Views
3 months ago

Tα τραγούδια της ξενιτιάς

1/2/2015

1/2/2015 Τραγούδι α της ξενι τι άς | Δι σκογραφί α | Δόμνα Σαμί ου Ιδιαίτερη και πολύ ενδιαφέρουσα περίπτωση αποτελούν οι πεντατονικές ανημίτονες κλίμακες (με πέντε νότες, χωρίς ημιτόνια) των τραγουδιών Αλησμονώ και χαίρομαι, Γιάννη μου το μαντήλι σου και Ξενιτεμένο μου πουλί. Οι κλίμακες αυτές που συναντάμε κυρίως στην Ήπειρο, σε ορισμένα γυναικεία τραγούδια της Θεσσαλίας και στη Β. Εύβοια) διατηρούν, σύμφωνα με την έρευνα του Σαμουέλ Μπω-Μποβύ, ως τις μέρες μας τη δομή του δώριου τρόπου, της κατ’ εξοχήν ελληνικής αρμονίας στην αρχαία ελληνική μουσική. Υπάρχουν όμως κι άλλα δύο στοιχεία που συναντάμε στα τραγούδια της συλλογής και που επιβεβαιώνουν την αδιάσπαστη πορεία της ελληνικής μουσικής από την αρχαιότητα ως σήμερα: ένας ρυθμός (τα 7/8 κι ένας στίχος (ο ιαμβικός δεκαπεντασύλλαβος). Ο πανελλήνιος ρυθμός των 7/8 (3+2+2) του συρτού καλαματιανού χορού (βλ. τραγούδια Άσπρα μου περιστέρια, Να 'μαν πουλί να πέταγα και Μια κόρη Tρικεριώτισσα) που συνδέεται με τον αρχαίο επίτριτο, κατά τον Σαμουέλ Μπω-Μποβύ, πιστοποιείται σε αρχαία λαϊκά τραγούδια, κωμωδίες του Αριστοφάνη αλλά και στον Περίανδρο. Ο ιαμβικός δεκαπεντασύλλαβος στίχος, που επίσης συναντάμε στις κωμωδίες του Αριστοφάνη, του Μενάνδρου και λαϊκά τραγούδια της αρχαιότητας, παραμένει ιδιαίτερα δημοφιλής στο Βυζάντιο (όπου και πήρε την ονομασία πολιτικός, δηλ. λαϊκός) γιά να καταλήξει ως η αντιπροσωπευτικότερη μετρική μορφή στη νεότερη ελληνική δημοτική ποίηση (βλ. τραγούδια Όλους τους μήνες τους θέλω, Αλησμονώ και χαίρομαι, Ο Γιωργαλάκης, Κοράσιον ετραγούδαγε, Να 'μαν πουλί να πέταγα, Θάλασσα απ’ όλα τα νερά, Μια κόρη Tρικεριώτισσα). Από τα υπόλοιπα μετρικά σχήματα, απαντάμε μόνο ένα τραγούδι με στίχο δωδεκασύλλαβο τροχαϊκό (βλ. τραγούδι Άσπρα μου περιστέρια), ένα με οκτασύλλαβο ιαμβικό (βλ. τραγούδι Ένα καράβι κρητικό) κι ένα απόσπασμα (το τσάκισμα του Θάλασσα απ’ όλα τα νερά) με οκτασύλλαβο τροχαϊκό στίχο. Εκτός από τα τρία τραγούδια σε 7/8, άλλα τέσσερα (βλ. Μάνα πολλά μαλώνεις με, Αλησμονώ και χαίρομαι, Κοράσιον ετραγούδαγε, Να 'μαν πουλί να πέταγα) είναι ελεύθερου ρυθμικού τύπου, με χαρακτήρα ιδιαίτερα μελισματικό που επιβεβαιώνει τη συγγένεια τους με τη βυζαντινή εκκλησιαστική μουσική. Τα περισσότερα από τα υπόλοιπα κινούνται σε ρυθμό δίσημο ή τετράσημο, ενώ επίσης ενδαφέρουσες περιπτώσεις αποτελούν τα 12/8 του αργού ζωναράδικου από τη Β. Θράκη (βλ. τραγούδι Διώχνεις με μάνα, διώχνεις με), τα «ανάποδα» 7/8 (2+2+3) του ποντιακού κοτσαγγέλ (βλ. τραγούδι Ένα καράβι κρητικό), η αλλαγή από τα ¾ (του τσάμικου) στα 2/4 (του συρτού) στον κλειστό αργιθεάτικο χορό, και η εξέλιξη του καρπάθικου συρματικού σκοπού από 6/8 σε 2/4 και 4/4 (όπως αντίστοιχα, ο χορός στην Κάρπαθο γυρίζει από κάτω χορό σε γονατιστό γιά να καταλήξει σε πάνω χορό). Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει και η περίπτωση της τριημίστιχης στροφής ορισμένων τραγουδιών (βλ. τραγούδια Όλους τους μήνες τους θέλω, Μάνα πολλά μαλώνεις με, Διώχνεις με μάνα, διώχνεις με, Κοράσιον ετραγούδαγε, Να 'μαν πουλί να πέταγα, Τρεις καλο(γ)έροι Κρητικοί, Συρματικό), όπου μιά μωλωδική φράση καλύπτει όχι έναν αλλά ενάμιση στίχο, στοιχείο που τονίζει την παλαιότητα αυτών των τραγουδιών σε σχέση με άλλα όπου επικρατεί η ρίμα (ομοιοκατάληκτα δίστιχα, συνήθως αυτοσχέδια - μαντινάδες - βλ. τραγούδια Μάνα πολλά μαλώνεις με και Θάλασσα απ’ όλα τα νερά). Η ρίμα ήρθε στην Ελλάδα με τους σταυροφόρους (13ος αι.) και πρωτοεμφανίστηκε στην έντεχνη ποίηση της Κρήτης στα τέλη του 14ου αι. γιά να επεκταθεί σταδιακά σ’ όλη τη νησιωτική Ελλάδα, καθώς πρόκειται γιά ένα στροφικό σχήμα που ευνοεί ιδιαίτερα τον ποιητικό και μουσικό αυτοσχεδιασμό. Είναι χαρακτηριστικό όμως ότι το ξένο δάνειο συνδυάστηκε με τον κατεξοχήν ελληνικό στίχο, τον ιαμβικό δεκαπεντασύλλαβο, που με τη σειρά τους πήραν οι Γάλλοι κατακτητές από τα νησιά του Αιγαίου και την Κύπρο γιά να τον εισάγουν στα λαϊκά τραγούδια της χώρας τους. Οι μαντινάδες κατέχουν πλέον μιά κεντρική θέση στην αιγαιοπελαγίτικη παράδοση, με ποικίλα θέματα που κάθε φορά προσαρμόζονται στην περίσταση. Σε ορισμένα νησιά μάλιστα (όπως η Κρήτη και τα Δωδεκάνησα) η διάδοση του αυτοσχεδιασμού είναι τόση ώστε συχνά οι κάτοικοι να προσφωνούνται μεταξύ τους, ν’ αλληλογραφούν ή να δημοσιεύουν στον τοπικό τύπο με μαντινάδες, όπου βέβαια ξεχωριστή θέση κατέχουν τα δίστιχα γιά τους ξενιτεμένους (βλ. τραγούδια Σαν πας στα ξένα και Θάλασσα απ’ όλα τα νερά). Σχετικά με τα μουσικά όργανα που συνοδεύουν τα τραγούδια, σημειώνουμε την κομπανία, το τυπικό μουσικό συγκρότημα της στεριανής Ελλάδας που αποτελείται από κλαρίνο, βιολί, λαγούτο, σαντούρι (ορισμένες φορές) και κάποιο κρουστό (τουμελέκι ή ντέφι) - βλ. τραγούδια Γιάννη μου το μαντήλι σου, http://www.domnasamiou.gr/?i=portal.el.albums&id=16&t=t 8/11

1/2/2015 Τραγούδι α της ξενι τι άς | Δι σκογραφί α | Δόμνα Σαμί ου Άσπρα μου περιστέρια, Ξενιτεμένο μου πουλί, Μια κόρη Tρικεριώτισσα. Το κύριο μελωδικό όργανο της κομπανίας, το κλαρίνο, μπήκε στο χώρο της ελληνικής μουσικής μόλις στα μέσα του 19ου αι. (όργανο δυτικό, που όμως το έφεραν γύφτοι μουσικοί από την Τουρκία, όπου είχε εισαχθεί σε μιά προσπάθεια εξευρωπαϊσμού της τουρκικής στρατιωτικής μπάντας). Υιοθετώντας την τεχνική της φλογέρας (βλ. τραγούδι Ο Γιωργαλάκης) κατόρθωσε να προσαρμοστεί στο ύφος και το ήθος της ντόπιας μουσικής και ν’ αναδειχτεί σε σύντομο σχετικά χρόνο «εθνικό» μουσικό όργανο, σύμβολο της δημοτικής μουσικής (βλ. Μαζαράκη Δ., Το λαϊκό κλαρίνο στην Ελλάδα, Αθήνα, Κέδρος 1984, Β΄ έκδ). Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει ο τρόπος που οι γύφτοι - κυρίως - κλαρινοπαίχτες στολίζουν τη μελωδία (βλ. τραγούδια Γιάννη μου το μαντήλι σου και Ξενιτεμένο μου πουλί), με τεχνικές όμως που όχι σπάνια οδήγησαν στην αλλοίωση της αρχικής μελωδικής γραμμής του τραγουδιού. Στη νησιωτική Ελλάδα κυρίαρχο μελωδικό όργανο είναι το βιολί, που αποτελεί μα ζί με το λαγούτο την παραδοσιακή ζυγιά (ζευγάρι - βλ. τραγούδι Τρεις καλο(γ)έροι Κρητικοί), όπου έρχονται να προστεθούν κι άλλα όργανα όπως το σαντούρι, το κανονάκι, το ούτι και το τουμπελέκι (βλ. τραγούδια Όλους τους μήνες τους θέλω, Σαν πας στα ξένα, Θάλασσα απ’ όλα τα νερά). Το κανονάκι (το τρίγωνο ή επιγόνειο των αρχαίων Ελλήνων, το ψαλτήριο των Βυζαντινών) μπορεί με την ιδιαίτερη κατασκευή του ν’ αποδίδει όλα τα διαστήματα των τροπικών κλιμάκων (βλ. τραγούδι Κοράσιον ετραγούδαγε: ταξίμι της Ανιές Αγκοπιάν πάνω στην κλίμακα χουσεϊνί). Είναι από τα όργανα των Ελλήνων της Ανατολής που, μαζί με το ούτι ((βλ. τραγούδια Όλους τους μήνες τους θέλω, Σαν πας στα ξένα, Κοράσιον ετραγούδαγε), ακούγονται όλο και λιγότερο από τότε που ξερριζώθηκαν από την Μικρά Ασία, το 1922. Το ούτι έχει περιοριστεί πιά κυρίως στη Θράκη (βλ. τραγούδι Διώχνεις με μάνα, διώχνεις με) όπου επίσης συναντάμε και το γαβάλι (μακρυά φλογέρα με βαθύ ήχο - βλ. Διώχνεις με μάνα, διώχνεις με). Το σαντούρι, που κι αυτό διαδόθηκε στην κυρίως Ελλάδα από τους πρόσφυγες της Μ. Ασίας, διατηρείται - πέρα από τη συμμετοχή του στη στεριανή κομπανία - κυρίως στα Δωδεκάνησα και τα νησιά του Αν. Αιγαίου. Δεν συμβαίνει όμως το ίδιο και με τον ταμπουρά (βλ. τραγούδια Ο Γιωργαλάκης και Μια κόρη Tρικεριώτισσα), από τα παλαιότερα μουσικά όργανα (τρίχορδο ή πανδουρίδα των αρχαίων Ελλήνων, θαμπούρα των Βυζαντινών, όργανο των πολεμιστών της Επανάστασης του 1821) που, ιδίως μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, απειλείται με εξαφάνιση. Τέλος, ιδιαίτερη περίπτωση αποτελούν οι δύο τύποι λύρας (χορδόφωνο με δοξάρι): η φιαλόσχημη (κεμεντζές) των Ελλήνων προσφύγων από τον Πόντο και η αχλαδόσχημη που παλιά παιζόταν σ’ όλη την Ελλάδα, ενώ στις μέρες μας έχει περιοριστεί στην Κρήτη και τα Δωδεκάνησα. Στο παίξιμο της ποντιακής λύρας είναι χαρακτηριστικές οι διαφωνίες που οφείλονται στην ιδιαίτερη τεχνική και το κούρδισμα της (κατά τέταρτες καθαρές), ενώ το κοντό κυρτό δοξάρι ευνοεί τις κοφτές νευρικές δοξαριές που απαιτούν οι ποντιακοί χοροί (βλ. τραγούδι Ένα καράβι κρητικό). Το ίδιο συμβαίνει με το δοξάρι της παραδοσιακής αχλαδόσχημης λύρας που είχε - και διατηρεί σε λίγες περιπτώσεις - μιά πλέον ιδιομορφία: μιά σειρά από μικρά σφαιρικά κουδουνάκια, που στην Κρήτη είναι γνωστά ως γερακοκούδουνα (από το γεγονός ότι τα κρεμούσαν τη βυζαντινή εποχή στα κυνηγετικά γεράκια) ενώ στα Δωδεκάνησα τα λένε συχνά ασημοκούδουνα. Αυτά, με κατάλληλες κι επιδέξιες κινήσεις του δοξαριού, υπογραμμίζουν το ρυθμό και συνοδεύουν τη μελωδία με το χαρακτηριστικό ίσο που δίνει το ηχόχρωμα τους. Μιά τεχνική ιδιαίτερα σπάνια, που κι αυτή εξαφανίζεται και που χρησιμοποιούσαν οι τροβαδούροι του Μεσαίωνα στο αντίστοιχο με τη λύρα μουσικό όργανο (ρεμπέκ-βιέλλα), ενώ στις μέρες μας επιβιώνει, εκτός από τα Δωδεκάνησα και στην Ινδία (στο σαράνγκι). Τέλος, συμπληρώνοντας τον μουσικό σχολιασμό των τραγουδιών της συλλογής, αξίζει να σταθούμε στο ηπειρώτικο τραγούδι Αλησμονώ και χαίρομαι, αντιπροσωπευτικό δείγμα των μοναδικών πολυφωνικών τραγουδιών στον ελληνικό χώρο, μιά από τις πλέον ενδιαφέρουσες φόρμες στο παγκόσμιο ρεπερτόριο της λαϊκής πολυφωνικής μουσικής. Τα τραγούδια αυτά εντοπίζονται στην περιοχή γύρω από τα σημερινά ελληνοαλβανικά σύνορο (Πωγώνι, Δερέπολη, κλπ.) όπου ως το 1944 συμβίωναν πληθυσμοί Ελλήνων και Αρβανιτών. Αποδίδονται από 4 ως 10 τραγουδιστές, χωρίς τη συνοδεία μουσικών οργάνων, με αυστηρή ιεραρχία όσον αφορά τον ρόλο και την τεχνική του καθένα. Ο κορυφαίος (παρτής-σηκωτής) «παίρνει», http://www.domnasamiou.gr/?i=portal.el.albums&id=16&t=t 9/11

Η αλήθεια της ψυχής - eBooks4Greeks.gr
δραση κατα της ενδοοικογενειακης βιας
Η σιωπή της πόλης - Νίκος Καρακάσης || eBooks4Greeks.gr
σκοπός της ηλεκτρονικής διαβούλευσης ... - ΤΕΙ Αθήνας
Συνέντευξη της Μαρίας Μπούρα στο Infocom
Οδηγός Σπουδών της ΑΣΠΑΙΤΕ - Ανώτατη Σχολή Παιδαγωγικής ...
Η της γαστρός ηδονή - BioNews
Τεύχος 27 - Εκκλησία της Ελλάδος
συνεταιριστικες τραπεζες στην ελλαδα η περιπτωση της τραπεζας ...
Παρουσίαση σε pdf - Ινστιτούτο έρευνας και θεραπείας της ...
Η παρουσίαση της Σφακιανάκης στους αναλυτές - Euro2day.gr
Η εταιρική παρουσίαση της Σιδενόρ - Euro2day.gr
Προσαρμογές αναλυτικών προγραμμάτων για το μάθημα της ...
Ψυχιατρικό Τμήμα Ενηλίκων - Ινστιτούτο έρευνας και θεραπείας της ...
Το μενταγιόν της ευτυχίας – Μαρούλλα Πανάγου - eBooks4Greeks.gr
Ασύρματο σύστημα συζήτησης DCN της Bosch Οπουδήποτε ...
Προσαρμογές αναλυτικών προγραμμάτων για το μάθημα της ...
Από την ίδρυση της Κωνσταντινούπολης (330 µ.Χ.) ως τις αρχές του ...