182006_Historia_ZP_montaz

2019 

HISTORIA 

PODRĘCZNIK ● LICEUM I TECHNIKUM ● ZAKRES PODSTAWOWY 

1 1 

ZAPOWIEDŹ PODRĘCZNIKA

LICEUM I TECHNIKUM ● ZAKRES PODSTAWOWY 

HISTORIA LICEUM I TECHNIKUM 



LICEUM I TECHNIKUM 

ZAKRES PODSTAWOWY ● ZAKRES ROZSZERZONY 

Plansze interaktywne są pomocą dydaktyczną najwyższej jakości. 

To nowy standard merytoryczny nauczania. 

Stanowią idealne narzędzie multimedialne do prezentacji 

treści edukacyjnych zawartych w obowiązującej podstawie programowej. 

Doskonale poszerzają wiadomości uczniów i czynią lekcje atrakcyjnymi. 

Plansze interaktywne to również znakomity sposób na utrwalanie 

i powtarzanie zdobytej wiedzy. 

Dowiedz się więcej. Zapoznaj się z pozostałymi planszami: 

wsip.pl 

sklep.wsip.pl 

infolinia: 801 220 555 

© Copyright by Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne 

Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne SA, Aleje Jerozolimskie 96, 00-807 Warszawa 

KRS: 0000595068 

ZAKRES PODSTAWOWY 


ZAKRES ROZSZERZONY 

Poznaj podręczniki 

i materiały 

na rok szkolny 

2019/2020 

Najnowsza oferta WSiP została 

przygotowana specjalnie z myślą 

o nauczycielach szkół ponadpodstawowych, 

którzy będą uczyć od 2019 r. wg nowej 

podstawy programowej*. Naszym celem jest 

dostarczenie nauczycielom wiedzy na temat 

zmian w oświacie oraz wyposażenie ich 

w narzędzia ułatwiające pracę z nową 

podstawą programową. 

ȧȧW najbliższym czasie otrzymasz: 

Egzemplarz testowy 

Reforma 2019 

2019 

NA DOBRY START 

PORADNIK 

NAUCZYCIELA 

HISTORIA 

1 

HISTORIA 

1 1 

HISTORIA 

planszeinteraktywne.pl 

sklep.wsip.pl 

1 1 

HISTORIA 

MULTIBOOK 

1 

HISTORIA ● MULTIBOOK 



HISTORIA 1 

MULTIBOOK 

Poradnik nauczyciela 

na DOBRY START – 

zakres podstawowy 


podręcznika – zakres 

podstawowy 

Podręcznik dopuszczony 

do użytku szkolnego – 


Multibook – wersja 

demonstracyjna 

ȧȧPonadto do Twojej dyspozycji: 

BONUS 

100-LECIE 

ODZYSKANIA 

NIEPODLEGŁOŚCI 

PRZEZ POLSKĘ 

okiem 

twórców 

komiksu 

PADEREWSKI 

W BIAŁYM DOMU 

MATERIAŁ METODYCZNY: 

- fragment komiksu 100 na 100. 

Antologia komiksu na stulecie 

odzyskania niepodległości 

- scenariusz lekcji 

Scenariusz lekcji 

na 100-lecie odzyskania 

niepodległości 

Spotkania 

z ekspertami 

E-konferencje 

przedmiotowe 

Bieżące wsparcie 

Twojego konsultanta 

edukacyjnego 

Dołącz do programu 

Zapewnij sobie już teraz bezpieczeństwo i komfort pracy! 

Zapisując się do programu zyskasz narzędzia i materiały, które dostarczą ci wiedzę, ułatwią pracę 

z nową podstawą programową oraz uatrakcyjnią twoje lekcje. 

Szczegóły wewnątrz – s. 16 

* art. 47 ust. 1 pkt 1 lit. c, d i g ustawy z dnia 14 grudnia 2016 r. Prawo Oświatowe (Dz. U. z 2017 r., poz. 59, 949 i 2203) 

Skontaktuj się z konsultantem edukacyjnym WSiP i dowiedz się więcej!

Drodzy Nauczyciele 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

SPIS TREŚCI 

 

3 

4 

 

6 

Historia 7

Sytuacja 

 

od roku 

2019/2020 

(z dnia 14 grudnia 

 

 

 

CO TO OZNACZA W PRAKTYCE? 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

PRZEPROWADZIMY CIĘ PRZEZ WSZYSTKIE LATA REFORMY! 

3-letnie liceum 

4-letnie technikum 

4-letnie liceum 

5-letnie technikum 

 

2019/2020 

1 2 3 4 5 6 7 8 

1 1 2 3 4 

2020/2021 

1 2 3 4 5 6 7 8 

1 2 2 3 4 

2021/2022 

1 2 3 4 5 6 7 8 

1 2 3 3 4 

2022/2023 

1 2 3 4 5 6 7 8 

1 2 3 4 4 

2023/2024 

1 2 3 4 5 6 7 8 

1 2 3 4 5 

2 

Harmonogram wprowadzenia nowego ustroju szkolnego na podstawie ustawy z dnia 14 grudnia 2016 r. (Dz. U. z 2017 r., poz. 59, 

949 i 2203).

Pewność 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Jakość 

Bezpieczeństwo 

 

 

 

 

 

Profesjonalizm 

 

 

 

 

 

Bieżące wsparcie 

 

 

 

 

 

* nowa podstawa programowa

ANALIZA PORÓWNAWCZA PODSTAW PROGRAMOWYCH 

DO HISTORII Z 2012 I 2018 ROKU – ZAKRES PODSTAWOWY 

Porównywanie podstaw programowych z historii w zakresie podstawowym: obowiązującej jeszcze w trzyletnim 

liceum i czteroletnim technikum (weszła w życie w 2012 r.; DzU 2012, poz. 977) i tej, która będzie obowiązywała 

w czteroletnim liceum i pięcioletnim technikum od 2019 r. (podpisana przez minister edukacji 30 stycznia 

2018 r.), nie jest łatwe. Autorzy starej podstawy programowej połączyli bowiem trzeci i czwarty etap kształcenia 

i utworzyli z niego „programowo spójną całość”. W starej podstawie programowej w liceum (IV etap kształcenia) 

uwzględniono tylko wiek XX od końca I wojny światowej, ponieważ do wcześniejszych okresów odnosi się 

podstawa programowa dla gimnazjum (III etap kształcenia). Natomiast nowa podstawa programowa dla liceum 

przewiduje kurs całej historii – od starożytności do przełomu XX/XXI w. 

Różnice między starą a nową podstawą programową 

Stara podstawa programowa 

Nowa podstawa programowa 

Uczeń klasy pierwszej liceum ogólnokształcącego i technikum 

Adresat 

Liczba godzin w cyklu kształcenia 

Uczeń liceum ogólnokształcącego i technikum 

2 godziny tygodniowo, ale trzeba zrealizować 60 godzin 8 godzin w cyklu kształcenia, po 2 godziny tygodniowo przez 4 lata 

(w przypadku technikum po 2 godziny w klasach 1–3 i po 1 godzinie 

w klasach 4–5) 

Nie podano liczby godzin, które należy poświęcić na poszczególne 

zagadnienia z podstawy programowej 

Liczba godzin na poszczególne zagadnienia 

Zakres treści 

Nie określono liczby godzin, które trzeba poświęcić na poszczególne 

zagadnienia z podstawy programowej. 

Podano zalecenia, które epoki omawiać w poszczególnych klasach, 

np. w klasie pierwszej: starożytność i średniowiecze 

12 działów obejmujących XX w., w tym 7 działów dotyczących historii 

Polski 

59 działów obejmujących całą historię, w tym 21 działów z XX w. 

30 działów dotyczących historii Polski, w tym 13 działów z XX w. 

4 

AUTOR: Agnieszka Żuberek

Analiza nowej podstawy programowej 

Porównanie celów kształcenia i treści nauczania – wymagania szczegółowe 

Stara podstawa programowa 

Nowa podstawa programowa 

We wstępie sformułowano efekty kształcenia ogólnego i zadania 

szkoły w w liceum i technikum 

Wymagania ogólne 

We wstępie sformułowano efekty kształcenia ogólnego i zadania 

szkoły w liceum i technikum. Dodatkowo w odniesieniu do każdego 

przedmiotu nauczania wymieniono szczegółowe efekty kształcenia 

i zwrócono uwagę na cele wychowawcze oraz kształtowanie postaw 

Cele kształcenia w zakresie chronologii, analizy i interpretacji historycznej oraz tworzenia narracji historycznej są takie same 

– W analizie i interpretacji historycznej pojawia się dodatkowo następujące 

zadanie: „Uczeń ugruntowuje potrzebę poznawania przeszłości 

dla rozumienia współczesnych mechanizmów społecznych 

i kulturowych” 

Wymagania szczegółowe 

W każdym dziale wymieniono kilka (najczęściej od 3 do 5) wymagań szczegółowych 

Wymagania sformułowano ogólnie 

Zjawiska są porównywane wielopłaszczyznowo, np. „Uczeń porównuje 

totalitarne systemy hitlerowskich Niemiec i Związku 

Radzieckiego” 

Wymagania sformułowano konkretniej, pojawia się więcej miejsc, 

postaci, szczególnie dotyczy to okresu II wojny światowej (np. 

Mokra, Katowice, Wieluń, Maksymilian Maria Kolbe, Antonina i Jan 

Żabińscy) 

Zjawiska są porównywane wielopłaszczyznowo. W przypadku 

XX w. położono nacisk na kwestie polityczne oraz ideologiczne, 

np. „Uczeń porównuje funkcjonowanie aparatu terroru w ZSRS 

i III Rzeszy” 

– Po każdym okresie historycznym następuje zestawienie najważniejszych 

wydarzeń z dziejów Polski z wydarzeniami w Europie i na 

świecie 

W nowej podstawie programowej znalazły się jeszcze warunki i sposób realizacji treści: zachęca się nauczyciela 

do przedstawiania różnego rodzaju źródeł z wykorzystaniem technologii informatyczno-komunikacyjnych (TIK), 

do wprowadzania pozalekcyjnych form edukacji historycznej (wycieczki do muzeów i miejsc pamięci: Muzeum 

Powstania Warszawskiego, Państwowego Muzeum Auschwitz-Birkenau w Oświęcimiu, Muzeum Polaków Ratujących 

Żydów podczas II wojny światowej im. Rodziny Ulmów w Markowej, konkursy etc.) oraz do „maksymalnej 

personalizacji przeszłości”, np. przez pokazywanie dokumentów audiowizualnych. 

5

Nowa podstawa programowa – wsparcie WSiP 

 

 

 

ZMIANA 

 

 

 

W PRAKTYCE 

 

 

 

 

 

 

 

Za mieszczone w pod- 

- 

Biogramy, 

, , 

- 

 

 

 

 

 

- 

- 

 

WSPARCIE WSiP 

ZMIANA 

W PRAKTYCE 

WSPARCIE WSiP 

- 

- 

 

 

 

- 

- 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

ZMIANA 

 

 

 

 

 

 

W PRAKTYCE 

Opracowanie 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

WSPARCIE WSiP 

6

2019 

 

Nowa 

podstawa 

programowa 

od 2019 / 2020 

2019 

HISTORIA 

 

HISTORIA 

 

1 1 

1 

 

W SERII RÓWNIEŻ 

2019 

2019 

2019 

HISTORIA 

HISTORIA 

HISTORIA 

1 2 

3 

4 

 

2019 

2019 

2019 

HISTORIA 

HISTORIA 

HISTORIA 

2 

3 

4 

7

2019 

2019 

HISTORIA 

 

HISTORIA 

 

1 1 

1 

 

 

 

17 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

W III w. n.e. doszło do destabilizacji władzy cesarskiej. 

Wybuchały liczne wojny domowe. O tym, kto obejmie 

cesarski tron, decydowało przede wszystkim poparcie 

wojska. Poszczególne armie obwoływały cesarzami swo- 

 

 

 

ich dowódców (tzw. cesarze wojskowi), którzy walczyli 

z pretendentami popieranymi przez inne oddziały. 

Ponadto dochodziło do buntów prowincji, których 

władze uznawały, że same łatwiej niż cesarz poradzą 

sobie z obroną przed zewnętrznymi wrogami atakujący- 

mi imperium. Kiedy następowało wzmocnienie pozycji 

cesarzy, w prowincjach przywracano rzymską władzę. 

Kryzys polityczny imperium zbiegł się ze wzrostem 

zagrożenia zewnętrznego. Silne plemiona germańskie e – 

w poszukiwaniu łupów oraz dogodnych miejsc do osiedlenia 

– zaczęły atakować i przekraczać rzymskie granice na 

Renie i Dunaju. Na wschodzie Rzymianie ponosili z kolei 

klęski w starciach z odrodzonym państwem perskim. Pod 

wpływem zaburzeń politycznych i wojen zmniejszyła się 

liczba ludności imperium. Spadły wpływy do skarbu państwa, 

a jednocześnie rosły koszty utrzymania armii. Aby 

zyskać więcej środków, władcy obniżali zawartość kruszcu 

(szlachetnego metalu) w monetach. Prowadziło to do 

inflacji. Podupadało zarówno rolnictwo, jak i gospodarka 

miejska. Na domiar złego w połowie III w. n.e. cesarstwo 

doświadczyła trwająca ok. 20 lat zaraza. 

Inflacja inflatio 

 

 

- 

 

 

17. Upadek Cesarstwa Rzymskiego na Zachodzie 

Reformy Dioklecjana 

Opanowanie kryzysu wymagało głębokich reform politycznych, 

których wprowadzenia podjął się cesarz 

Dioklecjan (panował 284–305 n.e.). Ustanowiona 

przez niego nowa forma ustroju została nazywana dominatem, 

ponieważ władca przestał być odtąd „pierwszym 

obywatelem” (princeps 

s), a stał się „panem” ( dominus). 

Cesarz sprawował nieograniczoną władzę przy pomocy 

rozbudowanego, wielostopniowego aparatu urzędniczego. 

Dioklecjan uznał, że sprawne zarządzanie cesarstwem 

wymaga podziału najwyższej władzy między cztery osoby. 

Taki sposób sprawowania rządów określano mianem 

tetrarchii (łac. tetra – cztery). 

Reforma administracji objęła również prowincje, których 

liczba została znacznie zwiększona. Wprowadzono 

też nową jednostkę podziału terytorialnego – diecezję, 

skupiającą kilka prowincji. Zdecentralizowanie władzy 

miało poprawić działanie administracji. 

Dioklecjanowi udało się też zreformować system 

podatkowy i monetarny cesarstwa. Dzięki temu zyskał 

środki na powiększenie armii oraz lepsze wynagradzanie 

żołnierzy i urzędników. Wkrótce jednak nowo wprowadzone 

podatki okazały się nadmiernym obciążeniem dla 

mieszkańców imperium. 

 

Tetrarchia 

W zamyśle Dioklecjana państwem miało rządzić 

dwóch augustów (po jednym na Wschodzie 

i Zachodzie). Każdy z nich miał mieć do pomocy 

następcę zwanego cezarem. Po upływie 20 lat 

augustowie mieli usunąć się z życia politycznego 

i oddać pełnię władzy cezarom, którzy w ten sposób 

stawali się nowymi augustami. Jednocześnie 

powinna była nastąpić nominacja nowych cezarów, 

którzy mieli awansować na augustów za kolejne 

20 lat itd. Pomimo początkowych sukcesów system 

władzy wprowadzony przez Dioklecjana okazał 

się niewydolny. Przetrwał do 324 r. n.e., kiedy 

to w wyniku zwycięskiej wojny domowej został 

zlikwidowany przez Konstantyna Wielkiego. 

 

 

? 

 

? - 

 

- 

 

- 

 

? 

 

38 

39 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

8

Łuki triumfalne i upamiętniające 

W okresie cesarstwa Rzymianie wznosili łuki triumfalne, 

które miały upamiętniać sukcesy militarne 

odnoszone przez władców. Pierwszym cesarzem, na 

polecenie którego to uczyniono, był August. Łuki 

triumfalne mogły się znajdować wyłącznie w stolicy 

imperium, ponieważ tylko tam celebrowano triumfy 

– uroczyste pochody zwycięskich wodzów i żołnierzy 

powracających z wojennych kampanii. Poza stolicą 

wznoszono natomiast tzw. łuki upamiętniające 

(kommemoratywne), by uczcić zwycięstwa wojenne 

albo inne ważne wydarzenia lub osoby. Budowle 

takie przetrwały do dziś w samym Rzymie, a także 

w niektórych miasta położonych na dawnym obszarze 

imperium. W czasach nowożytnych nawiązywano 

do antycznej formy łuku triumfalnego. Najsłynniejszą 

taką budowlę zaczęto wznosić w 1806 r. w Paryżu 

z inicjatywy Napoleona Bonapartego. 

 

? 

 

BIOGRAM 

MAREK TULIUSZ CYCERON 

(106–43 p.n.e.) 

 

- 

- 

 

 

 

- 

 

 

 

- 

 

 

 

- 

 

 

 

 

 

- 

 

 

T 

 

 

 

 

 

Sekcja ukazuje, jak poznawanie 

 

 

 

W 

 

 

informacje 

 

 

 

Od czasów Cyrusa Wielkiego 

król perski ucho- 

 

 

 

 

go „”). 

- 

 

- 

 

 

- 

 

- 

 

 

 

– 

 

 

W 

 

 

 

 

 

 

 

Cywilizacjacivilis – obywatelski) – 

- 

 

• - 

 

 

• - 

- 

 

 

• - 

 

 

9

2019 

2019 

HISTORIA 

 

1 1 

HISTORIA 

 

1 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

[1.] Lucjusz Korneliusz Scypion Brodaty, syn Gnejusza, 

mąż wielkiej siły i mądrości, którego piękność jak najbliższa 

była cnotom, był pośród was edylem, konsulem i cenzorem. 

Zdobył Taurazję, Cisaunę i całe Samnium, podbija 

całą Lukanię i uprowadza stamtąd zakładników. 

[2.] Mąż ten, Lucjusz Scypion, był jak większość to przy- 

zna, najlepszym spośród dobrych w Rzymie. Syn Brodatego. 

Był pośród was edylem, konsulem i cenzorem. On to 

zdobył Korsykę wraz z miastem Aleria, ofiarował bóstwom 

burz świątynię, jak na to zasłużyły. 

[3.] Ty, który nosiłeś zaszczytną czapkę kapłana Jowisza! 

Śmierć sprawiła, że wszystko, co miałeś, okazało się krót- 

kotrwałe: zaszczyty, rozgłos i cnoty, chwała i uzdolnienia. 

Gdyby było tobie danym posłużyć się nimi w długim ży- 

ciu, łatwo przewyższyłbyś czynami chwałę przodków. Dlatego, 

Publiuszu Korneliuszu Scypionie, synu Publiusza, 

chętnie przyjmuje cię ziemia na swoje łono. 

Wybór źródeł do historii starożytnej, red. A.S. Chankowski, 

Warszawa 1995 (teksty przeł. M. Wiśniowolski). 

1. 

 

2. 

 

 

 

 

 

3. 

 

 

A więc nie pod hasłem cywilizacji zajmowała i zdobywała 

rzeczypospolita rzymska zamorskie krainy; żądza podboju 

pchała ją naprzód, a tej żądzy nie osłaniano żadnymi 

kłamliwymi i wyższymi hasłami; prawda naga i bardzo realistyczna, 

błyszczała na sztandarach rzymskich legionów: 

podbój, zapewnienie tego podboju i wyzyskiwanie nowo 

nabytych krain, pod względem materialnym. Same wojny, 

które rozszerzały zakres rzymskiego panowania, były 

okropne: walczono bez litości i bez przebaczenia tak, że 

najczęściej prowincja podbita ogniem i mieczem, wycieńczona 

po wielkiej utracie krwi i siły wchodziła w rzymskie 

posiadanie. […] rządca rzymski uosabiał odtąd w prowincji 

władzę, prawo i siłę – i mógł ich nieledwie dowolnie 

używać, zanim przy dorocznej zmianie urzędników jego 

następca nie zawitał i nie wysadził go z krótko zajmowanego 

stanowiska. 

K. Morawski, Rzym i narody. Podbój Zachodu. 

Wschód i Żydzi, Warszawa 1924. 

4. - 

 

5. 

 

 

 

 

 

 

6. 

 

 

7. 

 

8. 

 

 

 

POLECENIA 

9. 

10. 

11. 

12. 

 

 

 

46 

47 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

10

W 

 

 

 

 

 

 

 

 

? 

 

? 

C 

 

 

 

Fragment Historii Cesarstwa Rzymskiego Herodiana 

Jest mianowicie zwyczajem u Rzymian, że się podnosi do 

rzędu bogów tych cesarzy, którzy zmarli, pozostawiając sy- 

nów jako swoich następców; hołd taki nazywają apoteozą. 

W całym mieście obchodzi się wówczas żałobę połączoną 

z religijnymi obrzędami. […] Po zakończeniu tego następca 

cesarza, który po nim objął władzę, ująwszy płonącą pochodnię, 

przykłada ją do stosu w kształcie budynku […]. 

Z najwyższej i najmniejszej części tego budynku jakby 

z jakiejś strażnicy wypuszczają orła, który wznosi się wraz 

z ogniem w powietrze, unosząc według wierzeń rzymskich 

z ziemi do nieba duszę cesarza. 

Herodian, Historia Cesarstwa Rzymskiego, przeł. L. Piotrowicz, 

Wrocław 2004 s. 126, 128 (ze zmianami M.N. Faszczy) 

6. - 

 

7. 

8. 

D 

 

 

 

 

Wieko trumny faraona 

Tutanchamona (XIV w. 

 

innej trumny egipskiej. 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

? 

 

 

 

R 

 

w zakresie 

 

 

 

 

 

Rekonstrukcja zigguratu z miasta Ur (ok. 2100 r. 

p.n.e.). 

 

 

 

 

 

 

?

1 

2 

3 

4 

2 Obelisk 

 

 

 

 

 

k 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

3 Pylon 

P 

. 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

7 Sankt 

nkt 

Sankt 

kt 

anktua 

ua 

uariu 

uariu 

ua 

m 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

6 Kolum 

Kolu 

Kol 

Kolu 

Ko 

K 

nada. 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

5 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

4 Dziedziniec. 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

5 

6 

7 

1 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

1 1 

2019 

HISTORIA 

 

1 

HISTORIA 

2019

? Na podstwie 

schematu omów relacje 

 

 

 

 

 

 

wezyr 

faraon 

S 

 

 

 

 

 

 

 

POLITYKA 

 

 

 

 

 

 

 

WOJNY 

 

 

 

 

 

 

 

 

KULTURA 

I RELIGIA 

 

 

 

 

IX 

 

VIII I 

VIII VI II V III IV IV III 

V II 

 

 

 

R 

czasu w ramach 

 

 

 

 

 

 

 

KALENDARIUM 

ok. 3200 p.n.e. 

ok. 2350–ok. 2300 p.n.e. 

XVIII w. p.n.e. 

ok. 1500 p.n.e. 

ok. 1200–ok. 1050 p.n.e. 

VIII w. p.n.e. 

VII w. p.n.e. 

VI–IV w. p.n.e. 

S 

 

 

ukształtowanie się cywilizacji Sumerów 

państwo Sargona Wielkiego (z Akadu) 

panowanie Hammurabiego w Babilonii (ok. 1792–1750 p.n.e.) 

rywalizacja wielkich państw – Mitanni, państwo Hetytów, Egipt 

najazdy „ludów morza” i upadek państwa Hetytów 

wzrost potęgi Asyrii 

dominacja Asyrii na Bliskim Wschodzie i upadek tego państwa 

dominacja imperium perskiego na Bliskim Wschodzie

LICEUM I TECHNIKUM ZAKRES PODSTAWOWY 




LICEUM I TECHNIKUM ZAKRES ROZSZERZONY 

 

 

 


PORADNIK 

NAUCZYCIELA 

HISTORIA 

1 


PORADNIK 

NAUCZYCIELA 

HISTORIA 

1 

z plusem 

DIAGNOZA 

 


 

* 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

pisane przez 

 

 

 

 

HISTORIA 1 

MULTIBOOK 

 

 

 

do pobrania*

dla ucznia 

ATLAS 

HISTORIA 


Atlas. Historia 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

15

3 POWODY, 

 

1. 

 

2. 

 

3.

szkoła 

pełna 

perspektyw

UCZ 

Z KULTURY! 

wejdź i dowiedz się więcej na: 

komiks100na100.pl 

Zaproś komiks 

na swoje lekcje 

17 komiksów historycznych przedstawiających odzyskanie 

przez Polskę niepodległości i walkę o jej utrzymanie – opowiedzianych 

przez cenionych autorów komiksów 

Ponad 230 stron komiksu i tekstów, stworzonych z myślą 

o edukowaniu słowem i obrazem 

8 artykułów publicystycznych, opowiadających dzieje Polski 

i komiksu, autorstwa wybitnych historyków, ekspertów oraz językoznawców 

Wstępy historyczne do każdego komiksu 

– gratka dla miłośników historii i nie tylko 

W celu zamówienia publikacji skontaktuj się z konsultantem WSiP 

lub infolinią (tel. 801 220 555) albo skorzystaj ze strony sklep.wsip.pl

205 

wstępy 

historyczne 

Na początku XX w., w wyniku porozumień polityczno-militarnych zawartych pomiędzy mocarstwami 

Europy, zaborcy Polski po raz pierwszy od ponad 100 lat znaleźli się we wrogich sobie obozach. Ponieważ 

działania wojenne miały się toczyć na ziemiach zamieszkanych przez Polaków, chcieli zdobyć przychylność 

społeczeństwa polskiego dla siebie i swoich armii. Żadne z mocarstw nie zamierzało składać 

wiążących deklaracji o odbudowie państwowości polskiej – nie leżało to w ich interesie – ale w odezwach 

apelowano do Polaków o opowiedzenie się po jednej lub drugiej stronie. Ani Niemcy, ani Rosjanie 

nie byli jednak zainteresowani powołaniem u swego boku polskich formacji wojskowych. 

Inaczej wyglądała sytuacja na ziemiach zaboru austriackiego. W 1908 r. we Lwowie powstał Związek 

Walki Czynnej (ZWC), patronujący formowaniu dwóch polskich organizacji paramilitarnych: Związku 

Strzeleckiego we Lwowie i Towarzystwa „Strzelec” w Krakowie. Faktyczne kierownictwo ZWC i formacji 

strzeleckich znajdowało się w rękach Józefa Piłsudskiego. Zadaniem obu organizacji było przygotowanie 

młodzieży do nadchodzącej walki o wolną Polskę. Oprócz strzelców, w Galicji działały również inne 

ugrupowania paramilitarne, które z czasem także podporządkowały się Piłsudskiemu. Były to Polskie 

Drużyny Strzeleckie, Drużyny Podhalańskie, Polowe Drużyny Sokoła oraz Drużyny Bartoszowe. 

Działalność Piłsudskiego i jego strzelców spotkała się z przychylnym stanowiskiem Austriaków. 

Liczyli oni, że w nadchodzącej wojnie Piłsudskiemu uda się wzniecić na ziemiach zaboru rosyjskiego 

antyrosyjskie powstanie. Dlatego 2 sierpnia 1914 r. pozwolili mu na ogłoszenie mobilizacji oddziałów 

strzeleckich i wysłanie 6 sierpnia do Królestwa Polskiego 1. Kadrowej Kompanii. 

notki 

biograficzne 

Krzysztof Budziejewski 

RYSUNKI 

Ukończył 

studia historyczne 

w Piotrkowie 

Trybunalskim. 

Z zawodu jest grafikiem 

– zajmuje się głównie 

ilustracją. Zadebiutował 

serią „Rysiek i Królik”. 

Jest autorem rysunków 

do różnych publikacji, 

m.in. „Joanna i Spółka”, 

„Śmiertelna Misja 

Rotmistrza Pileckiego”, 

„Antologia Postapo”, 

„Nędzole”. 

Witold Tkaczyk 

SCENARIUSZ 

Założyciel 

wydawnictwa 

Zin Zin Press, 

w którym opublikował 

kilkadziesiąt komiksów 

historycznych 

z najnowszych dziejów 

Polski. Do kilku z nich 

sam napisał scenariusze. 

Realizuje też komiksy 

na zamówienie innych 

wydawców, instytucji 

państwowych 

i samorządowych 

oraz firm 

prywatnych. 

artykuły 

Jerzy 

Bralczyk 

Profesor nauk 

humanistycznych, 

językoznawca (język 

mediów, reklamy 

i polityki), wykładowca 

m.in. w Instytucie 

Dziennikarstwa 

Uniwersytetu 

Warszawskiego, członek 

Rady Języka Polskiego. 

Ceniony felietonista 

oraz autor programów 

telewizyjnych i radiowych 

popularyzujących 

wiedzę o współczesnym 

języku polskim. 

Twórca ogólnopolskich 

dyktand oraz wielu 

publikacji naukowych 

i popularnonaukowych. 

Odznaczony m.in. Krzyżem 

Oficerskim Orderu 

Odrodzenia Polski (1998). 

KOMIKS 

MOJA OSOBISTA HISTORIIA KOMIKSU 

Kiedy zaczynałem czytać książki, jednym z moich czytelniczych 

zwyczajów, a może nawet obsesji, było to, żeby nie pominąć w lekturze 

niczego, żadnego zdania czy słowa – niejednokrotnie wracałem 

do przewróconej już kartki z myślą, że coś przeoczyłem. Było 

w tym coś z zobowiązania wobec tekstu – był on dla mnie, ale i ja dla 

niego. Kiedy zacząłem czytać (oglądać?) komiksy, moja obawa się 

zwielokrotniła: nie byłem teraz pewien, czy oglądam (czytam?) 

we właściwej kolejności. Ich linearna nieoczywistość (a może, czego 

nie byłem pewien, oczywista nielinearność) frustrowała mnie 

jako odbiorcę. Ale jednocześnie fascynowała. Świadomość lektury 

tekstu była dla mnie naturalna – tu, przy kontakcie z komiksem, 

nawet i dziś nie jestem pewien, który prosty czasownik oddaje 

najlepiej moją aktywność poznawczą, i zastanawiam się, co mam 

powiedzieć: „czytam” czy „oglądam”... 

Ale – czytam. Albo oglądam. I mam do niego stosunek, by tak 

rzec, nieokreślony. Z różnych przyczyn się to bierze: z tych właśnie 

wymagań orientacyjnych, które mi stawia; z ambiwalencji kulturowej 

– czy wysoka, czy niska to kultura; z ideologicznego dziedzictwa; 

wreszcie z niepewności co do zamierzonego sposobu działania 

– w słowie coś komicznego, w wyniku działania niezupełnie... 

Najczęściej już w dzieciństwie obok zakresu znaczeniowego 

poznawanych słów dostajemy ich konotacje, często związane 

z ocenami, często z emocjami. Kiedy poznałem słowo „komiks”, 

łączyło się ono w mojej świadomości z czymś niby gorszym, 

ale i atrakcyjnym. Wiadomo było, że coca-cola jest napojem ideologicznie 

obrzydliwym, ale jej zachodniość kusiła. A guma do żucia... 

I te nazwy miały budzić w nas niechęć do zachodniej zgnilizny. 

W podstawowym (właściwie do dziś) słowniku języka polskiego, 

pod redakcją Witolda Doroszewskiego, z połowy ubiegłego wieku, 

nie ma hasła „komiks” w liczbie pojedynczej – jest hasło „komiksy”. 

Już ta liczba mnoga, jak to czasem bywa, daje pewien odcień deprecjonujący, 

a hasło brzmi tak: „historyjki obrazkowe opatrzone 

tekstem, zwykle o charakterze sensacyjnym lub humorystycznym 

i bardzo niskim poziomie artystycznym, zamieszczane w czasopismach 

lub wyświetlane przez telewizję (zwłaszcza amerykańską)”. 

W słownikach rzadko powinny się pojawiać oceny, tu jednak ocena 

jest wyraźna. I cytat ilustrujący znaczenie: „Tandetne melodie 

amerykańskie wtargnęły wraz ze szmirą hollywoodzką i komiksami 

do życia francuskiego”. 

Odwracanie znaków i stawianie zachwytu tam, gdzie niegdyś 

było potępienie, jest zjawiskiem towarzyszącym dezideologizacji 

i zmianom ideologicznych identyfikacji, ale w pokoleniach 

34 

119 

17 komiksów historycznych 

1. Henryk Jerzy Chmielewski TYTUS, ROMEK I A’TOMEK OBCHODZĄ 100-LECIE ODZYSKANIA NIEPODLEGŁOŚCI POLSKI 

Z WYOBRAŹNI PAPCIA CHMIELA NARYSOWANI 2. Marek Szyszko (rys.), Michał Derlacki (scen.) PIERWSZA KREW 3. Janusz 

Wyrzykowski (rys.), Paweł Chmielewski (scen.) PADEREWSKI W BIAŁYM DOMU 4. Artur Chochowski (rys.), Robert Zaręba (scen.) 

UPADEK ZABORCÓW 5. Zbigniew Kasprzak (rys.), Tomasz Kołodziejczak (scen.) PIERWSZA LEKCJA 6. Tomasz Niewiadomski (rys.), 

Maciej Parowski (scen.) JESZCZE RAZ W POLSCE 7. Berenika Kołomycka (rys.), Paweł Niewiadomy (scen.) SZCZYPIORNIAK 

8. Przemysław Kłosin (rys.), Grzegorz Niewiadomy, Paweł Niewiadomy (scen.) RZECZPOSPOLITA ZAKOPIAŃSKA 9. Jacek Michalski 

(rys.), Maciej Jasiński (scen.) LISTOPADOWE DNI 10. Aleksandra Czubek-Spanowicz (rys.), Grzegorz Janusz (scen.) POCIECHA 

DUCHOWA 11. Krzysztof Budziejewski (rys.), Witold Tkaczyk (scen.) NIESPOKOJNA PODRÓŻ MISTRZA 12. Katarzyna Babis GŁOS 

KOBIET 13. Andrzej Łaski (rys.), Grzegorz Janusz (scen.) GRA O GRANICE 14. Andrzej O. Nowakowski (rys.), Maciej Jasiński (scen.) 

W OSTATNIEJ CHWILI 15. Bogusław Polch (rys.), Maciej Parowski (scen.), Wojciech Bem (tusz) POD RADZYMIN I Z POWROTEM 

16. Jacek Przybylski (rys.), Daniel Gizicki (scen.) GÓRA ŚWIĘTEJ ANNY 17. Paweł Zych (rys.), Bartosz Sztybor (scen.) OSTATNI SKOK 

8 artykułów 

1. Jerzy Kochanowski WYBOISTA DROGA DO NIEPODLEGŁEJ 2. Jerzy Bralczyk KOMIKS 3. Jerzy Szyłak KRÓTKA 

HISTORIA KOMIKSU HISTORYCZNEGO 4. Adam Rusek GRZEŚ, WALEK I HANYS, CZYLI JAK GALICJANIN, 

POZNANIAK I ŚLĄZAK DZIELNIE WALCZYLI O POLSKIE GRANICE 5. Witold Tkaczyk BAWI, UCZY, PRZYPOMINA 

6. Maciej Parowski KOMIHISTORESEJ. SZTUKA, JĘZYK, NAMIĘTNOŚĆ, EDUKACJA 7. Janusz Morbitzer O 

INNOWACJI W EDUKACJI W KONTEKŚCIE KULTURY OBRAZU I KOMIKSU 8. Wojciech Birek KOMIKS I EDUKACJA 

Zamów na: 

sklep.wsip.pl 

Dodatkowa publikacja do pracy z uczniami. 

Pomysł na lekcje okolicznościowe i rocznicowe. 

Ciekawa lektura w czasie wolnym.

LICEUM I TECHNIKUM ZAKRES ROZSZERZONY 

Historia. Zakres rozszerzony 

 

Historia. Zakres rozszerzony 

2019 

HISTORIA 

 

1 

 

 

 

 

 

 


do użytku szkolnego 


Reforma 2019 


PORADNIK 

NAUCZYCIELA 

HISTORIA 

1 

HISTORIA 

 

1 

Poradnik nauczyciela 

NA DOBRY START 


podręcznika 

Multibook 

ATLAS 

HISTORIA 


z plusem 

DIAGNOZA 

Atlas. Historia Plansze interaktywne 

Pomoce online 

20

RAMOWY ROZKŁAD MATERIAŁU W KLASACH 1–4 LICEUM (1–5 TECHNIKUM) 

Propozycja wymiaru godzin nauczania historii w liceum w ZAKRESIE PODSTAWOWYM na podstawie ramowego 

planu nauczania 

klasa 1: 2 godziny tygodniowo; klasa 2: 2 godziny tygodniowo; klasa 3: 2 godziny tygodniowo; klasa 4: 2 godziny tygodniowo 

KLASA 1 LICEUM I TECHNIKUM 

Dział podstawy programowej 

Proponowana 

liczba godzin 

I. Historia jako nauka 1 

II. Pradzieje i historia starożytnego Wschodu 5 

III. Świat starożytnych Greków 5 

IV. Społeczeństwo, życie polityczne i kultura starożytnego Rzymu 6 

V. Bizancjum i świat islamu 2 

VI. Europa wczesnego średniowiecza 3 

VII. Europa w okresie krucjat 3 

VIII. Gospodarcze i społeczne realia średniowiecznej Europy 3 

IX. Polska w okresie wczesnopiastowskim 2 

X. Polska w okresie rozbicia dzielnicowego 2 

XI. Europa późnego średniowiecza 1 

XII. Polska w XIV–XV wieku 4 

XIII. Kultura średniowiecza 3 

Razem: 40 godzin lekcyjnych tematycznych; 7 godzin lekcyjnych powtórzeniowych; 6 godzin lekcyjnych do dyspozycji nauczyciela; 

7 godzin lekcyjny sprawdzianów 



Proponowana 

liczba godzin 

XIV. Odkrycia geograficzne i europejski kolonializm doby nowożytnej 3 

XV. Czasy renesansu 1 

XVI. Reformacja i jej skutki 2 

XVII. Europa w XVI–XVII wieku 5 

XVIII. Państwo polsko-litewskie w czasach ostatnich Jagiellonów 4 

XIX. Powstanie Rzeczypospolitej Obojga Narodów 3 

XX. Pierwsze wolne elekcje i ich następstwa 2 

XXI. Renesans w Polsce 1 

XXII. Polityka wewnętrzna i zagraniczna Rzeczypospolitej Obojga Narodów w XVII wieku 4 

XXIII. Ustrój, społeczeństwo i kultura Rzeczypospolitej Obojga Narodów w XVII wieku 2 

XXIV. Europa w dobie oświecenia 2 

XXV. Rewolucje XVIII wieku 3 

XXVI. Rzeczpospolita w XVIII wieku (od czasów saskich do Konstytucji 3 maja) 3 

XXVII. Upadek Rzeczypospolitej (wojna z Rosją i powstanie kościuszkowskie) 2 

XXVIII. Kultura doby oświecenia w Rzeczypospolitej 1 

XXIX. Epoka napoleońska 2 

Razem: 40 godzin lekcyjnych tematycznych; 7 godzin lekcyjnych powtórzeniowych; 7 godzin lekcyjnych sprawdzianów; 

 

21



Proponowana 

liczba godzin 

XXX. Europa i świat po kongresie wiedeńskim 6 

XXXI. Ziemie polskie i ich mieszkańcy w latach 1815–1848 5 

XXXII. Powstanie styczniowe i jego następstwa 2 

XXXIII. Europa i świat w II połowie XIX i na początku XX wieku 3 

XXXIV. Przemiany gospodarcze i społeczne. Nowe prądy ideowe 2 

XXXV. Ziemie polskie pod zaborami w II połowie XIX i na początku XX wieku 4 

XXXVI. Kultura i nauka polska w II połowie XIX i na początku XX wieku 1 

XXXVII. I wojna światowa 3 

XXXVIII. Sprawa polska w przededniu i podczas I wojny światowej 1 

XXXIX. Europa i świat po I wojnie światowej 4 

XL. Narodziny i rozwój totalitaryzmów w okresie międzywojennym 3 

XLI. Walka o odrodzenie państwa polskiego po I wojnie światowej 2 

XLII. Dzieje polityczne II Rzeczypospolitej 3 

XLIII. Społeczeństwo i gospodarka II Rzeczypospolitej 1 

XLIV. Kultura i nauka w okresie II Rzeczypospolitej 1 

XLV. Świat na drodze do II wojny światowej 1 

Razem: 

lekcyjne do dyspozycji nauczyciela 

KLASA 4 LICEUM, KLASY 4–5 TECHNIKUM 


Proponowana 

liczba godzin 

XLVI. Wojna obronna Polski w 1939 roku. Agresja Niemiec (1 września) i Związku Sowieckiego (17 września) 2 

XLVII. II wojna światowa i jej etapy 4 

XLVIII. Polska pod okupacją niemiecką i sowiecką 3 

XLIX. Niemiecka polityka eksterminacji 2 

L. Działalność władz Rzeczypospolitej Polskiej na uchodźstwie i w okupowanym kraju 5 

LI. Świat po II wojnie światowej. Początki zimnej wojny 4 

LII. Dekolonizacja, integracja i nowe konflikty 4 

LIII. Przemiany cywilizacyjne na świecie 1 

LIV. Świat na przełomie tysiącleci 3 

LV. Proces przejmowania władzy przez komunistów w Polsce (1944–1948) 2 

LVI. Stalinizm w Polsce i jego erozja 2 

LVII. Polska w latach 1957–1981 5 

LVIII. Dekada 1981–1989 3 

LIX. Narodziny III Rzeczypospolitej i jej miejsce w świecie na przełomie XX i XXI wieku 3 

Razem: 

lekcyjnych do dyspozycji nauczyciela 

22

RAMOWY ROZKŁAD MATERIAŁU W KLASACH 1–4 LICEUM (1–5 TECHNIKUM) 

Propozycja wymiaru godzin nauczania historii w liceum w ZAKRESIE ROZSZERZONYM na podstawie ramowego 

planu nauczania 

klasa 1: 3 godziny tygodniowo; klasa 2: 3 godziny tygodniowo; klasa 3: 4 godziny tygodniowo; klasa 4: 4 godziny tygodniowo 



Proponowana 

liczba godzin 

I. Historia jako nauka 3 

II. Pradzieje i historia starożytnego Wschodu 8 

III. Świat starożytnych Greków 10 

IV. Społeczeństwo, życie polityczne i kultura starożytnego Rzymu 10 

V. Bizancjum i świat islamu 2 

VI. Europa wczesnego średniowiecza 4 

VII. Europa w okresie krucjat 5 

VIII. Gospodarcze i społeczne realia średniowiecznej Europy 4 

IX. Polska w okresie wczesnopiastowskim 5 

X. Polska w okresie rozbicia dzielnicowego 3 

XI. Europa późnego średniowiecza 4 

XII. Polska w XIV–XV wieku 7 

XIII. Kultura średniowiecza 5 

Razem: 70 godzin lekcyjnych tematycznych; 6 godzin lekcyjnych powtórzeniowych; 6 godzin lekcyjnych sprawdzianów; 8 godzin lekcyjnych do 

dyspozycji nauczyciela 



Proponowana 

liczba godzin 

XIV. Odkrycia geograficzne i europejski kolonializm doby nowożytnej 4 

XV. Czasy renesansu 3 

XVI. Reformacja i jej skutki 3 

XVII. Europa w XVI–XVII wieku 8 

XVIII. Państwo polsko-litewskie w czasach ostatnich Jagiellonów 7 

XIX. Powstanie Rzeczypospolitej Obojga Narodów 5 

XX. Pierwsze wolne elekcje i ich następstwa 3 

XXI. Renesans w Polsce 2 

XXII. Polityka wewnętrzna i zagraniczna Rzeczypospolitej Obojga Narodów w XVII wieku 7 

XXIII. Ustrój, społeczeństwo i kultura Rzeczypospolitej Obojga Narodów w XVII wieku 4 

XXIV. Europa w dobie oświecenia 4 

XXV. Rewolucje XVIII wieku 5 

XXVI. Rzeczpospolita w XVIII wieku (od czasów saskich do Konstytucji 3 maja) 5 

XXVII. Upadek Rzeczypospolitej (wojna z Rosją i powstanie kościuszkowskie) 4 

XXVIII. Kultura doby oświecenia w Rzeczypospolitej 2 

XXIX. Epoka napoleońska 4 

Razem: 70 godzin lekcyjnych tematycznych; 6 godzin lekcyjnych powtórzeniowych; 6 godzin lekcyjnych sprawdzianów; 8 godzin lekcyjnych do 

dyspozycji nauczyciela 

23


Proponowana 


liczba godzin 

I. Europa i świat po kongresie wiedeńskim 10 

II. Ziemie polskie i ich mieszkańcy w latach 1815–1848 10 

III. Powstanie styczniowe i jego następstwa 4 

IV. Europa i świat w II połowie XIX i na początku XX wieku 8 

V. Przemiany gospodarcze i społeczne. Nowe prądy ideowe 6 

VI. Ziemie polskie pod zaborami w II połowie XIX i na początku XX wieku 6 

VII. Kultura i nauka polska w II połowie XIX i na początku XX wieku 3 

VIII. I wojna światowa 4 

IX. Sprawa polska w przededniu i podczas I wojny światowej 4 

X. Europa i świat po I wojnie światowej 7 

XI. Narodziny i rozwój totalitaryzmów w okresie międzywojennym 7 

XII. Walka o odrodzenie państwa polskiego po I wojnie światowej 6 

XIII. Dzieje polityczne II Rzeczypospolitej 6 

XIV. Społeczeństwo i gospodarka II Rzeczypospolitej 5 

XV. Kultura i nauka w okresie II Rzeczypospolitej 3 

XVI. Świat na drodze do II wojny światowej 4 

Razem: 93 godziny lekcyjne tematyczne; 8 godzin lekcyjnych powtórzeniowych; 8 godzin lekcyjnych sprawdzianów; 11 godzin 


KLASA 4 LICEUM, KLASY 4–5 TECHNIKUM 


Proponowana 

liczba godzin 

XVII. Wojna obronna Polski w 1939 roku. Agresja Niemiec (1 września) i Związku Sowieckiego (17 września) 4 

XVIII. II wojna światowa i jej etapy 7 

XIX. Polska pod okupacją niemiecką i sowiecką 6 

XX. Niemiecka polityka eksterminacji 5 

XXI. Działalność władz Rzeczypospolitej Polskiej na uchodźstwie i w okupowanym kraju 6 

XXII. Świat po II wojnie światowej. Początki zimnej wojny 7 

XXIII. Dekolonizacja, integracja i nowe konflikty 5 

XXIV. Przemiany cywilizacyjne na świecie 4 

XXV. Świat na przełomie tysiącleci 5 

XXVI. Proces przejmowania władzy przez komunistów w Polsce (1944–1948) 5 

XXVII. Stalinizm w Polsce i jego erozja 4 

XXVIII. Polska w latach 1957–1981 7 

XXIX. Dekada 1981–1989 4 

XXX. Narodziny III Rzeczypospolitej i jej miejsce w świecie na przełomie XX i XXI wieku 5 

Razem: 74 godziny lekcyjne tematyczne; 6 godzin lekcyjnych powtórzeniowych; 6 godzin lekcyjnych sprawdzianów; 8 godzin 


24

HISTORIA 

 

1

WPROWADZENIE 

1. Historia jako nauka 

 

2. 

3. 

4. 

5. 

6. 

Powtórzenie 

 

7. 

8. 

9. 

10. 

11. 

Powtórzenie 

 

12. 

13. 

14. 

15. 

16. 

17. 

Powtórzenie 44 

 

18. 

19. 

20. 

21. 

 

22. 

 

23. 

Powtórzenie 

26

24. 

25. 

26. 

27. 

28. 

29. 

 

30. 

31. 

Powtórzenie 

 

32. 

33. 

34. 

35. 

 

Powtórzenie 

 

36. 

37. 

38. 

39. 

40. 

Powtórzenie 

 

 

 

27

jak korzystać z podręcznika 

Przeczytaj, zapamiętaj, dowiedz się więcej 

Bliski Wschód 

 

- 

 

 

- 

 

 

 

 

 

SPORY, 

DYSKUSJE, 

OCENY 

 

 

 

 

objaśnienia ważniejszych pojęć 

Porządkuj wydarzenia i procesy historyczne 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

284‒305 

395 

410 

455 

476 

rządy cesarza Dioklecjana 

podział imperium na Cesarstwo Wschodnie i Cesarstwo Zachodnie 

zdobycie Rzymu przez Wizygotów 

zdobycie i splądrowanie Rzymu przez Wandalów 

koniec cesarstwa zachodniorzymskiego 

Sprawdzaj wiedzę, ćwicz i doskonal umiejętności 

? 

 

polecenia do ilustracji i map 

 

powtórzenie najważniejszych 

wiadomości na zakończenie działów 

 

 

 

polecenia na zakończenie lekcji 

 

teksty źródłowe i polecenia powtórzeniowe 

na zakończenie działów

• 

• 

• 

• 

• 

 

 

 

 

oculus 

?

15 

 

 

 

 

30 

 

 

? 

 

 

Rzymianie uważali, że wypełnianie obowiązków religijnych 

jest konieczne dla przetrwania wspólnoty państwowej, 

a zaburzenie relacji między bogami i ludźmi 

może doprowadzić do upadku państwa. Rzymska religijność 

skupiona była przede wszystkim na drobiazgowym 

wypełnianiu rytuałów. Obok obrzędów sprawowanych 

przez urzędników w imieniu wspólnoty obywatelskiej 

istniały także kulty prywatne, odprawiane w ramach 

rodziny albo indywidualnie. 

Rzymianie starali się odczytać wolę bogów ze zjawisk 

natury, np. błyskawic pojawiających się na niebie, zachowania 

ptaków, wnętrzności zwierząt składanych w ofierze. 

Zajmowały się tym specjalne kolegia kapłańskie. 

Słabo znamy wczesne wierzenia Rzymian. Z czasem 

wiele elementów ich mitologii i obrzędowości zostało 

zapożyczonych z religii etruskiej i greckiej. Stąd też utożsamianie 

najważniejszych rzymskich bogów z ich greckimi 

odpowiednikami: Jowisza z Zeusem, Junony z Herą, 

Minerwy z Ateną, Marsa z Aresem czy Westy z Hestią. 

Rzymianie włączali też czasem do swojej religii obce 

bóstwa. W okresie cesarstwa popularność wśród mieszkańców 

imperium zdobywał kult egipskiej Izydy. Zdarzało 

się również, że w poczet bogów zaliczano zmarłych 

cesarzy i członków ich rodzin. 

Mieszkający w granicach imperium poddani Rzymu 

mogli swobodnie praktykować własne tradycyjne religie. 

Rzymianie byli natomiast niechętni wszelkim nowinkom 

religijnym. Obawiali się, że mogą one zaburzyć 

dobre relacje między ludźmi a bogami. Stąd prześladowania 

niektórych kultów, np. chrześcijaństwa. 

 

Ważne miejsce w rzymskiej kulturze zajmowały widowiska 

publiczne. Od III w. p.n.e. popularność zaczęły zdobywać 

wśród Rzymian sztuki teatralne, zapożyczone z kultury 

greckiej. Szczególnie duże emocje wzbudzały wyścigi 

rydwanów. U schyłku antyku zdarzało się nawet, że widzowie 

oglądający rywalizację zaprzęgów wszczynali zamieszki, 

które musiało tłumić wojsko. 

W okresie cesarstwa ogromną popularność zdobyły 

widowiska gladiatorskie. Przypuszcza się, że walki gladiatorów 

Rzymianie zapożyczyli od Etrusków, którzy 

urządzali je w ramach obrzędów pogrzebowych. Dopiero 

w Rzymie stały się one powszechnie dostępną rozrywką. 

Organizowano nie tylko starcia między gladiatorami, 

lecz także walki ludzi z dzikimi zwierzętami, a nawet 

inscenizacje bitew morskich. 

Zawód aktora nie cieszył się wśród Rzymian szacunkiem, 

w przeciwieństwie do poważanych autorów sztuk 

teatralnych. Natomiast status najlepszych woźniców 

wyścigowych był porównywalny z pozycją dzisiejszych 

gwiazd piłki nożnej. Dużą popularnością cieszyli się też

15. Religia i kultura Rzymian 

 

? 

gladiatorzy, którzy nie zawsze byli niewolnikami. Zajęciu 

temu poświęcali się bowiem też wolni mieszkańcy imperium, 

pragnący w ten sposób zdobyć sławę. 

Prawo rzymskie 

Pod względem rozwoju prawa Rzymianie prześcignęli 

inne cywilizacje starożytne. Rozumieli oni prawo jako 

zbiór ogólnych zasad odnoszących się do indywidualnych 

przypadków. Dzięki temu ograniczali wpływ sędziów – 

a także polityków – na konkretne rozstrzygnięcia spraw 

przed sądami. 

Po ustanowieniu cesarstwa władca miał obowiązek 

udzielenia odpowiedzi na pytania prawne, które mógł 

zadać każdy obywatel. Przyczyniło się to do rozwoju prawa 

jako nauki. Zatrudnieni w cesarskich kancelariach 

wybitni prawnicy rozstrzygali wątpliwości w zastępstwie 

cesarza, a ich interpretacje miały moc powszechnie obowiązującą. 

Prawo rzymskie dziś 

 

Zasady wypracowane przez rzymskich prawników 

do dziś są podstawą systemów prawnych większości 

państw, w tym Polski. Do fundamentalnych 

zasad prawa rzymskiego należą np.: lex retro non 

agit – prawo nie działa wstecz, nemo iudex in causa 

sua – nikt nie może być sędzią we własnej sprawie, 

audiatur et altera pars – niech będzie wysłuchana 

i druga strona (tzn. że w procesie sądowym muszą 

być wysłuchane obie strony). 

 

Rzymianie nie stworzyli nowych gatunków literackich, 

a jedynie dostosowali już istniejące do swoich własnych 

gustów. Nie znaczy to jednak, że nie było wśród 

nich wybitnych twórców literatury, która szczególnie 

rozwijała się za panowania Augusta. To wówczas działali 

najsłynniejsi rzymscy poeci – Horacy, Wergiliusz 

i Owidiusz. Jedną z osób hojnie wspierających artystów 

 

 

(106–43 p.n.e.) 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

31

IMPERIUM RZYMSKIE 

32 

był przyjaciel cesarza – Gajusz Mecenas. Od jego nazwiska 

wywodzą się używane dziś słowa mecenas i mecenat. 

Natomiast w dziedzinie oratorstwa (retoryki) Rzymianie 

prześcignęli greckich mistrzów. Za najwybitniejszego 

mówcę w dziejach uchodzi Cyceron. Rzymianie 

nie tylko doskonalili styl swoich przemówień, 

lecz także tworzyli traktaty teoretyczne i podręczniki 

dotyczące sztuki wymowy. Początkowo wykorzystywali 

retorykę w politycznych zmaganiach i postępowaniach 

sądowych. Z czasem straciła ona użytkowe znaczenie. 

Umiejętności retoryczne stały się zaś oznaką dobrego 

wykształcenia. 

Do najbardziej znanych rzymskich historyków należeli 

Swetoniusz i Tacyt, żyjący na przełomie I i II w. 

n.e. Jednak ich prace – choć cenne dla nas jako źródła 

historyczne – nie wniosły nic nowego do sposobu 

pisania historii. Z powodu elegancji i zwięzłości opisów 

powszechnie podziwiane były dzieła historyczne Juliusza 

Cezara – O wojnie galijskiej i O wojnie domowej. Do dziś 

wykorzystuje się je w szkołach do nauki łaciny. 

 

 

 

 

? 

 

Rzymianie pozostali naśladowcami Greków również 

w dziedzinie filozofii. Z czasem szczególnie upodobali 

sobie stoicyzm, propagowany w I w. n.e. przez Senekę 

Młodszego, a wiek później przez cesarza Marka Aureliusza 

(panował 161–180 n.e.). 

 

Stoa Poikile


 

 

 

 

Nie można zapominać, że pod panowaniem rzymskim 

wciąż rozwijało się piśmiennictwo greckie, nie tylko 

reprezentujące literaturę piękną czy historiografię, 

lecz także nauki ścisłe. 

 

Wybitne osiągnięcia Rzymian związane były z rozwojem 

techniki. Rzym zasłynął z systemu świetnej jakości dróg 

(wykładanych kamiennymi płytami). Osiągnęły one łączną 

długość ponad 70 000 km. Przede wszystkim miały służyć 

potrzebom militarnym – umożliwić szybkie przerzucenie 

wojsk do regionów ważnych pod względem strategicznym. 

Główne trakty były na tyle szerokie, że bezpiecznie mogły 

się na nich minąć dwa wozy. Korzystając z sytemu dróg, 

Rzymianie jako pierwsi stworzyli instytucję poczty państwowej, 

zajmującej się przewozem korespondencji. 

Kolejnym osiągnięciem rzymskiej inżynierii były systemy 

wodociągów i kanalizacji zapewniające mieszkańcom 

miast stały dopływ świeżej wody z gór (akwedukty) 

oraz odprowadzanie nieczystości. Dostarczaniu wody 

służyły terakotowe, rzadziej ołowiane rury, biegnące 

najczęściej pod ziemią. Niekiedy rury znajdowały się na 

specjalnych konstrukcjach wysoko ponad powierzchnią 

gruntu (w taki właśnie sposób rzymskie akwedukty 

funkcjonują do dziś w powszechnej wyobraźni). 

Rzymianie potrafili wytwarzać cement i bardzo 

wytrzymały beton. Przy ich wiedzy technicznej 

pozwoliło to budować kopuły i sklepienia beczkowe. 

Powszechnie stosowali też łuki odciążające, zapobiegające 

zawaleniu się budynków. Mimo to wielopiętrowe 

kamienice mieszkalne (insule) były najczęściej wznoszone 

szybko i tanio, co narażało je na pożary i katastrofy 

budowlane. Znacznie solidniejszą konstrukcję miały 

domy zamożniejszych obywateli i budynki użyteczności 

 

 

 

 

33


 

Łuki triumfalne i upamiętniające 

W okresie cesarstwa Rzymianie wznosili łuki triumfalne, 

które miały upamiętniać sukcesy militarne 

odnoszone przez władców. Pierwszym cesarzem, na 

polecenie którego to uczyniono, był August. Łuki 

triumfalne mogły się znajdować wyłącznie w stolicy 

imperium, ponieważ tylko tam celebrowano triumfy 

– uroczyste pochody zwycięskich wodzów i żołnierzy 

powracających z wojennych kampanii. Poza stolicą 

wznoszono natomiast tzw. łuki upamiętniające 

(kommemoratywne), by uczcić zwycięstwa wojenne 

albo inne ważne wydarzenia lub osoby. Budowle 

takie przetrwały do dziś w samym Rzymie, a także 

w niektórych miasta położonych na dawnym obszarze 

imperium. W czasach nowożytnych nawiązywano 

do antycznej formy łuku triumfalnego. Najsłynniejszą 

taką budowlę zaczęto wznosić w 1806 r. w Paryżu 

z inicjatywy Napoleona Bonapartego. 

 

? 

 

34 

publicznej: termy (łaźnie), świątynie, teatry, bazyliki 

(wielkie hale mieszczące instytucje państwowe czy miejskie 

urzędy lub pełniące funkcje handlowe), amfiteatry, 

w których organizowano wielkie widowiska (np. walki 

gladiatorów), cyrki, czyli budowle w których rozgrywano 

wyścigi konnych zaprzęgów. 

 

Podbój hellenistycznego Wschodu w III–II w. p.n.e. 

spowodował upowszechnienie w Rzymie sztuki greckiej. 

Początkowo Rzymianie masowo rabowali i wywozili 

greckie dzieła. Później zaczęli je także kopiować, ale nie 

ograniczyli się tylko do naśladownictwa. 

Charakterystyczną cechą sztuki rzymskiej było dążenie 

do realizmu, czyli jak najwierniejszego ukazania 

wyobrażanych postaci. Kiedy oglądamy posągi bądź 

popiersia Rzymian, uwagę zwracają często defekty urody, 

których nie starano się tuszować. Zasada ta nie dotyczyła 

posągów cesarzy, ukazywanych jako postacie w sile 

wieku, w budzących szacunek pozach. 

Rzymskie rzeźby, podobnie jak greckie, były malowane 

na jaskrawe kolory. Jednak farby, którymi były pokryte, nie 

przetrwały upływu czasu. Zamiłowanie Rzymian do mocnych 

barw dokumentują natomiast malowidła zdobiące 

ściany domów mieszkalnych i budynków publicznych. 

Rzymianie lubili także mozaiki. Ich tematyka, 

podobnie jak malowideł, pozostawała bardzo różnorodna 

– od motywów historycznych i mitologicznych po 

sceny z życia codziennego. 

Do naszych czasów zachowały się też liczne reliefy 

(płaskorzeźby) zdobiące np. świątynie, ołtarze czy łuki 

triumfalne. Pokryte płaskorzeźbami łuki triumfalne upamiętniają 

zwycięstwa rzymskiego oręża, a jednocześnie 

dowodzą imponującego kunsztu rzeźbiarskiego twórców. 

 

 

 

 

?


 

Kultura rzymska zawdzięczała wiele wpływom innych ludów, przede wszystkim Greków. Udało jej się jednak zachować 

oryginalność i jeszcze dziś stanowi inspirację dla wielu twórców.•Rzymianie największe osiągnięcia mieli w działalności 

praktycznej (prawo, oratorstwo, technika), w pozostałych dziedzinach twórczości pozostawali zazwyczaj uczniami 

Greków.•Do najważniejszych dokonań Rzymian zalicza się technikę budowy dróg i systemów wodno-kanalizacyjnych 

oraz prawo.•Rzymianie zasłynęli także osiągnięciami w zakresie architektury i sztuki.•W dziedzinie literatury 

przeważnie naśladowali Greków, choć byli też twórcami dzieł wybitnych. 

 

1. 

2. 

3. 

 

4. 

 

5. 

 

 

 

Jest mianowicie zwyczajem u Rzymian, że się podnosi do 

rzędu bogów tych cesarzy, którzy zmarli, pozostawiając synów 

jako swoich następców; hołd taki nazywają apoteozą. 

W całym mieście obchodzi się wówczas żałobę połączoną 

z religijnymi obrzędami. […] Po zakończeniu tego następca 

cesarza, który po nim objął władzę, ująwszy płonącą pochodnię, 

przykłada ją do stosu w kształcie budynku […]. 

Z najwyższej i najmniejszej części tego budynku jakby 

z jakiejś strażnicy wypuszczają orła, który wznosi się 

wraz z ogniem w powietrze, unosząc według wierzeń 

rzymskich z ziemi do nieba duszę cesarza. 

Herodian, Historia Cesarstwa Rzymskiego, przeł. L. Piotrowicz, 

Wrocław 2004 s. 126, 128 (ze zmianami M.N. Faszczy) 

6. 

 

7. 

8. 

35

2 

1 

Termy 

 

 

 

 

 

2 

 

 

 

 

 

3 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

3 

1 

36

Tyber 

 

 

() 

 

 

 

4 

 

 

 

 

Sklepy, warsztaty 

5 

 

 

 

 

 

6 

 

 

 

 

7 

 

 

 

 

4 

5 

6 

7 

37 

©Sol 90 Images

17 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

W III w. n.e. doszło do destabilizacji władzy cesarskiej. 

Wybuchały liczne wojny domowe. O tym, kto obejmie 

cesarski tron, decydowało przede wszystkim poparcie 

wojska. Poszczególne armie obwoływały cesarzami swo- 

ich dowódców (tzw. cesarze wojskowi), którzy walczyli 

z pretendentami popieranymi przez inne oddziały. 

Ponadto dochodziło do buntów prowincji, których 

władze uznawały, że same łatwiej niż cesarz poradzą 

sobie z obroną przed zewnętrznymi wrogami atakujący- 

 

 

? 

 

38


mi imperium. Kiedy następowało wzmocnienie pozycji 

cesarzy, w prowincjach przywracano rzymską władzę. 

Kryzys polityczny imperium zbiegł się ze wzrostem 

zagrożenia zewnętrznego. Silne plemiona germańskie – 

w poszukiwaniu łupów oraz dogodnych miejsc do osiedlenia 

– zaczęły atakować i przekraczać rzymskie granice na 

Renie i Dunaju. Na wschodzie Rzymianie ponosili z kolei 

klęski w starciach z odrodzonym państwem perskim. Pod 

wpływem zaburzeń politycznych i wojen zmniejszyła się 

liczba ludności imperium. Spadły wpływy do skarbu państwa, 

a jednocześnie rosły koszty utrzymania armii. Aby 

zyskać więcej środków, władcy obniżali zawartość kruszcu 

(szlachetnego metalu) w monetach. Prowadziło to do 

inflacji. Podupadało zarówno rolnictwo, jak i gospodarka 

miejska. Na domiar złego w połowie III w. n.e. cesarstwo 

doświadczyła trwająca ok. 20 lat zaraza. 

inflatio 

 

 

 

 

 

 

Opanowanie kryzysu wymagało głębokich reform politycznych, 

których wprowadzenia podjął się cesarz 

Dioklecjan (panował 284–305 n.e.). Ustanowiona 

przez niego nowa forma ustroju została nazywana dominatem, 

ponieważ władca przestał być odtąd „pierwszym 

obywatelem” (princeps), a stał się „panem” (dominus). 

Cesarz sprawował nieograniczoną władzę przy pomocy 

rozbudowanego, wielostopniowego aparatu urzędniczego. 

Dioklecjan uznał, że sprawne zarządzanie cesarstwem 

wymaga podziału najwyższej władzy między cztery osoby. 

Taki sposób sprawowania rządów określano mianem 

tetrarchii (łac. tetra – cztery). 

Reforma administracji objęła również prowincje, których 

liczba została znacznie zwiększona. Wprowadzono 

też nową jednostkę podziału terytorialnego – diecezję, 

skupiającą kilka prowincji. Zdecentralizowanie władzy 

miało poprawić działanie administracji. 

Dioklecjanowi udało się też zreformować system 

podatkowy i monetarny cesarstwa. Dzięki temu zyskał 

środki na powiększenie armii oraz lepsze wynagradzanie 

żołnierzy i urzędników. Wkrótce jednak nowo wprowadzone 

podatki okazały się nadmiernym obciążeniem dla 

mieszkańców imperium. 

 

Tetrarchia 

W zamyśle Dioklecjana państwem miało rządzić 

dwóch augustów (po jednym na Wschodzie 

i Zachodzie). Każdy z nich miał mieć do pomocy 

następcę zwanego cezarem. Po upływie 20 lat 

augustowie mieli usunąć się z życia politycznego 

i oddać pełnię władzy cezarom, którzy w ten sposób 

stawali się nowymi augustami. Jednocześnie 

powinna była nastąpić nominacja nowych cezarów, 

którzy mieli awansować na augustów za kolejne 

20 lat itd. Pomimo początkowych sukcesów system 

władzy wprowadzony przez Dioklecjana okazał 

się niewydolny. Przetrwał do 324 r. n.e., kiedy 

to w wyniku zwycięskiej wojny domowej został 

zlikwidowany przez Konstantyna Wielkiego. 

? 

 

 

 

- 

 

? 

 

39


 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Reformy Dioklecjana nie uchroniły imperium przed kolejnymi 

walkami o władzę. W 395 r. n.e. zmarł Teodozjusz 

Wielki, ostatni cesarz, który sprawował rządy na całym 

obszarze Imperium Rzymskiego. Po śmierci tego władcy 

państwo zostało podzielone między jego synów na dwie 

części – wschodnią i zachodnią. Rozpad imperium na 

cesarstwo zachodniorzymskie i wschodniorzymskie 

okazał się trwały. Wynikało to z kilku powodów. Przede 

wszystkim linia podziału pokrywała się z granicą językową, 

gdyż ludność mieszkająca na Zachodzie posługiwała 

się przeważnie łaciną, na Wschodzie zaś – greką. Ponadto 

na Wschodzie istniała nowa stolica – Konstantynopol. 

40 

 

? 

 

?


, 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Związana z tym miastem nowa elita cesarstwa dążyła do 

zachowania swej uprzywilejowanej pozycji, co było możliwe 

tylko przy utrzymaniu podziału imperium. 

 

 

 

 

W obliczu osłabienia rzymskiej armii zaczęto rekrutować 

do niej barbarzyńców. W zamian za możliwość 

osiedlenia się na ziemiach cesarstwa Germanie służyli 

w rzymskim wojsku i podlegali rzymskim oficerom. 

Inną formą militarnego współdziałania było zawieranie 

przez Rzym sojuszy z germańskimi plemionami. 

Wspierały one Rzymian w zamian za ziemię lub inne 

korzyści. Zachowywały jednak dużą niezależność – walczyły 

w ramach własnych jednostek i pod dowództwem 

swoich wodzów. 

O ile cesarze chętnie sięgali po wsparcie barbarzyńców, 

o tyle ogół rzymskiego społeczeństwa odnosił się 

do nich negatywnie. Pamięć o wojnach Rzymu z Germanami 

nie poprawiała postrzegania barbarzyńskich 

przybyszów przez Rzymian. Ponadto Germanie mieli 

inne prawa i zwyczaje niż ludność rzymska. Nierzadko 

dopuszczali się aktów przemocy wobec mieszkańców 

imperium. Również obejmowanie przez barbarzyńców 

wysokich stanowisk w państwie i armii nie było dobrze 

przyjmowane przez Rzymian. 

Konsekwencją napięć i konfliktów między ludnością 

rzymską a Germanami było trzykrotne splądrowanie 

Rzymu przez tych ostatnich. W 410 r. n.e. dokonali tego 

Wizygoci, w 455 r. n.e. – Wandalowie, a w 472 r. n.e. 

– Burgundowie. 

 

 

 

 

 

 

 

? 

 

 

Spustoszenia poczynione w Rzymie przez najazd 

Wandalów tak mocno utkwiły w pamięci ludzkiej, 

że słowo wandal zaczęło oznaczać człowieka 

umyślnie niszczącego czyjąś lub wspólną własność, 

zwłaszcza dobra kultury. 

41


Najazd Hunów i jego konsekwencje 

Pod koniec IV w. n.e. w Europie pojawili się Hunowie, 

koczowniczy lud mongolsko-turecki wywodzący się ze 

środkowej Azji. Przemieszczając się na zachód, podporządkowywali 

sobie napotykane plemiona germańskie 

albo zmuszali je do ucieczki. Rzym stanął nagle w obliczu 

kolejnych fal ludów barbarzyńskich, które zaczęły 

wdzierać się w jego granice. Migrację plemion, które 

wówczas wdarły się na obszary Imperium Rzymskiego, 

przede wszystkim do jego zachodniej części, postrzega- 

Konny wojownik 

z armii Hunów 

(rekonstrukcja historyczna). 

? 

- 

 

 

- 

 

 

rekonstrukcja historyczna. (1) 

(2)(3) 

(4) 

(5)(6) 

(7) 

no niegdyś jako „wielką wędrówkę ludów”. Dzisiejsze 

badania historyczne dowodzą jednak, że przemieszczały 

się wówczas głównie drużyny germańskich wojowników. 

Władza cesarska na Zachodzie straciła realne znaczenie. 

Na obszarach cesarstwa zachodniorzymskiego 

powstawały niezależne królestwa germańskie – Wizygotów, 

Burgundów, Swebów, Franków, Wandalów. 

 

W 476 r. n.e. Romulus Augustulus, ostatni cesarz na 

Zachodzie, został usunięty z tronu przez Odoakra, germańskiego 

wodza w służbie rzymskiej. Odoaker formalnie 

rządził Italią w imieniu wschodniego cesarza, któremu 

odesłał insygnia cesarskie Zachodu. Po kilkunastu latach 

za namową wschodniorzymskiego władcy państwo Odoakra 

zostało zaatakowane przez germańskich Ostrogotów. 

Zajęli oni Italię, zgładzili Odoakra i zorganizowali na Półwyspie 

Apenińskim własne królestwo. 

Rok 476 – datę upadku cesarstwa zachodniorzymskiego 

– tradycyjnie przyjęto w historiografii jako cezurę 

zamykającą czasy starożytności. Zdarzenie to nie oznaczało 

jednak kresu cywilizacji rzymskiej. Cesarstwo wschodnie, 

które z czasem zaczęto określać mianem bizantyjskiego, 

przetrwało bowiem aż do 1453 r. Jego mieszkańcy – 

świadomi swego rzymskiego dziedzictwa – nazywali siebie 

w języku greckim Rhomaioi, czyli Rzymianami. Ponadto 

żyjący na Zachodzie germańscy przywódcy szybko ulegali 

romanizacji – przejmowali rzymską kulturę, którą uznawali 

za atrakcyjną i elitarną. 

5 

1 

6 

2 

3 

4 

5 

7 

42


 

Proces upadku Cesarstwa Rzymskiego na Zachodzie rozpoczął się w III w. n.e.•Reformy Dioklecjana na pewien 

czas ustabilizowały sytuację polityczną, ale Rzymianie nie znaleźli skutecznego pomysłu na rozwiązanie problemów 

gospodarczych i społecznych.•Napływ barbarzyńców w granice imperium dodatkowo pogłębił panujący kryzys.•W 

476 r. przestało istnieć Cesarstwo Rzymskie na Zachodzie. Rok ten jest uznawany za symboliczną datę 

końca epoki starożytności. 

 

1. sto 

sowane 

2. 

3. 

4. 

5. 

 

 

 

Wszyscy mają silne i masywne kończyny oraz tęgie karki. 

Są niesamowicie szpetni i tak pochyleni, iż można 

ich uważać za dwunożne zwierzęta lub jakieś kloce, które 

– z grubsza ociosane na kształt figur – umieszcza się na 

barierach mostów. Mając jednak ludzką, chociaż brzydką 

postać, w kwestii jedzenia są do tego stopnia prymitywni, 

że gdy przygotowują pokarm, nie korzystają ani z ognia, ani 

z przypraw. Żywią się korzonkami dziko rosnących roślin 

i na wpół surowym mięsem wszelkiego rodzaju zwierząt 

[…]. Nigdzie nie budują domów, lecz raczej unikają ich niczym 

grobów, zgoła im zresztą nieznanych z powszechnej 

praktyki. […] Nie wkładają innego ubrania w domu, a innego 

poza domem, lecz raz założywszy na grzbiet tunikę 

ciemnego koloru, nie zdejmą jej ani nie zmienią wcześniej, 

dopóki nie porwie się na strzępy od długotrwałego brudu 

i gnicia. Z tej racji nie nadają się do walk pieszych i są niemal 

przyrośnięci do swych koni, wytrzymałych wprawdzie, 

ale brzydkich. 

Ammianus Marcellinus, Dzieje rzymskie, 

przeł. I. Lewandowski, t. 2, Warszawa 2002. 

6. 

 

7. 

8. 

 

 

284‒305 

395 

410 

455 

476 

rządy cesarza Dioklecjana 

podział imperium na Cesarstwo Wschodnie i Cesarstwo Zachodnie 

zdobycie Rzymu przez Wizygotów 

zdobycie i splądrowanie Rzymu przez Wandalów 

koniec cesarstwa zachodniorzymskiego 

43

Podstawowym punktem odniesienia w świecie rzymskim 

było obywatelstwo. Wprawdzie Rzymianie nie strzegli 

dostępu do niego równie zazdrośnie co obywatele greckich 

polis, ale podobnie jak oni postrzegali je jako formę 

wyróżnienia. W okresie republiki z posiadaniem obywatelstwa 

wiązały się prawa i powinności: udział w życiu 

politycznym, służba wojskowa i płacenie podatków. Funkcjonowanie 

obywateli w ramach ustroju republikańskiego 

wiązało się z poczuciem odpowiedzialności za losy ojczyzny. 

Po ustanowieniu cesarstwa wpływ ogółu obywateli 

na życie polityczne wyraźnie zmalał. Z kolei powołanie 

do życia przez Oktawiana Augusta w pełni zawodowych 

sił zbrojnych dodatkowo zmieniło sposób postrzegania 

obywatelstwa. Wciąż zapewniało ono jednak uprzywilejowany 

status w obrębie granic imperium. W 212 r. n.e. 

cesarz Karakalla nadał obywatelstwo rzymskie wszystkim 

wolnym mieszkańcom cesarstwa. 

 

Rzymianie uważali, że bogowie wyznaczyli im misję – 

podbicie innych ludów. Zorganizowali niezwykle skuteczną 

armię, górującą nad przeciwnikami dzięki świetnej 

organizacji i potencjałowi ludnościowemu państwa. Rzymianom 

udało się stworzyć rozległe imperium, zamieszkiwane 

przez różne, niekiedy znacznie różniące się od siebie 

społeczności. Kluczowymi etapami w historii rzymskiego 

ekspansjonizmu były: podbicie Italii, pokonanie Kartaginy 

w toku trzech wojen punickich, ustanowienie cesarstwa. 

Największe obszary udało się podbić Rzymianom 

między III a I w. p.n.e., czyli jeszcze w okresie republiki. 

 

Rzymianie zasłynęli dzięki wybitnym osiągnięciom 

w zakresie budowy dróg, wodociągów i kanalizacji. 

Potrafili również wytwarzać cement i beton. Powszechnie 

stosowali łuki odciążające, zapobiegające zawalaniu się 

budynków. Dzięki temu mogli wznosić trwałe, monumentalne 

konstrukcje – termy, teatry, amfiteatry, cyrki, 

bazyliki. W rzymskich miastach centralnym punktem 

było zwykle forum – znajdowały się tam najważniejsze 

budowle służące funkcjom publicznym i handlowym. 

Specyficzną formą uhonorowania zwycięstw były łuki 

triumfalne i upamiętniające. 

 

Przez wiele lat Rzymianie znajdowali się pod silnym wpływem 

kultury greckiej. Podbój państw hellenistycznych 

w III–I w. p.n.e. sprawił, że do Rzymu zaczęło stam- 

POLITYKA 

 

509 

 

 

 

WOJNY 

264 

 

KULTURA 

I RELIGIA 

449 

IX 

VIII 

VII 

VI 

V 

IV 

 

III 

 

II 

 

44

tąd trafiać wiele dzieł sztuki, często w wyniku rabunku. 

Przyczyniło się to do rozpowszechnienia wzorców greckich 

w dziedzinach nauki, literatury i sztuki. Rzymianie 

z powodzeniem kontynuowali dokonania Greków. 

W granicach imperium znalazło się również wielu twórców 

pochodzących z Hellady, którzy w dalszym ciągu 

prowadzili swoją działalność. Rzymianie wyróżniali się 

szczególnie w dziedzinach prawa i oratorstwa za najwybitniejszego 

mówcę wszechczasów uznawany jest 

Cyceron. Do ożywienia kulturalnego doszło w Rzymie 

za panowania Augusta. Tworzyli wówczas wybitni poeci 

– Wergiliusz, Horacy i Owidiusz. 

 

Do czasu przyjęcia chrześcijaństwa przez Konstantyna 

w 312 r. n.e. było ono religią traktowaną przez Rzymian 

z nieufnością, a okresowo nawet prześladowaną. Wynikało 

to z obawy, że nowa wiara może zaburzyć relacje między 

ludźmi a bogami, co miałoby doprowadzić do upadku 

państwa. Do pierwszego prześladowania chrześcijan 

doszło za panowania Nerona w 64 r. n.e. Największą skalę 

represje przybrały w III w. n.e. Mimo że chrześcijaństwo 

pozostawało początkowo głównie religią ludzi ubogich, to 

głoszone przez nich wartości szybko zyskiwały coraz więcej 

zwolenników. Działo się tak, ponieważ społeczeństwo 

rzymskie zaczęło poszukiwać w religii wartości moralnych, 

które często pozostawały zbieżne z nauką chrześcijańską. 

Ostatecznie w 392 r. n.e. cesarz Teodozjusz ogłosił chrześcijaństwo 

religią państwową. 

 

Proces upadku władztwa rzymskiego w zachodniej części 

cesarstwa rozpoczął się w III w. n.e. Reformy polityczne 

przeprowadzone przez Dioklecjana na pewien czas 

spowolniły ten proces. Nie udało się natomiast zahamować 

narastającego kryzysu ekonomicznego i społecznego. 

Kiedy w IV w. n.e. barbarzyńcy coraz silniej zaczęli 

wdzierać się w rzymskie granice, okazało się, że cesarstwo 

nie potrafi skutecznie stawić czoła zagrożeniu. 

Dodatkowo w Europie pojawili się azjatyccy Hunowie, 

którzy wzmogli nacisk Germanów na państwo rzymskie. 

W 476 r. n.e. został zdetronizowany ostatni cesarz rzymski 

na Zachodzie. Datę tę przyjmuje się w historiografii 

jako cezurę zamykającą czasy starożytności. Jednak na 

Wschodzie Cesarstwu Rzymskiemu udało się przetrwać 

jeszcze dziesięć wieków. 

 

A. Angela, Jeden dzień w starożytnym Rzymie, 

przeł. A. Pawłowska-Zampino, Warszawa 2016. 

M. Beard, SPQR, przeł. N. Radomski, Poznań 2016. 

P. Brown, Świat późnego antyku. Od Marka Aureliusza 

do Mahometa, Warszawa 1991. 

R. Cowan, Ku chwale Rzymu. Wojownicy imperium, 

przeł. K. Skawran, Warszawa 2017. 

M. Grant, Gladiatorzy, przeł. T. Rybowski, Wrocław 1980. 

P. Heather, Upadek cesarstwa rzymskiego, 

przeł. J. Szczepański, Poznań 2006. 

A. Krawczuk, Poczet cesarzy rzymskich, Warszawa 2001. 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

I 

I II III IV V 

 

 

45

[1.] Lucjusz Korneliusz Scypion Brodaty, syn Gnejusza, 

mąż wielkiej siły i mądrości, którego piękność jak najbliższa 

była cnotom, był pośród was edylem, konsulem i cenzorem. 

Zdobył Taurazję, Cisaunę i całe Samnium, podbija 

całą Lukanię i uprowadza stamtąd zakładników. 

[2.] Mąż ten, Lucjusz Scypion, był jak większość to przyzna, 

najlepszym spośród dobrych w Rzymie. Syn Brodatego. 

Był pośród was edylem, konsulem i cenzorem. On to 

zdobył Korsykę wraz z miastem Aleria, ofiarował bóstwom 

burz świątynię, jak na to zasłużyły. 

[3.] Ty, który nosiłeś zaszczytną czapkę kapłana Jowisza! 

Śmierć sprawiła, że wszystko, co miałeś, okazało się krótkotrwałe: 

zaszczyty, rozgłos i cnoty, chwała i uzdolnienia. 

Gdyby było tobie danym posłużyć się nimi w długim życiu, 

łatwo przewyższyłbyś czynami chwałę przodków. Dlatego, 

Publiuszu Korneliuszu Scypionie, synu Publiusza, 

chętnie przyjmuje cię ziemia na swoje łono. 

Wybór źródeł do historii starożytnej, red. A.S. Chankowski, 

Warszawa 1995 (teksty przeł. M. Wiśniowolski). 

1. 

 

2. 

 

3. 

 

 

A więc nie pod hasłem cywilizacji zajmowała i zdobywała 

rzeczypospolita rzymska zamorskie krainy; żądza podboju 

pchała ją naprzód, a tej żądzy nie osłaniano żadnymi 

kłamliwymi i wyższymi hasłami; prawda naga i bardzo realistyczna, 

błyszczała na sztandarach rzymskich legionów: 

podbój, zapewnienie tego podboju i wyzyskiwanie nowo 

nabytych krain, pod względem materialnym. Same wojny, 

które rozszerzały zakres rzymskiego panowania, były 

okropne: walczono bez litości i bez przebaczenia tak, że 

najczęściej prowincja podbita ogniem i mieczem, wycieńczona 

po wielkiej utracie krwi i siły wchodziła w rzymskie 

posiadanie. […] rządca rzymski uosabiał odtąd w prowincji 

władzę, prawo i siłę – i mógł ich nieledwie dowolnie 

używać, zanim przy dorocznej zmianie urzędników jego 

następca nie zawitał i nie wysadził go z krótko zajmowanego 

stanowiska. 

K. Morawski, Rzym i narody. Podbój Zachodu. 

Wschód i Żydzi, Warszawa 1924. 

4. 

 

5. 

 

6. 

 

46

7. 

 

8. 

 

 

9. 

10. 

11. 

12. 

 

47

s. 26 (gliniana tabliczka) RMN/Droits réservés/BE&W, (rylec) Science Photo Library/EAST NEWS, (legionista) Walhalla 

Inscenizacje Historyczne fot. Rafał Grzesiak; s. 27 (rotunda) Pecold/Shutterstock.com, (moneta) Ligier Piotr/Muzeum Narodowe w Warszawie; s. 29 (Panteon) 

Samantha Carrirolo/Getty Images; s. 30 (świątynia) Peter Horree/Alamy Stock Photo/BE&W; s. 31 (gladiatorzy) public domain, (Cyceron) Ann Ronan Pictures/HERITAGEIMAGES/BE&W; 

s. 33 (akwedukt) DV TRAVEL/Alamy Stock Photo/BE&W, (Koloseum) SF photo/Shutterstock.com; s. 34 (łuk triumfalny) 

Samot/Shutterstock.com, (Seneka) The British Museum/Trustees of the British Museum/BE&W; s. 36–37 (ulica w Rzymie, plan Rzymu) Sol90 Images; 

s. 38 (Rzymianie), (barbarzyńcy) Jastrow/Wikipedia [licencja public domain]; s. 39 (tetrarchowie) The Bridgeman Art Library/PhotoPower; s. 40 (Konstantyn) 

Oleg Senkov/Shutterstock.com; s. 41 (Stylichon z rodziną) Leemage/UIG/Getty Images; s. 42 (Hun) Marek Szyszko, (germańska chata) Paweł Moszczyński, 

s. 44 (wilczyca, legionista, moneta) Sławomir Skryśkiewicz

LICEUM I TECHNIKUM ● ZAKRES PODSTAWOWY 

HISTORIA LICEUM I TECHNIKUM 





Plansze interaktywne są pomocą dydaktyczną najwyższej jakości. 

To nowy standard merytoryczny nauczania. 

Stanowią idealne narzędzie multimedialne do prezentacji 

treści edukacyjnych zawartych w obowiązującej podstawie programowej. 

Doskonale poszerzają wiadomości uczniów i czynią lekcje atrakcyjnymi. 

Plansze interaktywne to również znakomity sposób na utrwalanie 

i powtarzanie zdobytej wiedzy. 

Dowiedz się więcej. Zapoznaj się z pozostałymi planszami: 

wsip.pl 

sklep.wsip.pl 

infolinia: 801 220 555 

© Copyright by Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne 

Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne SA, Aleje Jerozolimskie 96, 00-807 Warszawa 

KRS: 0000595068 




Poznaj podręczniki 

i materiały 

na rok szkolny 

2019/2020 

Nowatorskie lekcje 

z planszami interaktywnymi WSiP! 

Najnowsza oferta WSiP została 

przygotowana specjalnie z myślą 

o nauczycielach szkół ponadpodstawowych, 

którzy będą uczyć od 2019 r. wg nowej 

podstawy programowej*. Naszym celem jest 

dostarczenie nauczycielom wiedzy na temat 

zmian w oświacie oraz wyposażenie ich 

w narzędzia ułatwiające pracę z nową 

podstawą programową. 

ȧ W najbliższym czasie otrzymasz: 

Materiały multimedialne 

do nauki historii. 

HISTORIA 


Reforma 2019 


PORADNIK 

Idealne narzędzie 

NAUCZYCIELA 

HISTORIA do wprowadzania nowego 

materiału 1 i powtarzania 1 1 

Poradnik omówionych nauczyciela zagadnień Egzemplarz testowy 

na DOBRY w atrakcyjnej START – formie! podręcznika – zakres 


podstawowy 

HISTORIA 

2019 

1 1 

HISTORIA 

MULTIBOOK 

planszeinteraktywne.pl 

sklep.wsip.pl 


do użytku szkolnego – 


1 

HISTORIA ● MULTIBOOK 



HISTORIA 1 

MULTIBOOK 

Multibook – wersja 

demonstracyjna 

ȧ Ponadto do Twojej dyspozycji: 

BONUS 

100-LECIE 

ODZYSKANIA 

NIEPODLEGŁOŚCI 

PRZEZ POLSKĘ 

okiem 

twórców 

komiksu 

PADEREWSKI 

W BIAŁYM DOMU 

MATERIAŁ METODYCZNY: 

- fragment komiksu 100 na 100. 

Antologia komiksu na stulecie 

odzyskania niepodległości 

- scenariusz lekcji 

Scenariusz Materiały lekcji audio i wideo Spotkania ◼ Ćwiczenia podsumowujące E-konferencje ◼ Zadania Bieżące interaktywne 

wsparcie 

na 100-lecie odzyskania 

z ekspertami 

przedmiotowe 

Twojego konsultanta 

niepodległości 

edukacyjnego 

Ćwiczenia interaktywne na końcu każdego tematu pomagają sprawdzić wiedzę 

uczniów i zmotywować ich do pracy. 

Treści do zakresu rozszerzonego są oznaczone i wyróżnione w szczególny sposób. 

Zapewnij sobie już teraz bezpieczeństwo i komfort pracy! 

Każda część plansz przeznaczona jest na 2 lata nauki. 

Zapisując się do programu zyskasz narzędzia i materiały, które dostarczą ci wiedzę, ułatwią pracę 

z nową Z planszami podstawą programową można pracować oraz uatrakcyjnią wykorzystując twoje lekcje. tablicę interaktywną lub rzutnik. 

Szczegóły wewnątrz – s. 16 

Dołącz do programu 

* art. 47 ust. 1 pkt 1 lit. c, d i g ustawy z dnia 14 grudnia 2016 r. Prawo Oświatowe (Dz. U. z 2017 r., poz. 59, 949 i 2203) 

Skontaktuj się z konsultantem edukacyjnym WSiP i dowiedz się więcej!




HISTORIA 

nowa seria 

podręczników 

2019 

zakres podstawowy 

2019 

2019 

2019 

2019 

HISTORIA 

HISTORIA 

HISTORIA 

HISTORIA 


1 1 

1 2 

3 

4 

zakres rozszerzony 

2019 

2019 

2019 

2019 

HISTORIA 

HISTORIA 

PODRĘCZNIK ● LICEUM I TECHNIKUM ● ZAKRES ROZSZERZONY 

HISTORIA 


HISTORIA 



1 

2 

3 

4 

Najwyższej jakości podręczniki zgodne z nową podstawą programową, bogata obudowa metodyczna 

dla nauczyciela i wiele dodatkowych pomocy online. Ponad 70 letnie doświadczenie WSiP, bieżące 

wsparcie konsultanta edukacyjnego oraz telecentrum to PEWNOŚĆ, JAKOŚĆ i BEZPIECZEŃSTWO 

w pracy z uczniami od nowego roku szkolnego 2019/2020 w zreformowanym liceum i technikum. 

wsip.pl 

sklep.wsip.pl 

infolinia: 801 220 555

182006_Historia_ZP_montaz

Transform your PDFs into Flipbooks and boost your revenue!

Delete template?

Save as template ?