23.10.2018 Views

182006_Historia_ZP_montaz

You also want an ePaper? Increase the reach of your titles

YUMPU automatically turns print PDFs into web optimized ePapers that Google loves.

2019<br />

HISTORIA<br />

PODRĘCZNIK ● LICEUM I TECHNIKUM ● ZAKRES PODSTAWOWY<br />

1 1<br />

ZAPOWIEDŹ PODRĘCZNIKA


LICEUM I TECHNIKUM ● ZAKRES PODSTAWOWY<br />

HISTORIA LICEUM I TECHNIKUM<br />

PODRĘCZNIK ● LICEUM I TECHNIKUM ● ZAKRES PODSTAWOWY<br />

PODRĘCZNIK ● LICEUM I TECHNIKUM ● ZAKRES PODSTAWOWY<br />

LICEUM I TECHNIKUM<br />

ZAKRES PODSTAWOWY ● ZAKRES ROZSZERZONY<br />

Plansze interaktywne są pomocą dydaktyczną najwyższej jakości.<br />

To nowy standard merytoryczny nauczania.<br />

Stanowią idealne narzędzie multimedialne do prezentacji<br />

treści edukacyjnych zawartych w obowiązującej podstawie programowej.<br />

Doskonale poszerzają wiadomości uczniów i czynią lekcje atrakcyjnymi.<br />

Plansze interaktywne to również znakomity sposób na utrwalanie<br />

i powtarzanie zdobytej wiedzy.<br />

Dowiedz się więcej. Zapoznaj się z pozostałymi planszami:<br />

wsip.pl<br />

sklep.wsip.pl<br />

infolinia: 801 220 555<br />

© Copyright by Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne<br />

Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne SA, Aleje Jerozolimskie 96, 00-807 Warszawa<br />

KRS: 0000595068<br />

ZAKRES PODSTAWOWY<br />

LICEUM I TECHNIKUM<br />

ZAKRES ROZSZERZONY<br />

Poznaj podręczniki<br />

i materiały<br />

na rok szkolny<br />

2019/2020<br />

Najnowsza oferta WSiP została<br />

przygotowana specjalnie z myślą<br />

o nauczycielach szkół ponadpodstawowych,<br />

którzy będą uczyć od 2019 r. wg nowej<br />

podstawy programowej*. Naszym celem jest<br />

dostarczenie nauczycielom wiedzy na temat<br />

zmian w oświacie oraz wyposażenie ich<br />

w narzędzia ułatwiające pracę z nową<br />

podstawą programową.<br />

ȧȧW najbliższym czasie otrzymasz:<br />

Egzemplarz testowy<br />

Reforma 2019<br />

2019<br />

NA DOBRY START<br />

PORADNIK<br />

NAUCZYCIELA<br />

HISTORIA<br />

1<br />

HISTORIA<br />

1 1<br />

HISTORIA<br />

planszeinteraktywne.pl<br />

sklep.wsip.pl<br />

1 1<br />

HISTORIA<br />

MULTIBOOK<br />

1<br />

HISTORIA ● MULTIBOOK<br />

LICEUM I TECHNIKUM<br />

ZAKRES PODSTAWOWY ● ZAKRES ROZSZERZONY<br />

HISTORIA 1<br />

MULTIBOOK<br />

Poradnik nauczyciela<br />

na DOBRY START –<br />

zakres podstawowy <br />

Egzemplarz testowy<br />

podręcznika – zakres<br />

podstawowy <br />

Podręcznik dopuszczony<br />

do użytku szkolnego –<br />

zakres podstawowy <br />

Multibook – wersja<br />

demonstracyjna <br />

ȧȧPonadto do Twojej dyspozycji:<br />

BONUS<br />

100-LECIE<br />

ODZYSKANIA<br />

NIEPODLEGŁOŚCI<br />

PRZEZ POLSKĘ<br />

okiem<br />

twórców<br />

komiksu<br />

PADEREWSKI<br />

W BIAŁYM DOMU<br />

MATERIAŁ METODYCZNY:<br />

- fragment komiksu 100 na 100.<br />

Antologia komiksu na stulecie<br />

odzyskania niepodległości<br />

- scenariusz lekcji<br />

Scenariusz lekcji<br />

na 100-lecie odzyskania<br />

niepodległości <br />

Spotkania<br />

z ekspertami <br />

E-konferencje<br />

przedmiotowe <br />

Bieżące wsparcie<br />

Twojego konsultanta<br />

edukacyjnego <br />

Dołącz do programu<br />

Zapewnij sobie już teraz bezpieczeństwo i komfort pracy!<br />

Zapisując się do programu zyskasz narzędzia i materiały, które dostarczą ci wiedzę, ułatwią pracę<br />

z nową podstawą programową oraz uatrakcyjnią twoje lekcje.<br />

Szczegóły wewnątrz – s. 16<br />

* art. 47 ust. 1 pkt 1 lit. c, d i g ustawy z dnia 14 grudnia 2016 r. Prawo Oświatowe (Dz. U. z 2017 r., poz. 59, 949 i 2203)<br />

Skontaktuj się z konsultantem edukacyjnym WSiP i dowiedz się więcej!


Drodzy Nauczyciele<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

SPIS TREŚCI<br />

<br />

3<br />

4<br />

<br />

6<br />

<strong>Historia</strong> 7


Sytuacja<br />

<br />

od roku<br />

2019/2020<br />

(z dnia 14 grudnia<br />

<br />

<br />

<br />

CO TO OZNACZA W PRAKTYCE?<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

PRZEPROWADZIMY CIĘ PRZEZ WSZYSTKIE LATA REFORMY!<br />

3-letnie liceum<br />

4-letnie technikum<br />

4-letnie liceum<br />

5-letnie technikum<br />

<br />

2019/2020<br />

1 2 3 4 5 6 7 8<br />

1 1 2 3 4<br />

2020/2021<br />

1 2 3 4 5 6 7 8<br />

1 2 2 3 4<br />

2021/2022<br />

1 2 3 4 5 6 7 8<br />

1 2 3 3 4<br />

2022/2023<br />

1 2 3 4 5 6 7 8<br />

1 2 3 4 4<br />

2023/2024<br />

1 2 3 4 5 6 7 8<br />

1 2 3 4 5<br />

2<br />

Harmonogram wprowadzenia nowego ustroju szkolnego na podstawie ustawy z dnia 14 grudnia 2016 r. (Dz. U. z 2017 r., poz. 59,<br />

949 i 2203).


Pewność<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

Jakość<br />

Bezpieczeństwo<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

Profesjonalizm<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

Bieżące wsparcie<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

* nowa podstawa programowa


ANALIZA PORÓWNAWCZA PODSTAW PROGRAMOWYCH<br />

DO HISTORII Z 2012 I 2018 ROKU – ZAKRES PODSTAWOWY<br />

Porównywanie podstaw programowych z historii w zakresie podstawowym: obowiązującej jeszcze w trzyletnim<br />

liceum i czteroletnim technikum (weszła w życie w 2012 r.; DzU 2012, poz. 977) i tej, która będzie obowiązywała<br />

w czteroletnim liceum i pięcioletnim technikum od 2019 r. (podpisana przez minister edukacji 30 stycznia<br />

2018 r.), nie jest łatwe. Autorzy starej podstawy programowej połączyli bowiem trzeci i czwarty etap kształcenia<br />

i utworzyli z niego „programowo spójną całość”. W starej podstawie programowej w liceum (IV etap kształcenia)<br />

uwzględniono tylko wiek XX od końca I wojny światowej, ponieważ do wcześniejszych okresów odnosi się<br />

podstawa programowa dla gimnazjum (III etap kształcenia). Natomiast nowa podstawa programowa dla liceum<br />

przewiduje kurs całej historii – od starożytności do przełomu XX/XXI w.<br />

Różnice między starą a nową podstawą programową<br />

Stara podstawa programowa<br />

Nowa podstawa programowa<br />

Uczeń klasy pierwszej liceum ogólnokształcącego i technikum<br />

Adresat<br />

Liczba godzin w cyklu kształcenia<br />

Uczeń liceum ogólnokształcącego i technikum<br />

2 godziny tygodniowo, ale trzeba zrealizować 60 godzin 8 godzin w cyklu kształcenia, po 2 godziny tygodniowo przez 4 lata<br />

(w przypadku technikum po 2 godziny w klasach 1–3 i po 1 godzinie<br />

w klasach 4–5)<br />

Nie podano liczby godzin, które należy poświęcić na poszczególne<br />

zagadnienia z podstawy programowej<br />

Liczba godzin na poszczególne zagadnienia<br />

Zakres treści<br />

Nie określono liczby godzin, które trzeba poświęcić na poszczególne<br />

zagadnienia z podstawy programowej.<br />

Podano zalecenia, które epoki omawiać w poszczególnych klasach,<br />

np. w klasie pierwszej: starożytność i średniowiecze<br />

12 działów obejmujących XX w., w tym 7 działów dotyczących historii<br />

Polski<br />

59 działów obejmujących całą historię, w tym 21 działów z XX w.<br />

30 działów dotyczących historii Polski, w tym 13 działów z XX w.<br />

4<br />

AUTOR: Agnieszka Żuberek


Analiza nowej podstawy programowej<br />

Porównanie celów kształcenia i treści nauczania – wymagania szczegółowe<br />

Stara podstawa programowa<br />

Nowa podstawa programowa<br />

We wstępie sformułowano efekty kształcenia ogólnego i zadania<br />

szkoły w w liceum i technikum<br />

Wymagania ogólne<br />

We wstępie sformułowano efekty kształcenia ogólnego i zadania<br />

szkoły w liceum i technikum. Dodatkowo w odniesieniu do każdego<br />

przedmiotu nauczania wymieniono szczegółowe efekty kształcenia<br />

i zwrócono uwagę na cele wychowawcze oraz kształtowanie postaw<br />

Cele kształcenia w zakresie chronologii, analizy i interpretacji historycznej oraz tworzenia narracji historycznej są takie same<br />

– W analizie i interpretacji historycznej pojawia się dodatkowo następujące<br />

zadanie: „Uczeń ugruntowuje potrzebę poznawania przeszłości<br />

dla rozumienia współczesnych mechanizmów społecznych<br />

i kulturowych”<br />

Wymagania szczegółowe<br />

W każdym dziale wymieniono kilka (najczęściej od 3 do 5) wymagań szczegółowych<br />

Wymagania sformułowano ogólnie<br />

Zjawiska są porównywane wielopłaszczyznowo, np. „Uczeń porównuje<br />

totalitarne systemy hitlerowskich Niemiec i Związku<br />

Radzieckiego”<br />

Wymagania sformułowano konkretniej, pojawia się więcej miejsc,<br />

postaci, szczególnie dotyczy to okresu II wojny światowej (np.<br />

Mokra, Katowice, Wieluń, Maksymilian Maria Kolbe, Antonina i Jan<br />

Żabińscy)<br />

Zjawiska są porównywane wielopłaszczyznowo. W przypadku<br />

XX w. położono nacisk na kwestie polityczne oraz ideologiczne,<br />

np. „Uczeń porównuje funkcjonowanie aparatu terroru w ZSRS<br />

i III Rzeszy”<br />

– Po każdym okresie historycznym następuje zestawienie najważniejszych<br />

wydarzeń z dziejów Polski z wydarzeniami w Europie i na<br />

świecie<br />

W nowej podstawie programowej znalazły się jeszcze warunki i sposób realizacji treści: zachęca się nauczyciela<br />

do przedstawiania różnego rodzaju źródeł z wykorzystaniem technologii informatyczno-komunikacyjnych (TIK),<br />

do wprowadzania pozalekcyjnych form edukacji historycznej (wycieczki do muzeów i miejsc pamięci: Muzeum<br />

Powstania Warszawskiego, Państwowego Muzeum Auschwitz-Birkenau w Oświęcimiu, Muzeum Polaków Ratujących<br />

Żydów podczas II wojny światowej im. Rodziny Ulmów w Markowej, konkursy etc.) oraz do „maksymalnej<br />

personalizacji przeszłości”, np. przez pokazywanie dokumentów audiowizualnych.<br />

5


Nowa podstawa programowa – wsparcie WSiP<br />

<br />

<br />

<br />

ZMIANA<br />

<br />

<br />

<br />

W PRAKTYCE<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

Za mieszczone w pod-<br />

-<br />

Biogramy,<br />

, ,<br />

-<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

-<br />

-<br />

<br />

WSPARCIE WSiP<br />

ZMIANA<br />

W PRAKTYCE<br />

WSPARCIE WSiP<br />

-<br />

-<br />

<br />

<br />

<br />

-<br />

-<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

ZMIANA<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

W PRAKTYCE<br />

Opracowanie<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

WSPARCIE WSiP<br />

6


2019<br />

<br />

Nowa<br />

podstawa<br />

programowa<br />

od 2019 / 2020<br />

2019<br />

HISTORIA<br />

<br />

HISTORIA<br />

<br />

1 1<br />

1<br />

<br />

W SERII RÓWNIEŻ<br />

2019<br />

2019<br />

2019<br />

HISTORIA<br />

HISTORIA<br />

HISTORIA<br />

1 2<br />

3<br />

4<br />

<br />

2019<br />

2019<br />

2019<br />

HISTORIA<br />

HISTORIA<br />

HISTORIA<br />

2<br />

3<br />

4<br />

7


2019<br />

2019<br />

HISTORIA<br />

<br />

HISTORIA<br />

<br />

1 1<br />

1<br />

<br />

<br />

<br />

17 <br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

W III w. n.e. doszło do destabilizacji władzy cesarskiej.<br />

Wybuchały liczne wojny domowe. O tym, kto obejmie<br />

cesarski tron, decydowało przede wszystkim poparcie<br />

wojska. Poszczególne armie obwoływały cesarzami swo-<br />

<br />

<br />

<br />

ich dowódców (tzw. cesarze wojskowi), którzy walczyli<br />

z pretendentami popieranymi przez inne oddziały.<br />

Ponadto dochodziło do buntów prowincji, których<br />

władze uznawały, że same łatwiej niż cesarz poradzą<br />

sobie z obroną przed zewnętrznymi wrogami atakujący-<br />

mi imperium. Kiedy następowało wzmocnienie pozycji<br />

cesarzy, w prowincjach przywracano rzymską władzę.<br />

Kryzys polityczny imperium zbiegł się ze wzrostem<br />

zagrożenia zewnętrznego. Silne plemiona germańskie e –<br />

w poszukiwaniu łupów oraz dogodnych miejsc do osiedlenia<br />

– zaczęły atakować i przekraczać rzymskie granice na<br />

Renie i Dunaju. Na wschodzie Rzymianie ponosili z kolei<br />

klęski w starciach z odrodzonym państwem perskim. Pod<br />

wpływem zaburzeń politycznych i wojen zmniejszyła się<br />

liczba ludności imperium. Spadły wpływy do skarbu państwa,<br />

a jednocześnie rosły koszty utrzymania armii. Aby<br />

zyskać więcej środków, władcy obniżali zawartość kruszcu<br />

(szlachetnego metalu) w monetach. Prowadziło to do<br />

inflacji. Podupadało zarówno rolnictwo, jak i gospodarka<br />

miejska. Na domiar złego w połowie III w. n.e. cesarstwo<br />

doświadczyła trwająca ok. 20 lat zaraza.<br />

Inflacja inflatio <br />

<br />

<br />

-<br />

<br />

<br />

17. Upadek Cesarstwa Rzymskiego na Zachodzie<br />

Reformy Dioklecjana<br />

Opanowanie kryzysu wymagało głębokich reform politycznych,<br />

których wprowadzenia podjął się cesarz<br />

Dioklecjan (panował 284–305 n.e.). Ustanowiona<br />

przez niego nowa forma ustroju została nazywana dominatem,<br />

ponieważ władca przestał być odtąd „pierwszym<br />

obywatelem” (princeps<br />

s), a stał się „panem” ( dominus).<br />

Cesarz sprawował nieograniczoną władzę przy pomocy<br />

rozbudowanego, wielostopniowego aparatu urzędniczego.<br />

Dioklecjan uznał, że sprawne zarządzanie cesarstwem<br />

wymaga podziału najwyższej władzy między cztery osoby.<br />

Taki sposób sprawowania rządów określano mianem<br />

tetrarchii (łac. tetra – cztery).<br />

Reforma administracji objęła również prowincje, których<br />

liczba została znacznie zwiększona. Wprowadzono<br />

też nową jednostkę podziału terytorialnego – diecezję,<br />

skupiającą kilka prowincji. Zdecentralizowanie władzy<br />

miało poprawić działanie administracji.<br />

Dioklecjanowi udało się też zreformować system<br />

podatkowy i monetarny cesarstwa. Dzięki temu zyskał<br />

środki na powiększenie armii oraz lepsze wynagradzanie<br />

żołnierzy i urzędników. Wkrótce jednak nowo wprowadzone<br />

podatki okazały się nadmiernym obciążeniem dla<br />

mieszkańców imperium.<br />

<br />

Tetrarchia<br />

W zamyśle Dioklecjana państwem miało rządzić<br />

dwóch augustów (po jednym na Wschodzie<br />

i Zachodzie). Każdy z nich miał mieć do pomocy<br />

następcę zwanego cezarem. Po upływie 20 lat<br />

augustowie mieli usunąć się z życia politycznego<br />

i oddać pełnię władzy cezarom, którzy w ten sposób<br />

stawali się nowymi augustami. Jednocześnie<br />

powinna była nastąpić nominacja nowych cezarów,<br />

którzy mieli awansować na augustów za kolejne<br />

20 lat itd. Pomimo początkowych sukcesów system<br />

władzy wprowadzony przez Dioklecjana okazał<br />

się niewydolny. Przetrwał do 324 r. n.e., kiedy<br />

to w wyniku zwycięskiej wojny domowej został<br />

zlikwidowany przez Konstantyna Wielkiego.<br />

<br />

<br />

? <br />

<br />

? -<br />

<br />

-<br />

<br />

-<br />

<br />

? <br />

<br />

38<br />

39<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

8


Łuki triumfalne i upamiętniające<br />

W okresie cesarstwa Rzymianie wznosili łuki triumfalne,<br />

które miały upamiętniać sukcesy militarne<br />

odnoszone przez władców. Pierwszym cesarzem, na<br />

polecenie którego to uczyniono, był August. Łuki<br />

triumfalne mogły się znajdować wyłącznie w stolicy<br />

imperium, ponieważ tylko tam celebrowano triumfy<br />

– uroczyste pochody zwycięskich wodzów i żołnierzy<br />

powracających z wojennych kampanii. Poza stolicą<br />

wznoszono natomiast tzw. łuki upamiętniające<br />

(kommemoratywne), by uczcić zwycięstwa wojenne<br />

albo inne ważne wydarzenia lub osoby. Budowle<br />

takie przetrwały do dziś w samym Rzymie, a także<br />

w niektórych miasta położonych na dawnym obszarze<br />

imperium. W czasach nowożytnych nawiązywano<br />

do antycznej formy łuku triumfalnego. Najsłynniejszą<br />

taką budowlę zaczęto wznosić w 1806 r. w Paryżu<br />

z inicjatywy Napoleona Bonapartego.<br />

<br />

? <br />

<br />

BIOGRAM<br />

MAREK TULIUSZ CYCERON<br />

(106–43 p.n.e.)<br />

<br />

-<br />

-<br />

<br />

<br />

<br />

-<br />

<br />

<br />

<br />

-<br />

<br />

<br />

<br />

-<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

-<br />

<br />

<br />

T <br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

Sekcja ukazuje, jak poznawanie<br />

<br />

<br />

<br />

W <br />

<br />

<br />

informacje<br />

<br />

<br />

<br />

Od czasów Cyrusa Wielkiego<br />

król perski ucho-<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

go „”).<br />

-<br />

<br />

-<br />

<br />

<br />

-<br />

<br />

-<br />

<br />

<br />

<br />

–<br />

<br />

<br />

W <br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

Cywilizacjacivilis – obywatelski) –<br />

-<br />

<br />

• -<br />

<br />

<br />

• -<br />

-<br />

<br />

<br />

• -<br />

<br />

<br />

9


2019<br />

2019<br />

HISTORIA<br />

<br />

1 1<br />

HISTORIA<br />

<br />

1<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

[1.] Lucjusz Korneliusz Scypion Brodaty, syn Gnejusza,<br />

mąż wielkiej siły i mądrości, którego piękność jak najbliższa<br />

była cnotom, był pośród was edylem, konsulem i cenzorem.<br />

Zdobył Taurazję, Cisaunę i całe Samnium, podbija<br />

całą Lukanię i uprowadza stamtąd zakładników.<br />

[2.] Mąż ten, Lucjusz Scypion, był jak większość to przy-<br />

zna, najlepszym spośród dobrych w Rzymie. Syn Brodatego.<br />

Był pośród was edylem, konsulem i cenzorem. On to<br />

zdobył Korsykę wraz z miastem Aleria, ofiarował bóstwom<br />

burz świątynię, jak na to zasłużyły.<br />

[3.] Ty, który nosiłeś zaszczytną czapkę kapłana Jowisza!<br />

Śmierć sprawiła, że wszystko, co miałeś, okazało się krót-<br />

kotrwałe: zaszczyty, rozgłos i cnoty, chwała i uzdolnienia.<br />

Gdyby było tobie danym posłużyć się nimi w długim ży-<br />

ciu, łatwo przewyższyłbyś czynami chwałę przodków. Dlatego,<br />

Publiuszu Korneliuszu Scypionie, synu Publiusza,<br />

chętnie przyjmuje cię ziemia na swoje łono.<br />

Wybór źródeł do historii starożytnej, red. A.S. Chankowski,<br />

Warszawa 1995 (teksty przeł. M. Wiśniowolski).<br />

1. <br />

<br />

2. <br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

3. <br />

<br />

<br />

A więc nie pod hasłem cywilizacji zajmowała i zdobywała<br />

rzeczypospolita rzymska zamorskie krainy; żądza podboju<br />

pchała ją naprzód, a tej żądzy nie osłaniano żadnymi<br />

kłamliwymi i wyższymi hasłami; prawda naga i bardzo realistyczna,<br />

błyszczała na sztandarach rzymskich legionów:<br />

podbój, zapewnienie tego podboju i wyzyskiwanie nowo<br />

nabytych krain, pod względem materialnym. Same wojny,<br />

które rozszerzały zakres rzymskiego panowania, były<br />

okropne: walczono bez litości i bez przebaczenia tak, że<br />

najczęściej prowincja podbita ogniem i mieczem, wycieńczona<br />

po wielkiej utracie krwi i siły wchodziła w rzymskie<br />

posiadanie. […] rządca rzymski uosabiał odtąd w prowincji<br />

władzę, prawo i siłę – i mógł ich nieledwie dowolnie<br />

używać, zanim przy dorocznej zmianie urzędników jego<br />

następca nie zawitał i nie wysadził go z krótko zajmowanego<br />

stanowiska.<br />

K. Morawski, Rzym i narody. Podbój Zachodu.<br />

Wschód i Żydzi, Warszawa 1924.<br />

4. -<br />

<br />

5. <br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

6. <br />

<br />

<br />

7. <br />

<br />

8. <br />

<br />

<br />

<br />

POLECENIA<br />

9. <br />

10. <br />

11. <br />

12. <br />

<br />

<br />

<br />

46<br />

47<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

10


W <br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

? <br />

<br />

? <br />

C <br />

<br />

<br />

<br />

Fragment Historii Cesarstwa Rzymskiego Herodiana<br />

Jest mianowicie zwyczajem u Rzymian, że się podnosi do<br />

rzędu bogów tych cesarzy, którzy zmarli, pozostawiając sy-<br />

nów jako swoich następców; hołd taki nazywają apoteozą.<br />

W całym mieście obchodzi się wówczas żałobę połączoną<br />

z religijnymi obrzędami. […] Po zakończeniu tego następca<br />

cesarza, który po nim objął władzę, ująwszy płonącą pochodnię,<br />

przykłada ją do stosu w kształcie budynku […].<br />

Z najwyższej i najmniejszej części tego budynku jakby<br />

z jakiejś strażnicy wypuszczają orła, który wznosi się wraz<br />

z ogniem w powietrze, unosząc według wierzeń rzymskich<br />

z ziemi do nieba duszę cesarza.<br />

Herodian, <strong>Historia</strong> Cesarstwa Rzymskiego, przeł. L. Piotrowicz,<br />

Wrocław 2004 s. 126, 128 (ze zmianami M.N. Faszczy)<br />

6. -<br />

<br />

7. <br />

8. <br />

D <br />

<br />

<br />

<br />

<br />

Wieko trumny faraona<br />

Tutanchamona (XIV w.<br />

<br />

innej trumny egipskiej.<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

? <br />

<br />

<br />

<br />

R <br />

<br />

w zakresie<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

Rekonstrukcja zigguratu z miasta Ur (ok. 2100 r.<br />

p.n.e.). <br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

?


1<br />

2<br />

3<br />

4<br />

2 Obelisk<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

k<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

3 Pylon<br />

P<br />

.<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

7 Sankt<br />

nkt<br />

Sankt<br />

kt<br />

anktua<br />

ua<br />

uariu<br />

uariu<br />

ua<br />

m <br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

6 Kolum<br />

Kolu<br />

Kol<br />

Kolu<br />

Ko<br />

K<br />

nada. <br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

5 <br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

4 Dziedziniec. <br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

5<br />

6<br />

7<br />

1 <br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

1 1<br />

2019<br />

HISTORIA<br />

<br />

1<br />

HISTORIA<br />

2019


? Na podstwie<br />

schematu omów relacje<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

wezyr<br />

faraon<br />

S <br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

POLITYKA<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

WOJNY<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

KULTURA<br />

I RELIGIA<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

IX<br />

<br />

VIII I<br />

VIII VI II V III IV IV III<br />

V II<br />

<br />

<br />

<br />

R <br />

czasu w ramach<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

KALENDARIUM<br />

ok. 3200 p.n.e.<br />

ok. 2350–ok. 2300 p.n.e.<br />

XVIII w. p.n.e.<br />

ok. 1500 p.n.e.<br />

ok. 1200–ok. 1050 p.n.e.<br />

VIII w. p.n.e.<br />

VII w. p.n.e.<br />

VI–IV w. p.n.e.<br />

S <br />

<br />

<br />

ukształtowanie się cywilizacji Sumerów<br />

państwo Sargona Wielkiego (z Akadu)<br />

panowanie Hammurabiego w Babilonii (ok. 1792–1750 p.n.e.)<br />

rywalizacja wielkich państw – Mitanni, państwo Hetytów, Egipt<br />

najazdy „ludów morza” i upadek państwa Hetytów<br />

wzrost potęgi Asyrii<br />

dominacja Asyrii na Bliskim Wschodzie i upadek tego państwa<br />

dominacja imperium perskiego na Bliskim Wschodzie


LICEUM I TECHNIKUM ZAKRES PODSTAWOWY<br />

ZAKRES PODSTAWOWY<br />

LICEUM I TECHNIKUM<br />

ZAKRES ROZSZERZONY<br />

LICEUM I TECHNIKUM ZAKRES ROZSZERZONY<br />

<br />

<br />

<br />

NA DOBRY START<br />

PORADNIK<br />

NAUCZYCIELA<br />

HISTORIA<br />

1<br />

NA DOBRY START<br />

PORADNIK<br />

NAUCZYCIELA<br />

HISTORIA<br />

1<br />

z plusem<br />

DIAGNOZA<br />

<br />

NA DOBRY START<br />

<br />

*<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

pisane przez<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

HISTORIA 1<br />

MULTIBOOK<br />

<br />

<br />

<br />

do pobrania*


dla ucznia<br />

ATLAS<br />

HISTORIA<br />

LICEUM I TECHNIKUM<br />

Atlas. <strong>Historia</strong><br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

15


3 POWODY,<br />

<br />

1. <br />

<br />

2. <br />

<br />

3.


szkoła<br />

pełna<br />

perspektyw


UCZ<br />

Z KULTURY!<br />

wejdź i dowiedz się więcej na:<br />

komiks100na100.pl<br />

Zaproś komiks<br />

na swoje lekcje<br />

17 komiksów historycznych przedstawiających odzyskanie<br />

przez Polskę niepodległości i walkę o jej utrzymanie – opowiedzianych<br />

przez cenionych autorów komiksów<br />

Ponad 230 stron komiksu i tekstów, stworzonych z myślą<br />

o edukowaniu słowem i obrazem<br />

8 artykułów publicystycznych, opowiadających dzieje Polski<br />

i komiksu, autorstwa wybitnych historyków, ekspertów oraz językoznawców<br />

Wstępy historyczne do każdego komiksu<br />

– gratka dla miłośników historii i nie tylko<br />

W celu zamówienia publikacji skontaktuj się z konsultantem WSiP<br />

lub infolinią (tel. 801 220 555) albo skorzystaj ze strony sklep.wsip.pl


205<br />

wstępy<br />

historyczne<br />

Na początku XX w., w wyniku porozumień polityczno-militarnych zawartych pomiędzy mocarstwami<br />

Europy, zaborcy Polski po raz pierwszy od ponad 100 lat znaleźli się we wrogich sobie obozach. Ponieważ<br />

działania wojenne miały się toczyć na ziemiach zamieszkanych przez Polaków, chcieli zdobyć przychylność<br />

społeczeństwa polskiego dla siebie i swoich armii. Żadne z mocarstw nie zamierzało składać<br />

wiążących deklaracji o odbudowie państwowości polskiej – nie leżało to w ich interesie – ale w odezwach<br />

apelowano do Polaków o opowiedzenie się po jednej lub drugiej stronie. Ani Niemcy, ani Rosjanie<br />

nie byli jednak zainteresowani powołaniem u swego boku polskich formacji wojskowych.<br />

Inaczej wyglądała sytuacja na ziemiach zaboru austriackiego. W 1908 r. we Lwowie powstał Związek<br />

Walki Czynnej (ZWC), patronujący formowaniu dwóch polskich organizacji paramilitarnych: Związku<br />

Strzeleckiego we Lwowie i Towarzystwa „Strzelec” w Krakowie. Faktyczne kierownictwo ZWC i formacji<br />

strzeleckich znajdowało się w rękach Józefa Piłsudskiego. Zadaniem obu organizacji było przygotowanie<br />

młodzieży do nadchodzącej walki o wolną Polskę. Oprócz strzelców, w Galicji działały również inne<br />

ugrupowania paramilitarne, które z czasem także podporządkowały się Piłsudskiemu. Były to Polskie<br />

Drużyny Strzeleckie, Drużyny Podhalańskie, Polowe Drużyny Sokoła oraz Drużyny Bartoszowe.<br />

Działalność Piłsudskiego i jego strzelców spotkała się z przychylnym stanowiskiem Austriaków.<br />

Liczyli oni, że w nadchodzącej wojnie Piłsudskiemu uda się wzniecić na ziemiach zaboru rosyjskiego<br />

antyrosyjskie powstanie. Dlatego 2 sierpnia 1914 r. pozwolili mu na ogłoszenie mobilizacji oddziałów<br />

strzeleckich i wysłanie 6 sierpnia do Królestwa Polskiego 1. Kadrowej Kompanii.<br />

notki<br />

biograficzne<br />

Krzysztof Budziejewski<br />

RYSUNKI<br />

Ukończył<br />

studia historyczne<br />

w Piotrkowie<br />

Trybunalskim.<br />

Z zawodu jest grafikiem<br />

– zajmuje się głównie<br />

ilustracją. Zadebiutował<br />

serią „Rysiek i Królik”.<br />

Jest autorem rysunków<br />

do różnych publikacji,<br />

m.in. „Joanna i Spółka”,<br />

„Śmiertelna Misja<br />

Rotmistrza Pileckiego”,<br />

„Antologia Postapo”,<br />

„Nędzole”.<br />

Witold Tkaczyk<br />

SCENARIUSZ<br />

Założyciel<br />

wydawnictwa<br />

Zin Zin Press,<br />

w którym opublikował<br />

kilkadziesiąt komiksów<br />

historycznych<br />

z najnowszych dziejów<br />

Polski. Do kilku z nich<br />

sam napisał scenariusze.<br />

Realizuje też komiksy<br />

na zamówienie innych<br />

wydawców, instytucji<br />

państwowych<br />

i samorządowych<br />

oraz firm<br />

prywatnych.<br />

artykuły<br />

Jerzy<br />

Bralczyk<br />

Profesor nauk<br />

humanistycznych,<br />

językoznawca (język<br />

mediów, reklamy<br />

i polityki), wykładowca<br />

m.in. w Instytucie<br />

Dziennikarstwa<br />

Uniwersytetu<br />

Warszawskiego, członek<br />

Rady Języka Polskiego.<br />

Ceniony felietonista<br />

oraz autor programów<br />

telewizyjnych i radiowych<br />

popularyzujących<br />

wiedzę o współczesnym<br />

języku polskim.<br />

Twórca ogólnopolskich<br />

dyktand oraz wielu<br />

publikacji naukowych<br />

i popularnonaukowych.<br />

Odznaczony m.in. Krzyżem<br />

Oficerskim Orderu<br />

Odrodzenia Polski (1998).<br />

KOMIKS<br />

MOJA OSOBISTA HISTORIIA KOMIKSU<br />

Kiedy zaczynałem czytać książki, jednym z moich czytelniczych<br />

zwyczajów, a może nawet obsesji, było to, żeby nie pominąć w lekturze<br />

niczego, żadnego zdania czy słowa – niejednokrotnie wracałem<br />

do przewróconej już kartki z myślą, że coś przeoczyłem. Było<br />

w tym coś z zobowiązania wobec tekstu – był on dla mnie, ale i ja dla<br />

niego. Kiedy zacząłem czytać (oglądać?) komiksy, moja obawa się<br />

zwielokrotniła: nie byłem teraz pewien, czy oglądam (czytam?)<br />

we właściwej kolejności. Ich linearna nieoczywistość (a może, czego<br />

nie byłem pewien, oczywista nielinearność) frustrowała mnie<br />

jako odbiorcę. Ale jednocześnie fascynowała. Świadomość lektury<br />

tekstu była dla mnie naturalna – tu, przy kontakcie z komiksem,<br />

nawet i dziś nie jestem pewien, który prosty czasownik oddaje<br />

najlepiej moją aktywność poznawczą, i zastanawiam się, co mam<br />

powiedzieć: „czytam” czy „oglądam”...<br />

Ale – czytam. Albo oglądam. I mam do niego stosunek, by tak<br />

rzec, nieokreślony. Z różnych przyczyn się to bierze: z tych właśnie<br />

wymagań orientacyjnych, które mi stawia; z ambiwalencji kulturowej<br />

– czy wysoka, czy niska to kultura; z ideologicznego dziedzictwa;<br />

wreszcie z niepewności co do zamierzonego sposobu działania<br />

– w słowie coś komicznego, w wyniku działania niezupełnie...<br />

Najczęściej już w dzieciństwie obok zakresu znaczeniowego<br />

poznawanych słów dostajemy ich konotacje, często związane<br />

z ocenami, często z emocjami. Kiedy poznałem słowo „komiks”,<br />

łączyło się ono w mojej świadomości z czymś niby gorszym,<br />

ale i atrakcyjnym. Wiadomo było, że coca-cola jest napojem ideologicznie<br />

obrzydliwym, ale jej zachodniość kusiła. A guma do żucia...<br />

I te nazwy miały budzić w nas niechęć do zachodniej zgnilizny.<br />

W podstawowym (właściwie do dziś) słowniku języka polskiego,<br />

pod redakcją Witolda Doroszewskiego, z połowy ubiegłego wieku,<br />

nie ma hasła „komiks” w liczbie pojedynczej – jest hasło „komiksy”.<br />

Już ta liczba mnoga, jak to czasem bywa, daje pewien odcień deprecjonujący,<br />

a hasło brzmi tak: „historyjki obrazkowe opatrzone<br />

tekstem, zwykle o charakterze sensacyjnym lub humorystycznym<br />

i bardzo niskim poziomie artystycznym, zamieszczane w czasopismach<br />

lub wyświetlane przez telewizję (zwłaszcza amerykańską)”.<br />

W słownikach rzadko powinny się pojawiać oceny, tu jednak ocena<br />

jest wyraźna. I cytat ilustrujący znaczenie: „Tandetne melodie<br />

amerykańskie wtargnęły wraz ze szmirą hollywoodzką i komiksami<br />

do życia francuskiego”.<br />

Odwracanie znaków i stawianie zachwytu tam, gdzie niegdyś<br />

było potępienie, jest zjawiskiem towarzyszącym dezideologizacji<br />

i zmianom ideologicznych identyfikacji, ale w pokoleniach<br />

34<br />

119<br />

17 komiksów historycznych<br />

1. Henryk Jerzy Chmielewski TYTUS, ROMEK I A’TOMEK OBCHODZĄ 100-LECIE ODZYSKANIA NIEPODLEGŁOŚCI POLSKI<br />

Z WYOBRAŹNI PAPCIA CHMIELA NARYSOWANI 2. Marek Szyszko (rys.), Michał Derlacki (scen.) PIERWSZA KREW 3. Janusz<br />

Wyrzykowski (rys.), Paweł Chmielewski (scen.) PADEREWSKI W BIAŁYM DOMU 4. Artur Chochowski (rys.), Robert Zaręba (scen.)<br />

UPADEK ZABORCÓW 5. Zbigniew Kasprzak (rys.), Tomasz Kołodziejczak (scen.) PIERWSZA LEKCJA 6. Tomasz Niewiadomski (rys.),<br />

Maciej Parowski (scen.) JESZCZE RAZ W POLSCE 7. Berenika Kołomycka (rys.), Paweł Niewiadomy (scen.) SZCZYPIORNIAK<br />

8. Przemysław Kłosin (rys.), Grzegorz Niewiadomy, Paweł Niewiadomy (scen.) RZEC<strong>ZP</strong>OSPOLITA ZAKOPIAŃSKA 9. Jacek Michalski<br />

(rys.), Maciej Jasiński (scen.) LISTOPADOWE DNI 10. Aleksandra Czubek-Spanowicz (rys.), Grzegorz Janusz (scen.) POCIECHA<br />

DUCHOWA 11. Krzysztof Budziejewski (rys.), Witold Tkaczyk (scen.) NIESPOKOJNA PODRÓŻ MISTRZA 12. Katarzyna Babis GŁOS<br />

KOBIET 13. Andrzej Łaski (rys.), Grzegorz Janusz (scen.) GRA O GRANICE 14. Andrzej O. Nowakowski (rys.), Maciej Jasiński (scen.)<br />

W OSTATNIEJ CHWILI 15. Bogusław Polch (rys.), Maciej Parowski (scen.), Wojciech Bem (tusz) POD RADZYMIN I Z POWROTEM<br />

16. Jacek Przybylski (rys.), Daniel Gizicki (scen.) GÓRA ŚWIĘTEJ ANNY 17. Paweł Zych (rys.), Bartosz Sztybor (scen.) OSTATNI SKOK<br />

8 artykułów<br />

1. Jerzy Kochanowski WYBOISTA DROGA DO NIEPODLEGŁEJ 2. Jerzy Bralczyk KOMIKS 3. Jerzy Szyłak KRÓTKA<br />

HISTORIA KOMIKSU HISTORYCZNEGO 4. Adam Rusek GRZEŚ, WALEK I HANYS, CZYLI JAK GALICJANIN,<br />

POZNANIAK I ŚLĄZAK DZIELNIE WALCZYLI O POLSKIE GRANICE 5. Witold Tkaczyk BAWI, UCZY, PRZYPOMINA<br />

6. Maciej Parowski KOMIHISTORESEJ. SZTUKA, JĘZYK, NAMIĘTNOŚĆ, EDUKACJA 7. Janusz Morbitzer O<br />

INNOWACJI W EDUKACJI W KONTEKŚCIE KULTURY OBRAZU I KOMIKSU 8. Wojciech Birek KOMIKS I EDUKACJA<br />

Zamów na:<br />

sklep.wsip.pl<br />

Dodatkowa publikacja do pracy z uczniami.<br />

Pomysł na lekcje okolicznościowe i rocznicowe.<br />

Ciekawa lektura w czasie wolnym.


LICEUM I TECHNIKUM ZAKRES ROZSZERZONY<br />

<strong>Historia</strong>. Zakres rozszerzony<br />

<br />

<strong>Historia</strong>. Zakres rozszerzony<br />

2019<br />

HISTORIA<br />

<br />

1<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

Podręcznik dopuszczony<br />

do użytku szkolnego <br />

Egzemplarz testowy<br />

Reforma 2019<br />

NA DOBRY START<br />

PORADNIK<br />

NAUCZYCIELA<br />

HISTORIA<br />

1<br />

HISTORIA<br />

<br />

1<br />

Poradnik nauczyciela<br />

NA DOBRY START <br />

Egzemplarz testowy<br />

podręcznika <br />

Multibook <br />

ATLAS<br />

HISTORIA<br />

LICEUM I TECHNIKUM<br />

z plusem<br />

DIAGNOZA<br />

Atlas. <strong>Historia</strong> Plansze interaktywne <br />

Pomoce online <br />

20


RAMOWY ROZKŁAD MATERIAŁU W KLASACH 1–4 LICEUM (1–5 TECHNIKUM)<br />

Propozycja wymiaru godzin nauczania historii w liceum w ZAKRESIE PODSTAWOWYM na podstawie ramowego<br />

planu nauczania<br />

klasa 1: 2 godziny tygodniowo; klasa 2: 2 godziny tygodniowo; klasa 3: 2 godziny tygodniowo; klasa 4: 2 godziny tygodniowo<br />

KLASA 1 LICEUM I TECHNIKUM<br />

Dział podstawy programowej<br />

Proponowana<br />

liczba godzin<br />

I. <strong>Historia</strong> jako nauka 1<br />

II. Pradzieje i historia starożytnego Wschodu 5<br />

III. Świat starożytnych Greków 5<br />

IV. Społeczeństwo, życie polityczne i kultura starożytnego Rzymu 6<br />

V. Bizancjum i świat islamu 2<br />

VI. Europa wczesnego średniowiecza 3<br />

VII. Europa w okresie krucjat 3<br />

VIII. Gospodarcze i społeczne realia średniowiecznej Europy 3<br />

IX. Polska w okresie wczesnopiastowskim 2<br />

X. Polska w okresie rozbicia dzielnicowego 2<br />

XI. Europa późnego średniowiecza 1<br />

XII. Polska w XIV–XV wieku 4<br />

XIII. Kultura średniowiecza 3<br />

Razem: 40 godzin lekcyjnych tematycznych; 7 godzin lekcyjnych powtórzeniowych; 6 godzin lekcyjnych do dyspozycji nauczyciela;<br />

7 godzin lekcyjny sprawdzianów<br />

KLASA 2 LICEUM I TECHNIKUM<br />

Dział podstawy programowej<br />

Proponowana<br />

liczba godzin<br />

XIV. Odkrycia geograficzne i europejski kolonializm doby nowożytnej 3<br />

XV. Czasy renesansu 1<br />

XVI. Reformacja i jej skutki 2<br />

XVII. Europa w XVI–XVII wieku 5<br />

XVIII. Państwo polsko-litewskie w czasach ostatnich Jagiellonów 4<br />

XIX. Powstanie Rzeczypospolitej Obojga Narodów 3<br />

XX. Pierwsze wolne elekcje i ich następstwa 2<br />

XXI. Renesans w Polsce 1<br />

XXII. Polityka wewnętrzna i zagraniczna Rzeczypospolitej Obojga Narodów w XVII wieku 4<br />

XXIII. Ustrój, społeczeństwo i kultura Rzeczypospolitej Obojga Narodów w XVII wieku 2<br />

XXIV. Europa w dobie oświecenia 2<br />

XXV. Rewolucje XVIII wieku 3<br />

XXVI. Rzeczpospolita w XVIII wieku (od czasów saskich do Konstytucji 3 maja) 3<br />

XXVII. Upadek Rzeczypospolitej (wojna z Rosją i powstanie kościuszkowskie) 2<br />

XXVIII. Kultura doby oświecenia w Rzeczypospolitej 1<br />

XXIX. Epoka napoleońska 2<br />

Razem: 40 godzin lekcyjnych tematycznych; 7 godzin lekcyjnych powtórzeniowych; 7 godzin lekcyjnych sprawdzianów;<br />

<br />

21


KLASA 3 LICEUM I TECHNIKUM<br />

Dział podstawy programowej<br />

Proponowana<br />

liczba godzin<br />

XXX. Europa i świat po kongresie wiedeńskim 6<br />

XXXI. Ziemie polskie i ich mieszkańcy w latach 1815–1848 5<br />

XXXII. Powstanie styczniowe i jego następstwa 2<br />

XXXIII. Europa i świat w II połowie XIX i na początku XX wieku 3<br />

XXXIV. Przemiany gospodarcze i społeczne. Nowe prądy ideowe 2<br />

XXXV. Ziemie polskie pod zaborami w II połowie XIX i na początku XX wieku 4<br />

XXXVI. Kultura i nauka polska w II połowie XIX i na początku XX wieku 1<br />

XXXVII. I wojna światowa 3<br />

XXXVIII. Sprawa polska w przededniu i podczas I wojny światowej 1<br />

XXXIX. Europa i świat po I wojnie światowej 4<br />

XL. Narodziny i rozwój totalitaryzmów w okresie międzywojennym 3<br />

XLI. Walka o odrodzenie państwa polskiego po I wojnie światowej 2<br />

XLII. Dzieje polityczne II Rzeczypospolitej 3<br />

XLIII. Społeczeństwo i gospodarka II Rzeczypospolitej 1<br />

XLIV. Kultura i nauka w okresie II Rzeczypospolitej 1<br />

XLV. Świat na drodze do II wojny światowej 1<br />

Razem:<br />

lekcyjne do dyspozycji nauczyciela<br />

KLASA 4 LICEUM, KLASY 4–5 TECHNIKUM<br />

Dział podstawy programowej<br />

Proponowana<br />

liczba godzin<br />

XLVI. Wojna obronna Polski w 1939 roku. Agresja Niemiec (1 września) i Związku Sowieckiego (17 września) 2<br />

XLVII. II wojna światowa i jej etapy 4<br />

XLVIII. Polska pod okupacją niemiecką i sowiecką 3<br />

XLIX. Niemiecka polityka eksterminacji 2<br />

L. Działalność władz Rzeczypospolitej Polskiej na uchodźstwie i w okupowanym kraju 5<br />

LI. Świat po II wojnie światowej. Początki zimnej wojny 4<br />

LII. Dekolonizacja, integracja i nowe konflikty 4<br />

LIII. Przemiany cywilizacyjne na świecie 1<br />

LIV. Świat na przełomie tysiącleci 3<br />

LV. Proces przejmowania władzy przez komunistów w Polsce (1944–1948) 2<br />

LVI. Stalinizm w Polsce i jego erozja 2<br />

LVII. Polska w latach 1957–1981 5<br />

LVIII. Dekada 1981–1989 3<br />

LIX. Narodziny III Rzeczypospolitej i jej miejsce w świecie na przełomie XX i XXI wieku 3<br />

Razem:<br />

lekcyjnych do dyspozycji nauczyciela<br />

22


RAMOWY ROZKŁAD MATERIAŁU W KLASACH 1–4 LICEUM (1–5 TECHNIKUM)<br />

Propozycja wymiaru godzin nauczania historii w liceum w ZAKRESIE ROZSZERZONYM na podstawie ramowego<br />

planu nauczania<br />

klasa 1: 3 godziny tygodniowo; klasa 2: 3 godziny tygodniowo; klasa 3: 4 godziny tygodniowo; klasa 4: 4 godziny tygodniowo<br />

KLASA 1 LICEUM I TECHNIKUM<br />

Dział podstawy programowej<br />

Proponowana<br />

liczba godzin<br />

I. <strong>Historia</strong> jako nauka 3<br />

II. Pradzieje i historia starożytnego Wschodu 8<br />

III. Świat starożytnych Greków 10<br />

IV. Społeczeństwo, życie polityczne i kultura starożytnego Rzymu 10<br />

V. Bizancjum i świat islamu 2<br />

VI. Europa wczesnego średniowiecza 4<br />

VII. Europa w okresie krucjat 5<br />

VIII. Gospodarcze i społeczne realia średniowiecznej Europy 4<br />

IX. Polska w okresie wczesnopiastowskim 5<br />

X. Polska w okresie rozbicia dzielnicowego 3<br />

XI. Europa późnego średniowiecza 4<br />

XII. Polska w XIV–XV wieku 7<br />

XIII. Kultura średniowiecza 5<br />

Razem: 70 godzin lekcyjnych tematycznych; 6 godzin lekcyjnych powtórzeniowych; 6 godzin lekcyjnych sprawdzianów; 8 godzin lekcyjnych do<br />

dyspozycji nauczyciela<br />

KLASA 2 LICEUM I TECHNIKUM<br />

Dział podstawy programowej<br />

Proponowana<br />

liczba godzin<br />

XIV. Odkrycia geograficzne i europejski kolonializm doby nowożytnej 4<br />

XV. Czasy renesansu 3<br />

XVI. Reformacja i jej skutki 3<br />

XVII. Europa w XVI–XVII wieku 8<br />

XVIII. Państwo polsko-litewskie w czasach ostatnich Jagiellonów 7<br />

XIX. Powstanie Rzeczypospolitej Obojga Narodów 5<br />

XX. Pierwsze wolne elekcje i ich następstwa 3<br />

XXI. Renesans w Polsce 2<br />

XXII. Polityka wewnętrzna i zagraniczna Rzeczypospolitej Obojga Narodów w XVII wieku 7<br />

XXIII. Ustrój, społeczeństwo i kultura Rzeczypospolitej Obojga Narodów w XVII wieku 4<br />

XXIV. Europa w dobie oświecenia 4<br />

XXV. Rewolucje XVIII wieku 5<br />

XXVI. Rzeczpospolita w XVIII wieku (od czasów saskich do Konstytucji 3 maja) 5<br />

XXVII. Upadek Rzeczypospolitej (wojna z Rosją i powstanie kościuszkowskie) 4<br />

XXVIII. Kultura doby oświecenia w Rzeczypospolitej 2<br />

XXIX. Epoka napoleońska 4<br />

Razem: 70 godzin lekcyjnych tematycznych; 6 godzin lekcyjnych powtórzeniowych; 6 godzin lekcyjnych sprawdzianów; 8 godzin lekcyjnych do<br />

dyspozycji nauczyciela<br />

23


KLASA 3 LICEUM I TECHNIKUM<br />

Proponowana<br />

Dział podstawy programowej<br />

liczba godzin<br />

I. Europa i świat po kongresie wiedeńskim 10<br />

II. Ziemie polskie i ich mieszkańcy w latach 1815–1848 10<br />

III. Powstanie styczniowe i jego następstwa 4<br />

IV. Europa i świat w II połowie XIX i na początku XX wieku 8<br />

V. Przemiany gospodarcze i społeczne. Nowe prądy ideowe 6<br />

VI. Ziemie polskie pod zaborami w II połowie XIX i na początku XX wieku 6<br />

VII. Kultura i nauka polska w II połowie XIX i na początku XX wieku 3<br />

VIII. I wojna światowa 4<br />

IX. Sprawa polska w przededniu i podczas I wojny światowej 4<br />

X. Europa i świat po I wojnie światowej 7<br />

XI. Narodziny i rozwój totalitaryzmów w okresie międzywojennym 7<br />

XII. Walka o odrodzenie państwa polskiego po I wojnie światowej 6<br />

XIII. Dzieje polityczne II Rzeczypospolitej 6<br />

XIV. Społeczeństwo i gospodarka II Rzeczypospolitej 5<br />

XV. Kultura i nauka w okresie II Rzeczypospolitej 3<br />

XVI. Świat na drodze do II wojny światowej 4<br />

Razem: 93 godziny lekcyjne tematyczne; 8 godzin lekcyjnych powtórzeniowych; 8 godzin lekcyjnych sprawdzianów; 11 godzin<br />

lekcyjnych do dyspozycji nauczyciela<br />

KLASA 4 LICEUM, KLASY 4–5 TECHNIKUM<br />

Dział podstawy programowej<br />

Proponowana<br />

liczba godzin<br />

XVII. Wojna obronna Polski w 1939 roku. Agresja Niemiec (1 września) i Związku Sowieckiego (17 września) 4<br />

XVIII. II wojna światowa i jej etapy 7<br />

XIX. Polska pod okupacją niemiecką i sowiecką 6<br />

XX. Niemiecka polityka eksterminacji 5<br />

XXI. Działalność władz Rzeczypospolitej Polskiej na uchodźstwie i w okupowanym kraju 6<br />

XXII. Świat po II wojnie światowej. Początki zimnej wojny 7<br />

XXIII. Dekolonizacja, integracja i nowe konflikty 5<br />

XXIV. Przemiany cywilizacyjne na świecie 4<br />

XXV. Świat na przełomie tysiącleci 5<br />

XXVI. Proces przejmowania władzy przez komunistów w Polsce (1944–1948) 5<br />

XXVII. Stalinizm w Polsce i jego erozja 4<br />

XXVIII. Polska w latach 1957–1981 7<br />

XXIX. Dekada 1981–1989 4<br />

XXX. Narodziny III Rzeczypospolitej i jej miejsce w świecie na przełomie XX i XXI wieku 5<br />

Razem: 74 godziny lekcyjne tematyczne; 6 godzin lekcyjnych powtórzeniowych; 6 godzin lekcyjnych sprawdzianów; 8 godzin<br />

lekcyjnych do dyspozycji nauczyciela<br />

24


HISTORIA<br />

<br />

1


WPROWADZENIE<br />

1. <strong>Historia</strong> jako nauka<br />

<br />

2. <br />

3. <br />

4. <br />

5. <br />

6. <br />

Powtórzenie<br />

<br />

7. <br />

8. <br />

9. <br />

10. <br />

11. <br />

Powtórzenie<br />

<br />

12. <br />

13. <br />

14. <br />

15. <br />

16. <br />

17. <br />

Powtórzenie 44<br />

<br />

18. <br />

19. <br />

20. <br />

21. <br />

<br />

22. <br />

<br />

23. <br />

Powtórzenie<br />

26


24. <br />

25. <br />

26. <br />

27. <br />

28. <br />

29. <br />

<br />

30. <br />

31. <br />

Powtórzenie<br />

<br />

32. <br />

33. <br />

34. <br />

35. <br />

<br />

Powtórzenie<br />

<br />

36. <br />

37. <br />

38. <br />

39. <br />

40. <br />

Powtórzenie<br />

<br />

<br />

<br />

27


jak korzystać z podręcznika<br />

Przeczytaj, zapamiętaj, dowiedz się więcej<br />

Bliski Wschód <br />

<br />

-<br />

<br />

<br />

-<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

SPORY,<br />

DYSKUSJE,<br />

OCENY<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

objaśnienia ważniejszych pojęć<br />

Porządkuj wydarzenia i procesy historyczne<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

284‒305<br />

395<br />

410<br />

455<br />

476<br />

rządy cesarza Dioklecjana<br />

podział imperium na Cesarstwo Wschodnie i Cesarstwo Zachodnie<br />

zdobycie Rzymu przez Wizygotów<br />

zdobycie i splądrowanie Rzymu przez Wandalów<br />

koniec cesarstwa zachodniorzymskiego<br />

Sprawdzaj wiedzę, ćwicz i doskonal umiejętności<br />

? <br />

<br />

polecenia do ilustracji i map<br />

<br />

powtórzenie najważniejszych<br />

wiadomości na zakończenie działów<br />

<br />

<br />

<br />

polecenia na zakończenie lekcji<br />

<br />

teksty źródłowe i polecenia powtórzeniowe<br />

na zakończenie działów


• <br />

• <br />

• <br />

• <br />

• <br />

<br />

<br />

<br />

<br />

oculus<br />

?


15 <br />

<br />

<br />

<br />

<br />

30<br />

<br />

<br />

? <br />

<br />

<br />

Rzymianie uważali, że wypełnianie obowiązków religijnych<br />

jest konieczne dla przetrwania wspólnoty państwowej,<br />

a zaburzenie relacji między bogami i ludźmi<br />

może doprowadzić do upadku państwa. Rzymska religijność<br />

skupiona była przede wszystkim na drobiazgowym<br />

wypełnianiu rytuałów. Obok obrzędów sprawowanych<br />

przez urzędników w imieniu wspólnoty obywatelskiej<br />

istniały także kulty prywatne, odprawiane w ramach<br />

rodziny albo indywidualnie.<br />

Rzymianie starali się odczytać wolę bogów ze zjawisk<br />

natury, np. błyskawic pojawiających się na niebie, zachowania<br />

ptaków, wnętrzności zwierząt składanych w ofierze.<br />

Zajmowały się tym specjalne kolegia kapłańskie.<br />

Słabo znamy wczesne wierzenia Rzymian. Z czasem<br />

wiele elementów ich mitologii i obrzędowości zostało<br />

zapożyczonych z religii etruskiej i greckiej. Stąd też utożsamianie<br />

najważniejszych rzymskich bogów z ich greckimi<br />

odpowiednikami: Jowisza z Zeusem, Junony z Herą,<br />

Minerwy z Ateną, Marsa z Aresem czy Westy z Hestią.<br />

Rzymianie włączali też czasem do swojej religii obce<br />

bóstwa. W okresie cesarstwa popularność wśród mieszkańców<br />

imperium zdobywał kult egipskiej Izydy. Zdarzało<br />

się również, że w poczet bogów zaliczano zmarłych<br />

cesarzy i członków ich rodzin.<br />

Mieszkający w granicach imperium poddani Rzymu<br />

mogli swobodnie praktykować własne tradycyjne religie.<br />

Rzymianie byli natomiast niechętni wszelkim nowinkom<br />

religijnym. Obawiali się, że mogą one zaburzyć<br />

dobre relacje między ludźmi a bogami. Stąd prześladowania<br />

niektórych kultów, np. chrześcijaństwa.<br />

<br />

Ważne miejsce w rzymskiej kulturze zajmowały widowiska<br />

publiczne. Od III w. p.n.e. popularność zaczęły zdobywać<br />

wśród Rzymian sztuki teatralne, zapożyczone z kultury<br />

greckiej. Szczególnie duże emocje wzbudzały wyścigi<br />

rydwanów. U schyłku antyku zdarzało się nawet, że widzowie<br />

oglądający rywalizację zaprzęgów wszczynali zamieszki,<br />

które musiało tłumić wojsko.<br />

W okresie cesarstwa ogromną popularność zdobyły<br />

widowiska gladiatorskie. Przypuszcza się, że walki gladiatorów<br />

Rzymianie zapożyczyli od Etrusków, którzy<br />

urządzali je w ramach obrzędów pogrzebowych. Dopiero<br />

w Rzymie stały się one powszechnie dostępną rozrywką.<br />

Organizowano nie tylko starcia między gladiatorami,<br />

lecz także walki ludzi z dzikimi zwierzętami, a nawet<br />

inscenizacje bitew morskich.<br />

Zawód aktora nie cieszył się wśród Rzymian szacunkiem,<br />

w przeciwieństwie do poważanych autorów sztuk<br />

teatralnych. Natomiast status najlepszych woźniców<br />

wyścigowych był porównywalny z pozycją dzisiejszych<br />

gwiazd piłki nożnej. Dużą popularnością cieszyli się też


15. Religia i kultura Rzymian<br />

<br />

? <br />

gladiatorzy, którzy nie zawsze byli niewolnikami. Zajęciu<br />

temu poświęcali się bowiem też wolni mieszkańcy imperium,<br />

pragnący w ten sposób zdobyć sławę.<br />

Prawo rzymskie<br />

Pod względem rozwoju prawa Rzymianie prześcignęli<br />

inne cywilizacje starożytne. Rozumieli oni prawo jako<br />

zbiór ogólnych zasad odnoszących się do indywidualnych<br />

przypadków. Dzięki temu ograniczali wpływ sędziów –<br />

a także polityków – na konkretne rozstrzygnięcia spraw<br />

przed sądami.<br />

Po ustanowieniu cesarstwa władca miał obowiązek<br />

udzielenia odpowiedzi na pytania prawne, które mógł<br />

zadać każdy obywatel. Przyczyniło się to do rozwoju prawa<br />

jako nauki. Zatrudnieni w cesarskich kancelariach<br />

wybitni prawnicy rozstrzygali wątpliwości w zastępstwie<br />

cesarza, a ich interpretacje miały moc powszechnie obowiązującą.<br />

Prawo rzymskie dziś<br />

<br />

Zasady wypracowane przez rzymskich prawników<br />

do dziś są podstawą systemów prawnych większości<br />

państw, w tym Polski. Do fundamentalnych<br />

zasad prawa rzymskiego należą np.: lex retro non<br />

agit – prawo nie działa wstecz, nemo iudex in causa<br />

sua – nikt nie może być sędzią we własnej sprawie,<br />

audiatur et altera pars – niech będzie wysłuchana<br />

i druga strona (tzn. że w procesie sądowym muszą<br />

być wysłuchane obie strony).<br />

<br />

Rzymianie nie stworzyli nowych gatunków literackich,<br />

a jedynie dostosowali już istniejące do swoich własnych<br />

gustów. Nie znaczy to jednak, że nie było wśród<br />

nich wybitnych twórców literatury, która szczególnie<br />

rozwijała się za panowania Augusta. To wówczas działali<br />

najsłynniejsi rzymscy poeci – Horacy, Wergiliusz<br />

i Owidiusz. Jedną z osób hojnie wspierających artystów<br />

<br />

<br />

(106–43 p.n.e.)<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

31


IMPERIUM RZYMSKIE<br />

32<br />

był przyjaciel cesarza – Gajusz Mecenas. Od jego nazwiska<br />

wywodzą się używane dziś słowa mecenas i mecenat.<br />

Natomiast w dziedzinie oratorstwa (retoryki) Rzymianie<br />

prześcignęli greckich mistrzów. Za najwybitniejszego<br />

mówcę w dziejach uchodzi Cyceron. Rzymianie<br />

nie tylko doskonalili styl swoich przemówień,<br />

lecz także tworzyli traktaty teoretyczne i podręczniki<br />

dotyczące sztuki wymowy. Początkowo wykorzystywali<br />

retorykę w politycznych zmaganiach i postępowaniach<br />

sądowych. Z czasem straciła ona użytkowe znaczenie.<br />

Umiejętności retoryczne stały się zaś oznaką dobrego<br />

wykształcenia.<br />

Do najbardziej znanych rzymskich historyków należeli<br />

Swetoniusz i Tacyt, żyjący na przełomie I i II w.<br />

n.e. Jednak ich prace – choć cenne dla nas jako źródła<br />

historyczne – nie wniosły nic nowego do sposobu<br />

pisania historii. Z powodu elegancji i zwięzłości opisów<br />

powszechnie podziwiane były dzieła historyczne Juliusza<br />

Cezara – O wojnie galijskiej i O wojnie domowej. Do dziś<br />

wykorzystuje się je w szkołach do nauki łaciny.<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

? <br />

<br />

Rzymianie pozostali naśladowcami Greków również<br />

w dziedzinie filozofii. Z czasem szczególnie upodobali<br />

sobie stoicyzm, propagowany w I w. n.e. przez Senekę<br />

Młodszego, a wiek później przez cesarza Marka Aureliusza<br />

(panował 161–180 n.e.).<br />

<br />

Stoa Poikile


15. Religia i kultura Rzymian<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

Nie można zapominać, że pod panowaniem rzymskim<br />

wciąż rozwijało się piśmiennictwo greckie, nie tylko<br />

reprezentujące literaturę piękną czy historiografię,<br />

lecz także nauki ścisłe.<br />

<br />

Wybitne osiągnięcia Rzymian związane były z rozwojem<br />

techniki. Rzym zasłynął z systemu świetnej jakości dróg<br />

(wykładanych kamiennymi płytami). Osiągnęły one łączną<br />

długość ponad 70 000 km. Przede wszystkim miały służyć<br />

potrzebom militarnym – umożliwić szybkie przerzucenie<br />

wojsk do regionów ważnych pod względem strategicznym.<br />

Główne trakty były na tyle szerokie, że bezpiecznie mogły<br />

się na nich minąć dwa wozy. Korzystając z sytemu dróg,<br />

Rzymianie jako pierwsi stworzyli instytucję poczty państwowej,<br />

zajmującej się przewozem korespondencji.<br />

Kolejnym osiągnięciem rzymskiej inżynierii były systemy<br />

wodociągów i kanalizacji zapewniające mieszkańcom<br />

miast stały dopływ świeżej wody z gór (akwedukty)<br />

oraz odprowadzanie nieczystości. Dostarczaniu wody<br />

służyły terakotowe, rzadziej ołowiane rury, biegnące<br />

najczęściej pod ziemią. Niekiedy rury znajdowały się na<br />

specjalnych konstrukcjach wysoko ponad powierzchnią<br />

gruntu (w taki właśnie sposób rzymskie akwedukty<br />

funkcjonują do dziś w powszechnej wyobraźni).<br />

Rzymianie potrafili wytwarzać cement i bardzo<br />

wytrzymały beton. Przy ich wiedzy technicznej<br />

pozwoliło to budować kopuły i sklepienia beczkowe.<br />

Powszechnie stosowali też łuki odciążające, zapobiegające<br />

zawaleniu się budynków. Mimo to wielopiętrowe<br />

kamienice mieszkalne (insule) były najczęściej wznoszone<br />

szybko i tanio, co narażało je na pożary i katastrofy<br />

budowlane. Znacznie solidniejszą konstrukcję miały<br />

domy zamożniejszych obywateli i budynki użyteczności<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

33


IMPERIUM RZYMSKIE<br />

<br />

Łuki triumfalne i upamiętniające<br />

W okresie cesarstwa Rzymianie wznosili łuki triumfalne,<br />

które miały upamiętniać sukcesy militarne<br />

odnoszone przez władców. Pierwszym cesarzem, na<br />

polecenie którego to uczyniono, był August. Łuki<br />

triumfalne mogły się znajdować wyłącznie w stolicy<br />

imperium, ponieważ tylko tam celebrowano triumfy<br />

– uroczyste pochody zwycięskich wodzów i żołnierzy<br />

powracających z wojennych kampanii. Poza stolicą<br />

wznoszono natomiast tzw. łuki upamiętniające<br />

(kommemoratywne), by uczcić zwycięstwa wojenne<br />

albo inne ważne wydarzenia lub osoby. Budowle<br />

takie przetrwały do dziś w samym Rzymie, a także<br />

w niektórych miasta położonych na dawnym obszarze<br />

imperium. W czasach nowożytnych nawiązywano<br />

do antycznej formy łuku triumfalnego. Najsłynniejszą<br />

taką budowlę zaczęto wznosić w 1806 r. w Paryżu<br />

z inicjatywy Napoleona Bonapartego.<br />

<br />

? <br />

<br />

34<br />

publicznej: termy (łaźnie), świątynie, teatry, bazyliki<br />

(wielkie hale mieszczące instytucje państwowe czy miejskie<br />

urzędy lub pełniące funkcje handlowe), amfiteatry,<br />

w których organizowano wielkie widowiska (np. walki<br />

gladiatorów), cyrki, czyli budowle w których rozgrywano<br />

wyścigi konnych zaprzęgów.<br />

<br />

Podbój hellenistycznego Wschodu w III–II w. p.n.e.<br />

spowodował upowszechnienie w Rzymie sztuki greckiej.<br />

Początkowo Rzymianie masowo rabowali i wywozili<br />

greckie dzieła. Później zaczęli je także kopiować, ale nie<br />

ograniczyli się tylko do naśladownictwa.<br />

Charakterystyczną cechą sztuki rzymskiej było dążenie<br />

do realizmu, czyli jak najwierniejszego ukazania<br />

wyobrażanych postaci. Kiedy oglądamy posągi bądź<br />

popiersia Rzymian, uwagę zwracają często defekty urody,<br />

których nie starano się tuszować. Zasada ta nie dotyczyła<br />

posągów cesarzy, ukazywanych jako postacie w sile<br />

wieku, w budzących szacunek pozach.<br />

Rzymskie rzeźby, podobnie jak greckie, były malowane<br />

na jaskrawe kolory. Jednak farby, którymi były pokryte, nie<br />

przetrwały upływu czasu. Zamiłowanie Rzymian do mocnych<br />

barw dokumentują natomiast malowidła zdobiące<br />

ściany domów mieszkalnych i budynków publicznych.<br />

Rzymianie lubili także mozaiki. Ich tematyka,<br />

podobnie jak malowideł, pozostawała bardzo różnorodna<br />

– od motywów historycznych i mitologicznych po<br />

sceny z życia codziennego.<br />

Do naszych czasów zachowały się też liczne reliefy<br />

(płaskorzeźby) zdobiące np. świątynie, ołtarze czy łuki<br />

triumfalne. Pokryte płaskorzeźbami łuki triumfalne upamiętniają<br />

zwycięstwa rzymskiego oręża, a jednocześnie<br />

dowodzą imponującego kunsztu rzeźbiarskiego twórców.<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

?


15. Religia i kultura Rzymian<br />

<br />

Kultura rzymska zawdzięczała wiele wpływom innych ludów, przede wszystkim Greków. Udało jej się jednak zachować<br />

oryginalność i jeszcze dziś stanowi inspirację dla wielu twórców.•Rzymianie największe osiągnięcia mieli w działalności<br />

praktycznej (prawo, oratorstwo, technika), w pozostałych dziedzinach twórczości pozostawali zazwyczaj uczniami<br />

Greków.•Do najważniejszych dokonań Rzymian zalicza się technikę budowy dróg i systemów wodno-kanalizacyjnych<br />

oraz prawo.•Rzymianie zasłynęli także osiągnięciami w zakresie architektury i sztuki.•W dziedzinie literatury<br />

przeważnie naśladowali Greków, choć byli też twórcami dzieł wybitnych.<br />

<br />

1. <br />

2. <br />

3. <br />

<br />

4. <br />

<br />

5. <br />

<br />

<br />

<br />

Jest mianowicie zwyczajem u Rzymian, że się podnosi do<br />

rzędu bogów tych cesarzy, którzy zmarli, pozostawiając synów<br />

jako swoich następców; hołd taki nazywają apoteozą.<br />

W całym mieście obchodzi się wówczas żałobę połączoną<br />

z religijnymi obrzędami. […] Po zakończeniu tego następca<br />

cesarza, który po nim objął władzę, ująwszy płonącą pochodnię,<br />

przykłada ją do stosu w kształcie budynku […].<br />

Z najwyższej i najmniejszej części tego budynku jakby<br />

z jakiejś strażnicy wypuszczają orła, który wznosi się<br />

wraz z ogniem w powietrze, unosząc według wierzeń<br />

rzymskich z ziemi do nieba duszę cesarza.<br />

Herodian, <strong>Historia</strong> Cesarstwa Rzymskiego, przeł. L. Piotrowicz,<br />

Wrocław 2004 s. 126, 128 (ze zmianami M.N. Faszczy)<br />

6. <br />

<br />

7. <br />

8. <br />

35


2<br />

1<br />

Termy <br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

2<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

3<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

3<br />

1<br />

36


Tyber<br />

<br />

<br />

()<br />

<br />

<br />

<br />

4<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

Sklepy, warsztaty<br />

5<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

6<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

7<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

4<br />

5<br />

6<br />

7<br />

37<br />

©Sol 90 Images


17 <br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

W III w. n.e. doszło do destabilizacji władzy cesarskiej.<br />

Wybuchały liczne wojny domowe. O tym, kto obejmie<br />

cesarski tron, decydowało przede wszystkim poparcie<br />

wojska. Poszczególne armie obwoływały cesarzami swo-<br />

ich dowódców (tzw. cesarze wojskowi), którzy walczyli<br />

z pretendentami popieranymi przez inne oddziały.<br />

Ponadto dochodziło do buntów prowincji, których<br />

władze uznawały, że same łatwiej niż cesarz poradzą<br />

sobie z obroną przed zewnętrznymi wrogami atakujący-<br />

<br />

<br />

? <br />

<br />

38


17. Upadek Cesarstwa Rzymskiego na Zachodzie<br />

mi imperium. Kiedy następowało wzmocnienie pozycji<br />

cesarzy, w prowincjach przywracano rzymską władzę.<br />

Kryzys polityczny imperium zbiegł się ze wzrostem<br />

zagrożenia zewnętrznego. Silne plemiona germańskie –<br />

w poszukiwaniu łupów oraz dogodnych miejsc do osiedlenia<br />

– zaczęły atakować i przekraczać rzymskie granice na<br />

Renie i Dunaju. Na wschodzie Rzymianie ponosili z kolei<br />

klęski w starciach z odrodzonym państwem perskim. Pod<br />

wpływem zaburzeń politycznych i wojen zmniejszyła się<br />

liczba ludności imperium. Spadły wpływy do skarbu państwa,<br />

a jednocześnie rosły koszty utrzymania armii. Aby<br />

zyskać więcej środków, władcy obniżali zawartość kruszcu<br />

(szlachetnego metalu) w monetach. Prowadziło to do<br />

inflacji. Podupadało zarówno rolnictwo, jak i gospodarka<br />

miejska. Na domiar złego w połowie III w. n.e. cesarstwo<br />

doświadczyła trwająca ok. 20 lat zaraza.<br />

inflatio<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

Opanowanie kryzysu wymagało głębokich reform politycznych,<br />

których wprowadzenia podjął się cesarz<br />

Dioklecjan (panował 284–305 n.e.). Ustanowiona<br />

przez niego nowa forma ustroju została nazywana dominatem,<br />

ponieważ władca przestał być odtąd „pierwszym<br />

obywatelem” (princeps), a stał się „panem” (dominus).<br />

Cesarz sprawował nieograniczoną władzę przy pomocy<br />

rozbudowanego, wielostopniowego aparatu urzędniczego.<br />

Dioklecjan uznał, że sprawne zarządzanie cesarstwem<br />

wymaga podziału najwyższej władzy między cztery osoby.<br />

Taki sposób sprawowania rządów określano mianem<br />

tetrarchii (łac. tetra – cztery).<br />

Reforma administracji objęła również prowincje, których<br />

liczba została znacznie zwiększona. Wprowadzono<br />

też nową jednostkę podziału terytorialnego – diecezję,<br />

skupiającą kilka prowincji. Zdecentralizowanie władzy<br />

miało poprawić działanie administracji.<br />

Dioklecjanowi udało się też zreformować system<br />

podatkowy i monetarny cesarstwa. Dzięki temu zyskał<br />

środki na powiększenie armii oraz lepsze wynagradzanie<br />

żołnierzy i urzędników. Wkrótce jednak nowo wprowadzone<br />

podatki okazały się nadmiernym obciążeniem dla<br />

mieszkańców imperium.<br />

<br />

Tetrarchia<br />

W zamyśle Dioklecjana państwem miało rządzić<br />

dwóch augustów (po jednym na Wschodzie<br />

i Zachodzie). Każdy z nich miał mieć do pomocy<br />

następcę zwanego cezarem. Po upływie 20 lat<br />

augustowie mieli usunąć się z życia politycznego<br />

i oddać pełnię władzy cezarom, którzy w ten sposób<br />

stawali się nowymi augustami. Jednocześnie<br />

powinna była nastąpić nominacja nowych cezarów,<br />

którzy mieli awansować na augustów za kolejne<br />

20 lat itd. Pomimo początkowych sukcesów system<br />

władzy wprowadzony przez Dioklecjana okazał<br />

się niewydolny. Przetrwał do 324 r. n.e., kiedy<br />

to w wyniku zwycięskiej wojny domowej został<br />

zlikwidowany przez Konstantyna Wielkiego.<br />

? <br />

<br />

<br />

<br />

-<br />

<br />

? <br />

<br />

39


IMPERIUM RZYMSKIE<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

Reformy Dioklecjana nie uchroniły imperium przed kolejnymi<br />

walkami o władzę. W 395 r. n.e. zmarł Teodozjusz<br />

Wielki, ostatni cesarz, który sprawował rządy na całym<br />

obszarze Imperium Rzymskiego. Po śmierci tego władcy<br />

państwo zostało podzielone między jego synów na dwie<br />

części – wschodnią i zachodnią. Rozpad imperium na<br />

cesarstwo zachodniorzymskie i wschodniorzymskie<br />

okazał się trwały. Wynikało to z kilku powodów. Przede<br />

wszystkim linia podziału pokrywała się z granicą językową,<br />

gdyż ludność mieszkająca na Zachodzie posługiwała<br />

się przeważnie łaciną, na Wschodzie zaś – greką. Ponadto<br />

na Wschodzie istniała nowa stolica – Konstantynopol.<br />

40<br />

<br />

? <br />

<br />

?


17. Upadek Cesarstwa Rzymskiego na Zachodzie<br />

,<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

Związana z tym miastem nowa elita cesarstwa dążyła do<br />

zachowania swej uprzywilejowanej pozycji, co było możliwe<br />

tylko przy utrzymaniu podziału imperium.<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

W obliczu osłabienia rzymskiej armii zaczęto rekrutować<br />

do niej barbarzyńców. W zamian za możliwość<br />

osiedlenia się na ziemiach cesarstwa Germanie służyli<br />

w rzymskim wojsku i podlegali rzymskim oficerom.<br />

Inną formą militarnego współdziałania było zawieranie<br />

przez Rzym sojuszy z germańskimi plemionami.<br />

Wspierały one Rzymian w zamian za ziemię lub inne<br />

korzyści. Zachowywały jednak dużą niezależność – walczyły<br />

w ramach własnych jednostek i pod dowództwem<br />

swoich wodzów.<br />

O ile cesarze chętnie sięgali po wsparcie barbarzyńców,<br />

o tyle ogół rzymskiego społeczeństwa odnosił się<br />

do nich negatywnie. Pamięć o wojnach Rzymu z Germanami<br />

nie poprawiała postrzegania barbarzyńskich<br />

przybyszów przez Rzymian. Ponadto Germanie mieli<br />

inne prawa i zwyczaje niż ludność rzymska. Nierzadko<br />

dopuszczali się aktów przemocy wobec mieszkańców<br />

imperium. Również obejmowanie przez barbarzyńców<br />

wysokich stanowisk w państwie i armii nie było dobrze<br />

przyjmowane przez Rzymian.<br />

Konsekwencją napięć i konfliktów między ludnością<br />

rzymską a Germanami było trzykrotne splądrowanie<br />

Rzymu przez tych ostatnich. W 410 r. n.e. dokonali tego<br />

Wizygoci, w 455 r. n.e. – Wandalowie, a w 472 r. n.e.<br />

– Burgundowie.<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

? <br />

<br />

<br />

Spustoszenia poczynione w Rzymie przez najazd<br />

Wandalów tak mocno utkwiły w pamięci ludzkiej,<br />

że słowo wandal zaczęło oznaczać człowieka<br />

umyślnie niszczącego czyjąś lub wspólną własność,<br />

zwłaszcza dobra kultury.<br />

41


IMPERIUM RZYMSKIE<br />

Najazd Hunów i jego konsekwencje<br />

Pod koniec IV w. n.e. w Europie pojawili się Hunowie,<br />

koczowniczy lud mongolsko-turecki wywodzący się ze<br />

środkowej Azji. Przemieszczając się na zachód, podporządkowywali<br />

sobie napotykane plemiona germańskie<br />

albo zmuszali je do ucieczki. Rzym stanął nagle w obliczu<br />

kolejnych fal ludów barbarzyńskich, które zaczęły<br />

wdzierać się w jego granice. Migrację plemion, które<br />

wówczas wdarły się na obszary Imperium Rzymskiego,<br />

przede wszystkim do jego zachodniej części, postrzega-<br />

Konny wojownik<br />

z armii Hunów<br />

(rekonstrukcja historyczna).<br />

? <br />

-<br />

<br />

<br />

-<br />

<br />

<br />

rekonstrukcja historyczna. (1)<br />

(2)(3)<br />

(4)<br />

(5)(6)<br />

(7)<br />

no niegdyś jako „wielką wędrówkę ludów”. Dzisiejsze<br />

badania historyczne dowodzą jednak, że przemieszczały<br />

się wówczas głównie drużyny germańskich wojowników.<br />

Władza cesarska na Zachodzie straciła realne znaczenie.<br />

Na obszarach cesarstwa zachodniorzymskiego<br />

powstawały niezależne królestwa germańskie – Wizygotów,<br />

Burgundów, Swebów, Franków, Wandalów.<br />

<br />

W 476 r. n.e. Romulus Augustulus, ostatni cesarz na<br />

Zachodzie, został usunięty z tronu przez Odoakra, germańskiego<br />

wodza w służbie rzymskiej. Odoaker formalnie<br />

rządził Italią w imieniu wschodniego cesarza, któremu<br />

odesłał insygnia cesarskie Zachodu. Po kilkunastu latach<br />

za namową wschodniorzymskiego władcy państwo Odoakra<br />

zostało zaatakowane przez germańskich Ostrogotów.<br />

Zajęli oni Italię, zgładzili Odoakra i zorganizowali na Półwyspie<br />

Apenińskim własne królestwo.<br />

Rok 476 – datę upadku cesarstwa zachodniorzymskiego<br />

– tradycyjnie przyjęto w historiografii jako cezurę<br />

zamykającą czasy starożytności. Zdarzenie to nie oznaczało<br />

jednak kresu cywilizacji rzymskiej. Cesarstwo wschodnie,<br />

które z czasem zaczęto określać mianem bizantyjskiego,<br />

przetrwało bowiem aż do 1453 r. Jego mieszkańcy –<br />

świadomi swego rzymskiego dziedzictwa – nazywali siebie<br />

w języku greckim Rhomaioi, czyli Rzymianami. Ponadto<br />

żyjący na Zachodzie germańscy przywódcy szybko ulegali<br />

romanizacji – przejmowali rzymską kulturę, którą uznawali<br />

za atrakcyjną i elitarną.<br />

5<br />

1<br />

6<br />

2<br />

3<br />

4<br />

5<br />

7<br />

42


17. Upadek Cesarstwa Rzymskiego na Zachodzie<br />

<br />

Proces upadku Cesarstwa Rzymskiego na Zachodzie rozpoczął się w III w. n.e.•Reformy Dioklecjana na pewien<br />

czas ustabilizowały sytuację polityczną, ale Rzymianie nie znaleźli skutecznego pomysłu na rozwiązanie problemów<br />

gospodarczych i społecznych.•Napływ barbarzyńców w granice imperium dodatkowo pogłębił panujący kryzys.•W<br />

476 r. przestało istnieć Cesarstwo Rzymskie na Zachodzie. Rok ten jest uznawany za symboliczną datę<br />

końca epoki starożytności.<br />

<br />

1. sto<br />

sowane <br />

2. <br />

3. <br />

4. <br />

5. <br />

<br />

<br />

<br />

Wszyscy mają silne i masywne kończyny oraz tęgie karki.<br />

Są niesamowicie szpetni i tak pochyleni, iż można<br />

ich uważać za dwunożne zwierzęta lub jakieś kloce, które<br />

– z grubsza ociosane na kształt figur – umieszcza się na<br />

barierach mostów. Mając jednak ludzką, chociaż brzydką<br />

postać, w kwestii jedzenia są do tego stopnia prymitywni,<br />

że gdy przygotowują pokarm, nie korzystają ani z ognia, ani<br />

z przypraw. Żywią się korzonkami dziko rosnących roślin<br />

i na wpół surowym mięsem wszelkiego rodzaju zwierząt<br />

[…]. Nigdzie nie budują domów, lecz raczej unikają ich niczym<br />

grobów, zgoła im zresztą nieznanych z powszechnej<br />

praktyki. […] Nie wkładają innego ubrania w domu, a innego<br />

poza domem, lecz raz założywszy na grzbiet tunikę<br />

ciemnego koloru, nie zdejmą jej ani nie zmienią wcześniej,<br />

dopóki nie porwie się na strzępy od długotrwałego brudu<br />

i gnicia. Z tej racji nie nadają się do walk pieszych i są niemal<br />

przyrośnięci do swych koni, wytrzymałych wprawdzie,<br />

ale brzydkich.<br />

Ammianus Marcellinus, Dzieje rzymskie,<br />

przeł. I. Lewandowski, t. 2, Warszawa 2002.<br />

6. <br />

<br />

7. <br />

8. <br />

<br />

<br />

284‒305<br />

395<br />

410<br />

455<br />

476<br />

rządy cesarza Dioklecjana<br />

podział imperium na Cesarstwo Wschodnie i Cesarstwo Zachodnie<br />

zdobycie Rzymu przez Wizygotów<br />

zdobycie i splądrowanie Rzymu przez Wandalów<br />

koniec cesarstwa zachodniorzymskiego<br />

43


Podstawowym punktem odniesienia w świecie rzymskim<br />

było obywatelstwo. Wprawdzie Rzymianie nie strzegli<br />

dostępu do niego równie zazdrośnie co obywatele greckich<br />

polis, ale podobnie jak oni postrzegali je jako formę<br />

wyróżnienia. W okresie republiki z posiadaniem obywatelstwa<br />

wiązały się prawa i powinności: udział w życiu<br />

politycznym, służba wojskowa i płacenie podatków. Funkcjonowanie<br />

obywateli w ramach ustroju republikańskiego<br />

wiązało się z poczuciem odpowiedzialności za losy ojczyzny.<br />

Po ustanowieniu cesarstwa wpływ ogółu obywateli<br />

na życie polityczne wyraźnie zmalał. Z kolei powołanie<br />

do życia przez Oktawiana Augusta w pełni zawodowych<br />

sił zbrojnych dodatkowo zmieniło sposób postrzegania<br />

obywatelstwa. Wciąż zapewniało ono jednak uprzywilejowany<br />

status w obrębie granic imperium. W 212 r. n.e.<br />

cesarz Karakalla nadał obywatelstwo rzymskie wszystkim<br />

wolnym mieszkańcom cesarstwa.<br />

<br />

Rzymianie uważali, że bogowie wyznaczyli im misję –<br />

podbicie innych ludów. Zorganizowali niezwykle skuteczną<br />

armię, górującą nad przeciwnikami dzięki świetnej<br />

organizacji i potencjałowi ludnościowemu państwa. Rzymianom<br />

udało się stworzyć rozległe imperium, zamieszkiwane<br />

przez różne, niekiedy znacznie różniące się od siebie<br />

społeczności. Kluczowymi etapami w historii rzymskiego<br />

ekspansjonizmu były: podbicie Italii, pokonanie Kartaginy<br />

w toku trzech wojen punickich, ustanowienie cesarstwa.<br />

Największe obszary udało się podbić Rzymianom<br />

między III a I w. p.n.e., czyli jeszcze w okresie republiki.<br />

<br />

Rzymianie zasłynęli dzięki wybitnym osiągnięciom<br />

w zakresie budowy dróg, wodociągów i kanalizacji.<br />

Potrafili również wytwarzać cement i beton. Powszechnie<br />

stosowali łuki odciążające, zapobiegające zawalaniu się<br />

budynków. Dzięki temu mogli wznosić trwałe, monumentalne<br />

konstrukcje – termy, teatry, amfiteatry, cyrki,<br />

bazyliki. W rzymskich miastach centralnym punktem<br />

było zwykle forum – znajdowały się tam najważniejsze<br />

budowle służące funkcjom publicznym i handlowym.<br />

Specyficzną formą uhonorowania zwycięstw były łuki<br />

triumfalne i upamiętniające.<br />

<br />

Przez wiele lat Rzymianie znajdowali się pod silnym wpływem<br />

kultury greckiej. Podbój państw hellenistycznych<br />

w III–I w. p.n.e. sprawił, że do Rzymu zaczęło stam-<br />

POLITYKA<br />

<br />

509 <br />

<br />

<br />

<br />

WOJNY<br />

264 <br />

<br />

KULTURA<br />

I RELIGIA<br />

449 <br />

IX<br />

VIII<br />

VII<br />

VI<br />

V<br />

IV<br />

<br />

III<br />

<br />

II<br />

<br />

44


tąd trafiać wiele dzieł sztuki, często w wyniku rabunku.<br />

Przyczyniło się to do rozpowszechnienia wzorców greckich<br />

w dziedzinach nauki, literatury i sztuki. Rzymianie<br />

z powodzeniem kontynuowali dokonania Greków.<br />

W granicach imperium znalazło się również wielu twórców<br />

pochodzących z Hellady, którzy w dalszym ciągu<br />

prowadzili swoją działalność. Rzymianie wyróżniali się<br />

szczególnie w dziedzinach prawa i oratorstwa za najwybitniejszego<br />

mówcę wszechczasów uznawany jest<br />

Cyceron. Do ożywienia kulturalnego doszło w Rzymie<br />

za panowania Augusta. Tworzyli wówczas wybitni poeci<br />

– Wergiliusz, Horacy i Owidiusz.<br />

<br />

Do czasu przyjęcia chrześcijaństwa przez Konstantyna<br />

w 312 r. n.e. było ono religią traktowaną przez Rzymian<br />

z nieufnością, a okresowo nawet prześladowaną. Wynikało<br />

to z obawy, że nowa wiara może zaburzyć relacje między<br />

ludźmi a bogami, co miałoby doprowadzić do upadku<br />

państwa. Do pierwszego prześladowania chrześcijan<br />

doszło za panowania Nerona w 64 r. n.e. Największą skalę<br />

represje przybrały w III w. n.e. Mimo że chrześcijaństwo<br />

pozostawało początkowo głównie religią ludzi ubogich, to<br />

głoszone przez nich wartości szybko zyskiwały coraz więcej<br />

zwolenników. Działo się tak, ponieważ społeczeństwo<br />

rzymskie zaczęło poszukiwać w religii wartości moralnych,<br />

które często pozostawały zbieżne z nauką chrześcijańską.<br />

Ostatecznie w 392 r. n.e. cesarz Teodozjusz ogłosił chrześcijaństwo<br />

religią państwową.<br />

<br />

Proces upadku władztwa rzymskiego w zachodniej części<br />

cesarstwa rozpoczął się w III w. n.e. Reformy polityczne<br />

przeprowadzone przez Dioklecjana na pewien czas<br />

spowolniły ten proces. Nie udało się natomiast zahamować<br />

narastającego kryzysu ekonomicznego i społecznego.<br />

Kiedy w IV w. n.e. barbarzyńcy coraz silniej zaczęli<br />

wdzierać się w rzymskie granice, okazało się, że cesarstwo<br />

nie potrafi skutecznie stawić czoła zagrożeniu.<br />

Dodatkowo w Europie pojawili się azjatyccy Hunowie,<br />

którzy wzmogli nacisk Germanów na państwo rzymskie.<br />

W 476 r. n.e. został zdetronizowany ostatni cesarz rzymski<br />

na Zachodzie. Datę tę przyjmuje się w historiografii<br />

jako cezurę zamykającą czasy starożytności. Jednak na<br />

Wschodzie Cesarstwu Rzymskiemu udało się przetrwać<br />

jeszcze dziesięć wieków.<br />

<br />

A. Angela, Jeden dzień w starożytnym Rzymie,<br />

przeł. A. Pawłowska-Zampino, Warszawa 2016.<br />

M. Beard, SPQR, przeł. N. Radomski, Poznań 2016.<br />

P. Brown, Świat późnego antyku. Od Marka Aureliusza<br />

do Mahometa, Warszawa 1991.<br />

R. Cowan, Ku chwale Rzymu. Wojownicy imperium,<br />

przeł. K. Skawran, Warszawa 2017.<br />

M. Grant, Gladiatorzy, przeł. T. Rybowski, Wrocław 1980.<br />

P. Heather, Upadek cesarstwa rzymskiego,<br />

przeł. J. Szczepański, Poznań 2006.<br />

A. Krawczuk, Poczet cesarzy rzymskich, Warszawa 2001.<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

<br />

I<br />

I II III IV V<br />

<br />

<br />

45


[1.] Lucjusz Korneliusz Scypion Brodaty, syn Gnejusza,<br />

mąż wielkiej siły i mądrości, którego piękność jak najbliższa<br />

była cnotom, był pośród was edylem, konsulem i cenzorem.<br />

Zdobył Taurazję, Cisaunę i całe Samnium, podbija<br />

całą Lukanię i uprowadza stamtąd zakładników.<br />

[2.] Mąż ten, Lucjusz Scypion, był jak większość to przyzna,<br />

najlepszym spośród dobrych w Rzymie. Syn Brodatego.<br />

Był pośród was edylem, konsulem i cenzorem. On to<br />

zdobył Korsykę wraz z miastem Aleria, ofiarował bóstwom<br />

burz świątynię, jak na to zasłużyły.<br />

[3.] Ty, który nosiłeś zaszczytną czapkę kapłana Jowisza!<br />

Śmierć sprawiła, że wszystko, co miałeś, okazało się krótkotrwałe:<br />

zaszczyty, rozgłos i cnoty, chwała i uzdolnienia.<br />

Gdyby było tobie danym posłużyć się nimi w długim życiu,<br />

łatwo przewyższyłbyś czynami chwałę przodków. Dlatego,<br />

Publiuszu Korneliuszu Scypionie, synu Publiusza,<br />

chętnie przyjmuje cię ziemia na swoje łono.<br />

Wybór źródeł do historii starożytnej, red. A.S. Chankowski,<br />

Warszawa 1995 (teksty przeł. M. Wiśniowolski).<br />

1. <br />

<br />

2. <br />

<br />

3.<br />

<br />

<br />

A więc nie pod hasłem cywilizacji zajmowała i zdobywała<br />

rzeczypospolita rzymska zamorskie krainy; żądza podboju<br />

pchała ją naprzód, a tej żądzy nie osłaniano żadnymi<br />

kłamliwymi i wyższymi hasłami; prawda naga i bardzo realistyczna,<br />

błyszczała na sztandarach rzymskich legionów:<br />

podbój, zapewnienie tego podboju i wyzyskiwanie nowo<br />

nabytych krain, pod względem materialnym. Same wojny,<br />

które rozszerzały zakres rzymskiego panowania, były<br />

okropne: walczono bez litości i bez przebaczenia tak, że<br />

najczęściej prowincja podbita ogniem i mieczem, wycieńczona<br />

po wielkiej utracie krwi i siły wchodziła w rzymskie<br />

posiadanie. […] rządca rzymski uosabiał odtąd w prowincji<br />

władzę, prawo i siłę – i mógł ich nieledwie dowolnie<br />

używać, zanim przy dorocznej zmianie urzędników jego<br />

następca nie zawitał i nie wysadził go z krótko zajmowanego<br />

stanowiska.<br />

K. Morawski, Rzym i narody. Podbój Zachodu.<br />

Wschód i Żydzi, Warszawa 1924.<br />

4.<br />

<br />

5.<br />

<br />

6.<br />

<br />

46


7. <br />

<br />

8. <br />

<br />

<br />

9. <br />

10. <br />

11. <br />

12. <br />

<br />

47


s. 26 (gliniana tabliczka) RMN/Droits réservés/BE&W, (rylec) Science Photo Library/EAST NEWS, (legionista) Walhalla<br />

Inscenizacje Historyczne fot. Rafał Grzesiak; s. 27 (rotunda) Pecold/Shutterstock.com, (moneta) Ligier Piotr/Muzeum Narodowe w Warszawie; s. 29 (Panteon)<br />

Samantha Carrirolo/Getty Images; s. 30 (świątynia) Peter Horree/Alamy Stock Photo/BE&W; s. 31 (gladiatorzy) public domain, (Cyceron) Ann Ronan Pictures/HERITAGEIMAGES/BE&W;<br />

s. 33 (akwedukt) DV TRAVEL/Alamy Stock Photo/BE&W, (Koloseum) SF photo/Shutterstock.com; s. 34 (łuk triumfalny)<br />

Samot/Shutterstock.com, (Seneka) The British Museum/Trustees of the British Museum/BE&W; s. 36–37 (ulica w Rzymie, plan Rzymu) Sol90 Images;<br />

s. 38 (Rzymianie), (barbarzyńcy) Jastrow/Wikipedia [licencja public domain]; s. 39 (tetrarchowie) The Bridgeman Art Library/PhotoPower; s. 40 (Konstantyn)<br />

Oleg Senkov/Shutterstock.com; s. 41 (Stylichon z rodziną) Leemage/UIG/Getty Images; s. 42 (Hun) Marek Szyszko, (germańska chata) Paweł Moszczyński,<br />

s. 44 (wilczyca, legionista, moneta) Sławomir Skryśkiewicz


LICEUM I TECHNIKUM ● ZAKRES PODSTAWOWY<br />

HISTORIA LICEUM I TECHNIKUM<br />

PODRĘCZNIK ● LICEUM I TECHNIKUM ● ZAKRES PODSTAWOWY<br />

PODRĘCZNIK ● LICEUM I TECHNIKUM ● ZAKRES PODSTAWOWY<br />

LICEUM I TECHNIKUM<br />

ZAKRES PODSTAWOWY ● ZAKRES ROZSZERZONY<br />

Plansze interaktywne są pomocą dydaktyczną najwyższej jakości.<br />

To nowy standard merytoryczny nauczania.<br />

Stanowią idealne narzędzie multimedialne do prezentacji<br />

treści edukacyjnych zawartych w obowiązującej podstawie programowej.<br />

Doskonale poszerzają wiadomości uczniów i czynią lekcje atrakcyjnymi.<br />

Plansze interaktywne to również znakomity sposób na utrwalanie<br />

i powtarzanie zdobytej wiedzy.<br />

Dowiedz się więcej. Zapoznaj się z pozostałymi planszami:<br />

wsip.pl<br />

sklep.wsip.pl<br />

infolinia: 801 220 555<br />

© Copyright by Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne<br />

Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne SA, Aleje Jerozolimskie 96, 00-807 Warszawa<br />

KRS: 0000595068<br />

ZAKRES PODSTAWOWY<br />

LICEUM I TECHNIKUM<br />

ZAKRES ROZSZERZONY<br />

Poznaj podręczniki<br />

i materiały<br />

na rok szkolny<br />

2019/2020<br />

Nowatorskie lekcje<br />

z planszami interaktywnymi WSiP!<br />

Najnowsza oferta WSiP została<br />

przygotowana specjalnie z myślą<br />

o nauczycielach szkół ponadpodstawowych,<br />

którzy będą uczyć od 2019 r. wg nowej<br />

podstawy programowej*. Naszym celem jest<br />

dostarczenie nauczycielom wiedzy na temat<br />

zmian w oświacie oraz wyposażenie ich<br />

w narzędzia ułatwiające pracę z nową<br />

podstawą programową.<br />

ȧ W najbliższym czasie otrzymasz:<br />

Materiały multimedialne<br />

do nauki historii.<br />

HISTORIA<br />

Egzemplarz testowy<br />

Reforma 2019<br />

NA DOBRY START<br />

PORADNIK<br />

Idealne narzędzie<br />

NAUCZYCIELA<br />

HISTORIA do wprowadzania nowego<br />

materiału 1 i powtarzania 1 1<br />

Poradnik omówionych nauczyciela zagadnień Egzemplarz testowy<br />

na DOBRY w atrakcyjnej START – formie! podręcznika – zakres<br />

zakres podstawowy <br />

podstawowy <br />

HISTORIA<br />

2019<br />

1 1<br />

HISTORIA<br />

MULTIBOOK<br />

planszeinteraktywne.pl<br />

sklep.wsip.pl<br />

Podręcznik dopuszczony<br />

do użytku szkolnego –<br />

zakres podstawowy <br />

1<br />

HISTORIA ● MULTIBOOK<br />

LICEUM I TECHNIKUM<br />

ZAKRES PODSTAWOWY ● ZAKRES ROZSZERZONY<br />

HISTORIA 1<br />

MULTIBOOK<br />

Multibook – wersja<br />

demonstracyjna <br />

ȧ Ponadto do Twojej dyspozycji:<br />

BONUS<br />

100-LECIE<br />

ODZYSKANIA<br />

NIEPODLEGŁOŚCI<br />

PRZEZ POLSKĘ<br />

okiem<br />

twórców<br />

komiksu<br />

PADEREWSKI<br />

W BIAŁYM DOMU<br />

MATERIAŁ METODYCZNY:<br />

- fragment komiksu 100 na 100.<br />

Antologia komiksu na stulecie<br />

odzyskania niepodległości<br />

- scenariusz lekcji<br />

Scenariusz Materiały lekcji audio i wideo Spotkania ◼ Ćwiczenia podsumowujące E-konferencje ◼ Zadania Bieżące interaktywne<br />

wsparcie<br />

na 100-lecie odzyskania<br />

z ekspertami <br />

przedmiotowe <br />

Twojego konsultanta<br />

niepodległości <br />

edukacyjnego <br />

Ćwiczenia interaktywne na końcu każdego tematu pomagają sprawdzić wiedzę<br />

uczniów i zmotywować ich do pracy.<br />

Treści do zakresu rozszerzonego są oznaczone i wyróżnione w szczególny sposób.<br />

Zapewnij sobie już teraz bezpieczeństwo i komfort pracy!<br />

Każda część plansz przeznaczona jest na 2 lata nauki.<br />

Zapisując się do programu zyskasz narzędzia i materiały, które dostarczą ci wiedzę, ułatwią pracę<br />

z nową Z planszami podstawą programową można pracować oraz uatrakcyjnią wykorzystując twoje lekcje. tablicę interaktywną lub rzutnik.<br />

Szczegóły wewnątrz – s. 16<br />

Dołącz do programu<br />

* art. 47 ust. 1 pkt 1 lit. c, d i g ustawy z dnia 14 grudnia 2016 r. Prawo Oświatowe (Dz. U. z 2017 r., poz. 59, 949 i 2203)<br />

Skontaktuj się z konsultantem edukacyjnym WSiP i dowiedz się więcej!


PODRĘCZNIK ● LICEUM I TECHNIKUM ● ZAKRES PODSTAWOWY<br />

PODRĘCZNIK ● LICEUM I TECHNIKUM ● ZAKRES PODSTAWOWY<br />

PODRĘCZNIK ● LICEUM I TECHNIKUM ● ZAKRES PODSTAWOWY<br />

HISTORIA<br />

nowa seria<br />

podręczników<br />

2019<br />

zakres podstawowy<br />

2019<br />

2019<br />

2019<br />

2019<br />

HISTORIA<br />

HISTORIA<br />

HISTORIA<br />

HISTORIA<br />

PODRĘCZNIK ● LICEUM I TECHNIKUM ● ZAKRES PODSTAWOWY<br />

1 1<br />

1 2<br />

3<br />

4<br />

zakres rozszerzony<br />

2019<br />

2019<br />

2019<br />

2019<br />

HISTORIA<br />

HISTORIA<br />

PODRĘCZNIK ● LICEUM I TECHNIKUM ● ZAKRES ROZSZERZONY<br />

HISTORIA<br />

PODRĘCZNIK ● LICEUM I TECHNIKUM ● ZAKRES ROZSZERZONY<br />

HISTORIA<br />

PODRĘCZNIK ● LICEUM I TECHNIKUM ● ZAKRES ROZSZERZONY<br />

PODRĘCZNIK ● LICEUM I TECHNIKUM ● ZAKRES ROZSZERZONY<br />

1<br />

2<br />

3<br />

4<br />

Najwyższej jakości podręczniki zgodne z nową podstawą programową, bogata obudowa metodyczna<br />

dla nauczyciela i wiele dodatkowych pomocy online. Ponad 70 letnie doświadczenie WSiP, bieżące<br />

wsparcie konsultanta edukacyjnego oraz telecentrum to PEWNOŚĆ, JAKOŚĆ i BE<strong>ZP</strong>IECZEŃSTWO<br />

w pracy z uczniami od nowego roku szkolnego 2019/2020 w zreformowanym liceum i technikum.<br />

wsip.pl<br />

sklep.wsip.pl<br />

infolinia: 801 220 555

Hooray! Your file is uploaded and ready to be published.

Saved successfully!

Ooh no, something went wrong!