شبه‌تماشاگران؛ هیزم آتش تئاتر تجارت‌زده

exittheatre

به قلم اردشیر شیرخدایی منتقد گروه تئاتر اگزیت

‏«شبه ‏بمتبمماشا گران؛ هبریبرزم آتش تئاتر ‏بجتبججارت زده»‏

به قلم اردشبریبرر شبریبررخدابىیبىی منتقد گروه تئاتر ا گزیت

تئاتر هبرنبرر جادو ‏بىیبىی و ‏همھهممگابىنبىی است.‏ از پنج قرن قبل از میلاد مسیح تا کنون درباره ی اثرات و

کارکردهای شگرف تئاتر در جوامع انسابىنبىی سخنان بسیار گفته شده است.‏ تئاترکراسی در یونان

باستان به قدرت اجتماعی و سیاسی برابر مردم و اقلیت ها و حکمروابىیبىی آنان در گردهم آبىیبىی های

تئاتری اطلاق می شد.‏ هنگام انقلاب مشروطه ایران و در زمابىنبىی که تعداد بسیار کمی از

شهرنشینان ایرابىنبىی باسواد بودند،‏ تئاتر به ایران آمد و ابزار کارآمدی برای اندیشه های رهابىیبىی ‏بجببجخش


در فرهنگ شفاهی شد.‏ هبرنبررهای ‏بمنبممایشی در خدمت آرمان های آزادی خواهی درآمد و به نشر

آ گاهی در میان توده های مردم در عصر مشروطه پرداخت.(‏‎١‎‏)‏

برتولت برشت و آنتونن آرتو در قرن بیستم،‏ هر یک با ایده ها و شیوه های متفاوت و متضاد ‏مجممجختص

به خود ‏(در یک شیوه باید به ‏بمتبمماشا گر امکان فاصله گرفبنتبنن داد و برای دیگری ‏بمتبمماشا گر باید از

هرگونه فاصله اجتناب کند)‏ بر ساحت تئاتر و اثربجببجخشی آن بر زیست اجتماعی و روحی انسان

تا کید گذاشته اند.‏ برشت معتقد بود،‏ تئاتر نوعی گردهمھهممابىیبىی است که در آن مردم عادی از

وضعیت خود آ گاه می شوند و درباره علائق و منافع شان با هم ‏بجببجحث می کنند.‏ آنتونن آرتو،‏ باور

داشت که تئاتر ‏همھهممان آئبنیبنن تزکیه کننده است که در آن یک اجتماع انرژی های از دست داده ی خود

را از آن خود می کند.(‏‎٢‎‏)‏ آرتو،‏ از طرفىففىی هدف تئاتر ‏بىببىی رجمحجممی را آرزوهای بیان نشده توده مردم

می انگاشت.(‏‎٣‎‏)‏

از ویژگی ها و کارکردهای اجتماعی،‏ سیاسی،‏ فلسفی و ... تئاتر گریزی نیست و از ‏همھهممبنیبنن رو در

بسیاری از تلقی های اندیشه ورزانه به تاثبریبررات چندجانبه و دگرگون کننده تئاتر،‏ این ‏بهنبههاد فرهنگی

اجتماعی،‏ یک ضرورت قلمداد شده است.‏

بدون ‏بمتبمماشا گران نبریبرز تئاتری وجود ‏بجنبجخواهد داشت.‏ در انگاره های نوین نسبت به مقوله ‏بمتبمماشا گران

فعال و مشارکت آنان در تکمیل و تکوین هدف غابىئبىی تئاتر،‏ تا کید بسیار شده است.‏

ژا ک رانسبریبرر،‏ فیلسوف معاصر فرانسوی معتقد است تئاتر ‏همھهممچون شکلی از قانون اساسی

زیبابىیبىی شناخبىتبىی اجتماع ظاهر می شود.‏ تئاتر انقلابىببىی است که صورت های حسی ‏بجتبججربه بشری را تغیبریبرر

می دهد.‏ (٢)

پیوندی ببنیبنن تئاتر و سیاست اجتماع وجود دارد.‏ هبرنبرر تئاتر در تغیبریبرر صحنه ی جامعه برای حضور

اقلیت های اجتماعی و پیوند استوار آن با ‏بهنبههادهای خودجوش دموکراتیک نقش بزرگی داشته

است.(‏‎١‎‏)‏

خصوصی سازی و کارکرد‐زدابىیبىی از ‏بهنبههاد تئاتر

‏بجتبججاربىتبىی شدن تئاتر به طور سیستماتیک ویژگی آ گاهی ‏بجببجخشی و هشداردهندگی اش را نا کارآمد

می کند.‏ با خصوصی شدن تئاتر،‏ بعضا مناسبات ‏سمسسممی بازاری،‏ ‏بجببجخشی از جریانات جدی تئاتری در

کشور را نبریبرز آلوده کرده و کارکردهای تاربجیبجخی،‏ اجتماعی،‏ انقلابىببىی و...‏ آن را به شکل دیگری

نا کارآمد می سازد.‏

در چنبنیبنن شرایطی اهداف و انگبریبرزه های کنش گران هبرنبرر ‏بمنبممایش نسبت به کارکردهای ‏بهنبههاد تئاتر در

ابهببههام و موقعیت ‏بىببىی ثبابىتبىی قرار می گبریبررد.‏ آیا در وضعیت مبهم،‏ آشفته و آلوده،‏ برای فعالبنیبنن عرصه

‏بمنبممایش و ‏مجممجخاطبان آنان،‏ تئاتر ‏همھهممچنان یک ضرورت تلقی می شود؟


*

آیا ‏جمججممعیت ‏مجممجخاطبان یا ‏بجببجخشی از آبهنبهها بر تثبیت و یا تقویت وضعیت موجود نقش تعیبنیبنن کننده ای

ندارند؟

با پرشتاب شدن جریان خصوصی سازی اجباری دولبىتبىی تئاتر در کشور از ابتدای دهه نود

خورشیدی،‏ تعداد ‏بمتبمماشاخانه ها و سالن های خصوصی رشد بسیاری داشته است.‏ آمار و گزارش های

رسمسسممی عمدتا از رونق و توسعه تئاتر کشور حکایت می کند.‏ افزایش تعداد ‏بمتبمماشاخانه ها و به تبع آن

فزوبىنبىی تعداد ‏بمنبممایش های روی صحنه در هر شب ‏(بدون توجه به کیفیت اجرابىیبىی یا تعداد حضور

‏بمتبمماشا گران در هر اجرا)،‏ ‏همھهممواره به عنوان شاخص های شکوفابىیبىی و رونق تئاتر در تبلیغات رسمسسممی

بوده است.‏ حال آنکه بسیاری از هبرنبررمندان و ‏بمتبمماشا گران پیگبریبرر تئاتر معتقدند افزایش کمی آماری

لزوما به ارتقاء سطح کیفی،‏ زیبابىیبىی شناسی و فکری تئاتر ایران نیابجنبججامیده است.‏ تئاتر به عنوان ‏بهنبههادی

فکور،‏ رهابىیبىی ‏بجببجخش،‏ عمل گرا و تغیبریبرردهنده در حال احتضار است.‏ ابتذال و میابمنبممایگی وا گبریبررداری

در میانه ‏بجببجحران ها و سخبىتبىی های شرایط اجتماعی به بدنه تئاتر حقنه می شود و بازار تعدادی از

‏بمتبمماشاخانه ها گرم است.‏

بر اساس اظهارات رییس شورای ارزشیابىببىی و نظارت اداره کل هبرنبررهای ‏بمنبممایشی،‏ سیستم پژوهشی

هبرنبررهای ‏بمنبممایشی برآورد آماری از تعداد ‏بمتبمماشا گرابىنبىی که به واسطه افزایش ‏بمتبمماشاخانه ها در سال های

اخبریبرر رشد یافته ندارد.‏ (۴) در واقع فقدان سیستم پژوهشی و آماری مدون و روزآمد،‏ بررسی های

‏مجممجختلف را در مورد وضعیت تئاتر معاصر با مشکلات بسیاری مواجه کرده است.‏ در هر حال آبجنبجچه از

شواهد بر می آید حا کی از کشش پذیر بودن بازار ‏بمتبمماشاخانه های خصوصی است بدین معبىنبىی که

مشبرتبرریان ‏(بمتبمماشا گران و اهالىللىی ‏بمنبممایش)‏ به طور بالقوه میل به حضور و فعالیت در این سالن ها ‏(ا کبرثبرر

غبریبرراستاندارد و نامناسب برای ‏بمتبمماشای تئاتر)‏ دارند.‏ ‏بمتبممایل و تقاضا برای سرمایه گذاری تاسیس

‏بمتبمماشاخانه های خصوصی آن هم با هزینه های چندصد میلیون تومابىنبىی ‏(مربوط به سال ١٣٩۶) برای

‏بجتبججهبریبرز فبىنبىی و رفاهی و..‏ وجود داشته است.‏ این امر حا کی از احتمال زیاد سودآوری بالا در این

‏بجببجخش است.‏ در مواردی ‏بمتبمماشاخانه هابىیبىی مانند پالبریبرز و شهرزاد بر خلاف بسیاری از سالن های

خصوصی دیگر،‏ تغیبریبرر کاربری نشده و ساختمان آبهنبهها به منظور اجرای تئاتر ساخته شدند.(‏‎۴‎‏)‏ در

چنبنیبنن شرایطی است که بودجه های کلان در این عرصه وارد شده . شاهبنیبنن چگیبىنبىی،‏ رییس هیات

مدیره ابجنبججمن صنفی ‏بمتبمماشاخانه داران،‏ ورود سرمایه های رقابت ناپذیر با منبع نامشخص را ‏بهتبههدید

جدی برای ‏بمتبمماشاخانه های کوچک با بودجه های ‏مجممجحدود اعلام کرد.‏ تزریق منابع مالىللىی نامشخص

بدون کنبرتبررل،‏ شائبه پول شو ‏بىیبىی را در تئاتر خصوصی ابجیبججاد کرده است.(‏‎۵‎‏)‏ بدین ترتیب با سودا گری

و فساد اقتصادی در عرصه فرهنگی و تئاتر نبریبرز مواجه هستیم.‏

مناسبات و سازوکارهای عمدتا ناسالمللمم بازار نئولیبرببررالیسبىتبىی،‏ تعیبنیبنن کننده بقاء و ادامه ی ‏بجببجخش معناداری

از فعالیت های تئاتری شده اند.‏ در چنبنیبنن شرایطی سالن های تئاتر اعم از خصوصی و دولبىتبىی سیاست


فرهنگی روشبىنبىی ندارند و فاقد هویت هستند.‏ اولویت ها و ضوابط در سیستم تئاتر‐کالابىیبىی شده،‏ در

چگونگی فروش بالاتر بلیت و سودآوری اقتصادی تعیبنیبنن می شود.‏ سیستم تسهیم درصد مبریبرزان

فروش برای سالن داران و یا اجبار به کارگبریبرری بازیگر برند‐ستاره،‏ در نظر گرفبنتبنن پسند عام

‏مجممجخاطبان و…‏ ‏همھهممه و ‏همھهممه هجوم ویرانگرانه اقتصادی است بر ساحت اندیشه گر و دگرگون کننده

تئاتر..‏ سانسور اقتصادی دست آورد ‏بهنبههابىیبىی تئاتر خصوصی است که به مراتب سفت و سخت تر از

انواع دیگر ‏ممممممبریبرزی عمل می کند و منجر به اختگی و ‏بىببىی اثری تئاتر می شود.‏

‏مجممجخاطب به مثابه پول

‏مجممجخاطب اصلی امروز تئاتر،‏ پول است.‏ ‏مجممجخاطب در شکل پول دیده می شود.‏ تئوری برشت و آرتو در

رابطه با ‏بمتبمماشا گر تبدیل به منطق تولید و مصرف در بازار شده است.(‏‎۶‎‏)‏

جایگاه تئاتر و ‏مجممجخاطبان آن در چنبنیبنن شرایطی چگونه تبیبنیبنن می شود؟ این ‏مجممجخاطبان ظاهرا رو به

گسبرتبررش در تئاتر خصوصی شده از چه جایگاه فکری،‏ طبقابىتبىی،‏ قومی و…‏ برخوردار هستند؟ آیا آبهنبهها

نبریبرروهای پیگبریبرر و کنش گر و البته مستدام تئاتر بافىقفىی خواهند ماند؟ چه تعدادی از ‏مجممجخاطبان جذب

شده،‏ در این سال ها به ‏بمتبمماشا گران دابمئبممی تئاتر بدل شده اند؟ سیستم پژوهش های ‏بمنبممایشی اداره کل

هبرنبررهای ‏بمنبممایشی فاقد چنبنیبنن آمارها و بررسی هابىیبىی است.(‏‎۴‎‏)‏ بنابراین پاسخ به این پرسش ها به طور

دقیق و مستدل میسر نیست.‏

تئاتر یک هبرنبرر ماندگار ناقد اجتماعی است یک پدیده صنعبىتبىی ‏بجتبججاری نیست.‏ تئاتر رخدادی کاملا

فرهنگی و اجتماعی تلقی می شود.(‏‎٧‎‏)‏ شیوع رویکرد ‏بجتبججاربىتبىی در تئاتر با سیاست های اقتصادی

کلان دولت در خصوصی سازی،‏ به تئاتر ایران ‏بجتبجحمیل شده است و این ‏بهنبههاد مهم فرهنگی را نسبت

به هر زمان دیگر آسیب پذیرتر و ‏بىببىی اثر ‏بمنبمموده است.‏ ‏بجببجخشی از جریان جدی تئاتر ‏همھهممانند تئاتر آزاد و

گلریزی در شکل سرگرمی صرف که گه گاه بنابر صلاحدید ‏بهتبههیه کننده،‏ تکه پرا کبىنبىی های سیاسی و

انتقادی هم در آن گنجانده می شود،‏ فروکاسته شده است.‏ تئاتر تبدیل به یک برنامه تفربجیبجحی شده

که افراد به عنوان دستمایه ای برای پرکردن اوقات فراغت یا تفربجیبجحات دسته ‏جمججممعی از آن استفاده

می کنند.(‏‎٨‎‏)‏ واضح است که گرابىنبىی بلیط تئاتر باعث شده بسیاری از طبقات اجتماعی از ‏جمججممله

کارمندان،‏ کارگران،‏ دانشجویان و ... با توجه به اولویت های معیشبىتبىی و اقتصادی تئاتر نبینند.‏

برخی از هبرنبررمندان تئاتر معتقدند یک سری ‏بمتبمماشا گرابىنبىی هستند که از آغاز دهه نود پس از تغیبریبرر و

‏بجتبجحولات اجتماعی پیگبریبرر تئاتر شدند.‏ به عباربىتبىی تئاتر دیدن مد شد.‏ در حال حاضر طبقه تازه به

دوران رسیده ای ‏بجببجخشی از ‏مجممجخاطبان تئاتر شده اند.(‏‎٩‎‏)‏ به عرصه آمدن مشبرتبرریان متغبریبرر اما دابمئبممی

سلبرببرریبىتبىی پسند ‏بمنبممایش های ‏بجتبججاری در ‏بمتبمماشاخانه هابىیبىی با منابع مالىللىی مبهم یا شفاف،‏ نشان دهنده رونق و

ارتقاء سطح تئاتر ایران نیست.‏


رضابىیبىی راد،‏ کارگردان مهم تئاتر ایران معتقد است ‏بمتبمماشا گر امروز ایران توده ای هستند که دارند

به وسیله ی تبلیغات اینستا گرامی و فضای ‏مجممججازی ‏بجتبجخدیر می شود.‏ قربانیان ‏بمببممبارابىنبىی که از طریق

تبلیغات دروغبنیبنن و به هر شکلی برای حضور در سالن ها اغوا می شوند.(‏‎۶‎‏)‏

شبه ‏بمتبمماشا گر – شبه تئاتر

‏بجببجخش عمده ای از افزایش تعداد ‏مجممجخاطبان در تئاتر متعلق به ‏بمتبمماشا گران کاذب یا شبه ‏بمتبمماشا گران

است.‏ ‏بمتبمماشا گران کاذب به ‏مجممجخاطبابىنبىی اطلاق می شود که به واسطه یک چهره مشهور سینمابىیبىی،‏

ورزشی و...‏ و در طی جریان تبلیغی ‏(گاهی)‏ فریبکار به ‏بمتبمماشای یک تئاتر(‏ شبه‐تئاتر ( می روند.‏

‏بمتبمماشا گرابىنبىی که بدون هدف وارد سالن تئاتر می شوند.‏ سالن ها پر از ‏جمججممعیت و صندلىللىی ها اشغال

می شوند اما پشت این حضور معمولا اندیشه ای وجود ندارد.(‏‎٨‎‏)‏ واقعیت تئاتر خصوصی شده و

‏بجتبججارت زده نیازمند به اغوای این گروه از ‏مجممجخاطبان است.‏ آبهنبهها مشبرتبرریان سودآور کالاهای

سرگرم کننده شان هستند و در کسوت پشتیبانان فرهنگی جا زده می شوند.‏ در یک دهه قبل

معیار بسیاری برای انتخاب ‏بمتبمماشای یک تئاتر،‏ شاید کارگردان ‏بمنبممایش بود اما بعضی ‏بمتبمماشا گران

امروز بیشبرتبرر برای دیدن چهره ها و بازیگران سینمابىیبىی یا تلویزیوبىنبىی به تئاتر می روند.(‏‎١٠‎‏)‏ به نوعی

مناسبات سرمایه باعث شده،‏ برخی از ‏مجممجخاطبان جدید تئاتر ‏(به عنوان مشبرتبرریان اصلی هدف)‏ سلایق

عمدتا بازاری و سخیفی بر بدنه تئاتر ‏بجتبجحمیل کنند.‏ در چنبنیبنن شرایطی رابطه مستقیم هبرنبررمند و

‏مجممجخاطب به نوعی بردگی فکری بدل شده است.‏ مانند رابطه پوتزو و لا کی ‏(شخصیت های ‏بمنبممایش نامه

در انتظارگودو ).. لا کی،‏ هبرنبررمند زیر یوغ سلیقه و خواست ‏مجممجخاطبان است و پوتزو آن ‏بمتبمماشا گر

کوری است که دارد راهنما می شود.(‏‎۶‎‏)‏ ‏بجتبجخصیص بودجه مناسب به تئاتر و هبرنبررمندانش بدون

دخالت های نظاربىتبىی‐حا کمیبىتبىی در تولید و خلق یک اثر،‏ یکی از راه حل های ‏بجنبججات ‏بجببجخش گسست

تئاتر متفکر از زبجنبججبریبررهای بندگی بازار و میابمنبممایگی است.‏

‏بهتبههیه کننده و سرمایه گذار شا کله اصلی تئاتر خصوصی است و بعضی از آبهنبهها نسببىتبىی با هبرنبرر و فرهنگ

ندارند.‏ ‏بهتبههیه کننده نام مستعاری برای توده ‏بىببىی شکل ‏مجممجخاطبان است.‏ در تئاتر امروز ایران این

‏بهتبههیه کننده است که تعیبنیبنن می کند یک تئاتر باید با کدام عوامل و شکل اجرا شود تا از طریق

تامبنیبنن نیاز ‏مجممجخاطب بار خودش را ببندد.(‏‎۶‎‏)‏ آیا چنبنیبنن تئاتری رهابىیبىی ‏بجببجخش و آ گاهی دهنده است؟ تئاتر

تاجر،‏ رهابىیبىی ‏بمنبممی ‏بجببجخشد.‏

شبه تئاترها،‏ واجد ویژگی های انقلابىببىی نیستند.‏ آبهنبهها به هیچ ساختاری دست درازی ‏بمنبممی کنند بلکه در

تثبیت و ثبات آبهنبهها می کوشند.‏ به باور آرتو (٣)، تئاتر حفاظت از قلمرو روح و خودآ گاهی انسان

است.‏ شبه تئاتر،‏ راهزن روح و خودآ گاهی ‏مجممجخاطبانش است.‏ شبه تئاتر نقاب ها را بر ‏بمنبممی افکند و

دروغ ها را بر ملا ‏بمنبممی کند چرا که این گونه از ‏بمنبممایش یک دروغ بزرگ به خود و ‏مجممجخاطبانش است.‏


روزنه های امیدبجببجخش مقاومت

در عبنیبنن حال ‏همھهممچنان هبرنبررمندابىنبىی هستند که در برابر شرایط سخت و ‏بجببجحرابىنبىی،‏ با هژموبىنبىی فرهنگی

مسلط مقاومت می کنند و تلاش دارند،‏ با وجود ‏بمتبممام مشکلات اقتصادی،‏ معیشبىتبىی و فرهنگی

شکلی از آ گاهی یا احساس قوی یا انرژی برای کنش یا عمل در تئاتر تولید کنند.‏ هبرنبررمندابىنبىی که

کنش اساسی تئاتر را غبىنبىی کردن فهم و ادرا ک مان از زندگی می دانند.‏ تئاتر را نه ابزار کسب

سود،‏ که وسیله ای برای شناخت کامل تر انسان و هم زمان دست آویز رهابىیبىی او قرار می دهند.‏ و

البته ‏بمتبمماشا گران راستبنیبنن بسیاری هستند که در انتظار ا کسبریبرر رهابىیبىی ‏بجببجخش تئاتر به کنش و تعقل

اجتماعی آن ره سبرپبررده اند.‏ حبىتبىی ا گر ‏بمتبمماشاخانه ها توسط شبه تئاترها و شبه ‏بمتبمماشا گران اشغال شده

باشند و حریق سوزان شان شاخساران سبرببرز درخت کهن تئاتر تفکر را بسوزاند،‏ سبرببرزی اندیشه

رهابىیبىی و کنش گری،‏ به زودی روی شاخه های نو رسیده اش جوانه خواهد زد،‏ چرا که ریشه های

عمیق تاربجیبجخی در زیست و خرد انسابىنبىی دارد.‏

منابع:‏

کامران سپهران،‏ تئاترکراسی در عصر مشروطه(‏‎١٢٨۵-١٣٠۴‎‏)،‏ نشر نیلوفر‎١٣٨٨‎

١‐ ‏بمتبمماشا گر رهابىیبىی یافته،‏ ژا ک رانسبریبرر،‏ مبرتبررجمججممان صالجللجح ‏بجنبججفی،‏ مهدی امبریبررخانلو

٢‐ جلال ستاری،‏ آنتونن آرتو؛ شاعر دیده ور صحنه تئاتر،‏ انتشارات مرکز هبرنبررهای ‏بمنبممایشی

٣‐ ‏بمتبمماشاخانه های خصوصی؛ آری یا نه/‏ ‏بمتبمماشا گر کاذب هم از راه رسید،‏ مهرنیوز تبریبررماه‎١٣٩۶‎

۴‐ خطر ورشکستگی در کمبنیبنن سالن های خصوصی تئاتر،‏ خبرببررگزاری دانشگاه آزاد/آنا خردادماه

۵‐ ١٣٩۶

۶‐ پول،‏ منطق بازار و دیگر شیاطبنیبنن؛ گفتگوی ‏جمججممعی پبریبررامون ماهیت و دگرگوبىنبىی های ‏مجممجخاطب در تئاتر

امروز ایران با حضور ‏مجممجحمد رضابىیبىی راد،‏ رضا سرور،‏ امبریبرررضا کوهستابىنبىی و امبنیبنن عظیمی،‏ ‏مجممججله سینما و ادبیات،‏

‏سمشسمماره‎۶٢‎ شهریورماه ١٣٩۶

٧‐ ‏بهببههزاد فراهابىنبىی،‏ لگدهای ‏بىببىی فایده سلبرببرریبىتبىی ها بر پیکره ‏بىببىی جان تئاتر،‏ سینماپرس،‏ شهریور ماه ١٣٩۶

٨‐ سالن های پر از ‏مجممجخاطب غریبه با تئاتر،‏ خبرببررگزاری ‏جمججممهوری اسلامی(ایرنا)،‏ تبریبررماه ١٣٩٧

٩‐ ‏بمتبمماشای تئاتر مد شده است/‏ روایت ‏مجممجحمدصادق ملک از بازی در ‏بمنبممایش سوی کابوی،‏ هبرنبررآنلاین،‏

‏بهببههمن ماه ١٣٩۶

١٠‐ ندا مقصودی،‏ ‏بمتبمماشا گران تئاتر تغیبریبرر کرده اند،‏ هبرنبررآنلاین تبریبررماه‎١٣٩٧‎

١١‐ خصلت تئاتری مشروطه،‏ روزنامه شرق،‏ اردیبهشت‎١٣٩٧‎

More magazines by this user
Similar magazines