîøêàëýí âàëàìåçúÿ, òîäìîòýì êûëûí âåðàñüêèñü¸ñ îäíî èê ìàêå íî óðîäçý, êûøêûòñý ñîîñ äîðû âà¸. Âàëàíòýì êûëûí ÷åðåêúÿñà, êîðêàñü âàëåñýç ïîòòî, ñàìîâàðåç íóî, ãèäûñü ïóäîåç óëëÿëî. Îäžã íóíàëý ãóðòûñüòûçû Ìèíàé Ëÿêîïëýñü íî Êóàêà Âàñüëåéëýñü îçüû êûñêàñà íóèçû. Ïè÷è Ïðîøêà ýøú¸ñûíûç êàïêà ïóë âèñêûòž ó÷êûñà óëžç. Ìèíàé Ëÿêîïú¸ñëýí âàëåñ êîòûðçû íî ñàìîâàðçû, âîçý òûðûñà, êåðòòûëýìûí âàë èíè. Òàáåðå ñî âûëý òûðî Êóàêà Âàñüëåéëýñü êîòûðçý. Ìàìûê âàëåñëýí îãïàë äóðàç Ïóæåé Ìèêòà êûðìèñüêåì, ìóêåò ïàëàç Êóàêà Âàñüëåéëýí êûøíîåç Ûáäýñ ûãû êàäü šàáûðñêåì. Ïóæåé Ìèêòàëýí íîìûðå êàðåìåç óã ëóû, àçáàðûñü ãóæäîð âûëòž íþæ êûñòžñüêå Ûáäýñ. Èûðñèåç ñîëýí òóãàñüêåìûí, äžñåç êåñÿñüêåìûí, êèîñûñüòûç íî ûìíûðûñüòûç êóýç íüûëäžñüêåì. Ñќñûðìåì èíòûûñüòûç ïîòžñü âèð òóçîíýí îðñìûñà âàñüêå. Øèìåñ êóàðàåí ÷åðåêúÿ êûøíîìóðò: «Òà çüû ïûäéûëàì êåëüòûòîçü, ëóëìå áàñüòý!» Êîòûðàç ñîëýí êóèíü ïèíàëú¸ñûç þð êàðî. Áàäœûìåç, Ïðîøêà ¸ðîñ ˸ãîð ïèåç, Ïóæåé Ìèêòàëýí êèÿç êóðò÷èñüêåì. ×àáêûñà êûä¸êå ïàëãûòûñà ëýçèç ñîå ñòàðîñòà. Êûêåç ïè÷èîñûç, ïàñü ïûäýñî äýðà øòàíýí, ïå÷åíü êàäü êóðìåì äýðåìåí, àíàéçûëýí äýðåì ñќçóë áîðäàç êûðìèñüêèëëÿì. Óðÿäíèêåí Êóàêà Âàñüëåé ñêàë ïîííà êûñòàñüêî. Îäžã ñþðòžç óðÿäíèê êóòýì, ìóêåòòžç - Êóàêà Âàñüëåé. Óðÿäíèê ÷åðåêúÿ ñòàðîñòà íî ïîíÿòîé¸ñ øîðû, þðòòûíû êîñý. Ïîíÿòîé¸ñ èíòûÿçû êûíìåì êàäü ñûëî. Ìà, óã àäœî, óã âàëàëî øàò ñîîñ þãäóðåç. Áåðïóì ñêàëçýñ êå íóèçû, ìàð ñè¸çû, êûçüû óëîçû òà âåê÷è ïèíàëú- ¸ñ, ìàèí êќòñýñ òûðûñà óëîçû? Ïóæåé Ìèêòà ñî êóñïûí ÿëàí êûñòàñüêå Ûáäýñ êåíàêåí. Íîìûðå êàðåìåç óã ëóû. Îëî àêëÿê ïîòýìåíûç, Òóñïóêòžç Âåðà ØÒÛÊÎÂÀ îëî ìóëòýñ ëåêîìûñà, àññý Ûáäýñ êåíàêåç éûðñèòžç êóòžç íî óðîáî ïàëà íþæ êûñêå. Ñîèç íîêûçüû âàëåñ áîðäûñü óã ëýçèñüêû. Ñòàðîñòàëû âîçüûò ïîòžç. Àáäðàëîä óê, îäžã êûøíîìóðòýç âîðìûíû óã áûãàòû. Ñîêó ñî âàíü êóæìûñüòûç Âàñüëåé êûøíîëýí êќòóðäñàç ñóðîí ñàïåãåí Ÿûæèç. Ûáäýñ «îõ!» øóèç íî, òûð ìåøîê ñÿìåí, êûñìûëÿê óñèç. Òàå àäœûñà, Êóàêà Âàñüëåé ëàïàñ óëûí ñûëžñü óðîáî êîðòŸîãåç êûñêûíû áûçèç âàë. Ïîòòûñà ќç âóû, óðÿäíèêåí íî ñòàðîñòàåí ñîëýñü êèîññý ñüќðïàëàç äóìûëžçû. Òàáåðå ñîëýí íîìûðå êàðåìåç óã ëóû íè, êûøêàòýì âàë ìóçýí ñîðãåòûñà, àçáàðûí ïîãûëëÿñüêå. Êûøíîåç, øîê- ÷ûíû áûãàòûòýê, êќíÿ êå êûëëèç íî ìûðäýì ïûäåñúÿñüêèç. Ñîáåðå, óðîáî áóðä áîðäû êûðìèñüêûñà, ñóëòžç. Àëè ãèíý ñî àäœèç ñêàëýç óðîáî áîðäû ñþðòžç ãîçûåí äóìûëýìçýñ, êàðòýçëýñü íîìûðå êàðûíû áûãàòûòýê ïîãûëëÿñüêåìçý, íûëïèîñûçëýñü þð êàðûñà êîòûðàç áåðãàìçýñ. Òàáåðå ñîîñ êóæûìåí íîìûðå êàðûíû óç áûãàòý íè, ñîîñ ïàëà íîêèí äóðáàñüòžñü ќâќë. Џàïàê òžíè ñîêó êàïêàåòž âîëîñòíîé ñòàðøèíàåí ïèñàðü ïûðèçû. Ûáäýñ, àëáàñòû êàäü òóãàñüêåì éûðñèåí, êåñÿñüêåì äžñåí, âîëîñòíîé ñòàðøèíà àçå óñüêûòñêèç íî, âèðœåêòýì, êóàëåêúÿñü êèîñûíûç ïûäàç œûãûðñêûñà, òóçîíýñü ñàïåãçý ÷óïà, ñèíêûëèåíûç ìèñüêå, êóàðàåí áќðäûñà, ñþëâîðå: «Àñüìåìûç êå ќâќë, êîòü òà âîæ ïèíàëú¸ñìåñ æàëÿëý âàë...» Ñòàðøèíà, òàŸå êќøêåìûò íûëêûøíîåç àäœûñà, íûðûñü øóàê ëóèç. Ñîáåðå êåñüêèç óê íîìûðòýì æîá êóàðàåí. Îçüû ñî éûðêóð óëñûí àñëýñüòûç êûøêàìçý âàòûíû òóðòòžç, øќäñêå. Ñî êóñïûí óðÿäíèê âîëîñòíîé ñòàðøèíà àçå âóèç íî Ûáäýñ êåíàêëýí òûáûðàç ïë¸òêàåí øóêêèç. Ûáäýñ êèçý šóòžç - óðÿäíèê ñîëýí êèÿç øóêêèç, éûðçý šóòžç - ûìíûðàç øóêêèç. Áàì âûëàç ñîëýí óðûñ çќêòà èê ëûç ïóëüñàì šóòñêèç. Ќç, íîìûðå íî ñîîñ êàðûíû ќç áûãàòý. Ñêàëçýñ íî, âàíüáóðçýñ íî íóûñà êîøêèçû. Êûñêàì-íþæàì êóàíåð àäÿìèîñ êîòûðàçû áќðäžñü íûëïèîñûíûçû, âèð ïóëüäýì âûëòûðûí íî êåñÿñüêåì äžñü¸ñûí îçüû èê òóçîí ïќëû ïîãûëëÿñüêûñà êûëèçû. Òà ñóðåäýç ïè÷è Ïðîøêà íîêó óç âóíýòû. Ñîëýí éûðàç, ñþëýìàç, âàíü ñžëÿçâèðàç íîìûðèí Ÿóøîíòýì êûëèç ñî. Êûøêàìåíûç äûð-ð êóàëåêúÿñà ñûëžç ïèÿø êàïêà àçüûí. Ñî äûðûñåí êќøêåìûò ïîòî ñîëû òîäìîòýì êûëûí âåðàñüêèñü¸ñ: ìóðò ñî, ëåê ñî, êûøêûò ñî. Ñîèí èê äîðàçû êèí êå òîäìîòýì ìóðò ïûðå êå, îãïóìûñü àíàåçëýí ìûøêàç âàòñêå íî, éûðçý ïîòòûíû äžñüòûòýê, ëóøêåìåí þà: - Ìåìè, ìóðò-à ñî? Îçüû èê Ïóæåé Ìèêòà íî ñîëû êûøêûò. Êûòûñü êå àäœå êå, ñîêó èê ïåãœå: ìóðò ñî. Àëè íîø òîäìîòýì ìóðòú¸ñëýñü âàòñêûíû íîêûò- ÷û óä áûãàòû íè. Ãóðò ïóìûñåí èñüêåì ëóîç-à, óç-à, ÷óãóí ñþðåñ ëýñüòûíû êóòñêèçû. Ñàìîé ñî - Êàçàíñêîé ñþðåñ. Òóæ øóã èíòû êåìäžç Áèÿ âàäüñû. Óëûã èíòûûí - ñûðúÿñü íþð, Àòàñ ïàëàí - áàäœûì ãóðåçü. Îäžãçý âûæúÿíû, ìóêåòñý êûðûíû êóëý âàë. Ïèëåìú¸ñ äîðû ñóçüêûìîí ãóðåçåç êàéëîåí íî ëîïàòàåí éûðéèçû íî ñþéçý òà÷êàåí óëûã èíòûå íóëëžçû. Êќíÿ êàëûê âàë îòûí. ×ûëêàê êóçüûëè ìóŸåí Ÿîøàòûìîí. Ñîîñ ïќëûí èê ïëåííîé íåìåöú¸ñ, àâñòðèåöú¸ñ, òóðîêú¸ñ, èðàíåöú¸ñ. Ñî âàë âîéíà äûð. Íûðûñü èìïåðèàëèñòè÷åñêîé âîéíà. Ãåðìàí îæ øóî âàë ãóðòûí. Ïëåííîé¸ñòû ãóðåçü áàìå ëýñüòýì êóçåñü ïó êàçàðìàîñûí âîçèçû. Ñîîñòû âîçüìàçû ñòðàæíèêú- ¸ñ. Îãøîðûîñûç, ìåäúÿñüêûñà óæàñü¸ñûç, êîòûðûñü ãóðòú¸ñûí óëžçû. Êîòüêóä êîðêà òóëúÿìûí âàë. Ïðîøêàîñ äîðû íî êûê ìóðòý èíòûÿçû. Ñîîñòû àäœûñà, Ïðîøêà ãóð ñüќðû, ñîáåðå ñýíäðà ïûäñû ïåãœèç. Îòûí ñî, øîêàíû äžñüòûòýê, êûëëèç. Ñî êóñïûí îäžãåç Ïðîøêàëýí àíàåíûç âàëàìîí êûëûí âåðàñüêûíû ќäúÿç. Ïðîøêà äžñüòûñà íî äžñüòûòýê éûðçý šóòžç. Ïóìåí ñî äûøèç òà àäÿìèîñëû. Ïè÷è ïèëû ñîîñ âќéûí ïќçüòýì íî ïûæåì øåêåðà ñ¸òúÿçû. Íîìûðòýì ÷åñêûò ïîòžç ïèÿøëû ñîîñëýí ñàëàìçû. Àíàåç ñîëýí íîêó ñûŸå ÷åñêûò øåêåðà ќç ïûæûëû. Êóääûðúÿ êàëà÷ íî ñ¸òúÿçû. Ñîîñ äîðûí óëžñü¸ñ ïќëûñü îäžãåç ìќéû âàë, ìóêåòûç - åãèò. Ìќéûåç óäìóðò êûëûí âåðàñüêå, åãèòýç - óã. Îçüû êå íî ñî ÷èê óðîä âûëûìòý. Óæûñü áåðòûêóçû, Ïðîøêàåç ýøú¸ñûç ïќëûñü àäœå êå, âàçüûòýê óã îðò÷û, «àéäà, ìàëàé, êóàéòûê», øóîç âàë. Áåðëî òîäžç èíè Ïðîøêà: áèãåð êûëûí îéäî áåðòîì øóîç âûëýì ñî. Ïðîøêàîñ äîðû ìóêåò áèãåð íî ïûðàëëÿ âàë - áàñìàåí íî áó¸ëýí âóç êàðèñü ìàêå. Ñîå íèìàëî ãèíý âàë áèãåð øóûñà, óäìóðò êàäü âåðàñüêå. Ïûðå íî íûðûñü èê ëàïàñ óëý âàëçý þñêå, ãèäý ïûðòûñà, âàëýçëû êîðãèä ñèãûñü òóðûí ñ¸òý. Ñîáåðå, èíè êîðêà ïûðûñà, þà: «Êќëûíû ëóîç-à, óðîì?» Êóñýèì óðîì øóîçû âàë ñîå. ÊûŸå íî òóðëû ÷åáåð ïóæû¸ áàñìà ñî ќç íóëëû - ñèíìåç áàñüòûìîíýñü. Áûäýñ âîç òûðåìûí. Îçüû êå íî ïèÿøëû îäžã äýðåìëû íî áàñìàçý ќç êóçüìà. Íîø ÷óãóí ñþðåñ âûëûí óæàñü¸ñûç, óêàòà èê åãèòýç, øîðåì êàëà÷ñýñ íî òžÿëòûñà ñ¸òúÿçû. Ïðîøêàëýí àòàåç, áàçàðå âåòëûêóç íî, êàëà÷ ќç áàñüÿ. Êóääûðúÿ ãèíý ñóøêà ÿêå Ÿóæúåì ïðåíèê áàñüòûëžç. Ñîîñòû íî ñàìîé óðîäú¸ññý ãèíý. Ñóøêà - ïóðûñüòàñà êûëëåìú¸ññý íî ñîáåðå ìèñüêûñà âûëüûñü êóàñüòýìçý, ïðåíèê - âóæìûñà ïûêìåìçý. ÑûŸåîññý óãîñü âóçú¸ññýñ šûíû äóíûí ñ¸òî âûëýì èíè âóç êàðèñü¸ñ. Àíàé òûøêàñüêå âàë, ïè÷è ñàëàìëû íî ÷óðûòàñüêèñüêîä øóûñà. Ïðîøêà ñûŸåîññý íî, òóæ ÷åñêûò ïîòûñà, ñèèç. «Àòàé, ýøøî áàñüòû íà... Áàñüòîä óê, î-î-î, àòàå...» Ñî èíè ïûðèñüêûíû äûøèç. Íîø êóñêî ïðåíèê, êàìïåò... Ñîîñòû ñîëýí ìóðòú¸ñ êèûñü íî Àòàñý âåòëûêóç ãèíý àäœåìåç âàíü, Àòàñûí òðîñ ëàâêàîñ. Ïûðûêó èê íûðå ÷åñêûò çûí ëûêòý. Îòûñü ñî ýìåçü áûäœàåñü ïèòûðåñ ãîðä êàìïåòú¸ñòû íî àäœèç. Àòàåçëýñü áќðäûñà èê êóðûíû âûðèç. Ќç áàñüòû. Ñüќä íÿíåç, ïå, óä ÿðàòû íè. Ïðîøêà ñîòýê íî ñüќä íÿíåç óã ÿðàòû. Ñîîñëýí íÿíüçû êîòüêó âóæìåìûí íî ÷óðûò ëóý. «Âûëü ïûæåì íÿíüëýí áåðåêåòýç óã ëóû», - øóîç âàë àòàéçû. Øóêû êàäü, ïå, ñî êîøêå. Ñîèí èê ïûæåì áåðå àðíÿ óëýìçý ãèíý ñèèçû. ×àé þûêó, îäžã ïèëåò ñàêûðåç íüûëûíû ïèëüûñà ñ¸òúÿç àòàåç. Ïðîøêàëû àñëàç ïè÷è ïќëû ïóìûç êàäü ãèíý âóý âàë. Ñîèí èíè òîí êîòü êûê ÷àøêà þ, êîòü šûíû ÷àøêà. Éќë êóíÿí âàíü äûðúÿ ãèíý éќíãåñ øåäèç. ×àé þûêó, áàäœûìú¸ñëû ÷àøêàå îäžã ïóíüû ïîíûëžçû, Ïðîøêàëû êóääûðúÿ êûê ïóíüû íî óäûëžçû. Ïè÷è íî ìóñî êàðåìåíûçû áóñüòûðãåñ éќòûëžç ñîëû. Éќë ќç ñ¸òúÿëý. Àðúÿí ñþäžçû. Àðúÿí øóêêûêóç, àíàåçëýñü âќéûí íÿíü íî øåäüûëžç. Éќë áûðåêòýì áåðå ïóðòû êóðúÿí ñîëýí øóìïîòîíýç âàë. Êóääûðúÿ ñî êîòûðå àïàåç íî ìåðñêûëûíû òóðòòûëžç. «ßëàí Ïðîøêàëû íî Ïðîøêàëû», - šîæêûëžç ñî àíàåçëû. Àïàåíûç ñîîñ šîæîí ïûçüëýñü ñåçüïûçü ëýñüòûñà ñèûëžçû. Òà ïîííà íî òûøêàñüêî âàë. Šîæîíëû, ïå, óç òûðìû. Ãóæåì áóñû óæ äûðúÿ âàíü ñè¸í ñî âûëûí âàë óãîñü. Òîëàëòý óìîé âàë. Àíàåç ïûæèñüêûíû íî ïќðàíû ÿðàòý. Òîëàëòý ñîëýí äûðûç òðîñãåñ.

73-33-42, 33 8-951-195-37-65 195 3765 ВАНЬМОН ДЫРЪЯ ¹ 28 (25643) 17 2018-òž àð 12-òž îøòîëýçü Àðíÿëû áûäý òàáàíü ñèèçû. Éќë ќâќë äûðúÿ, êåíýì çûðåò ëýñüòûëžçû. Ñî ïîííà Äàíüûëêîîñëýí êåíîñ ìûøêàçû óëü÷àûí êåíýì òó¸í âàë. Òóæ çќê ïóæûìëýñü ãûðê ïóêòýìûí. Ñî âàäüñû çýðåáåé ñþðû êûñêåìûí. Àïàåíûç Ÿîø ñîîñ êåíýì òóéèçû. Òàáàíü ñÿíà, àíàåç êûñòûáåé, šóêî ìèëüûì, ïåðåïå÷ ïќðàëëÿç, ãîðäêóøìàíýí, øóýí ÿêå êќæûåí íÿíü, êåíýìåí íî ñÿðò÷ûåí áàëüûø ïûæûëžç. Øóíÿíåç Ïðîøêà ÿðàòý êå íî âàë, ìûë ïîòûòýê ñèèç, ìàëû êå øóîíî ïќðìîñòýì ïèíàëú- ¸ñòû øó íÿíü øóûëžçû. Íîø ñîëýí ïќðìîñòýì ëóýìåç ќç ïîòû. Ñîèí èê øóíÿíü íî òðîñ ñèûíû ќç äžñüòû. Éќâûëýñóëòîí, Âќé þîí äûðú¸ñ àçüûí àíàåç áèñêûëè íî øåêåðà ïûæûëžç. Ïûæåìú¸ñ ïќëûñü òàîñûç êàäü íîìûðå íî ÷åñêûò ќç ïîòûëû Ïðîøêàëû. Áûäœûííàë àçüûí áóÿì êóðåãïóç ïќçüòûëžçû. Ñåçüû êèçüûíû íî êóðåãïóç ïќçüòûñà ïîòûëžçû. Íûðûñü àíà âûëý êèçüûêó, àòàåç àçÿç îøåì êóäûûñü ñåçüûåç êûðûì òûð êûðìå íî âàìûøòýìåçëû áûäý ïàçüãûñà ëýçå. Ñåçüûåí Ÿîø êóðåãïóç íî ïèòûðàñà ëûêòý. Ïðîøêà àñëàç ýøú¸ñûíûç Ïàâîëýí íî ˸ãîðåí Ÿîø âîæìàñüêûñà êóòûëî: êèí ÷ûðòêåì, êèí òðîñ øåäüòîç. Çýì, øåäüòýì êóðåãïóçú¸ñòû ñîîñ àñüñýëû óã êàðî, áåðëî âàíüçý àòàéçûëû ñ¸òî. Òðîñýç ïќëûñü áûäýí îäžãçý ãèíý, ìóâûð äóðå ïóêñüûñà, îñòî êàðûñà ñè¸. Àòàéçû, ïè÷èãåñ òûë òûëñêûñà, ñî àçüûí øóíäûšóæàíïàëà ïûäåñúÿñüêûñà éûáûðòúÿ íî, Ìóêûë÷èíëû øóûñà, îäžãçý êóðåãïóçýç òûë âûëý ïûðãûòý. Ïàâîëëýí íî ˸ãîðëýí àòàé¸ññû íî îçüû èê êàðî. Êèçüûíû ïîòîí âàíüìûçëýí îäžã íóíàëý êåìäûêó, ñîîñëû áûäýí êóèíü êóðåãïóç øåäüûëžç. Áàäœûì øóìïîòîí âàë ñî ïèíàëú¸ñëû. Áåðòýìåç áåðå Ïðîøêà àòàåç ñÿìåí èê øóûëžç: «Òóý, Èíìàð ñ¸òžç êå, þ-íÿíü óäàëòîç». «Ìåä óäàëòîç, ïèå, ìåä óäàëòîç», - øóìïîòý àíàåç. Ïè÷è ïèåçëû ñèíìàñüêå Ïàðàñêà. Áàäœûìú¸ñëýñü àäœåì êàðûíû òóðòòý. Àëè íî òàíè, áóñûûñü áåðòûñà, êóòñý êîðêàçü âûæûûí êûëèç íî ñþéçý àçáàðå êóðòêèç. Êîðêà, ïå, òóçîí ìåäàç ïûðû. Ñèñüêèçû ñîîñ îäžã áàäœûì ïó òóñüòûûñü. Êûçüïó ë¸ãåç ãûðêêûñà, ëýñüòýìûí ñî. Àòàéçû ïóêñå ïóêîí âûëý. Ñîëû ñÿíà, íîêèíëû îò÷û ïóêñüûíû óã ÿðà. Ïóêîí âûëý ïè÷è ãèíý øàëüøîðò øîáðåò âàëåìûí. Êóèíü ïèíàëú¸ñ - œóñ âûëûí. Àíàéçû - àòàéçû âàäüñûí šќê ïóìûí. Ñîëû ÿëàí ñóëòûëîíî ëóý. Ñî âќçûí òќð øîðûí - ïîê÷è ïèåç Ïðîøêà. Óðäýñ œóñ âûëûí øîðàç - Åðìè àãàåç. Ñî œóñ âûëûí èê äóðàç - ñóçýðçû. Ñîëû šќê âûëý ìà íî ñî âàéûíû àíàåçëû þðòòîíî ëóý. Íûðûñü èê šќê âûëý ïóêòýì ñè¸íýç âåðúÿíû êóëý àòàéçû. Ñîáåðå ãèíý èíè ìóêåòú¸ñûç ïóíüûîñûíûçû ñóçüòžñüêî. Âàíüìûçëýí êèÿçû ïó ïóíüûîñ. Ïðîøêàëýí à÷èçúÿ - ïè÷èãåñ. Íîêèí íî ñè¸íýç ïóíüû òûð îìûðòûíû êóëý ќâќë. Šќêêûøåò âûëý ìåäàç êèñüòžñüêû. Êèíëýí ïóíüûçý øîíåð êóòýìåç óã ëóû, ìóêåò êèûíûç ïóíüû óëàç íÿíü øîðåìçý âîçüûíû êóëý. Øûääý ÿêå šóêòý œóçåì áåðå ïóíüûäý šќê âûëý ïîí, êèÿä ýí âîçüû. Øûäëýñü íàïñý ýí óò÷à, ýí áóãûðúÿ, šóêëýí âќé äóðàç ýí ñóçüòžñüêû. Ñžëü þäýñ íî áàäœûìçý ýí áàñüòû. Ñžëüäý ïè÷èãåñ êóðò÷û, ñóðàì íÿíüäý - áàäœûìãåñ. Šќê ñüќðû ìќéûîñ áåðå ïóêûñà ýí êûëüû. Ïîòžçû êå, òîí íî ïîò. Óêàòà èê êóíîûí ñîå þí ÷àêëàëî. Îãåç êå ñóëòžç, âàíüìûçëû ñóëòîíî, àòî òîí ñÿðûñü, óðàëòûñà âåòëý øóûñà, êûëïóì âќëäîçû. Ïðîøêàëû òóæ ÿðàçû ÷óìåðî íî íûçüûëè øûäú¸ñ. Ûìûç ñóòñêûñàñóòñêûñà, áàäœûìú¸ñ ñüќðû âóòñêûíû òûðøèç. «Ñèñüêû, ïèå, êќòòý óìîé òûð, - øóîç âàë àòàåç, - áàäœûì ìåä áóäîä, þí âîðãîðîí íî óæàñü ìåä ëóîä». Óæàí ëàñÿíü ñîëýñü áóäýìçý ñîêåì èê âîçüìàñà ќç óëý. Àãàåíûç àïàåç ñÿìåí èê, ñèçüûì àðåñêûí êèÿç ñþðëî êóòžç, óñû ñüќðû âåòëžç, áû÷êû êûñêàç, ïó ïûðòûëžç. Àðàíû ñîëû Àòàñ áàçàðûñü ñþðëî áàñüòžçû. Íûäûç ñîëýí âîæ áóÿìûí âàë. Ïðîøêà ñîå ïåëüïóì âûëàç íóëëžç: ìåäàç óñüû, ìåäàç ÷èãû. Íîø ñþðëî, ќ÷ êàðåì êàäü, íûðûñü íóíàëàç èê ÷ќëüûçý âàíäžç. Áќðœûòžç ïè÷è ïèÿøåç. Àòàåç, æàëÿì èíòûå, òûøêàñüêèç. Ïќðìîñòýìú¸ñ, ïå, îçüû âàíäî. Àðíÿ îðò÷ûñà, Ïðîøêàåç ñî âûëü ñþðëîåç ќæûò ãèíý ñèíòýì ќç êåëüòû. Àíàåíûç ñîîñ, øóíäû ïóêñåìåç âèòüûòýê, áåðòûíû ïîòûëžçû. Ñîîñëû šûò ñè¸í äàñÿíî, ïóäîåç ïûðòîíî, ñêàë êûñêîíî. Áåðòîí ñÿìåíûçû ñþðåñ äóðûñü áûäýí êóëüòî òóðûí àðàñà âàéûëžçû. Îäžã ïîë êóíóëàç òóðûí êóëüòîåí, ïåëüïóìàç ñþðëîåí äûðòûñà ìûížñü àíàåç áќðñüû óéèñüêûíû òûðøîíúÿç Ïðîøêà êàíæàñüêèç íî óñèç. Âûëü ñþðëî, ñîëýí ïàëëÿí ïàë áàìàç ìåðò÷ûñà, ûìàç ïîòžç. Ïðîøêà óñåìçý òîäý íà, îòžçý óã òîäû íè, òðîñ âèðûç êîøêåìåí, éûðñàçüçý ûøòžç. Áîëüíèöàûí âàëàòñêèç èíè ñî. Ñî àçüûí - òќäüû äžñü¸ñûí òîäìîòýì àäÿìèîñ. Ïðîøêà êûøêàìåíûç áќðäûíû êóòñêèç. Êóàðàåç óã ïîòû, áàìûç íî ûìûç áèíåìûí, ñèíú¸ñûç ãèíý êûðûí. Âќñü ëóýìçý ñî óã øќäû. Àäÿìèîñòû àäœå, âåðàìåç êûëý, àñëàç âàçüûëýìåç óã ëóû. Êќíÿ êå îðò÷ûñà, àíàåç âóèç. Ñî íî þã-þã õàëàòýí. Ñîëýí áќðñÿç ïûðèç éûëñî ñüќä òóøî òîäìîòýì šóæûò ïèîñìóðò. Àíàéçý ñî ïèåç äîðû âàëòûñà âàéèç. Ïðîøêàåç àäœûñà, àíàåçëýí ïóøêûç òûðèç. - Ýí áќðäû, àíàé, ïèåä éќíàëîç, - øóèç îäžãåç åãèò êûøíîìóðò óäìóðò êûëûí. Ñî âàë, äûð, âðà÷ ÿêå ñåñòðà. - Òà œå÷ àäÿìèëû òàó êàð, ïèå, - øóèç àíàåç, šóæûò àäÿìè àçå éûáûðòòûñà. - Óìîéãåñ ó÷êû, âàíü óëûòîçÿä ìåäàä âóíýòû. Ïàðàñêàëýñü êûëú¸ññý šóæûò ìóðòëû áåðûêòžçû. Ñî íåáûòàê ïàëüïîòžç íî, Ïðîøêàëýí àíàåçëýí ïåëüïóìàç éќòñêûñà, ìàêå íî âåðàç. Òàó êàðåìëû òàó êàðèç, äûð. Ìà ìåäà ëóûñàë, Ïàðàñêàëýí ïóìèòàç òà œå÷ àäÿìè ќé êå øåäüûñàë? Ìûíûñàë ìåäà ñî Àòàñý ïåðøàë äîðû? Îãíàç ñîëýí êóæûìåç íî ќé òûðìûñàë, äûð, ïèçý êè âûëàç ìóêåò ãóðòý íóûíû. Êèí áåí ñî ñûŸå œå÷ ñþëýìî àäÿìè? Ïëåííîé¸ñëýí ïåðåâîä÷èêñû âûëýì. Џàïàê òžíè ñî ñÿðûñü Ïðîøêàëýí àòàåç âåðàëîç âûëýì, óðÿäíèêú¸ñëýñü íî óã êûøêà øóûñà. Íåìåöú¸ñ ñîå ãåð Ïåòåð øóèçû, œó÷ú¸ñ - ϸòð Èâàíîâè÷. Ñî šóæûò íî âîñüòýò. Ñüќä éûðñèåç ñüќðëàíü ñûíàìûí. Ïàñüêûò, šóæûò êûìåñûç ñîèí âàë÷å óêàòà íî áàäœûì àäñêå. Àäÿìè øîðû ñî íåáûò, ìàëïàñüêèñü ñèíú¸ñûí ó÷êå. Óëžç ñî îòûí èê, áàðàê âќçû ëýñüòýì ïè÷è êîðêàí, âðà÷åí Ÿîø, ñåìüÿòýê, îãíàç. Ñîîñëýí òàòûí ïëåííîé¸ñëû ãîñïèòàëüçû âûëýì. Òžíè îò÷û ñî âàåì ïè÷è Ïðîøêàåç, àíàåç êèûñü áàñüòûñà. ϸòð Èâàíîâè÷ ñÿðûñü ïåëüûñü ïåëå âåðàñüêîí âќëìèç. Ñî, ïå, ýêñåéëû ïóìèò ìûížñü àäÿìè âûëýì. Ñîèí ñîå Ïåòðîãðàäûñü òàò- ÷û âóòòžëëÿì. Ñþðåñ ëýñüòîíúÿ êûŸå êå òîäžñü-âàëàñü àäÿìè øóî, èíæåíåð-à, êèí-à. Ãåðìàíèûí íî, ïå, äûøåòñêåìûí. Ñîèí èê ñîîñëýñü êûëçýñ íî òîäý. Øîðàç ó÷êûñà, ñîå êûŸå êå áàäœûì íà÷àëüíèê ќé øóûñàëûä. Áàäœûìú¸ñûç ñþðåñ ëýñüòîíýí òîäžñüÿñüêèñü¸ñ Ìàëèíîâêàûí íî Àòàñûí óëžçû. Ñîîñòû Ÿóêíàëû áûäý ïàð âàëýí âภâàë. Ìàëèíîâêàûí óëžñü¸ñûç Áèÿ ïûðòž âåòëžçû. Ïóæìåçü óëü÷àûñü ïèíàëú¸ñ Ÿóêíàëû áûäý ñîîñòû áóñû êàïêà äîðûí âîçüìàëëÿçû. Îäžãåç, šóæûò øëÿïàåíýç, êàïêà óñüòýì ïîííà êóääûðúÿ êîïåéêàçý êóøòûëžç. Êîíüäîíçý ñî íîêó íî ïèíàëú¸ñëýí êèÿû ќç ñ¸òûëû,, îäíî èê ñþðåñ óðäñû ëóîå êóøòûëžç. Ñîëû ìàñêàðà ïîòý âàë, ëýñÿ, ïèíàëú¸ñëýí îã-îãçýñ äîíãàñà, âîæìàñüêûñà êîïåéêàåç óò- ÷àìçû. Êóääûðúÿ ñî, âàëú- ¸ññý èê äóãäûòûñà, ãîð ñåðåêúÿñà ïóêèç. ϸòð Èâàíîâè÷ ïè÷è íî óã êåëüøû ñûŸå àäÿìèîñëû. Æûòú¸ñû íî àðíÿíóíàëú¸ñû ñî óäìóðò êîðêàîñû ïûðàëëÿ, âåðàñüêûñà ïóêå. Ñîëýí òóæãåñ íî òîäýìåç ïîòý âàë, ìàð ñÿðûñü ãîæúÿëî ãåð ìàí îæå ìûíýì àäÿìèîñ. Œó÷ êûëýç òîäûìòý ñåìüÿîñû ñî Àòàñûñü äûøåòžñåí Íèêîí Àëåêñååâè÷åí âåòëžç. Ñî äûøåòžñü Êóçîí ïàëàñü òàò÷û ûñòýìûí. Óäìóðò êûëýç áèãåðåí ñóðàñà ëýçüûëý. Ìàñêàðà éќòý òàòûí óëžñü¸ñëû ñîëýí âåðàñüêåìåç. Ïóìåí èíè ñî à÷èç äûøèç «êàçûð» íî «áàéòàê» êûëú¸ññý âåðàíû øåäüòýì áåðàç èê òóïàòûñà ëýçüûíû. Ñîå ÿðàòžçû êàï- ÷è, œå÷ ìûëêûäî ñÿìûç íî ïèíàëú¸ñòû òóæ óìîé äûøåòûíû òûðøåìåç ïîííà. Îãøîðû àäÿìèîñòû ñî ïè÷è íî óã óëòžÿ, àñëàç íþíüâûíú¸ñûíûç êàäü âåðàñüêå. Ñîëäàòý áàñüòýì ïèîññûëû íî êóçïàëú¸ññûëû ãîæòýò íî ãîæúÿíû þðòòý, òûðèñüêîí ïóìûñåí ïðîøåíèîñ íî ñ¸òúÿ. Îçüû œå÷ ëýñüòýìåç ïîííà êóðåãïóç íî ñ¸òûíû, àñ ïќçüòýì àðàêûçýñ íî óäûíû òóðòòûëžçû. Íèêîí Àëåêñååâè÷ íîêó íîìûð ќç áàñüòûëû. ϸòð Èâàíîâè÷ ãèíý îäžã êîðêàñü êûê ïåðåñü¸ñëýñü ñþìûê àðàêûçýñ þûñà îñêàëòžç. Ñîëýí íîêó âåðúÿìåç âûëûìòý ãóðòûí äàñÿìçý. Îæå ìûíýìú¸ñëû ãîæòýòú¸ñ ñîîñ êîòüêó îãäûøåì ñÿìåí êóòñêûëžçû: âàíüìû, ïå, ÷ûðòêåì, òàçà óëžñüêîì, òûíûä íî îçüû èê ìûëêûä êàðèñüêîì. Ñîáåðå ñàëàì âåðàçû Ÿûæûâûæûîññûëýñü. Îòžÿç èâîðòî èíè, òóëûñ êќíÿ ûæïèîññû âîðäñêèçû, êóŸî ñêàëçû à÷èç êàäü èê êóŸî ìåñ êóíÿí âàéèç. Ñžçüûë, ïå, ñîìûíäà þ-íÿíü àðàçû, ñåçüû òàáàíåí âèòèñüêîì øóûñà ãîæòûíû êóðèçû. Âàíüçý ñîîñòû ãîæòûñà, àíàé-àòàé¸ñëýí íèìûíûçû èê Íèêîí Àëåêñååâè÷ íî ϸòð Èâàíîâè÷ àñüñýëýñü âàòñàçû: Ìàêàð Îíäðåé ïàë êóê áåðòžç. Áќðäý, ýêñýé ïîííà, óçûðú¸ñ ïîííà ïûäòýì êûëè, êûçüû òàáåðå óëîì-âûëîì íà øóûñà. Ìàð ïîííà, êèíëû ëóûñà âèðìåñ êèñüòžñüêîì, êûøíîîñìåñ êàðòòýê, íûëïèîñìåñ àòàéòýê êåëüòžñüêîì, øóý. Ìîí, øóý, âèçüòýì âûëžñüêåì. Øòûêåç âîéíàå óëëÿñü îôèöåðú¸ñëû ïóìèò áåðûêòîíî âûëýì. Àñüìå äîðûí ÷óãóí ñþðåñ ëýñüòîíûí òðîñ ïëåííîé¸ñ óæàëî. Ñîîñ ñûŸå èê óæàñü¸ñ íî êðåñòüÿíú¸ñ. Ñîîñëû íî îæ êóëý ќâќë, àñüìåëû íî. Êóøòžñüêîíî òà âîéíàëýñü. Ïóìàç ñîîñ âàòñàëëÿçû íà, êèíëýñü âûò ïîííà ñêàëçý íóèçû, êèíëýñü ìàìûê âàëåññý íî ñàìîâàðçý. Íèìûñüòûç èê âåðà çû Êóàêà Âàñüëååç íî ñîëýñü êûøíîçý Ûáäýñýç àçáàð øîðû æóãûñà, ë¸ãàñà êåëüòýìçû, âàíüáóðçýñ êûñêàìçû ñÿðûñü. Êóàíåðú¸ñëýí âàíüìûç àðëûäî ïèîññû îæå êåëÿìûí, íîø óçûð âûæûîñ àñ ïèîññýñ îæå êåëÿíëýñü êóçüìàñüêûñà êåëüòî. Òà âûëëåì ãîæòýòú- ¸ñ Àòàñ íî Áèÿ ãóðòú¸ñûñü îäžã-êûê ãèíý ќç ìûíý, ÿëàí òðîñ íî òðîñ ëóèçû ñîîñ. Ãîæòýò ãîæúÿçû ïëåííîé¸ñ íî. Ãîæúÿçû ñîîñ äîðàçû, ãîæúÿçû ôðîíòûñü ýøú- ¸ññûëû. Âóèçû-à âàíüìûç ñî ãîæòýòú¸ñ êîíâåðò âûëý ãîæòýì àäðåñú¸ñúÿ, ќç-à - òîäìî ќâќë, íî ñîîñ òðîñ êîøêèçû, âќëñêèçû. Îòûí, ñî ãîæòýòú¸ñûí íî, ϸòð Èâàíîâè÷ëýí êèûç øќäžñüêèç. Âîéíà ñîîñòû óëëÿç êûä¸êûñü òîäìîòýì øàåðå, ëþêèç àñ Ÿûæû-âûæûîññûëýñü, àñ óæçûëýñü, àíàé-àòàé¸ññûëýñü, ÿðàòîíî êûøíîîññûëýñü íî ãàæàíî íûëïèîññûëýñü. Ñîîñ êóðåêòî, ìќçìî, ìûëêûäòýê óæàëî. Ñîîñ âèò¸ âîéíàëýñü áûðåìçý, ñîîñ îñêî äîðàçû áåðòûíû, ìàëïàëî ýøú¸ññýñ, òîäìîîññýñ, ñîîñòû ќò¸ îæìàñüêîíëýñü êóøòžñüêûíû. Ãóðòûí áóãûðåñ ëóèç. Âîëîñòüûñü óðÿäíèêú¸ñ íî ñòðàæíèêú¸ñ âûëžûñü âóýì êîñîíú¸ñòû áûäýñúÿíû, êàëûêåç ÷àëìûò âîçüûíû ќç áûãàòý íè. Çàêîíúÿ òóïàòýì óëîíëýí ðàäûç øàëüòûðàíû, øîíàñüêûíû êóòñêèç. «Ýêñýéäý òàíè šîãåí ïàëãûòîçû, - øóèç îäžã ïîë ϸòð Èâàíîâè÷. - Êåìà âîçüìàíî óç ëóû íè». Ïðîøêàëýí àòàåç ïàéìûñà íî êûøêàñà ó÷êèç ñî øîðû. «Ìà, êûçüû ýêñýéòýê? Ñîêó êèí êèíëýñü êûëçžñüêîç íà? Ðàäûç óç ëóû íè, êàëûê îã-îãçý âàíäûëûíû êóòñêîç», - îçüû ìàëïàç ñî àñ ñÿìåíûç. Èíìûí - Èíìàð, ìóçúåì âûëûí - ýêñýé. Ñîîñ êèûí àäÿìèëýí óëîíýç. Òžíè ñûŸå âàëàí, ñûŸå îñêîí âîðãîðîí âàäüñûí ÿëàí âîçúÿñüêûñà óëžç. Äàñî àðú¸ñûí ãèíý ќé âàë, äàóðú¸ñûí ñî îçüû. Òàáåðå òžíè êûä¸êûñü âóýì àäÿìè ñîîñ ïîííà òóæ ãàæàíî, âàíü êàëûêëû œå÷ ëýñüòûíû òóðòòžñü ìóðò, ϸòð Èâàíîâè÷, ñàéêûòýñü êóðåíü ñèíú¸ñûíûç íåáûò ó÷êûñà íî àñ êûëú- ¸ñûçëû þí îñêûñà, ìàëïàíû èê êûøêûò óæú¸ñ ñÿðûñü âåðàñüêûñà ïóêå. Ïðîøêàåí øóäòýì ó÷ûð ëóýì áåðå ñî Ÿåì ãèíý ïûðàëëÿ Ìèêîë Îíòîíëýí êîðêàç. Ïè÷è ïèÿøåí ñîîñ ýøú¸ñ êàäü òóïàçû. Ïðîøêà êåìàëàñü èíè áîëüíèöàûñü ïîòýìûí, îã äàñî íóíàë ñÿíà ќç óëû îòûí. Áàì âûëàç ïóñ âàíü óëûòîçÿçëû êûëåìûí êå íî, ñî ñÿðûñü êåìàëàñü âóíýòžç èíè. ϸòð Èâàíîâè÷ àçüûí ñî êûðœà íî, ýêòý íî. Ñîèç óãîñü êàìïåòñý íî, ïðåíèêñý íî ñîëû óã æàëÿ. Êќíÿ ïîë èíè ÷åáåð áóìàãàåí áèíåì êàìïåò, ãîðä êóñêî ïðåíèê ñîëû âàéûëžç. Ïðîøêà íûðûñüñý òàŸå ÷åñêûòýñü ìàêåîñòû âåðúÿç. Êàìïåò áóìàãàîññý ñî êíèãà âèñêàç òûðèç. Íîêûò÷û ìåäàç ûøå. Àçüëàíüòîíýç âóîíî íîìåðûí.