Views
3 months ago

Tα τραγούδια της ξενιτιάς

1/2/2015

1/2/2015 Τραγούδι α της ξενι τι άς | Δι σκογραφί α | Δόμνα Σαμί ου εκφράζεται η γενικότερη αντίληψη και ερμηνεία του κόσμου σε σχέση με τις πρακτικές και ηθικές συνέπειες του γεγονότος αυτού. Παρόλο που ορισμένα ποιητικά μοτίβα έχουν - προφανώς - πολύ παλιότερη καταγωγή (όπως το θέμα της επιστροφής του ξενιτεμένου - βλ. τραγούδι αρ. 16), η ιστορική περίοδος της δημιουργίας των περισσοτέρων τραγουδιών της ξενιτιάς συμπίπτει με την τουρκική εισβολή και τουρκοκρατία (ΙΔ΄- αρχές ΙΘ΄αι.) και τις δημογραφικές, οικονομικές και κοινωνικές της επιπτώσεις για τον ελληνισμό. Τα νεότερα μεγάλα μεταναστευτικά ρεύματα προς την Αμερική - Η.Π.Α., Καναδά, Ν. Αμερική (από τα τέλη του ΙΘ΄αι.), καθώς και προς την Αυστραλία και τις χώρες της Δ. Ευρώπης (κυρίως μεταπολεμικά) δεν μπόρεσαν να δώσουν εξίσου σημαντικά δείγματα μουσικοποιητικής τέχνης. Οι όροι της λαϊκής δημιουργίας μετά την ίδρυση του νεότερου ελληνικού κράτους αλλάζουν. Από τα μέσα του ΙΘ΄αι. έχουμε πλέον όχι πρωτότυπη δημιουργία αλλά κυρίως προσαρμογή παλιότερων μοτίβων και θεμάτων σε πιο σύγχρονες περιστάσεις και απλώς επανεπεξεργασία λαϊκών μελωδιών με βάση νεότερα μουσικά όργανα (κλαρίνο, βιολί), που κάνουν την εμφάνισή τους προερχόμενα από τη Δύση εκτοπίζοντας τα παραδοσιακά (ζουρνάς, φλογέρα, τσαμπούνα, λύρα). Για να καταλήξουμε στα - παραδόξως, σχετικά λίγα - μεταπολεμικά τραγούδια για την ξενιτιά (τύπου «Στις φάμπρικες της Γερμανίας και του Βελγίου τις στοές…» κ.λ.π.), στα πλαίσια μιας νεότερης αστικής μουσικής, επωνύμων συνθετών, που κυριαρχεί μετά την παρακμή του ρεμπέτικου τραγουδιού (δεκ ’50 - ’60) και που ελάχιστη σχέση έχει πλέον με τις παλιότερες μορφές αυτής της κατηγορίας. Έτσι τα τραγούδια που επιλέξαμε για τη συλλογή αυτή ανάγονται όλα στη «κλασσική» περίοδο του δημοτικού τραγουδιού χωρίς τόσο έντονες τις μεταγενέστερες αστικές και δυτικές επιδράσεις. Έχουν υποστεί με το πέρασμα του χρόνου τη συλλογική επεξεργασία που αφαιρεί το περιττό και προσαρμόζει δημιουργικά το ξένο προς τις παραδόσεις της ομάδας. Γι’ αυτό κι έχουν διατηρηθεί μέσα στο χρόνο κι εξακολουθούν να συγκινούν και να συνεπαίρμουν. «Θέλω να τα καταραστώ τα τρία βιλαέτια: την Πόλη και τη Μπουγκντανιά και τη Βλαχιά αντάμα, που ξεγελούν τα νια παιδιά κι αήσμονούν τις μάνες» Η εισβολή των Τούρκων στη Θράκη, τη Μακεδονία, τη Θεσσαλία και την Ήπειρο (από τον ΙΔ΄ αι.) και η εγκατάσταση εποίκων από πολεμικές μουσουλμανικές φυλές στα εύφορα και επίκαιρα σημεία προκάλεσε δημογραφική πτώση και οικονομικό μαρασμό του ελληνικού στοιχείου, που αποζήτησε άσυλο ή καλύτερες συνθήκες ζωής σε ορεινά δυσπρόσιτα μέρη ή στις βενετοκρατούμενες ελληνικές περιοχές (νησιά Αιγαίου και Ιονίου). Όπως ήταν φυσικό οι συνθήκες στις φτωχές ορεινές κοινότητες αλλά και στα περισσότερα νησιά που - άγονα κι εκτεθειμένα στις πειρατικές επιδρομές - μόλις μπορούσαν να καλύπτουν τις ανάγκες του επισιτισμού τους, οδήγησαν σύντομα στις πρώτες μεμονωμένες ή ομαδικές αποδημίες καθώς και σε προσφυγικά κύματα, μετά από δυσμενείς εξελίξεις πολιτικών ή στρατιωτικών γεγονότων. Από τα τέλη του ΙΕ΄ αι. όμως, με την παγίωση της τουρκικής κατάκτησης, αρχίζει σιγά-σιγά κάποια κάθοδος από τα ορεινά και με τις γεννήσεις πυκνώνεται και πάλι ο πληθυσμός των αστικών κέντρων. Είναι μια περίοδος που οι συναλλαγές και το εμπόριο αρχίζουν να γνωρίζουν άνθηση χάρη στις νέες συνθήκες που επικρατούν στηνΕυρώπη, όπου οι Έλληνες - ακούραστοι ταξιδιώτες, τολμηροί ναυτικοί, ευφυείς επιχειρηματίες - καλούνται να παίξουν το ρόλο τους. Έτσι (ΙΖ΄ - ΙΘ΄ αι.) δημιουργείται σταδιακά ο ελληνισμός της διασποράς απλώνοντας ρίζες στα τέσσερα σημεία του ορίζοντα: Ιταλία, Κεντρική Ευρώπη, Βόρεια Βαλκανική, Ρωσσία, Εύξεινο Πόντο, Καύκασο, Κωνσταντινούπολη και Μικρά Ασία, Περσία, Αίγυπτο, Κορσική, Ιβηρική, Γαλλία, Αγγλία, Ολλανδία. Ήδη α΄πο τον Η΄ αι. υπήρχε στο παλιό Κάϊρο (Φοστάτ) ελληνική συνοικία (Χάρετ ελ Ρουμ). Τον ΙΗ΄ αι. αναφέρεται ελληνικό σχολείο κι εκκλησία στο Ερζερούμ της Αρμενίας, στην Καλκούτα της Ινδίας και στο Γουδάρ της Αβυσσηνίας, ενώ το 1768 οι πρώτοι Έλληνες (από την Κορσική και την Πελοπόννησο) εγκαθίστανται στη Φλώριδα της Αμερικής. Το 1829 επτά Έλληνες ναυτικοί φτάνουν στον νεοσύστατο οικισμό στο Σίδνεϋ στηνΑυστραλία. «Κοιμήσου και παρήγγειλα στην Πόλη τα προικιά σου, στη Βενετιά τα ρούχα σου και τα διαμαντικά σου». Με την Ιταλία οι Έλληνες είχαν ανέκαθεν ιδιαίτερη επαφή (ήδη από την αρχαιότητα με τις αποικίες της Magna Grecia). Τον ΙΑ΄ αι. καταγράφονται Ηπειρώτες στο Λιβόρνο, τη Νάπολη, τη Σικελία και τη Βενετία. Στην τελευταία (ιδιαίτερα μετά την κατάληψη από τους Τούρκους των κτήσεων της στην Πελοπόννησο - 1540 και http://www.domnasamiou.gr/?i=portal.el.albums&id=16&t=t 2/11

1/2/2015 Τραγούδι α της ξενι τι άς | Δι σκογραφί α | Δόμνα Σαμί ου την Κύπρο - 1571) εγκαθίστανται όλο και περισσότεροι Έλληνες, έτσι ώστε το 1585 ο αριθμός τους να ανέρχεται σε 15.000 και να καταφτάνουν στο λιμάνι της κάθε μήνα 15 - 20 ελληνικά πλοία. Την ίδια περίπου εποχή οι Έλληνες κατόρθωσαν να πάρουν στα χέρια τους σημαντικό μέρος του εμπορίου της Βαλκανικής, παραμερίζοντας τους ντόπιους, τους Γενουάτες και τους Αρμενίους που κυριαρχούσαν ως τότε στο χώρο. Στην Αυστροουγγαρία ο Γ. Σίνας μονοπωλούσε τις συγκοινωνίες της αυτοκρατορίας για να εξελιχτεί σε μεγιστάνα. Παράλληλα όλο και περισσότεροι Έλληνες κατευθύνονταν στη Μολδαβία (τη Μπουγντανιά των τραγουδιών) και τη Βλαχιά (Βουκουρέστι, Ιάσιο), ιδιαίτερα μάλιστα από την εποχή (1711) που ανέλαβαν εκεί Φαναριώτες ηγεμόνες. Το ελληνικό στοιχείο στη Ρωσσία (Οδησσό - Μόσχα - Πετρούπολη) τονώθηκε με τα προνόμια που έδωσε η Αικατερίνη μετά τα «Ορλωφικά» (1770), όταν πρόσφυγες από την Πελοπόννησο και τα νησιά ίδρυσαν αμιγή ελληνικά χωριά στην Τιφλίδα, το Κερτς και το Ταγανρόκ. «Να ιδείς στα ξένα στα μακριά τι κάνουν πώς περνούνε, είντα λογής πορεύγονται κι είντα λογής μιλούνε». Οι ελληνικές παροικίες σύντομα οργανώθηκαν σε κοινότητες και οι έμποροι σε κομπανίες (ενώσεις). Στα τυπογραφεία της Βιέννης και της Βενετίας τυπώθηκαν οι πρώτες ελληνικές εφημερίδες κι άρχισε μια αξιόλογη εκδοτική κίνηση, ενώ στα σχολεία των κοινοτήτων δίδαξαν οι μεγάλοι δάσκαλοι του ελληνικού διαφωτισμού (Άνθ. Γαζής, Κ. Κουμάς, Νεόφ. Δούκας κ.α.). Τ’ αποτελέσματα δεν άργησαν βέβαια να φανούν, καθώς οι μετανάστες και οι ταξιδιώτες έγιναν φορείς μιας νέας πνοής, μεταφέροντας στην τουρκοκρατούμενη Ελλάδα τα μηνύματα ενός νέου ευρωπαϊκού πνεύματος, με προσανατολισμό σε πλατύτερους οικονομικούς, πνευματικούς και πολιτικούς ορίζοντες. Οι φτωχές ορεινές κοινότητες αναζωογονήθηκαν: στο Πήλιο, την Ήπειρο, τη Δυτική Μακεδονία χτίστηκαν πλούσια αρχοντικά με τοιχογραφίες και ξυλόγλυπτα, στα νησιά η ποικιλία στα ρούχα, τα κοσμήματα, τα έπιπλα και τα διακοσμητικά αντικείμενα που έφεραν οι ναυτικοί έδωσε νέες διαστάσεις στη ντόπια λαϊκή τέχνη. Είναι γνωστό ότι οι μεγαλύτεροι εθνικοί ευεργέτες προέρχονται από τον ελληνισμό της διασποράς, με καταγωγή - οι περισσότεροι - από την Ήπειρο, που (μαζί με τη Μακεδονία) τροφοδότησε με το περισσότερο έμψυχο υλικό τα κύματα των μεταναστών: Βλαχία (Ζάππας, Αρσάκης), Αυστροουγγαρία (Σίνας), Ρωσσία (Ζωσιμάδαι, Βαρβάκης, Ριζάρης, Καπλάνης), Αίγυπτος (Τοσίτσας, Στουρνάρας, Αβέρωφ), Κωνσταντινούπολη (Ζωγράφος). Η γλωσσομάθεια των Ελλήνων αυξήθηκε και νέες λέξεις ήρθαν να προστεθούν στα τοπικά ιδιώματα. Παράλληλα οι φιλελεύθερες ιδέες προετοιμάζουν το έδαφος για την Επανάσταση του 1821 και την εθνική απελευθέρωση. Ο Ρήγας Φεραίος κινείται από τη Μολδαβία στο Βουκουρέστι και τυπώνει τους Ύμνους και τη Χάρτα του στη Λειψία και τη Βιέννη (όπου υπάρχει ως σήμερα η Griechengasse), ενώ η Φιλική Εταιρεία, με αφετηρία την Οδησσό (1814) θα διαδώσει το μήνυμα του ξεσηκωμού στο πανελλήνιο. «Ήρθε καιρός να φύγουμε, ήρθε καιρός να πάμε» Όμως, εκτός από τη μακροχρόνια μετανάστευση προς τις ανθούσες ελληνικές κοινότητες της Κ. Ευρώπης και της Βαλκανικής, που αποτελούσαν το όνειρο όσων ήθελαν «να φέρουν γρόσια στ’ άλογα και τα φλουριά στις μούλες», την ίδια περίοδο έχουμε παράλληλα κι ένα εποχιακό αποδημητικό ρεύμα με στόχο κυρίως την εξοικονόμηση των στοιχειωδών για τον δύσκολο στις ορεινές περιοχές χειμώνα. Χτίστες από τα μαστοροχώρια της Δυτικής Μακεδονίας, το Ζαγόρι της Ηπείρου και τα Λαγκάδια της Πελοποννήσου καθώς και εποχιακοί εργάτες (ξυλουργοί, χαλκουργοί, ράφτες, βοσκοί, θεριστές, τρυγητές κ.λ.π.) έφταναν ως τη Θράκη, την Κωνσταντινούπολη ή ακόμα τη Σόφια και το Βουκουρέστι αλλά και τη Μικρά Ασία, ψάχνοντας για δουλειά, μαζί με ανάλογους μετανάστες κι από άλλες εθνότητες: Αλβανούς, Τούρκους, Σέρβους, Κροάτες, Αρμένιους και Βουλγάρους. Όνειρό τους να βρουν κάπου ευνοϊκές συνθήκες εγκατάστασης ώστε να καλέσουν κάποτε την οικογένειά τους, ή, σε ορισμένες περιπτώσεις, μπορεί και να παντρευτούν εκεί, γεγονός που στα τραγούδια τονίζεται ως βαριά προδοσία (τραγούδια Ένα καράβι κρητικό και Άσπρα μου περιστέρια). Η εποχιακή αυτή αποδημία προσδιοριζόταν συνήθως από το χρονικό διάστημα ανάμεσα στις γιορτές των δύο μεγάλων αγίων: του Άι-Γιώργη (23 Απριλίου) και του Άι-Δημήτρη (26 Οκτωβρίου). Είναι χαρακτηριστικό μάλιστα το τραγούδι από τη Μακεδονία όπου: «Οι δύο Αγίοι μάλωναν, Άι-Γιώργης κι Άι-Δημήτρης: http://www.domnasamiou.gr/?i=portal.el.albums&id=16&t=t 3/11

Η αλήθεια της ψυχής - eBooks4Greeks.gr
δραση κατα της ενδοοικογενειακης βιας
Η σιωπή της πόλης - Νίκος Καρακάσης || eBooks4Greeks.gr
σκοπός της ηλεκτρονικής διαβούλευσης ... - ΤΕΙ Αθήνας
Συνέντευξη της Μαρίας Μπούρα στο Infocom
Οδηγός Σπουδών της ΑΣΠΑΙΤΕ - Ανώτατη Σχολή Παιδαγωγικής ...
Τεύχος 27 - Εκκλησία της Ελλάδος
Η της γαστρός ηδονή - BioNews
συνεταιριστικες τραπεζες στην ελλαδα η περιπτωση της τραπεζας ...
Παρουσίαση σε pdf - Ινστιτούτο έρευνας και θεραπείας της ...
Η παρουσίαση της Σφακιανάκης στους αναλυτές - Euro2day.gr
Η εταιρική παρουσίαση της Σιδενόρ - Euro2day.gr
Προσαρμογές αναλυτικών προγραμμάτων για το μάθημα της ...
Ψυχιατρικό Τμήμα Ενηλίκων - Ινστιτούτο έρευνας και θεραπείας της ...
Προσαρμογές αναλυτικών προγραμμάτων για το μάθημα της ...
Το μενταγιόν της ευτυχίας – Μαρούλλα Πανάγου - eBooks4Greeks.gr
Ασύρματο σύστημα συζήτησης DCN της Bosch Οπουδήποτε ...
Από την ίδρυση της Κωνσταντινούπολης (330 µ.Χ.) ως τις αρχές του ...