TÜRK DÜNYASI - 2 - Türk Xalqları
Bu kitabda türk etnocoğrafiyası, əski türk ulusları və boyları, müasir türk xalqları və toplumları, türk diasporu və onun təşkilatlanması problemləri, ümumtürk qurumları və onların inteqrasiya prosesindəki rolu əks etdirilir.
Bu kitabda türk etnocoğrafiyası, əski türk ulusları və boyları, müasir türk
xalqları və toplumları, türk diasporu və onun təşkilatlanması problemləri,
ümumtürk qurumları və onların inteqrasiya prosesindəki rolu əks etdirilir.
Transform your PDFs into Flipbooks and boost your revenue!
Leverage SEO-optimized Flipbooks, powerful backlinks, and multimedia content to professionally showcase your products and significantly increase your reach.
CAVANŞİR FEYZİYEV<br />
<strong>TÜRK</strong> <strong>DÜNYASI</strong><br />
5 kitabda
Beş kitabdan ibarət olan “<strong>Türk</strong> dünyası” – dünya türklüyünün bütövlük<br />
gerçəkliyini, eyni zamanda, onun diferensial və inteqral xüsusiyyətlərini<br />
real faktlar əsasında, dolğun və zəngin məlumat spektri ilə özündə əks<br />
etdirir.<br />
1-ci kitabda: türk sivilizasiyasının tarixi təkamülü və təməl dəyərləri, türk<br />
dilləri ailəsi, ümumtürk tarixi və mədəniyyəti, siyasət və diplomatiyası,<br />
türklərin spesifik həyat tərzi, adət-ənənələri, universal-multikulturalist<br />
dün yagörüşü və onların müasir dünyadakı mövqeyi;<br />
2-ci kitabda: türk etnocoğrafiyası, əski türk ulusları və boyları, müasir türk<br />
xalqları və toplumları, türk diasporu və onun təşkilatlanması problemləri,<br />
ümumtürk qurumları və onların inteqrasiya prosesindəki rolu;<br />
3-cü kitabda: türklərin dövlətçilik tarixi və genealogiyası, qədim türk<br />
dövlətləri və imperiyaları, dövrümüzün müstəqil türk respublikaları və<br />
on ların əlaqələri, başqa dövlətlərin tərkibindəki muxtar türk respublikaları<br />
və vilayətləri;<br />
4-cü kitabda: türkşünaslığın aktual problemləri, türkçülük ideologiyası və<br />
onun nümayəndələri, türkçülüyü təhrif edən yanaşma və nəzəriyyələrin<br />
tənqidi analitikası, türklərin kimliyinə münasibət, müasir türk dünyasının<br />
inkişaf potensialları və perspektivləri haqqında konkret informasiyalar;<br />
5-ci kitabda: türk dünyasının görkəmli şəxsiyyətləri və onların döv lətçilik,<br />
siyasət, elm, mədəniyyət, ədəbiyyat sahəsindəki xidmətləri sistem ləş dirilərək<br />
təqdim olunur.
CAVANŞİR FEYZİYEV<br />
2-ci kitab<br />
<strong>Türk</strong> xalqları<br />
Bakı<br />
MÜTƏRCİM<br />
2017
Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının<br />
A.A. Bakıxanov adına Tarix İnstitutu Elmi Şurasının<br />
qərarı ilə çap olunur.<br />
Elmi redaktorları:<br />
Yaqub Mahmudov<br />
AMEA-nın A.A.Bakıxanov ad. Tarix İnstitutunun direktoru,<br />
AMEA-nın həqiqi üzvü, tarix elmləri doktoru, professor,<br />
Dövlət Mükafatı Laureatı, Əməkdar elm xadimi<br />
Fərman İsmayılov<br />
fəlsəfə elmləri doktoru, professor<br />
Cavanşir Əyyub oğlu Feyziyev. <strong>TÜRK</strong> <strong>DÜNYASI</strong>: 5 kitabda. İkinci<br />
kitab: <strong>Türk</strong> xalqları. - Bakı: Mütərcim, 2017. - 328 səh.<br />
ISBN: 978-9952-28-396-9<br />
Müəllif hüquqları qorunur.<br />
Müəllifin razılığı olmadan kitabın tam və ya hissələrlə<br />
çoxaldılması qadağandır.<br />
© Cavanşir Feyziyev, 2017
<strong>TÜRK</strong> XALQLARI<br />
İÇİNDƏKİLƏR<br />
I BÖLÜM<br />
ƏSKİ <strong>TÜRK</strong> ULUSLARI VƏ BOYLARI<br />
HUNLAR................................................................................................................................................14<br />
GÖY<strong>TÜRK</strong>LƏR....................................................................................................................17<br />
SAQLAR.................................................................................................................................................20<br />
AVARLAR..............................................................................................................................22<br />
OĞURLAR..............................................................................................................................................24<br />
XƏZƏRLƏR............................................................................................................................................26<br />
ŞATUOLAR...........................................................................................................................................29<br />
OĞUZLAR..............................................................................................................................................31<br />
ONOĞURLAR.......................................................................................................................35<br />
İDİL (VOLQA) BULĞARLARI.........................................................................................37<br />
TABĞAÇLAR.................................................................................................................40<br />
<strong>TÜRK</strong>İŞLƏR.........................................................................................................................42<br />
BUN<strong>TÜRK</strong>LƏR...................................................................................................................44<br />
PEÇENEQLƏR....................................................................................................................46<br />
ÇİĞİLLƏR.............................................................................................................................49<br />
KANĞLILAR........................................................................................................................51<br />
KARLUKLAR.......................................................................................................................53<br />
KAYILAR............................................................................................................................55<br />
KERAİTLƏR........................................................................................................................57<br />
KİMƏKLƏR..........................................................................................................................................59<br />
KUTRİĞURLAR...................................................................................................................61<br />
NAYMANLAR......................................................................................................................63<br />
QACALLAR............................................................................................................................................65<br />
QINIQLAR.............................................................................................................................................67<br />
QIPÇAQLAR.........................................................................................................................69<br />
SABİRLƏR............................................................................................................................................72<br />
SƏLCUQLULAR...................................................................................................................74<br />
TARDUŞLAR.......................................................................................................................77<br />
AĞAÇƏRİLƏR (TAXTAÇILAR).......................................................................................79<br />
UTRİĞURLAR....................................................................................................................81<br />
7
<strong>TÜRK</strong> XALQLARI<br />
YABAQULAR........................................................................................................................83<br />
YAĞMALAR............................................................................................................................................84<br />
YENİSEY QIRĞIZLARI......................................................................................................86<br />
II BÖLÜM<br />
MÜASİR <strong>TÜRK</strong> XALQLARI VƏ TOPLUMLARI<br />
AHISKA <strong>TÜRK</strong>LƏRİ..........................................................................................................92<br />
ALTAYLAR..............................................................................................................94<br />
AZƏRBAYCAN <strong>TÜRK</strong>LƏRİ.............................................................................................96<br />
BALKARLAR............................................................................................................102<br />
BAŞQIRDLAR............................................................................................................104<br />
BOLQARISTAN <strong>TÜRK</strong>LƏRİ.........................................................................................107<br />
ÇUVAŞLAR...........................................................................................................109<br />
ƏFŞARLAR.......................................................................................................111<br />
HAKASLAR..........................................................................................................113<br />
İRAQ <strong>TÜRK</strong>MƏNLƏRİ..................................................................................................115<br />
KİPR <strong>TÜRK</strong>LƏRİ.............................................................................................................117<br />
KOSOVA <strong>TÜRK</strong>LƏRİ.......................................................................................................119<br />
KRIM TATARLARI...........................................................................................................122<br />
MAKEDONİYA <strong>TÜRK</strong>LƏRİ...........................................................................................125<br />
NOQAYLAR....................................................................................................................127<br />
ÖZBƏKLƏR.................................................................................................................129<br />
QAFQAZ <strong>TÜRK</strong>MƏNLƏRİ............................................................................................131<br />
QAQAUZLAR.....................................................................................................................133<br />
QARAÇAYLAR.................................................................................................................135<br />
QARAPAPAQLAR (TƏRƏKƏMƏLƏR).....................................................................137<br />
QARAQALPAKLAR........................................................................................................138<br />
QARAYLAR.....................................................................................................................140<br />
QAŞQAYLAR......................................................................................................................142<br />
QAZAXLAR...........................................................................................................144<br />
QƏRBİ TRAKYA <strong>TÜRK</strong>LƏRİ.......................................................................................147<br />
QIRĞIZLAR........................................................................................................................149<br />
QUMUQLAR.....................................................................................................................152<br />
RUMINİYA <strong>TÜRK</strong>LƏRİ..................................................................................................154<br />
SALARLAR.........................................................................................................................155<br />
SAXALAR (YAKUTLAR)................................................................................................157<br />
8
<strong>TÜRK</strong> XALQLARI<br />
ŞORLAR .............................................................................................................159<br />
SURİYA <strong>TÜRK</strong>MƏNLƏRİ.............................................................................................160<br />
TATARLAR..........................................................................................................162<br />
<strong>TÜRK</strong>İYƏ <strong>TÜRK</strong>LƏRİ....................................................................................................164<br />
<strong>TÜRK</strong>MƏNLƏR...........................................................................................................168<br />
TUVALAR................................................................................................................170<br />
UYĞURLAR......................................................................................................172<br />
XALAÇLAR.................................................................................................................174<br />
YUĞURLAR (SARI UYĞURLAR)................................................................................175<br />
III BÖLÜM<br />
<strong>TÜRK</strong> DİASPORU<br />
AVROPA <strong>TÜRK</strong> DİASPORU.........................................................................................180<br />
AMERİKA <strong>TÜRK</strong> DİASPORU.......................................................................................196<br />
ASİYA <strong>TÜRK</strong> DİASPORU.............................................................................................218<br />
AVSTRALİYA VƏ AFRİKA <strong>TÜRK</strong> DİASPORU........................................................235<br />
RUSİYA FEDERASİYASINDA <strong>TÜRK</strong> DİASPOR TƏŞKİLATLARI....................244<br />
IV BÖLÜM<br />
ÜMUM<strong>TÜRK</strong> QURUMLARI<br />
<strong>TÜRK</strong>DİLLİ ÖLKƏLƏRİN PARLAMENT ASSAMBLEYASI (<strong>TÜRK</strong>PA)......259<br />
BEYNƏLXALQ <strong>TÜRK</strong> MƏDƏNİYYƏTİ TƏŞKİLATI (<strong>TÜRK</strong>SOY) ..............263<br />
<strong>TÜRK</strong> <strong>DÜNYASI</strong> ARAŞDIRMALARI VƏQFİ (TDAV).......................................267<br />
<strong>TÜRK</strong> İŞBİRLİYİ VƏ KOORDİNASİYASI AGENTLİYİ (TİKA).......................269<br />
<strong>TÜRK</strong>DİLLİ DÖVLƏTLƏRİN ƏMƏKDAŞLIQ ŞURASI (TDƏŞ).......................271<br />
BEYNƏLXALQ <strong>TÜRK</strong> AKADEMİYASI (BTA)........................................................275<br />
<strong>TÜRK</strong> <strong>DÜNYASI</strong> ELMLƏR AKADEMİYALARI İTTİFAQI (TDEAİ) .............278<br />
<strong>TÜRK</strong> DÖVLƏT VƏ CƏMİYYƏTLƏRİ DOSTLUQ, QARDAŞLIQ<br />
VƏ İŞBİRLİYİ VƏQFİ (TUDEV)..............................................................................279<br />
<strong>TÜRK</strong> <strong>DÜNYASI</strong> BƏLƏDİYYƏLƏR BİRLİYİ (TDBB)..........................................281<br />
DÜNYA GƏNC TÜR KYAZARLAR BİRLİYİ (DGTYB).......................................283<br />
AVRASİYA YAZARLAR BİRLİYİ (AAYB)................................................................285<br />
<strong>TÜRK</strong> <strong>DÜNYASI</strong> YAZARLAR VƏ SƏNƏTÇİLƏR VƏQFİ (<strong>TÜRK</strong>SAV) ...........287<br />
QAYNAQLAR..................................................................................................290<br />
9
<strong>TÜRK</strong> XALQLARI<br />
Dünyanın özünəməxsus etnik, linqvistik, mədəni, dini, sosial<br />
və siyasi sistem müxtəlifliyini yaradan türklər Avrasiyanın mərkəzindən<br />
şərqinə doğ ru monqoloid, qərbinə doğru isə avro poid<br />
irqinə mənsub superetnos ola raq yayılmış, lakin mi nil liklər ərzində<br />
öz seçkin sivilizasiyasının tə məl dəyərlərini itir məmişlər. Əski türk<br />
ulusları və boylarının böyük əksə riyyəti an tik zamanlardan Avrasiyada<br />
yaşamış və burada öz dövlət və im periyalarını qurmuş<br />
xalqlardır. Onlar sonrakı tarixi dövrlərdə etnik sistemin təbii təka<br />
mülü prosesində ya öz mövcudluğunu başa çatdırmış, ya da üç<br />
istiqamət üzrə transformasiya və dife ren siasiyaya uğramışlar:<br />
1. <strong>Türk</strong> soy-kökünü dəyişmədən etnolinqvistik və etno ni mik<br />
modi fikasiya keyfiyyətləri qazanmış, öz inkişafının yeni mər hə lələrinə<br />
adlamışlar;<br />
2. Digər türk ulusları ilə qaynayıb-qarışaraq, yeni etnik sistemin<br />
kom ponentinə çevrilmişlər;<br />
3. Ümumtürk coğrafiyasında və başqa regionlarda digər<br />
(qey ri-türk) xalqların tərkibinə qatılaraq assimilyasiyaya uğramış<br />
lar.<br />
Şübhəsiz ki, bir-biri ilə sıx bağlı olan ilk iki prosesdə türklər<br />
ta rixin sınağından çıxaraq, onun hərəkətverici qüvvələrindən birinə<br />
çevrilmişlər. Bu gün də türk xalqları Avrasiyada – Altay lardan<br />
Aralıq dənizinədək ən geniş ərazidə ümumi bir Vətənin sahibidirlər.<br />
<strong>Türk</strong> xalqlarının sayca böyük əksəriyyəti – <strong>Türk</strong>iyə, Azərbaycan,<br />
Qazaxıstan, Özbəkistan, <strong>Türk</strong>mənistan, Qırğızıstan və Şimali Kipr<br />
<strong>Türk</strong> Respublikası kimi müstəqil dövlətlərə ma likdirlərsə, etnik<br />
rəngarəngliyinə görə daha böyük əksəriyyəti digər dövlətlərin<br />
tərkibində müxtəlif səviyyəli muxtariyyət statusuna (12 res publika,<br />
1 vilayət) malik olaraq yaşayırlar. <strong>Türk</strong> xalqlarının diasporu<br />
isə yer kürəsinin bütün qitələrini əhatə edir. Bu gün türklərin həm<br />
öz ölkələrində, həm də bütün dünyada təşkilatlanması, müvafiq<br />
qu rumlarda konkret fəaliy yət istiqamətləri ətrafında birləşməsi<br />
on ların zəruri inteqrasiyasını daha da gücləndirir.<br />
10
<strong>TÜRK</strong> XALQLARI<br />
I BÖLÜM<br />
ƏSKİ <strong>TÜRK</strong> ULUSLARI<br />
VƏ BOYLARI<br />
11
<strong>TÜRK</strong> XALQLARI<br />
Antik Avrasiyanın etnik mənzərəsi. E.ə. III əsr – b.e. III əsr<br />
12
I BÖLÜM . ƏSKİ <strong>TÜRK</strong> ULUSLARI VƏ BOYLARI<br />
13
<strong>TÜRK</strong> XALQLARI<br />
HUNLAR<br />
Dünya tarixində böyük iz qoymuş ən qədim türk xalqla rından<br />
biri – müxtəlif soybirləşmələrinin ittifaqından təşəkkül tapmış<br />
hunlardır. Hunların ilk yaşayış məskənləri hazırkı Monqolustan,<br />
Çinin şimal-qərbi, Baykal gölü və Tenqri dağı arasındakı coğrafi<br />
məkan hesab edilir. Hələ e.ə. üçüncü minillikdən başlayaraq Şimali<br />
Çindən Asiyanın qərbinə doğru hun-türk etnosunun genişlən<br />
məsi və möhkəmlənməsi prosesi getmişdir.<br />
Sonrakı dövrlərdə Avropanın mərkəzinə qədər irəliləyən<br />
hunlar Avrasiyanın tarixinə əhəmiyyətli təsir göstərən aparıcı<br />
si yasi-hərbi qüv vəyə çevrilmişlər. Eramızın 5-ci əsrində Du nay<br />
sahillərində məskunlaşan hunlar Altaydan Çinə, Xəzər dənizindən,<br />
Şimali Qafqazdan Azov də nizinə qədər böyük coğrafi məkana<br />
türk ruhunu hopdurmuşdu. Bir çox türk kökənli toplumlarla birgə<br />
hunlar da <strong>Xalqları</strong>n Böyük Köçünün hərə kətverici qüvvəsi kimi<br />
Qərbə doğru ekspansiyanın əsas təşəbbüskarları olmuşlar (79).<br />
Avrasiyanın böyük hissəsini öz hakimiyyəti altında birləşdi<br />
rən hun lar 4 qismə ayrılmışdır: Şərqdə yaşayan göy hunlar,<br />
Hunlar Avrasiyanın şərqində. Bizim eranın III əsri<br />
14
I BÖLÜM . ƏSKİ <strong>TÜRK</strong> ULUSLARI VƏ BOYLARI<br />
şi malda yaşayanlar qa ra hunlar, cənubda yaşayanlar qırmızı<br />
hun lar, qərbdə yaşayanlar isə ağ hunlar adlanmışdır. İctimai münasibətlərin<br />
tənzimlənməsi, hüquqi mübahisələrin həlli yerli məclislər<br />
tərəfindən həyata keçirilmişdir. Ölüm hökmü yalnız ağır<br />
cinayətlərin törədilməsinə görə tətbiq edilmişdir. Patriarxal quldarlığın<br />
mövcud olmasına baxmayaraq, tarixi mənbələrdə hunların<br />
kütləvi qul əməyindən istifadə etməsinə dair məlumatlara<br />
rast gəlinmir.<br />
Hunlar Avrasiyanın qərbində. Bizim eranın V əsri<br />
Şamanizm və tenqriçilik hunların əsas inancları sayılmışdır.<br />
Eyni za manda, hunlar səma, yerüstü, yeraltı allahlara, tanrılara və<br />
ruhlara inan mışlar. Ən ulu səma allahları Günəş və Ay sayılırdı.<br />
Hərb sənəti hunların əsas məşğuliyyəti olmuşdur. Vergilər<br />
əsarət altına alınmış xalqlardan toplanır, hərbi yürüşlərdən əldə<br />
olunan qənimət ordu birlikləri arasında bölüşdürülürdü. Hunlar<br />
köçəri həyat tərzi sür düklərindən, əsasən, döyüşlərdə, yürüşlərdə<br />
iştirak etdiklərindən onlara aid olan qalıcı maddi-mədəniyyət nümunələrinə<br />
az rast gəlinir. Lakin bir sıra tarixi mənbələr hun la rın<br />
şəhərlər inşa etdikləri, onların ətrafına qo ruyucu sədlər çək dikləri<br />
barədə məlumat verirlər (91, I c.; 109; 308; 341; 147; 149; 242;<br />
395).<br />
15
<strong>TÜRK</strong> XALQLARI<br />
Hun döyüşçüsünün əski təsviri<br />
Qızıldan işlənmiş at fiquru<br />
16
I BÖLÜM . ƏSKİ <strong>TÜRK</strong> ULUSLARI VƏ BOYLARI<br />
GÖY<strong>TÜRK</strong>LƏR<br />
<strong>Türk</strong>lərin mədəni, siyasi tarixində önəmli yer tutan, toplum<br />
olaraq türk identikliyini ilk dəfə bəyan edən göytürklər qə dim<br />
hun türklərinin ən passionar qolu hesab edilir. Göytürklər Orxon-Yenisey<br />
abidələrini ya rat maqla türklərin özünüdərkinin funda<br />
mental əsaslarını yaratmışlar. Bununla, Avrasiyanın tarixini ta<br />
qədimdən yazmağa başlayan türklər seç kin sivilizasiyanın təmsilçiləri<br />
olduqlarını dərk və təsdiq etmişlər.<br />
Tarixdə “türk” adını daşıyan ilk dövləti – Göy <strong>Türk</strong> im peri<br />
yasını (552-745-ci illər) qurmuş göytürklər öz yazı sistemini<br />
də yaratmış ilk türk toplumu olmuşdur. 38 hərfdən ibarət olan<br />
Göy türk əlifbasında sətirlər sağ dan sola oxunurdu. Qədim türk<br />
Or hon-Yenisey abidələri bu əlifba ilə yazılmışdır. Göytürk imperatoru<br />
Bilgə kağanın bu əlifba ilə Orhon-Yenisey abidələrində<br />
əks olunmuş nitqi türk milli şüurunun yüksək sə viyyəsini özündə<br />
əks etdirmək baxımından xüsusi maraq doğurur.<br />
<strong>Türk</strong>lərə xitabən Bilgə kağan buyururdu: “<strong>Türk</strong> kağanı<br />
Ötü kəndə (Göytürk imperiyasının paytaxtı) oturduğu müddətdə<br />
<strong>Türk</strong> yurdunda sıxıntı olmaz. Tanrı yardımı ilə kağan oldum,<br />
Mərkəzi Avrasiyanın dominant superetnosu göytürklər. VI – VIII əsrlər<br />
17
<strong>TÜRK</strong> XALQLARI<br />
Göytürkcə yazılmış Orhon-Yenisey abidələrindən fraqment. VIII əsr<br />
dağılmış ulusumu bir araya topladım, atalarıma layiq övlad olmağa<br />
çalışdım. Ey <strong>Türk</strong> oğuz bəyləri! Göy çökmədikcə, yer dəlin<br />
mədikcə, bil ki, <strong>Türk</strong> ulusu, <strong>Türk</strong> yurdu, <strong>Türk</strong> dövləti yıxılmaz!<br />
Özünə dön! Su kimi axıtdığın qanına, dağlar kimi yığdığın sümüklərinə<br />
layiq ol!..” Orhon əlifbası daha sonralar avarlar va sitə<br />
silə Avropaya da çatmışdır. Qədim macar əlifbası həmin əlifba<br />
əsa sında yaradılmışdır.<br />
Göytürklərin əsas təsərrüfat məşğuliyyəti köçəri maldarlıq<br />
ol muşdur. Eyni zamanda, dəmirçilik peşəsi geniş yayılmışdır.<br />
Göy türk ordusunu silah-sursatla təmin edən çox sayda sənətkar<br />
ema latxanaları mövcud idi. Altay və Sayan dağları ətrafında o<br />
vaxt lar istifadə edilmiş çoxsaylı dəmir mədənlərinin tapılması bu<br />
fak tı təsdiq edir.<br />
Ətrafda yaşayan qeyri-türk toplumlarından fərqli olaraq<br />
göy türklər sosial yaşamda qadınların kişilərlə bərabər hüquqlarını<br />
ta nıyırdılar. Qa dına qarşı zorakılıq edamla cəzalandırılırdı. Lakin<br />
islam dininin bu coğ rafiyada yayılmasından sonra qadınların rolu<br />
əhəmiyyətli dərəcədə azal mağa başlamışdır. Şamanizm və tengriçilik<br />
göytürklərin əsas inancı idi. Göy tanrısı, yer-su tanrısı və<br />
atalar üç müqəddəs varlıq hesab edilirdi.<br />
18
I BÖLÜM . ƏSKİ <strong>TÜRK</strong> ULUSLARI VƏ BOYLARI<br />
Orduda xidmət, döyüşlərdə iştirak hər bir qədim türk top lumunda<br />
olduğu kimi, göytürklərin də sosial yaşamının tərkib hissəsi<br />
sayılmışdır (91, I c.; 147; 55; 56; 305;168; 302; 311).<br />
Göytürk<br />
döyüşçüsünün<br />
əski təsviri<br />
Üzərində göytürklərin ulusal damğası olan daş tısbağa<br />
Göytürk imperiyasının (552-745-ci illər) ay-ulduz<br />
həkk edilmiş sikkələri<br />
19
<strong>TÜRK</strong> XALQLARI<br />
SAQLAR<br />
Saqlar müasir türk xalqlarının bir çoxunun etnogenezində<br />
iş ti rak etmiş qədim türk tayfalarından biri hesab olunur. E.ə. birinci<br />
minil lik də Orta Asiya və Qazaxıstanda yaşayan əhalinin<br />
əsas hissəsi “saqlar” (“saklar”) adlandırılırdı.<br />
Qədim Çin mənbələri saqların həmin ərazilərdə tunc dövründən<br />
eti barən məskunlaşdığı barədə məlumat verirlər. Eyni zamanda,<br />
antik mənbələrdə massaget adı ilə tanınan saqların Qaf qaz<br />
Albaniyasında və Dərbənddə yaşadıqları bildirilir. Zər düştlüyün<br />
mü qəddəs kitabı “Avesta”da saqlar barədə ge niş məlumatlar vardır.<br />
Diqqəti cəlb edən məqam odur ki, bu mən bədə saqlar həm<br />
də tur, yaşadıqları ərazi isə Turan ad la nır. Bəzi tarixşünaslar öz<br />
əsərlərində saqları ənənəvi ola raq skiflər adlandırırlar.<br />
Saqların Cənubi Qafqaza ilk gəlişi e.ə. VII əsrə təsadüf edir.<br />
Antik yunan tarixçisi Herodot Midiya hökmdarı Kiaksarın ha ki-<br />
Xəzər dənizi çevrəsində saqlar (skiflər) və türklər. E.ə. 170-ci illərdə<br />
20
I BÖLÜM . ƏSKİ <strong>TÜRK</strong> ULUSLARI VƏ BOYLARI<br />
miyyəti illərində (e.ə. 625-584) skifərin<br />
Şimaldan Midiyaya gəldiyini bildirir. İlk<br />
əvvəllər türklər kimi köçəri həyat tərzi<br />
ke çirlən saqlar e.ə V əsrdən etibarən oturaq<br />
laş ma ğa baş ladılar. Mal darlıq, əkin -<br />
çilik saq ların əsas məş ğuliyyəti ol muş dur.<br />
Bunun la ya naşı, dulusçuluq, to xu culuq<br />
sənəti də saq lar arasında geniş ya yılmışdır<br />
(302; 147).<br />
Saq hökmdarı Skunhanın<br />
Bisütun dağındakı relyefi.<br />
E.ə. VI əsr<br />
Saqlar və onların zinət əşyaları<br />
21
<strong>TÜRK</strong> XALQLARI<br />
AVARLAR<br />
Çin tarixi mənbələri Avropaya doğru köç etmiş və bu rada<br />
möhtəşəm türk imperiyası yaratmış avarları juan-juan tay fa<br />
birlikləri kimi qələmə verirlər. Həmin tarixi mənbələr bu bir liklərin<br />
türk əsilli olduqlarını təsdiqləyir. Eyni zamanda, avarların<br />
hun türklərinin varisləri olduqları barədə də məlumatlar vardır.<br />
Or hon-Yenisey abidələrində avarlar “apar lar” adlandırılır.<br />
Avarlar Avropaya doğru köç etdikdən sonra oturaq həyat<br />
tər zinə üstünlük vermişlər. Öz dövlətlərini yaratdıqdan sonra avarların<br />
sosial, mə dəni həyatı daha da zənginləşməyə başlamışdır.<br />
Slav yanlarla, bizanslılarla, alman toplumları ilə sıx əlaqələr avar<br />
mədəniyyətinə, yaşam tərzinə cid di təsir göstərmişdir. Avar mədəniyyətinə<br />
aid tapıntılar Macarıstan əra zisində apa rıl mış ar xe -<br />
oloji qazıntılar zamanı ortaya çıxmışdır. Həmin qa zın tılar za manı<br />
avarlara aid olan 15 min məzar aşkarlanmışdır. Hə min mə zar lar-<br />
Avarlar Şərqi Avropada. VI – IX əsrlər<br />
22
I BÖLÜM . ƏSKİ <strong>TÜRK</strong> ULUSLARI VƏ BOYLARI<br />
dan tapılmış heykəllər, qızıl-zinət əşyaları, döyüş lə va zi matları<br />
avarların zəngin sənətkarlıq təcrü bə sindən xəbər verir. Hə min<br />
məzar lar Orta Asiyada yaşayan türk toplum larına aid olan mə -<br />
zarlarla tamamilə oxşarlıq təşkil edir.<br />
Avarların dini inancları barədə müxtəlif fikirlər mövcuddur.<br />
Bə zi mənbələr Orta Asiyada yaşayan digər toplumlar kimi avarların<br />
da şamanizm dininə si tayiş<br />
et dik lə rini bildirirlər. Avro pada<br />
məskun laş dıqdan sonra xristi<br />
anlıq avarlar ara sında sürətlə<br />
ya yılmağa başla mışdır. Burada<br />
Bi zansdan Avar im pe riya sına gəlmiş<br />
xristian missioner lərinin də<br />
xüsusi rolu olmuşdur. Avar impe<br />
riyası çökdükdən sonra avar lar<br />
Avarların yəhər kəməri. ABŞ,<br />
Metropoliten muzeyi<br />
Şər qi Avropa xalqları ilə qay nayıb-qarışmışlar<br />
(147; 302).<br />
Avarların mədəni həyat tərzini əks etdirən əşyalar<br />
23
<strong>TÜRK</strong> XALQLARI<br />
OĞURLAR<br />
Qədim türk uluslarından olan oğurların ilk yaşayış məskəni<br />
Tanrı dağlarının (Tenqri tağ – indiki Tyan-Şan dağları) ətrafı olmuş<br />
dur. Daha sonralar digər türk toplumları kimi, oğurlar da<br />
Qər bə doğru üz tutmuşlar. Şərqi Avropaya köç etməzdən əv vəl<br />
Qazaxıstanın şimal qərbində, Ural dağlarının şərqində məs kunla<br />
şan oğurlar üç ayrı qoldan ibarət idi. Həmin qollar on oğur lar,<br />
otuz oğurlar və doqquz oğurlar adlandırılırdı. On oğurlar Azov<br />
dənizinin cənub sahillərində və Şimali Qafqazda, otuz oğur lar<br />
Don və Volqa çayları arasında, doqquz oğurlar isə Dnepr ça yı sahillərində<br />
yaşayırdılar.<br />
Maldarlıq və ovçuluq oğurların əsas məşğuliyyət növü idi.<br />
Şərqi Av ropaya köç etdikdən və oturaq həyat tərzinə keçdikdən<br />
sonra oğurlar əkinçiliklə məşğul olmuşlar. Bizim eranın IV əs-<br />
<strong>Türk</strong>lərin Avrasiyada yayılmaları prosesində oğurlar<br />
Şərqi Avropaya doğru hərəkət etmişlər<br />
24
I BÖLÜM . ƏSKİ <strong>TÜRK</strong> ULUSLARI VƏ BOYLARI<br />
ri nin əvvəllərindən baş la yaraq oğurlar Qara dənizin şimal sahil<br />
lərinə kütləvi şəkildə axın etmişlər. Oğurlar Avropa Hun impe<br />
riyasının tərkibində yaşadıqları müddətdə hun ordusunun<br />
yü rüşlərində iştirak etmişlər. Oğurlarla hunlar arasında çoxşaxəli<br />
bağ lılıq olmuşdur. Tarixi qaynaqlar oğurlarla hunların linqvistik<br />
ya xınlığının olduğunu təsdiq edir.<br />
Avropa Hun imperiyasının süqutundan sonra əksər oğur<br />
soy ları Göytürk imperiyasının superetnik tərkibinə qatılmışlar.<br />
Ey ni zamanda, oğurların bir qismi Bizans imperiyasınının nə zarətində<br />
olan ərazilərdə məskunlaşmışlar. Otuz oğur və on oğur<br />
top lumları Böyük Bolqarıstan dövlətinin qurulmasında yaxından<br />
iş tirak etmişlər (305; 147).<br />
25
<strong>TÜRK</strong> XALQLARI<br />
XƏZƏRLƏR<br />
<strong>Türk</strong>soylu Xəzər imperiyasının (640-1048-ci illər) qurucuları<br />
olan xəzərlər etnik baxımdan qarışıq toplumlardan ibarət<br />
olmuşlar. Lakin xəzərlərin, əsasən, türk kökənli olduqlarını təsdiqlə<br />
yən çoxsaylı qaynaqlar mövcuddur. Məsələn, yunan tarixçi Teo<br />
panes xəzərlərin “şərqdən gəl miş türklər” olduğunu yəqin edir.<br />
Digər tarixi qaynaqlar da xəzərlərin oğuzlar, avarlar, sabirlər kimi<br />
türk boylarına mənsub olduğunu bildirirlər. Xəzərlərin qərbi<br />
göytürklərin soyundan gəldiyi fikri tarixçilər tərəfindən daha çox<br />
qəbul edilir.<br />
Xəzərlər yaşadıqları coğrafiyada – Qafqazdan başlayaraq,<br />
Xəzər və Qara dəniz boyunca böyük bir ərazidə 600 ilə yaxın<br />
müd dətdə üstün mövqelərini qoruyub saxlamağı bacarmışlar.<br />
Əv vəllər Şimali Qafqaz və Dağıstanda məskunlaşan xəzərlər daha<br />
sonralar regional nüfuzlarını genişləndirərək, Xəzər dəni zinin<br />
şimal sahillərində, Volqa çayı sahillərində və Krım yarıma da sında<br />
məskunlaşmışlar.<br />
Xəzərlərin məskunlaşdığı tarixi coğrafiya. 640-1048-ci illər<br />
26
I BÖLÜM . ƏSKİ <strong>TÜRK</strong> ULUSLARI VƏ BOYLARI<br />
Tarixi qaynaqlar xəzərlərin həmin dövr üçün unikallığı<br />
ilə seçilən şəhərsalma ənənəsinə malik olduğu barədə məlu mat<br />
ve rirlər. Bu fakt xəzərlərin heç də köçəri həyat tərzi keçir mədiklərindən<br />
xəbər verir. Xəzər imperiyasının paytaxtları olmuş<br />
Bə ləncər, Səməndər və İdil şəhərlərinin qısa zaman ərzində bu<br />
coğ rafiyanın əsas ticarət mərkəzlərinə çevrilməsi də bu faktı sübut<br />
edir. Eyni zamanda, bu şəhərlərdə çoxlu sayda sənətkarlar fəaliyyət<br />
göstərirdi.<br />
Şərqin və qərbin qovuşağında məskunlaşmış xəzərlərin<br />
coğ rafi möv qeyi onların dünyagörüşünə, mədəniyyətinə və sosial<br />
hə yatına əhə miyyətli təsir göstərmişdir. Xəzər imperiyasında xə -<br />
zərlərlə birlikdə ya şayan slavyanlar, yəhudilər və digər etnik mən -<br />
subiyyət sahibləri uzun müddət sülh şəraitində yaşamışlar (43;<br />
123).<br />
Xəzərlərin dini inancları müxtəlifiyi ilə seçilmişdir. Belə<br />
ki, xris tianlıq, islam, iudaizm, şamanizm, tanrıçılıq xəzərlərin<br />
əsas dini inancları hesab edilirdi. IX-X əsrlərdə xəzərlər arasında<br />
iu daizm dini daha çox yayılmışdı. Bunun səbəblərindən biri də<br />
Şi mali Qafqazda məskunlaşan yəhudilərin Xəzər imperiyasında<br />
get dikcə yüksələn nüfuzu idi. Xəzərlərin uzun müddət Ərəb xila<br />
fəti ilə gərgin münasibətlərinin olması bu coğra fiyada kütləvi<br />
mü səlmanlaşmanın qarşısını alan əsas amil olmuşdur. Bir çox<br />
tarixçilər xəzərlərin əsas hissəsinin islamı qəbul etməməsini Şərqi<br />
Avropa tarixinə, onun dini mənzərəsinə təsir göstərən əsas hadisə<br />
kimi dəyərləndirirlər. Belə ki, bütün Xəzər boyları islamı<br />
qəbul etsə idi, Rusiyanın və Şərqi Avropanın əksər xalqlarının<br />
mü səlman olacaqları şübhə doğurmurdu.<br />
Xəzərlərin Qafqazda uzunmüddətli məskunlaşması bu coğra<br />
fiyada türk birliklərinin əsas söz sahibinə çevrilməsində önəmli<br />
rol oynamışdır. Sasani padşahı I Xosrovun hakimiyyəti müddə<br />
tində 50 min Xəzər türkü nün Azərbaycanda məskunlaşması<br />
haq qında tarixi bilgilər mövcuddur. Məhz bu dövrdən etibarən<br />
xə zərlərin Qafqaz Albaniyasında daimi məskunlaşması baş vermişdir<br />
(183; 147; 296; 310; 311).<br />
27
<strong>TÜRK</strong> XALQLARI<br />
Xəzər mədəniyyətinə məxsus nümunələr<br />
28
I BÖLÜM . ƏSKİ <strong>TÜRK</strong> ULUSLARI VƏ BOYLARI<br />
ŞATUOLAR<br />
Tarixi mənbələr şatuoların Orta Asiyada yaşamış qədim<br />
türk birlik lərindən olan çiğillərdən törədikləri barədə məlumat<br />
ve rirlər. Şatuoların məskən saldığı əsas coğrafi areal Çinin şimalqərb<br />
əraziləri – Şensi, Qansu və Şansi əyalətləri olmuşdur.<br />
VI-VII əsrlər boyu Göytürk imperiyasının tərkibində yaşayan<br />
şa tu olar Göytürk ordusu tərkibində yürüşlərdə iştirak etmiş,<br />
digər türk tayfaları ilə sıx əlaqələr qurmuşlar. Şatuo türk tayfasının<br />
qollarından biri olan Çuy şatuoları IX əsrin əvvəllərində<br />
küt ləvi şəkildə Çinin şimal-qərb ərazilərində məskunlaşmağa<br />
baş lamışlar. Bu zaman tibetlilər tərəfindən sıxışdırılan şatuolar<br />
Çin dən yardım istəmiş və Çinin mərkəzi ərazilərinə doğru hərəkət<br />
etmişlər.<br />
<strong>Türk</strong>soylu uyğurlardan şərqdə yaşayan türksoylu şatuolar. IX – X əsrlər<br />
29
<strong>TÜRK</strong> XALQLARI<br />
IX əsrin sonlarından etibarən şimal-qərbi Çində mövqelərini<br />
xey li möhkəmləndirən şatuolar Şimali Çin siyasətinə əhəmiyyətli<br />
tə sir göstərmişlər. Bu zaman çərçivəsində Çinin şimalında qurul<br />
muş xanə dan lıqların ictimai-siyasi həyatında yaxından iştirak<br />
etmişlər. Həmin xanədanlıqlardan biri olan Hou Jin xanədanlığı<br />
(936-947) şatuolar tərə fin dən yaradılmışdır.<br />
Çinlə sıx siyasi-iqtisadi-mədəni münasibətlərin qurulması<br />
şa tuo ların assimilyasiya prosesini sürətləndirmişdir. Günümüzə<br />
şatuoların sosial-mədəni həyatı haqqında çox az bilgilər gəlib<br />
çatmışdır. Şatuolar məskunlaşdıqları əraziləri mürəkkəb siyasi<br />
pro seslər səbəbindən tez-tez dəyişməyə məcbur olduqlarından<br />
qa lıcı maddi-mədəniyyət abidələri yarada bilməmişlər (309; 305;<br />
147; 552).<br />
30
I BÖLÜM . ƏSKİ <strong>TÜRK</strong> ULUSLARI VƏ BOYLARI<br />
OĞUZLAR<br />
Oğuzlar ən böyük türk boylarından biri olmuşdur. “Oğuz<br />
Ka ğan” dastanında oğuz boylarının sayının 24, Mahmud Kaşğarlı<br />
nın “Divanü Lü ğat-it-<strong>Türk</strong>” əsərində isə 22 oğuz boyunun<br />
möv cud olduğu bildirilir. Oğuzların ilk yaşayış məskənləri əvvəl<br />
Altay, sonra Ural dağlarının ətrafı olmuşdur. Oğuzlar VII<br />
əs rin əvvəllərindən başlayaraq Anadoluya və Bal kanlara doğru<br />
küt ləvi köç etmişlər. Oğuzlar haqqında ilk məlumatlara Orxon-<br />
Yenisey abidələrində rast gəlinir. Bəzi tarixi mənbələrdə oğuzlar<br />
türkmənlər olaraq adlandırılır.<br />
İlk əvvəllər oğuzlar iki əsas qola – iç və dış oğuzlara (bu<br />
di feren siasiya “Kitabi-Dədə Qorqud”da da xatırlanır) ayrılmışdır.<br />
Daha sonralar, oğuzlar doqquz oğuz, altı oğuz, üç oğuz adlan dı rılan<br />
boylara bölünmüşlər.<br />
Oğuzların bütün Avrasiyaya, xüsusilə Xəzər hövzəsi, Qafqaz, Anadolu və<br />
Balkanlara yayılmış əsas boyları<br />
31
<strong>TÜRK</strong> XALQLARI<br />
24 oğuz boyu həmin oğuz birliklərindən meydana gəl mişdir.<br />
Bunlardan on ikisi iç, on ikisi isə dış oğuz qoluna mənsub<br />
idi. Qədim türk epik dastanlarına görə, oğuz boyları Oğuz Ka ğanın<br />
övladlarından törəmişlər. Bayatlar, yazarlar, tokarlar, əf şarlar,<br />
salurlar, peçeneqlər, qınıqlar (kınıklar) məşhur oğuz boy ların<br />
dandır.<br />
VI-VIII əsrlərdə Göytürk imperiyasının tərkibində yaşayan<br />
oğuz boyları məskən saldıqları geniş coğrafi məkanda türk kimliyinin,<br />
mə dəniyyətinin, dövlətçilik ənənəsinin formalaşması və<br />
inkişafında böyük rol oynamışlar. Sonrakı dövrlərdə, oğuzlar Uyğur<br />
imperiyasının və Qara xanlılar dövlətinin qurulmasında yaxın<br />
dan iştirak etmişlər.<br />
Oğuzların siyasi baxımdan ilk təşkilatlanması VIII əsrin<br />
orta la rı na təsadüf edir. Bu zaman Xəzər dənizinin şərq sahillərini,<br />
Aral gölü nün ətrafını əhatə edən Oğuz Yabqu dövlətini yaradan<br />
oğuzlar türk döv lətçiliyinin zənginləşməsinə öz töhfələrini vermişlər.<br />
Oğuz Yabqu dövləti qıpçaqlar tərəfindən süquta uğra dıldıqdan<br />
sonra oğuzların bir qismi Krım yarımadasına və Balkan-<br />
<strong>Türk</strong> ulusları çevrəsində Oğuz Yabqu dövləti. VIII – XI əsrlər<br />
32
I BÖLÜM . ƏSKİ <strong>TÜRK</strong> ULUSLARI VƏ BOYLARI<br />
la ra doğru, digər qismi isə Səlcuq bəy öndərliyində Anadolu<br />
is ti qamətinə axın etmişlər. Lakin oğuzların həmin coğrafiyaya<br />
küt ləvi axını Uyğur imperiyasının süqutundan (840-cı il) sonrakı<br />
dövr he sab edilir.<br />
Böyük Səlcuq imperiyasının qurulması ilə oğuzların dövlət<br />
ola raq təşkilatlanması daha da güclənmiş və oğuz boylarını yerləşdiyi<br />
coğ ra fiyanın siyasi, hərbi, iqtisadi, mədəni cəhətdən seçkin<br />
toplumuna çevir miş dir. Bundan sonra, növbəti yüzilliklər<br />
bo yunca oğuzlar Anadolu Səlcuq dövlətini, Atabəylər dövlətini,<br />
Ağqoyunlu və Qaraqoyunlu dövlətlərini, Osmanlı və Səfəvilər<br />
imperiyalarını, Azərbaycan, İran, İraq və Suriyada çoxsaylı bəylik<br />
və xanlıqlar yaratmış və həmin dövlətlərin aparıcı siyasi qüvvəsi<br />
olmuşlar. Oğuzlar <strong>Türk</strong>iyə, Azərbaycan, <strong>Türk</strong>mənistan, İran,<br />
Suriya, İraq, Krım, Tatarıstan və Balkanlarda yaşayan türklərin<br />
əcdadları hesab edilir.<br />
Oğuz birliklərində əsas idarəedici fiqur yabqu adlanırdı. Hakimiyyət<br />
irsən ötürülsə də, yabqu Xalq Məclisi adlandırılan Şuralar<br />
tərəfindən seçilirdi. Oğuz türklərini güclü topluma çevirən<br />
başlıca səbəblərdən biri onların sosiallaşma rituallarının zəngin<br />
olmasında idi. Tez-tez məclislər təşkil edərək bir araya gələn<br />
oğuz lar cəmiyyət daxilində birliyin daha da möhkəmlənməsi və<br />
na razılıqların aradan qaldırılması yollarını müzakirə edirdilər.<br />
Oğuz türkləri tərəfindən yaradılmış “Oğuz Kağan” və “Kitabi-<br />
Də də Qorqud” dastanları oğuz boylarının sosial-mədəni həyat<br />
tər zinə dair dəyərli məlumatları özündə əks etdirir (47; 59).<br />
İslam dinini qəbul etməzdən öncə tanrıçılıq (tenqriçilik)<br />
və şama nizm oğuzların əsas dini inancı idi. Oğuz boyları X əsrdən<br />
başlayaraq küt ləvi şəkildə islamı qəbul etmişlər. İslam di ninin<br />
Hindistan yarıma dasından Şərqi Avropaya qədər geniş coğrafiyaya<br />
yayılmasında oğuz türklərinin xüsusi rolu olmuşdur (44;<br />
81; 147; 305; 545).<br />
33
<strong>TÜRK</strong> XALQLARI<br />
Oğuz döyüşçüsünün təsviri. IX – X əsrlər<br />
Azərbaycan. Oğuz rayonunda qədim qala divarlarının qalıqları<br />
34
I BÖLÜM . ƏSKİ <strong>TÜRK</strong> ULUSLARI VƏ BOYLARI<br />
ONOĞURLAR<br />
Digər oğur birlikləri kimi, onoğurlar da uzun müddət Avro<br />
pa Hun imperiyasının və Göytürk imperiyasının tərkibində<br />
ya şamışlar. Ono ğur lar macarların, bolqarların və uyğurların bir<br />
qis minin etnik kökənini formalaşdırmışlar. Onoğurlar haqqında<br />
ətrafı tarixi bilgilərə V əsr mən bələrində rast gəlinir.<br />
V əsrin əvvəllərindən etibarən qərbə doğru üz tutan onoğurlar<br />
Altay və Ural dağları arasında, daha sonra Azov dənizi sahilləri<br />
və Şimali Qafqazda məskunlaşmışlar. V əsrin ortalarında<br />
sabir və avar birlikləri tə rə findən təzyiqə məruz qalan onoğurlar<br />
Bi zans imperiyası ilə ittifaqa cəhd göstərmişlər. VIII əsr Bizans<br />
mənbələri onoğurlarla bolqar tayfaları arasında geniş əlaqələr<br />
haqqında bilgi verirlər. Bəzi Bizans tarixçiləri araşdırmalarında<br />
ono ğurlarla bolqarları eyni kontekstdə nəzərdən keçirmiş və VII<br />
əsrdə yaradılmış Böyük Bolqar dövlətini “Onoğur-Bulqar döv -<br />
ləti” adlandırmışlar. Eyni zamanda, həmin tarixi qaynaqlar ono-<br />
V əsrdən başlayaraq onoğurların digər türk ulusları ilə<br />
birlikdə Avrasiyanın şərqindən qərbinə doğru hərəkəti<br />
35
<strong>TÜRK</strong> XALQLARI<br />
ğurlarla daha son ra bu coğrafiyada üstün mövqeyə sahiblənən<br />
oğuz türkləri arasında sıx etnik bağların mövcud olduğunu bildi<br />
rirlər.<br />
Onoğurlar yaşadıqları coğrafiyada, əsasən, ticarətlə məşğul<br />
olur dular. Xüsusilə, Şərqlə Qərb arasında həyata keçirilən dəri ticarətində<br />
ono ğurlar aparıcı mövqeyə malik idilər. Bununla yana<br />
şı, onoğurlar hey van darlıq, balıqçılıq və ovçuluqla da məşğul<br />
olur dular (302; 309; 147; 546).<br />
36
I BÖLÜM . ƏSKİ <strong>TÜRK</strong> ULUSLARI VƏ BOYLARI<br />
İDİL (VOLQA) BULĞARLARI<br />
İdil (Volqa) bulğarları VII əsrdən etibarən Volqa və Kama<br />
çayları arasında məskunlaşmış qədim türk boyudur. Böyük Bulğar<br />
dövləti VII əsrin ortalarında xəzərlər tərəfindən süquta uğradıldıqdan<br />
sonra bul ğar birlikləri iki böyük qola ayrılaraq, Qara<br />
də nizin və Volqa (İdil) ça yının şimal sahillərinə doğru axın et mişlər.<br />
Tarixi mənbələrdə Xəzər imperiyasının tərkibində ya şa yan<br />
bul ğarlar “qara bulğarlar”, İdil bul ğar ları isə “ağ bul ğarlar” adlan<br />
dırılır. Volqa çayı ətrafına yerləşən bul ğar lar məskun laşdıqları<br />
coğ rafi məkana uyğun olaraq İdil bulğarları ad landırılmışdır.<br />
Kotraq xanın rəhbərliyi altında İdil bulğarları xanlıq yaratmış,<br />
böl gənin önəmli siyasi-iqtisadi mərkəzlərindən birinə çevrilmişlər.<br />
Yer ləşdikləri əlverişli coğrafi məkandan istifadə edən<br />
İdil bulğarları Şərqlə Qərb arasında ticarət vasitəçiliyini həyata<br />
İdil (Volqa) bulğarları Bulqar Kağanlığındakı soydaşları,<br />
oğuz türkləri, xəzərlər, başqırdlar, peçeneqlər və digər türk etnosları<br />
ilə birlikdə Avrasiyanın tarixi coğrafiyasında. VII – XII əsrlər<br />
37
<strong>TÜRK</strong> XALQLARI<br />
keçirmişlər. Xanlığın paytaxtı olan Bulğar şəhəri Avropanın əsas<br />
ticarət mərkəzlərindən biri hesab edilirdi. İdil bulğarları XV əs rə<br />
qədər bu torpaqlarda yaşamış və həmin coğrafiyanın türk ləş məsin<br />
də önəmli rol oynamışlar.<br />
XI əsrin əvvəllərindən İdil bulğarları ruslarla ticari və diplomatik<br />
münasibətləri dərinləşdirmişlər. Bulğar tacirləri ərəblərlə<br />
ruslar arasında ticarət körpüsü rolunu oynayırdılar. Lakin getdikcə<br />
İdil bölgəsinin ticari-iqtisadi əhəmiyyətinin artması rusları narahat<br />
edirdi. XII əsrin ortalarından etibarən rus knyazlarının İdil<br />
torpaqlarına aramsız işğalçılıq yürüşləri başlamışdır. İdil bul ğarları<br />
daha sonralar <strong>Türk</strong>-Monqol imperiyası, Qızıl Orda impe riyası<br />
və Qazan xanlığının tərkibində yaşamışlar.<br />
İdil bulğarları islamı qəbul etmiş ilk türk toplumlarından<br />
bi ridir. İslam dininin kütləvi yayılması İdil bulğarlarının sosial<br />
ya şa mına həlle dici təsir göstərmişdir. Eyni zamanda, islam me-<br />
İdil (Volqa) bulğarlarının 950-ci illərdə yaşadığı ərazilər<br />
38
I BÖLÜM . ƏSKİ <strong>TÜRK</strong> ULUSLARI VƏ BOYLARI<br />
mar lığının səciyyəvi xü susiyyətləri İdil bulğarlarının maddi mə -<br />
dəniyyət nümunələrində öz əksini tapmışdır. Oturaq həyat tər zinə<br />
ke çiddən sonra İdil bulğarları şəhər salma ənənələrini for ma laşdı<br />
r mış, Suvar, Aşlı, Bilar, Kaşan kimi şəhərlər inşa etmişlər (572;<br />
147; 305).<br />
Volqa çayı üzərində Yelabuğa qülləsi. XII əsr<br />
İdil (Volqa) bulğarlarının hərbi geyimi<br />
39
<strong>TÜRK</strong> XALQLARI<br />
TABĞAÇLAR<br />
Tabğaçlar haqqında məlumatlara qədim Çin və türk mənbə<br />
lərində rast gəlinir. Orxon-Yenisey abidələrində tabğaçlar türk<br />
boyunun adı kimi göstərilməklə yanaşı, coğrafi anlamda Çin adının<br />
əvəzinə də istifadə olun muşdur. Bunun əsas səbəbi tab ğaçların<br />
IV-V əsrlər ərzində Çinin şimal tor paqları üzərində hökm ran<br />
möv qeyə malik olması idi. Böyük türk mü təfəkkiri Mah mud Kaşğarlının<br />
əsərlərində tabğaçların türk kökənli olduq ları qeyd olunmuşdur.<br />
Tabğaç sözü qədim türkcədə “mala, mülkə sahib olan”<br />
anlamını daşıyırdı.<br />
Tabğaçların mütəşəkkil qaydada siyasi təşkilatlanması IV<br />
əs rin əv vəllərinə təsadüf edir. Bu zaman, Çinin şimalında yerləşən<br />
Qan su əya lətində siyasi nüfuzlarını möhkəmləndirən tabğaçlar<br />
bu coğrafiyada öz dövlətlərini yaratmağa nail olmuşlar. 170 ilə<br />
yaxın müddətdə mövcud olmuş Tabğaç dövləti (Çincə:Vey) Çinin<br />
siyasi, iqtisadi, mədəni həyatına əhəmiyyətli təsir göstərmişdir.<br />
V əsrin ortalarında Böyük İpək Yolunun Çinin şimalından<br />
ke çən hissəsi üzərində nəzarəti ələ keçirən tabğaçlar regional ti-<br />
Tabğaç (Vey) dövləti. V əsr<br />
40
I BÖLÜM . ƏSKİ <strong>TÜRK</strong> ULUSLARI VƏ BOYLARI<br />
ca rətin əsas iştirakçılarından birinə çevrilmişdilər. Bu dövrdə tab -<br />
ğaçlar arasında sənətkarlıq sürətlə inkişaf etməyə başlamışdı. Dulusçuluq<br />
və zinət əşyaları hazırlamaq tabğaç sənətkarlarının əsas<br />
peşəsi hesab olunurdu.<br />
V əsrin sonlarından etibarən Çin əhalisinin sürətli artımı<br />
və Çinin şimal torpaqlarına doğru yayılması, eyni zamanda, türk<br />
boylarının Şərqə doğru kütləvi köçü tabğaçları Çinyönlü as similyasiya<br />
təhlükəsi ilə üz-üzə qoymuşdur. Burada Çin rahib lə rinin<br />
tabğaçların yaşadıqları ərazilərdə buddizm təbliğatı apar masının<br />
da böyük rolu olmuşdur (309;147).<br />
41
<strong>TÜRK</strong> XALQLARI<br />
<strong>TÜRK</strong>İŞLƏR<br />
Soy adlarından da bəlli olduğu kimi, türkişlər göytürklərin<br />
On ox qolundan törəmişlər. İssık gölünün ətrafı türkişlərin ilk<br />
məs kunlaşdıqları ərazi olmuşdur. <strong>Türk</strong>işlər Qərbi Göytürk impe<br />
riyasının tərkibində ya şa mış aparıcı türk boylarından biri olmuş<br />
dur. <strong>Türk</strong>işlər haqqında məlu matlara qədim Orhon-Yenisey<br />
abi də lərində də rast gəlinmişdir. Qərbi Göy <strong>Türk</strong> imperiyasının<br />
sü qutundan sonra türkişlər öz dövlətlərini yaradaraq yarım əsrdən<br />
çox (699-766) öz müstəqilliklərini qoruyub saxlamışlar.<br />
Bölgədə yaşayan digər türk birlikləri ilə möhkəm siyasi<br />
it tifaq yaradan türkişlər 140 min nəfərlik nizami orduya sahib<br />
idilər. Artıq VIII əsrin əvvəllərində bütün Qırğızıstan ərazisi türkişlərin<br />
hakimiyyəti altında idi. Lakin göytürklərin yenidən dirçəlişi<br />
türkişlərlə göytürklər arasında ixtilafı alovlandırmış və<br />
tür kiş-göytürk savaşlarına yol açmışdır. Göytürklərin türkişlər<br />
üzə rində qələbəsi <strong>Türk</strong>iş dövlətinin müstəqilliyinin müvəqqəti<br />
iti rilməsi ilə nəticələnmişdir.<br />
Göytürklərlə mübarizəyə ara verməyən türkişlər 717-ci ildə<br />
müstə qilliklərini bərpa etmişlər. Bu zaman <strong>Türk</strong>iş dövlətinin<br />
<strong>Türk</strong>işlərin Mərkəzi Asiyada yaşadığı tarixi coğrafiya<br />
42
I BÖLÜM . ƏSKİ <strong>TÜRK</strong> ULUSLARI VƏ BOYLARI<br />
inzibati mərkəzi Balasaqun şəhəri idi. Orta Asiyanın qərb sərhəd<br />
lərinə doğru irəliləyərək Buxara və Səmərqənd üzərində hakimiyyəti<br />
bərqərar etmək türkişlərin əsas hədəfi idi. Bu zaman<br />
şər qə doğru genişlənməkdə olan müsəlman Əmə vi imperiyası<br />
da Mərkəzi Asiyanı bütünlüklə işğal etməyə çalışırdı. Ancaq imperiya<br />
ordularından qat-qat az olmalarına baxmayaraq, Əmə vilərlə<br />
mübarizədə üstün gələn türkişlər 724-cü ildə Buxara şəhəri<br />
və ətraf ərazilər üzərində nəzarəti ələ keçirmişdilər.<br />
Hələ <strong>Türk</strong>iş dövlətinin mövcud olduğu dönəmdə də türkişlərin<br />
yaşadığı bölgənin strateji əhəmiyyəti Çinlə müna sibətlərin<br />
gərginləşməsinə səbəb olmuşdu. Bu zaman Çində hakimiyyətdə<br />
olmuş Tanq sülaləsi türkişlər arasında ixtilafın yaranması üçün<br />
bütün vasitələrdən istifadə edir di. Bunun nəticəsində, <strong>Türk</strong>iş<br />
dövlətində saray ixtilafarı və yerli üsyanlar baş qaldırmış və bütün<br />
bunlar türkiş siyasi düzəninin pozulması ilə nəticələnmişdir.<br />
Bundan sonra, “qara türkişlər və “sarı türkişlər” adlan dı rıla<br />
raq iki qola ayrılan türkişlər siyasi-hərbi güclərini əhəmiyyətli<br />
şəkildə itirmişlər. Çin müdaxiləsi, eyni zamanda, karlukların<br />
aram sız hərbi yürüşləri <strong>Türk</strong>iş dövlətinin süquta uğraması və türkiş<br />
birliklərinin öz yurdlarından kütləvi köçü, onların digər türksoylu<br />
xalqlarla qaynayıb-qarışması ilə nəticələnmişdir (302; 147;<br />
557).<br />
43
<strong>TÜRK</strong> XALQLARI<br />
BUN<strong>TÜRK</strong>LƏR<br />
Buntürklər – “türk” etnonimini adında daşıyan və Qafqazda<br />
məs kunlaşan ilk türk xalqlarındandır. Buntürk tayfalarının yaşayış<br />
məskənləri Kür çayının yuxarı sahilləri (indiki Gürcüstan ərazisi)<br />
olmuşdur. Qədim gürcü və Avropa qaynaqlarında bun türk<br />
birliklərinin həmin coğrafiyada hələ eramızdan əvvəlki dövr də<br />
məskunlaşdıqları barədə məlumatlar möv cuddur. Bu fakt türklərin<br />
Qafqazlarda məskunlaşmasının Anadoluya, bütövlükdə<br />
Qər bə doğru böyük türk axınından daha əvvəlki dövrə təsa düf<br />
et diyini sübut edir. Görkəmli fransız alimi, Avrasiya tarixi üz rə<br />
fun damental əsərlərin müəllifi Rene Qrusse buntürklərin turanlı<br />
ol duq larını, Turan elindən gəldiklərini bildirir (Turan – ənənəvi<br />
an lamda türk lərin tarixən yaşadığı Mərkəzi Avrasiya regionu<br />
sayılır).<br />
“Buntürk” sözünün etimoloji mənası haqqında müxtəlif<br />
fi kirlərə rast gəlinir. Bəzi tarixçilər “bun” sözünün qədim türkcə<br />
də təməl, özül, bü növrə mənası daşıdığını, bəzi tarixşünaslar<br />
isə qalın, möhkəm anlamını ifadə etdiyini bildirirlər. Elmi dairə<br />
lər də buntürklərin Ahıska türklərinin və oğuz türklərinin əcdad<br />
ları olduqlarına dair iki fərqli baxış mövcuddur. Gürcü tarixi<br />
qaynaqları Makedoniyalı İskəndərin Şərqə doğru yürüşü zamanı<br />
Qafqazda ona qarşı çıxan qüvvətli türk müqavimətinin olduğu<br />
barədə məlumat verirlər. Bununla yanaşı, həmin mənbələrdə buntürklərin<br />
zaman-zaman Sasani imperiyası ilə toqquşmalar yaşadıqları<br />
da qeyd olun muşdur. Buntürklər bir çox türk xalqlarından<br />
fərqli olaraq, əsasən, oturaq həyat tərzi keçirmiş, maldarlıq və<br />
əkin çiliklə məşğul olmuşlar. Bun türklər tərəfindən yaradılmış<br />
mad di-mədəniyyət nümunələri barədə geniş məlumatlara rast gəlinmir<br />
(147).<br />
44
I BÖLÜM . ƏSKİ <strong>TÜRK</strong> ULUSLARI VƏ BOYLARI<br />
Buntürk döyüşçüsünün təsviri<br />
45
<strong>TÜRK</strong> XALQLARI<br />
PEÇENEQLƏR<br />
Peçeneqlər Xəzər dənizi və Qara dəniz sahillərində, buradan<br />
şi mala doğru daha geniş ərazilərdə uzun əsrlər yaşamış köklü<br />
türk etnosu olmuşdur. Mahmud Kaşğarlının “Divanü Lüğatit-<br />
<strong>Türk</strong>” əsərində 24 oğuz boyundan birinin peçeneqlər olduğu<br />
qeyd edilir.<br />
Göytürklərin qərb qanadını təşkil edən on oxlardan meydana<br />
gələn peçeneqlər VI yüzillikdə İssık-göl və Balxaş gölü nün<br />
sahillərində məskən salmışlar. VIII əsrin əvvəllərindən baş la yaraq,<br />
peçeneqlər Xəzər və Qara dənizin şimal sahillərinə doğ ru<br />
axın etməyə başlamışlar.<br />
Tarixi mənbələr bu dövrdə peçeneqlərin xəzərlərlə münasibətlərinin<br />
gərgin olması barədə məlumat verirlər. Peçeneqlərin<br />
siyasi baxımdan təşkilatlanması IX əsrin ikinci yarısına təsadüf<br />
edir. Bu dövrdən etibarən yaşadıqları coğrafiyada böyük Peçeneq<br />
Kağanlığını (860-1091) yaradan bu türk xalqı rus knyazlıqlarına<br />
Peçeneqlər Qara dənizin şimalında. 1030-cu illər<br />
46
I BÖLÜM . ƏSKİ <strong>TÜRK</strong> ULUSLARI VƏ BOYLARI<br />
Peçeneqlərin Qara dəniz, Xəzər dənizi və Qafqazın<br />
şimal regionunda qurduğu Kağanlıq. IX – XI əsrlər<br />
Peçeneqlər.<br />
Bizans salnaməçisi İoannis Skilicisin miniatür təsviri. XI əsr<br />
47
<strong>TÜRK</strong> XALQLARI<br />
aramsız yürüşlər təşkil etmişlər. Eyni zamanda, macarların ya şadıqları<br />
əraziləri ələ keçirən peçeneqlər macar tayfalarının Av ropanın<br />
mərkəzinə doğru köç etməsinə səbəb olmuşlar.<br />
Peçeneqlər XI əsrin sonlarına qədər Qara dənizin şimal sahillərində<br />
və Balkanlarda üstün mövqelərini qoruyub saxlamışlar.<br />
1048-ci ildən eti barən Bizans imperiyasının nəzarətində olan ərazilərə<br />
hücumlar təşkil edən peçeneq birlikləri bir neçə dəfə güclü<br />
Bizans ordusunu məğlub etmişlər. Eyni zamanda, pe çe neqlərin<br />
bir qismi Kiçik Asiyada səlcuqlularla birgə Bizans im periyasına<br />
qarşı mübarizədə iştirak etmişlər.<br />
Lakin qıpçaqlarla davam edən ixtilafar və Bizans ordusu ilə<br />
toq quş malar peçeneqlərin siyasi-hərbi gücünün xeyli zəifəməsinə<br />
səbəb ol muşdur. Bizans və qıpçaq ordusu ilə 1091-ci ildə baş ver -<br />
miş Meriç sava şında ağır məğlubiyyətə uğrayan peçeneqlər si yasi<br />
birlik və mütəşəkkilliyini itirmiş, bundan sonra macar və slavyan<br />
birliklərinin təsiri altına düşmüş və assimilyasiyaya mə ruz<br />
qalmışlar (116; 309; 547).<br />
48
I BÖLÜM . ƏSKİ <strong>TÜRK</strong> ULUSLARI VƏ BOYLARI<br />
ÇİĞİLLƏR<br />
Çiğillərin ilk məskunlaşdıqları ərazilər İssık gölünün sahil<br />
ləri ol muşdur. Çin tarixçi və salnaməçilərinin verdikləri məlu<br />
mata əsasən, VII əsrdə bu coğrafiyada çoxsaylı çiğil-türk birlik<br />
ləri yaşayırdılar. Mahmud Kaşğarlının “Divanü Lüğat-it-<strong>Türk</strong>”<br />
əsərində çiğillərin Ceyhun çayı sa hillərində və şimali Çin torpaqlarında<br />
yaşadıqları və linqvistik baxımdan oğuz türklərinə daha<br />
yaxın olduqları qeyd edilir.<br />
Tarixi mənbələr çiğillərin karluklarla ittifaq yaradaraq VII<br />
əs rin ortalarında Çində hakimiyyətdə olan Tanq xanədanlığına<br />
qarşı üsyan qaldırdıqları barədə məlumat verir. IX əsrin əv vəllərində<br />
çiğillər Orxon türkləri ilə birgə karluk birliyinin yaradılmasında<br />
yaxından iştirak et mişlər. Çiğillərin bir qismi Av rasiyanın<br />
cənub-qərbinə doğru (Kiçik Asi yaya) kütləvi türk axı nına<br />
qoşulmuşdur. Tarixi qaynaqlarda çiğillərin Səlcuqlu ordusunda<br />
Müasir xəritədə çiğillərin yaşadığı tarixi ərazi<br />
49
<strong>TÜRK</strong> XALQLARI<br />
xidmət etdiyinə dair məlumatlar vardır. Bu gün də Anadoluda<br />
mövcud olan bəzi toponimlər çiğillərin adı ilə bağlıdır.<br />
Digər qədim türk tayfaları kimi çiğillər də, əsasən, köçəri<br />
həyat tərzi keçirmişlər. Lakin çiğillər tərəfindən yaşadıqları coğra<br />
fiyada şə hər lərin inşa edilməsi onların daha sonralar oturaq<br />
ya şam tərzinə meyil göstərdiklərini sübut edir. Çiğillərin məskun<br />
laşdıqları ərazilərdə to po nimlər birbaşa həmin türk top lu munun<br />
adı ilə bağlıdır. Çiğilkənd, Çi ğil balıq şəhərlərini buna misal<br />
olaraq göstərmək olar (309).<br />
50
I BÖLÜM . ƏSKİ <strong>TÜRK</strong> ULUSLARI VƏ BOYLARI<br />
KANĞLILAR<br />
E.ə. II əsrdən XII əsrə qədər türk uluslarından biri kimi tanı<br />
nan kanğlılar haqqında ilk bilgilərə VI əsr mənbələrində rast<br />
gə linir. Kanğlılar orta yüzilliklərdə kanqarlar adlandırılmışlar.<br />
Kan ğlılar oğuz və karluk tayfalarının qonşuluğunda, Altay dağla<br />
rının ətrafında məskunlaşmışlar. Da ha sonralar, kanğlıların<br />
ya şa yış arealı genişlənərək şimali Çin, Mon qolustan və cənubi<br />
Tür küstan torpaqlarını əhatə etmişdir. Kanğlılar haq qında tarixi<br />
mən bələrdə müfəssəl məlumatlar olmadığından bu türk top lumunun<br />
hansı türk boyundan törədiyinə dair yekdil fikir mövcud<br />
de yil dir. Bəzi tarixçilər kanğlıların peçeneqlərdən, digərləri isə<br />
qıp çaq soyundan gəldiyini iddia edir.<br />
XII əsrin əvvəllərindən başlayaraq kanğlıların Avrasiyanın<br />
qərbinə doğru böyük köçü başlamışdır. Oğuz və karluk boylarının<br />
təzyiqindən sonra iki hissəyə parçalanan kanğlıların bir hissəsi<br />
Aral dənizinin şi mal-qərb sahillərinə doğru hərəkət etmiş, pe çeneq<br />
və xəzərlərlə birgə ya şamışlar. Kanğlıların digər hissəsi isə<br />
Balxaş gölü və Xarəzm istiqamətinə köç etmişlər. Beləliklə, kan-<br />
Kanğlı (Kanqar) ulusu. 659-750-ci illər<br />
51
<strong>TÜRK</strong> XALQLARI<br />
ğlıların bir qismi Qaraxanlılar və Xarəzmşahlar dövlətinin tərkibində<br />
yaşamış, həmin dövlətlərin ictimai-siyasi həyatının aparıcı<br />
qüvvələrinə çevrilmişlər.<br />
Çingiz xanın hakimiyyəti dövründə kanğlıların böyük his -<br />
səsi <strong>Türk</strong>-Monqol imperiyasının tərkibində yaşamış və türk-mon -<br />
qol yürüşlərində iştirak etmişlər. Qızıl Orda imperiyası dö nə mində<br />
də onun bir hissəsində – geniş bir arealda yaşayan kan ğlılar<br />
Xəzər dənizinin şimal-qərb sahillərinə doğru köç etmişlər. Bu<br />
gün Qırğızıstan, Özbəkistan və Qazaxıstanda yaşayan türk lərin<br />
bir qismi də kanğlıları özlərinin əcdadları hesab edirlər.<br />
Bəzi tarixi mənbələr kanğlıların Azərbaycan ərazisində də<br />
məs kən saldığına dair məlumat verir. Həmin qaynaqlarda kan ğlıların<br />
türk-monqol birliklərinin tərkibində Azərbaycana gəli şi nin<br />
XIII əsrin əvvəllərinə təsadüf etdiyi bildirilir. Azərbaycanda Kəngərli<br />
toponiminin kanğlılarla bağlı olduğu da iddia edilir (147).<br />
52
I BÖLÜM . ƏSKİ <strong>TÜRK</strong> ULUSLARI VƏ BOYLARI<br />
KARLUKLAR<br />
Karluklar VII-XIII əsrlərdə Orta Asiyada yaşamış qədim<br />
türk boy larından biridir. Eyni zamanda, karluklar “üç oğuz” və<br />
“üç boy” adlan dırılırdılar. Karlukların ilk məskunlaşdığı məkan<br />
Altay dağlarının ətrafı olmuşdur. Karluklar VII-VIII əsrlərdə<br />
Göy türk və Uyğur imperiyalarının tərkibində yaşamışlar. VII əsr<br />
bo yu kar lukların Çin ərazisinə aramsız yürüşləri barədə məlumat<br />
lar möv cuddur.<br />
640-cı ildə çinlilərə məğlub olan karluklar Tanrı dağlarının<br />
(Tyan-Şan) şimal yamaclarına doğru köç etmişlər. Lakin qısa zaman<br />
ərzində toparlanan karluklar siyasi təşkilatlanma yolunda<br />
ciddi irəliləyişə nail olmuşlar. Belə ki, Qərbi <strong>Türk</strong>üstanda mövqelərini<br />
gücləndirən karluklar burada Karluk tayfa ittifaqını yaratmışlar.<br />
Bu zaman karluklar digər türk boyu olan türkişlər üzərində<br />
qələbə qazanaraq, yaşadıqları coğrafiyada siyasi üstünlüyü və<br />
sabitliyi təmin etmişlər.<br />
Həmin tayfa ittifaqı sonralar Karluk Kağanlığına çevrilmiş<br />
və 766-840-cı illərdə müstəqil siyasət yürütmüşdür. Karluk niza<br />
mi ordusunun ümumi sayı 20 min nəfərə çatırdı. Karluklar<br />
751-ci ildə bügünkü Qır ğızıstan ərazisində çinlilərlə baş vermiş<br />
Ta las savaşında Abbasilər xila fətinin ordusuna hərbi dəstək göstərmişlər.<br />
Karluk Kağanlığı. VIII – IX əsrlər<br />
53
<strong>TÜRK</strong> XALQLARI<br />
<strong>Türk</strong>lərin islam dini və müsəlmanlarla ilk münasibətləri<br />
məhz bu dövrə təsadüf edir. Əgər qədim türk xalqlarından xəzərlər<br />
Xə zər dənizinin qərbində islam dinini ilk qəbul etmişlərsə, onun<br />
şərqində – Mərkəzi Avrasiyanın içərilərinə doğru istiqamətdə islam<br />
dininə keçilməsinə ilk olaraq karluklar başlamışlar. İslam dinini<br />
qəbul etməzdən əvvəl tanrıçılıq və şamançılıq karluk türk lərinin<br />
əsas dini inancı olmuşdur.<br />
Karluklar ilk müsəlman-türk dövləti olan Qaraxanlılar döv -<br />
lətinin yaradılmasında önəmli rol oynamışlar. 840-cı ildə Karluk<br />
Kağanlığı qır ğızlar tərəfindən süquta uğradıldıqdan sonra<br />
karluklar digər türk boyları ilə birləşərək Qaraxanlılar dövlətini<br />
ya ratmışlar. Karluklar haqqında son məlumatlara türk-monqol<br />
mənbələrində rast gəlinir. Həmin mənbələrdə karlukların <strong>Türk</strong>-<br />
Mon qol imperiyasının tərkibində yaşadıqları və türk-monqol<br />
ordusunda xidmət etdikləri barədə məlumat verilir.<br />
Karlukların əlverişli coğrafi məkanda yaşaması onların<br />
hə yat tərzinə, digər xalqlarla olan münasibətlərinə, eyni za manda<br />
çoxşaxəli ticarət əlaqələri qurmasına müsbət təsirini gös tərmişdir.<br />
Xüsusilə, Karluk Kağanlığının mövcud olduğu dövr də<br />
kar luklar Böyük İpək<br />
Yo lunun verdiyi üstün<br />
lüklərdən istifadə<br />
edə rək önəmli maliyyə<br />
qay naqlarına çıxış imkanı<br />
əldə etmişdilər.<br />
Kar luklar XIII əsrin<br />
son larında uyğurlarla<br />
tay fa ittifaqına girərək,<br />
Mər kəzi Asiya ilə Hindis<br />
tan yarımadası arasın<br />
da böyük sultanlıq<br />
ya ratmışlar (136; 526).<br />
Karluk-Uyğur Sultanlığı. 1290 – 1320-ci illər<br />
54
I BÖLÜM . ƏSKİ <strong>TÜRK</strong> ULUSLARI VƏ BOYLARI<br />
KAYILAR<br />
Kayılar Anadoluya köç etmiş türk boylarından biri ol muşdur.<br />
“Oğuz Kağan” dastanında və Mahmud Kaşğarlının “Divanü<br />
Lüğat-it-<strong>Türk</strong>” əsə rində kayıların 24 oğuz boyundan biri olduğu<br />
bildirilir. Kayı türkləri oğuzların Boz ox qolundan törəmişlər.<br />
“Kayı” sözü qədim türkcədə “ka yım” – güc, qüdrət sahibi an lamı<br />
nı ifadə edir. Ulu babası Oğuz xan olan Kayı xan bu türk boyunun<br />
ilk atası hesab edilir.<br />
Kayılar Anadolu torpaqlarına gəldikdən sonra Səlcuq türkləri<br />
ilə ittifaq qurmuş və türklərin bu coğrafiyada dövlətçilik<br />
ənə nələrinin for malaşmasına öz töhfələrini vermişlər. Anadolu<br />
Səlcuq dövlətinin sultanı I Ələddin dönəmində Hələb və Qa ra cadağ<br />
bölgələrinə yerləşmişlər. Os man lı imperiyasının qu ru lu şunda<br />
yaxından iştirak edən kayı türkləri Rumelinin və Bal ka nların<br />
fəthində Osmanlı ordusunun aparıcı qüvvə lərindən ol muşlar.<br />
Tarixi qaynaqlar Osmanlı<br />
xanədanının kayı boyundan<br />
gəl diklərini bildirir. Osmanlı<br />
sul tanı II Murad kayı boyuna<br />
mən sub olduğunu gös tərmək<br />
üçün kəsdirdiyi sikkələr üzərində<br />
kayı boyuna aid iki ox və<br />
bir yaydan iba rət simvol həkk<br />
etdirmişdi. Bu ənənə Sul tan<br />
Sü leyman Qanuninin hakimiy<br />
yət dövrünə qədər davam<br />
et miş dir.<br />
Kayı boyunun daş üzərinə həkk<br />
edilmiş damğası<br />
Anadoluya yerləş məzdən,<br />
yəni is lamı qəbul et məzdən<br />
öncə kayılar tan rı çı lıq və<br />
şamançılığa sitayiş edir di lər.<br />
55
<strong>TÜRK</strong> XALQLARI<br />
X əsrdən etibarən islam dini digər türk boyları kimi kayılar arasında<br />
da sürətlə yayılmağa başlamışdır. Müsəl manlaşmış kayı<br />
türk ləri Səlib-xristian yürüşlərinə qarşı sipər rolunu oynayan türk<br />
boylarından olmuşlar. Kayıların oturaq həyata keçidi XII əsr dən<br />
sonra baş vermişdir. Bu zamandan etibarən ka yılar digər oğuztürk<br />
boyları ilə bir likdə Anadolu coğrafiyasında böyük türk dövlət<br />
çiliyi gələnəklərinin ya şadılıb inkişaf etdirilməsində, qalıcı<br />
mad di-mədəniyyət nümunələrinin yaradılmasında yaxından iştirak<br />
etmişlər (147).<br />
Anadoluda türk bəyliklərinin təşəkkülündə<br />
kayılar həlledici rol oynamışlar. XIV əsrin əvvəlləri<br />
56
I BÖLÜM . ƏSKİ <strong>TÜRK</strong> ULUSLARI VƏ BOYLARI<br />
KERAİTLƏR<br />
Keraitlər XI-XII əsrlərdə Altay-Sayan regionunda üstün<br />
möv qeyə malik türk tayfalarından biri olmuşdur. Monqolustan<br />
və Tula əyaləti keraitlərin ilk yaşayış məskənləri hesab edilir. XI<br />
əs rin əvvəllərində digər türk-monqol birlikləri ilə ittifaqa daxil<br />
olan keraitlər Monqolustan üzərində nəzarəti ələ keçirmişlər.<br />
Eyni zamanda, bu dövrdə keraitlərin şimali Çin ərazilərinə çoxsaylı<br />
hərbi yürüşləri baş vermişdir. Keraitlərin bu coğrafiyada siyasi-hərbi<br />
mövqelərini möhkəmləndirməsi onların dövlət təsisatı<br />
yaratmaq prosesini sürətləndirmişdir.<br />
Keraitlərin məskunlaşdıqları məkanda yaratdıqları Ka ğanlıq<br />
XIII əsrin əvvəllərinə qədər müstəqilliyini qoruyub sax laya<br />
bilmişdir. Orta Balasaqun şəhəri Kerait Kağanlığının in zi bati<br />
mər kəzi olmuşdur. 1203-cü ildə Çingiz xanın ordusu tə rə findən<br />
məğ lub edilən keraitlər <strong>Türk</strong>-Monqol imperiyasının tər kibinə<br />
da xil olmuşdur. <strong>Türk</strong>-monqol hakimiyyətinə tabe ol ma yan keraitlərin<br />
bir qismi məskunlaşdıqları ərazilərdən məc buri şə kil də<br />
köçürülməyə məruz qalmışlar. Bununla yanaşı, ke ra itlərin ək -<br />
sə riyyəti türk-monqol hakimiyyətini qəbul edərək, Avropa istiqamətində<br />
təşkil edilən hərbi yürüşlərin əsas iştirakçılarına çevrilmişlər.<br />
Keraitlər sosial-siyasi anlamda yerinə yetirdikləri vəzifə<br />
lərə uy ğun olaraq, oğuz türkləri kimi iç və dış keraitlərə ayrı<br />
lır dı lar. Ka ğana yaxın olan, hərbi yürüş lər də iştirak edən keraitlər<br />
iç, Kağana tabe olan di gər əhali təbəqəsi isə dış kerait lər<br />
adlandırılırdı. Keraitlər haq qında son məlumatlara XV əsr mənbələrində<br />
rast gəlinir. Hə min mən bələr keraitlərin İrtış çayı sahil<br />
lərində yaşadıqları ba rə də məlumat verirlər. Daha son ralar,<br />
ke raitlər qazax və qırğız bir liklərinə qarışaraq ayrıca etnik qrup<br />
iden tikliyini itirmişlər.<br />
57
<strong>TÜRK</strong> XALQLARI<br />
Keraitlərin ikibaşlı qartal rəmzi. XIII əsr.<br />
London. Britaniya muzeyi.<br />
XI əsrdən başlayaraq, keraitlər arasında xristianlığın nesto<br />
rianlıq cərəyanı sürətlə yayılmağa başlamışdı. Burada İran ərazisindən<br />
Monqol ustan torpaqlarına gələn xristian mis sio ner lərinin<br />
xüsusi rolu olmuşdur. Keraitlərin xristianlığa bağlılığı XIV<br />
əsrin sonlarına qədər davam etmişdir. Daha sonralar islam di ni<br />
digər türk birliklərində olduğu kimi, keraitlərin də əsas dini etiqadına<br />
çevrilmişdir. Eyni zamanda, Teymurilər imperiyası yaradıldıqdan<br />
sonra xristian keraitlər təqibə məruz qalmış və Əmir<br />
Tey murun düşməni, Qızıl Orda hökmdarı Toxtamış xandan sığınacaq<br />
istəmişlər (136; 147; 162; 529).<br />
58
I BÖLÜM . ƏSKİ <strong>TÜRK</strong> ULUSLARI VƏ BOYLARI<br />
KİMƏKLƏR<br />
Kiməklər eramızdan əvvəl I əsrdən eramızın XI əsrlərinə<br />
qədər İrtış çayı sahillərində və Altay dağları ətrafında yaşamışlar.<br />
Ki məklərin əcdadlarının Mərkəzi Asiyada yaşamış hun türkləri<br />
olduğu bildirilir. VIII yüzillikdə, 1,5 milyon kvadrat kilometr<br />
lik ərazidə müstəqil kağanlıq ya radan kiməklər üç əsr boyu<br />
müstəqilliklərini qoruyub saxlamışlar. Ba yan dur, tatar, qıp çaq<br />
türkləri də Kimək Kağanlığının (VIII-XI əsr) tər kibində yaşamışlar.<br />
X əsrdə qaragitayların hücumlarına məruz qalan kiməklər<br />
Ural dağ larının güneyinə doğru axın etmişlər. Sonrakı dövrdə kiməklər<br />
Asiya nın şərqindən qərbinə doğru köç etmiş və qıpçaqların<br />
hakimiyyəti altında yaşamışlar. <strong>Türk</strong>-monqol birlikləri bu coğ rafiyada<br />
hökmran mövqeyə yiyələndikdən sonra kiməklər arasında<br />
sosial-siyasi düzən pozulmuşdur.<br />
1223-cü ildə baş vermiş Kalka döyüşündən sonra kiməklər<br />
Balkan lara doğru axın etmişlər. Kiməklər bir müddət Bizans<br />
im periyasının tərki bində yaşamışlar. Digər türk birlikləri ilə ittifaqa<br />
daxil olan kiməklər Bul ğar dövlətinin yaradılmasında iştirak<br />
etmişlər. Tarixi qaynaqlarda kimək türk boyunun Anadolu,<br />
Kiməklərin, əsasən, müasir Qazaxıstan<br />
ərazisindəki tarixi coğrafiyası. 743 – 1220-ci illər<br />
59
<strong>TÜRK</strong> XALQLARI<br />
Şimali Qafqaz torpaqlarında məskunlaşdığı barədə məlumatlar<br />
mövcuddur.<br />
XIII əsrin əvvəllərində Anadolunun Ege və Trakya böl gələrinə<br />
yerləşən kiməklər bu coğrafiyada yerləşən oğuz boy ları<br />
ilə qarışmışlar. Mah mud Kaşğarlının əsərlərində və ərəb tarixi<br />
mən bələrində Anadolu, Yaxın Şərq və Şimali Qafqaz ərazisində<br />
yaşayan oğuzlar, başqırdlar, ta tarlarla yanaşı, kiməklərin də adı<br />
qeyd olunur. Müxtəlif regionlara sə pələnmiş kimək birliklərinin<br />
bir hissəsi din olaraq manixeyçiliyi, az bir hissəsi isə buddizmi<br />
qə bul etsə də, türk-islam sivilizasiyalarının qovuş duğu dövrdən<br />
etibarən onlar islama etiqad etmişlər (147; 534).<br />
Kimək Kağanlığı türk dövlətləri çevrəsində.<br />
743 – 1050-ci illər<br />
60
I BÖLÜM . ƏSKİ <strong>TÜRK</strong> ULUSLARI VƏ BOYLARI<br />
KUTRİĞURLAR<br />
Kutriğurlar V-VII əsrlərdə Qara dənizin şimal sahillərində,<br />
Dunay və Don çayları arasında yaşamış türk uluslarından biridir.<br />
Avropa hunları kutriğurların əcdadları hesab edilir. Kutriğurlar<br />
Qərbi (Avropa) Hun im periyasının tərkibində yaşadıqları zaman<br />
Bizans imperiyasına qarşı həyata keçirilən çoxsaylı yürüşlərin<br />
aparıcı qüvvələrindən biri olmuşlar. Daha sonralar, Göy <strong>Türk</strong><br />
im periyasının tərkibinə qatılan kutriğurlar Bizans imperiyasının<br />
şimal sərhədləri boyu məskunlaşmışlar. 559-cu ildə kutriğur<br />
qo şunları Konstantinopolu mühasirəyə almış və Bizans impe riya<br />
sının nəzarətində olan torpaqlardan xeyli qənimətlə geri dönmüşlər.<br />
Bizans tarixi mənbələri kutriğurların V əsrdə həmin coğrafiyada<br />
məs kunlaşmış digər türk boyları ilə birgə siyasi ittifaq<br />
formalaşdırdıqları barədə məlumat verir. Həmin siyasi ittifaq<br />
VII əsrdə Böyük Bulğar döv lətinin yaradılmasında həlledici rol<br />
oynamışdır. Kutriğur hərbi birləş mə lərinin ümumi sayı 12 min<br />
Kutriğurlar. VI – VII əsrlər<br />
61
<strong>TÜRK</strong> XALQLARI<br />
nəfərə çatırdı. Sonrakı dövrdə avarların kutri ğurlarla mü na sibət<br />
lərinin kəskinləşməsi və tərəfər arasında müntəzəm toq quşmalar<br />
kutriğurların kütləvi köçünə, səpələnməsinə, beləliklə də,<br />
bi zanslıların və slavyanların təsiri altına düşmələrinə səbəb olmuşdur<br />
(147).<br />
62
I BÖLÜM . ƏSKİ <strong>TÜRK</strong> ULUSLARI VƏ BOYLARI<br />
NAYMANLAR<br />
Naymanlar İrtış və Tamir çayları arasında, Altay dağları<br />
ət rafında və Monqolustanda yaşamış qədim türk boyudur. Bəzi<br />
tarixçilər naymanların oğuz-türk qrupuna aid olduğunu id dia<br />
edir lər. Naymanlar yaşadıqları məkanda kağanlıq yara daraq,<br />
<strong>Türk</strong>-Monqol imperiyasının tərkibinə qatı lana qədər müstə qillik<br />
lərini qoruyub saxlamışlar. Naymanların digər türk boyu olan<br />
qaragitaylarla müttəfiqlik münasibətləri olmuşdur.<br />
<strong>Türk</strong>-Monqol imperiyasının Nayman Kağanlığına müdaxiləsi<br />
ərəfəsində Dayan xan Nayman birliklərinin başçısı idi.<br />
1203-cü ildə Çingiz xanın ordusu ilə Nayman qoşunları arasında<br />
baş vermiş döyüşdə Dayan xan öldürülmüş, nəticədə, Nayman<br />
Ka ğanlığı süquta uğramışdır. <strong>Türk</strong>-Monqol imperiyasının tər kibində<br />
olduqları zaman naymanlar türk-monqol ordusunun aparıcı<br />
qüvvəsini təşkil etmişlər. <strong>Türk</strong>-monqol birliklərinin Qərbə doğru<br />
yü rüşlərində iştirak edən naymanlar Aral dənizi sahillərinə, Amudərya,<br />
Sırdərya çayları ətrafındakı torpaqlara köç etmişlər.<br />
<strong>Türk</strong>-Monqol hərbi yürüşləri dövründə naymanlar. XIII əsrin əvvəlləri<br />
63
<strong>TÜRK</strong> XALQLARI<br />
XIII əsrdən başlayaraq naymanlar arasında islam dini kütləvi<br />
şəkildə yayılmağa başlamışdı. Buna qədərki dövrdə buddizm,<br />
xristianlıq, şamançılıq, tanrıçılıq naymanların əsas dini<br />
inanc ları idi.<br />
Elmi-tarixi mənbələrdə nayman türklərinin digər türk boylarına<br />
qarışdığı və yaxud milli identikliyini bu günə qədər qoruyub<br />
saxlamasına dair iki fərqli baxış mövcuddur. Lakin Altaylarda,<br />
Qazaxıstan, Özbəkistan və Qırğızıstan ərazisində yaşayan bir çox<br />
türk kökənli insanların özlərini naymanlar adlandırması bu türk<br />
toplumunun assimilyasiyaya məruz qalmadığını söyləməyə əsas<br />
verir. Məsələn, bəzi Qazax tarixçiləri Qaza xıstan ərazisində yaşayan<br />
naymanların sayının 2 milyon nəfər olduğunu iddia edirlər.<br />
Eyni zamanda, naymanların bir qisminin Çinin Sincan Uyğur<br />
Mux tar Vilayətində yaşadıqları da bildirilir (136; 147; 162; 542).<br />
64
I BÖLÜM . ƏSKİ <strong>TÜRK</strong> ULUSLARI VƏ BOYLARI<br />
QACALLAR<br />
Qacallar Balkan yarımadasına VII əsrdən etibarən köç etmiş<br />
türk et nos larındandır. Qacallar məskunlaşdığı coğrafiyada<br />
zaman-zaman di gər xalqlarla siyasi-iqtisadi ittifaqa daxil olmuş<br />
və öz dövlətçilik ənə nə lərini formalaşdıra bilməmişlər. Buna<br />
bax mayaraq, qacallar milli adət-ənənələrini, türk kimliklərini<br />
itir məmişlər. <strong>Türk</strong>-monqol birliklərinin qər bə doğru yürüşləri qacalların<br />
yaşadığı məkandan da yan keçməmişdir.<br />
XIII əsrdən qacallar <strong>Türk</strong>-Monqol imperiyasının, daha sonra<br />
Qızıl Orda imperiyasının nəzarəti altına düşmüşlər. Regionun<br />
xüsusi önəm kəsb edən strateji nöqtəsində yerləşdiklərindən qacalların<br />
məskunlaşdığı ərazilər uzun müddət Osmanlı-rus çəkişmələrinin<br />
qaynar mərkəzlərindən biri olmuşdur. Osmanlı-rus<br />
müharibələri nəticəsində qacalların bir qismi ata yurdlarını tərk<br />
edərək Anadolu torpaqlarına üz tutmuşlar.<br />
Qacalların yaşadığı tarixi coğrafiya<br />
65
<strong>TÜRK</strong> XALQLARI<br />
Uzun müddət müxtəlif dövlət və imperiyaların tərkibində<br />
olan qacalların əksəriyyəti yerli xalqlara qarışsa da, onların bir<br />
qis mi bu gü nədək öz kimliklərini qoruyub saxlaya bilmişdir.<br />
Ümu mi sayı 300 min nəfər olduğu bildirilən qacallar hazırda<br />
Tür kiyə, Yunanıstan və Bolqarıstan ərazilərində yaşayırlar (309).<br />
66
I BÖLÜM . ƏSKİ <strong>TÜRK</strong> ULUSLARI VƏ BOYLARI<br />
QINIQLAR<br />
Qınıqlar (kınıklar) 24 oğuz<br />
bo yundan biri olmuş və oğuzların<br />
üç ox boyundan tö rəmişlər. <strong>Türk</strong><br />
döv lətçilik tarixində önəmli rol oynamış<br />
Səlcuqlu sülaləsi qınıq boyun<br />
dandır. “Qınıq” sözünün an la mı<br />
qədim türkcədə “hər yerdə say qın,<br />
seçkin” mənasını ifadə edir. Mahmud<br />
Kaşğarlının “Divanü Lüğat-it-<br />
Qınıqların Göytürk <strong>Türk</strong>” əsərində də qınıqların oğuz<br />
dövründən bu günədək boy larından biri olduğu bildirilir.<br />
saxladıqları damğa Mah mud Kaşğarlı qınıqların ya şa -<br />
dıq ları dövrün aparıcı türk birlik lərindən<br />
olduğunu qeyd edir və onlara çox böyük ta rixi önəm verir.<br />
Müasir <strong>Türk</strong>iyədə qınıqların yaşadığı əsas bölgə<br />
67
<strong>TÜRK</strong> XALQLARI<br />
Qınıqlar Anadolunun fəthində və Böyük Səlcuq dövlətinin<br />
quru lu şunda həlledici rol oynamışlar. Qınıqların Anadoluda məskun<br />
laşdıqları ilk torpaqlar Osmaniyyə, Çuxurova və Ceyhan<br />
vi la yətləri olmuşdur. XIII yüzillikdə Suriyada məskunlaşmış<br />
türk mən qrupları arasında çoxsaylı qınıq birliklərinin olduğu bil -<br />
dirilir. XIV əsrin sonlarında qınıqlarla məm lüklər arasında mü -<br />
na sibət lər kəskinləşmiş və bu gərginlik tərəfər ara sında aram -<br />
sız toqquşmalarla müşayiət olunmuşdur. 1383-cü ildə qı nıq<br />
bir liklərinin digər türk tayfaları ilə birgə formalaşdırdığı it tifaq<br />
ordusu məmlükləri ağır məğlubiyyətə uğratmışdır. Bu qali biyyətdən<br />
sonra qınıqların bir qismi Suriya və Misir əra zi lərinə doğru<br />
axın etmişlər. Bu ha disə tarixi mənbələrdə qınıqların adının qeyd<br />
olunduğu son tarixi faktdır.<br />
Hazırda Anadoluda Qınıq adını daşıyan bir çox kənd və qəsəbələr<br />
mövcuddur. Qınıq türkləri yaşadıqları dövr ər zin də bir sıra<br />
tarixi abidələr inşa etmişlər. <strong>Türk</strong>iyədə mövcud olan Torpaqqala<br />
və Qınıqqala abidələri həmin memarlıq nümu nə lərindəndir (147).<br />
Torpaqqala. Qınıqların Osmanlı dönəmində<br />
strateji əhəmiyyət daşıyan qalası<br />
68
I BÖLÜM . ƏSKİ <strong>TÜRK</strong> ULUSLARI VƏ BOYLARI<br />
QIPÇAQLAR<br />
Qıpçaqlar IX-XIV əsrlərdə Orta<br />
Asi yadan Qara dəniz sahillərinə<br />
qə dər geniş coğ rafiyada, o cümlədən<br />
Azərbaycanda yaşa mış böyük türk<br />
xalqı olmuşdur. IX əsrdən baş layaraq,<br />
qıpçaqlar (Azərbaycan və<br />
Şərq dil lərindəki mənbələrdə – qıpçaq,<br />
Bizans mənbələrində – kuman,<br />
slavyan mənbələrində – poloves)<br />
Ural dağlarına, daha sonra digər türk<br />
Qıpçaq gerbi<br />
boy ları ilə birgə Xəzər dənizinin şimal<br />
sahillərinə, Qafqaza və Krım yarımadasına doğru kütləvi<br />
şə kildə axın etmişlər. Əvvəllər “Oğuz çölü” kimi tanınan bu<br />
torpaqlar XIII əsrdən etibarən “Dəşti qıpçaq” adlanırdı.<br />
Macar tarixi mənbələri XI əsrdə Qərbi Sibirdə kimək-qıpçaq<br />
tayfa birliyinin mövcud olması barədə məlumat verir. Digər<br />
türk toplumları ilə qarışan qıpçaqlar, eyni zamanda, kumanlar<br />
adlandırılırdı. Çoxsaylı qol lara ayrılan qıpçaqlar oğuz türkləri<br />
kimi “atabəy” adlandırılan şəxs lər tərəfindən idarə olunurdu. Hər<br />
bir qol 40-45 min qıpçağı özündə birləşdirirdi.<br />
Qıpçaqlar XI əsrin sonunda Qara dənizin şimal sahillərində<br />
Qıpçaq xanlığını (1098-1239) yaratmışlar. Bu dövrdə qıp çaqlar<br />
indiki Ukrayna, Moldova və Bolqarıstan ərazilərində məskunlaşmışlar.<br />
Qıpçaqların di gər türk boyu olan peçeneqlərlə münasibətləri<br />
gərgin olmuş və tərəfər arasında çoxsaylı toqquşmalar<br />
baş vermişdir. Qıpçaqlar yaşadıqları coğ rafiyada XIII əsrin ortalarına<br />
qədər siyasi-hərbi nüfuzlarını qoruyub saxlamışlar.<br />
Qafqaz regionunda qıpçaqlarla gürcülər arasında sıx müttəfiqlik<br />
münasibətləri mövcud olmuşdur. Gürcü çarı IV David<br />
69
<strong>TÜRK</strong> XALQLARI<br />
(1073-1125-ci il lər) bu zaman qıpçaqlarla gərgin münasibətlərdə<br />
olan alanları məğlub edərək, qıpçaqların Dağıstan ərazisində yer -<br />
ləşməsinə şərait yaratmışdır. 1123-cü ildə səlcuqluların Tiflisə<br />
hücumunda qıpçaqlar gürcü ordusu tərəfində yer almış və Tiflisin<br />
Səlcuq qoşunları tərəfindən tutulmasının qar şısını al mışlar.<br />
Tarixi qaynaqlar XII əsrin sonlarında 40 min qıpçaq ailə si nin<br />
Gürcüstanda yerləşdiyi barədə məlumat verirlər. Həmin qıpçaq<br />
birlikləri Gürcüstanın Trabzon dövləti ilə sərhədlərinin mühafizəsini<br />
təşkil edirdilər.<br />
Qıpçaq xanlığı. XIII əsr<br />
<strong>Türk</strong>-monqol yürüşləri qıpçaqların yaşadıqları ərazilərdən<br />
də yan keçməmiş, sonda, qıpçaq birliklərinin parçalanması və<br />
<strong>Türk</strong>-Monqol im periyasından asılı vəziyyətə düşmələri ilə nəticələnmişdir.<br />
Bundan son ra kı dövrdə qıpçaqlar Qızıl Orda impe<br />
riyası, Krım, Qazan, Noqay, Sibir, Astraxan xanlıqları və rus<br />
knyazlıqlarının tərkibində yaşamışlar. Qıp çaq ların bir qismi Anado<br />
ludan Yaxın Şərqə doğru köç etmiş və Məmlük dövlətinin qurulmasında<br />
iştirak etmişlər. Qıpçaqlar Məmlük ordusunun aparıcı<br />
qüvvəsini təşkil etmişlər.<br />
Qıpçaq türkləri Şərqi Av ropa xalqları, İran, Suriya, Bizans<br />
imperiyası ilə sıx ticarət əlaqələri qurmuşlar. Qıpçaqların yaşa-<br />
70
I BÖLÜM . ƏSKİ <strong>TÜRK</strong> ULUSLARI VƏ BOYLARI<br />
dıq ları geniş coğrafiya onların mədəni irsinə, sosial yaşamına<br />
da ciddi təsir göstərmişdir. Qara də nizin şimal sahillərində məskunlaşan<br />
qıpçaqlar xristianlığı, Şimali Qaf qaz, Anadolu və Yaxın<br />
Şərqdə qərarlaşan qıpçaqlar isə islamı qəbul etmişlər.<br />
Qıpçaqların geniş bir məkanda pə ra kəndə şəkildə yaşama<br />
sı onların top lum olaraq assimilyasiya prosesini sü rət lən dirmişdir.<br />
Buna baxmayaraq, qıp çaqlar Orta Asiya, Anadolu, Şər qi<br />
Av ropanın türk tarixində dərin iz qoy muş, bu məkanın so sialsi<br />
yasi-mədəni münasibətlər sistemində türk faktorunun möhkəmlənməsinə<br />
öz töhfələrini ver miş lər. Bu gün türk xalqları arasında<br />
qıpçaq adlı türk boyları hələ də yaşamaqdadır.<br />
Qazaxıstanda və Altay dağları ət ra fında yaşayan bəzi türk<br />
toplumları öz lərini qıpçaqlar adlandırırlar. <strong>Türk</strong> top lumlarından<br />
biri olan Ahıska türk ləri qıpçaqları özlərinin əcdadları he sab<br />
edirlər. Eyni zamanda, Krımda, Ana doluda bir sıra coğrafi məkan<br />
ların adı qıpçaqlarla bağlıdır. Azərbaycan Res pub likasının<br />
Qax rayonunda da Qıpçaq adlı kənd vardır (63; 147; 311; 535).<br />
Bizans imperiyası dövründə tərtib<br />
edilmiş “Kodeks Kumanikus”<br />
(“Kuman [Qıpçaq] yazıları”)<br />
qıpçaq türkcəsinin mühüm<br />
qaynağıdır<br />
Müasir Ukrayna və Rusiya<br />
ərazisindən tapılan<br />
qıpçaq daş heykəlləri<br />
71
<strong>TÜRK</strong> XALQLARI<br />
SABİRLƏR<br />
Qədim türk birliklərindən olan sabirlərin ilk yaşayış məskən<br />
ləri qərbi Sibir ərazisi olmuşdur. Bu coğrafiyanın “Sibir”<br />
ad landırılması sabir türklərinin adı ilə bağlıdır. Sabirlər hun<br />
türk lərini özlərinin əcdadları hesab edirdilər. V əsrdən etibarən<br />
avarların təzyiqi ilə sabirlərin qərbə doğ ru kütləvi axını başla mışdır.<br />
Qısa müddət ərzində sabirlər Şərqi Av ropa, Xəzər dənizinin<br />
qərb, Qara dənizin şimal sahilləri və Qafqazlarda mövqelərini<br />
möhkəmləndirmişlər. Sabirlərin Azərbaycan vasitəsilə Ana doluya<br />
gəlişi 515-ci ildən sonrakı dövrə təsadüf edir.<br />
VI əsrin əvvəllərində sabir türkləri bölgədə baş verən<br />
proseslərin əsas iştirakçılarından birinə çevrilmişlər. Balak xanın<br />
rəhbərliyi altında sabirlər Bizans imperiyasına qarşı mübarizədə<br />
Sabirlər başqırd, onoğur, kutriğur, utriğur, hun,<br />
oğuz və digər türk uluslarının çevrəsində. 500-cü illər<br />
72
I BÖLÜM . ƏSKİ <strong>TÜRK</strong> ULUSLARI VƏ BOYLARI<br />
Sasani imperiyası ilə it tifaqa daxil olmuşlar. Bizans tarixi mənbələrində<br />
sabirlərdən bəhs olu narkən, onların güclü hərbi tak tika<br />
ya və nizami orduya malik olduqları qeyd edilir. Balak xa nın<br />
ölümündən sonra onun xanımı Boğarıq xatun sabirlərin siya sihər<br />
bi ittifaqına rəhbərlik etmişdir. Bu zaman, sabir or dusunun<br />
ümumi sayı 100 min nəfərə çatırdı. Daha sonralar Bi zans im peri<br />
yası ilə müttəfiqlik münasibətləri yaradan sabirlər 522-ci ildə<br />
bü tün Qafqazı fəth etmişlər. 562-ci ildə Sasani or dusuna məğlub<br />
olsalar da, sabirlər Qafqaz Albaniyasında məskun laşdıqları əraziləri<br />
tərk etməmişlər.<br />
Uzun müddət davam edən Bizans-Sasani qarşıdurması sabir<br />
lə rin siyasi-hərbi düzəninin pozulmasına səbəb olmuşdur.<br />
Göy türk im pe riyasının yaranmasından sonra əksər sabir birlik<br />
ləri Göytürk haki miyyətini qəbul etmiş və imperiyanın qərb<br />
sər hədlərinin qorun masında yaxından iştirak etmişlər. Xəzər və<br />
bul ğar türkləri ilə qurulmuş sıx mü nasibətlər sabir türklərinin<br />
sosial-mədəni həyat tərzinə ciddi təsir gös tərmiş, nəticədə, bu<br />
türk boyunun assimilyasiya prosesi VIII əsrin əvvəl lərindən etibarən<br />
daha da sürətlənmişdir (549; 147).<br />
73
<strong>TÜRK</strong> XALQLARI<br />
SƏLCUQLULAR<br />
Səlcuqlular XI-XIV əsr lərdə<br />
Orta Asiya, Yaxın Şərq, Qafqaz<br />
və Anadoluda aparıcı siyasihərbi<br />
mövqeyə malik türk birliyi<br />
olmuşdur. Səlcuqlular oğuz türklərinin<br />
qınıq boyundan idilər.<br />
Səl cuq xanədanının adı Səlcuq<br />
bə yin adı ilə bağlıdır. Səlcuq bəyin<br />
atası Dükak bəy Oğuz Yabqu<br />
dövlətində nüfuzlu ordu sərkərdələrindən<br />
biri olmuşdur.<br />
Səlcuqluların damğası<br />
Səl cuq bəy XI yüzilliyin əvvəllə<br />
rində ətrafında olan oğuz birlikləri ilə birgə Yenikənd şəhərini<br />
tərk edərək indiki Qazaxıstan ərazisində yerləşən Cənd şəhərinə<br />
gəl miş və burada islam dinini qəbul etmişdir.<br />
Səlcuqluların XI – XIV əsrlərdə dominant olduğu tarixi coğrafiya<br />
74
I BÖLÜM . ƏSKİ <strong>TÜRK</strong> ULUSLARI VƏ BOYLARI<br />
Bu zamandan sonra, islam dünyasında yeni bir siyasi dönəm<br />
başladan oğuz türkləri “türkmən”, “səllcuqlu” adı ilə öz<br />
soy köklərini saxlamaqla yanaşı, müsəlman cəmiyyətlərinin ayrıl<br />
maz parçası sayılmışlar. Qara xanlılara qarşı mübarizədə Səlcuq<br />
bəy Samanilərlə ittifaqa daxil olmuş və Mavərünnəhr ətrafında<br />
mövqelərini möhkəmləndirmişdi. 1009-cu ildə Səlcuq<br />
bəyin ölümündən sonra Səlcuq birliklərinin Anadolu və Yaxın<br />
Şərq istiqamətinə axını daha da güclənmişdir. Tarixi qaynaqlar<br />
1025-ci ildə səlcuqlulara bağlı 40 min oğuz türkünün Qafqaz Albaniyasında<br />
məksunlaşdığı barədə məlumat verir.<br />
Səlcuqlular türklərin dövlətçilik ənənələrinin zəngin ləş məsində<br />
xü susi rol oynamışlar. Böyük Səlcuq imperiyasının, Anado<br />
lu Səlcuq döv lətinin, İraq Səlcuq dövlətinin, Suriya Səlcuq<br />
döv lətinin yaradılışı səlcuq türklərinin adı ilə bağlıdır (151; 329;<br />
439).<br />
İzmirdə (Egey dənizi sahili) Səlcuq qalası<br />
75
<strong>TÜRK</strong> XALQLARI<br />
Səlcuqluların mədəniyyət və incəsənət nümunələri<br />
76
I BÖLÜM . ƏSKİ <strong>TÜRK</strong> ULUSLARI VƏ BOYLARI<br />
TARDUŞLAR<br />
Tarduşlar şimal-qərbi Çin, Monqolustan və Baykal gölü<br />
ət rafında yaşamış türk birliklərindəndir. Tarduşlar haqqında ilk<br />
bilgilərə Çin tarixi mənbələrində rast gəlinir. Həmin mənbələrdə<br />
tarduşlar “seyanto”, onların yaratdığı kağanlıq isə “Se-Yanto xanədanlığı”<br />
adlandırılırdı. Tarduşlar uyğur türklərinə bağlı olan 15<br />
türk boyundan biri olmuşdur. Göytürklərin ha kimiyyəti altında<br />
ya şamış tarduşlar VI əsrin sonlarından etibarən məs kunlaşdıqları<br />
torpaqlarda siyasi mövqelərini möhkəmləndirmişlər. Çinin Tanq<br />
sülaləsi ilə ittifaqa daxil olan tarduşlar Şərqi Göy <strong>Türk</strong> impe riyasına<br />
qarşı mübarizə aparmış və VII əsrin əvvəllərində öz müstəqil<br />
ka ğanlıqlarını yaratmışlar.<br />
630-cu ildə Şərqi Göy <strong>Türk</strong> imperiyasının ordusu Çinə<br />
məğlub olduğu zaman tarduşlar Çin ordusuna hərbi dəstək göstər<br />
mişlər. Bundan sonra, Şərqi Göy <strong>Türk</strong> imperiyasının cənubşərq<br />
torpaqları Tarduş Kağan lığının nəzarəti altına düşmüşdür.<br />
632-ci ildə Tarduş kağanlığı Qərbi Göy <strong>Türk</strong> imperiyasını məğlub<br />
edərək İrtış çayının ətrafında olan torpaqları ələ keçirmiş,<br />
İçərisində tarduşların da olduğu türk uluslarının tarixi coğrafiyası<br />
77
<strong>TÜRK</strong> XALQLARI<br />
digər türk boyu olan karlukları öz hakimiyyətlərinə tabe etmişdir.<br />
Tarduşların qonşu dövlətlər və xalqlarla münasibətləri mürəkkəb<br />
geosiyasi proseslər səbəbindən dəyişkən olmuşdur.<br />
Çinlə davam edən uzunmüddətli müttəfiqlik münasibətləri<br />
VII əsrin 30-cu illərindən pozulmuşdur. Bu zamandan sonra,<br />
Çinə qarşı təşkil edilən hərbi yürüşlərdə tarduşlar yenidən öz<br />
əs ki türksoylu birliklərinin xeyrinə, Qərbi Göy <strong>Türk</strong> ordusuna<br />
hərbi dəstək göstərmişlər. Lakin Çinə qarşı yürüşlər uğursuzluqla<br />
nəticələnmiş, Tarduş Kağanlığının himayəsi altında yaşayan digər<br />
türk birlikləri mərkəzi hakimiyyətə itaətsizlik göstərmişlər.<br />
Yaranmış vəziyyətdən istifadə edən Çin ordusu Tarduş ordusunu<br />
məğlub etmiş, beləliklə, bölgədə tarduşların siyasi hakimiyyətinə<br />
son qoyulmuşdur, özləri isə dağınıq hala düşmüşlər. Tarduşların<br />
bir türk etnosu olaraq, VII-VIII əsrlərdə bir neçə dəfə mövqelərini<br />
dəyişməsi, Çinlə uğursuz manevrləri, bu bölgədə həm özlərinin,<br />
həm də digər türk etnoslarının birliyinin möhkəmlənməsinə zərər<br />
vur muşdur.<br />
Tanrıçı inanclı tarduşların sosial-məişət həyatı Orta Asiya<br />
da yaşayan türk birliklərindən ciddi fərqlənmirdi. Əsasən, köçəri<br />
həyat tərzi keçirən tarduşlar maldarlıq və ticarətlə məşğul<br />
olurdular. Tarduş Kağanlığının süqutundan sonra digər türk boyları<br />
ilə birgə tarduşlar da Xəzər və Qara dəniz sahillərinə doğru<br />
kütləvi şəkildə köç etmişlər (147).<br />
78
I BÖLÜM . ƏSKİ <strong>TÜRK</strong> ULUSLARI VƏ BOYLARI<br />
AĞAÇƏRİLƏR (TAXTAÇILAR)<br />
Ağaçərilər Orta Asiyada məskunlaş<br />
mış qə dim türk boylarından biri olmuş<br />
dur. XIV əs rin ortalarında ağaçərilər<br />
<strong>Türk</strong>üstan vilayəti və Xorasanda aparıcı<br />
mövqeyə malik idilər. Ağa çə rilər sənətkar<br />
lıq və ticarətin çeşidli sahələri üzrə<br />
ix tisaslaşmışdılar. Yerləşdikləri əlverişli<br />
Ağaçərilərin damğası<br />
coğ rafi məkan ağaçərilərin əsas tica rət<br />
yol ları üzərində nə zarət imkanlarını ar tır mışdı.<br />
Əmir Teymurun 1370-ci ildən başlayaraq Xo rasan və ətraf<br />
ərazilərə aramsız yürüşləri ağa çərilərin bu torpaqları tərk et məsi<br />
ilə nəticələnmişdir. Nəticədə, ağaçərilər Anadolu, Suriya və<br />
İraqa kütləvi axın etmişlər. XV əsrdən başlayaraq ağaçərilər, həm<br />
də taxtaçılar adlandırılmağa başlamışdı. Bunun əsas sə bəbi ağaçərilərin<br />
Anadoluda çoxsaylı emalatxanalara malik olması idi.<br />
Ta rixi qaynaqlar Fateh Sultan Mehmetin İstanbulun fəthi üçün<br />
istifadə olunacaq hərbi gəmilərin hazırlanmasında taxtaçıların<br />
xüsusi rolunun olduğunu qeyd edirlər.<br />
Müasir <strong>Türk</strong>iyədə yaşayan ağaçərilər (taxtaçılar)<br />
79
<strong>TÜRK</strong> XALQLARI<br />
Taxtaçılar Osmanlı imperiyasının tərkibində yaşadıqları<br />
za man öz adət-ənənələrini, etnik identikliklərini qoruyub sax lamışlar.<br />
Bu gün Ana dolunun müxtəlif yerlərində – İsparta, Burdur,<br />
Mersin, Antalya, İzmirdə yaşayan bir milyona yaxın türk özlərini<br />
tax taçılar adlandırırlar (136).<br />
80
I BÖLÜM . ƏSKİ <strong>TÜRK</strong> ULUSLARI VƏ BOYLARI<br />
UTRİĞURLAR<br />
Utriğurlar Xəzər dənizinin şimal və şimal-qərb sahillərində,<br />
Azov dənizi və Don çayı ətrafında, eyni zamanda, Şimali Qaf qazda<br />
yaşamış türk tayfasıdır. Bu coğrafiyada daha qədimdən məskunlaşmış<br />
hunlar utri ğurların əcdadları hesab edilir. Bəzi tarixi<br />
qaynaqlar utriğurlarla digər türk boyu olan kutriğurların sosial<br />
ya şamının, mədəniyyətinin tamamilə eyni olduğunu iddia edirlər.<br />
La kin eyni coğrafi məkanda yaşamalarına baxmayaraq, kutriğur<br />
bir likləri ilə utriğurların sosial, mədəni həyatını bir-birindən fərqləndirən<br />
əlamətlər də olmuşdur.<br />
Utriğurlar VI əsrin əvvəllərindən etibarən Don çayı və<br />
Azov də nizi sahillərində mövqelərini möhkəmləndirmiş və tay fa<br />
it tifaqını for malaşdırmışlar. Həmin tayfa ittifaqı “xan” adlan dı rılan<br />
şəxs tərəfindən ida rə olunurdu.<br />
Əski türk ulusları kimi yaxın tarixi-etnik<br />
münasibətlərdə olan utriğurlar və kutriğurlar<br />
81
<strong>TÜRK</strong> XALQLARI<br />
Utriğurlar haqqında son tarixi bilgi VI əsrin sonlarına təsadüf<br />
edir. Belə ki, 576-579-cu illərdə utriğur birlikləri Bos for<br />
bo ğazı üzərində nə zarəti ələ keçirmək uğrunda mübarizə aparmış<br />
lar.<br />
Kutriğurların Bizans imperiyasına qarşı təşkil etdikləri<br />
yürüşlərdə bəzi utriğur birlikləri də iştirak etmişdir. Bizans tarixi<br />
mənbələri Bizans imperatoru I Yustinianın imperiyanın şərq sərhədlərinə<br />
mümkün kutriğur mü daxiləsinin qarşısını almaq məqsədilə<br />
bu iki türk boyu arasında mü nasibətlərin pozulması üçün<br />
cəhdlər göstərdiyi barədə məlumat verirlər.<br />
Utriğur birlikləri ilə kutriğurlar arasında uzun müddət davam<br />
edən münaqişə VI əsrin sonlarından etibarən daha da in tensivləşmiş<br />
və hər iki türk boyunun bölgədəki mövqelərinin xeyli<br />
zəifləməsinə səbəb olmuşdur. Nəticədə, utriğurların əksəriyyəti<br />
ta rixən yaşadıqları əraziləri tərk etmiş, digər türk boylarına və<br />
yer li xalqlara qarışmışlar (309; 568).<br />
82
I BÖLÜM . ƏSKİ <strong>TÜRK</strong> ULUSLARI VƏ BOYLARI<br />
YABAQULAR<br />
Yabaqular Fərqanə vadisində və Aral gölü ətrafında məskunlaşmış<br />
türk boylarından biri olmuşdur. Mahmud Kaşğarlının<br />
“Divanü Lüğat-it-<strong>Türk</strong>”əsərində yabaqulardan bəhs edilərkən bu<br />
türk boyunun başqırd, oğuz, qırğız, kimək birliklərinin qon şu luğunda<br />
yaşadıqları qeyd edilir. Ey ni zamanda, sözügedən əsərdə<br />
ya baquların dilinin başqırd və kiməklərə daha yaxın olduğu bildirilir.<br />
Tarixi qaynaqlarda yabaquların həyat tərzi, mədəniyyəti,<br />
digər xalq larla münasibətləri haqqında ətrafı məlumat mövcud<br />
deyil. Bununla bərabər, yabaquların X-XI əsrlərdə Orta Asiyada<br />
güclü türk boylarından biri olduğu məlumdur.<br />
Yabaquların formalaşdırdıqları nizami ordu qonşu bölgələrə<br />
yürüşlər təşkil etmiş, lakin həmin ərazilərdə möhkəmlənə bil məmişlər.<br />
<strong>Türk</strong> boy larının Qərbə doğru kütləvi köçündə yabaquların<br />
da iştirakı istisna edilmir. Digər türk birlikləri kimi, tanrıçılıq və<br />
şamançılıq yabaquların əsas dini etiqadı olmuşdur (136).<br />
Yabaquların məskunlaşdığı tarixi ərazi – Fərqanə vadisi və Aral gölü ətrafı<br />
83
<strong>TÜRK</strong> XALQLARI<br />
YAĞMALAR<br />
Yağmalar haqqında ilk bilgilərə V əsrdən sonrakı tarixi<br />
qay naqlarda rast gəlinir. Yağmalar Qərbi Göy <strong>Türk</strong> imperiyasının<br />
tərkibində yaşamış aparıcı türk boylarından biri olmuşdur. Qərbi<br />
Göy <strong>Türk</strong> imperiyasının sü qutundan sonra yağmalar qonşu bölgələrdə<br />
yaşayan türk boyları ilə itti faqa daxil olaraq, yeni si yasi<br />
reallıqlar şəraitinə uyğunlaşmışlar. Karluk və çiğillərlə müt təfiqlik<br />
münasibətləri yaradan yağmalar Qaraxanlılar dövlətinin<br />
yaradılmasında həlledici rol oynamışlar.<br />
Ərəb, fars və Çin tarixi mənbələri yağmaların şimal-qərbi<br />
Çin də və Monqolustanın qərb torpaqlarında güclü siyasi-hərbi<br />
möv qelərə malik olduqlarından bəhs edir. X əsrdən etibarən yağmalar<br />
Kaşğar əyalətində küt ləvi şəkildə məskunlaşmışlar.<br />
Balxaş gölünə axan İli çayı: əski türk ulusları yağmalar, toxsilər,<br />
çiğillər bu coğrafiyada yaşamışlar<br />
84
I BÖLÜM . ƏSKİ <strong>TÜRK</strong> ULUSLARI VƏ BOYLARI<br />
Yağma tayfa birliyinə “Boğra xan” adlandırılan şəxs başçı<br />
lıq edir di. Yağmalar, əsasən, hərbi yürüşlərdə iştirak etmiş və<br />
kö çəri həyat tərzi sür müşlər. Eyni zamanda, Böyük İpək Yolunun<br />
keç diyi torpaqlarda məs kunlaşdıqlarından yağmaların bir qismi<br />
ticarət və sənətkarlıqla məşğul olmuşlar (147; 575).<br />
85
<strong>TÜRK</strong> XALQLARI<br />
YENİSEY QIRĞIZLARI<br />
Yenisey qırğızları e.ə III – eramızın XIII əsrlərində Yenisey<br />
ça yının cənub və Baykal gölünün qərb sahillərində yaşamış türk<br />
boyudur. X əs rin əvvəllərində Yenisey qırğızları Tanrı dağlarının<br />
(Tyan-Şan) qər bin də və Şərqi <strong>Türk</strong>üstanda məskən salmışlar. Elə<br />
bu dövrdən Yenisey qırğızları digər türk boyları olan kiməklər və<br />
qıpçaqlarla sıx müttəfiqlik münasibətləri yaratmışlar. Yenisey qırğızları<br />
Orta Asiyanın antik və orta əsrlər dövrünün hərbi-siyasi,<br />
et no-mədəni tarixində önəmli rol oynamışlar.<br />
Yenisey qırğızları haqqında ilk tarixi bilgilərə Çin tarixi qaynaqlarında<br />
rast gəlinir. Həmin mənbələrdə Yenisey qırğızlarının<br />
hunların tabeliyində olan beş xalqdan biri olduqları qeyd edilir.<br />
Eyni zamanda, Orhon-Yenisey abidələrində də Yenisey qırğızları<br />
haqqında ətrafı mə lumatlar mövcuddur. Yenisey qırğızları Orhon<br />
yazısından istifadə edən ilk türk toplumlarından biri olmuşdur.<br />
Göy <strong>Türk</strong> imperiyasının şimalında yaşayan Yenisey qırğızları<br />
86
I BÖLÜM . ƏSKİ <strong>TÜRK</strong> ULUSLARI VƏ BOYLARI<br />
Qırğız Kağanlığı. 550 – 1293-cü illər<br />
Müasir türk xalqlarından hakaslar, qırğızlar, tuvalar və Altay<br />
türk ləri Yenisey qırğızlarını özlərinin əcdadları hesab edirlər.<br />
VI əsrin ortalarında Qırğız Kağanlığını (550-1219) ya radan<br />
Ye nisey qırğızları qədim türk dövlətçilik ənənələrini zənginləş<br />
dirmişlər. Yenisey qırğızları Göy <strong>Türk</strong> imperiyasının dövlət<br />
ida rəetmə modelini mənimsəmişlər. Qırğız Kağanlığı 758-ci ildə<br />
Uyğur kağanlığından asılı vəziyyətə düşmüşdür. Çində hakimiyyətdə<br />
olan Tanq sülaləsi ilə ittifaqa daxil olan Yenisey qırğız<br />
ları 840-cı ildə Uyğur ordusunu ağır məğlubiyyətə uğratmış,<br />
be ləliklə, Uyğur Kağanlığı süquta uğramışdır.<br />
Uyğur Kağanlığının dağılması ilə Qırğız Kağanlığı Orta<br />
Asi yanın güclü siyasi-hərbi subyektinə çevrilmişdir. Artıq IX<br />
əsrin sonlarında Yenisey qırğızları bütün Monqolustan ərazisində<br />
öz hakimiyyətlərini bər qərar etmişlər. XII əsrin sonlarından etibarən<br />
bu bölgədə türk-mon qol birliklərinin mövqelərinin möhkəmlənməsi<br />
bütün Orta Asiyanın geopolitik reallıqlarının dəyişməsinə<br />
səbəb olmuşdur.<br />
87
<strong>TÜRK</strong> XALQLARI<br />
Çingiz xanın hakimiyyətə gəlişindən sonra Yenisey qırğızları<br />
kö nüllü şəkildə türk-monqol hakimiyyətini qəbul etmişlər. Bundan<br />
son ra, Ye nisey qırğızlarının digər türk birliklərinə qarışması prosesi<br />
sürətlən mişdir.<br />
Yenisey qırğızlarının əsas məşğuliyyəti maldarlıq və ticarət<br />
idi. Yenisey qırğızlarının Çin və Abbasilər xilafəti ilə geniş ticarət<br />
əlaqələri var idi. Orta əsrlərdən etibarən dulusçuluq və toxuculuq<br />
Ye nisey qırğızları arasında geniş yayılmağa başlamışdır (309;<br />
577).<br />
Yenisey qırğızı döyüşçüsünün<br />
qrafik təsviri<br />
Yenisey qırğızlarına məxsus<br />
zinət əşyaları<br />
88
<strong>TÜRK</strong> XALQLARI<br />
II BÖLÜM<br />
MÜASİR <strong>TÜRK</strong> XALQLARI<br />
VƏ TOPLUMLARI<br />
89
<strong>TÜRK</strong> XALQLARI<br />
Avrasiya kontinentində yaşayan müasir türk xalqları<br />
90
II BÖLÜM. MÜASİR <strong>TÜRK</strong> XALQLARI VƏ TOPLUMLARI<br />
91
<strong>TÜRK</strong> XALQLARI<br />
Ahıska (Mexseti) türklərinin<br />
bayrağı<br />
AHISKA <strong>TÜRK</strong>LƏRİ<br />
Ahıska (Mexseti) türklə rinin<br />
ümu mi sayı 550 min nə fərdir.<br />
Ahıska türk lə rinin tarixən<br />
məs kunlaşdığı torpaqlar Gür cüstan<br />
Respublikasının Ahıska vi layətidir.<br />
Lakin bu coğrafiyada hazırda<br />
çox az sayda (5 min nəfər)<br />
Ahıs ka türkü məskunlaşmışdır.<br />
Ahıska türklərinin 105 min nə -<br />
fəri Qazaxıstan, 100 min nə fəri Ru siya Federasiyası, 70 min<br />
nəfəri <strong>Türk</strong>iyə, 38 min nə fəri Azərbaycan, digər qismi Qır ğı zıstan,<br />
Özbəkistan res pub likalarında yaşayırlar. Ahıska türkləri bu<br />
günə qədər öz tarixi torpaqlarına böyük qayıdışı hələ də göz ləməkdədirlər.<br />
XVI əsrin sonlarından etibarən Osmanlı imperiyasının tərkibində<br />
yaşamış Ahıska türkləri 1829-cu ildə imzalanmış Ədirnə<br />
müqaviləsi ilə Rusiya imperiyasının tabeliyinə düşmüşlər. Ahıska<br />
Ahıska (Mexseti) türklərinin Gürcüstanda yaşadığı əsas bölgə<br />
92
II BÖLÜM. MÜASİR <strong>TÜRK</strong> XALQLARI VƏ TOPLUMLARI<br />
türklərinin tarixində ən məşəqqətli dövr II Dünya müharibəsi illərinə<br />
təsadüf edir. Ahıska türk ləri Stalin rejimi tərəfindən qısa<br />
müd dət ərzində Mərkəzi Asiyaya sürgün edilmişdir. Ağır coğrafi<br />
və iqlim şərtlərinə tab gətirməyən 50 min Ahıska türkü həlak olmuşdur.<br />
Bütövlükdə, həmin dövr ərzində 115 mindən çox Ahıska<br />
tür kü Mərkəzi Asiyada yerləşdirilmişdir. Stalin rejimi tərə findən<br />
sürgün edilmiş digər xalqlardan fərqli olaraq, Ahıska türk ləri<br />
nin öz torpaqlarından sürgün edilməsinə heç bir əsas irəli sürül<br />
məmişdir. Ahıska türklərinin sürgün edilməsi – <strong>Türk</strong>iyə<br />
Res publikasına yaxın coğrafiyada, Qafqaz regionunda türk faktorunun<br />
zəifədilməsi məqsədi daşıyırdı. 1989-cu ildə Mərkəzi Asi -<br />
ya da siyasi durumun gərginləşməsi səbəbindən Ahıska türk lə ri<br />
bu coğrafiyanı tərk etməyə başlamış, onların böyük qismi Azərbay<br />
can əra zisinə, eləcə də, Rusiya və Ukraynaya köç etmişlər.<br />
Oğuz dil qrupuna mənsub olan Ahıska türkləri türk dilinin<br />
Şərqi Anadolu dialektində danışırlar. Onların əsas dini islamdır.<br />
Ahıska türkləri qədim türk xalqlarından biri kimi, tarixi adətənənələrini,<br />
türk identikliyini və digər etnik xüsusiyyətlərini bu<br />
günədək qoruyub saxlamışlar (344; 539).<br />
Ahıska türklərinin Avrasiyada milli azlıq olaraq yayılma coğrafiyası<br />
93
<strong>TÜRK</strong> XALQLARI<br />
Rusiya Federasiyası<br />
Altay diyarının bayrağı<br />
ALTAYLAR<br />
Altaylar Rusiya Fede ra si -<br />
ya sının iki ayrı inzibati regi o-<br />
nun da – Altay Res publikası və<br />
Al tay diyarında yaşayan türk<br />
top lumlarından biridir. Ey ni zaman<br />
da, al tayların bir his səsi Tuva<br />
Respublikası, Mon qolustan,<br />
Qaza xıs tan və Öz bə kistan respub<br />
li ka larında məs kun laşmışdır.<br />
Al tay lar, həmçinin, teleutlar, telengitlər, oyratlar, qara tatarlar,<br />
te lelər kimi fərqli adlara malikdir. Altaylar iki əsas etno-qrupa<br />
– şimali altaylar və cənubi altaylara ayrılır. Şimali altay etnoqrupuna<br />
kumandinlər, çelkanlar və tubalar daxildir. Teleutlar və<br />
telengitlər isə cənubi altaylara aid edilir.<br />
Şimali və cənubi altaylılar arasında antropoloji xüsu siyyət<br />
lər ba xımından bir sıra fərqliliklər mövcuddur. Altay dili türk<br />
Altay diyarının xəritəsi<br />
94
II BÖLÜM. MÜASİR <strong>TÜRK</strong> XALQLARI VƏ TOPLUMLARI<br />
dillərinin hakas qrupuna aiddir. Altayların ümumi sayı 80 min<br />
nəfərdir. Sovet İttifaqı dönəmində altayların yaşadıqları böl gənin<br />
sənayeləşməsi adı altında bu ərazilərə kütləvi şəkildə rus ların yerləşdirilməsi<br />
Altay regionun etnik mənzərəsini xeyli də yiş mişdir.<br />
Nəticədə, altayların bu məkanda yaşayan ümumi əhaliyə nisbətdə<br />
payı 50%-dən 20%-ə düşmüşdür.<br />
Altaylarda uzun müddət patriarxal və feodal münasibətlər<br />
sosial təşkilatlanmanın əsasını təşkil etmişdir. Altayların oturaq<br />
həyat tərzinə kütləvi keçidi XIX əsrin sonu – XX əsrin əvvəllərinə<br />
təsadüf edir.<br />
Altayların əsas dini inancları şamanizm və tanrıçılıq olmuşdur.<br />
Altayların məskunlaşdığı coğrafiyada rus təsirinin güclən<br />
mə sindən son ra pravoslavlıq altaylar arasında geniş ya yıl ma ğa<br />
başlamışdır. XX əs rin əvvəllərinə qədər altaylar tarixi qay naqlarda<br />
qara tatarlar kimi gös tərilmişdir (497; 446).<br />
Altay diyarı, Biy Şəhər Dram Teatrının binası<br />
Altay qızı milli geyimdə<br />
95
<strong>TÜRK</strong> XALQLARI<br />
AZƏRBAYCAN <strong>TÜRK</strong>LƏRİ<br />
Azərbaycan Respublikası, İran İslam Respublikasının, əsasən,<br />
Güney Azərbaycan bölgəsi, <strong>Türk</strong>iyə, Gürcüstan və Dağıstan<br />
res publikalarının əhatə etdiyi ərazilər Azərbaycan türklərinin tari<br />
xən məs kunlaşdığı torpaqlardır. Azərbaycan türklərinin sayı barədə<br />
fərqli mə lumatlar mövcuddur. Bəzi mənbələrdə bu sayın 30-<br />
35 milyon, bəzilərində isə 45-50 milyon nəfər olduğu bildirilir.<br />
Be lə bir fərq, əsasən, İran rəsmi statistikasında Azərbaycan türklə<br />
rinin sayının real rəqəmlərdən xeyli az göstərilməsi səbəbindən<br />
ya ranır. Əslində hal-hazırda Azərbaycan türk lərinin ümumi sayının<br />
50 milyon civarında olması daha doğru rəqəmdir.<br />
Azərbaycan Respublikası və İran İslam Respublikasında<br />
azərbaycanlıların yaşadığı ümumi coğrafiya<br />
96
II BÖLÜM. MÜASİR <strong>TÜRK</strong> XALQLARI VƏ TOPLUMLARI<br />
Azərbaycan türkləri say çoxluğuna görə Qafqaz regionunda<br />
birinci, Gürcüstan və İran İslam Respublikasında ikinci ən bö yük<br />
millətdir. Ey ni zamanda, Azərbaycan türkləri türk xalqları ara -<br />
sında <strong>Türk</strong>iyə türk lərindən sonra ikinci ən böyük xalqdır. Azərbay<br />
can Respublikasında ya şayan Azərbaycan türklərinin sayı 9<br />
milyon 700 min nəfər, İran İslam Respublikasında təx mi nən 30<br />
milyon nəfər, Rusiya Federasiyasında 1 milyon 500 min nəfər,<br />
<strong>Türk</strong>iyədə 770 min nəfər, Gürcüstanda 285 min nəfərdir. Eyni zamanda,<br />
Azərbaycan türkləri İraq, Suriya və Əfqanıstanda yaşayan<br />
çoxsaylı etnik azlıqlardan biridir. Rusiya Federasiyası, Ukrayna,<br />
Qazaxıstan, ABŞ və Avropa dövlətlərində minlərlə Azər baycan<br />
türkünü özündə birləşdirən təşkilatlanmış diaspor qurumları fəaliyyət<br />
göstərirlər.<br />
Azərbaycan türklərinin etnogenezində Qafqaz, İran (Güney<br />
Azər baycan) və <strong>Türk</strong>iyə (Anadolu) torpaqlarına köç etmiş oğuz<br />
türk ləri başlıca rol oynamışdır. Bəzi tarixi mənbələrdə Azər baycan<br />
etnosunun millət olaraq formalaşma prosesinin XV əsrdə<br />
ba şa çatdığı qeyd olunur. Azərbaycan türkləri avropoid irqinin<br />
Kas pi tipinə aiddir. Azərbaycan türkcəsi türk dilləri qrupunun<br />
İran İslam Respublikasının Güney Azərbaycan bölgəsində<br />
yaşayan azərbaycanlılar<br />
97
<strong>TÜRK</strong> XALQLARI<br />
oğuz dili yarımqrupuna aiddir. Azərbaycan türklərinin yaşadığı<br />
coğrafiya çoxkonfessiyalı məkan olsa da, dini inanc ları yüzilliklər<br />
boyu dəyişilməmişdir. Azərbaycan türklərinin 90%-i islam dininə<br />
etiqad edir.<br />
Azərbaycan türkləri Böyük Səlcuq imperiyası, Atabəylər<br />
dövləti, Qaraqoyunlu və Ağqoyunlu dövlətləri, Səfəvi imperi yasının<br />
qurulmasında və idarə olunmasında əsas rol oynamış qüdrətli<br />
türk etnosu olmuşdur. Azərbaycan türklərinin yaşadıqları<br />
bö yük coğrafi məkanda imperialist qüvvələr tərəfindən etnik<br />
mən zərənin dəyişdirilməsinə çoxsaylı cəhdlər edilmişdir. XVIII<br />
əsr dən etibarən Şimali və Qərbi Azərbaycan torpaqlarına er məni<br />
lə rin kütləvi şəkildə köçürülməsi də bu siyasətin tərkib his sə si<br />
olmuşdur. Bütün Şərqdə və eləcə də türk dünyasında ilk de mokratik<br />
respublikanın əsası 1918-ci il tarixində Azərbaycan türkləri<br />
tə rəfindən qoyulmuşdur.<br />
Eyni zamanda, XX əsrin başlanğıcında erməni-bolşevik<br />
bir ləşmələri tərəfindən Azərbaycan türklərinə qarşı törədilmiş<br />
Azərbaycanlılar tarixən Qafqaz, Anadolu, bütün Yaxın Şərq və Mərkəzi<br />
Asiyada yaşamış oğuz türklərinin varisləridir<br />
98
II BÖLÜM. MÜASİR <strong>TÜRK</strong> XALQLARI VƏ TOPLUMLARI<br />
soy qırım aktı, 1930-cu illərin repressiya dövrü, 1948-1950-ci və<br />
1988-1990-cı illərdə indiki Ermənistan ərazisindən yüz min lərlə<br />
Azərbaycan türkünün deportasiyası, Dağlıq Qarabaş mü na qişə<br />
si nəticəsində 1 milyona yaxın Azərbaycan tür künün doğ ma<br />
tor paqlarından didərgin salınması etnik azərbaycanlılara qar şı<br />
sistemli şəkildə həyata keçirilmiş qeyri-insani və bəşəri ci nayətlər<br />
olmuşdur. Bütün bunlara baxmayaraq, bu gün Azər bay can<br />
Res publikasının vətəndaşları – Azərbaycan türkləri öz öl kələrinin<br />
siyasi və mədəni quru culuğunda, onun qüdrətli bir döv lətə çev rilməsi<br />
və dünya inkişafında yer alması prosesində fəal iştirak edirlər<br />
(228; 236; 239; 446; 500).<br />
Azərbaycanlıların həyat tərzini öz əsərlərində realistcəsinə əks etdirən<br />
Cəlil Məmmədquluzadə və onun həyat yoldaşı Həmidə xanım<br />
Güney Azərbaycan Milli Hərəkatının<br />
başçısı Səttar xan<br />
Tarixdə ilk türk cümhuriyyətinin<br />
banisi Məhəmməd Əmin Rəsulzadə<br />
99
<strong>TÜRK</strong> XALQLARI<br />
Şərqdə ilk opera müəllifi,<br />
yeni dövr Azərbaycan mədəniyyətinin<br />
yaradıcılarından biri<br />
Üzeyir Hacıbəyli. Gənc yaşlarında<br />
Azərbaycanın görkəmli dövlət xadimi<br />
Şıxəli Qurbanov<br />
Dünyada ilk simfonik muğamların<br />
yaradıcısı bəstəkar Fikrət Əmirov<br />
Dünya xalqlarının 70-dən artıq<br />
dilində mahnılar oxuyan<br />
Rəşid Behbudov<br />
100
II BÖLÜM. MÜASİR <strong>TÜRK</strong> XALQLARI VƏ TOPLUMLARI<br />
Azərbaycanın milli geyimlərindən<br />
101
<strong>TÜRK</strong> XALQLARI<br />
BALKARLAR<br />
Balkarlar Şimali Qafqazda yaşayan müasir türk xalqlarından<br />
biri dir. Balkarların ümumi sayı 125 min nəfərdir. Onların 104<br />
min nəfəri Ka bardin-Balkar Respublikasında məskunlaşmışdır.<br />
Bal karların digər his səsi Rusiya Federasiyasının subyektlərində,<br />
Qazaxıstan, Qırğızıstan, Özbəkistan və Ukrayna respublikalarında<br />
yaşayırlar. Balkar etnogenezinin formalaşmasına bu məkanda<br />
uzun müddət yaşayan türk toplumları ilə yanaşı, Şimali Qafqaz<br />
xalqları da təsir göstərmişlər. Bu faktor özünü bal karların sosialmədəni<br />
yaşam tərzində də göstərir.<br />
Mərkəzi Asiyada yaşayan balkarların əksəriyyəti II Dünya<br />
mü ha ribəsi illərində etnik mənsubiyyətinə görə bu ərazilərə deportasiya<br />
edilmiş insanlar və onların ailələridir. Həmin dövrdə<br />
min lərlə balkar ağır deportasiya şərtlərinə tab gətirməyərək həlak<br />
ol muşlar. Balkarların doğma yurdlarına qayıdışına 1957-ci ildən<br />
sonra Sovet hökuməti tərəfindən ica zə verilmişdir. 1957-1958-ci<br />
illərdə 35 min balkar əzəli torpaqlarına qayıtmışdır.<br />
Qaraçay-Çərkəz və Kabardin-Balkar Respublikalarında<br />
yaşayan qaraçay, balkar və noqayların coğrafi yerləşimi<br />
102
II BÖLÜM. MÜASİR <strong>TÜRK</strong> XALQLARI VƏ TOPLUMLARI<br />
Balkar dili türk dilləri qrupunun qıpçaq yarımqrupuna daxil<br />
dir. Bal kar dili digər türkdilli xalqın – qaraçayların danışdığı<br />
türk cəyə yaxınlığı ilə seçilir. Balkarların əksəriyyəti islam dininə<br />
etiqad edir (501; 520; 446; 205; 472).<br />
Balkarlar. XX əsrin əvvəllərində çəkilmiş foto<br />
Sovet İttifaqı Qəhrəmanı<br />
Alim Baysultanov<br />
Balkar knyazları:<br />
Janxotov və Aydabolov<br />
103
<strong>TÜRK</strong> XALQLARI<br />
BAŞQIRDLAR<br />
Başqırdların məskunlaşdıqları əsas coğrafi məkan Baş qırdıstan<br />
Res publikasının ərazisidir. Bununla yanaşı, başqırdların<br />
bir qismi Rusiya Federasiyasının Çelyabinsk, Orenburq, Tümen,<br />
Perm vilayətlərlərində və Tatarıstan Respublikasında, Qazaxıstan,<br />
Uk rayna, <strong>Türk</strong>mənistan və Öz bəkistan Respublikasının ərazisində<br />
ya şayırlar. Başqırdların ümumi sayı 2 milyon nəfər təşkil edir.<br />
“Başqırd” sözünün etimoloji mənası “baş qəbilə, tayfa”<br />
an la mını ifa də edir. Başqırdlar haqqında ətrafı tarixi bilgilərə<br />
Başqırdların əsas entocoğrafiyası<br />
104
II BÖLÜM. MÜASİR <strong>TÜRK</strong> XALQLARI VƏ TOPLUMLARI<br />
IX-X əsr mənbələrində rast gəlinir. Həmin tarixi qaynaqlarda<br />
baş qırdların ilk məskən saldıqları ərazilərin Ural dağlarının cənub<br />
ətəkləri olduğu bildirilir. Eyni zamanda, bəzi tarixçilər başqırd<br />
birliklərinin bir qisminin X əsrdə Macarıstan ərazisinə köç<br />
et diklərini iddia edilər. Başqırdlar tarixən <strong>Türk</strong>-Monqol, Qı zıl<br />
Or da imperiyalarının, Kazan xanlığının, Noqay Ordasının, Sibir<br />
xan lığının tərkibində yaşamışlar. XVI əsrin ortalarında baş qırdların<br />
məs kunlaşdıqları torpaqlarda rus təsiri artmağa baş la mış,<br />
sonra isə bu proses müdaxiləyə və ekspansiyaya çevril miş dir.<br />
Baş qırdların oturaq həyat tərzinə keçidi XIX əsrin sonlarında baş<br />
ver mişdir.<br />
Başqırd dili türk dilləri qrupunun qıpçaq yarımqrupuna daxildir.<br />
Başqırd dili ilə yanaşı, rus və tatar dilləri başqırdlar tərəfindən<br />
istifadə olunan əsas ünsiyyət vasitələridir. Başqırdların sosial-mədəni<br />
yaşam tərzi uzun əsrlər boyu formalaşmış ümumtürk<br />
də yərlərini özündə əks etdirir. Əksər başqırdların əsas etiqadı islam<br />
dinidir (127; 154; 160; 171; 181; 192; 324).<br />
Başqırd qadınları milli geyimdə.<br />
1770-ci illərin qrafik təsviri<br />
Başqırd hərbçiləri.<br />
1838-1845-ci illər<br />
105
<strong>TÜRK</strong> XALQLARI<br />
Başqırd ailəsi. 1872-ci ilin fotosu<br />
Müasir başqırdlar<br />
Başqırdıstanın xalq şairi Mustay Kərim<br />
106
II BÖLÜM. MÜASİR <strong>TÜRK</strong> XALQLARI VƏ TOPLUMLARI<br />
BOLQARISTAN <strong>TÜRK</strong>LƏRİ<br />
Bolqarıstan türkləri Bolqarıstan Respublikasının ərazisində<br />
yaşayan türk toplumudur. Bolqarıstan türklərinin ümumi sayı 588<br />
min nəfərdir. Bolqarıstan Respublikasının əhalisinin 8%-ni təşkil<br />
edən Bolqarıstan türkləri ölkədə bolqarlardan sonra ikinci ən<br />
böyük etnik qrupdur. Bol qa rıstan türkləri ölkənin, əsasən, cənub<br />
və şimal-şərq əyalətlərində yaşa yır lar.<br />
XIV əsrin sonu - XV əsrin əvvəllərində Balkan yarı ma dası<br />
nın türklər tərəfindən fəthindən və Osmanlı imperiyasının bu<br />
coğ rafiyada möv qe lə rinin möhkəmlənməsindən sonra burada<br />
məs kən salan türklərin sayı əhəmiyyətli dərəcədə artmışdır. Bolqarıstan<br />
türklərinin etnik kökənləri pe çeneq, oğuz, kuman kimi<br />
türk boylarına bağlıdır.<br />
Osmanlı imperiyasının XIX əsrin sonlarına qədər bu regi<br />
onda do minant mövqeyə malik olması Bolqarıstan türk lə ri ni<br />
Bolqarıstan türklərinin bu ölkədə yaşadığı ərazilər<br />
107
<strong>TÜRK</strong> XALQLARI<br />
bölgənin həlledici et nik qrupuna çevirmişdir. XX əsrin əv vəl lərindən<br />
başlayaraq Bolqarıstanda yaşayan türklərin Anadolu torpaqlarına<br />
köçü intensivləşmişdir. Bolqarıstan türklərinin məs kulaşdıqları<br />
tarixi torpaqlardan ikinci kütləvi köçü 1989-cu ildə baş<br />
vermişdir. Bu deportasiya İkinci Dünya müharibəsindən son ra<br />
Avropada yaşanmış ən böyük köç kimi tarixə düşmüşdür. Belə<br />
ki, Bolqarıstanda hakimiyyətdə olan kommunist rejiminin siyasi<br />
təzyiqləri, etnik ayrı-seçkilik siyasəti nəticəsində 300 mindən çox<br />
Bolqarıstan türkü <strong>Türk</strong>iyəyə emiqrasiya etmişdir. Kommunist rejiminin<br />
çökməsindən sonra Bolqarıstan türklərinin bir qismi tarixi<br />
torpaqlarına qayıtmış və onların mədəni hüquqları bərpa edilmişdir.<br />
Bolqarıstan türklərinin dili Anadolu türkcəsindən, de mək<br />
olar ki, fərqlənmir. Bölgədə slavyan adət-ənənələrinin, mə dəniy<br />
yətinin həlle di ci təsirə malik olduğuna baxmayaraq, Bol qarıs<br />
tan türkləri milli iden tik liklərini, dini mənsubiyyətlərini qo ruyub<br />
saxlamağı bacarmışlar. Bolqa rıstan türklərinin 95%-i islam<br />
dininə etiqad edir (446).<br />
Bolqarıstan türklərinin uşaqları<br />
108
II BÖLÜM. MÜASİR <strong>TÜRK</strong> XALQLARI VƏ TOPLUMLARI<br />
ÇUVAŞLAR<br />
Rusiya Federasiyasının tərkibində muxtar qurum olan Çu -<br />
vaşıstan Respublikası çuvaşların kompakt yaşadıqları əra zi dir.<br />
Eyni zamanda, çu vaşlar Tatarıstan və Başqırdıstan res pub li kala<br />
rında, Ulyanovsk, Samara, Orenburq, Moskva vilayət lərində,<br />
Qa zaxıstan, Ukrayna və Özbəkistanda ya şayan etnik azlıqlardan<br />
biridir. Çuvaşların ümumi sayı 1,5 milyon nəfərdir.<br />
Çuvaşlar qədim türk toplumlarından olan Volqa bulqarlarını<br />
özlə rinin əcdadları hesab edirlər. Bununla yanaşı, tarixi mən bələrdə<br />
çuvaşların sabir türklərinin törəmələri olduğuna dair məlumatlar<br />
da mövcuddur. Çu vaşların ilk məskən saldıqları ərazilər<br />
Mərkəzi Sibir və İrtış çayının sa hil ləri olmuşdur.<br />
Çuvaş dili türk dilləri arasında xüsusi yer tutur. Belə ki, çuvaş<br />
dili türk dilləri qrupunun qədim bulqar qoluna aid olan və bu<br />
günədək da nışılan yeganə dildir. XVI əsrə qədər çuvaşların əsas<br />
dini inancları büt pə rəstlik və şamanizm olmuşdur. Çuvaşların<br />
Çuvaşlar Rusiya Federasiyasının Çuvaşıstan Respublikasından başqa,<br />
digər bölgələrində də yaşayırlar<br />
109
<strong>TÜRK</strong> XALQLARI<br />
yaşadıqları ərazilərdə rus hakimiyyəti bərqərar olduqdan sonra<br />
xris tianlıq çuvaşlar arasında geniş yayılmağa başlamışdır. İs lam<br />
dininə sitayiş edən çuvaşların sayı digər türk xalqları ilə mü qa yisədə<br />
xeyli azdır (165; 465).<br />
Çuvaş qadınları müxtəlif milli geyimlərdə<br />
110
II BÖLÜM. MÜASİR <strong>TÜRK</strong> XALQLARI VƏ TOPLUMLARI<br />
ƏFŞARLAR<br />
Qədim türk soylarından olan əfşarlar öz seçkinliyini bu günədək<br />
saxlamaqdadırlar. Əsasən, İran, <strong>Türk</strong>iyə və Əfqanıstan ərazi<br />
sində yaşayan əfşarların ümumi sayı 350-400 min nəfər təşkil<br />
edir.<br />
“Oğuz Kağan” dastanında və Mahmud Kaşğarlının “Divanü<br />
Lüğat-it-<strong>Türk</strong>” əsərində əfşarların oğuz boylarından biri olduğu<br />
qeyd edilir. Əfşarların ilk yaşayış məskənləri Oğuzeli adlandırılan<br />
Sır-Dərya çayının sahilləri olmuşdur. Oğuz türklərinin bö yük köçü<br />
dönəmində əfşar tayfaları Anadolu, Azərbaycan, Əf qa nıstan,<br />
İraq ərazisinə yerləşmişlər. Əfşarlar Böyük Səlcuq və Sə fəvilər<br />
imperiyalarının, Atabəylər, Qaraqoyunlu və Ağqoyunlu döv lət lərinin<br />
idarə olunmasında yaxından iştirak etmişlər.<br />
Əfşarların İranda yaşadığı əsas bölgə<br />
111
<strong>TÜRK</strong> XALQLARI<br />
Əfşarlar səfəvi sülaləsindən son -<br />
ra Sə fə vilər imperiyasını idarə edən<br />
ikinci türk bo yu olmuşdur. Ana do -<br />
lu da yaşayan əfşarlar XIX əsrin son -<br />
la rına qədər köçəri həyat tər zi keçir<br />
mişlər. Əfşarlar hazırda <strong>Türk</strong>iyə<br />
Res publikasının Kayseri bölgəsində<br />
kom pakt şə kildə yaşayırlar. İran əra -<br />
zi sində yaşayan min lərlə əfşar əs lən<br />
əf şar olan Nadir şahın öldü rül mə sindən<br />
sonra təqiblərdən yaxa qur tar maq<br />
üçün Anadolu torpaqlarına üz tut muşlar.<br />
Bəzi tarixi qaynaqlar əfşarların<br />
bir qis minin Osmanlı im periyası dönə<br />
mində Balkan yarımadasına köç<br />
et məsi barədə mə lumat ve rirlər. Hazır<br />
da, Bolqarıstan, Yunanıstan, Make-<br />
Əfşar süvarisi<br />
do niya və Kosovoda az sayda əfşarlar yaşa maq dadır. Əfşar dili<br />
türk dil lə ri qrupunun oğuz qoluna daxildir. Əfşarların dini etiqadı<br />
is lam di nidir (446).<br />
Əfşarlar nəslindən məşhur<br />
İran aktrisası Bahar Kian Əfşar<br />
112
II BÖLÜM. MÜASİR <strong>TÜRK</strong> XALQLARI VƏ TOPLUMLARI<br />
HAKASLAR<br />
Hakasların məskunlaşdıqları əsas coğrafi məkan Rusiya<br />
Fe derasi yasının tərkibində muxtar qurum olan Hakasiya Res publi<br />
kasının əra zi si dir. Eyni zamanda, az sayda hakaslar Çinin şimal<br />
ərazilərində məskun laş mışlar. Hakasların ümumi sayı 80 min<br />
nəfərdir. Yenisey qırğızları ha kasların əcdadları hesab olunur. Tarixi<br />
mənbələrdə hakaslar, həm də aba kan türkləri adlandırılır.<br />
Böyük Sibir bölgəsinin bir neçə əsrlər boyu davam edən<br />
kütləvi rus laşdırma siyasəti hakasların yaşadıqları ərazilərə də<br />
təsirsiz ötüş məmişdir. Belə ki, hazırda Hakasiya Respublikasının<br />
əhalisinin yalnız 12,1 %-ini hakaslar təşkil edir.<br />
Hakaslar Rusiya Federasiyasının<br />
Hakasiya Respublikasında və digər bölgələrində yaşayırlar<br />
113
<strong>TÜRK</strong> XALQLARI<br />
Hakaslar arasında xristan dini XIX əsrdən başlayaraq geniş<br />
ya yıl mışdır. Bu dövrə qədər, hakaslar şamanizm və buddizmə etiqad<br />
et miş lər. Bu gün az sayda hakaslar qədim inanclarını qoruyub<br />
saxlamışlar. Ha kasların sosial-mədəni yaşamı qırğızlar və Altay<br />
türkləri ilə oxşarlıq təşkil edir. Hakas dili türk dilləri qrupunun<br />
qıp çaq yarımqrupuna daxildir (184; 530; 531).<br />
Hakaslar XX əsrin başlanğıcında<br />
Hakasların kənd həyat tərzi<br />
114
II BÖLÜM. MÜASİR <strong>TÜRK</strong> XALQLARI VƏ TOPLUMLARI<br />
İRAQ <strong>TÜRK</strong>MƏNLƏRİ<br />
İraq türkmənləri İraq Respub<br />
li ka sının şimalında Suriya<br />
sər hədindəki Di yalə əyalətində<br />
yer ləşən əl-Cəzirə va di sin dən<br />
baş layaraq İranın cənub-şərq<br />
sər hədinədək olan geniş bölgədə<br />
ya şa yan türk toplumudur. İraq<br />
türk mənlərinin sayı 3 milyon nəfərdir.<br />
İraq türkmənləri İraq əra-<br />
İraq ttürkmənlərinin bayrağı<br />
zisində kürdlərdən sonra üçüncü<br />
ən böyük etnik qrupdur. İraq türkmənlərinin əsas mədəniyyət<br />
mərkəzlərinin olduğu şə hərlər Tel Əfar, Mosul, Ərbil və Kər kükdür.<br />
İraq türkmənləri bu coğrafiyada IX-X əsrlərdən etibarən<br />
məs kun laşmağa başlamış oğuz türklərindən törəmişlər. Osmanlı<br />
im periyası dönə mində İraq türkmənləri yaşadıqları məkanda<br />
İraqda “<strong>Türk</strong>məneli” bölgəsi<br />
115
<strong>TÜRK</strong> XALQLARI<br />
apa rıcı etnik qruplardan biri olmuşdur. Osmanlı imperiyasının<br />
sü qutundan sonra İraq türkmənlərinə qarşı sistemli etnik ayrıseç<br />
kilik və soyqırım siyasəti həyata keçirilmişdir və bu gün də<br />
on lara qarşı diskriminasiya siyasəti gizli şəkildə davam et dirilir.<br />
1959-cu ildə “Kərkük qətliamı” kimi tarixə düşmüş hadisə İraq<br />
türkmənlərinə qarşı törədilmiş bəşəri cinayətlərdən biridir.<br />
Hazırda İraq və Suriyadakı hərbi konfiktlər fonunda, bölgənin<br />
kürd ləşdirilməsi kimi təhlükəli siyasi proseslərin sürətlə<br />
cə rəyan etdiyi bir şəraitdə İraq türkmənlərinin vəziyyəti daha da<br />
ağırlaşmışdır. Lakin bütün bunlara baxmayaraq, onlar yurdlarını<br />
və milli kimliklərini qorumağın sonsuz çətinliyi qarşısında bu<br />
gün də siyasi-mədəni hüquqları uğrunda mü barizələrini davam<br />
etdirirlər. Almaniya, İsveç və Danimarka İraq türk mənlərinin diaspor<br />
fəaliyyətlərini genişləndirdikləri ölkələrdir.<br />
İraq türkmənləri linqvistik baxımdan <strong>Türk</strong>mənistanda yaşa<br />
yan türkmənlərdən daha çox Azərbaycan türkləri və <strong>Türk</strong>iyə<br />
türk lərinə ya xın lığı ilə seçilir. İraq türkmənlərinin dili türk dilləri<br />
qrupunun oğuz yarım qrupuna daxildir. İraq türkmənləri islam<br />
dininə etiqad edirlər (519;446).<br />
İraq türkmənləri tapdalanmış hüquqlarının müdafiəsində.<br />
Yaxın Şərqdə və Avropada<br />
116
II BÖLÜM. MÜASİR <strong>TÜRK</strong> XALQLARI VƏ TOPLUMLARI<br />
KİPR <strong>TÜRK</strong>LƏRİ<br />
Kipr adasına türklərin kütləvi köçü 1570-ci illərdən – Osmanlı<br />
im periyasının ordusu tərəfindən adanın fəth edilməsindən<br />
sonra başlanmışdır. Kipr türklərinin ümumi sayı 1 milyon 100 min<br />
nəfərdir. Kipr adasında məs kunlaşmış türklər, əsasən XVII, əsrdə<br />
Anadolunun Beyşehir, Niğde, Ağ saray, Kasyeri bölgələrindən<br />
ada ya köç etmişlər. Artıq XIX əsrin əv vəl lərində Kipr adasında<br />
ya şayan türklərin sayı yunanları ötmüşdür. 1878-ci ildə Kipr adasının<br />
Britaniya imperiyasının hakimiyyəti altına keçməsindən<br />
sonra Kipr türklərinin Osmanlı imperiyası və Anadolu türkləri ilə<br />
iqtisadi-mədəni bağları zəifəməyə başlamışdır.<br />
Kipr türklərinin bir qismi İkinci dünya müharibəsindən<br />
sonra si yasi qeyri-sabitlik, iqtisadi tənəzzül səbəbindən adanı tərk<br />
etmiş və Tür kiyə, Avstraliya, Böyük Britaniyada məskunlaşmışlar.<br />
Hazırda Kipr türk lərindən 500 min nəfər <strong>Türk</strong>iyə Respublikasında,<br />
200 min nəfər Böyük Bri taniyada, 40 min nəfər Avstraliyada<br />
yaşayır. Həmin dövlətlərdə Kipr türklərinin geniş şəbəkəyə malik<br />
olan diaspor təşkilatları fəaliyyət gös tərir. 1983-cü ildə Şimali<br />
Kipr <strong>Türk</strong> Respublikasının yaradılmasından sonra çoxlu sayda<br />
Kipr türkü doğma torpaqlarına qayıtmışdır.<br />
Kipr adasında türklərin yaşadığı coğrafiya<br />
117
<strong>TÜRK</strong> XALQLARI<br />
Kipr türkləri antropoloji, linqvistik baxımdan <strong>Türk</strong>iyə türklərindən<br />
fərqlənmirlər. Kipr türklərinin 98%-i islam dininə etiqad<br />
edir. Bununla yanaşı, Kipr türklərinin sosial-mədəni yaşamında<br />
dünyəvi dəyərlər üs tünlük təşkil edir (446; 544; 560).<br />
Daim ictimai-siyasi fəallıq nümayiş etdirən Kipr türkləri<br />
Kiprin türk qızları<br />
118
II BÖLÜM. MÜASİR <strong>TÜRK</strong> XALQLARI VƏ TOPLUMLARI<br />
Kosova Respublikasının (qismən<br />
tanınmış) bayrağı<br />
KOSOVA <strong>TÜRK</strong>LƏRİ<br />
Kosova türkləri Serbiyada<br />
yaşayan etnik azlıqlardan biridir.<br />
Kosova türk lərinin ümumi sayı<br />
30 min nəfərdir. Bə zi mənbələrdə<br />
onların sayının 50 min nə fər olduğu<br />
bildirilir. Kosova türkləri<br />
Ko sovada yaşayan əhalinin 1-2<br />
faizini təş kil edir. Prizren, Mamu<br />
sa, Mitroviça və Priştina vilayətləri<br />
Kosova türklərinin kompakt<br />
yaşadıqları ərazilərdir.<br />
<strong>Türk</strong>lərin Kosovada məskunlaşması XIV əsrin sonlarında<br />
bu coğrafiyanın Osmanlı hakimiyyəti altına düşməsindən sonra<br />
sürətlənmişdir. Bununla yanaşı, Balkan yarımadasına türklərin<br />
Kosova türklərinin yaşadığı siyasi-inzibati coğrafiya<br />
119
<strong>TÜRK</strong> XALQLARI<br />
köçü daha qədim dövrlərə təsadüf edir. Bu səbəbdən, Kosova<br />
türk ləri arasında həm oğuz, həm də qıpçaq boyundan olan türklərə<br />
rast gəlinir. Lakin Kosova türklərinin böyük hissəsi özlərini oğuz<br />
türkü hesab edirlər.<br />
1912-ci ildə Osmanlı imperiyasının bu ərazilərə nəzarəti<br />
itir mə sin dən sonra Kosova türkləri etnik ayrı-seçkiliyə məruz<br />
qal mış və çoxlu sayda Kosova türkü bölgəni tərk etməyə məcbur<br />
olmuşlar. Belə ki, XX əsrin əvvəllərində Kosova türkləri bölgə<br />
əhalisinin 40-45%-ni təşkil edir dilərsə, bu rəqəm XX əsrin sonlarına<br />
doğru dəfələrlə azalmışdır.<br />
Kosova Respublikasının prezidenti Haşim Taçinin<br />
<strong>Türk</strong>iyə Respublikasının prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğanla görüşü<br />
Kosova Qurtuluş Ordusunun əsgərləri<br />
120
II BÖLÜM. MÜASİR <strong>TÜRK</strong> XALQLARI VƏ TOPLUMLARI<br />
Kosova türklərinin dili Anadolu türkçəsi ilə oxşarlıq təşkil<br />
edir. Yer ləşdiyi coğrafi məkanın ümumtürk coğrafiyasından uzaq<br />
olmasına bax mayaraq, Kosova türkləri ümumtürk mədəniyyətinin<br />
əsas əlamətlərini, adət-ənənələrini sosial-mədəni yaşamlarında<br />
qo ruyub saxlamışlar. Kosova türklərinin əksəriyyəti islam dininə<br />
etiqad edir.<br />
Kosova 1990-cı illərin əvvəllərindən suverenlik uğrunda<br />
mü barizə apa rır. Kosova Respublikası 2008-ci ildə birtərəfi qaydada<br />
Serbiyadan ayrılaraq bağımsızlığını elan etmiş, lakin onun<br />
müstəqilliyi hələlik qismən tanınmışdır (446).<br />
121
<strong>TÜRK</strong> XALQLARI<br />
KRIM TATARLARI<br />
Krım yarımadası Krım tatarlarının məskunlaşdığı tarixi<br />
torpaqlardır. Krım tatarlarının ümumi sayı 650 min nəfərdir. Krım<br />
yarımadasında kompakt yaşayan Krım tatarlarının sayı 245 min<br />
nəfərdir. Özbəkistan Respublikasında yaşayan Krım tatarlarının<br />
sayı 188 min nəfər, <strong>Türk</strong>iyədə 150 min nəfər, Rumıniyada 24<br />
min nəfərdir. Krım yarımadası istisna olmaqla, Ukraynanın digər<br />
in zibati vilayətlərində yaşayan Krım ta tar larının ümumi sayı 30<br />
min nəfər təşkil edir. Krım tatarlarının bir qismi Bol qarıstan, Qazaxıstan<br />
və Rusiya Federasiyasında məskunlaşmışdır. Krım tatarlarının<br />
ən güclü diaspor təşkilatları Özbəkistan və <strong>Türk</strong>iyə respublikalarında<br />
fəaliyyət göstərir.<br />
Krım yarımadasına türk toplumlarının axını uzun tarixi<br />
dövrü əhatə edir. Hunların Şərqə doğru yürüşlərindən başlayan<br />
türk axını fasilələrlə XIV əsrə qədər davam etmişdir. Artıq bu<br />
dövr dən başlayaraq, Krım ya rım adasında məskən salmış türk-tatar<br />
etnosları oturaq həyat tərzinə keç miş, ümumtürk dəyərlərini<br />
qoruyub saxlamaqla yeni siyasi-mədəni re allıqlar çərçivəsində<br />
özünəməxsus iden tiklik qazanmışlar. Bu proses Krım xan lı ğının<br />
mövcud olduğu dövrdə daha da sü rətlənmişdir.<br />
Krım tatarları 3 əsas sub-etnik qru pa – noqaylara, dağlılara<br />
(tatlar) və yalıboylulara ayrılırlar. Noqaylar Krım yarımadasının<br />
Krım tatarlarının 1939-cu il deportasiyasından<br />
və 2001-ci ildən sonra Krım yarımadasının etnik mənzərəsi<br />
122
II BÖLÜM. MÜASİR <strong>TÜRK</strong> XALQLARI VƏ TOPLUMLARI<br />
şi malında, dağlılar ya rımadanın<br />
dağ lıq vilayətlərində, yalı boy lu lar<br />
cə nub sahillərində məskun laş mışlar.<br />
1939-cu ildə və ardınca<br />
İkin ci dün ya müharibəsi illərində<br />
Krım tatar la rına qarşı hə yata keçiril<br />
miş amansız et nik təmizləmə<br />
si yasəti Krım tatarlarının doğ ma<br />
tor paqlarını kütləvi şəkildə tərk<br />
et məsinə və parçalanaraq geniş<br />
coğ rafi yaya yayılmasına səbəb ol -<br />
muş dur. Nə ticədə, ya rımada əra zi -<br />
sində Krım türk lə rinin sayı ümumi<br />
əhali sayına nisbətdə də fə lərlə<br />
aşa ğı düşərək 12,1%-ə en mişdir.<br />
Bu nunla ya naşı, 2014-cü il Ukray<br />
na siyasi böh ra nı və Krım ya rı -<br />
madasının Rusiya tərəfindən iş ğalı<br />
Krım türklərinin növbəti də fə kütləvi<br />
emiqrasiyasına təkan ver mişdir.<br />
Krım tatarları.<br />
1905-ci ilin fotosu<br />
Krım Tatarları Məclisinin<br />
sədri Mustafa Cəmilov<br />
Krım Tatarları Məclisinin üzvləri<br />
123
<strong>TÜRK</strong> XALQLARI<br />
Krım tatarlarının dili türk dilləri qru pu nun qıpçaq yarımqrupuna<br />
daxildir. Krım tatarları avropoid irqinə mənsubdur. Krım<br />
ta tarlarının islam dininə etiqad edənləri ümumi əha linin 95%-ni<br />
təşkil edir (116; 139; 180; 469; 499).<br />
Krım tatarları milli-siyasi hüquqları<br />
uğrunda mübarizədə həmrəylik göstərirlər<br />
124
II BÖLÜM. MÜASİR <strong>TÜRK</strong> XALQLARI VƏ TOPLUMLARI<br />
MAKEDONİYA <strong>TÜRK</strong>LƏRİ<br />
Makedoniya türkləri Makedoniya Respublikasında yaşayan<br />
üçün cü ən böyük etnik qrupdur. Onların ümumi sayı 78 min nəfər<br />
dir. Make doniya türkləri ölkə ərazisində yaşayan əhalinin<br />
3,8%-ni təşkil edir. Ma kedoniyanın Plasniça, Üsküp, QosTuvar<br />
və Mərkəz Jupa inzibati vahidləri Makedoniya türklərinin məskun<br />
laşdıqları əsas bölgələrdir.<br />
<strong>Türk</strong>lərin Makedoniya ərazisinə kütləvi axını XIV əsrin<br />
son larına təsadüf edir. Bu coğrafiyada Osmanlı hakimiyyəti bərqərar<br />
olduqdan son ra, Balkan yarımadasında türk faktoru həlledici<br />
gücə çevrilmişdir. Beş əsr ərzində türklər bu coğrafiyada<br />
aparıcı mövqelərini qoruyub sax lamışlar. Osmanlı imperiyasının<br />
sü qutundan sonra, türklərin böyük hissəsi Balkan yarımadasının<br />
digər bölgələri kimi, Makedoniya ərazisini də tərk etməyə baş-<br />
Makedoniya Respublikasının inzibati xəritəsində etnik türk toplumu<br />
125
<strong>TÜRK</strong> XALQLARI<br />
lamışlar. XX əsrin 50-ci illərinə qədər Makedoniya türkləri ümumi<br />
əhalinin 22%-ni təşkil edirdilər. <strong>Türk</strong>iyə və Yuqoslaviya Federativ<br />
Sosialist Respublikası arasında imzalanmış qarşılıqlı anlaşmaya<br />
əsasən, <strong>Türk</strong>iyə Respublikası 80 minə yaxın Makedoniya tür künün<br />
ölkə ərazisinə köçməsinə şərait yaratmışdır.<br />
Makedoniya türklərinin dili Anadolu türkcəsi ilə ox şarlıq<br />
təş kil edir. Fərqli sosial-mədəni mühitdə yaşamalarına bax ma yaraq,<br />
Makedoniya türkləri uzun əsrlər boyu dini inanclarına sa diq<br />
qalmışlar. Onların əksəriy yəti islam dininə etiqad edirlər (446).<br />
Makedoniya türkləri<br />
126
II BÖLÜM. MÜASİR <strong>TÜRK</strong> XALQLARI VƏ TOPLUMLARI<br />
NOQAYLAR<br />
Noqaylar Şimali Qafqazda və Qara dənizin şimal sahil lərində<br />
ya şayan türk etnosudur. Noqayların ümumi sayı 128 min<br />
nəfərdir. No qay ların kompakt yaşadıqları ərazilər Dağıstan və<br />
Qa raçay-Çərkəz respub likaları, Stavropol diyarı və Astraxan vilayətidir.<br />
Az sayda noqaylar Tür kiyə, Bolqarıstan, Qazaxıstan və<br />
Rumıniya ərazisində yaşayırlar.<br />
Oğuz və qıpçaq boyuna mənsub türklər noqay xalqının formalaş<br />
masında iştirak etmiş əsas birliklər olmuşlar. Noqaylar iki<br />
əsas sub-etnik qrupa – ağ noqaylara və qara noqaylara ayrılırlar.<br />
“Noqay” etnoniminin yaranması Qızıl Orda bəylərbəyi<br />
olmuş Noqay xanın adı ilə bağlıdır. XV əsrdə Volqa, Emba və İrtış<br />
çaylarının sahillərini əhatə edən geniş məkanda məskunlaşmış<br />
noqaylar öz dövlətlərini – Noqay Ordasını yaratmışlar. XVI əs-<br />
Noqay Ordası. Paytaxtı Saray-Yük. XV əsr<br />
127
<strong>TÜRK</strong> XALQLARI<br />
rin ortalarında Krım xanlığının tə bə əliyinə keçən noqaylar uzun<br />
müddət rusların Şimali Qafqaza doğru da ğıdıcı yürüşlərinin<br />
qar şısının alınmasında iştirak etmişlər. XVIII əsrin sonlarından<br />
etibarən bölgənin Rusiya imperiyasının nəzarəti altına düş məsindən<br />
sonra noqaylara qarşı etnik ayrı-seçkilik siyasəti həyata<br />
ke çirilməyə başlanmış, nəticədə, çox sayda noqaylar Anadoluya<br />
və Krım yarımadasına köç etməyə məcbur olmuşlar.<br />
Antropoloji baxımdan, noqaylar monqoloid və avropoid<br />
irqləri arasında keçid irq olan Sibir irqinə mənsubdurlar. Noqay<br />
dili türk dilləri qrupunun qıpçaq yarımqrupuna daxildir. Noqaylar,<br />
əsasən, islam dininə etiqad edirlər (199; 200; 543).<br />
Noqayların XIX əsrdə çəkilmiş fotoları<br />
128
II BÖLÜM. MÜASİR <strong>TÜRK</strong> XALQLARI VƏ TOPLUMLARI<br />
ÖZBƏKLƏR<br />
Özbəkistan Respublikasının ərazisi çoxmilyonlu özbək<br />
mil lətinin yaşadığı əsas coğrafiyadır. Özbəklərin dünyada ümumi<br />
sa yı 30 milyon dan çoxdur. Özbəklərin təxminən 25 milyon nəfəri<br />
Özbəkistan Respub li kasında, 2 milyon 700 min nəfəri Əfqanıstan,<br />
1 milyon 200 min nəfəri Ta cikistan Respublikasında yaşayır. Bununla<br />
yanaşı, özbəklər Qırğızıstan, Qazaxıstan, <strong>Türk</strong>mənistan və<br />
Rusiya Federasiyasında yaşayan etnik az lıqlarlardan biridir.<br />
Bir sıra tarixi qaynaqlarda “özbək” etnoniminin “Oğuz<br />
bəy” adın dan, digər versiyada isə “öz”-“bəy” söz birləşməsindən<br />
for malaşdığı id dia edilir. Özbəklərin yaşadıqları ərazinin Böyük<br />
İpək Yolu üzərində yer ləşməsi və bu məkanın çoxlu sayda türk<br />
bir liklərinə ev sahibliyi etməsi özbək milli identikliyinin for malaşmasına<br />
həlledici təsir göstərmişdir. Bəzi mənbələrdə Dəş ti-<br />
Qıp çaqda yaşayan 92 türk tayfasının özbək etno sunun for ma laşma<br />
sında iştirak etdiyi bildirilir.<br />
Özbəklər Özbəkistan Respublikasında<br />
və digər Mərkəzi Asiya dövlətlərində yaşayırlar<br />
129
<strong>TÜRK</strong> XALQLARI<br />
Teymurilər imperiyası dönəmindən başlayaraq, özbəklər<br />
ay rıca türk etnosu, özbək dili isə türk dilləri qrupunun xüsusi<br />
qo lu kimi özünəməxsus çalarlar əldə etmişdir. Buxara və Xivə<br />
xanlıqları özbəklər tərəfindən yaradılmış və türk dövlətçilik tarixində<br />
xüsusi yeri olan dövlətlər olmuşdur. XIX əsrin sonlarında<br />
Mərkəzi Asiyanın böyük hissəsi, eyni zamanda, özbəklərin məskunlaşdıqları<br />
torpaqlar Rusiya imperiyasının tərkibinə qatılmış<br />
və bu dövrdən sonra bölgənin ruslaşdırılması siyasəti sistemli şəkildə<br />
həyata keçirilməyə başlanmışdır.<br />
Müasir özbək dili türk dilləri qrupunun karluk yarımqrupuna<br />
daxildir. Mərkəzi Asiyada yaşayan digər türk xalqlarından fərqli<br />
olaraq, özbəklərin əksəriyyəti avropoid irqinə mənsubdurlar. Özbəklərin<br />
96%-i islam dininə etiqad edir (227; 203).<br />
Özbək ədəbiyyatının klassiki<br />
Həmzə Həkimzadə Niyazi<br />
(1889-1929)<br />
“<strong>Türk</strong> imperiyaları. Böyük sivilizasiya”<br />
fundamental əsərinin müəllifi, akademik<br />
Rustan Rəhmanəliyev<br />
<strong>Türk</strong> <strong>Xalqları</strong>nın Ümumdünya<br />
Assambleyasının rəhbərlərindən biri,<br />
“Ortatürk” İnstitutunun direktoru,<br />
özbək filosof-linqvisti Bəxtiyar Kərimov<br />
Özbəkistan qrossmeysteri,<br />
2004-cü ildə FİDE Dünya Şahmat<br />
Çempionatının qalibi<br />
Rüstəm Qasımcanov<br />
130
II BÖLÜM. MÜASİR <strong>TÜRK</strong> XALQLARI VƏ TOPLUMLARI<br />
QAFQAZ <strong>TÜRK</strong>MƏNLƏRİ<br />
Qafqaz türkmənləri Rusiya Federasiyasının Stavropol di yarında<br />
məs kunlaşmış türk etnosudur. Qafqaz türkmənlərinin ümumi<br />
sayı 15 min nəfərdir.<br />
XVII əsrin sonu-XVIII əsrin əvvəllərində türkmən birlikləri<br />
Man qışlaq yarımadasından Şimali Qafqaza köç etmişlər. Bu<br />
dövr də türk mənlərlə yanaşı, kalmıklar, eyni zamanda, Volqa ça yı<br />
sahillərində yaşayan noqayların bir qismi də Şimali Qafqaz torpaqlarında<br />
məskən salmışlar. Qısa müddətdən sonra, bu coğ ra fiya<br />
da yurd salmış türklər “Qafqaz türk mənləri” adlanmağa başlan<br />
mışdır.<br />
Qafqaz türkmənləri sosial münasibətlərin ənənəvi yolla<br />
tən zim lən məsi üsulunu bu günədək yaşatmaqdadırlar. Belə ki,<br />
cə miyyətin seç kin nümayəndələrindən formalaşdırılan Ağsaq-<br />
Rusiya Federasiyasının Stavropol diyarında<br />
Qafqaz türkmənlərinin yaşadığı rayon<br />
131
<strong>TÜRK</strong> XALQLARI<br />
qal lar Şurası xeyriyyə tədbirlərinin təşkili, məişət zəminində baş<br />
vermiş mübahisələrin həlli kimi geniş səlahiyyətlərə malikdir.<br />
Qafqaz türkmənlərinin dili türk dilləri qrupunun oğuz dili<br />
ya rım qru puna aiddir. <strong>Türk</strong>mənistan Respublikasında yaşayan<br />
türk mənlərin dili ilə Qafqaz türkmənlərinin dili, bəzi dialektik<br />
fərqlər istisna olmaqla, eynidir. İslam Qafqaz türkmənlərinin əsas<br />
dini olsa da, onların sosial-mədəni yaşamında dünyəvi dəyərlər<br />
üstünlük təşkil edir (170).<br />
Qafqaz türkmənləri<br />
132
II BÖLÜM. MÜASİR <strong>TÜRK</strong> XALQLARI VƏ TOPLUMLARI<br />
QAQAUZLAR<br />
Qaqauzlar Moldova Respublikasının tərkibində olan, onların<br />
öz di lində “Qaqauz Eli” adlandırılan Qaqauz Muxtar Respublikasında<br />
yaşayan türk xalqıdır. Bu bölgədə yaşayan qa qauzların<br />
sayı 148 min nəfərdir. Eyni zamanda, qaqauzlar <strong>Türk</strong>iyə,<br />
Uk rayna, Rumıniya, Rusiya Federasiyası, Bol qarıstan və Yunanıs<br />
tanda məskunlaşmış etnik azlıqlardan biridir. Qaqauzların<br />
ümumi sayı təxminən 250 min nəfərdir.<br />
Tarixi mənbələrdə qaqauzların etnik kökləri barədə fərqli<br />
yanaşmalar mövcuddur. Bəzi qaynaqlar qaqauzların qədim türk<br />
birliklərindən olan bulğarlardan törədiklərini, bəzi tarixşünaslar<br />
isə qaqauzların səlcuq türkləri ilə etnik bağlılığa malik olduqlarını<br />
bildirirlər. Bu versiya daha doğru sayılır. Çünki “qaqauz” sözünün<br />
Moldova Respublikasında “Qaqauz Eli”<br />
133
<strong>TÜRK</strong> XALQLARI<br />
“oğuz” etnonimindən törəməsi şübhə doğurmur. Qaqauzların digər<br />
türk toplumlarından fərqli olaraq, xristian dininə etiqad etməsi<br />
onların bu coğrafiyada daha qədim dövrlərdən məskən saldığını<br />
deməyə əsas verir.<br />
XIV-XIX əsrlərdə Osmanlı imperiyasının tərkibində ya şayan<br />
qa qa uzlar ümumtürk mədəniyyətinin zənginləşməsinə, türk<br />
sosial-mədəni həyatının yeni çalarlar əldə etməsinə öz töhfələrini<br />
vermişlər. Qaqauzların etnos olaraq formalaşması prosesi XVIII<br />
əsrdə sona çatmışdır.<br />
Qaqauz dili türk dilləri qrupunun oğuz dili yarımqrupuna<br />
da xildir. Qaqauz dili Anadolu və Azərbaycan türkcəsi ilə yaxınlığı<br />
ilə seçilir (64; 425).<br />
Qaqauzlar türk xalqlarının Novruz bayramı ilə<br />
oxşar olan milli Hederlez bayramında<br />
134
II BÖLÜM. MÜASİR <strong>TÜRK</strong> XALQLARI VƏ TOPLUMLARI<br />
QARAÇAYLAR<br />
Qaraçaylar Rusiya Federasiyasının tərkibində muxtar qurum<br />
olan Qaraçay-Çərkəz Respublikasında yaşayırlar. Qaraçayların<br />
ümumi sayı təxminən 250 min nəfərdir.<br />
Qaraçayların əcdadları hesab olunan qıpçaq türkləri Şi mali<br />
Qafqazda X-XI əsrlərdə kütləvi şəkildə məskunlaşmağa baş lamışlar.<br />
Uzun əsrlər bo yu qaraçaylar Şimali Qafqaz və ona yaxın<br />
böl gələrdə yaşayan türk bir likləri ilə sıx siyasi-iqtisadi-mədəni<br />
əlaqələrini qoruyub saxlamışlar. 1828-ci ildə baş vermiş qaraçayrus<br />
savaşındakı məğlubiyyətdən sonra qaraçayların məskunlaşdığı<br />
torpaqlar Rusiya imperiyasının tərkibinə qa tılmışdır. Qaraçaylar<br />
1831-1860-cı illərdə Şimali Qafqazda Rusiya im periyasına qarşı<br />
baş qaldırmış üsyanların aparıcı qüvvələrindən biri ol muşlar.<br />
Rusiya imperiyası tərəfindən yürüdülən siyasi təzyiqlər və et nik<br />
Qaraçay-Çərkəz Respublikasının etnik xəritəsində qaraçaylar. 2010-cu il<br />
135
<strong>TÜRK</strong> XALQLARI<br />
ayrı-seçkilik siyasəti nəticəsində, qaraçayların bir qismi Anadoluya<br />
köç etməyə məcbur edilmişdir.<br />
İkinci Dünya müharibəsi illəri qaraçaylar tarixinin ən ağ -<br />
rılı dövrü olmuşdur. Belə ki, 80 mindən çox qaraçay “fa şist lər lə<br />
əməkdaşlıq et məkdə” ittiham olunaraq Mərkəzi Asi ya res pub likalarına<br />
sürgün edil miş dır. Deportasiyanın ilk mər hələsində ağır<br />
coğrafi şəraitə və aclığa tab gətirməyən qa ra çay ların, çox hissəsi<br />
azyaşlılar olmaqla, 35%-i həlak ol muşdur.<br />
Qaraçayların sosial-mədəni yaşamına digər türk toplumları<br />
ilə yanaşı. Şimali Qafqazda yaşayan etnik azlıqların adət və ənənələri<br />
də ciddi təsir göstərmişdir. Qaraçaylar sosial-ictimai müna<br />
sibətlərin tənzimlənməsində qədim ənənələrini bu gün də<br />
ya şatmaqdadırlar. Qaraçay-Çərkəz Res pub likasında “Tukum”<br />
ad lanan 32 tayfa birliyi mövcuddur. Həmin tayfa birlikləri qaraçay<br />
ların sosial-məişət məsələlərinin həll olunmasında əsas rol<br />
oy nayır.<br />
Qaraçay dili türk dilləri qrupunun qıpçaq dili yarımqrupuna<br />
daxildir. İslam qaraçayların əsas dinidir (522; 523; 314).<br />
Qaraçay qızı milli geyimdə<br />
Qaraçay rəqsi<br />
136
II BÖLÜM. MÜASİR <strong>TÜRK</strong> XALQLARI VƏ TOPLUMLARI<br />
QARAPAPAQLAR<br />
(TƏRƏKƏMƏLƏR)<br />
Qarapapaqlar <strong>Türk</strong>iyə, Azərbaycan, İran, Gürcüstan və<br />
Da ğıstan əra zisində yaşayan türk toplumudur. Qarapapaqlar digər<br />
türk xalqlarından fərqli olaraq, əsasən, köçəri həyat tərzi sürürlər.<br />
Qarapapaqların sayı ba rədə dəqiq statistik məlumat mövcud<br />
deyildir. Lakin qarapapaqların sa yının təqribən 200-300 min<br />
nəfər olduğu təxmin edilir. Bəzi mənbələrdə qa ra papaqlar Azərbaycan<br />
türklərinin sub-etnik qrupu kimi xarakterizə edi lir.<br />
Qarapapaqların ilk məskunlaşdıqları torpaqlar, Şimali Qafqaz,<br />
Azər baycanın şimal-qərb və Gürcüstanın indiki cənub vi layətləri<br />
olmuşdur. XIX əsrin əvvəllərində baş vermiş Rusiya-İran<br />
mü haribələri nəticəsində qarapapaqların (tərəkəmələrin) böyük<br />
qismi İran ərazisinə və Osmanlı im periyasına köç etmişdir. Çoxlu<br />
sayda qarapapaqlar İkinci Dünya müha ribəsi illərində Ahıska<br />
türk ləri ilə birgə Mərkəzi Asiyaya və Sibirə de portasiya edilmiş,<br />
sayları azaldılmışdır (446).<br />
Osmanlı imperiyası ordusunda “Həmidiyyə” bölüyünün qarapapaqları<br />
137
<strong>TÜRK</strong> XALQLARI<br />
QARAQALPAKLAR<br />
Qaraqalpak Muxtar<br />
Respublikasının bayrağı<br />
Qaraqalpaklar Özbəkistan<br />
Res pub likasının tərkibində olan<br />
Qaraqalpak Muxtar Res pub likasında<br />
yaşayan türk et nosudur.<br />
Qa ra qalpakların məskunlaş dıqla<br />
rı əsas ərazi Amu-Dərya və Sır-<br />
Dər ya çaylarının ətrafı və Aral<br />
dənizinin cə nub sahilləridir. Burada<br />
yaşayan qa raqalpakların<br />
sa yı 520 min nəfərdir. Eyni zaman<br />
da, qaraqalpaklar Qazaxıstan, <strong>Türk</strong> mənistan və Rusiya Fede<br />
rasiyası əra zisində məskunlaşmışlar. Qa raqalpakların ümumi<br />
sayı 620 min nəfərdir.<br />
Qıpçaq türkləri qaraqalpakların əcdadları hesab olunur.<br />
Qa raqal pak larım etnos olaraq formalaşması prosesi XV əsrin so-<br />
Özbəkistan Respublikasının ərazisində Qaraqalpak Muxtar Respublikası<br />
138
II BÖLÜM. MÜASİR <strong>TÜRK</strong> XALQLARI VƏ TOPLUMLARI<br />
nu - XVI əsrin əv vəllərində başa çatmışdır. Qaraqalpakların yaşadıqları<br />
ərazi türk bir lik lərinin Şərqdən Qərbə doğru axınında<br />
kör pü rolunu oynamışdır. Bu amil qaraqalpak mədəniyyətində,<br />
adət-ənənələrində əks olunan ümumtürk dəyərlərinin daha açıq<br />
şə kildə ifadə olunmasına şərait yaratmışdır.<br />
Qaraqalpaklar zəngin antropoloji xüsusiyyətlərə malikdir.<br />
On lar həm avropoid, həm də monqoloid irqinə aid edilir. Qara<br />
qalpak dili türk dilləri qrupunun qıpçaq qoluna daxildir. Qara<br />
qalpak dilində şimal və cənub dialektləri fərqləndirilir. Qaraqalpaklar<br />
islam dininə etiqad edirlər (524; 446).<br />
Qaraqalpak qızları milli geyimdə<br />
139
<strong>TÜRK</strong> XALQLARI<br />
QARAYLAR<br />
Qaraylar (qaraimlər və ya ka raimlər)<br />
Krım yarımadası, Litva, <strong>Türk</strong>iyə,<br />
İs rail və Be la rus ərazisində yaşayan türk<br />
toplumlarından bi ridir. Uzun əsrlər boyu<br />
assimilyasiyaya mə ruz qaldıqlarından qarayların<br />
sayı getdikcə azal maq dadır. Hazırda<br />
qarayların ümumi sayı, təx minən,<br />
50 min nəfərdir.<br />
Qarayların milli gerbi Qarayların ilk məskunlaşdıqları coğ -<br />
rafiya Xə zər dənizinin şimal sahilləri<br />
ol muşdur. Xəzər lərlə etnik bağlılığa malik olan qaraylar Xəzər<br />
imperiyasının süqutundan sonra, XI əsrdə Krım yarımadasına<br />
köç etmişlər. Daha sonrakı dövrlərdə Şərqi Avropaya yayılan<br />
qa raylar, əsasən, Litva ərazisinə yerləşmişlər. Çox lu sayda qaray<br />
lar iudaizmə etiqad etdiklərinə və yəhudilərlə sıx əla qələrə<br />
malik olduqlarına görə İkinci dünya müharibəsi illərində faşist<br />
Al maniyası tərəfindən, əsasən, Litva ərazisində kütləvi qırğına<br />
mə ruz qal mışdır.<br />
Qaray ziyalıları<br />
140
II BÖLÜM. MÜASİR <strong>TÜRK</strong> XALQLARI VƏ TOPLUMLARI<br />
Qaray dili türk dilləri ailəsinin qıpçaq qoluna daxildir. Qa ray<br />
dili Krım tatarları və qaraçay türkcəsinə yaxınlığı ilə seçilir. Qarayların<br />
ək sə riyyəti iudaizmə etiqad edir. Tarixi mənbələrdə Xəzər<br />
dənizinin şimal sa hillərində yaşayan qarayların iudaizmi IX əsrdə<br />
qəbul etdikləri bildirilir (446).<br />
Qarayların məbədi – Kenes<br />
141
<strong>TÜRK</strong> XALQLARI<br />
QAŞQAYLAR<br />
Qaşqaylar İran İslam Respub -<br />
li ka sının cənub-qərbində, əsasən,<br />
Fars, Xu zistan, Boyer-Əh -<br />
məd vilayətlərində, İs fa han,<br />
Şiraz və Firuzabad şə hər lə rinin<br />
ət ra fında yaşayan türk top lu mudur.<br />
Azər baycan türk ləri ilə sıx<br />
Qaşqayların milli bayrağı et nik bağlılıqları ilə fərqlənən<br />
qaş qay ların ümumi sa yı 1 milyon<br />
500 min nəfərdir.<br />
Qaşqayların əksəriyyəti bu gün də köçəri həyat tərzi ke -<br />
çirməkdədirlər. Kö çəri həyat tərzi sürən qaşqaylar “yel qaş qayları”,<br />
yurd salıb daimi məs kunlaşmış qaşqaylar isə “torpaq qaşqayları”<br />
adlanır. Qaşqaylar özlə rinin sosial-mədəni həyatında<br />
qə dim patriarxal adət və ənənələrinə xüsusi yer verirlər. Qaşqaylar<br />
Qaşqayların İran İslam Respublikasında yaşadığı coğrafiya<br />
142
II BÖLÜM. MÜASİR <strong>TÜRK</strong> XALQLARI VƏ TOPLUMLARI<br />
5 əsas tayfa birliyindən – dərə şuri, farsimadan, böyük kəşköl,<br />
kiçik kəşköl və altı bəyli tayfasından ibarətdir.<br />
Qaşqayların ilk məskən saldıqları ərazilər Kiçik Asiya və<br />
Qara dənizin cənub sahilləri olmuşdur. Qaşqayların bu gün yaşadıqları<br />
coğ rafiyaya yerləşməsi XI-XII əsrlərə təsadüf edir.<br />
Qaşqay ləhcəsi Azərbaycan türkcəsinə yaxınlığı ilə seçilir.<br />
İran ərazisində yaşayan türklərdən coğrafi baxımdan uzaqda yerləşmələrinə<br />
və fars rejimi tərəfindən assimilyasiya siyasətinin həya<br />
ta keçirilməsinə bax mayaraq, qaşqaylar öz dillərini qoruyub<br />
sax lamağı bacarmışlar. Qaşqaylar islam dininə etiqad edirlər<br />
(446; 548).<br />
Qaşqayların çadırı<br />
Milli geyimli<br />
qaşqay gənci<br />
143
<strong>TÜRK</strong> XALQLARI<br />
QAZAXLAR<br />
Qazaxlar müstəqil türk dövlətlərindən biri olan Qazaxıstan<br />
Res publikasında yaşayan böyük türk millətidir. Eyni zamanda,<br />
qazaxlar Mərkəzi Asiyanın digər dövlətlərində – Özbəkistan,<br />
<strong>Türk</strong> mənistan, Qır ğızıstan, Monqolustan, Çin Xalq Respublikası<br />
və Rusiya Fede ra si yasında yaşayan etnik azlıqlardan biridir. Qazax<br />
ların ümumi sayı təxminən 18 mil yon nəfərdir. Qazaxıstan<br />
Res publikasında yaşayan qazaxların sayı 14 milyon 500 min,<br />
Çin də 1 milyon 500 min, Özbəkistanda 800 min, Rusiya Fede rasiyasında<br />
650 min nəfərdir.<br />
Qazaxlar türk dövlətçiliyinin, ümumtürk dəyərlərinin zənginləş<br />
məsində, türk mədəniyyətinin inkişafında önəmli rol oy namış<br />
xalqlardan biridir. Qazax milli identikliyinin forma laşması<br />
Qa zax Kağanlığının yaradıldığı dövrə – XV əsrin ortalarına təsadüf<br />
edir. Qazax etnosunun for malaşmasında çoxlu sayda türk etnosları<br />
– karluklar, xəzərlər, qıpçaqlar və digərləri əsas rol oy-<br />
Qazaxıstan Respublikasının etnik xəritəsi<br />
144
II BÖLÜM. MÜASİR <strong>TÜRK</strong> XALQLARI VƏ TOPLUMLARI<br />
na mışlar. Bu dövrdən XIX əsrin əvvəllərinə qədər, qa zaxlar<br />
Mər kəzi Asiyanın aparıcı xalqlarından biri olmuşdur. XIX əsr dən<br />
eti barən Rusiya imperiyasının Mərkəzi Asiyada təsiri güclənmiş<br />
və ekspansiya nəticəsində bölgənin ruslaşdırılması siyasəti sistemli<br />
şəkildə həyata keçirilməyə başlanmışdır. 1932-1933-cü illərdə<br />
Sovet İttifaqında baş qaldırmış kütləvi aclıqdan ən çox zə rər<br />
çəkən xalqlardan biri də qazaxlar olmuşdur. Bu dövrdə qazaxların<br />
37%-i aclıqdan tələf olmuşlar.<br />
Müasir dünya ədəbiyyatının<br />
görkəmli nümayəndəsi,<br />
Qazaxıstanın xalq yazıçısı,<br />
Qırğızıstanın xalq şairi<br />
Muxtar Şaxanov<br />
İlk qazax kosmonavtı<br />
Toktar Aybakurov<br />
Berlində Qələbə konsertinin (1945)<br />
iştirakçısı Roza Balqanova<br />
Gənc qazax musiqiçisi –<br />
İrlandiya Milli Simfonik Orkestrinin<br />
dirijoru Alan Buribayev<br />
145
<strong>TÜRK</strong> XALQLARI<br />
Antropoloji baxımdan, qazaxlar monqoloid və avropoid<br />
irq ləri arasında keçid irq olan Sibir irqinə mənsubdurlar. Qazax<br />
dili türk dilləri ailəsinin qıpçaq qoluna daxildir. Qazaxların ək səriyyəti<br />
islam dininə etiqad edir. İslam dininin bu coğrafiyada yayılması<br />
VIII əsrin sonlarından, ərəb missionerlərinin bu böl gə yə<br />
gəlişindən sonra baş vermişdir (277; 527; 528).<br />
146
II BÖLÜM. MÜASİR <strong>TÜRK</strong> XALQLARI VƏ TOPLUMLARI<br />
QƏRBİ TRAKYA<br />
<strong>TÜRK</strong>LƏRİ<br />
Qərbi Trakya türkləri Yunanıstanın Qərbi Trakya bölgəsində<br />
və Makedoniyanın şərqində yaşayırlar. Hazırda həmin bölgələrdə<br />
yaşayan Qərbi Trakya türklərinin sayı təxminən 130 min nəfərdir.<br />
Qərbi Trakya türklərinin kökəni Osmanlı fəthləri za ma nı<br />
Anadolu torpaqlarına yerləşən və oğuz türklərinə bağlı olan türkmən<br />
lərdir. 1363-cü ildə Qərbi Trakya Osmanlı or du su tərə findən<br />
fəth edildikdən sonra bu bölgəyə türk axını sürət lən mişdir. Qərbi<br />
Trakya Birinci Balkan savaşlarına qədər (1913-cü il) Os manlı<br />
im periyasının tərkibində olmuşdur.<br />
1923-cü ildə imzalanmış Lozanna anlaşması ilə Qərbi Trakya<br />
Yu nanıstanın tərkibində daxil edilmişdir. Həmin dövrdə Qərbi<br />
Trakya türkləri bölgə əhalisinin 67%-ni təşkil edirdilər. Lakin<br />
Lo zanna anlaş ma sından sonra on minlərlə Qərbi Trakya türkü<br />
ya şa dıqları torpaqları tərk edərək Anadoluya yerləşmişlər. Bəzi<br />
Qərbi Trakya türklərinin yaşadığı coğrafiya<br />
147
<strong>TÜRK</strong> XALQLARI<br />
mən bələrdə Qərbi Trakya böl gəsindən Tür kiyə Respublikasına<br />
köç etmiş türklərin sayının 300 min nəfər olduğu bildirilir.<br />
Hazırda 40 minə yaxın Qərbi Trakya türkü Qərbi Avropa<br />
döv lət lərində, Böyük Britaniya Birləşmiş Krallığında və ABŞ-da<br />
yaşayırlar. Həmin dövlətlərdə Qərbi Trakya türklərinin diaspor<br />
təşkilatları fəaliyyət göstərir (446).<br />
148
II BÖLÜM. MÜASİR <strong>TÜRK</strong> XALQLARI VƏ TOPLUMLARI<br />
QIRĞIZLAR<br />
Qırğızlar Mərkəzi Asiyada yaşayan və müstəqil dövləti<br />
olan türk millətidir. Qırğızların ümumi sayı təxminən 4,5 milyon<br />
nə fərdir. Qır ğızıstan Respublikasında yaşayan qırğızların sayı<br />
3 milyon 805 min, Öz bəkistan Respublikasında 250 min, Çin<br />
Xalq Respublikasında 143 min, Rusiya Federasiyasında 103 min<br />
nə fər dir. Eyni zamanda, Tacikistan, Qa zaxıstan, Əfqanıstan və<br />
Tür ki yədə də az sayda qırğızlar yaşayırlar.<br />
İndiki Monqolustan Respublikasının ərazisi, Tanrı dağ larının<br />
ətək ləri və Yenisey çayının sahilləri qırğızların ilk yaşayış<br />
məs kənləri ol muşdur. Həmin bölgələrdə qırğız türklərinin yaşadığı<br />
barədə məlumat Orhon-Yenisey abidələrində, Mahmud Kaşğarlının<br />
“Divanü Lüğat-it-<strong>Türk</strong>” əsərində də qeyd olunmuşdur.<br />
Gös tərilən coğrafiyada yaşamış Ye nisey qırğızları bu günkü qırğızların<br />
əcdadları hesab olunur.<br />
Qırğızlar Qırğızıstan Respublikasında<br />
və digər qonşu dövlətlərdə yaşayırlar<br />
149
<strong>TÜRK</strong> XALQLARI<br />
“Qırğız” etnonimi haqqında fərqli fikirlərə rast gəlinir. Bəzi<br />
mən bələrdə “qırğız” sözünün “qırx oğuz”, digər qaynaqlarda isə<br />
“qırx tayfa, qəbilə” anlamını ifadə etdiyi bildirilir.<br />
Qırğızlar ümumtürk mədəniyyətinin, ədəbiyyat və incə sənətinin<br />
zənginləşməsində mühüm rol oynamış türk xalqlarından<br />
biridir. Dünyanın ən böyük eposu olan “Manas” dastanında qırğız<br />
ların tarixi, mədəniyyəti, adət-ənənələri və dünyagörüşü haqqında<br />
ətrafı bilgilər mövcuddur.<br />
“Manas” söyləyən qırğız<br />
Qartal ovçusu qırğız<br />
Milli geyimli qırğız xanımları<br />
150
II BÖLÜM. MÜASİR <strong>TÜRK</strong> XALQLARI VƏ TOPLUMLARI<br />
Milli geyimli qırğız xanımları<br />
Qırğızların 99%-i islam dininə etiqad edir. Bununla yanaşı,<br />
az sayda qırğızlar türklərin qədim inancı olan tanrıçılığın bəzi<br />
ayin lərini bu gün də icra etməkdədirlər. Qazaxlar və noqaylar kimi,<br />
qırğızlar da monqoloid və avropoid irqləri arasında keçid irq<br />
olan Sibir irqinə mənsubdurlar. Qırğız dili türk dilləri qrupu nun<br />
qıp çaq yarımqrupuna daxildir. Qədim qırğız dili əski türk dilindəki<br />
arxaizmləri saxlaması, Orhon-Yenisey abidələrinin yazıldığı<br />
türk cəyə yaxınlığı ilə fərqlənir (63; 223; 277; 536; 537).<br />
151
<strong>TÜRK</strong> XALQLARI<br />
Şimali Qafqazda yaşayan<br />
qumuqların bayrağı<br />
QUMUQLAR<br />
Qumuqlar Dağıstan, Şi ma li<br />
Osetiya və Çeçenistan əra zisində<br />
yaşayan türk top lu mudur. Onlar<br />
Da ğıstanda ya şa yan əha linin<br />
14%- ni təşkil edir. Qu muqlar Şi -<br />
mali Qafqazda Azər baycan türklərindən<br />
sonra ikin ci ən böyük<br />
etnik qrupdur. Qu muqların ümumi<br />
sayının 505 min nəfər olduğu<br />
bildirilir.<br />
Bəzi tarixi mənbələrdə qumuqların qə dim türk top lumlarından<br />
olan xəzər lər dən törədikləri qeyd olunmuşdur. Eyni zamanda,<br />
qumuqların XII əsr də qıpçaq türkləri ilə birgə Şimali Qaf-<br />
Qumuqların Qafqaz coğrafiyası<br />
152
II BÖLÜM. MÜASİR <strong>TÜRK</strong> XALQLARI VƏ TOPLUMLARI<br />
qazda yerləşməsi mülahizələri də mövcuddur. Qumuq etnosunun<br />
formalaşması prosesi XV əsrdə başlan mışdır.<br />
Qumuq dili türk dilləri qrupunun qıpçaq yarımqrupuna<br />
da xildir. Qumuqların kompakt bölgədə məskunlaşmalarına baxma<br />
yaraq, qumuq dili çoxsaylı dialektlərə ayrılır. Antropoloji cəhətdən,<br />
qumuqlar avropoid irqinin Kaspi tipinə aiddirlər.<br />
Qumuqlar islam dininə etiqad edirlər. Bu dinin qumuqların<br />
yaşa dıq ları bölgədə yayılması VIII-IX əsrlərə təsadüf edir. İs lam<br />
dini qumuqların sosial-mədəni həyatında aparıcı mövqeyə malikdir<br />
(114; 142).<br />
Qumuqlar<br />
153
<strong>TÜRK</strong> XALQLARI<br />
RUMINİYA <strong>TÜRK</strong>LƏRİ<br />
Rumıniya türkləri Rumıniya Respublikasında yaşayan etnik<br />
azlıq lardan biridir. Onların ümumi sayı təxminən 28 min nəfərdir.<br />
Rumı ni ya Respublikasının Dobruca inzibati əyaləti Rumıniya<br />
türklərinin məs kunlaşdıqları əsas ərazidir. Belə ki, Rumıniya<br />
türklərinin 81%-i həmin əya lətdə yaşayırlar.<br />
Rumıniyada türklərin yerləşməsi uzun tarixi dövrü əhatə<br />
edir. Bu coğrafiyaya türklərin kütləvi axını müxtəlif aralıqlarla<br />
VII-XIII əsrlərdə, eyni zamanda, Osmanlı imperiyasının Qara<br />
də nizin şimal sahillərini fəth etdiyi dövrdə baş vermişdir. XIX<br />
əsrin statistik məlumatına əsasən, vaxtilə Dobruca əyalətində yaşayan<br />
Rumıniya türkləri ümumi əhaliyə nisbətdə rumınlardan daha<br />
çox say üstünlüyünə malik olmuşlar. Osmanlı imperiyasının<br />
süqutundan sonra Rumıniya türklərinin böyük hissəsi <strong>Türk</strong>iyə<br />
Respublikasına və Avropa ölkələrinə köç etmişlər (446).<br />
Rumıniya Respublikasının Dobruca inzibati əyalətində yaşayan<br />
Rumıniya türklərinin yaşadığı ərazi<br />
154
II BÖLÜM. MÜASİR <strong>TÜRK</strong> XALQLARI VƏ TOPLUMLARI<br />
SALARLAR<br />
Salarlar Çin Xalq Res publi<br />
kasının Sinxua-Salar Mux tar<br />
vi layətində və Qan su əyalətində<br />
ya şayan türk etnosudur. Həmçi<br />
nin, salarların bir qismi uy ğur<br />
türk lərinin yaşadığı Sin can Muxtar<br />
Vila yətində məskun laşmışlar.<br />
Salarların ümu mi sayı təxminən<br />
Salarların milli bayrağı<br />
105 min nəfərdir.<br />
Mahmud Kaşğarlının “Divanü<br />
Lü ğat-it-<strong>Türk</strong>” əsərində sa larların oğuz türk lə rinin salğur<br />
bo yundan törədikləri qeyd edi lir. Göy <strong>Türk</strong> imperiyası dönəmində<br />
salarlar Tanrı dağlarının ətək lərində yaşamış türk toplumlarından<br />
olmuşdur. VII əsrin əv vəl lərindən başlayaraq, salarlar Çinin şimal<br />
vilayətlərinə köç et miş lər.<br />
Salarların Çin coğrafiyasında yaşadığı ərazi<br />
155
<strong>TÜRK</strong> XALQLARI<br />
Salar dili türk dilləri qrupunun oğuz dili yarımqrupuna daxildir.<br />
Salar dili üzrə iki böyük dialekt – Sinxua və Qansu dia<br />
lektləri fərqləndirilir. Salar yazılı və şifahi dilinə Çin və Tibet<br />
tə siri nəzərə çarpacaq dərəcədə hiss olunur.<br />
Antropoloji baxımdan, salarlar monqoloid irqinə mən subdurlar.<br />
İslam salarların əsas dinidir. Digər türk toplumlarından<br />
fərq li olaraq, sa larların islam dini ilə tanışlığı daha gec zamana<br />
– XVIII əsrə təsadüf edir (446).<br />
Salar gəncləri Sabantuy bayramında<br />
156
II BÖLÜM. MÜASİR <strong>TÜRK</strong> XALQLARI VƏ TOPLUMLARI<br />
SAXALAR<br />
(YAKUTLAR)<br />
Saxalar Rusiya Federasiyasının tərkibində yerləşən Saxa<br />
Res pub likası ərazisində yaşayırlar. Eyni zamanda, İrkutsk, Maqadan<br />
vilayətləri, Krasnoyarsk və Xabarovsk diyarları saxaların<br />
məskunlaşdıqları inzibati bölgələrdir. Saxaların ümumi sayı təxminən<br />
480 min nəfərdir.<br />
Qədim türk etnoslarından olan və Yenisey çayının sahil lərindən<br />
Bay kal gölünün ətrafına köç etmiş kurıkanlar saxaların əcdadları<br />
hesab edilir. XIII əsrdən başlayaraq, saxalar türk-monqol<br />
yürüşləri nəticəsində Şərqi Sibirə doğru axın etmişlər. XVII əsrin<br />
əvvəllərindən, saxaların ya şadıqları bölgələr ruslar tərəfindən tutulmuş,<br />
elə ekspansiyanın başlan ğıcından bu geniş coğrafiyanın<br />
rus laşdırılması siyasəti həyata keçirilməyə başlanmışdır. Buna<br />
baxmayaraq, saxalar qədim türk mədəniyyətinin izlə rini, adətənənələrini,<br />
milli kimliklərini bu günə qədər qoruyub saxlamağı<br />
Rusiya Federasiyasının ən böyük inzibati ərazisi – Saxa Respublikası<br />
saxaların (yakutların) vətənidir<br />
157
<strong>TÜRK</strong> XALQLARI<br />
bacarmışlar. Maraqlıdır ki, saxalar yarım-köçəri həyat tərzini bu<br />
günədək saxlamaqdadırlar.<br />
Saxa dili türk dilləri ailəsinin Sibir qrupuna daxildir. Sa xaların<br />
ək səriyyəti islam dininə etiqad edirlər. Eyni zamanda, şamanizmə<br />
aid olan bə zi dini ayinlər az sayda saxalar tərəfindən bu<br />
gün də icra edilməkdədir (446; 551; 576).<br />
Saxalar (yakutlar)<br />
158
II BÖLÜM. MÜASİR <strong>TÜRK</strong> XALQLARI VƏ TOPLUMLARI<br />
ŞORLAR<br />
Şorlar Rusiya Fede ra si yasının<br />
Ke merovo vilayətində yaşayan<br />
türk top lumudur. Eyni zamanda,<br />
az sayda şorlar Ha kasiya<br />
və Altay respublikalarında ya şayırlar.<br />
Şorların ümumi sayı təxminən<br />
13 min nəfərdir. Şorlar iki<br />
sub-etnik qrupa – cənub (Dağlıq<br />
Şorların milli bayrağı şor) və şimal (abin) qrup larına<br />
ay rılırlar.<br />
Şor etnosunun formalaşması XVII əsrdən etibarən baş lanmışdır.<br />
Şorların kom pakt yaşadıqları ərazidən Hakasiya və Altay<br />
vilayətlərinə doğru axını XIX əsrin ortalarına təsadüf edir. XX<br />
əsrin əvvəllərinə qədər Sibirdə yaşayan digər türk xalqları kimi,<br />
şor lar da tatarlar adlandırılırdı.<br />
Antropoloji baxımdan, şorlar monqoloid irqinin Ural tipinə<br />
aiddirlər. Şorların əksəriyyəti xristian dininə etiqad etsələr də,<br />
türk xalqlarının qədim inanclarından biri olan şamanizmin bir<br />
çox ayinlərini bu gün də icra edirlər (143).<br />
Rusiyada – Şərqi Sibir xalqları içərisində şorların yaşadığı ərazilər (6)<br />
159
<strong>TÜRK</strong> XALQLARI<br />
Suriya <strong>Türk</strong>mən Məclisinin<br />
qəbul etdiyi rəsmi milli bayraq<br />
SURİYA <strong>TÜRK</strong>MƏNLƏRİ<br />
Suriya türkmənləri Su riya<br />
Ərəb Res publikasının Hə ləb,<br />
Rəqqə, Həma, La takiya vila yətlə<br />
rində məskunlaşmış türk toplumlarından<br />
biridir. Şam böl gəsin<br />
də yaşayan türkmənlər Şam<br />
türk mənləri, Hələb və Rəqqə<br />
böl gəsində ya şayan türkmənlər<br />
Hə ləb türkmənləri, La takiya<br />
böl gəsində yaşayan türkmənlər<br />
Ba yır-Bucaq türkmənləri adlandı<br />
rılır. Suriya türkmənlərinin sayı barədə müx təlif statistik məlu<br />
matlar mövcuddur. Bə zi mənbələrdə Suriya türkmənlərinin sayının<br />
təxminən 1 milyon 500 min, bəzilərində isə 3 milyon 500<br />
min nəfər olduğu bildirilir.<br />
Bu coğrafiyaya türk birliklərinin kütləvi axını X-XI əsrlərə<br />
tə sadüf edir. Böyük Səlcuq imperiyasının və Suriya Səlcuq döv-<br />
Suriya türkmənlərinin yaşadığı coğrafiya<br />
160
II BÖLÜM. MÜASİR <strong>TÜRK</strong> XALQLARI VƏ TOPLUMLARI<br />
lətinin mövcud olduğu dövrlərdə türklər bu bölgənin aparıcı toplumuna<br />
çevril mişdilər. 1516-cı ildə Osmanlı imperiyasının tərki<br />
binə daxil olan Suri ya türkmənlərinin yaşadıqları bölgədə 400<br />
ildən çox müddətdə türk ha kimiyyəti davam etmişdir.<br />
Osmanlı imperiyasının süqutu dönəmində Suriya türk mənlərinin<br />
<strong>Türk</strong>iyə torpaqları daxilində qalmaq uğrunda mübarizəsi<br />
uğursuzluqla nəticələnmişdir. Bu dövrdən sonra, Suriya türk mənlərinə<br />
qarşı dövlət sə viyyəsində etnik ayrı-seçkilik siya sə ti həyata<br />
keçirilməyə başlanmışdır. Suriya türkmənləri bu gün də ölkədə<br />
yaşayan etnik azlıq kimi rəsmi olaraq təsnifat lan dırıl ma mışdır.<br />
Hazırda Suriyada iç savaşın davam etməsi səbəbindən Suriya<br />
türk mənləri həm ərəblər, həm də kürdlər tərəfindən sıxışdırılmış,<br />
tamamilə hüquqsuz bir toplum vəziyyətinə salınmışdır.<br />
Həm ərəblər, həm də kürdlər tərəfindən silahlı müdaxilələrə məruz<br />
qalan on minlərlə Suriya türkməni doğma yurdlarından didərgin<br />
düşmüşdür. Qaçqın həyatı sürən həmin Suriya türkmənləri, əsasən,<br />
<strong>Türk</strong>iyə Respublikası ərazisinə sığınmışlar.<br />
Suriya türkmənlərinin dili Anadolu və Azərbaycan türk cəsinə<br />
yaxınlığı ilə fərqlənir (232; 553).<br />
Suriyadakı vətəndaş müharibəsində<br />
böyük faciələrlə üzləşmiş<br />
Suriya türkmənləri<br />
Vətəni uğrunda silahlı mübarizəyə<br />
qalxan Suriya türkmənləri<br />
161
<strong>TÜRK</strong> XALQLARI<br />
TATARLAR<br />
Tatar millətinin məskunlaşdıqları əsas məkan Rusiya Federasiyasının<br />
Avropa hissəsinin mərkəzi vilayətləri, xüsusilə, Tata<br />
rıstan Respublikasının ərazisi, Volqaboyu torpaqlar, Ural dağlarının<br />
ətrafı, Sibir, Orta Asi ya, Sincan Uyğur Muxtar vilayətidir.<br />
Ta tarların ümumi sayı təxminən 7 mil yon nəfərdir. Tatarlar Ru siya<br />
Federasiyasında yaşayan bütün əhalinin 3,7%-ni təşkil edirlər.<br />
“Tatar” sözünə ilk dəfə Orhon-Yenisey abidələrində rast<br />
gə lin miş dir. Bu abidələrdə tatarlar böyük tayfa, qəbilə kimi xarakterizə<br />
edi lir. Qıpçaqlar, Volqa bulğarları, oğuz türkləri, kumanlar,<br />
türk-monqol bir likləri tatar etnosunun formalaşmasında<br />
iştirak etmiş əsas toplumlar olmuşdur.<br />
<strong>Türk</strong>-Monqol imperiyasının və Qızıl Orda imperiyasının<br />
süqutundan sonra, böyük coğrafi məkanda yaranmış Qazan xanlı<br />
ğı, Noqay Ordası, Krım və Astarxan xanlıqları dönəmi tatar<br />
mil li identikliyinin formalaşması dövrü hesab edilir. XVI əsrdən<br />
etibarən, tatarların yaşadıqları ərazidə rus təsirinin güclənməsinə<br />
Rusiya Federasiyasında tatarların<br />
yaşadıqları coğrafiya üzrə onların əhali payı. 2010-cu il<br />
162
II BÖLÜM. MÜASİR <strong>TÜRK</strong> XALQLARI VƏ TOPLUMLARI<br />
baxmayaraq, tatarlar uzun əsrlər boyu milli kim liklərini, ümumtürk<br />
dəyərlərini, adət və ənənələrini bu günədək qoruyub sax lamışlar.<br />
Tatar dili türk dilləri qrupunun qıpçaq yarımqrupuna daxil<br />
dir. Tatar dili üzrə üç əsas dialekt – qərb, mərkəz və şərq dia<br />
lekt ləri fərqləndirilir. Volqa tatarları adlandırılan qrup qərb dialektində,<br />
Kazan və Astraxan tatarları mərkəz dialektində, Sibir<br />
ta tarları isə şərq dialektində danışırlar. Tatarların böyük hissəsi<br />
is lam dininə etiqad edir (202; 204; 138; 328; 440; 554; 555).<br />
Tatarıstan Respublikasının<br />
1991-2010-cu illərdə ilk prezidenti<br />
Mintimer Şəymiyev<br />
Həssas örtüklərin qeyri-düzxətli<br />
nəzəriyyəsinin yaradıcısı, akademik<br />
Həmid Muştari<br />
Astrofizik, Rusiya Elmlər Akademiyasının akademiki,<br />
Almaniyanın Maks Plank adına Astrofizika İnstitutunun direktoru<br />
Rəşid Sünyayev<br />
163
<strong>TÜRK</strong> XALQLARI<br />
<strong>TÜRK</strong>İYƏ <strong>TÜRK</strong>LƏRİ<br />
<strong>Türk</strong>iyə türkləri <strong>Türk</strong>iyə Respublikasında və Osmanlı imperi<br />
yasının tabe liyində olmuş torpaqlarda yaşayan türk millətidir.<br />
Tür kiyə Respubli kasının hüdudlarından kənarda yaşayan türk<br />
top lumu həm də Osmanlı türk ləri adlandırılır. <strong>Türk</strong>iyə türkləri<br />
türk xalqları arasında ən çoxsaylıdır. Onların ümumi sayı 80 milyon<br />
nəfərdir.<br />
Böyük dövlətçilik ənənəsinə malik olan, tarixin ən ağır sınaqlarından<br />
vüqarla çıxmış, Birinci Dünya müharibəsində ölkə-<br />
<strong>Türk</strong>iyə türkləri <strong>Türk</strong>iyə Respublikasında, Avropa ölkələrində və<br />
dünyanın başqa dövlətlərinin ərazisində yaşayırlar<br />
164
II BÖLÜM. MÜASİR <strong>TÜRK</strong> XALQLARI VƏ TOPLUMLARI<br />
si ni nəinki məhv ol maq dan xilas etmiş, eyni zamanda, Azərbay<br />
canın istiqlaliyyətinə yardım etmiş, torpaqlarımızda şəhid<br />
ol muş, Osmanlı imperiyasının özək türk coğ rafiyasında <strong>Türk</strong>iyə<br />
Cüm huriyyətini qurmuş və onu modern bir dövlət səviyyəsinə<br />
çatdırmış <strong>Türk</strong>iyə türkləri bu gün öz vətənini dünyanın aparıcı<br />
dövlətlərindən birinə çevirməyi bacarmışlar.<br />
<strong>Türk</strong>lərin Anadolu torpaqlarına axını Orta Asiya, Azər baycan,<br />
Şi mali Qafqaz və İran üzərindən olmaqla, IX-X əsrlərdə kütləvi<br />
hal al mış dır. Qısa müddət ərzində bölgədə mövqelərini gücləndirən<br />
türk bir likləri Yaxın və Orta Şərqin aparıcı siyasi-hər bi<br />
qüvvəsinə çevrilmişlər. Bu coğrafiyada yaşayan türklər tə rə findən<br />
qurulmuş Böyük Səlcuq im periyası, Anadolu türk bəylikləri,<br />
Anadolu Səlcuq dövləti, Osmanlı imperiyası ümumtürk siyasi tari<br />
xində önəmli rol oynamış dövlətlər ol muşdur. Mustafa Kamal<br />
Ata türkün öndərliyində bütün türk və islam dün yasının örnək<br />
döv lətini yaratmış <strong>Türk</strong>iyə türkləri hazırda regional və dünya miqya<br />
sında lokomotiv siyasi-iqtisadi-mədəni güc kimi beynəlxalq<br />
arenada mövqelərini möhkəmləndirməkdə, dra ma tik hadisələrlə<br />
müşayiət olunan bölgə siyasətində fəal rol oy na maq dadırlar.<br />
<strong>Türk</strong>iyə türklərinin Avropa İttifaqına üzv olan dövlətlərdə,<br />
ABŞ və Kanadada güclü diaspor təşkilatları fəaliyyət göstərir.<br />
İkinci Qahirə Konfransında ABŞ prezidenti Ruzvelt, <strong>Türk</strong>iyə prezidenti İnönü<br />
və İngiltərə baş naziri Çörçill (3 dekabr 1943), Qahirə<br />
165
<strong>TÜRK</strong> XALQLARI<br />
Av ropada yaşayan 9 milyon və Şimali Amerikada yaşayan 500<br />
min <strong>Türk</strong>iyə türkü həmin di aspor təşkilatlarının fəaliyyətində yaxından<br />
iştirak edirlər.<br />
<strong>Türk</strong>iyə türklərinin 99%-i islam dininə etiqad edir. <strong>Türk</strong>iyə<br />
türk lə ri antropoloji baxımdan avropoid irqinə mənsubdurlar.<br />
Ana dolu türk cəsi adlandırılan <strong>Türk</strong>iyə türklərinin dili türk dilləri<br />
qrupunun oğuz yarım qrupuna daxildir. Böyük elmi-intellektual,<br />
ictimai-siyasi, ədəbi-bədii, mə də niyyətyaradıcı potensialı olan<br />
müasir türk dili dünyanın ən inkişaf etmiş dillərindən biridir (41;<br />
561).<br />
XX əsr türk və dünya ədəbiyyatının<br />
klassiki Nazim Hikmət<br />
XX əsr türk və dünya ədəbiyyatının<br />
görkəmli satirik yazıçısı Əziz Nesin<br />
Nevrologiya üzrə 19 milli və<br />
beynəlxalq mükafat almış görkəmli<br />
tibb alimi Qazi Yaşargil<br />
150 kitabı dünyanın<br />
40 dilinə tərcümə olunmuş romançı<br />
Yaşar Kamal<br />
166
II BÖLÜM. MÜASİR <strong>TÜRK</strong> XALQLARI VƏ TOPLUMLARI<br />
Nobel mükafatı laureatı<br />
(kimya üzrə, 2015) Əziz Səncər<br />
BMT-nin nüfuzlu ekspertiqtisadçısı<br />
Kemal Dərviş<br />
Azra Akın<br />
2002-ci ildə “Miss Universe” beynəlxalq<br />
yarışmasında Kainat Gözəli seçilmişdir<br />
167
<strong>TÜRK</strong> XALQLARI<br />
<strong>TÜRK</strong>MƏNLƏR<br />
<strong>Türk</strong> xalqlarının oğuz qrupuna daxil olan türkmənlərin məs -<br />
kun laşdıqları əsas coğrafiya <strong>Türk</strong>mənistan, Əfqanıstan və İran<br />
İslam Res publikasının ərazisidir. <strong>Türk</strong> xalqları arasında türk mənlər<br />
<strong>Türk</strong>iyə türk ləri, Azərbaycan türkləri, özbəklər, uy ğur lar və<br />
qazaxlardan sonra say ca ən böyük türk millətidir. <strong>Türk</strong> mən lərin<br />
ümumi sayı 9 milyon nəfərdir. Onlardan 5 milyon nəfəri <strong>Türk</strong>mənistan,<br />
2 milyon 400 min nə fə ri Əfqanıstan, 1 milyon 300 min<br />
nəfəri İran İslam Respublikasında ya şa yırlar.<br />
<strong>Türk</strong>mənlərin bu gün yaşadıqları ərazilərə oğuz türklərinin<br />
axını VII əsrdən etibarən kütləvi hal almışdır. <strong>Türk</strong>mənlərin etnos<br />
ola raq for malaşmasında qınıq, salur, qayı, bayat, bəydili kimi<br />
oğuz boyları əsas rol oynamışdır.<br />
<strong>Türk</strong>mən milli identikliyinin formalaşması XV əsrdə başla<br />
n mış və bir neçə yüzillik davam etmişdir. “<strong>Türk</strong>mən” etnik<br />
adı na (“türk” so yu na mənsub ulus) X əsrdən sonrakı tarixi mən-<br />
<strong>Türk</strong>mənlərin vətəni – <strong>Türk</strong>mənistan<br />
168
II BÖLÜM. MÜASİR <strong>TÜRK</strong> XALQLARI VƏ TOPLUMLARI<br />
bə lərdə tez-tez rast gəlinir. <strong>Türk</strong>mənlərin digər türk xalqları ilə<br />
mü qayisədə oturaq həyat tərzinə keçidi daha gec – XX əsrin əvvəllərində<br />
baş vermişdir. Bu gün də türk mən tayfa birlikləri cə -<br />
miy yətin əsas sosial-mədəni platforması kimi öz nüfuzunu qo ruyub<br />
saxlamışdır.<br />
Antropolji baxımdan, türkmənlərin 80%-i avropoid ir qinə,<br />
20%-i isə qarışıq irqə mənsubdur. <strong>Türk</strong>mən dili türk dil ləri<br />
qrupunun oğuz ya rımqrupuna daxildir. <strong>Türk</strong>mənlərin məs kunlaşdıqları<br />
torpaqlar islam dininin ilk yayıldığı mə kanlardan biridir.<br />
Bu baxımdan, türkmənlərin bö yük qismi islam dininə etiqad<br />
edir (81; 222; 446; 562).<br />
<strong>Türk</strong>mənlər Müstəqillik Günü bayramında<br />
Axaltəkə atını şaha qaldıran türkmən<br />
169
<strong>TÜRK</strong> XALQLARI<br />
TUVALAR<br />
Tuvalar Rusiya Federasiyasının tərkibində olan Tuva Respub<br />
li kasında, Monqolustanın şimalında və Sincan-Uyğur Muxtar<br />
vilayətində yaşayan türk xalqıdır. Tuvaların ümumi sayı 300 min<br />
nəfərdir. Onlardan 264 min nəfəri Tuva Respublikasında yaşayır.<br />
Tuvaların məskunlaşdıqları ərazi qədim və orta əsr türk<br />
döv lət çiliyinin önəmli mərkəzlərindən biri olmuşdur. Bir sıra<br />
ta rixi mənbələrdə tuvalar “sayan tayfaları” kimi təqdim olunur.<br />
XVII əsrin əvvəllərindən etibarən, tuvaların kompakt yaşadıqları<br />
məkan Rusiyanın təsiri altına düşsə də, tuvalar yüzilliklər boyu<br />
türk kimliklərini qoruyub saxlamağı ba carmışlar. Tuvaların öz<br />
daxilində “boylar” adlandırdıqları tayfa bir likləri qədim dövrlərdə<br />
olduğu kimi, bu gün də tuvaların sosial-məişət məsələlərinin<br />
həllində önəmli rol oynayır.<br />
Tuva dili türk dilləri qrupunun Sibir qoluna daxildir. Tuva<br />
Res pub likasında yaşayan tuvalarla Monqolustan və Sincan-Uyğur<br />
Muxtar vila yətində məskunlaşan tuvaların türkcəsi arasında müəyyən<br />
dialektik fərqlər mövcuddur. Tuvalar antropoloji cəhətdən<br />
monqoloid irqinə aid edilir. Uzun əsrlər tanrıçılıq və şamançılığa<br />
etiqad edən tuvaların əksəriyyəti ha zırda buddizmə etiqad edir<br />
(384; 566; 567).<br />
Tuva Respublikasının paytaxtı Qızıl şəhəri coğrafi<br />
koordinatlarına görə Asiyanın mərkəzidir<br />
170
II BÖLÜM. MÜASİR <strong>TÜRK</strong> XALQLARI VƏ TOPLUMLARI<br />
Tuva musiqi sənətinin nümayəndələri<br />
Tuva uşaqları milli geyimdə<br />
<strong>Türk</strong>lərin ata yurdu Yenisey sahilində<br />
tuvaların ucaltdığı “Asiyanın<br />
Mərkəzi” obeliski<br />
171
<strong>TÜRK</strong> XALQLARI<br />
UYĞURLAR<br />
Uyğurlar, əsasən, Çin Xalq Respublikasının Sincan-Uyğur<br />
Muxtar Vilayətində (Şərqi <strong>Türk</strong>üstan) məskunlaşmış türk xalqı<br />
dır. Uyğurlar Çin Xalq Respublikasında rəsmi olaraq tanınan<br />
55 etnik azlıqdan biridir. Uy ğurların ümumi sayı 11 milyon 500<br />
min nəfərdir. Onların 11 milyon nə fəri Sincan-Uyğur Muxtar Vila<br />
yətində yaşayır. Uyğurların Mərkəzi Asiya dövlətlərində, <strong>Türk</strong>iyə,<br />
ABŞ, Almaniya və Kanadada geniş diaspor təşkilatları fəaliyyət<br />
göstərir.<br />
Uyğurlar haqqında ilkin məlumatlara VII əsrə aid tarixi<br />
qaynaqlarda rast gəlinir. VIII əsrin ortalarında Uyğur imperiyasını<br />
yaradan uyğur xalqı sonrakı dönəmdə də türk dövlətçiliyinin<br />
zənginləşməsində önəmli rol oynamışdır.<br />
Uyğur etnosunun formalaşması mürəkkəb siyasi-coğrafi<br />
şərtlər al tında baş vermişdir. Bu səbəbdən, uyğurlar çoxlu sayda<br />
sub-etnik qruplara ayrılmışdır. Həmin sub-etnik qruplara kaşğarlar,<br />
turfanlar, aksuylar, üç turfanlar, quçarlar və digərləri daxil<br />
dir. Qədim adət-ənənələrinə sıx bağlı olan uyğurlar bu gün də<br />
Dünyanın hər yerinə səpələnmiş çoxmilyonlu<br />
uyğurların ana yurdu – Şərqi <strong>Türk</strong>üstan<br />
172
II BÖLÜM. MÜASİR <strong>TÜRK</strong> XALQLARI VƏ TOPLUMLARI<br />
tayfa birliklərini qoruyub saxlamışlar. “Otuz oğul” adlandırılan<br />
tayfa birlikləri ictimai məsələlərin müzakirəsində və həllində<br />
yaxından iştirak edirlər.<br />
Uyğur dili türk dilləri qrupunun karluk yarımqrupuna daxil<br />
dir. An tropoloji baxımdan, uyğurlar qarışıq irqə mən sub durlar.<br />
Uyğurlar arasında islam dini XIV əsrdən etibarən sürətlə yayılmağa<br />
başlamışdır. Hazırda uyğurların böyük qismi islam dininə<br />
etiqad edir (155; 162; 261; 317; 338; 483).<br />
Müstəqil Şərqi <strong>Türk</strong>üstan Respublikasının<br />
ilk nazirləri. 1933-cü il<br />
Müasir uyğur qızları<br />
173
<strong>TÜRK</strong> XALQLARI<br />
XALAÇLAR<br />
Xalaçlar İran, Əfqanıstan və <strong>Türk</strong>iyədə yaşayan müasir<br />
türk top lum larından biridir. Xalaçların ümumi sayının 30-40 min<br />
nə fər olduğu bildirilir. Xalaçların böyük qismi İran İs lam Respub<br />
likasının Luristan və Xo rasan əyalətlərində məs kun laş mışdır.<br />
Xalaçlar haqqında ilk məlumatlara Mahmud Kaşğarlının<br />
“Divanü Lüğat-it-<strong>Türk</strong>” əsərində rast gəlinmişdir. Eyni zamanda,<br />
“Oğuz Kağan” dastanında xalaçlar türk boylarından biri kimi<br />
gös tərilmişdir. Xalaçların ilk məskunlaşdıqları ərazilər Fərqanə<br />
va disi və Ceyhun çayının sahilləri olmuşdur. Xalaçların digər<br />
oğuz boyları ilə birlikdə Yaxın Şərq və İran ərazisinə axını X-XI<br />
əsr lərə təsadüf edir.<br />
Xalaç türkcəsi Anadolu türkcəsi ilə yaxınlığı ilə fərqlənir.<br />
İslam dininə etiqad edən xalaçların sosial-mədəni həyatında din<br />
faktoru xüsusi yer tutur (446).<br />
Xalaçların İranda kompakt yaşadıqları ərazi<br />
174
II BÖLÜM. MÜASİR <strong>TÜRK</strong> XALQLARI VƏ TOPLUMLARI<br />
YUĞURLAR<br />
(SARI UYĞURLAR)<br />
Yuğurlar Çin Xalq Respublikasının Sinan-Yuğur Muxtar<br />
Vilayətində yaşayan türk toplumudur. Yuğurlar Çin hökuməti tərə<br />
findən rəsmi olaraq etnik azlıq kimi tanınır. Yuğurların ümumi<br />
sayı 15 min nəfərdir.<br />
Eyni zamanda, “sarı uyğurlar” adlandırılan yuğurlar Uyğur<br />
im peri ya sının süqutundan sonra Monqolustan ərazisindən Çinin<br />
Qan su əyalətinə köç etmişlər. Yuğurlar IX əsrin sonlarında qurulmuş<br />
Qansu-Uyğur döv lətinin yaradılmasında yaxından iştirak<br />
etmişlər. Tarixi qaynaqlarda yu ğur ların qədim uyğurlardan<br />
törədikləri barədə məlumat verilir.<br />
Yuğurların yaşadıqları coğrafiyada XI əsrdən başlayaraq<br />
Çin təsi rinin güclənməsi yuğurların uzun əsrlər boyu assi mil ya -<br />
Yuğurların (Sarı uyğurlar) Çində yaşadığı region<br />
175
<strong>TÜRK</strong> XALQLARI<br />
siyaya məruz qal masına səbəb olmuşdur. Bu gün Çin Xalq Res -<br />
publikasının Qansu əya lətində az sayda yuğurların ya şama sı na<br />
bax mayaraq, onlar türk adət-ənənələrini və dilini qoruyub saxlamağı<br />
bacarmışlar. Yuğur dilinin xa rakterik cəhəti onun qə dim<br />
uy ğur türkcəsinə daha yaxın olmasıdır. Antro poloji ba xım dan,<br />
mon qoloid irqinə mənsub olan yuğurlar buddizmə etiqad edir lər<br />
(155).<br />
Yuğurlar. 1944-cü il<br />
176
<strong>TÜRK</strong> XALQLARI<br />
III BÖLÜM<br />
<strong>TÜRK</strong> DİASPORU<br />
177
<strong>TÜRK</strong> XALQLARI<br />
Dünya türk diaspor təşkilatlarının rəhbərləri bir yerdə. Bakı, 2007-ci il<br />
178
III BÖLÜM . <strong>TÜRK</strong> DİASPORU<br />
179
<strong>TÜRK</strong> XALQLARI<br />
AVROPA<br />
<strong>TÜRK</strong> DİASPORU<br />
<strong>Türk</strong>lər Avrasiyanın çox geniş ərazilərini əhatə edən müstəqil<br />
dövlət lərində, muxtar respublika və vilayətlərində, di gər<br />
döv lətlərin tərkibində ya şadıqları kimi, həm də dünyanın bü tün<br />
qitələrinə yayılmış, müxtəlif ölkələrdə məskunlaşmış və müva<br />
fiq diaspor təşkilatlarını yaratmışlar. Ha zırda türksoylu xalqla<br />
rın planetmiqyaslı diaspor hərəkatı millətlər və dövlətlər arasındakı<br />
münasibətləri daha da yaxşılaşdırmağa xidmət edən ən<br />
mütərəqqi tendensiyalarda özünə yer almaqdadır. Eyni za man da,<br />
türk dünyasını da vəhdət halına gətirməkdə olan bu pro ses lərin<br />
mühüm bir istiqaməti həm türk dövlətlərində, həm də bey nəlxalq<br />
miqyasda ümum türk təşkilatlanmasına yönəli fəaliy yət lərin göstə<br />
rilməsi və onların vahidməqsədli təyinatlar üzrə koor dina siya<br />
edil məsidir.<br />
<strong>Türk</strong> birliyinə doğru hərəkatda artıq vətənpərvərliyin atributuna,<br />
türk sevərliyin əxlaqına çevrilmiş təşəbbüslərin həm siyasi<br />
liderlər, həm də onların ölkələrinin vətəndaşları tərəfindən dəstəklənməsi,<br />
fəal in tel lek tuallar tərəfindən yönəldilməsi get dikcə<br />
daha çox praqmatik məz mun kəsb edir. <strong>Türk</strong> ölkələrinin hər birin<br />
dəki müvafiq təşkilatlarla dünya ümumtürk təşkilatlarının əlaqəliliyi<br />
beynəlxalq miqyasda çox maraqlı konfiqurasiya yaradır:<br />
həm milli, həm də beynəlxalq səviyyədə ümumtürk təşkilatları<br />
– türk dünyasının vahid problematikası üzərində dayanmaq zəru<br />
rətini aydın şəkildə dərk edir və fəaliyyətlərini məhz bu isti qamətdə<br />
birləşdirirlər.<br />
<strong>Türk</strong> dövlətlərinin, cəmiyyətlərinin mütərəqqi fikirli in sanları<br />
öz ölkələrində və dünyanın hər yerində əl-ələ verərək, ya ratdıqları<br />
ümumtürk təşkilatları vasitəsilə, tarixən və bu gün ne cə<br />
möhtəşəm sivilizasiyaya, çoxqatlı mədəniyyətə, tükənməz maddi<br />
və mənəvi sərvətlərə, çoxiqlimli, çoxqurşaqlı rəngarəng coğ-<br />
180
III BÖLÜM . <strong>TÜRK</strong> DİASPORU<br />
<strong>Türk</strong> dövlətlərinin rəhbərləri – Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev<br />
və <strong>Türk</strong>iyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan “Dildə, fikirdə, işdə birlik”<br />
deyərək, çəkici bir nöqtəyə vururlar. 2007-ci il<br />
rafiyaya, dövlətçilik və təşkilatçılıq ənənəsinə, bədii-estetik idraka,<br />
elm və təhsil qabiliyyətlərinə, ümumbəşəri dəyərlərə ehtiram<br />
duyğularına, beynəlxalq birliyi möhkəmləndirən sülh və hu manizm<br />
istəklərinə, ümumən dünyaya yaradıcı, qurucu münasibətə<br />
malik olduğunu planetin hər guşəsinə yayır, ümumtürk mentaliteti<br />
haqqında dol ğun fikir formalaşdırırlar.<br />
Hələ 25 il öncə, türk respublikalarının müstəqilliyə qədəm<br />
qoy du ğu ilk illərdə Qərb alimlərinin birgə səyi ilə yazılmış<br />
“Dünyanın türk xalqları” (“The Turkic Peoples of the World”)<br />
ki tabında bu ideya apa rıcı yer tuturdu ki, Avrasiyanın yeni türk<br />
dövlətləri və ümumən türk dün yası vahid bir etnocoğrafi substan<br />
siya təşkil etdikləri üçün onların ya xınlaşması və orqa nikləş<br />
məsi prosesi labüd olacaq (446). Və bu, onların bey nəlxalq<br />
sə viyyədə təşkilatlanması ilə müşayiət olunacaq. Tədqiqatçılar<br />
ya nılmamışdılar. Ötən iyirmi beş il türk dünyasının həyatında<br />
181
<strong>TÜRK</strong> XALQLARI<br />
Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin <strong>Türk</strong> Dövlət və<br />
Cəmiyyətlərinin XI Dostluq, Qardaşlıq və Əməkdaşlıq Qurultayında çıxışı.<br />
2007-ci il, noyabr<br />
in teq rativ amillərin proqnoz edildiyindən də güclü olduğunu<br />
gös tərdi və müvafiq təşkilatlanma prosesində onun intensivliyi<br />
özünü daha qabarıq təzahür etdirdi. Hazırda bu təşkilatlanma<br />
pro sesi türk kültür dərnəklərindən tut muş diaspor qurumlarına<br />
qə dər çoxyönlü birliklərin fəaliyyət spektri üzə rində məcrasını<br />
ta pır. Məlumdur ki, hətta dövlətlərarası münasibətlərə təsir etmək<br />
imkanlarına malik olan diaspor hərəkatları beynəlxalq siyasəti<br />
“görünməz nöqtələrdən tərpədir”. İlk dəfə beynəlxalq səviyyədə<br />
Kipr prob leminə diqqəti yönəldən “<strong>Türk</strong> Diaspor Lobbiçiliyi”<br />
za man-zaman güclənmək zərurətini yaşamışdır (255; 318). “Fateflərin<br />
övladları: <strong>Türk</strong> dünyasının yenidən yüksəlişi” adlı əsərin<br />
müəllifi Hyuc Poupun obrazlı şəkildə qeyd etdiyi kimi, “Xristian<br />
dəryasındakı “<strong>Türk</strong> Adaları” hazırda Qərb cəmiyyətləri daxilində<br />
türk dünyasının mənafelərini qorumaq missiyalarını ləyaqətlə<br />
yerinə yetirməkdədir (409, s.233-290).<br />
Dünya miqyaslı ümumtürk təşkilatlanmasına ən güclü siyasi<br />
dəs tək, heç şübhəsiz ki, türk xalqlarının bu istiqamətdəki<br />
iradəsini həyata ke çirən dövlət rəhbərləri tərəfindən verilir. Azərbaycan<br />
Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev <strong>Türk</strong> Dövlət<br />
182
III BÖLÜM . <strong>TÜRK</strong> DİASPORU<br />
Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin<br />
Azərbaycan və <strong>Türk</strong> Diaspor Rəhbərlərinin Birinci Forumunda çıxışı.<br />
2007-ci il, 9 mart<br />
və Cəmiyyətlərinin XI Dostluq, Qardaşlıq və Əməkdaşlıq Qurultayında<br />
(2007, noyabr) söylədiyi nitq də bütün fəaliyyətlərin<br />
ümumtürk təşkilatlanmasına, ümumtürk təşkilatlan masınınsa<br />
türk dövlətlərinin daha sıx birliyinin yaradılmasına yol açdığını<br />
bil dirmişdir: “...Bütün bu görüşlər, qurultaylar, tədbirlər bir məqsəd<br />
gü dür – türk dünyası daha da mütəşəkkil olsun, bir-biri ilə<br />
əlaqələrini və dün yadakı mövqelərini daha da möhkəmləndirsin.<br />
Bu, bizim hamımızın marağındadır. Bizim birliyimiz nə qədər<br />
güclü olsa, hər bir ölkə öz milli maraqlarını bir o qədər uğurla<br />
mü dafiə edə bilər” (3, s.363).<br />
Dövlət başçısı 2007-ci ilin mart ayında Bakıda keçirilən<br />
Azərbaycan və <strong>Türk</strong> Diaspor Rəhbərlərinin Birinci Forumunda<br />
qal dırılan məsələlərə diqqət yönəldərək göstərmişdir ki, bu Forum<br />
türk və Azərbaycan dias por təşkilatlarının birləşməsi işində böyük<br />
rol oynamışdır: “Demək olar ki, indi bütün ölkələrdə türk və<br />
183
<strong>TÜRK</strong> XALQLARI<br />
Azər baycan diaspor təşkilatları bir gə fə aliyyət göstərirlər, birgə<br />
işlər görürlər. Bizi narahat edən, bizim əley himizə yönəldilən<br />
təd birlərin qarşısını almaqda da birlikdə çıxış edirlər. Bir-birinin<br />
imkanlarından, təşkilatlanma imkanlarından istifadə edirlər. Bəzi<br />
hallarda bizə qarşı aparılan ədalətsiz kampaniyalara qarşı çox<br />
əsas lan dırılmış mövqe ortaya qoyurlar... Biz nə qədər güclü olsaq,<br />
bizim həqiqətimiz də bir o qədər güclü olacaqdır. O qədər də<br />
bizim sözümüzü eşidəcəklər, bizim sözümüzlə hesablaşacaqlar.<br />
Ona görə də mən bir daha bu məsələyə qayıtmaq istəyirəm ki,<br />
bizim birliyimiz – ölkələrimizin gələcəyi üçün başlıca şərtdir və<br />
bizim gücümüz bundadır” (8).<br />
<strong>Türk</strong>iyə Cümhuriyyətinin Prezidenti Rəcəb Tayyib Ər do -<br />
ğan hə min Qurultaydakı nitqində Azərbaycan Prezidenti İl ham<br />
Əli yevin sö zünə qüvvət verərək, türk dünyasını vəhdətə gə-<br />
<strong>Türk</strong>iyə Cümhuriyyətinin Prezidenti Rəcəb Tayyib<br />
Ərdoğanın Azərbaycan və <strong>Türk</strong> Diaspor Rəhbərlərinin<br />
Birinci Forumunda çıxışı. 9 mart 2007-ci il.<br />
184
III BÖLÜM . <strong>TÜRK</strong> DİASPORU<br />
tirən təşkilatlanma ilə qlobal inteqrasiya proseslərində iştirakın<br />
ki fayət qədər məntiqli ol du ğunu, bununla da xaosdan yayınıb,<br />
bir nizam şəklinə girdiyini bə yan etmişdir: “Qloballaşmada<br />
önəmli olan layihələrin daha geniş bir mə kanda bütün qardaş<br />
xalq l arımızın iştirakına açıq olaraq, bölgə mi zin ri fa hını, əməkdaşlığını<br />
və sabitliyini artırmasını birlikdə düşün mə yi miz və<br />
qiy mətləndirməyimiz gərəklidir. Keçirdiyimiz son qurultayda<br />
vur ğu ladığım kimi, necə ki, ingilis dilində danışan ölkələr, fransızca<br />
da nı şan ölkələr, ispanca danışan ölkələr öz aralarında eyni<br />
dil və mə də niyyət ətrafında bir araya gəlirlər, bizlər də xarici<br />
siya sətdə əlaqəli şəkildə belə bir iş görə bilərik. Gözəl dilimizi<br />
da nışan türkdilli dövlətlər topluluğu həm beynəlxalq səviyyədə<br />
xalqlarımızın mənafelərini da ha yaxşı qorumağımıza imkan verə<br />
cək, həm də sülh və sabitliyi möh kəmləndirəcəkdir. Bu çər çivədə<br />
vahid dil istiqamətində çalışmaları da ar tırmalıyıq. Ortaq tariximizin<br />
yenidən yazılması və bu müştərək tarixin dərslik kimi<br />
oxudulması üzərində dayanılmasının vacib bir mövzu ol duğunu<br />
<strong>Türk</strong> siyasi mühacirətinin nümayəndələri bir yerdə.<br />
Məhəmməd Əmin Rəsulzadə və məsləkdaşları<br />
185
<strong>TÜRK</strong> XALQLARI<br />
xatırlatmaq istəyirəm. <strong>Türk</strong> respublikaları arasında hər cür əməkdaşlığın<br />
daha planlı və əlaqəli olmasının, başqa sözlə, təsisatlı<br />
ha la gəlməsinin vaxtı çatmışdır” (9). Həqiqətən də, ötən qısa<br />
za man müd də tində ümumtürk təşkilatlanması, xüsusilə diaspor<br />
hə rəkatlarının yara dıl ması, fəallaşdırılması və əlaqələndirilməsi<br />
sahəsində əhəmiyyətli iş lər görülmüş, dünya ümumtürk real lığının<br />
miqyasını, türk dünyası isə bey nəlxalq sistemdə hansı mövqe<br />
tutduğunu və tutmalı olduğunu görə bil mişdir.<br />
Bu prosesə tarixi planda yanaşsaq, görərik ki, türksoylu<br />
xalq ların nü mayəndələrinin digər ölkələrə mühacirət etməsi bir<br />
sıra etnik-mədəni, sosial-siyasi səbəblərlə şərtlənmişdir. Hələ<br />
VIII əsrin sonu – IX əsrin əv vəllərindən Xilafət ordusunun Avra<br />
siyanın türk ölkələrinə yürüşü və islam dininin yayılması ilə<br />
əlaqədar burada ərəbdilli elm və mədəniyyətin inkişafı, eyni<br />
za manda, çox sayda türksoylu fikir adamlarının Yaxın və Orta<br />
Şərqin şəhərlərinə axını ilə başlamış bu proses tarixi diasporun<br />
ya ranmasının təməlini qoymuşdur. Daha sonrakı yüzilliklərdə də<br />
Yaxın Şərqin elm və mədəniyyət mərkəzlərində əslən türk öl kələrindən<br />
olan yüz lərlə alim və tələbənin biliklərə yiyələnməsi,<br />
türk milli təfəkkürünün region xalqlarının intibahında qabaqcıl<br />
möv qeyə çıxması sayəsində türk lərin xaricdə məskunlaşması daha<br />
geniş vüsət almışdır.<br />
<strong>Türk</strong> diasporunun formalaşmasının sonrakı mərhələsi Şərqi<br />
və Qər bi <strong>Türk</strong>üstan (Mərkəzi Asiya) və Qafqazdakı (Azərbaycan)<br />
türk öl kələrinin Rusiya imperiyası tərəfindən işğalından sonrakı<br />
dövrə təsadüf edir. XX əsrin əvvəllərindən etibarən, türk re gionu<br />
ölkələrində müstəqillik hərəkatının bolşevik Rusiyası tə rəfindən<br />
yatırılmasından (məsələn, Azər baycan Demokratik Respublikasının<br />
[1918-1920] süqutu) sonra bu öl kə lərdən xaricə<br />
mü hacir axını ilə xüsusilə Avropada türk diasporunun təşəkkülü<br />
pro sesi başlamışdır.<br />
XX əsrin sonlarından etibarən, sovet rejiminin çök məsin<br />
dən sonra yaranmış yeni suveren türk respublikalarının vətən<br />
daşları təhsil almaq, yaşamaq, işləmək və s. məqsədlərlə<br />
186
III BÖLÜM . <strong>TÜRK</strong> DİASPORU<br />
ar tıq dünyanın bütün ölkələrinə sərbəst şəkildə gedə bilirlər.<br />
Ya şadığımız Qloballaşma dövründə bu, insanların seçim imkan<br />
larını genişləndirən təbii prosesdir. Hazırda dünyanın ən<br />
müx təlif ölkələrində məskunlaşmış və öz diaspor təşkilatlarını<br />
ya ratmış türksoylu xalqların (<strong>Türk</strong>iyə türkləri, Güney və Quzey<br />
azərbaycanlılar, qa zaxlar, özbəklər, uyğurlar, qırğızlar, türkmənlər,<br />
tatarlar, başqırdlar, qa qauzlar, Kipr türkləri, Krım türkləri,<br />
İraq türkmənləri və s.) nüma yən dələri vardır.<br />
XX əsrin ortalarından başlayaraq <strong>Türk</strong>iyə türklərinin Avropada<br />
di as porlaşması prosesi daha sistemli xarakter daşımışdır.<br />
Hazırda Alma niyada ortalama 3 milyon, Fransada 500 min,<br />
Böyük Britaniyada 500 min, Hollandiyada 400 min, Avstriyada<br />
300 min, Belçikada 200 min, İsveçrədə 100 min, İtaliyada 16<br />
min, Finlandiyada 7 min, İspaniyada 3 min, Polşada 2500, Lixten<br />
şteyndə 1000-ə yaxın <strong>Türk</strong>iyə türkü yaşayır. Başqa Avropa ölkələrində<br />
də daha az sayda <strong>Türk</strong>iyə türkləri vardır.<br />
<strong>Türk</strong>lərin Avropada sayının artması və həmrəyliyinin möhkəm<br />
lən məsində 1961-ci ildə Almaniya Federativ Respublikası ilə<br />
Tür kiyə Respublikası arasında imzalanmış əmək miqrasiyasına<br />
dair müqavilələr mühüm rol oynamışdır. Hazırda Almaniyanın<br />
Almaniyadakı türk diaspor təşkilatlarının dəstəyi ilə<br />
paytaxt Berlində “Osmanlı paradı”<br />
187
<strong>TÜRK</strong> XALQLARI<br />
82 milyona yaxın əhalisinin 3,4% – 4,8%-ni türklər təşkil edir.<br />
Seçki kampaniyalarında siyasi par ti yaların türk diasporunu öz<br />
elektoratına çevirmək istiqamətində təşəb büs lərlə çıxış etməsi ölkə<br />
rəhbərliyi və siyasi elitasında türklərin Almaniyanın ayrıl maz<br />
bir hissəsi olması faktının qəbul olunduğunu göstərir.<br />
<strong>Türk</strong>lər Almaniyanın, demək olar ki, bütün şəhər (Berlin,<br />
Bonn, Ham burq, Ştutqart, Frankfurt-Mayn, Köln, Könisberq,<br />
Düseldorf, Mayns və s.) və rayonlarında məskunlaşmışlar. “Ən<br />
böyük əcnəbi kapital yatırımcı” etnik qrupu imicini qaza nan<br />
türklər həm də Almaniyada ən çox əmlaka malik olan dias porlar<br />
dan hesab olunur. Almaniyanı özlərinə ikinci vətən hesab edən<br />
türk diasporunun nümayəndələri idman, media, informasiya texno<br />
logiyaları, bank işi, binaların layihələşdirilməsi və ti kintisi,<br />
elm, səhiyyə və digər sahələrdə təmsil olunmaqla yanaşı, Almani<br />
yanın ictimai həyatında da fəal iştirak edirlər. <strong>Türk</strong> diasporu<br />
Al maniyada öz milli kimliyini, adət-ənənələrini, mədəniyyətini,<br />
mətbəxini və dinini qoruyub saxlayan əsas etnik qrup sayılır.<br />
<strong>Türk</strong>iyə Araşdırmalar Mərkəzinin məlumatına görə, türk<br />
seçici lərinin etimad göstərdiyi əsas partiya Sosial Demokrat Partiyasıdır.<br />
Daha sonra Demokratik Sosializm Partiyası, Xristian<br />
De mokrat Partiyası və Yaşıllar Partiyası ardıcıl olaraq növbəti<br />
Almaniyanın Hamburq əyalət məclisinin millət vəkili Aygül Özkan –<br />
Aşağı Saksonya əyaləti Sosial işlər, qadın, ailə və səhiyyə naziri<br />
188
III BÖLÜM . <strong>TÜRK</strong> DİASPORU<br />
yer ləri tutur. <strong>Türk</strong> seçicilərinin səs verdikləri partiyalardan<br />
əsas tələbi onların Almaniya vətəndaşlığına qəbuluna dair qanun<br />
vericiliyin bir qədər yumşaldılmasıdır. Almaniyadakı türk<br />
diasporu ilə bu ölkədəki Azərbaycan diasporunun sıx əməkdaş<br />
lıq münasibətləri mövcuddur. Bir-biriləri ilə sıx təmasda<br />
olan azərbaycanlılar və türklər Almaniyada eyni mövqedən çıxış<br />
edirlər. “Avropa <strong>Türk</strong> Birliyi”, “Avropa <strong>Türk</strong> İslam Kül tür<br />
Federasiyası”, “Avropa <strong>Türk</strong>-İslam Kültür Birliyi”, “Avropa<br />
<strong>Türk</strong>-İslam Kültür Dərnəkləri Birliyi” və digər təş kilat la rın üzvlə<br />
rinin əksəriyyətini azərbaycanlılar təşkil edir. <strong>Türk</strong> xalq larının<br />
dilinin, milli adət-ənənələrinin, ədəbiyyatının, folk loru nun, milli<br />
kimliyinin qorunub saxlanması və təbliğ olun ma sında türk dias<br />
poru ilə çiyin-çiyinə Azərbaycan diasporu da ya xından iştirak<br />
edir. Azərbaycana humanitar yardım göstərən türk təşkilatları<br />
gələcəkdə də bu istiqamətdə işlər görəcəklərini bil dirirlər.<br />
2004-cü ilin aprelində Al ma niyanın<br />
pay taxtı Berlində “Avropa Azər -<br />
baycanlıları Kon qresi”nin (AAK) təsis<br />
edilməsi müxtəlif öl kələrdə ya şayan<br />
azərbaycanlıların təşki lat lan ması istiqa<br />
mətində əhəmiyyətli hadi sə lər dəndir.<br />
Dünyanın 28 ölkəsində 50-dən<br />
“Avropa Azərbaycanlıları<br />
Konqresi”nin (AAK)<br />
emblemi<br />
ar tıq diaspor təşkilatı – Rusiya, Ukray<br />
na, Belarus, Moldova, İsveç, İsveç<br />
rə, Norveç, Danimarka, Fransa,<br />
Hol landiya, Avstriya, Bolqarıstan,<br />
Ru mıniya, Macarıstan, Bel çika, Finlandiya və Almaniyadakı<br />
Azər baycan cəmiyyətləri AAK-ın kollektiv üzvləridir. Regionda<br />
azər baycanlıların milli-mədəni xüsusiyyətlərini qorumaq, so sial<br />
və siyasi-hüquqi ma raqlarmı təmin etmək konqresin əsas vəzifələrindəndir.<br />
AAK-ın fəaliyyət sahələrindən biri də Azər baycan,<br />
Qafqaz və Xəzər böl gələri ilə əlaqəli elmi-tədqiqat iş lə rini<br />
dəstəkləmək, fondlar, tədqiqat institutları, kitabxanalar və arxivlər<br />
təsis etməkdir. Təşkilat Avropada, MDB-də və digər re gionlarda<br />
fəaliyyət göstərən diaspor qurumları ilə əməkdaşlıq edir.<br />
189
<strong>TÜRK</strong> XALQLARI<br />
“Azərbaycan-Almaniya Cəmiyyəti” 1988-ci ildə Berlin<br />
şəhərində yaradılmışdır. Berlində “Azərbaycan-Alman Aka demiyası”<br />
(1986), “Azərbaycan Kültür Ocağı” və onun nəzdində<br />
“Savalan” jurnalı, “Ocaq” Cəmiyyəti (1988), “Odlar Yurdu”<br />
Mə dəniyyət və Təhsil Cəmiyyəti, Bonn şəhərində “Azərbaycan<br />
Kültür Ocağı”, Düsseldorf şəhərində “Alman-Azərbaycan Cəmiyyəti”<br />
(1991), Frankfurt şəhərində “Azərbaycan Mədəni<br />
Əla qələr Cəmiyyəti”, Köln şəhərində “Azərbaycan Kültür Cəmiy<br />
yəti” (1990), Nürnberq şəhərində “Azərbaycan Kültür Dərnəyi”<br />
(1990), Limburq şəhərində “Azərbaycan Evi” (1997) və<br />
s. diaspor təşkilatları Azər baycan Respublikası ilə Al ma ni ya<br />
arasında ictimai-mədəni və iqtisadi əlaqələrin inki şa fında yaxından<br />
iştirak edirlər. 1996-cı ildə Almaniyadakı Azərbaycan<br />
cə miyyətləri vahid strukturda – “Almaniya-Azər baycan Cə miyyət<br />
ləri Federasiyası”nda (AACF) birləşmişlər. Fe de rasi yanın<br />
əsas məqsədi diaspor təşkilatları arasında əlaqələri daha da güclən<br />
dirməkdir. 1999-cu ilin avqustunda AACF-nin Bonnda Birinci<br />
Qurultayı keçirilmişdir. 2004-cü ilin oktyabrında Berlin<br />
şəhərində “Nizami Gəncəvi adına Mədəniyyət İnstitutu” təsis<br />
edil mişdir. Eyni zamanda, alman və Azərbaycan dili kursları açılmış,<br />
kompüter və musiqi dərsləri keçilməyə başlanmışdır.<br />
Avropanın digər qüdrətli dövlətində – Böyük Britaniyada<br />
<strong>Türk</strong>iyə dən, İrandan (Güney Azərbaycandan) və başqa türk dövlətlərindən<br />
gəlmiş 100 minlərlə türkəsillinin yaşadığı təxmin<br />
edilir. <strong>Türk</strong>əsilli insanların fəal qismi “Böyük Britaniya <strong>Türk</strong><br />
Cə miyyəti”ni təsis etmişlər. Onların əksəriyyəti tekstil və qida<br />
məh sulları sektorunda fəaliyyət göstərirlər. <strong>Türk</strong> dövlətlərindən,<br />
xüsusilə Azərbaycandan təhsil almaq üçün gələn tələbələrin sayı<br />
isə getdikcə artır. Hazırda 20 min civarında türkəsilli tə ləbə<br />
və magistrantın Böyük Britaniya universitetlərində təhsil aldığı<br />
təx min edilməkdədir. Böyük Britaniya ikili vətəndaşlıq qanunu<br />
qə bul etdiyindən, onun şərtlərinə tam cavab verən xaricilər, o<br />
cüm lədən, türkəsillilər də öz vətəndaşlığını saxlamaqla, ingilis<br />
və təndaşlığını da əldə edə bilir. 2006-cı ilin məlumatına görə,<br />
190
III BÖLÜM . <strong>TÜRK</strong> DİASPORU<br />
“İngiltərə-Azərbaycan Cəmiyyəti”nin təşkilatçılığı ilə Böyük Britaniya<br />
parlamentində keçirilən tədbir.<br />
Oksford Universitetinin Nizami Gəncəvi adına Azərbaycan və<br />
Qafqazşünaslıq Elmi Mərkəzinin Azərbaycan tərəfdən rəhbəri, professor<br />
Nərgiz Paşayeva britaniyalı həmkarları ilə<br />
Böyük Britaniya vətəndaşlığı alan türklərin sayı 54 minə çatır. Bu<br />
ölkədə türk diaspor təşkilatları və mediası da fəaliyyət göstərir ki,<br />
onların da əsas işləri ölkələrinin tanıdılması və lobbiçilik fə aliyyətidir.<br />
Böyük Britaniyada azərbaycanlıların ilk nümayəndələri XX<br />
əs rin ortalarından məskunlaşmağa başlamışlar. Hazırda Londonda<br />
xeyli say da azərbaycanlı yaşayır və güclü diaspor təşkilatları<br />
fəaliyyət gös tə rərir. “İngiltərə-Azərbaycan Cəmiyyəti”, “Avropa-<br />
Azərbaycan Cə miy yəti” və “Azərbaycan Gənclər Klubu”nun<br />
fə alları Azərbaycan hə qi qət lərinin dünyaya çatdırılması, azərbay<br />
canlıların təşkilatlanması, Qa rabağ probleminin həlli naminə<br />
atılan addımların geniş vüsət alması istiqamətində işlər<br />
gö rürlər. Londonda azərbaycanlı uşaqların öz dilini unutmaması<br />
üçün Azərbaycan məktəbləri fəaliyyət göstərir. Bundan başqa,<br />
“Avropa-Azərbaycan Cəmiyyəti”nin dəstəyi ilə ingilis dilində<br />
“Visions of Azerbaijan” jurnalı dərc olunur. Təşkilat mütəmadi<br />
ola raq Qarabağla, Xocalı soyqırımı ilə bağlı tədbirlər keçirir,<br />
böl gəmizdəki prob lemlərin avropalılara çatdırılması üçün səy<br />
göstərir.<br />
191
<strong>TÜRK</strong> XALQLARI<br />
“Avropa-Azərbaycan Cəmiyyəti”nin yaradılmasının 10 illiyi<br />
münasibətilə keçirilən tədbirdə təşkilatın təsisçisi və sədri<br />
Tale Heydərovun çıxışı<br />
Fransaya azərbaycanlıların mühacirəti XIX əsrin sonu<br />
– XX əsrin əvvəllərindən başlamışdır. Fransanın Azərbaycana<br />
maraqları isə XV-XVI əsrlərə təsadüf edir. Hələ 1697-ci ildə<br />
Parisdə nəşr edilən Bartelemi D.Erblonun “Şərq kitabxanası”<br />
əsə ri Azərbaycan ədəbiyyatı, mədəniyyəti və şairləri haqqında<br />
Fran sada ilk yazılı mənbə sayılır. XIX əsrin sonlarından baş la -<br />
ya raq, Fransanın Avropadakı və eləcə də dünyadakı möv qe yinin<br />
güclənməsi azərbaycanlıların bu ölkəyə mühacirətini sürət<br />
ləndirmişdir. Azərbaycanın imkanlı və ziyalı təbəqəsinin<br />
Fran sada malik olduqları iş yerləri, mülklər onların ailələri və<br />
qo hum-əqrəbalarının buraya köçməsinə şərait yaratmışdır. Hacı<br />
Zeynalabdin Tağıyev, Musa Nağıyev, Şəmsi Əsə dullayev kimi<br />
milyonçuların Fransanın iş adamları ilə birgə biznes fə aliyyətləri<br />
Fransa-Azərbaycan əlaqələrinin inkişaf etməsinə mühüm töh fələr<br />
vermişdir. Azərbaycan Demokratik Respublikasının süqutundan<br />
son ra azərbaycanlıların kütləvi köçdükləri ölkələr arasında<br />
Fransa ön yer lərdən birini tuturdu. Əlimərdan bəy Topcubaşov,<br />
Əli bəy Hüseynzadə, Ceyhun bəy Hacıbəyli, Ümmülbanu kimi<br />
ta nınmış azər baycanlılar məhz Fransada məskunlaşmışdılar.<br />
192
III BÖLÜM . <strong>TÜRK</strong> DİASPORU<br />
1991-ci ildə Azərbaycanın dövlət müstəqilliyinin elan edilməsindən<br />
sonra Fransa-Azərbaycan ikitərəfi əlaqələrinin qurulması<br />
Azərbaycan diasporunun fəaliyyətinə də müsbət təsirini<br />
gös tərmişdir. Dağlıq Qarabağ ətrafında baş verən proseslərdə<br />
Fran sanın Ermənistanı himayə etmək cəhdləri soydaşlarımız tərə<br />
findən qəzəblə qarşılanırdı. Bu boşluğu dol durmaq və Azərbay<br />
cana qeyri-adekvat münasibəti dəyişmək üçün Azər baycantürk<br />
diasporunun fəaliyyəti daha məqsədəyönlü istiqamət aldı:<br />
Fransada bir-birinin ardınca “Qarabağ tarixi və indiki dövr”,<br />
“Qa rabağ” (məqalələr toplusu), “Dağlıq Qarabağ”, “Dağlıq Qarabağın<br />
tarixi və ona aid sənədlər” kitabları nəşr olundu.<br />
Hazırda Fransada bir neçə milli mədəniyyət mərkəzləri, o<br />
cüm lədən, “Azərbaycan Evi” və “Azərbaycanın dostları Asso siasiyası”<br />
fə aliy yət göstərir. 2003-cü ilin noyabrında azərbaycanlı<br />
tələbələr və gənc lər tərəfindən “Azərbaycan-Fransa Gənclik Assosiasiyası”<br />
(AFGA) yaradılmışdır. Cəmiyyətin məqsədi öl kə də<br />
fəaliyyət göstərən azərbaycanlı tələbə təşkilatlarının işini əlaqələndirməkdir.<br />
2004-cü ildən “Azərbaycan Evi Assosiasiyası”<br />
tərəfindən “Körpü-Le Pont” jurnalı nəşr olunur, “Azər baycanın<br />
səsi” radiosu yayımlanır. Burada Azərbaycan haqqında ən son<br />
mə lumat və xəbərləri dinləmək mümkündür.<br />
İsveçdə təqribən 20 min azərbaycanlı yaşayır. Onların böyük<br />
ək səriyyəti 1980-85-ci illərdə İran İslam Respublikasından<br />
(Güney Azər baycandan) mühacirət etmiş azərbaycanlılardır.<br />
2001-ci ildə “Azərbaycan-İsveç Komitəsi” təsis olunmuşdur.<br />
Cə miy yətin işində bir sıra nüfuzlu İs veç vətəndaşı da iştirak<br />
edir. Ölkədə mühacir azərbaycanlılar 2000-ci ilin iyununda<br />
“Azər baycan-İsveç Federasiyası”nı təsis etmişlər. Cəmiyyət<br />
Azər baycanla bağlı 14 təşkilatı, o cümlədən, “Ərk”, “Ulduz”,<br />
“Tribun”, “Savalan” və s. birləşdirir.<br />
Avstriyada 2002-ci ilin oktyabrında “Azərbaycan Akademik<br />
Dər nəyi” yaradılmışdır. Cəmiyyət Azərbaycan Respublikasının<br />
dövlət struk turları, ictimai təşkilatları ilə sıx əməkdaşlıq edir.<br />
Niderland Krallığında (Hollandiya) fəaliyyət göstərən “Azər-<br />
193
<strong>TÜRK</strong> XALQLARI<br />
baycan-Niderland Cəmiyyəti” 2003-cü ilin avqustunda yara dılmışdır.<br />
2004-cü ildən etibarən təşkilatın “Benilüks” qəzeti nəşr<br />
olunur. Niderland Krallığının Den-Haaq şəhərində 1993-cü ildən<br />
“Azərbaycan-<strong>Türk</strong> Kültür Dərnəyi” fəaliyyət göstərir. Təş kilat<br />
Azərbaycan Respublikası və <strong>Türk</strong>iyənin ölkə ictimaiyyətinə tanıdılması<br />
istiqamətində bir sıra konkret işlər görmüşdür.<br />
Şərqi Avropada ən aparıcı diaspor təşkilatlarından biri də<br />
1999-cu ilin martında yaradılmış “Ukrayna Azərbaycanlıları<br />
Kon qresi”dir (UAK). Cəmiyyət Ukrayna ərazisində yaşayan<br />
azər baycanlıların milli-mədəni ənənələrinin qorunmasında, sosial-iqtisadi<br />
və ictimai-siyasi problemlərin həllində mühüm rol<br />
oynayır. Ukraynanın 27 inzibati mərkəzində (Vinnit sa, Dnep ropetrovsk,<br />
Donetsk, Jitomir, Lvov, Odessa, Poltava, Sevastopol,<br />
Ter nopol, Xarkov, Xerson, Çerkassk, Çerniqov və digərləri)<br />
UAK-ın regional şöbələri var. Konqres fəaliyyət göstərdiyi ölkənin<br />
ictimai-mədəni həyatında fəal iştirak edir, müxtəlif ictimaimədəni<br />
və xeyriyyə aksiyaları həyata keçirir, Ukraynadakı di gər<br />
diaspor mərkəzləri, ictimai və dövlət təşkilatları, xeyriyyə fondları<br />
ilə səmərəli əməkdaşlıq edir. Cəmiyyətin xətti ilə Çernobıl<br />
Azərbaycan Respublikasının Diasporla İş üzrə Dövlət Komitəsi<br />
194
III BÖLÜM . <strong>TÜRK</strong> DİASPORU<br />
qəzasından, Zakarpatyedə təbii fəlakətlərdən, Donbas şaxtalarında<br />
baş vermiş qəzalardan ziyan çəkmiş insanlara, həmçinin uşaq<br />
evlərinə, internatlara, müharibə veteranlarına maddi yardımlar<br />
göstərilir. Konqresin nəzdində “Azərbaycan” ansamblı fəaliyyət<br />
göstərir. Cəmiyyətin bir sıra regional şöbələri nəzdində Bazar<br />
günü məktəbləri işləyir. Kiyevdə Konqresin “Голос Азербайджана”<br />
qəzeti nəşr olunur. Konqresin tə şəb büsü ilə Azərbaycan<br />
və Ukrayna arasında tələbə mübadilələri, el mi müəssisələrin<br />
əmək daşlığı haqqında müqavilələr imzalanmışdır. Kon qres Azərbaycan<br />
və Ukraynanın dövlət və milli bayramlarının, tarixi günlə<br />
rinin qeyd olunmasında, Ukraynanın ictimai-siyasi, iqtisadi,<br />
mədəni tədbirlərində fəal iştirak edir.<br />
Azərbaycanlıların Avropanın, demək olar ki, bütün ölkələ<br />
rində – Al maniya, Böyük Britaniya, Fransa, Avstriya, İsveçrə,<br />
Bel çika, Lüksemburq, Danimarka, Hollandiya, İsveç, Norveç,<br />
Fin landiya, İspaniya, İtaliya, Ma carıstan, Çexiya, Rumıniya,<br />
Polşa, Ukrayna, Moldova, Bolqarıstan, Lat viya, Litva, Estoniya<br />
və İslandiyada və eləcə də, dünyanın bir sıra başqa dövlətlərindəki<br />
diasporu və diaspor təşkilatları ilə koordinasiyanı Azərbaycan<br />
Respublikasının Diasporla İş üzrə Dövlət Komitəsi həyata keçirir.<br />
Avropa ölkələrində Azərbaycan və türk diaspor təşki latlarının<br />
hər iki ölkənin və bütövlükdə türk dünyasının maraqları<br />
uğrunda çalış ma larını birgə fəaliyyət yönündə davam etdirməsi<br />
və bu prosesə digər türksoylu diaspor təşkilatlarını da cəlb etməsi<br />
dünya miqyaslı ümumtürk təşkilatlanmasına yeni nəfəs ver -<br />
məkdə, bu istiqamətdə konseptual layihələrin reallaşmasına optimal<br />
imkanlar açmaqdadır (122; 103; 106; 474; 112; 211; 217).<br />
195
<strong>TÜRK</strong> XALQLARI<br />
AMERİKA<br />
<strong>TÜRK</strong> DİASPORU<br />
<strong>Türk</strong>soylu xalqların nümayəndələri nisbətən az sayda Amerika<br />
qitəsinin Cənub ölkələrində məskunlaşsalar da, onların Şimali<br />
Amerikada – ABŞ və Kanadada məskunlaşması və təş kilat<br />
lanması prosesi daha miq yaslı və intensiv olmuşdur. İlk dəfə<br />
1586-cı ildə 200 <strong>Türk</strong>iyə türkü Amerika Birləşmiş Ştatları ərazi<br />
sinə Ser Frankis Dreykin gəmisində gəlmiş və Rounoke ingilis<br />
koloniyasında (indiki Şimali Karolina Ştatı) yerləşmişlər.<br />
Osmanlıların ABŞ-a böyük emiqrasiyası isə 1820-1920-ci illər<br />
arasında davam etmişdir. Osmanlı imperiyasının böhranlı durumu<br />
və xüsusilə, Birinci Dünya müharibəsi bu ölkədən 300 000 sakinin<br />
– türk, ərəb, azərbaycanlı, kürd, erməni, yunan və yəhudilərin<br />
ABŞ-a köçməsinə səbəb olmuşdur. Bu emiqrantların 50 000 mini<br />
et nik türk idi.<br />
Son yüz ildə isə həm amerikalılara qaynayıb-qarışmış türk<br />
emiq rantların (onlar özlərini “türk atalı” adlandırırlar), həm də<br />
“<strong>Türk</strong> Amerika Cəmiyyəti”nin (The Turkish American Community)<br />
ABŞ-dakı Qərargahı<br />
196
III BÖLÜM . <strong>TÜRK</strong> DİASPORU<br />
ye ni köç edən türklərin sayı Birləşmiş Ştatlarda xeyli artmışdır:<br />
indi onların bu ölkədəki ümumi sayı xeyli artmış və 2014-cü ilin<br />
ABŞ rəsmi statistikasına görə, türk diasporu 206 911 nəfərdən<br />
ibarətdir. “<strong>Türk</strong> Amerika Cəmiyyəti”nin (The Turkish American<br />
Community) məlumatına görə, türk, azərbaycanlı, qazax, uyğur,<br />
qırğız, türkmən və tatarların, ümumən, keçmiş Sovet İttifaqı, indiki<br />
Rusiya, Çin, İran, İraq, Suriya, Kipr, Əfqanıstan və s. ölkələrdən<br />
ABŞ-a mühacirət etmiş türksoylu xalqların nümayəndələrinin<br />
ümumi sayı isə 1 milyona yaxındır. <strong>Türk</strong>lərin sıx yaşadıqları şəhər<br />
lər və bölgələr Nyu York, Kaliforniya, Nyu Cersi, Florida,<br />
Texas, İllinoys, Çikaqo, Boston, Los Anceles və s.-dir. <strong>Türk</strong>soylu<br />
insanların yaşadıqları ölkəyə və yerli cəmiyyətə adaptasiyası və<br />
sürətli inteqrasiyası ABŞ türk diasporunun fəaliyyətində özünü<br />
daha qabarıq şəkildə göstərməkdədir.<br />
Xüsusilə <strong>Türk</strong>iyə və Azərbaycan diasporunun geniş təmsil<br />
olun duğu Şimali Amerika ölkələrində – Amerika Birləşmiş Ştatları<br />
və Ka na dada yaşayan təkcə azərbaycanlıların sayı müx tə lif<br />
mənbələrdə 400 mindən çox göstərilir. Güney və Quzey Azərbaycandan<br />
ABŞ-a mü ha cirətin ayrı-ayrı mərhələlərdən iba rət<br />
olan tarixi prosesi və onun qa zandırdığı təcrübə burada soy daş larımızın<br />
güclü diaspora çevrilməsini və təşkilatlanmasını şərt ləndirmişdir.<br />
Osmanlı <strong>Türk</strong>iyəsindən mühacirət edən lərin sıra sında<br />
azərbaycanlılar olsa da, onların Birləşmiş Ştatlara əsas emiq rasiyası<br />
XIX əsrin sonu – XX əsrin əvvəllərindən başlamışdır. Bu<br />
dövrdə Azərbaycandan Amerikaya köçən mühacirlərin tərkibi<br />
yə hu dilər, ermənilər və Azərbaycan türklərindən ibarət idi. İran<br />
təbəəsi, Rusiya təbəəsi kimi qeydiyyata düşən azərbaycanlıların<br />
milli mənsubiyyəti rus və iranlı olaraq gostərilirdi. Amerikaya<br />
köçən ilk soydaşlarımız əsasən tacirlər və ziyalı təbəqəsi idi.<br />
1920-1940-cı illər emiqrasiyası Birləşmiş Ştatlara axını<br />
güclənən azərbaycanlıların burada məskunlaşma səbəbini siyasi<br />
mühacirət kimi motivləşdirmişdir. 1920-ci ildə bolşeviklərin<br />
Azər baycan Xalq Cüm hu riy yətini süquta uğratmasından sonra<br />
Avropa və Asiya ölkələri ilə ya naşı, Amerikaya da köçən azər-<br />
197
<strong>TÜRK</strong> XALQLARI<br />
baycanlıların siyasi fəaliyyəti bir qədər də artmışdı. Lakin o<br />
za manlarda onların burada nə sosial bazası, nə də formalaşmış<br />
ic ması var idi. Azərbaycanlılar pərakəndə halda bir neçə ştatda<br />
məs kunlaşmışdılar. Zaman keçdikcə, Azərbaycan icması forma<br />
laşmağa başladı ki, bunun da təşkilatçısı ziyalı təbəqəsi idi.<br />
1945-ci ildən 1990-cı illərə qədərki dövrdə Amerikaya köçən<br />
azərbaycanlıların əksər hissəsini İkinci Dünya müharibəsində<br />
əsir düşmüş və vətənə qayıtmağı təhlükəli olan azərbaycanlı əsgər<br />
lər və Cənubi Azərbaycandan miqrasiya edən soydaşlarımız<br />
təş kil edirdi.<br />
İkinci Dünya müharibəsindən sonra ABŞ-da Azərbaycan<br />
di as po runun təşkilatlanma işi güclənməklə, siyasi fəallıq dövrü<br />
başlamışdır. <strong>Türk</strong>iyədən, Güney və Quzey Azərbaycandan köçən<br />
azərbaycanlılar pə rakəndə halda olsalar da, siyasi fəaliyyətə maraq<br />
göstərmişlər. İlk dəfə olaraq, 1947-ci ildə <strong>Türk</strong>iyədən ABŞ-a köçən<br />
soydaşlarımızın “Azər bay can” cəmiyyətini yaratması mühüm<br />
tarixi hadisə olmuşdur. Saleh bəy Şeyxzamanovun rəhbərliyi<br />
ilə fəaliyyətə başlayan “Azərbaycan” cəmiyyəti Nyu-York<br />
şəhərində yerləşirdi. “Zəbt olunmuş millətlər” adlı keçmiş milli<br />
respublikaların təşkilatlarının birləşdiyi birliyin üzvü olan<br />
“Azərbaycan” cəmiyyəti Amerika hökumətinin yardımı ilə fəaliy<br />
yət göstərirdi. Bu dövrdə soydaşlarımızın əsas problemi Amerikada<br />
ya şa maq hüququ əldə etmək üçün sənəd verərkən milliyyətin<br />
rus və ya iranlı yazılması idi. 1940-cı ildə yaradılan<br />
“Ame rika Komitəsi” azər bay canlıların da hüquqlarını qoruyurdu.<br />
Azər baycan türkləri öz haqq səs lərini dünya birliyinə çatdırmaqla<br />
yanaşı, Sovet İttifaqının tərkibində olan Azərbaycanın müstə qilliyinin<br />
bərpası istiqamətində işlərini fəallaşdırmışdılar.<br />
1954-cu ildə Azərbaycan mühacirətinin tanınmış nümayəndəsi<br />
Za hid xan Xoyski (1911-1997), Azərbaycan Xalq Cümhu<br />
riyyətinin qu rucularından biri, görkəmli ictimai və siyasi xadim<br />
Fətəli xan Xoyskinin nəslindəndir. Nyu-Yorkda yaşamış,<br />
mü həndis-energetik kimi fəaliyyət göstərmişdir. Həyat yoldaşı<br />
Tereza xanım Polşa mənşəlidir. Qızı Yeganə xanım hazırda ABŞ-<br />
198
III BÖLÜM . <strong>TÜRK</strong> DİASPORU<br />
da yaşayır. Zahid xan Xoyski Amerikanın ali qanun verici or qanında<br />
– ABŞ Konqresində çıxış etmiş ilk Azərbaycanlı ol muş dur.<br />
Zahid xan Xoyski Sovet İttifaqına daxil olan respublikalar<br />
haq qında məsələnin müzakirəsi ilə əlaqədar Azərbaycan təmsilçisi<br />
kimi Konqresə dəvət olunmuşdu. Zahid xan Azərbaycan<br />
müstəqilliyinin bərpası barədə çıxış etmiş və vətənimiz barədə<br />
ətrafı məlumat vermişdir. 1942-ci ildə açılan “Amerikanın səsi”<br />
radiostansiyası vasitəsilə davamlı olaraq Azər baycan və azərbaycanlılar<br />
barədə informasiyalar verilmiş, xalqın milli kimliyi,<br />
musiqisi, ədəbiyyatı, dili, mətbəxi və digər ənənələrinin qo ru nub<br />
saxlanılması və təbliğinə xidmət edən proqramlar fə aliyyət göstərmişdir.<br />
Avropada yaşayan soydaşlarımızın bir qis minin 1990-<br />
cı ilə qədərki dövrdə ABŞ-a köçməsi diasporu muzun daha da<br />
güclənməsinə və say tərkibinin genişlənməsinə səbəb olmuşdur.<br />
Bu miqrasiyanın məntiqi nəticəsi olaraq, Azərbaycan diaspor<br />
təşkilatlarının da sayı artmışdır.<br />
Azərbaycan Respublikası 1991-ci ildə dövlət müstəqilliyini<br />
bərpa et dikdən sonra da azərbaycanlıların Qərb ölkələrinə, xü-<br />
Fətəli xan Xoyski<br />
(1875-1920)<br />
Zahid xan Xoyski<br />
(1911-1997)<br />
199
<strong>TÜRK</strong> XALQLARI<br />
susən ABŞ-a emiq rasiyası<br />
da vam etmişdir. Bu prosesin<br />
işti rakçıları ziyalılar, elm və<br />
mə dəniyyət xadimləri, eyni<br />
za manda, əmək fəaliyyəti ilə<br />
əlaqədar ABŞ-a üz tutanlar<br />
idi. Azərbaycanlıların yeni<br />
emiq rasiyası da ABŞ-dakı<br />
mil li diasporun fəaliyyətinə öz<br />
müs bət təsirini göstərmişdir.<br />
Ame rikanın ali məktəblərində<br />
hüquq, iqtisadiyyat, menecment,<br />
təbabət, texniki və<br />
hu manitar elmlər üzrə ixti -<br />
sas laşıb öz sahələri üzrə məş -<br />
hur laşan soy daş ları mı zın sa yı<br />
Əli Cavan<br />
Beynəlxalq Albert Eynşteyn<br />
mükafatçısı<br />
bu gün daha da art mış dır. Amerikanın xüsusilə neft sə na yesi,<br />
kosmik tədqiqatlar, na no texnologiya, kompüter innovasiyaları<br />
sahələrində nüfuz qa zan mış soydaşlarımız haqqında danışarkən<br />
NASA-da tanınmış mütəxəssis Cavad Herti, dünya şöhrətli alim<br />
Əli Əsgər Lütfizadə (Lütfi Zadə), Albert Eynşteyn mükafatına<br />
layiq görülən Əli Ca van, neft sənayesi üzrə məşhur alim Bican<br />
Fəzullahi, neft biz nesmeni və neft sənayesi üzrə mütəxəssis Firudin<br />
Əminzadə kimi görkəmli şəxslərin adlarını çəkmək mümkündür.<br />
Azərbaycanlılar kompakt halda Nyu-York, Los-Anceles,<br />
Batton-Ruç, Miçiqan, Nyu-Cersi, Vaşinqton və digər şəhərlərdə<br />
məskunlaşmışlar. Azərbaycanlılar ən çox biznes və xid mət<br />
sferalarında fəaldırlar. Ame rikada özlərini Azərbaycan dia sporu<br />
nun nümayəndələri hesab edən ba kılı yəhudilərin fəaliyyəti<br />
də diq qətəlayiqdir. Amerikada yaşayan Azər baycan yəhudiləri,<br />
“Evreyskiy mir”, “Veçnıy Nyu-York”, “Russkaya reklama”,<br />
“Newstay”, “New Worker” kimi mətbuat orqanlarında Azər baycanı<br />
fəal şəkildə dəstəkləyirlər.<br />
200
III BÖLÜM . <strong>TÜRK</strong> DİASPORU<br />
Bu gun Los-Anceles, Pitt Ka lambus, Vest-Delfiya şəhərlərində<br />
formalaşmış “Tehran-seles”, “Ba kı-Kalam bus”, “Təbriz-fiya”<br />
məhəl lə lərində xeyli sayda azərbay canlı ya şayır. 2001-<br />
ci ildə azərbaycanlı Meh met Azəri Vest-Delfiyada mer və zi fə sinə<br />
secilmişdir. Pitt Kalambusda ingilis və ispan dilləri ilə ya naşı,<br />
Azərbaycan dilində də reklam və elanlara rast gəlinir. San-<br />
Fransisko, Los-Anceles və Vaşinqtonda Azərbaycan dilində veriliş<br />
lər radio dalğalarında eşidilir.<br />
Hazırda ABŞ-da azərbaycanlıların və türklərin yaxınlaşması<br />
prosesi sürətlənməkdə və türkdilli mediada Azərbaycan müəlliflərinin<br />
yazıları və çıxışlarına daha çox yer ayrılmaqdadır. <strong>Türk</strong>i<br />
yə və Azərbaycana qarşı erməni və yunan diasporlarının fəaliy<br />
yətinə tutarlı cavablar verilməsi faktları da artmaqdadır.<br />
Uy durma “Erməni soyqırımı”, “907-ci düzəliş”, Kipr, “kürd”<br />
mə sə lələri gündəmə gələndə, Azərbaycan diasporu da türk diasporu<br />
ilə yanaşı müraciətlər qəbul edir, etiraz səslərini ucaldır.<br />
Azər baycanı təbliğ edən sərgilər, konfranslar və digər tədbirlər<br />
Birləşmiş Ştatlarda son zamanlar daha intensiv surətdə həyata<br />
keçirilməkdədir. ABŞ-ın populyar qəzetlərinin səhifələrində<br />
Azər baycan və Azərbaycan dias poru barədə müsbət mövqeli yazılara<br />
indi daha çox rast gəlmək müm kündür.<br />
Amerika azərbaycanlıları ABŞ hökumətinə “907-ci dü zəliş”,<br />
Dağlıq Qarabağ problemi, Güney Azərbaycanda in san hü -<br />
quqları və s. məsələlərlə bağlı bəyanatlar göndərirlər. Ame ri kanın<br />
aparıcı qurumlarında, ali mək təblərində, diaspor təş ki latlarında<br />
Azərbaycanla əlaqələrin inkişaf et di rilməsi və onun prob lemlərinə<br />
ABŞ-da adekvat reaksiya verilməsi pri oritet fə aliyyət sahə<br />
ləridir. 20 Yanvar, Xocalı soyqırımı kimi faciəli gün lərimizi<br />
an ma tədbirləri ilə yanaşı, Novruz bayramı, 28 May Respublika<br />
Günü, 31 Dekabr Dünya Azərbaycanlılarının Həm rəyliyi Günü<br />
və digər milli bayramlarımız Amerikada da təntənə ilə keçirilir.<br />
Ümummilli lider Hey dər Əliyevin Amerikaya hər sə fərində<br />
azərbaycanlılarla göruşməsi bu öl kədə birləşməyə və həmrəyliyə<br />
güclü təkan vermişdir. Bu cür görüşlər zamanı Heydər Əliyev<br />
201
<strong>TÜRK</strong> XALQLARI<br />
Dünya Azərbaycanlılarının I Qurultayında<br />
ümummilli lider Heydər Əliyevin çıxışı.<br />
Bakı, 9 noyabr 2001-ci il<br />
diqqəti Dağlıq Qarabağ münaqişəsinə çəkərək azərbaycanlıların<br />
bu istiqamətdə işlərini və qüvvələrini səfərbər etmələrini tövsiyə<br />
etmişdir.<br />
2001-ci il 11 sentyabr hadisələri zamanı azərbaycanlıların<br />
və türk lə rin amerikalılar ilə birgə olması, qlobal terrorizmə qarşı<br />
həmrəylik nü mayiş etdirməsi Azərbaycan və türk diasporunun<br />
mövqeyini xeyli güc ləndirmişdir. Bu proses indinin özündə də<br />
davam edir və konqresmenlər arasında Azərbaycanpərəst və<br />
türkpərəst şəxslərin sayı artmaqdadır. Ar tıq Amerika siyasi və rəsmi<br />
dairələrində də Azərbaycan diasporunun dəs təklənməsi müşahidə<br />
olunur. Cənubi Qafqaz konfiktləri kontekstində Azər baycanın<br />
haq lı olması, Ermənistan tərəfindən Qarabağın və ona bi ti şik bölgələrin<br />
işğalına son qoyulması barədə çağırışlar edilir, fikirlər<br />
səsləndirilir. ABŞ-da yaşayan azərbaycanlıların koordinasiyalı<br />
diaspor şəklində təşkilatlanması və daha geniş media resursları və<br />
informasiya imkanları əldə etməsi sahəsində də mühüm uğurlar<br />
əldə edilməkdədir. ABŞ-ın Los-Anceles şəhərində hələ 1997-ci<br />
il də təsis olunmuş “Dünya Azərbaycanlıları Konqresi” (DAK)<br />
202
III BÖLÜM . <strong>TÜRK</strong> DİASPORU<br />
“Amerika-<strong>Türk</strong> Assosiasiyalar Assambleyası”nın<br />
(ATAA) tədbirlərindən<br />
bu sahədə ən vacib işi görərək, yalnız Amerika ərazisində deyil,<br />
dünyanın müxtəlif ölkələrindəki Azərbaycan cəmiyyətlərinin fəaliyyətini<br />
əlaqələndirməyə çalışır.<br />
1970-ci ildə ABŞ-da yaradılmış və o vaxtdan bəri şəbəkəsini<br />
bö yütmüş “Amerika-<strong>Türk</strong> Assosiasiyalar Assambleyası”nın<br />
(ATAA) ha zır da Amerika və Kanadada 57 şöbəsi fəaliyyət gös tərir.<br />
ATAA bir sıra dövri nəşrlər, o cümlədən, türksoylular arasında<br />
geniş yayılmış “The Turkic World” [“<strong>Türk</strong> Dünyası”] jurnalını<br />
1989-cu ildən başlayaraq dərc etdirir. ATAA <strong>Türk</strong>iyə və <strong>Türk</strong>-<br />
Amerika Cəmiyyətlərinin keçirdiyi forumlarda yaxından iştirak<br />
edir, digər türksoylu diasporlarla sıx əlaqələr saxlayır.<br />
Amerikada ilk Azərbaycan diaspor təşkilatı 1956-cı ildə<br />
ABŞ-ın Nyu-Cersi ştatında yaradılmış Amerika Azərbaycanlıları<br />
Cəmiyyətidir. Azər baycan Xalq Cümhuriyyətinin görkəmli nümayəndələri<br />
olan Nağı bəy Şeyxzamanlı tərəfindən təsis edilmiş<br />
bu cəmiyyət Amerikada Azər baycan həqiqətlərini təbliğ etmiş,<br />
milli-demokratik respublikanın bolşevik Rusiyası tərəfindən işğal<br />
olunduğunu bəyan etmişdir.<br />
Vaxtilə “Heç bir yerdə məskən sal mayın, bizim gözəl ölkə -<br />
miz var. Nə vaxt sa bir gün hamımız geri dönüb, orada ya şa yacağıq”<br />
arzularını öz sələfərinə və siyyət edən Nağı bəy Şeyx zamanlı<br />
203
<strong>TÜRK</strong> XALQLARI<br />
kimi vətənpərvərlərimizin nəvə<br />
və nəticələri bu gün Amerika<br />
Azər baycanlıları Cəmiy yətinin<br />
aparıcı üzvləridir. Cəmiyyət bu<br />
gün də azərbaycanlıları öz ətra<br />
fında top layaraq xalqımızın<br />
qədim tarixi və zəngin mədəniy<br />
yəti barədə Amerika ic tima<br />
iy yətini məlumatlandırır.<br />
Ötən əs rin 80-ci illərinin sonu,<br />
90-cı illərin əv vəllərində Er mənistanın<br />
Azər bay canı na təcavüzü<br />
və Dağlıq Qarabağ ət ra -<br />
fında baş verən hadisələrə eti raz<br />
təşəbbüsləri ilə əlaqədar AAC-ın<br />
fəaliyyətində mü şahidə edi lən<br />
Amerika Azərbaycanlıları<br />
Cəmiyyətinin yaradıcısı<br />
Nağı bəy Şeyxzamanlı (1956-cı il)<br />
dir çəliş nəticəsində Cəmiyyət hal-hazırda ABŞ-da ən fəal Azərbaycan<br />
diaspor təşkilatlarından birinə çevrilmişdir.<br />
Amerika Azərbaycanlıları Cəmiyyəti yarandığı gündən indiyədək<br />
Azərbaycanla bağlı həqiqətləri Amerika ictimaiyyətinə<br />
çatdırmaq məqsədi ilə aktiv fəaliyyət göstərir. Ənənəvi olaraq<br />
Cəmiyyət Azərbaycanın milli və dövlət bayramlarını (Müstəqillik<br />
günü, Respublika günü, Novruz bayramı), Azərbaycan torpaqla<br />
rının erməni separatçıları tərəfindən işğal olunan günləri, 20<br />
Yanvar, Xocalı faciəsi kimi matəm günlərini hər il qeyd edir.<br />
Ame rika Azərbaycanlıları Cəmiyyətinin sədri Tomris Azə ridir.<br />
Tomris Azəri, eyni zamanda, Dünya Azərbaycanlıları Əla qə ləndir<br />
mə Şurası sədrinin müavinidir. O, 2006-cı ildə Azər bay can<br />
Res publikasının Prezidenti İlham Əliyev tərəfindən “Şöhrət” ordeni<br />
ilə təltif olunmuşdur.<br />
ABŞ Azərbaycanlıları Şəbəkəsi (USAN) ABŞ-ın bütün<br />
Azər baycan, türk və digər türksoylu diasporlarını, icma təşki<br />
lat larını, cəmiyyət, koalisiya, şəbəkə, assosiasiya, qrup və<br />
klub la rını bir arada cəmləşdirir. USAN Azərbaycan-Amerika<br />
204
III BÖLÜM . <strong>TÜRK</strong> DİASPORU<br />
po ten sial seçicilərinin bir araya<br />
gətirilməsinə cəhd edir. O,<br />
se çiciləri səsvermə və seçi ci<br />
qey diy yatı ilə bağlı maariflən -<br />
dirmək, Amerika siyasi hə yatında<br />
onların iştirakını tə min<br />
etmək, səsvermədə işti ra kını<br />
fəal laşdırmaq və aktiv se çici<br />
potensialına çevrilmək imkan<br />
larının artırılmasına ça lışır.<br />
Amerika Azərbaycanlıları<br />
Cəmiyyətinin sədri Tomris Azəri<br />
Şə bəkə Azərbaycan-Amerika<br />
se çici lə rinin Vaşinqtonda və<br />
bü tün ştat larda güclü qüvvəyə<br />
çev rilməsini, ge niş nüfuza sahib<br />
olmasını, səsinin eşi dil məsini<br />
qarşıya məqsəd qoymuşdur. USAN xüsusən də enerji təh lükə<br />
sizliyi, di ni dözümlülük, anti-irqçilik, NATO, Avropa İttifaqı<br />
və Ümumdünya Ticarət Təşkilatında siyasi, humanitar dəstək<br />
və strateji müttəfiqlik məsələləri, türk diasporlarına vergi, sosial<br />
təminat, sə hiy yə və s. sahələrdə texniki yardım gös tərilməsi məsələlərində<br />
əhəmiyyətli rol oynayır. Şəbəkə Azərbaycan-Amerika<br />
və <strong>Türk</strong>-Amerika cəmiyyətlərini, İran azər baycanlıları icmalarını,<br />
eləcə də güclü yəhudi diasporunu ətrafında cəmləşdirərək, ABŞ<br />
siyasətinə yeni bir seçici qüvvəsi kimi nüfuz etmək niyyətindədir.<br />
Azərbaycan Amerika Alyansının (AAA) missiyası Azər baycan<br />
və Amerika xalqları arasında qarşılıqlı anlaşma və hörmət<br />
atmosferinə yar dım etməkdən ibarətdir. Bu Alyansın Xocalı<br />
soy qırımının iyirmi illiyi ilə bağlı keçirdiyi kampaniya yüz<br />
min lərlə insanı əhatə etmiş və ümumilikdə silsilə tədbirlərdən<br />
ibarət olmuşdur. Kampaniya çərçivəsində Nyu-York və Vaşinqtonun<br />
mərkəzi küçə, vağzal və metro stansiyalarında poster və<br />
bannerlərin yerləşdirilməsi, ABŞ konqresmenləri tərəfindən bəya<br />
natların verilməsi, Xocalı soyqırımına həsr olunmuş filmin<br />
nü mayişi və digər təbliğat tədbirləri həyata keçirilmişdir.<br />
205
<strong>TÜRK</strong> XALQLARI<br />
Amerika-Azərbaycan Ticarət Palatasında (USACC) brifinq<br />
“Washington Post” və “New-York Times” qəzetlərinin 2012-ci<br />
il 26 fevral sayının bütöv bir səhifəsi Xocalı soyqırımına həsr<br />
olun muş, həmçinin, həmin qəzetlərin və “Politico” dər gisinin<br />
in ternet səhifələrində bir həftə müddətində Xocalı soyqırımı ilə<br />
bağlı zəruri informasiyalar yerləşdirilmişdir. Təkcə həmin informasiyalar<br />
vasitəsilə bu saytları ziyarət edən 10 milyona yaxın<br />
insana Xocalı həqi qətləri çatdırılmışdır.<br />
1995-ci ildə yaradılan Amerika-Azərbaycan Ticarət Palatası<br />
(USACC) Azərbaycanla uzunmüddətli işgüzar əlaqələr yaratmaqda<br />
ma raqlı olan Amerika şirkətləri üçün mühüm istinadgah<br />
olmuşdur. Dünyaca nüfuzlu “Washington Post” qəzetinin qeyd<br />
etdiyi kimi, USACC “Amerika investorlarının Azərbaycanda ən<br />
güclü müdafiəçisidir”. Bu təşkilat iki ölkə arasında işgüzar əlaqələrin<br />
inkişafında mühüm rol oynayır. USACC dünyanın ən<br />
strateji və iddialı regional enerji layihələri olan Bakı-Tbilisi-<br />
Ceyhan neft kəməri, Bakı-Tbilisi-Ərzurum qaz kəməri kimi layi<br />
hələrdə biznes əməkdaşlığını təşviq edən əsas hərəkətverici<br />
qüvvə olmuşdur. USACC Azərbaycan və Amerika Birləşmiş<br />
Ştat la rının hökumət və qeyri-hö kumət təşkilatları, biznes qurumları<br />
arasında etibarlı informasiya və şə bəkə xidmətləri göstərir,<br />
206
III BÖLÜM . <strong>TÜRK</strong> DİASPORU<br />
Azərbaycan-Amerika Mədəniyyət Assosiasiyasının (AAMA) tədbirlərindən<br />
çox tərəfi əməkdaşlıq və zəruri məlumat mübadiləsinin həyata<br />
ke çirilməsini təmin edir.<br />
Amerika-Azərbaycan Şurası 1994-cü ildən Vaşinqtonda<br />
fə aliyyət göstərir. Təşkilat indiyədək müxtəlif siyasi lobbiçilik<br />
fəaliyyəti ilə yanaşı, mədəniyyətlə bağlı silsilə tədbirlər, sərgilər,<br />
araşdırma mərkəzlərində Azərbaycanla bağlı seminarlar təşkil<br />
etmişdir. O, Kaliforniya ştatında fəaliyyət göstərən ən böyük<br />
Azərbaycan təşkilatıdır. Şuranın məqsədi azərbaycançılıq ideya<br />
ları ətrafında soydaşlarımızı bir araya gətirmək, diaspor həmrəyliyi<br />
yaratmaq, milli inkişafa xidmət edən fikirləri təşviq etmək<br />
və mədəni proqramlar vasitəsilə ortaya qoymaqdır. Bu<br />
is ti qamətdə Şura tərəfindən mütəmadi olaraq forumlar keçirilir.<br />
Kaliforniyada təhsil alan azərbaycanlı tələbələr və Azərbaycanla<br />
bağlı araşdırmalar aparan tədqiqatçılar foruma dəvət edilir, iqtisadi,<br />
siyasi və texnoloji problemlər ətrafında müzakirələr aparılır.<br />
Amerika-Azərbaycan Şurasının Texas ştatında da nümayəndəliyi<br />
fəaliyyət göstərir. Burada ümumi məqsəd milli-ideoloji<br />
platformanın gücləndirilməsi məsələləri üzərində qurulmuşdur.<br />
1992-ci ildə ermənilərin ən sıx məskunlaşdığı ştatlardan<br />
birində, Şi mali Kaliforniyada təsis edilmiş Azərbaycan Mədəniyyət<br />
Ocağı vətə ni mizin məruz qaldığı işğal faktını, xalqımızın<br />
mul tikultural həyat tərzi haq qında həqiqətləri bütün Amerika cə-<br />
207
<strong>TÜRK</strong> XALQLARI<br />
miyyətinə çatdırır. Erməni di as porunun gerçəkliyi təhrif edən<br />
hiyləgər təcrübəsi həqiqətlərin ya yıl masına mane olsa da, Azərbaycan<br />
Mədəniyyət Ocağında birləşmiş azər baycanlıların vətənlə,<br />
milli dövlətlə, türk diaspor qurumları ilə sıx əmək daşlıq<br />
şə raitində fəaliyyət göstərməsi qarşıya qoyulan məqsədləri tə min<br />
edir.<br />
Azərbaycan-Amerika Mədəniyyət Assosiasiyası (AAMA)<br />
Amerika Birləşmiş Ştatlarının Mayami şəhərindəki diaspor nümayəndələrimiz<br />
tə rəfindən yaradılmışdır. Assosiasiyanın üzv ləri<br />
yalnız Mayami şəhərində yaşayan soydaşlarımız deyil, bütün<br />
Florida ştatında məskunlaşmış azər baycanlılardır. AAMA-nın<br />
məq sədi Azərbaycanı Amerikada daha yax şı tanıtmaq üçün birgə<br />
mədəniyyət tədbirlərinin, festivalların təşkili, bu istiqamətdə<br />
bütün soydaşlarımızın fəallığını təmin etməkdir. AAMA Flo rida<br />
ştatındakı digər türksoylu icmalarla da sıx əməkdaşlıq münasibətləri<br />
qurmuşdur.<br />
Azərbaycan Nyu-York Assosiasiyası 2005-ci ilin yanvarında<br />
ABŞ-ın Nyu-York şəhərində təsis olunmuşdur. Fəaliyyətinə<br />
“Bazar gü nü” mək təbinin təşkil edilməsi ilə başlayan Assosiasiya<br />
tərəfindən son radan Ame rika qitəsində ilk dəfə olaraq<br />
“İnternetradio” açılmışdır. Asso siasiyanın təsisçiliyi ilə Nyu-<br />
York da “Azerbaijan review” qəzeti nəşr olunur. Qəzetin fəaliyyə<br />
tinin məqsədi Azərbaycan haqqında həqiqətləri Amerika ictimaiy<br />
yətinə çatdırmaqdır. Azərbaycan Nyu-York Assosiasiyası<br />
2008-ci ildən <strong>Türk</strong> Federasiyasının üzvüdür.<br />
Los-Anceles şəhərində yaradılan “Azərbaycan Evi” 1988-<br />
ci ildən fəaliyyətə başlamışdır. “Azərbaycan Evi”nin təxminən 5<br />
minə yaxın üz vü vardır. Onun üzvləri əsasən həkim, mühəndis,<br />
tacir, müəllim, vəkil və başqa peşə sahibləridir. Onların bir çoxu<br />
Güney Azərbaycandandır. Təş kilatda İran, <strong>Türk</strong>iyə, Almaniya,<br />
Çin, İtaliya, Küveyt və Yuna nıs tandan da türksoylu üzvlər vardır.<br />
İctimai təşkilat kimi fəaliyyət gös tərən “Azərbaycan Evi”<br />
dilimizin, mədəniyyətimizin, tariximizin öyrə nil məsində böyük<br />
səy göstərir, vaxtaşırı Los-Ancelesdə Azərbaycan mə dəniyyəti<br />
208
III BÖLÜM . <strong>TÜRK</strong> DİASPORU<br />
ge cələri təşkil edir. Azərbaycandakı demokratik hərəkat, icti maisiyasi<br />
dəyişikliklər təşkilatın üzvlərinin diqqət mərkəzindədir.<br />
“Azərbaycan Evi”nin təşəbbüsü ilə 1993-cü ilin yazından Los-<br />
Ancelesin Yueyels universitetində “Azərbaycan dili” fakültəsi<br />
açılmışdır.<br />
Şimali Kaliforniya Azərbaycan Mədəniyyət Cəmiyyəti<br />
(ACSNC) Kaliforniya ştatının Los Gatos şəhərində yerləşən qeyri-hökumət<br />
təşki la tıdır. Cəmiyyət 1992-ci ildə təsis edilmişdir.<br />
ACSNC Kaliforniya icti maiyyətinə Azərbaycanın zəngin tarixi<br />
və mədəni irsi haqqında bilgilər verir, bu irsin qorunması və zənginləşdirilməsini<br />
təbliğ edir. Cəmiyyət, həm çinin, sosial, mə dəni<br />
və təhsil tədbirlərinin təşkili ilə Azərbaycan mə dəniyyətinin<br />
ABŞ-da tanıdılmasına çalışır.<br />
Bilavasitə Azərbaycan-türk diaspor təşkilatlarının möv qeləri<br />
ilə sıx bağlı olan Qafqaz Yəhudiləri Cəmiyyəti 2002-ci ildə<br />
yaradılmışdır. Cə miyyətin ABŞ-da fəaliyyət göstərən digər Azərbaycan<br />
və yəhudi icmaları ilə səmərəli əlaqələri vardır. Cəmiyyət<br />
mütəmadi olaraq rus dilində “Noviy rubej” adlı qəzet nəşr edir.<br />
Qafqaz Yəhudiləri Cəmiyyətinin sədri Nyu-Yorkda yaşayan,<br />
Azər baycan yəhudiləri arasında böyük nüfuza malik olan Yakov<br />
Abramovdur.<br />
Bunlardan başqa Amerika Birləşmiş Ştatlarında Azər baycan<br />
Mədə niyyət Mərkəzi, Hyuston Azərbaycanlıları Cəmiyyəti,<br />
Hyuston-Bakı Qar daşlaşmış Şəhərlər Assosiasiyası, Mirvari<br />
Beynəlxalq Fondu, Quzey Azər baycan Mədəniyyət Mərkəzi və s.<br />
diaspor təşkilatları vardır ki, on ların da fəaliyyəti, hər şeydən öncə,<br />
ABŞ və Azərbaycan dövlətlərinin hərtərəfi münasibətlərinin inkişafına,<br />
xüsusilə mədəniyyət dəyərlərinin paylaşılmasına kömək<br />
edən məqsədəyönlü istiqamətləri özündə birləşdirir.<br />
Şimali Amerikanın ikinci inkişaf etmiş ölkəsinə – Kanadaya<br />
1880-ci ildən köçməyə başlayan türklər 1950-ci ildən etibarən bu<br />
ölkədə diaspor qurumlarını formalaşdırmağa başlamışlar. Əsa sən<br />
mühəndislik, həkimlik və digər müxtəlif peşə sahələrində mütəxəssis<br />
olan türklərin buraya köç məsində başlıca rol <strong>Türk</strong>iyə-<br />
209
<strong>TÜRK</strong> XALQLARI<br />
Amerika azərbaycanlıları 31 Dekabr Dünya Azərbaycanlılarının<br />
Həmrəyliyi Gününü qeyd edirlər<br />
Kanada Birliyinin üzərinə düşürdü. 2003-cü ilin məlumatına<br />
gö rə, Kanadada türklərin sayı 250 000 nəfər təşkil edir di. Siyasi<br />
cə hətdən güclənməkdə olan türklər prinsipial məsələlərin həl lində<br />
burada çoxdan yuva qurmuş erməni və yunan diasporları ilə<br />
rə qabət aparır, öz mövqelərini dünya ictimaiyyətinə çatdırmağa<br />
ça lışırlar. <strong>Türk</strong>lərə məxsus bir sıra diaspor təşkilatı – “<strong>Türk</strong>iyə-<br />
Kanada Birliyi”, “Ka nada <strong>Türk</strong>lərinin Mədəniyyət Cəmiyyəti”,<br />
“<strong>Türk</strong> Diaspor Təşkilatları Federasiyası”, “<strong>Türk</strong>iyə Kanada Mədəniyyət<br />
Assosiasiyası” və başqaları fəaliyyət göstərir.<br />
Hazırda Kanadada 170 minə qədər azərbaycanlının ya ş a -<br />
dığına da ir məlumatlar vardır. Onların əksəriyyətini gü ney li və<br />
türkiyəli azər bay canlılar təşkil edir. Güneyli soydaş la rı mız güclü<br />
maddi və intellektual imkanlara malikdirlər. Azər bay can lıların<br />
Kanadaya mühacirəti, əsasən, XX əsrin əv vəl lə rindən etibarən<br />
baş lamışdır. GüneyAzərbaycanda baş ve rən ictimai-si yasi proses<br />
lər, bununla paralel olaraq Azərbaycan Xalq Cüm huriy yə tinin<br />
bolşevik Rusiyası tərəfindən devrilməsi milli- siyasi düşün cəli<br />
soydaşlarımızın Kanadaya mühacirətini in ten siv ləş dir mişdir. Lakin<br />
kütləvi mühacirət 1940-cı illərdən sonra baş ver miş dir ki,<br />
bunun nəticəsində soydaşlarımız Ontario, Ottava, Mon real, Kvebek<br />
və digər şə hərlərdə məskunlaşmışlar.<br />
210
III BÖLÜM . <strong>TÜRK</strong> DİASPORU<br />
“<strong>Türk</strong>iyə Kanada Mədəniyyət Assosiasiyası”nın<br />
sponsorluğu ilə keçirilən musiqi festivalı<br />
Azərbaycan dövlət müstəqilliyini bərpa etdikdən sonra Kanada<br />
azər baycanlılarının fəaliyyətində canlanma yaranmışdır.<br />
1989-90-cı illər də Quzey Azərbaycandan Kanadaya mühacirət<br />
pro sesinin güclənməsi buradakı diasporumuzun daha da təkmilləş<br />
məsinə şərait yaratmışdır. Azərbaycanlıların Kanadada təşkil<br />
etdiyi tədbirlər siyahısına Ermənistanın ölkəmizə təcavüzünə qarşı<br />
etiraz çıxışları, Azərbaycan dəyərlərinin və həqiqətlərinin kütləvi<br />
informasiya vasitələrində təbliği, ikitərəfi əla qələrin təşviqi,<br />
Kanada-Azərbaycan münasibətlərinin inkişafı və s. da xildir. İlk<br />
zamanlar güclü erməni və yunan icmalarının müqaviməti ilə üzləşən<br />
soydaşlarımız birgə fəaliyyət nəticəsində onları müəyyən<br />
qədər neytrallaşdırmağa nail olmuşlar. Kanada azərbaycanlıları<br />
yerli kütləvi informasiya vasitələri ilə müvafiq işbirliyini genişləndirməkdədir.<br />
Bu rada 1992-ci ildən etibarən əhatəli təbliğat<br />
işinə diqqət yetirilməyə başlanmışdır. Hazırda Kanadada azərbaycanlılar<br />
tərəfindən təsis olunmuş “Odlar Yurdu” radio verilişləri<br />
(www.radioodlaryurdu.com) yayımlanır. Bundan başqa, əvvəllər<br />
“Qurtuluş” jurnalı yayımlanırdı ki, indi onun yerinə “İldırım”<br />
jur nalı buraxılır. Kanada Azərbaycan Dərnəkləri Fede ra siyasının<br />
211
<strong>TÜRK</strong> XALQLARI<br />
“Vətən” Azərbaycan İncəsənət və Mədəniyyət Mərkəzi “28 May –<br />
Respublika günü” münasibəti ilə Kanadanın paytaxtı Ottava şəhərinin<br />
meriyası önündə Azərbaycan Respublikasının Dövlət Bayrağının<br />
qaldırılması mərasimi keçirir. 2016-cı il<br />
(KADF) təşəbbüsü ilə Kanadada “AzCan TV” adlı Azərbaycan<br />
telekanalı açılmışdır. KADF ilə RO GERS TV arasında bağlanan<br />
mü qaviləyə əsasən, efirə çıxan “AzCan TV” həftədə bir saatlıq<br />
proqramla RO GERS TV-nin nəzdində fəaliyyət göstərir.<br />
2005-ci ilin aprelində Kanadanın Toronto şəhərində “Kana<br />
da-Azər baycan Əməkdaşlıq Assosiasiyası”, “Azərbaycan<br />
Təh sil və Mədəniyyət Mərkəzi”, “Kanada-Azərbaycan Qadınlar<br />
Assosiasiyası”, “Azərbaycan-Kanada Dostluq Cəmiyyəti”,<br />
“Kve bek Azərbaycanlıları Assosiasiyası”, “Ontario Azərbaycan<br />
lıları Cəmiyyəti”, “Vətən” Azərbaycan İncəsənət və Mə dəniyyət<br />
Mərkəzi və “Kanada-Azərbaycan Alyansı”nın iştirakı<br />
ilə “Azərbaycan Təşkilatları Federasiyası”nın birgə təsis konfransı<br />
keçi rilmiş, onların əsasında daha universal birlik formalaşdırılmışdır.<br />
Həmin Federasiyanın üzvü olan Alberta Azərbaycan Mədəniyyət<br />
Mərkəzi 2006-cı ildə təsis edilmişdir. Mərkəzin məqsədi<br />
Kanada və Azər baycan cəmiyyətləri arasında körpü rolu<br />
nu oynamaq, bu ölkədə Azər baycan mədəniyyəti, tarixi və<br />
212
III BÖLÜM . <strong>TÜRK</strong> DİASPORU<br />
ənə nə lərini yaşadaraq təbliğ etmək, eyni zamanda, Kanada mədə<br />
niyyəti, ənənələri və həyat tərzini öyrənməkdir. Bu baxımdan<br />
Mərkəz tərəfindən müxtəlif araşdırmalar aparılır və mü vafiq layihələr<br />
həyata keçirilir. Mərkəz, əsasən, insan haqları və ekoloji<br />
mə dəniyyət problemləri ilə bağlı müxtəlif yerli təşkilatlarla sıx<br />
əməkdaşlıq edir.<br />
Kanada-Azərbaycan Əməkdaşlıq Assosiasiyası 2007-ci ilin<br />
yan varında bir sıra diaspor təşkilatları tərəfindən təsis edilmişdir.<br />
Assosi a si yada Kanadanın müxtəlif yerlərində fəaliyyət göstərən<br />
10 diaspor təşkilatı təmsil olunur. Assosiasiya fəaliyyətini Kanadada<br />
Azərbaycan hə qiqətlərinin yayılması, respublikamız barə<br />
də dolğun təsəvvürün formalaş dırılması istiqamətində qurmuş<br />
dur. Assosiasiya, həmçinin, Azərbaycan cəmiyyətlərinin<br />
fə a liy yətlərini koordinasiya edir. Kanada-Azərbaycan Əməkdaşlıq<br />
As sosiasiyası, eyni zamanda, Kanadada təhsil alan azər bay canlı<br />
tələ bələrə də xüsusi diqqət ayırır. Məqsəd soydaşlarımıza kömək<br />
etmək, istedadlı gəncləri üzə çıxarmaq, həmin gənclərin<br />
icti mai iş lərdə yaxından iştirakını təmin etməkdən ibarətdir. Kanadada<br />
Azər bay can həqiqətlərinin yayılması məqsədilə Assosi<br />
asiya tərəfindən bu ölkənin universitetlərində konfranslar keçi<br />
rilir, tələbə cəmiyyətlərinin təşkilatcılığı ilə aksiyalar təşkil<br />
olu nur. Hazırda Assosiasiyanın fəaliyyəti öz müsbət nəticələrini<br />
gös tərməkdədir. Dünyanın tanınmış ictimai-siyasi, elm xa dimlərinin<br />
təşkilatın Kanadada keçirdiyi tədbirlərə qatılması ilə bir<br />
sıra uğurlar əldə edilmişdir. İndi bu ölkənin ictimaiyyəti də Azərbaycan<br />
barəsində ətrafı məlumatlanmaqdadır (104).<br />
<strong>Türk</strong>soylu xalqlardan qazax, özbək, qırğız, uyğur və digər<br />
lərinin də Amerika Birləşmiş Ştatları və Kanadada diasporu<br />
və diaspor təşkilatları vardır. Qazaxlar, əsasən, İkinci Dünya<br />
mü haribəsindən sonra bu ölkələrə emiqrasiya etmişlər. Onların<br />
ək səriyyəti artıq ABŞ vətəndaşlığını qə bul etmiş insanlardır<br />
(“ame rikan-qazaxlar”). Çoxdan Çində yaşayan qazaxların da bir<br />
qis mi Yaponiya və Tayvandan – Sakit okeanı keçməklə ABŞ-a<br />
köç etmişlər. Bu gün, rəsmi statistikaya görə, ABŞ-da 3 min qa-<br />
213
<strong>TÜRK</strong> XALQLARI<br />
Qazax Tələbələri Assosiasiyasının üzvləri<br />
Qazaxıstanın milli bayrağını ABŞ-da dalğalandırırlar<br />
zax yaşayır. Amerikada yaşayan qazax gənclərinin çoxu əv vəlki<br />
qazax emiqrantlarından fərqli olaraq, daha çox milli identikliyə<br />
üstünlük verir və öz xalqına mənsub insanlarla ailə qururlar. Qazax<br />
tələbələri 1996-cı ildə İndiana Universiteti nəzdində Qa zax<br />
Tələbələri Assosiasiyası yaratmışlar. O vaxtdan ABŞ uni ver sitetlərində<br />
qazax tələbə birliklərinin sayı artmışdır. Hazırda Qa zax<br />
Mil li Mərkəzi qazax diasporunun fəaliyyətini koordinasiya edən<br />
əsas təşkilatdır. Kanadada da 7 min qazax yaşayır. Bu ölkəyə son<br />
za manlar köçən qazaxların bir qismi müəyyən yatırımlarla iş qurmağa<br />
çalışırlar.<br />
ABŞ-da 70 min özbək məskunlaşmışdır. Vaxtilə, İkinci<br />
Dün ya mü haribəsindən sonra və 1960-70-ci illər arasında təkcə<br />
öz bəklər deyil, özünü ABŞ-da “türküstanlı” kimi təqdim edən<br />
xeyli sayda türksoylu ailələr bu ölkəyə emiqrasiya etmişlər. Əfqanıstanlı<br />
özbəklərin əksəriyyəti 1980-ci illərdə Sovet İttifaqı<br />
Əfqanıstana müdaxilə edərkən ABŞ-a emiqrasiya etmiş, bir qismi<br />
isə <strong>Türk</strong>iyədən ABŞ-a gəlmişlər. Etnik özbəklərin Birləşmiş Ştatlara<br />
emiqrasiyası bu gün də davam edir. Özbəklər yeni qitədə,<br />
214
III BÖLÜM . <strong>TÜRK</strong> DİASPORU<br />
əsasən, biznes və elmlə məşğul olur, dövlət idarələrində, məktəb<br />
və kolleclərdə, vəkillik, səhiyyə və aviasiya sahələrində çalışırlar.<br />
Amerika cəmiyyətində öz yerini tapa bilən özbəklərin iyirmi<br />
mi ni artıq ABŞ vətəndaşıdır. Təkcə özbəklərin deyil, bütün Orta<br />
Asiya türklərinin – türküstanlıların Birləşmiş Ştatlarda ən nüfuzlu<br />
təşkilatı 1958-ci ildə yaradılmış <strong>Türk</strong>üstan Amerika Assosiasiyasıdır.<br />
Sovet İttifaqı dönəmində <strong>Türk</strong>üstanın (Orta Asiya<br />
türk ölkələrinin) müstəqilliyi uğrunda mübarizə aparan <strong>Türk</strong>üstan<br />
Ame rika As sosiasiyası hazırda da geniş fəaliyyət sferasına, ABŞ<br />
administrasiyası ilə sıx və çoxtərəfi əlaqələrə malikdir. Öl kənin<br />
siyasi həyatında fəal iştirak edir, ABŞ-Özbəkistan mü na sibətlərinin<br />
inkişafına dəstək göstərir.<br />
Azsaylı qırğız diasporu ABŞ-ın müxtəlif ştatlarında və<br />
Ka nadada məskunlaşmışdır. Bu diasporu təşkilatlandıran əsas<br />
rəsmi mərkəz “Qır ğız Klubu”dur. “Qırğız Klubu” Nyu York şəhərində<br />
yerləşir. Klubun təş kilatçılığı ilə keçirilən tədbirlərdə<br />
ABŞ-ın bir çox ştatlarında və Kanadada yaşayan qırğızlar məhz<br />
bu meqapolisdə bir araya gələ bilirlər. Onun fəaliyyətinin önəmli<br />
cəhəti bundan ibarətdir ki, təkcə qırğız xalqının tarixi və mədəniyyətinin<br />
təbliği ilə məşğul olmur, eyni zamanda, həm Şi mali<br />
Amerika ölkələrində, həm də Böyük Britaniya, Almaniya, İtaliya,<br />
Rusiya, Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri, Malayziya kimi döv lətlərdə<br />
öz şö bələrini yaradaraq, onların qarşılıqlı əlaqələrini qurur, inkişaf<br />
etdirir. Qır ğızların xaricdə populyar olan “Za mandaş” jurnalı<br />
“Qırğız Klubu”nu ən məhsuldar qırğız diaspor təş kilatı olaraq<br />
mükafatlandırmışdır.<br />
Kompakt halda Çin Xalq Respublikasında yaşayan çox milyonlu<br />
uyğurlar öz ana vətənində kifayət qədər etnik-siyasi təz yiq<br />
və repressiyalara məruz qaldıqları üçün və dünyanın müxtəlif ölkələrinə<br />
səpələnmişlər. Dünyanın aparıcı dövlətində – Amerika<br />
Birləşmiş Ştatlarında uyğurların dias poru daha aktiv fəaliyyət<br />
gös tərməkdədir. Qərargahı ABŞ-ın paytaxtı Vaşinqtonda yerləşən<br />
Uy ğur Amerika Assosiasiyası (UAA) 1998-ci il də təsis edilmişdir.<br />
Siyasi devizi “Şərqi <strong>Türk</strong>üstan Uyğur xalqının öz müqəddəratını<br />
215
<strong>TÜRK</strong> XALQLARI<br />
<strong>Türk</strong>üstan Amerika Assosiasiyası<br />
üzvlərinin toplantısı<br />
tə yin etməsi, demokratiya və insan hüquqları” olan UAA-nın<br />
prezidenti – uyğur xalqının siyasi dissident lideri Rəbiyyə Kadeer<br />
dir. Dövrümüzün tanınmış simalarından olan Tibet buddist<br />
ru hanisi XIV Dalay-Lama onu – “Çinlə sülh uğrunda mücadilədə<br />
epik qüdrətli tək mü bariz qadın” kimi səciyyələndirmişdir.<br />
Uyğur Amerika Assosiasiyası ABŞ və dünyanın bir çox ölkələrindəki<br />
uyğur diasporlarının fəaliyyətini koordinasiya edir.<br />
Təşkilatın əsas işi – “zəngin, humanist, rəngarəng uyğur mədə<br />
niyyətinin dəyərlərini təbliğ etmək”, xalqın tarixi vətəni Sincan<br />
Uyğur Muxtar Vilayətinin demokratik, sülhsevər bir öl kə<br />
ola raq tanıdılmasını təmin etmək və onun müstəqil siyasi gə ləcəyi<br />
uğrunda mübarizə aparmaqdan ibarətdir. Hazırda Uyğur<br />
Amerika Assosiasiyası “Uyğur İnsan Hüquqları Layihəsi” üzrə<br />
məqsədəyönlü fəa liyyət göstərir, təkcə uyğurların deyil,<br />
böl gənin digər millətlərinin də siyasi-mədəni hüquqları uğrun<br />
dakı mücadiləni təşkil edir, çoxetnoslu Şər qi <strong>Türk</strong>üstanın demokratikləşməsi<br />
prosesinə beynəlxalq dəstəyi sti mullaşdırır. Bu<br />
layihələrin həyata keçirilməsinə “Demokratiyaya Milli Yardım”<br />
təşkilatı tərəfindən hər il 249 milyon dollar vəsait alan Uyğur<br />
Amerika Assosiasiyası uyğur xalqının ictimai-siyasi hüquqlarının<br />
tə min edilməsi üçün demokratik Avropa ölkələrindəki milli diaspor<br />
təşkilatlarını da həmin məqsədlər ətrafında sıx birləşdirməyə səy<br />
göstərir (112; 559; 211; 261; 485; 492; 494; 569).<br />
216
III BÖLÜM . <strong>TÜRK</strong> DİASPORU<br />
Uyğur Amerika Assosiasiyasının<br />
(UAA) prezidenti Rəbiyyə Kadeer<br />
UAA-nın prezidenti Rəbiyyə Kadeer və<br />
Şərqi <strong>Türk</strong>üstan siyasi mühacirət<br />
hərəkatının digər nümayəndələri<br />
ABŞ eks-prezidenti Corc Buşla<br />
Uyğur Amerika Assosiasiyası (UAA)<br />
ABŞ-da və dünyanın digər ölkələrində uyğur xalqının<br />
hüquqlarını müdafiə edir və milli müstəqillik hərəkatını dəstəkləyir<br />
217
<strong>TÜRK</strong> XALQLARI<br />
ASİYA<br />
<strong>TÜRK</strong> DİASPORU<br />
Avrasiya türk xalqlarının öz vətənlərindən başqa, digər<br />
Asi ya ölkə lərində məskunlaşması, onların etno-diferensiasiyası<br />
və etno-inteqrasiyası da daxil olmaqla, kifayət qədər mürəkkəb<br />
proses olmuşdur. Eyni zamanda, müəyyən tarixi-siyasi səbəblərlə<br />
şərtlənən bu prosesdə onların Asiyada diasporlaşması, əsasən, iki<br />
is tiqamətdə baş vermişdir:<br />
1. Avrasiyanın türk dövlətləri və imperiyaları daxilində<br />
yaşayan türk xalqları bir-birlərinin ölkələrində məskunlaşmışlar;<br />
2. <strong>Türk</strong> xalqları Asiyanın digər (qeyri-türk) dövlətlərində<br />
məskun laşmış, öz tarixi diaspor ərazilərini yaratmış, yaxud sonradan<br />
fərdi və kompakt halda həmin ölkələrə köç etmişlər.<br />
Müxtəlif tarixi dövrlərdə daha çox inkişaf etmiş hər hansı<br />
bir türk dövlətinə digər türk xalqlarına mənsub insanların da<br />
axını baş vermişdir. Müstəqillik dövrünə qədər son iki yüz ildə<br />
türk xalqlarının imperialist ekspansiyasına məruz qalması və<br />
dövlətçilik böhranı, hətta onun itirilməsi səbəbindən onların, əsa -<br />
sən, mövcud vəziyyətlə barışmayan qismi, baş lı ca olaraq mil lisiyasi<br />
elitası Osmanlı <strong>Türk</strong>iyəsinə, daha sonra isə Tür ki yə Cümhuriyyətinə<br />
sığınmağa məcbur olmuşlar. Çar Rusiyası və So vet<br />
İttifaqı dönəmlərində isə bəzi türk xalqlarının və möv cud rejimə<br />
düş mən sayılan vətəndaşların tarixi vətənlərindən rep ressiyalarla,<br />
məc buri şəkildə köçürülməsinə qədər şiddətlənən hallar onların<br />
kütləvi yerdəyişməsinə gətirib çıxarmışdır. Bütün bu proseslərin<br />
qanunauyğun və xaotik trayektoriyası, xüsusilə son yüz ilin<br />
dramatik hadisələri Asiya kon tinentində türk dias po runun tarixicoğrafi<br />
hərəkəti və yerləşməsinin spesifik vəziyyətini ya ratmışdır.<br />
Belə bir situasiyanın gəlişməsinin nəti cəsi olaraq, bu gün müstəqil<br />
Avrasiya türk respublikalarının hamısında və Asiyanın bir çox<br />
yaxın-uzaq dövlətlərində türk xalqlarının dias por bir likləri vardır.<br />
218
III BÖLÜM . <strong>TÜRK</strong> DİASPORU<br />
Asiya ölkələrində yaşayan<br />
qazax diaspor nümayəndələrinin görüşü<br />
Məsələn, qazaxlar bütün qardaş türk respublikalarında<br />
ya şayırlar, ey ni zamanda, onların qonşu Çin, Monqolustan və<br />
Əf qa nıstanda da diasporları vardır. Çin qazaxları (“Kıtay kazaktarı”)<br />
– Çin Xalq Res publikasında yaşayan ən böyük diaspor<br />
larından biridir. Planetin insan sa yına görə birinci ölkəsinin<br />
xalqları arasında qazaxlar 16-cı yeri tutur. XVIII əsrin ikinci<br />
ya rısında Rusiya imperiyası və Çin arasında ta ri xən Şərqi <strong>Türk</strong>üstan<br />
türklərinə və müasir Qazaxıstan ərazisinə aid olan Orta<br />
Asiya torpaqları sərhədləşdiriləndə həmin ərazilər Çinin si yasi<br />
coğ rafiyasına daxil edilmişdir. O zaman Rusiya imperiyası öz<br />
müs təm ləkəçiliyini möhkəmləndirən bu məkrli siyasətlə – zəbt<br />
etdiyi türk ölkələrinin torpaqlarını (Qazaxıstan, Azərbaycan, Qırğızıstan...)<br />
bölməklə gələcək geopolitik konfiktlərin bünöv rə sini<br />
qoyurdu.<br />
1949-cu ilədək böyük Sincan (Sintzan) regionu yalnız<br />
no minal olaraq Çin dövlətinə tabe idi. Bu regionun köklü sakinləri<br />
olan uyğurlar, qazaxlar, qırğızlar və dunqanlar əvvəl<br />
Ma n curiya hakimiyyəti ilə, sonra isə respublika Çini və ən nəhayət,<br />
kommunist Çini ilə uzun müddət müs təqillik uğrunda çarpışmışlar.<br />
Qazaxlar 1930-1940-cı illərin etnik üsyanında işti rak<br />
etmiş və 1944-1949-ci illər İli qiyamında aparıcı rol oy na mış lar.<br />
Çinin Şərqi <strong>Türk</strong>üstanın bir hissəsi olan bu ərazisində qa zaxlar<br />
219
<strong>TÜRK</strong> XALQLARI<br />
əhəmiyyətli siyasi güc olduqlarından, Çin hakimiyyəti həmişə<br />
onları əzməyə, “zərərsizləşdirməyə” çalışmışdır. XX əsrin qırxın<br />
cı illərində Çin hakimiyyəti qazaxlara məxsus böyük otlaq sahələrini<br />
zorla alıb etnik hanlara və monqollara verdiyindən, Çin<br />
qazaxlarının bir hissəsi etnik ayrı-seçkiliyə dözməyərək həmin<br />
əra ziləri tərk etmişlər. Sovet hakimiyyəti illərində Çinin qazax<br />
di asporunun mövcudluğu mövzusu müzakirə üçün ümumiyyətlə<br />
qa dağan edilmişdi. O vaxtlar bu problem üzrə yalnız bir kitab –<br />
Q.V.Astafyevin “Sintzan qazaxları” monoqrafiyası çap edilmişdir<br />
(126).<br />
Hazırda qazaxlar Çinin Sincan Uyğur Muxtar Vilayətinin<br />
İli-Qazax Muxtar Rayonu, Qansu Vilayətinin Aksay-Qazax Muxtar<br />
Rayonu və Tsinxay Vilayətinin Xaysi-Monqol-Tibet Ra yonun<br />
da yaşayırlar. Çinin 2010-cu il rəsmi statistikasına görə, bu<br />
öl kədə qazaxların ümumi sayı 1 462 588 nəfərdir.<br />
Qazaxlar öz tarixi coğrafiyasının bir hissəsində – Monqolustanda<br />
da kompakt şəkildə yaşamaqla ölkə əhalisinin 3,8%-ni<br />
təş kil edirlər. Hazırda Monqolustanda, əsasən Bayan-Ulqiy aymakında<br />
(bölgəsində) 100 mindən çox qazax yaşayır ki, on ların<br />
da böyük əksəriyyəti 1860-cı illərdə Rusiya imperiyası or du sunun<br />
hücumları nəticəsində bu ərazilərə köçmüşlər. Tək cə Monqo<br />
lustanın paytaxtı Ulan-Bator şəhərində və şəhərətrafında 10<br />
min etnik qazax yaşayır. Ümumən Monqolustanın 21 dairəsi, 181<br />
ya şa yış məntəqəsi qazax diasporu tərəfindən məskunlaşmışdır.<br />
Qazax dili və mədəniyyətinin yaşadılması üçün bu ölkədə “Arular”<br />
Milli Mərkəzi fə aliyyət göstərir. 2008-ci ildə ilk dəfə Monqo<br />
lustanda Qazaxıstan mə dəniyyəti günləri keçirilmiş və bu bayrama<br />
qazaxlarla yanaşı, digər türk etnik azlıqları da qatılmışlar.<br />
Qa zax diasporu hər iki ölkədə – Çində və Monqolustanda etnik<br />
as si milyasiyaya uğramamaq üçün mümkün olan bütün səyləri<br />
gös tərir.<br />
Bir sıra Asiya ölkələrində yaşayan özbəklər daha çox və sıx<br />
şəkildə Əfqanıstanda məskunlaşmışlar. 1970-ci illərin sonundan<br />
ge opolitik qarşıdurmaların və daxili müharibələrin, konfiktlərin<br />
220
III BÖLÜM . <strong>TÜRK</strong> DİASPORU<br />
Özbəklər yaşadıqları Asiya ölkələrində Novruz bayramını<br />
təntənə ilə qeyd edirlər<br />
ocağına çevrilmiş Əfqanıstanın 32 milyonluq əhalisinin, təqribən,<br />
8-9%-ini özbəklər təşkil edir. Özbəklərin Asiya dövlətlərindəki<br />
dia spor birlikləri Avropa və Amerika Birləşmiş Ştatlarında olduğu<br />
kimi yaxşı təşkilatlanmamışdır.<br />
Digər türk xalqları kimi türkmənlərin də xeyli qismi <strong>Türk</strong>mənistan<br />
ərazisindən kənarda – İraq, İran, Suriya, Əfqanıstan,<br />
Pa kistan, Özbəkistan, Qazaxıstan, Tacikistan, <strong>Türk</strong>iyə, Birləşmiş<br />
Ərəb Əmirlikləri və Səudiyyə Ərəbistanında yaşayır. On lar<br />
bu ölkələrdə, əsasən, kənd təsərrüfatı və xırda ticarət sahə sində<br />
ça lışırlar. İki milyonluq Əfqanıstan türkmənlərinin bir his sə si<br />
<strong>Türk</strong>mənistana yaxın bölgələrdə qaragül qoyunlarının bəs lə nilməsi<br />
və tədarükü ilə məşğuldur.<br />
Dünya <strong>Türk</strong>mənlərinin Humanitar Assosiasiyası” (DTHA)<br />
türk mən diasporunun yayılma coğrafiyasını və etnik-si yasi problemlərini<br />
öy rənir. 2015-ci ilin oktyabrında “Dünya <strong>Türk</strong> mənlərinin<br />
Humanitar Asso siasiyası” Aşqabad şəhərində 16 ölkədən də vət<br />
olunmuş türkmən diaspor nümayəndələrinin kon fransını keçirmişdir.<br />
Hazırda dünyanın 14 ölkəsində DTHA-nın 27 şöbəsi fəaliyyət<br />
göstərir ki, onların da kollektiv və fərdi üzvlərinin sayı<br />
221
<strong>TÜRK</strong> XALQLARI<br />
cəmi 700-dür. Hazırda <strong>Türk</strong>mənistan Res publikasının mad di və<br />
mənəvi yardımı ilə dünya türkmən diasporlarının təşkilatlanması<br />
və gücləndirilməsi işləri aparılır.<br />
Hələ ötən yüzilliklərdən Asiyanın bir sıra dövlətlərində<br />
məskunlaşan və aralarındakı əlaqələr çox zəif olan qırğızlar<br />
Qırğızıstanın müstəqilləşməsi xəbərini böyük fərəhlə qarşılamış<br />
və yaşadıqları ölkələrdən vətənlərinə oxşar məzmunda təbrik<br />
məktubları göndərmişlər: “Biz eşidəndə ki, artıq ana yurdumuz<br />
Qırğızıstan müstəqil dövlətdir, sevincdən ağladıq, bir-birimizi<br />
bağrımıza basdıq”. Qırğızıstan Respublikasının suverenlik əl də<br />
et məsinin elə ikinci ilində (1992) ölkənin paytaxtı Bişkek şəhə<br />
rində Qırğızların Ümumdünya Qurultayı keçirilmişdir. Çin,<br />
Öz bəkistan, Tür kiyə, Əfqanıstan və Tacikistanda, Avropa və<br />
Amerika ölkələrində, hətta uzaq Avstraliyada yaşayan qırğızların<br />
bir çoxu həyatında ilk dəfə vətən torpağına ayaq basmış, göz<br />
yaşları içərisində diz çökmüşlər.<br />
Rusiya imperiyasında baş vermiş bolşevik inqilabından<br />
son ra ye nidən işğalçılıq siyasəti yürüdən kommunist dövlətinə<br />
– sovetləşməyə qarşı 1917-1930-cu illər arasında bütün <strong>Türk</strong>üs<br />
tanı – Orta Asiyanı bü rüyən Basmaçı Hərəkatı (“basmaçı”<br />
– türkcə “basmaq”, “hücum, həmlə et mək”) onun sıralarında vu -<br />
ru şan özbək, qazax, tacik, türkmən, qırğız və əfqanların bir gə<br />
Qırğız diaspor təşkilatları nümayəndələrinin görüşü<br />
222
III BÖLÜM . <strong>TÜRK</strong> DİASPORU<br />
mü barizəsi nəticəsində 13 il davam etmiş, ciddi bir silahlı müqa<br />
vimət hərəkatı olaraq tarixə düşmüşdür. Sovet İttifaqı dö nəmin<br />
də amansız, qaniçən, yerli xalqları əsarət altına almaq istəyən<br />
qəd dar bir qruplaşma kimi qələmə verilmiş Basmaçı Hərəkatı,<br />
əslində, Orta Asiya xalqlarının milli azadlıq iradəsini həyata ke -<br />
çirməyə çalışırdı. Hərəkat məğlub olanda, onun sıralarında döyüşən<br />
<strong>Türk</strong>üstan xalqlarının digər mübariz əsgərləri kimi qırğızlar<br />
da vətənlərindən didərgin düşmüş, Sovet İttifaqının şərq<br />
və cənub qonşuluğundakı ölkələrə səpələnmişlər. Sovet rejimi<br />
ilə barışmayan, onun yadfikirliliyə qarşı repressiyalarından qurtul<br />
maq istəyən on minlərlə qırğız qonşu ölkəyə - Çinə qaçmağa<br />
məcbur olmuşdur.<br />
Hazırda Çində 150 minə yaxın qırğız yaşayır. Onların kompakt<br />
məs kunlaşdığı ərazi – Kızıl-Su Qırğız Muxtar Rayonu adlanır.<br />
Özbəkistanda sayı 160 minə yaxın olan qırğızlarının ana<br />
dilində fə aliyyət göstərən 40 məktəbi vardır. Qırğızıstan və Özbəkistan<br />
Res pub likaları arasında, əsasən, qırğız diasporunun humanitar<br />
problemlərini əhatə edən müqavilələr imzalanmışdır.<br />
Ta cikistanda yaşayan, təqribən, 110 min qırğızın təhsili ilə bağlı<br />
problemlər isə hələ də həll olunmamış qalır və Qırğızıstan<br />
Respublikası bu problemi həll etməyə çalışır.<br />
Qeyri-sabit siyasi vəziyyətin hökm sürdüyü Əfqanıstandan<br />
Rəh mankul xanın vasitəçiliyi ilə köçürülən 4 min qırğız isə<br />
qar daş <strong>Türk</strong>iyədə – Van gölünün ətrafında yaşayır. Pakistan və<br />
İor daniyada ya şayan azsaylı qırğızların da diplomatik nü mayən<br />
dəliklər vasitəsilə Qırğızıstan Respublikası ilə əlaqələri yaradıl<br />
mışdır. Diaspor əməkdaşlığı və onun gü cündən istifadə etmək<br />
bu ölkənin mühüm humanitar məqsədləri sıra sındadır.<br />
Rusiya Federasiyasının tərkibindəki Tatarıstan Muxtar Respubli<br />
kasından kənarda, təqribən, 1 milyon 100 min tatar yaşayır.<br />
25 minlik Tür kiyə tatarları içərisində bu ölkənin ictimai, siyasi, iqtisadi,<br />
mədəni həyatında, elm və təhsil sferasında fəal iştirak edən,<br />
yüksək səviyyədə bizneslə məşğul olan tanınmış adamlar vardır.<br />
223
<strong>TÜRK</strong> XALQLARI<br />
Çin, Yaponiya, Hindistan, Səudiyyə Ərəbistanı və s. Asiya<br />
döv lətlərində yaşayan tatar-emiqrantlar da son vaxtlar diaspor<br />
təşkilatlarını yaratmağa və Tatarıstanla əlaqələri intensivləş<br />
dirməyə çalışırlar. Bu pro sesdə xaricdəki tatarların əsas<br />
əla qə ləndirici forumu – Tatarların Ümum dünya Konqresidir<br />
(TÜK). 1998-ci ildə təsis edilmiş və bir çox ölkələrdə filiallarını<br />
ya ratmış bu təşkilat indiyədək özünün 5 qurultayını keçirmişdir.<br />
Ta tarların Ümumdünya Konqresi hazırda 360 tatar milli-mədəni<br />
diaspor təşkilatını özündə birləşdirir. Tatar Gənclərinin Ümumdünya<br />
Forumunun da fəaliyyəti məqsədəyönlü istiqamətdə genişlən<br />
mək dədir.<br />
Uyğurların Asiyada geniş yayılmış böyük və kiçik diaspor<br />
birlikləri arasında Qazaxıstandakı uyğur icması nisbətən daha<br />
yüksək səviyyədə yaşayış imkanları əldə etmişdir. Özlərini “almutiliq<br />
uyğurlar” (“Almatı uyğurları”) adlandıran və Orta Asiyanın<br />
bu çoxmillətli şəhərində yerli cəmiyyətə sıx inteqrasiya<br />
olun mağı bacaran bu icmanın nümayəndələri qazax və rus dillə<br />
rində danışdıqları kimi, doğma uyğurcanı da unutmur və onun<br />
mədəniyyətyaradıcı gücündən istifadə edirlər. Əsasən, ticarət<br />
1992-ci ildə paytaxt Kazanda əsası qoyulmuş<br />
Tatarların Ümumdünya Konqresi<br />
224
III BÖLÜM . <strong>TÜRK</strong> DİASPORU<br />
Tatarların Ümumdünya Konqresinin V Qurultayı<br />
və sənətkarlıqla məşğul olan Almatı uyğurlarının sayı 2010-cu<br />
ilin siyahıya alınmasına görə 80 529 nəfər, yəni şəhər əhalisinin<br />
5,73%-i qədərdir. Almatıda Kuddus Kujamyarov adına Uyğur<br />
Teatrı, “Tanqri Taq” (“Tanrı dağı”) televiziya şəbəkəsi fəaliyyət<br />
göstərir, “Uyğur Avazi” (“Uyğur səsi”) qəzeti və “Aziya buqun”<br />
(“Asiya bu gün”) jurnalı dərc edilir.<br />
Ən çox Avropa və Amerika ölkələrinə emiqrasiya edən<br />
Tür kiyə türk lərinin Asiya dövlətlərində də (Yaponiya, Çin, Orta<br />
Asiya respublikaları, Səudiyyə Ərəbistanı, Əfqanıstan və s.)<br />
mü əyyən sayda nümayəndələri vardır. Səudiyyə Ərəbistanında,<br />
təqribən, 100 min <strong>Türk</strong>iyə Cümhuriyyəti vətəndaşı, başlıca olaraq,<br />
inşaat, sənaye, logistika, avtomobil təmiri işlə rində, mühəndislik,<br />
təhsil və səhiyyə sahələrində çalışmaqdadır. Əf qa nıstan<br />
dakı türklərin sayı 4500 civarındadır ki, Amerika Birləşmiş<br />
Ştat larının bu ölkəyə hərbi müdaxiləsindən sonra artmamışdır.<br />
Ardıcıl olaraq etnik diskriminasiyaya məruz qalan Ahıska<br />
türkləri (və ya “Məshəti türkləri”) türk xalqlarından biri kimi,<br />
adə tən, Qazaxıstan, Özbəkistan, Qırğızıstan, Rusiya Federasiyası,<br />
Azər baycan və <strong>Türk</strong>iyədə diaspor qrupları şəklində yaşamaqda<br />
da vam edirlər.<br />
Asiyanın post-Sovet məkanı ölkələri regionunda kifayət<br />
qə dər təşkilatlanmış Azərbaycan cəmiyyətləri vardır. Xüsusilə<br />
225
<strong>TÜRK</strong> XALQLARI<br />
Qazaxıstan Azərbaycanlıları Assosiasiyasının tədbiri. Astana, 2013-cü il<br />
bu fakt önəmlidir ki, Mərkəzi Asiya türk respublikalarında Azərbaycan<br />
və türk diasporu özünü yad məmləkətlərdə olduğu ki mi<br />
deyil, doğma saydığı Böyük Vətənin bir parçasında yaşa yır mış<br />
kimi hiss edir. Rəsmi məlumatlara görə, Qazaxıstan Res publikasında<br />
təqribən 110 min azərbaycanlı yaşayır. Onlar, əsa sən,<br />
Cambul, Çimkənd, Almatı, Taldı-Kurqan vilayətlərində məskunlaşmışlar.<br />
Qazaxıstan Azərbaycanlıları Assosiasiyası 1992-ci ildə Almatıda<br />
Azərbaycan diasporunun qurultayında təsis olunmuşdur.<br />
Assosiasiya Qa zaxıstanda fəaliyyət göstərən Azərbaycan mədəniyyət<br />
mərkəzlərinin və ictimai özəklərin birləşdirilməsi, bü tün<br />
tədbirlərin bir mərkəzdən əlaqələndirilməsi məqsədilə qurul muşdur.<br />
Qazaxıstan Azərbaycanlılarının Mədəni Mərkəzləri İttifaqı<br />
da böyük bir qurumdur. Bu İttifaq koordinasiya mərkəzidir, burada<br />
12 diaspor təşkilatı birləşmişdir. “Turan” Azərbaycan Mədəniyyəti<br />
Cəmiyyətinin (1993) təşəbbüsü ilə Almatıda “Ozan”<br />
Mə dəniyyət Cəmiyyəti, digər vilayətlərdə (Kustanay, Cambul,<br />
Tal dı-Kurqan, Petropavlovsk) diaspor təşkilatları yaradılmışdır.<br />
1992-ci ildən Qazaxıstan dövlət radiosunda Azərbaycan dilində<br />
“Dostluq” proqramı, 2002-ci il dən azərbaycanlıların Bazar günü<br />
məktəbi fəaliyyət göstərir. “Turan” təşkilatı öz işini Qazaxıstan<br />
əra zisində fəaliyyət göstərən 17 Azərbaycan milli cəmiyyəti<br />
(“Qo bustan” – Almatı, “Dostluq” – Aktyubinsk vilayəti, “Nov-<br />
226
III BÖLÜM . <strong>TÜRK</strong> DİASPORU<br />
ruz” – Atırausk vilayəti, “Azəri” – Cambul vilayəti, “Vətən” və<br />
“Azər baycan” – Pavlodar vilayəti və s.) ilə birlikdə qurur.<br />
Qırğızıstan Respublikasında yaşayan azərbaycanlıların<br />
“Azə ri” ic timai təşkilatı 1992-ci ildə yaradılmışdır. Ölkədə, təqribən,<br />
20 min azərbaycanlı yaşayır. Onların böyük əksəriyyəti XX<br />
əsrin otuzuncu illə rində repressiyalar zamanı buraya sürgün edilmiş<br />
Azərbaycan türk ləridir. “Azəri” cəmiyyəti yarandığı gündən<br />
qarşısına həmvətənlərinin hüquq larını qorumaq, Qırğızıstanın<br />
ictimai həyatında fəal iştirak etmək, tarixi vətənlə mütəmadi<br />
əla qələr saxlamaq məqsədini qoymuşdur. Qırğızıstan Milli Teleradio<br />
Şirkəti nəzdində “Azəri” şöbəsi fəaliyyət göstərir. Biş kek<br />
şəhərində azərbaycanlı uşaqlar üçün Bazar günü məktəbi açılmış,<br />
“Ulduzlar” folklor ansamblı yaradılmışdır.<br />
Bişkek şəhərində rəsmi qeydiyyatdan keçmiş “Azər baycan<br />
lılar” As sosiasiyası 1992-ci ildən fəaliyyətə başlamışdır.<br />
As so siasiyanın rəh bər liyinə daxil olan soydaşlarımız ölkənin<br />
ic ti mai-siyasi həyatında əhəmiy yətli rol oynayırlar. Assosiasiya<br />
Qır ğızıstanda yaşayan azərbaycanlıların fəallığının artırılması,<br />
Azər baycanla Qırğızıstan arasında iqtisadi və mə dəni əlaqələrin<br />
ge nişlənməsi, möhkəmlənməsi sahəsində fəaliyyət gös tərir.<br />
Azərbaycanın Qırğızıstandakı Fövqəladə və Səlahiyyətli səfiri<br />
Hidayət Orucov bu ölkədə fəaliyyət göstərən diaspor nümayəndələri<br />
ilə görüşür<br />
227
<strong>TÜRK</strong> XALQLARI<br />
Qırğızıstanda yaşayan bütün tanınmış azərbaycanlılar “Xəzər”<br />
Mə dəniyyət Mərkəzinin üzvüdürlər. Bu qurum yarandığı<br />
vaxt dan (1994) ölkədə yaşayan soydaşlarımızın vəziyyətini yaxşı<br />
laşdırmaq, mövcud problemlərini aradan qaldırmaq, öz di li nə,<br />
adət-ənənəsinə, mədəniyyətinə hörmət və məhəbbət hissi aşılamaq,<br />
maarifənməsinə çalışmaq kimi mə sələləri əsas vəzifə olaraq<br />
qarşısına qoymuşdur.<br />
Azərbaycan və Özbəkistan arasında mədəniyyət və ticarət<br />
əlaqə lərinin kökü qədim dövrlərə təsadüf edir. Tarixən, Orta Asiyanın<br />
bu res publikasına azərbaycanlıların bir hissəsi könüllü<br />
mü hacirət etmiş, bir qismi isə zorla köçürülmüşdür. Xüsusilə<br />
Əmir Teymurun Azərbaycana yü rüşləri nəticəsində yüzlərlə sə -<br />
nət kar, elm xadimi və nüfuzlu peşə sahibləri Səmərqəndə sür -<br />
gün edilmişlər. Azərbaycanlılar Özbəkistanın ictimai, mə dəni<br />
həyatında tarixən mühüm izlər qoymuşlar. Məsələn, qə dim<br />
Xarəzmin X əsr tikililərindən olan Beleuci yolüstü kar van saray<br />
bi nası Şirvan ustalarının zəhmətinin bəhrəsidir. Əmir Tey murun<br />
doğ ma şəhəri Şəhri-Səbzdə 1380-ci ildə tiki lən Ağ sa ray<br />
kompleksinin müəllifi də azərbaycanlı memar Məhəm məd Yu sif<br />
Təbrizi idi. XIV-XV əsrlərdə Səmərqənddə inşa edil miş Şa hizində<br />
türbə kompleksi isə Fəx sar Zeynəddin Şəms Təbrizi tə rəfindən<br />
tikilmişdir. Azərbaycanlı sə nətkarların Öz bəkistana köçürülməsi<br />
onların burada kütləvi şəkildə məs kunlaşdırılmasına<br />
sə bəb olmuşdur. Sonrakı dövrdə baş verən ictimai-siyasi proses<br />
lər, dünyanın siyasi xəritəsinin dəyişilməsi, Rusiya impe ri yasının<br />
iş ğalı və s. hadisələr Özbəkistandakı azərbay can lı lar ba rədə<br />
məlumatların itməsi ilə nəticələnmişdir. Bu səbəb dən, təd qi qatçılar<br />
Özbəkistanda Azər baycan diasporunun forma laşmasını XX<br />
əsrin əvvəllərindən başlayaraq bu günə qədər davam edən mühacirət<br />
prosesi kimi xarakterizə edirlər. Müasir dövrdə Azər baycan<br />
diasporunun Özbəkistandakı sayı təqribən 60 000 nəfərə çatır.<br />
Azərbaycan-Özbəkistan Mədəni-İqtisadi Əlaqələr Mərkəzi<br />
1992-ci ildə Səmərqənddə yaradılmışdır. Mərkəzin baş lıca<br />
məqsədi Azərbaycan-Özbəkistan mədəni və iqtisadi əlaqə lə ri-<br />
228
III BÖLÜM . <strong>TÜRK</strong> DİASPORU<br />
nin inkişafına kömək göstərmək, Özbəkistanda yaşayan həm vətənlərimizə<br />
xalqımızın adət-ənənələrini yaşatmaqda yardım etməkdir.<br />
Dili, dini və adət-ənənələri eyni kökdən olan özbək xalqı<br />
ilə azərbaycanlıların əlaqələrinin möhkəmlənməsi Mərkəzin qarşısında<br />
duran əsas vəzifələrdən biridir.<br />
Özbəkistanda Azərbaycanlıların Milli-Mədəni Mərkəzləri<br />
As sosi asiyası 2002-ci ildə təsis edilmişdir. Assosiasiyanın 6 vilayətdə<br />
yerli təş kilatı fəaliyyət göstərir. Bu Assosiasiya Öz bə kistanda<br />
yaşayan azərbay canlıların bir-biri ilə əlaqə ya rat masında,<br />
“azərbaycançılıq” ideyasının soy daş larımız ara sın da təbliğ edilməsində,<br />
onların tarixi vətənlə əlaqə lərinin güc ləndirilməsində,<br />
Azər baycan dilinin, mədəniyyətinin, milli-mə nəvi dəyərlərinin tanıdılmasında<br />
mühüm rol oynayır.<br />
“Qardaşlıq” Azərbaycan Mədəniyyət Mərkəzi hələ Sovet<br />
İt tifaqı dö nəmində, 1989-cu ildə Daşkənddə yaradılmışdır. Mərkəzin<br />
əsas məqsədi Özbəkistanda yaşayan soydaşlarımız arasında<br />
sıx əlaqələr yaratmaq, onları Azərbaycanda baş verən ha di sələrlə<br />
yaxından tanış etmək, milli-mədəni dəyərlərin qorunub sax lanma<br />
sına çalışmaq, Azərbaycan və Özbəkistan xalqları arasında<br />
dost luq əlaqələrini möhkəmləndirməkdir. Mərkəzin fəa liy yətində<br />
Azərbaycana qarşı erməni təcavüzkarlarının apardıqları işğal çılıq<br />
müharibəsi haqqında əsl həqiqəti açıb göstərmək, soydaşlarımıza<br />
və Özbəkistanda yaşayan xalqlara bu hadisələrin mahiyyətini<br />
izah et mək mühüm yer tutur. Mərkəzdə keçirilən tədbirlərdə və<br />
toplantılarda Azər baycanda gedən hadisələr təhlil olunur, erməni<br />
təcavüzkarlarına qarşı müharibə aparmağa məcbur olan<br />
Azərbaycana maddi və mənəvi kömək göstərilməsi təşkil edilir.<br />
Tacikistan Azərbaycanlılarının Dostluq və Mədəniyyət<br />
Mər kəzi bir qrup azərbaycanlının təşəbbüsü ilə 2011-ci ildə Düşən<br />
bədə yaradılmışdır. Mərkəzin başlıca qayəsi – Tacikistanda<br />
Azərbaycan mədəniyyəti, dili, t arixi dəyərləri, milli adətləri və<br />
ənənələrinin qorunması, millətlərarası münasibətlərin, iki xalq<br />
arasında dostluğun möhkəmlənməsidir. Həmçinin, Dağlıq Qarabağ<br />
münaqişəsinin tarixi, ermənilərin işğalçılıq siyasəti, prob-<br />
229
<strong>TÜRK</strong> XALQLARI<br />
lemin sülh yolu ilə həlli istiqamətində Azərbaycanın təşəbbüsləri,<br />
öl kəmizdə aparılan sosial-iqtisadi inkişaf, hüquqi, dünyəvi və<br />
demokratik dövlət quruculuğu istiqamətində görülən işlər haqqında<br />
Tacikistan ictimaiyyətinə düzgün və reallıqları əks et di rən<br />
məlumatların çatdırılması Mərkəzin fəaliyyətinin önəmli his səsini<br />
təşkil edir.<br />
<strong>Türk</strong>iyə və Azərbaycan münasibətlərində bütün məsələlərdə<br />
olduğu kimi, diaspor siyasəti də çox böyük əhəmiyyət daşıyır.<br />
Həm beynəlxalq aləmdə, həm də konkret olaraq Ön Asiya, Qafqaz<br />
və Mərkəzi Asiya qar şılıqlı əlaqələrində tarixi kökləri olan bu<br />
siyasətin üzərinə düşən mühüm vəzifələr vardır.<br />
1949-cu ildə <strong>Türk</strong>iyədə dünyada ilk Azərbaycan diaspor<br />
təş kilatı kimi tarixə düşmüş Azərbaycan Kültür Dərnəyi yara dılmışdır.<br />
Bu təşkilat <strong>Türk</strong>iyədə siyasi mühacirətdə olan Azərbaycan<br />
Xalq Cümhuriyyətinin banilərindən Məhəmməd Əmin Rəsulzadə<br />
tərəfindən təsis edilmişdir. Dərnəyin ilk sədri Həmid Atanan<br />
olmuşdur. 1952-ci ildə Dərnək “Azər baycan” jurnalının nəşrinə<br />
başlamış, istiqlaliyyət ideyalarının təbliğinə çalışmışdır. Bununla<br />
yanaşı, Azərbaycanın zəngin mədəni irsini və qədim tarixini<br />
təbliğ edən bir sıra kitablar da məhz bu Dərnəyin yardımı ilə nəşr<br />
Azərbaycan Kültür Evinin açılış mərasimi<br />
230
III BÖLÜM . <strong>TÜRK</strong> DİASPORU<br />
edilmişdir. Dərnəyin fəaliyyətinə H.Atanandan sonra R.Unsal,<br />
Kərim Odal, Əhməd Yasaf, Cəmil Odeli, İsgəndər Ağuzum, Məhəmməd<br />
Kəngərli və Camal Unsal rəhbərlik etmişlər.<br />
1996-cı ildə görkəmli alim İhsan Doğramacının təşəbbüsü<br />
əsasında Azərbaycan prezidenti Heydər Əliyev və <strong>Türk</strong>iyənin<br />
doq quzuncu pre zidenti Süleyman Dəmirəlin fəxri sədrliyi ilə<br />
<strong>Türk</strong>iyə-Azərbaycan Dostluq Vəqfi təşkil olunmuşdur. Vəqfin ilk<br />
təşəbbüsü isə <strong>Türk</strong>iyədə Azərbaycan Evinin açılması olmuşdur.<br />
Bu nunla yanaşı, 2003-cü ildə yaradılmış İzmir Azərbaycan Kültür<br />
Evi və Dayanışma Dərnəyi, Manisa Azərbaycan Kültür və<br />
Da yanışma Dərnəyi, Balıkesir Azərbaycan Evi Dərnəyi, İstanbul<br />
Azərbaycan Kültür və Dayanışma Dərnəyi, 2004-cü ildə təsis<br />
edilmiş Bursa Azərbaycan Evi Dərnəyi, Kocaeli Azərbaycan Evi<br />
Dərnəyi, Ça naqqala Azərbaycan Evi Dərnəyi, Aydın Azərbaycan<br />
Evi Dərnəyi, Muğla Azərbaycan Evi Dərnəyi, Adana Azərbaycan<br />
Kültür və Dayanışma Dər nəyi, Antaliya Azərbaycan Evi Dərnəyi,<br />
Ankara Azərbaycan Kültür və Dayanışma Dərnəyi, İqdır Azərbaycan<br />
Kültür və Dayanışma Dərnəyi, Hatay Azərbaycan <strong>Türk</strong><br />
Kültür Mərkəzi, Hatay-Dörtyol Azərbaycan-<strong>Türk</strong> Kültür Dərnəyi,<br />
Ədirnə Azərbaycan Evi Dərnəyi və Azərbaycanlıların Da -<br />
yanışma Dərnəyi qardaş ölkədə yaşayan soydaşlarımızı öz ətrafında<br />
birləşdirərək, Azərbaycan haqqında həqiqətlərin, dol ğun<br />
informasiyaların yayılmasında fəal iştirak edir.<br />
2006-cı ildə <strong>Türk</strong>iyədə təsis edilmiş daha bir diaspor quru<br />
munun – <strong>Türk</strong>iyə-Azərbaycan Strateji Araşdırmalar Mər kəzinin<br />
fəaliyyətinin əsas istiqamətlərindən biri “erməni soy qırımı”<br />
iddiaları ilə bağlı elmi-praktik konfranslar təşkil etmək,<br />
bu iddiaların reallıqdan tamamilə uzaq olduğunu sübut edən elmi<br />
araşdırmaların nəticələri barədə dünya ictimaiyyətini məlumatlandırmaqdır.<br />
Mərkəzin nəzdində ayrı-ayrı sahələr üzrə fəaliyyət<br />
göstərən bölmələr vardır. Mərkəz Azərbaycanla <strong>Türk</strong>iyə<br />
arasında münasibətlərin inkişafına praktiki töhfələr verməyə<br />
ça lışır, iki qardaş ölkənin dostluq və əməkdaşlıq əlaqələrinin<br />
dərinləşməsinə xidmət edən humanitar tədbirlər təşkil edir.<br />
231
<strong>TÜRK</strong> XALQLARI<br />
<strong>Türk</strong>iyə Azərbaycan Dərnəkləri Federasiyası <strong>Türk</strong>iyədə<br />
“2012-ci ilin qeyri-hökumət təşkilatı” nominasiyasının qalibidir<br />
<strong>Türk</strong>iyə-Azərbaycan Dərnəkləri Federasiyası (TADF)<br />
2004-cü il də Kocaelidə qurulmuşdur. Federasiyanın fəaliyyəti<br />
nə ticəsində Ko ca eli ictimaiyyəti Azərbaycanla tarixi əlaqələr, iki<br />
türk dövlətinin stra teji tərəfdaşlığı xüsusunda gərəkli infor masiyalar<br />
əldə edə bilirlər. TADF Dünya Azərbaycanlılarının Həmrəyliyi<br />
Günü ərəfəsində Kartəpə bələdiyyəsində Heydər Əli yev<br />
parkının açılmasına yardımçı olmuşdur.<br />
Azərbaycan diasporunun Asiya ölkələrindəki təşkilatları<br />
ara sında Azərbaycan-Yaponiya Dostluq Cəmiyyəti (AYDC) gördüyü<br />
işlərin plat formasına görə diqqəti cəlb edir. AYDC 2002-ci<br />
ildə Yaponiyanın Nagoya şəhərində təsis edilmişdir. Cəmiyyətin<br />
təsisçisi həmin ildə Nagoya Uni versitetininin Beynəlxalq İnkişaf<br />
fakültəsinin Beynəlxalq Əməkdaşlıq proqramında magistratura<br />
təhsili almış Dr. Rəhman Şahhüseynlidir. AYDC-nin təsis edil məsində<br />
Nagoya Universitetinin bir qrup yapon tələ bə və müəllim<br />
he yətinin də əməyi olmuşdur.<br />
Cəmiyyətin yaradılmasında əsas məqsəd Azərbaycanı bir<br />
Qafqaz və türk dövləti olaraq bu ölkədə geniş şəkildə tanıtmaqdır.<br />
Cə miyyət iki ölkə arasında sıx dostluq və əməkdaşlıq, mədəni və<br />
maarifçilik əlaqələri qurub inkişaf etdirmək hədəfərini gü dür.<br />
232
III BÖLÜM . <strong>TÜRK</strong> DİASPORU<br />
Azərbaycan-Yaponiya Dostluq Cəmiyyətinin (AYDC)<br />
gənc və fəal üzvləri<br />
AYDC Azərbaycanın tarixini, dil və ədəbiyyatını, adət-ənə nələrini,<br />
coğrafiyasını, musiqisini, folklorunu, tanınmış şəx siyyətlərini və s.<br />
özünəməxsus özəlliklərini tanıtmaqla, Azər bay canın Yaponiyada<br />
obyektiv müsbət imicinin yaradılmasına xid mət edir.<br />
Cəmiyyət tarixi həqiqətləri, o cümlədən torpaqlarımızın<br />
iş ğalını, Qarabağ müharibəsinin tarixi köklərini, səbəb və nə ticə<br />
lərini Yaponiya ictimaiyyətinə çatdırmağı qarşısına məq səd<br />
qoyur. AYDC, həmçinin, Azərbaycan və Yaponiya haqqında eti -<br />
barlı informasiya qaynaqlarını araşdırıb toplayaraq öz bül le tenlərində<br />
və web səhifəsində dərc etməklə, xalqlarımız arasında<br />
dost luq əlaqələrinin dərinləşdirilməsinə çalışır. Bununla, AYDC<br />
öz üzvlərinin və Cəmiyyətin xidmətindən istifadə edənlərin Azərbay<br />
can və Yaponiya haqqında daha doğru və etibarlı bi liklər əldə<br />
etmələrinə köməklik edir.<br />
Birləşmiş Ərəb Əmirliklərindəki (BƏƏ) Azərbaycan Cəmiyyəti<br />
2004-cü ildən fəaliyyət göstərir. Cəmiyyət Dubay şəhərində<br />
təsis edil mişdir. Azərbaycan Cəmiyyəti BƏƏ-də Dağlıq Qarabağ<br />
problemi ilə bağlı ictimaiyyətə və dövlət orqanlarına məlumat<br />
ve rən əsas qurumdur. Cəmiyyət rəhbərliyi yerli qəzetlərə bunun<br />
la bağlı mütəmadi müsahibələr verir, il ərzində dəfələrlə<br />
233
<strong>TÜRK</strong> XALQLARI<br />
Küveyt Azərbaycan<br />
Mədəniyyət və Dostluq<br />
“Vətənsevər” Cəmiyyətinin<br />
emblemi<br />
döv lət kitabxanalarına problemlə bağlı ərəb və ingilis dillərində<br />
kitablar, jurnallar təqdim edir, hər bir nazirlik və ya komitəni<br />
ayrı-ayrılıqda ziyarət edib, onları ətrafı məlumatlandırır.<br />
Küveyt dövlətində də Azər baycan<br />
dias por təşkilatı vardır: Azər baycan<br />
Küveyt Mədə niyyət və Dostluq<br />
“Vətənsevər” Cə miy yəti. 2010-cu ildə<br />
yaradılmış Cəmiyyət bura da Azərbay<br />
can mədəniyyətini, tarixini, ölkə<br />
mizdəki ictimai prosesləri Küveyt<br />
dövlə tinə, xalqına layiqincə tanıtmaq,<br />
onlara mütə madi informasiya çat dırmaq<br />
missiyasını yerinə ye tirir. “Vətən<br />
sevər” Cəmiyyəti tərəfindən qar daş<br />
<strong>Türk</strong>iyənin diaspor təş kilatları ilə də güclü əlaqələr qurulmuşdur.<br />
Bu məqsədlə bu ra da fəaliyyət göstərən türk diaspor təşkilatları<br />
və cəmiyyətləri ilə tez-tez görüşlər keçirilir, tədbirlər təşkil edilir<br />
(104; 21; 112; 176; 220; 221; 211;261).<br />
234
III BÖLÜM . <strong>TÜRK</strong> DİASPORU<br />
AVSTRALİYA VƏ AFRİKA<br />
<strong>TÜRK</strong> DİASPORU<br />
Avstraliyaya – “yaşıl qitəyə” türklərin mühacirəti XX əsrin<br />
əvvəl lərindən başlamışdır. 1911-ci ilin statistik məlumatına<br />
əsasən, bu tarixdə Avstraliyada yaşayan türklərin sayı 332-yə çatırdı.<br />
1954-cü ildə isə bu rəqəm artıq 1036-ya yüksəlmişdi. Avstraliya<br />
türklərinin əksər hissəsi Şi mali Kipr türkləridir. Onlar<br />
Avs traliyaya 1963 və 1974-cü illər Kipr konfliktinin şiddətləndiyi<br />
vaxt larda emiqrasiya etmişlər. Daha sonra Bolqarıstan, Yuna nıstan,<br />
İraq, Makedoniya, Almaniya və Şərqi Avropa ölkələrindən<br />
də türksoylu vətəndaşlar gələrək Avstraliyanın müxtəlif bölgə lərində<br />
məskunlaşmışlar.<br />
1960-cı ildən buraya başlanan kütləvi türk mühacirəti ilə<br />
əla qədar <strong>Türk</strong>iyə və Avstarliya arasında “Avstraliya türklərinin<br />
möv qeyi və fəaliy yəti haqqında <strong>Türk</strong>iyə Cümhuriyyəti hökuməti<br />
və Avstraliya Millətlər Birliyi hökuməti arasında razılaşma” adlı<br />
əmək müqaviləsi imzalanmışdır. Müqavilə türk mühacirlərinin<br />
Avstraliyanın Viktoriya şəhərində Şimali Kipr türk diasporu<br />
ölkəsinə dəstək aksiyası keçirir<br />
235
<strong>TÜRK</strong> XALQLARI<br />
Avstraliyaya maneəsiz keçməsinə şərait yaratmışdır. Bunun nəticəsində<br />
Avstraliyada türklərin sayı 1971-ci ildə 8 minə çatmışdır.<br />
Hazırda isə sayı 200 000 civarında olan (onların 40-60 mini Şimali<br />
Kipr türküdür) türklərin 60 mini Avstraliya vətəndaşlığını<br />
qə bul etmişdir.<br />
Mühacir türklərin Avstraliyada formalaşdırdığı güclü diaspor<br />
təşki latı öz fəaliyyətinə görə digər ölkələrdən seçilir. Onların<br />
müəyyən hissəsi öz milli kimliyini qoruyub saxlamaqdan ötrü<br />
türkdilli məktəblərə gedir, öz aralarında ana dilində danışır, türk<br />
kafe, restoranlarında nahar edir və türklərə məxsus dükanlardan<br />
bazarlıq edirlər. Diasporda həmrəyliyin qorunması məqsədilə birbiri<br />
ilə tez-tez əlaqə saxlayan türklər Vətənlə bağlılıqlarını itir mir,<br />
türk kanallarına baxır və öz musiqilərinə qulaq asırlar. Avstraliyada<br />
türk diasporuna məxsus kütləvi informasiya vasitələri də<br />
möv cuddur. Onların içərisində türkdilli “Anadolu”, “Dünya”,<br />
“Dər ya”, “Camiə”, “Yeni Vətən”, “Zaman” və “Yorum”, in gilis<br />
dil li “Avstraliya <strong>Türk</strong> Xəbər Həftəliyi” (“Australian Turkish<br />
News Weekly”) kimi mətbuat orqanları daha populyardır.<br />
Avstraliya türkləri burada daha çox işçi sinfinə mənsubdur.<br />
Bundan başqa türklər ticarət və sənaye sektorunda da özlərini<br />
Avstraliyada türk bazarı festivalı<br />
236
III BÖLÜM . <strong>TÜRK</strong> DİASPORU<br />
gös tərməyə baş la mışlar. Onlar, eyni zamanda, bu qitədə xurma<br />
ağacını yetişdirən və onun ticarəti ilə məşğul olan ilk sahibkarlar<br />
olmuşlar. Hal-hazırda ölkənin şərqində yerləşən ən böyük xurma<br />
istehsalçılığı türklərə məxsusdur.<br />
Üç qitənin – Asiya, Avropa və Afrikanın qovuşduğu geopo<br />
litik ko or dinatlarda 600 ildən çox imperiya səltənətini davam<br />
etdirmiş Osmanlı dövlətinin təbəələri, təbii ki, bu qitələrin müvafiq<br />
bölgələrində, eləcə də Şimali Afrikada hələ qədim zamanlardan<br />
ya şamışlar. Buna görə də Af rikanın şimal ölkələrində – Misir,<br />
Əlcəzair və Liviyada geniş yayılmış türk diasporları vardır.<br />
Misirdə yaşayan türklərin (“Misir türkləri”) sayı bəzi mənbələrdə<br />
1 milyon 500 minədək göstərilir. Onlar bu ölkənin ictimai-iqtisadi<br />
həyatının, demək olar ki, bütün sferalarında çalışırlar.<br />
Əlcəzairdə çoxdan məskunlaşmış və Osmanlı imperi yasın<br />
dan son rakı dövrdə də <strong>Türk</strong>iyənin özündən, Fransa, Alma niya,<br />
İsveçrə, Hollandiya, Belçika, Kanada və İspaniyadan gəl miş<br />
türklərin (“Cəzair türkləri) sayı 600 mindən 2 milyona qə dər<br />
təx min edilir. Bu diasporun fəaliyyət dairəsi, təbii ki, çox ge nişdir.<br />
Əlcəzair <strong>Türk</strong>lərinin Assosiasiyası (“Association des Turcs<br />
Algériens”) diaspor birlikləri arasında koordinasiya quran əsas<br />
təş kilatdır.<br />
Liviya türkləri də bu ölkədə Osmanlı imperiyasının hakimiyyəti<br />
döv ründən yaşayırlar. Əsasən, Anadoludan gəl miş bu<br />
türklərin (“Məğrib qanlı” türklər) sayı 1975-ci il emiq rasi yasından<br />
sonra daha da artmışdır.<br />
Cənubi Afrika Respublikasında ümumi sayı indi 3 500<br />
olan türklər bu ölkəyə XIX əsrdə emiqrasiya etmişlər. 1889-cu<br />
il də Osmanlı türkləri Cənubi Afrika dövlətində, Yohannesburq<br />
və Durbanda öz ölkələrinin Fəx ri Konsulluğunu təmsil etmiş və<br />
sonra burada qalmışlar. CAR-da türklərin sayı çox olmasa da,<br />
onlar Afrika qitəsinin ən inkişaf etmiş və qərbtəməlli siyasi-demok<br />
ratik təsisatlarını yaratmış bu dövlətində, başlıca olaraq, paytaxt<br />
Pretoriyada və çoxmilyonlu sənaye şəhəri Keyptaunda özlərinin<br />
işgüzar imkanlarını kifayət qədər genişləndirə bilmişlər.<br />
237
<strong>TÜRK</strong> XALQLARI<br />
Azərbaycan türklərinin də Avstraliyada və bir sıra Afrika<br />
ölkələ rində diaspor birlikləri vardır. Dünyanın 5-ci qitəsinə –<br />
Avs traliyaya onların mü hacirəti 1950-ci illərdən başlamışdır.<br />
Hazırda Avstraliyada 8 minə yaxın soydaşımız məskunlaşmışdır.<br />
Əsasən, türkiyəli və güneyli azər ban canlılardan ibarət olan milli<br />
di asporun tərkibi son 20 ildə Azərbaycan Respublikasından da<br />
bu raya iqtisadi mühacirətin artması səbəbi ilə get dikcə genişlənir.<br />
<strong>Türk</strong>iyə və Avstraliya arasında imzalanmış miqrasiya müqavilələrinə<br />
uyğun olaraq, buraya <strong>Türk</strong>iyə azərbaycanlılarının da<br />
daxil olduğu kütləvi mühacirət başlamışdır. Əsasən, orta sinfin<br />
nümayəndələri içərisindən olan azərbaycanlılara ziyalıların çoxluq<br />
təşkil etdiyi Güney Azərbaycan mü hacirlərinin də qoşul ması<br />
burada diasporumuzun formalaşmasına yax şı şərait yaratmışdır.<br />
Müstəqillik əldə edildikdən sonra Avstraliyada fəaliyyətini ge nişləndirən<br />
soydaşlarımız bir neçə dəfə Azərbaycandan mu si qi çilər,<br />
alimlər, yazıçılar, incəsənət ustalarını dəvət etmişlər. Di as por təşkilatları<br />
Avstraliyanın ən böyük şəhəri Sidneydə Azər baycanla<br />
bağlı müxtəlif tədbirlər həyata keçirirlər.<br />
Avstraliya və Yeni Zelandiyada ümumi sayı, təqribən, 10<br />
min ci varında olan azərbaycanlıların fəal diaspor təşkilatları vardır.<br />
Avstra liyada “Azərbaycanlılar Cəmiyyəti” (1996, Sidney) və<br />
Avstraliya-Azərbaycan Dostluq<br />
Cəmiyyəti Respublika Gününü qeyd edir<br />
238
III BÖLÜM . <strong>TÜRK</strong> DİASPORU<br />
“Avstraliya-Azərbaycan Dostluq Cəmiyyəti” (2003, Sidney), Yeni<br />
Zelandiyada “Azərbaycan-Yeni Zelandiya Dostluq Cəmiyyəti”<br />
(2004, Oklend) fəaliyyət göstərir. Hər il Avstraliya-Azərbaycan-<br />
<strong>Türk</strong> Dostluq Cəmiyyəti və <strong>Türk</strong> Quruluşları Federasiyasının<br />
bir gə təşkilatçılığı ilə Avstraliyanın ən böyük məscidi olan Gelibolu<br />
Camisində Xocalı soyqırımı anılır. Azərbaycan və <strong>Türk</strong> icmasının<br />
kompakt yaşadıqları Obern (Auburn) qəsəbəsində hər il<br />
Novruz bayramı və digər milli bayramlarımız qeyd edilir.<br />
Avstraliya-Azərbaycan-<strong>Türk</strong> Dostluq Birliyi (AATDB) ilk<br />
olaraq Avstraliya-Azərbaycanlılar Birliyi adı altında 1992-ci<br />
ildə Sidney şə hərində təsis edilmişdir. 2007-ci il aprel ayının 20-<br />
də keçirilən Dünya azərbaycanlılarının II qurultayından sonra<br />
Avstraliya-Azərbaycanlılar Birliyi Avstraliya-Azərbaycan-<strong>Türk</strong><br />
Dostluq Birliyi adlanmağa başla mışdır. 1993-cü ildə Birliyin<br />
təşəbbüsü ilə “Azərbaycanın səsi” ra diosu təsis edilmişdir. “Azərbaycanın<br />
səsi” radiosunda 25 ildir ki, Azər baycanın mədəniyyəti<br />
haqqında, Avstraliyada keçirilən tədbirlər, bay ramlar barəsində<br />
azərbaycanca və ingiliscə verilişlər yayımlanır. AATDB-nin əsas<br />
məqsədi Azərbaycanı Avstraliyada və bütün dünyada tanıtmaq,<br />
onun unikal mədəniyyət dəyərlərini təbliğ etmək və lobbiçilik<br />
siyasəti yürütməkdir. Avstraliya Universitetində təhsil alan azərbaycanlı<br />
tələbələrlə və müəllimlərlə mütəmadi olaraq görüşlər<br />
keçirilir, onlara gə rəkli informasiyalar çatdırılır. Avstraliya-Azərbaycan-<strong>Türk</strong><br />
Dostluq Birliyi 2000-ci ildə Sidneydə keçirilən<br />
Olim piya İdman Oyunlarına gedən azərbaycanlı idmançı və turist<br />
lərin qarşılanması, yerləşdirilməsi, ölkənin tarixi yerləri ilə<br />
yaxından tanış olması və s. işlərdə yardımçı olmuşdur.<br />
Azərbaycan-Yeni Zelandiya Dostluq Cəmiyyəti (AYZDC)<br />
2006-cı ildə yaradılmışdır. Təşkilat buradakı azərbaycanlıların maraqlarının<br />
müdafiə olunması, eləcə də Azərbaycan məhsullarının<br />
Ye ni Zelandiyada təqdimatı istiqamətində mühüm fəaliyyət<br />
gös tərir. Qarabağ həqiqətlərinin dünya ictimaiyyətinə, eləcə də<br />
çox millətli Yeni Zelandiya əhalisinə çatdırılması digər diaspor<br />
təşkilatları kimi Azərbaycan-Yeni Zelandiya Dostluq Cəmiyyəti<br />
239
<strong>TÜRK</strong> XALQLARI<br />
üçün də ən başlıca vəzifələrdəndir. Cəmiyyət Ok lenddə fəaliyyət<br />
göstərir və Yeni Zelandiyadakı digər türk diaspor təş ki latları ilə<br />
sıx əlaqələr saxlayır. Cəmiyyət tərəfindən təşkil edilən təd birlərin<br />
böyük əksəriyyətində həm türk, həm də Güney Azərbaycandan<br />
olan soydaşlarımız fəal iştirak edirlər.<br />
2007-ci ildən fəaliyyətə başlayan “Azəri” Azərbaycan<br />
Ye ni Zelan diya Dostluq Cəmiyyətinin başlıca məqsədi bu ölkədəki<br />
həmvətənlərimizin diaspor birliyini təmin etməkdir. Ey ni<br />
za manda, Cəmiyyət Yeni Zelan diyada Azərbaycan Res pub likası<br />
nın maraqlarının layiqli şəkildə təqdim və təmsil olunması<br />
təşəbbüslərində fəal iştirak edir.<br />
Azərbaycan türklərinin antik mədəniyyət ölkəsi Misirdə<br />
məskun laş ması İkinci Dünya müharibəsinin qurtarması dövrünə<br />
təsadüf edir. Alman ordusunun tərkibində Sovet İttifaqına qar şı<br />
müstəqillik amallı milli hərbi birləşmədə (“Azərbaycan legi onu”<br />
– “Aserbaidschanische Legion”[1942-1945]) fəaliyyət gös tə rən<br />
və məlum səbəblər üzündən Və tənə qayıda bilməyən azərbaycanlı<br />
mühacirlərin müharibədən sonra köçdükləri ölkələr içərisində<br />
Misir də var idi. Bəzi tarixi mənbələrdə İkinci Dünya mü ha ribə<br />
sindən sonra əsir düşən azərbaycanlıların ingilis və fransız<br />
hər bi qüvvələrindən təxris edilərək, Misirdə yerləşdirilməsi ba -<br />
rədə məlumatlara da rast gəlmək mümkündür. Misir kralı I Faruk<br />
və onun yaxın adamlarının mərhəməti sayəsində xilas olan<br />
soy daşlarımız Misirdə evlə, işlə təmin edilmiş və özlərini qoru<br />
maq məqsədi ilə pərakəndə və gizli formada yaşamağa məcbur<br />
olmuşlar. Güney Azərbaycandan da mühacirət prosesinin<br />
güc lənməsi nəticəsində Misirdə azərbaycanlıların icması genişlənmişdir.<br />
Enerjili, intellektual və sosial baxımdan xeyli fəal<br />
gənc azərbaycanlılar XX əsrin 90-cı illərindən etibarən icti mai<br />
hə yatda fəal iştirak etməyə başlamışlar. Hazırda Misirdə on minlərlə<br />
həmvətənimizin yaşadığına dair təsdiqlənməmiş mə lumatlar<br />
vardır. Misirdə təhsil alan gənclərimizin də bir qismi bu ölkədə<br />
yaşamağa üstünlük verir. 1999-cu ildən başlayaraq, Qahirə radiosunda<br />
iqtisadi, siyasi, mədəni və dini proqramlar hazırlayan<br />
240
III BÖLÜM . <strong>TÜRK</strong> DİASPORU<br />
Cənubi Afrika Respublikasının paytaxtı Pretoriyada<br />
Azərbaycan və digər türk diaspor nümayəndələrinin toplantısı<br />
“Azərbaycan xidməti” yaradılmışdır. Azərbaycan və Misir dövlətləri<br />
arasındakı dərin və hərtərəfi dostluq münasibətləri bura dakı<br />
milli diasporun da inkişafına kömək edir.<br />
Cənubi Afrika Respublikasında nə qədər soydaşımızın ya -<br />
şaması barədə məlumatlar dəqiq deyil. Lakin son vaxtlar bu ölkənin<br />
mediasında azərbaycanlıların fəallaşması barədə xə bər lər<br />
dərc olunur. CAR azər bay canlılarının əksər hissəsini Gü ney dən<br />
olan soydaşlarımız təşkil edir. Əsasən, ticarət sahəsində iş qu -<br />
ran Azərbaycan türkləri CAR-da orta səviyyəli təbəqəni təm sil<br />
edirlər. Azərbaycan Respublikasından da CAR-a köçənlər vardır.<br />
2002-ci ildə paytaxt Pretoriyada ilk “Azərbaycan Cə miyyəti” təsis<br />
edilmişdir. Afrikanın cənubunda yaşayan azər bay canlıları bir<br />
araya gətirmək, mədəni tədbirlər keçirmək və CAR- da Azər baycanı<br />
layiqincə təmsil etmək Cəmiyyətin əsas məq səd lərin dən dir<br />
(104).<br />
Avstraliyanın Adelaida, Sidney və Melbrun şəhərlərində tatar<br />
və başqırd xalqlarının 500-dək nümayəndəsi yaşayır. Onlar<br />
Avstraliyaya bir sıra Asiya və Avropa ölkələrindən – Almaniya,<br />
241
<strong>TÜRK</strong> XALQLARI<br />
Tatar və başqırd diasporunun Astraliyada<br />
ilk təşəkkülü. 1950-ci illər<br />
Polşa, Latviya, Mancuriya (Çin), Şərqi <strong>Türk</strong>üstan (Çin), Yaponiya<br />
və <strong>Türk</strong>iyədən, eləcə də, keçmiş Sovet İttifaqı respublikalarından,<br />
əsasən, İkinci Dünya müharibəsi illərindən köçməyə başlamışlar.<br />
Son 50 ildə bu proses zəif də olsa, davam etmişdir. Bu gün Avstra<br />
liyada tatar və başqırd diasporu bir neçə qurumda təş ki latlan<br />
mışdır. Onların ən böyüyü – 1985-ci ildən fəaliyyət gös tə rən<br />
Cə nubi Avstraliyanın Tatar-Başqırd Assosiasiyasıdır (CATBA).<br />
2004-cü ildə daha universal bir təşkilat – Avstraliya <strong>Türk</strong> <strong>Xalqları</strong>nın<br />
“Turan” Assosiasiyası (ATXTA) yaradılmışdır. Ta tar və<br />
baş qırd diasporunun milli dildə iki məktəbi açılmışdır.<br />
Assosiasiya tatar və başqırd incəsənətinin nümunələrindən<br />
iba rət sərgilər təşkil etmiş, diasporun Avstraliyada məskun laşmasının<br />
50 illiyini, doğma Kazan şəhərinin yaradılmasının 1000<br />
illiyini, bö yük türk mütəfəkkiri Mahmud Kaşğarlının yubileyini<br />
keçirmiş, “Krım dan Avstraliyayadək türk dünyası” adlı böyük<br />
mədəniyyət tədbiri düzən lə mişdir. Maraqlıdır ki, bu diaspor təşkilatının<br />
təşəbbüsü ilə onların ya şadığı ərazilər – şəhərcik, küçə,<br />
park və qəsəbələr də unudulmaz tatar və başqırd toponimləri ilə<br />
adlandırılmağa başlamışdır. Bu gün türk tarixi yaddaşının nəticəsi<br />
olan toponimlərə Cənubi Avstraliyada rast gəlmək müm-<br />
242
III BÖLÜM . <strong>TÜRK</strong> DİASPORU<br />
kündür: Alma, İnkerman, Balaklava, Akyar (Sevastopol), Hacıbəy<br />
(Odessa), Krım. Tatar və başqırd diasporunu təmsil edən<br />
in san ların 99%-i yeni nəsil – Avstraliyada doğulmuşlardır. Tatar<br />
və başqırdlar yaşıl qitədə çox olmasalar da, onlar təhsil, tibb,<br />
bank çılıq, inzibati və təsərrüfat işləri də daxil olmaqla, bütün icti<br />
mai-iqtisadi sferalarda çalışır, uğur qazanır və öz mövqelərini<br />
möhkəmləndirirlər.<br />
Başlıca olaraq, Amerika, Kana<br />
da və Av ropa ölkələrində dias por<br />
bir liklərini si yasi-mədəni cəhətdən<br />
təş kilatlandıran uyğur türkləri çox millətli<br />
Avstraliyada da bu istiqa mətdə<br />
fə aliy yətlərini davam etdirirlər. Avstra<br />
liya uyğurlarının Şərqi <strong>Türk</strong>üstan<br />
Avs traliya Assosiasiyası (ŞTAA) Çin<br />
Şərqi <strong>Türk</strong>üstan Avstraliya<br />
Assosiasiyasının (ŞTAA)<br />
emblemi<br />
Xalq Res pub likasında bu etnosun və<br />
regionun di gər türksoylu xalqlarının<br />
tap dalanmış siyasi hü quqları uğ run -<br />
da mübarizə aparır, milli-irqi diskrimi<br />
nasiyaya, kütləvi repressiyalara qarşı Avstraliya cəmiyyətinin<br />
etiraz mövqeyini formalaşdırır, böyük yazılı mədəniyyətə, zəngin<br />
irsə malik olan çoxmilyonlu uyğur millətinin siyasi iradəsinin<br />
XXI əsrdə belə amansızlıqla boğulmasının beynəlxalq ədalətə<br />
zidd olduğunu sübut edirlər (320; 211; 563; 564; 565).<br />
243
<strong>TÜRK</strong> XALQLARI<br />
RUSİYA FEDERASİYASINDA<br />
<strong>TÜRK</strong> DİASPOR TƏŞKİLATLARI<br />
Rusiya imperiyasının müstəmləkəçilik siyasəti və daha<br />
sonra kommunizm platformasında davam etdirilən çoxmillətli<br />
So vet İttifaqının rusmərkəzli milli siyasəti dünyanın ərazicə ən<br />
bö yük ölkəsinin geniş coğrafiyasında, özlərinin tarixi yurdlarında<br />
və dövlətlərində yaşayan türk xalqlarını həmişə diskriminasiyaya<br />
məruz qoymuşdur və bu siyasət bu gün də davam etdirilməkdədir.<br />
Ruslar zorakı deportasiya yolu ilə, eləcə də yerli toponimləri<br />
və inzibati ərazi vahidlərinin sərhədlərini dəyişdirməklə, işğal<br />
etdikləri əraziləri ruslaşdırmaqla yerli aborigen türkləri bir qayda<br />
olaraq gizli və ya aşkar surətdə etnik assimilyasiyaya uğratmağa<br />
çalışmışlar.<br />
Bu mürəkkəb proses davamlı şəkildə əvvəlcə Rusiya im periyası,<br />
sonra Sovet İttifaqı və nəhayət, post-sovet məkanında türk<br />
xalq ları və onların etnik qruplarının, fərdlərinin ölkədaxili və öl-<br />
Sovet İttifaqı məkanında türk xalqlarının qərbdən şərqə doğru<br />
deportasiyası onların taleyinə həlledici təsir göstərmişdir<br />
244
III BÖLÜM . <strong>TÜRK</strong> DİASPORU<br />
kəxarici miqrasiyası ilə müşayiət olunmuşdur. Sovet İttifaqında<br />
millətindən asılı olmayaraq bütün vətəndaşların nisbətən sərbəst<br />
hərəkəti isə onların yaşam üçün daha əlverişli şəhər və regionlara<br />
köçməsinə rəvac vermişdir.<br />
Beləliklə, xaraktercə möhkəm, mübariz və çalışqan türksoylu<br />
xalq ların nümayəndələri dünyanın ikinci aparıcı dövlətinin –<br />
Sovet İttifaqının inkişaf etmiş mərkəz şəhərlərində, quruculuq<br />
işlərinin intensiv getdiyi bölgələrində, digər İttifaq respublikaların<br />
paytaxtlarında elm, təhsil, mədəniyyət, iqtisadiyyat, texnologiya<br />
və s. sahələrdə işləmək, özlərinə təminatlı həyat şəraiti qurmaq<br />
arzusu ilə İttifaq daxili miqrasiya etmişlər. Bu, Sovet İttifaqının,<br />
demək olar ki, bütün regionlarında elm, təhsil və iqtisadiyyatın<br />
bütün istiqamətlərində türk əsilli insanların üzə çıxmasına və öz<br />
əməksevərliyi sayəsində İttifaq miqyasında və hətta dünyada adsan<br />
qazanmasına şərait yaratmışdır. Sayı min, on min, yüz minlər<br />
olan türksoylu icmalar böyük dövlətin bütün ərazisində (hətta<br />
kənd yerlərində) bu imkanlardan istifadə etməyə çalışmışlar.<br />
SSRİ dağılandan sonra həm öncədən Rusiyada yaşayan həmin<br />
in sanlar və icmalar, həm də post-sovet ölkələrindən Rusiya<br />
Fe derasiyasına gələrək burada məskunlaşan türksoyluların diaspor<br />
birlikləri tamamilə yeni şəraitə uyğunlaşmalı olmuşlar. Xüsusilə,<br />
Orta Asiya türk respub likalarından və Rusiyanın cənubşərq<br />
bölgələrindən RF-nın nisbətən inkişaf etmiş bölgə və<br />
şə hərlərinə türksoyluların müvəqqəti və daimi şəkildə köçüb<br />
gəl məsi halları hətta ruslar üçün demoqrafik böhran sə viy yəsin<br />
də xeyli çoxalmışdır. Bu proses, ucuz işçi qüvvəsinə ehtiyacı<br />
olan Rusiyada ciddi bir miqrasiya problemi (əsasən, əmək miqra<br />
siyası üzrə) yaratmış və onu tənzimləmək üçün dövlət sə viyyəsində<br />
müvafiq qanunların tətbiqinə başlanılmışdır. Rusiya Fede<br />
rasiyasında yüz minlərlə türk əsilli insanların vətəndaşlıq əldə<br />
etməsi, türk diaspor birliklərinin çoxalması və genişlənməsi, getdikcə<br />
müəyyən etnososial qüvvə kimi özünü göstərməsi – hə min<br />
diasporların nüfuz qazanaraq müvafiq statusla təşkilat lan masını<br />
da zərurətə çevirmişdir.<br />
245
<strong>TÜRK</strong> XALQLARI<br />
Tarixi-siyasi və təbii-coğrafi amillərlə bağlı olaraq, Qazaxıstandan<br />
(bu ölkənin ən uzun dövlət sərhədi Rusiya ilədir) Rusi<br />
yaya və ya əksinə, permanent miqrasiyalar 1960-cı illərdən<br />
da ha intensiv xarakter daşımış və xüsusilə son zamanlar Rusiya<br />
Federasiyasında qazax diaspor təşkilatları və ictimai birliklərinin<br />
kəmiyyət və keyfiyyət göstəricilərinə müsbət təsir etmişdir. Hazırda<br />
qazaxlar Rusiyanın türksoylu etnosları sırasında tatar, başqırd<br />
və çuvaşlardan sonra dördüncü, ölkənin bütün etnosları sırasında<br />
isə onuncudurlar. Eyni zamanda Qazaxıstanda yaşa yan<br />
3 milyondan çox ruslar da bu ölkədə qazaxlardan sonra ikin cidir.<br />
Əhalinin 2010-cu il siyahıya alınmasına görə, Rusiya Fe derasiyasında<br />
647 min qazax yaşayır (ölkə əhalisinin 0,15%-i). Artıq<br />
dil və mədəniyyət cəhətdən ruslaşmış, Rusiya vətəndaşlığını<br />
almış qazaxlar da nəzərə alınsa, bu rəqəm 1 milyona yaxındır.<br />
La kin Rusiyada məskunlaşmış qazaxların böyük əksəriyyəti öz<br />
ana vətəninə, dil və mədəniyyətinə bağlı insanlardır. Buna gö rə<br />
də onlar Rusiya Federasiyasında güclü diaspor təşkilatları ya ratmışlar.<br />
Dünyanın 19 ölkəsində nümayəndəliyini təsis etmiş və<br />
böl mələrini strukturlaşdırmış Qazaxların Ümumdünya Assosiasiyası<br />
(QÜA) Rusiya Federasiyasında da başlıca koordinasiya<br />
mər kəzidir. Qazaxıstan Respub likasının Prezidenti Nursultan<br />
Na zarbayevin fəxri sədri olduğu Qazaxların Ümumdünya Asso<br />
siasiyası dövlətin diaspor siyasətinin əsas istiqamətləri üzrə<br />
Qazaxıstan üçün mühüm əhəmiyyət daşıyan Rusiyada önəmli<br />
la yihələr həyata keçirir. Assosiasiyanın böyük kitabxanası, “İncəsənət”<br />
mər kəzi, “Atajurt” (“Atayurd”) nəşriyyat evi var dır.<br />
Ata yurd Nəşriyyat evində beynəlxalq qazax diasporunun tam<br />
mən zərəsini yaradan kitablar, toplular, jurnallar və digər informasiya<br />
qaynaqları çap edilir.<br />
Rusiya Federasiyasında (RF) rəsmi qeydiyyatdan keçmiş<br />
– Qazax Disaporunun Moskva Fondu, Qazax dili (Moskva), Qazax<br />
Mədəniyyətinin “Müraqer” Moskva Birliyi, “Astana” Milli<br />
Mə dəniyyət və Xalqlar Dostluğunun İnkişafı Fondu (Sankt-<br />
246
III BÖLÜM . <strong>TÜRK</strong> DİASPORU<br />
Rusiya Federasiyası qazaxlarının kiçik qurultayından<br />
Peterburq), “Qazaxıstan irsi” Fondu (Volqoqrad vilayəti), “Avrasiya-Qazaxıstan”<br />
Birliyi (Yekaterinburq), Mərkəzi Asiya Milli<br />
Mədəniyyət Mərkəzi (İvanovo), Tatarıstan Res pub likasında “Qazaxıstan<br />
Qazaxları” Cəmiyyəti (Kazan), Regional Qazax Birliyi,<br />
“Çokan Yolu” Qazax Ənənəsinin Dirçəlişi, “Omsk Qazaxları”,<br />
Omsk Qazax Milli Mədəniyyət Mərkəzi, Povoljye Qazaxları<br />
As so siasiyası, “Qazaxıstan” Mədəniyyət Mərkəzki (Saratov),<br />
“Qa zax Qurultayı” (Orenburq), “Koş-Ağac” Qazaxları (Altay<br />
Res publikası), “Ak jol” (Samara), “Birlik” Qazax Mədəniyyət<br />
Mər kəzi (Tomsk), “Arman” Qazax Mədəniyyət və Yaradıcılıq<br />
Mər kəzi (Tümen) və eyni zamanda, “Ata müra”, “Bolaşak” (Altay),<br />
“Joldastık” (Astarxan), “Elemay”, “Dostar” (Voloqda),<br />
“Ör kən” (Kalininqrad), “Bayterek” (Murmansk), “Arman”,<br />
“Otan” (Novosibirsk), “Ədilet”, “Ataməkan”, “Birlik”, “Möldir”<br />
(Omsk), “Baykonur” (Sankt-Peterburq), “Ak Bata”, “Şanırak”<br />
(Ufa), “Əzə mət” (Çelyabinsk) kimi diaspor qurumları və<br />
icti mai təşkilatlar bu ölkədə qazaxların milli-mədəni varlığının,<br />
biz nes maraqlarının qorun masına, iki ölkənin qarşılıqlı əlaqələrinin<br />
möhkəmlənməsinə ciddi yardım göstərirlər.<br />
<strong>Türk</strong> xalqlarından özbəklərin də Rusiya Federasiyasında<br />
geniş ya yılmış diaspor birlikləri və təşkilatları vardır. Rusiyada 2<br />
milyondan çox özbəkin daimi və müddətli olaraq məskunlaşdığı<br />
247
<strong>TÜRK</strong> XALQLARI<br />
bildirilsə də, 2010-cu ilin siyahıya alınmasına görə, bu ölkədə<br />
289 862 özbək yaşayır (ümumi əhalinin 0,2%-i). Rusiya iqti sadiyyatının<br />
bütün sahələrində çalışan və hətta iş adamı Əlişir Us -<br />
manov kimi ölkənin ən varlı adamları siyahısında yer alan öz bəklər<br />
vardır. Lakin onların böyük əksəriyyəti kiçik biznes və xidmət<br />
sahələrində çalışırlar. Ona görə də diaspor qurumlarının bir ço xu<br />
öz fəaliyyətlərində özbək əmək miqrantlarının hüquqlarını qorumağa<br />
üstünlük verirlər.<br />
Hazırda Rusiya Federasiyasında geniş şəbəkədə işini qurmuş<br />
ən böyük özbək diaspor təşkilatı Özbəklərin və Özbəkistanlıların<br />
Ümumrusiya Konqresidir ki, onun da 13 regional şöbəsi vardır.<br />
Bundan başqa, özbəklərin “Moskva Özbək Əməkdaşlığı, “Öz bək<br />
Diasporu”, “Turan” və “Ümid” Cəmiyyətləri (Sankt-Peter burq),<br />
“Öz bəkistan Mədə niy yəti və İncəsənəti Forumu” Fon du, “Öz -<br />
bəkistan” Astarxan Özbək Mədəniyyəti Cəmiyyəti, “Dost luq”<br />
Kras noyarsk Milli Mədəniyyət Birliyi, “Əlişir Nəvai” Öz bək<br />
Mədəniyyət Mərkəzi (Samara), “Zərəfşan – Qızıl Vadi” Regional<br />
İctimai Birliyi, “Fəriştə” Özbək İcması (Voronej), “Fər qanə Vadisi”<br />
Milli Mədəniyyət Mərkəzi (Novosibirsk), “Dost luq” Özbək<br />
Milli Mədəniyyət Mərkəzi, Rusiya <strong>Xalqları</strong> Assam ble yasının<br />
Yaroslavl üzrə Özbək İcması Rusiyada aktiv şəkildə fəa liy yət<br />
gös tərirlər. 2013-cü ildə özbək diaspor təşkilatlarının dəs təyi ilə<br />
RF-da “Rusiya və Özbəkistan qarşılıqlı əlaqələri: Əlişir Nəvainin<br />
xatirəsinə həsr olunmuş beynəlxalq elmi toplantının materialları”<br />
çap edilmişdir.<br />
Qırğızıstan Respublikası müstəqillik qazanandan sonra bu<br />
ölkədə baş vermiş 2005-2011-ci illər siyasi böhranı, qırğızlar və<br />
özbəklər arasında etnik münaqişə və digər qeyri-sabitlik proses<br />
ləri on minlərlə yerli əhalinin miqrasiyasına səbəb olmuş dur<br />
ki, buradan köç edənlərin də böyük əksəriyyəti Rusiya Federasi<br />
yasına üz tutmuşlar. Ona görə də bu gün Rusiyanın leqal və<br />
qey ri-leqal əmək miqrantları arasında qırğızlar üstünlük təşkil<br />
edir. Sovet dönəmindən də burada yaşayan qırğızları nəzərə al -<br />
saq, bu, kifayət qədər miqyaslı etnik diaspordur. Rusiya Fe de-<br />
248
III BÖLÜM . <strong>TÜRK</strong> DİASPORU<br />
Voronejdə özbək diasporunun nümayəndələri<br />
rasiyasındakı qırğız diasporunun da əsas vəzifəsi, real çə tin liklərdən<br />
çıxış edərək öz xalqının nümayəndələrinə kömək et mək,<br />
onların hüquqlarının müdafiəsində dayanmaq, Rusiya və Qır -<br />
ğızıstan hökumətləri ilə birgə bu problemlərin həllinə dəstək verməkdən<br />
ibarətdir. Rusiya və Qazaxıstan Qırğız Diasporlarının<br />
“Za mandaş” Assosiasiyasının məlumatına görə, Rusiya Federa<br />
si yasındakı Qırğızıstan vətəndaşlarının 80%-i qeyri-leqal miq -<br />
rant statusuna malikdir. Onlar RF hökumətinin miqrasiya qa nunvericiliyini<br />
pozduqları, saxta pasportlardan və digər sə nəd lərdən<br />
istifadə etdikləri üçün xeyli cərimə ödəməli olurlar. Ona gö rə<br />
diaspor fəaliyyətinin bir hissəsini bu tipli problemlər üz rə hüquqi<br />
ma arifəndirməyə həsr edən təşkilatların (məsələn, “Miras” ictimai<br />
təşkilatı, “Bir Dünya Qırğızıstan” Hüquq Mü dafiəçiləri Hərəkatı)<br />
praktiki əhə miyyəti çoxdur.<br />
Rusiya Federasiyasındakı – “Qırğız Birliyi”, “Ala-too”,<br />
“Əmək daşlıq”, Jaş Tol kun”, “Qırğızıstan”, “Eldik-Çındık”<br />
(Mos kva), “Sankt-Peterburqda Qırğız Evi”, “Qırğız-Too”<br />
(Sankt-Peterburq), “Dostluq” (İrkutsk), “Sibir-Ala-Too” (Novosi<br />
birsk), “Qır ğızıstanlıların Həmrəyliyi” (Omsk), “Manas-Ata”<br />
(Samara), Qırğız Mədəni Mərkəzi (Orenburq), “Ala-Too” (Ka-<br />
249
<strong>TÜRK</strong> XALQLARI<br />
zan), “Intımak” Qır ğız Milli-Mədəni Muxtariyyəti (Ka zan),<br />
“Ma nas” (Saxa Respublikası), “Qırğızıstan” (Ha ka si ya Respub<br />
likası), “Qırğız-Ural Fon du” ((Yekaterinburq), “Qır ğızıstan-<br />
Şi mal” (Xant-Mansı vi la yəti), “Ata-<br />
Mə kan” (Çelyabinsk), “Bi rimdik”<br />
[“Bir lik] Qırğızıstan Xalq larının İctimai<br />
Birliyi (Yaroslavl), “Adilet”<br />
(Bur yatiya Respublikası), “Dostluq”,<br />
“Qırğız Diasporu” (Çita), “Qırğız<br />
Rusiya və Qazaxıstan<br />
Qırğız Diasporlarının<br />
“Zamandaş”<br />
Assosiasiyasının emblemi<br />
Bir liyi” (Tomsk) və s. qırğız diaspor<br />
təş kilatlarının da fəaliyyəti, əsasən, bu<br />
xal qın başqa etnik qrup lardan fərqli<br />
olaraq Rusiyanın ən ucqar regionlarına<br />
qə dər geniş coğ ra fiyasına (əslində, ulu<br />
türklərin tarixi torpaqlarına) yayılmış nümayəndələrinin imkan<br />
da xilində birliyini, normal yaşayış səviyyəsini təmin etməyə<br />
yönəlmişdir.<br />
Vaxtilə Qızıl Orda türk-monqol imperiyasını qurmuş aparıcı<br />
et noslardan biri kimi tatarlar Tatarıstan Respublikasından başqa,<br />
praktiki olaraq Rusiya Federasiyasının bütün digər bölgələrində,<br />
post-sovet məkanı ölkələrində və bir sıra xarici dövlətlərdə yaşayırlar.<br />
Etnik tatarların böyük əksəriyyəti Volqa-Ural, Qərbi və<br />
Şərqi Sibir, eyni zamanda, Uzaq Şərqdə məskunlaşmışlar. RF da<br />
daxil olmaqla Avrasiya coğrafiyasında yaşayan tatarların ümumi<br />
sayı Sibir, Krım, Astarxan tatarları və xris tian laşmış ta tarlar<br />
la birgə 7 milyona yaxındır. Baş qərargahı RF-da – Ta tarıstan<br />
Respublikasında yerləşən, 360 tatar milli-mədəni diaspor<br />
təş kilatını özündə birləşdirən Tatarların Ümumdünya Konqresi<br />
(TÜK) Rusiya Federasiyasında da sistemli koordinasiya işləri<br />
apa rır. Rusiyanın Moskva, Sankt-Peterburq, Saratov, Arxangelsk,<br />
Ul yanovsk, Perm, Sverd lovsk, Penza, Orenburq, Krasnodar,<br />
Kras noyarsk, Kalininqrad, Baş qırdıstan, Buryatiya, Mordoviya<br />
ki mi şəhər və vilayətlərində Tatarların Milli-Mədəni Muxtariyyəti<br />
və digər adlarda diaspor qurumları fəaliyyət göstərir. Onların bir<br />
250
III BÖLÜM . <strong>TÜRK</strong> DİASPORU<br />
neçəsinin geniş əlaqələrə və auditoriyaya malik media vasitələri<br />
də vardır. Ümumiyyətlə, Rusiya Federasiyasının mü asir siyasi<br />
coğ rafiyasının çox böyük hissəsi tarixən türk dövlətləri və xalq larının<br />
vətəni olduğundan, indi burada onların bir-birinin əra zisində<br />
məskunlaşması və diasporlaşması tamamilə təbii pro sesdir.<br />
Avrasiya regionunda müstəqillik əldə etmiş türk respublikalarının<br />
çoxsaylı nümayəndələri kimi, azərbaycanlıların da ən<br />
geniş yayılmış diasporu Rusiya Federasiyasındadır. Çün ki hələ<br />
Azər baycanın SSRİ tər kibində olduğu vaxtlardan həmvə tənlə<br />
rimiz burada kök salmışlar. Ru siya ərazisində yaşayan azərbay<br />
canlıların ümumi sayı 3 milyona yaxındır. Ölkədə fəaliyyət<br />
gös tərən ən güclü Azərbaycan diaspor təşkilatı “Ümumrusiya<br />
Azər baycanlıları Konqresi”dir (ÜAK). 2001-ci ilin mar tında<br />
ke çirilmiş təsis Qurultayında Rusiya və Azərbaycanın yüksək<br />
döv lət rəhbərləri, ictimaiyyət nümayəndələrinin iştirakı ilə yaradılan<br />
Konqres Rusiya Federasiyası ərazisində millətlərarası<br />
ba rı şığın və vətəndaş sül hünün möhkəmləndirilməsi, Rusiya Federasiyası<br />
ilə Azərbaycan Res pub likası arasında sosial-iqtisadi<br />
və mədəni əməkdaşlığın inkişaf et dirilməsi və dərinləşdirilməsi<br />
prosesinə yardım göstərməyi qarşısına məq səd qoymuşdur. Azər-<br />
“Ümumrusiya Azərbaycanlıları Konqresi”nin (ÜAK)<br />
Ulyanovsk nümayəndəliyinin əməkdaşları Heydər Əliyevin heykəli önündə<br />
251
<strong>TÜRK</strong> XALQLARI<br />
baycanlıların milli özünəməxsusluğunu, adət-ənənələrini, dilini,<br />
dinini, mədəniyyətini qoruyub saxlamaq, hüquq və azadlıqlarının,<br />
sosial təminatının müdafiəsi, Rusiya ərazisində yaşayan digər<br />
xalqların milli-mənəvi dəyərlərinə və adət-ənənələrinə hörmət<br />
“Ümumrusiya Azərbaycanlıları Konqresi”inin başlıca vəzifələrindəndir.<br />
Eyni zamanda, Konqres Rusiya ilə Azərbaycan<br />
arasında ikitərəfi dostluq münasibətlərininn və siyasi əlaqələrin<br />
inkişaf etdirilməsi istiqamətində real addımlar atmışdır. RF ərazisində<br />
yaşayan azərbaycanlıların bir çox görkəmli nüma yəndələri<br />
Konqresin işinə cəlb olunmuşlar: Rusiya Fe derasiyasının<br />
83 subyektində təşkilatın regional şöbələri fəaliyyət gös tərir.<br />
Bun dan əlavə, digər milli cəmiyyət və icmalar ÜAK-ın kollektiv<br />
üzv ləridir.<br />
Eyni zamanda, Rusiya Federasiyasının Şimal-Qərb, Volqa<br />
boyu, Ural, Sibir və Uzaq Şərq federal dairələrində yerli şöbələrin<br />
fəaliyyətlərini əla qələndirmək məqsədilə ÜAK-ın dairə<br />
şuraları yaradılmışdır. Konqresin mərkəzi strukturuna “İqtisadi<br />
İnkişaf Fondu”, “Hüquqi Müdafiə Mər kəzi”, “Азербайджанский<br />
Конгресс” qəzeti də daxildir. Rusiya Fe de rasiyasında verilişlərini<br />
Azərbaycan dilində yayımlayan “İnter-Azərbaycan”<br />
şirkəti, “Millətin səsi”, “Asudə vaxt” qəzetləri, “İrs” və üçdilli<br />
(Azər baycan, rus və ingilis) “Bakı” elmi-publisistik jurnalları,<br />
“Azər baycan” kommersiya-sərgi mərkəzi fəaliyyət göstərir.<br />
Rusiya Azərbaycanlı Gənclər Təşkilatı (AMOR) 2009-<br />
cu ilin ap re lində Moskva şəhərində təsis edilmişdir. Bu təşkilat<br />
Azər baycan həqi qətlərinin Rusiya və dünya ictimaiyyətinə çatdırılmasında<br />
xüsusi fəallıq göstərir. Təşkilatın məqsədi Azərbay<br />
canın milli-mədəni irs və dəyərlərinin qorunması və təbliği,<br />
Azərbaycan gənclərinin inkişafına stimul veril mə si, onların sosial,<br />
bədii, təhsil təşəbbüslərinin dəstəklənməsi, Azər baycan<br />
gənc lərinin Rusiya cəmiyyətinin mədəni həyatına daha yaxşı inteq<br />
rasiyasına nail olunması, ailə və cəmiyyətin mənəvi və əxlaqi<br />
əsas larının qorunması və möhkəmləndirilməsi, dostluq, etimad və<br />
xalq lar arasında anlaşmanın təşviq edilməsidir. AMOR-un mər-<br />
252
III BÖLÜM . <strong>TÜRK</strong> DİASPORU<br />
AMOR Rusiya Azərbaycanlı Gənclər Təşkilatının sədri, Heydər Əliyev<br />
Fondunun vitse-prezidenti Leyla Əliyeva gənc fəalları mükafatlandırır<br />
kəzi ofisi Mos kvada yerləşir. Bundan başqa, AMOR-un bir neçə<br />
regional böl mələri – Şimal-Qərb, Volqaətrafı, Şimali Qafqaz, Cə -<br />
nub, Uzaq Şərq və Sibir bölmələri fəaliyyət göstərir. AMOR Rusiya<br />
Azərbaycanlı Gənclər Təşkilatının sədri, Azərbaycanda Heydər<br />
Əliyev Fondunun vitse-pre zidenti Leyla Əliyevadır.<br />
1989-cu ilin dekabrında təşkilatlanmış “Ocaq” Azərbaycan<br />
Mə də niyyət Cəmiyyəti Moskvada yaşayan azərbaycanlıların yarat<br />
dıqları ilk milli diaspor qurumları sırasındadır. Bakıda 1990-<br />
cı ilin faciəli 20 Yanvar qırğını günlərində yenicə fəaliyyətə<br />
baş lamış Cəmiyyət informasiya qıt lı ğına baxmayaraq, geniş və<br />
təsirli təbliğat işi aparmaqla Moskva icti maiyyəti arasında əsl<br />
həqiqəti yaymağa çalışmışdır. 1990-cı ilin aprel ayından “Ocaq”<br />
Cəmiyyəti özünün “Ziya” adlı müstəqil qəzetini bu rax mağa<br />
baş lamışdır. Qəzet əvvəllər ziyalıların köməyi ilə Gəncədə nəşr<br />
edi lərək Rusiyada yayılmışdır. “Ocaq” Azərbaycan Mədəniyyət<br />
Cə miy yətinin sədri görkəmli türkşünas alim, ədib və eyni zamanda,<br />
Bey nəlxalq <strong>Türk</strong>ologiya və Mədəniyyət Fondunun vitseprezidenti<br />
Tofik Məliklidir.<br />
Sankt-Peterburqun Azərbaycan İcması İctimai Təşkilatı<br />
(SPAİİT) 2011-ci ilin sentyabrında təsis edilmişdir. SPAİİT-in<br />
baş lıca məqsədi Rusiya Federasiyasının və Azərbaycan Res pub-<br />
253
<strong>TÜRK</strong> XALQLARI<br />
AMOR Rusiya Azərbaycanlı Gənclər Təşkilatının<br />
VI Qurultayından<br />
likasının xalqları arasında dostluğu möhkəmləndirmək üçün hər<br />
iki ölkənin özünü azərbaycanlı hesab edən vətəndaşlarını kö nüllü<br />
sürətdə birləşdirməkdir. Təşkilatın fəalları dövlət əla qələrinin,<br />
siyasi, iqtisadi və mədəni bağların hər vasitə ilə inkişafına dəstək<br />
verir, gənc azərbaycanlıların Rusiya cəmiyyətinə in teqrasiyasına<br />
kömək göstərir, Sankt-Peterburqun ictimai və siyasi hə yatının bütün<br />
sahələrində, o cümlədən, Dövlət Dumasına seçkilərdə iştirak<br />
edirlər (104).<br />
Müasir dünyada diaspor təşkilatlanması və onun prak tikasından<br />
siyasətdən iqtisadiyyata qədər ən müxtəlif sahələrdə yararlanma<br />
geniş ya yılmışdır. Onun strukturlaşmasının lobbiçiliklə də<br />
zənginləşməsi ay rı-ayrı dövlətlərin beynəlxalq arenada bir-birinə<br />
çeşidli istiqamət və səviyyələrdə təsir imkanlarını funk sionallaşdırmaq<br />
üçün qaçılmaz prosesə çevrilmişdir. Dünyada öz<br />
nüfuzunu artırmaq istəyən türk dövlətləri də, təbii ki, bu proseslərdən<br />
kənarda qala bilməz. Ona görə də türk diaspor təş kilat<br />
ları planetin hər bir guşəsində, xüsusilə beynəlxalq hə yatın<br />
qaynar regionlarında, “açar-şəhərlərdə” məskunlaşmış türk etno<br />
sferası ilə əlaqə ləri daha da intensivləşdirməli, türk dünyası<br />
nın gerçəkdən bir vahid orqanizm halına gəlməsi üçün bütün<br />
səylərini birləşdirməlidirlər.<br />
254
III BÖLÜM . <strong>TÜRK</strong> DİASPORU<br />
Rusiyada “Ocaq” Azərbaycan Mədəniyyət Cəmiyyətinin sədri,<br />
Beynəlxalq <strong>Türk</strong>ologiya və Mədəniyyət Fondunun vitse-prezidenti<br />
Tofik Məlikli “Vətən Övladı” medalına layiq görülür<br />
Bu vacib məsələdə <strong>Türk</strong>iyə təcrübəsini öyrənmək və genişləndirmək<br />
zəruridir: artıq beynəlxalq miqyasda türk biz nesi<br />
nin koordinasiya işlərini həyata keçirən <strong>Türk</strong>iyənin işgüzar<br />
dairələrinin diaspor təşkilatları bilavasitə bu dövlətin özünün<br />
müvafiq orqanları ilə əlaqələri çox fəal şəkildə qururlar. <strong>Türk</strong>iyənin<br />
Amerika, Avropa və inkişaf etmiş Cənub-Şərqi Asiya<br />
döv lətləri, eyni zamanda, Rusiya ilə işbirliyi quran Palatalar<br />
və Birjalar Birliyini, Xarici İqtisadi Əlaqələr Şurasını, Ümumdünya<br />
<strong>Türk</strong> Biznesi Şurasını və s. buna misal göstərmək olar.<br />
Ali hakimiyyət nümayəndələrinin də iştirak etdiyi <strong>Türk</strong>iyə Biznes<br />
menlərinin Ümumdünya Konqresi <strong>Türk</strong>iyədə və xaricdə davamlı<br />
olaraq dövlət və iş adamlarının yüksək səviyyədə görüş və<br />
toplantılarını keçirir.<br />
Bu gün xarici ölkələrdəki 140 min şirkət məhz <strong>Türk</strong>iyə türkləri<br />
di asporuna məxsusdur. Ümumən, türk dünyasının diasporuna<br />
məxsus şir kətləri də buraya əlavə etsək, onların sayı ən azı iki<br />
dəfə artmış olar. <strong>Türk</strong>iyənin Palatalar və Birjalar Birliyinin<br />
məlumatına görə, türk diaspor şirkətlərinin 2010-ci il dövriyyəsi<br />
50 milyard avroya yaxın olmuşdur. Bu şirkətlər dünyada üstüstə<br />
330 min insanı iş yerləri ilə təmin edirlər. <strong>Türk</strong>iyə Mərkəzi<br />
Bankının açıqlamasına görə, 2011-ci ildə xaricdə yaşayan və<br />
255
<strong>TÜRK</strong> XALQLARI<br />
Azərbaycan Respublikasının İqtisadiyyat və sənaye naziri Şahin Mustafayev<br />
<strong>Türk</strong>iyə Palatalar və Birjalar Birliyinin prezidenti<br />
Rıfat Hisarçıklıoğlunu qəbul edir<br />
işləyən türkiyəlilər tərəfindən <strong>Türk</strong>iyəyə daxil olan maliyyə vəsaiti<br />
1 milyard dollar təşkil etmişdir. Son 5 ildə bu vəsait əhə miyyətli<br />
dərəcədə artmışdır.<br />
Biz əgər dünya türk diasporunun beynəlxalq arenadakı<br />
möv cud fəaliyyətini, onun konstruktiv və praqmatik əsaslarda<br />
for malaşma prosesini göz önünə gətirsək, onun potensial imkanlarının<br />
indikindən qat-qat çox olduğunu görərik. <strong>Türk</strong> diaspor<br />
siyasətinin bütün türk dövlətləri və xalqlarını bir-birinə daha<br />
möhkəm tellərlə bağlamaq məqsədləri onların siyasi və mə dəni<br />
maraqları ilə yanaşı, həm də iqtisadi maraqlarına, daha yaxşı<br />
həyat qurmaq, qloballaşma reallığında daha geniş işgüzar çevrələrdə<br />
təmsil olunmaq, özünə və cəmiyyətə daha böyük fayda<br />
qazandırmaq istəklərinə uyğundur (112; 159; 177; 186; 203; 214).<br />
256
IV BÖLÜM . ÜMUM<strong>TÜRK</strong> QURUMLARI<br />
IV BÖLÜM<br />
ÜMUM<strong>TÜRK</strong> QURUMLARI<br />
257
<strong>TÜRK</strong> XALQLARI<br />
<strong>Türk</strong> dünyasının inteqrasiyasında praktiki baxımdan ən<br />
əhə miyyətli istiqamətlərdən biri onun təşkilatlanmasıdır. Müasir<br />
türk sivilizasiyasının bütövlük mənzərəsini gözümüz qarşısında<br />
canlandıran proseslər <strong>Türk</strong> <strong>Xalqları</strong>nın Dostluq, Qardaşlıq və<br />
Əməkdaşlıq Qurultayları, <strong>Türk</strong>dilli Ölkələrin Dövlət Başçılarının<br />
Zirvə Toplantıları, <strong>Türk</strong>dilli Dövlətlərin Əməkdaşlıq Şuraları,<br />
Dün ya Azərbaycan və <strong>Türk</strong> Diaspor Təşkilatları Rəhbərlərinin<br />
Fo rumları çərçivəsində həyata keçirilən tədbirlərlə təşviq edilərək,<br />
eyni zamanda tamamilə müstəqil təşəbbüslərlə ərsəyə gələrək,<br />
ümumtürk təşkilatlanmasını bu günün reallığına, görülən<br />
işlərin bitkin, sistemli nəticəsinə, gələcəyin kardinal məqsədlər<br />
platformasına çevirir:<br />
<strong>Türk</strong>dilli Ölkələrin Parlament Assambleyası (<strong>TÜRK</strong>PA),<br />
Bey nəlxalq <strong>Türk</strong> Mədəniyyəti Təşkilatı (<strong>TÜRK</strong>SOY), <strong>Türk</strong> Dünyası<br />
Araşdırmaları Vəkfi (TDAV), <strong>Türk</strong> İşbirliyi və Koordinasiya<br />
Agentliyi Mərmərə Qrupu (TİKA), Strateji və Sosial Araşdırmalar<br />
Vəqfi (Mərmərə Qrupu SSAV), <strong>Türk</strong> <strong>Xalqları</strong>nın Ümumdünya<br />
Assambleyası (TXÜA), <strong>Türk</strong>dilli Dövlətlərin Əməkdaşlıq Şurası<br />
(TDƏŞ), Beynəlxalq <strong>Türk</strong> Akademiyası (BTA), <strong>Türk</strong> Dünyası<br />
Elmlər Akademiyaları İttifaqı (TDEAİ), <strong>Türk</strong> Şurasının Universitetlər<br />
İttifaqı (TŞUİ), <strong>Türk</strong> Sivilizasiyası Araşdırma Mərkəzi<br />
(TSAM), <strong>Türk</strong> Dövlət və Cəmiyyətləri Dostluq, Qardaşlıq və<br />
İş birliyi Vəqfi (TUDEV), <strong>Türk</strong> Dünyası Bələdiyyələr Birliyi<br />
(TDBB), <strong>Türk</strong>-Asiya Strateji Araşdırmalar Mərkəzi (TASAM),<br />
Av rasiya Yazarlar Birliyi (AAYB), <strong>Türk</strong> Dünyası Yazarlar və Sənətçilər<br />
Vəqfi (TDYSV), <strong>Türk</strong> Dünyası Jurnalistlər Birliyi (TDJB),<br />
Dün ya Gənc <strong>Türk</strong> Yazarlar Birliyi (DGTYB), Dünya <strong>Türk</strong>ləri Qohum<br />
Cəmiyyətlərin Fəaliyyət Dərnəyi (DTQCFD), <strong>Türk</strong> Gənc lər<br />
Birliyi Təşkilatı (TGBT) və s., eyni zamanda, onların həm türk<br />
döv lətlərində, həm də xarici ölkələrdəki qurumları türk tə şəb büskarlığının<br />
nə qədər geniş potensiala malik olduğunu göstərir.<br />
258
IV BÖLÜM . ÜMUM<strong>TÜRK</strong> QURUMLARI<br />
<strong>TÜRK</strong>DİLLİ ÖLKƏLƏRİN<br />
PARLAMENT ASSAMBLEYASI<br />
(<strong>TÜRK</strong>PA)<br />
<strong>Türk</strong>dilli Ölkələrin Parlament Assambleyası (<strong>TÜRK</strong>PA) –<br />
21 noyabr 2008-ci ildə <strong>Türk</strong>iyə Respublikasının İstanbul şə hə rinin<br />
“Dolmabaxça Sarayı”nda Azərbaycan Respublikası, Qa za xıstan<br />
Respublikası, Qır ğızıstan Respublikası və <strong>Türk</strong>iyə Respub likasının<br />
parlament rəhbərlərinin imzalamış olduğu Sazişlə təsis olunmuşdur.<br />
<strong>TÜRK</strong>PA-nın əsas məqsəd ləri – parlamentlərarası əmək -<br />
daşlığın keyfiyyətcə yeni mərhələsi olan par lament diploma ti yası<br />
vasitəsi ilə dövlətlər arasında siyasi dialoqun da ha da inki şaf<br />
etdirilməsini təmin etmək, tarix, mədəniyyət və dil ümu miliyinə<br />
əsaslanaraq, milli qanunvericiliklərin yaxınlaşdırılması və parlamentlərarası<br />
əməkdaşlığa dair digər məsələlərdə qarşılıqlı fə aliy -<br />
yətin daha da sıxlaşdırılmasına nail olmaq, türkdilli ölkə lər və<br />
di gər regional siyasi subyektlər arasında qarşılıqlı surətdə fay -<br />
dalı və bəra bərhüquqlu əməkdaşlığın tərəqqisinə kömək gös tər -<br />
<strong>Türk</strong>dilli Ölkələrin Parlament Assambleyasının (<strong>TÜRK</strong>PA) yaradılması<br />
ümumtürk parlament siyasətinin mühüm mərhələsidir<br />
259
<strong>TÜRK</strong> XALQLARI<br />
mək, tərəfdaş ölkələrin qanunvericiliklərini inkişaf etdirmək, o<br />
cümlədən mədəni ir sin, tarix, incəsənət, ədəbiyyat və digər sahə<br />
lərdə türkdilli ölkələr üçün ümu mi əhəmiyyət kəsb edən dəyər<br />
lərin qorunması və gələcək nəsillərə ötürülməsinə yönəlmiş<br />
fə aliyyətləri dəstəkləmək, <strong>TÜRK</strong>PA üzvü olan ölkələrin qanunve<br />
riciliklərinin uyğunlaşdırılması üzrə tövsiyələr vermək və tərəfər<br />
arasında siyasi, sosial-iqtisadi, mədəni, humanitar, hüquqi<br />
və digər sahələrdə əlaqələri dərinləşdirməkdən ibarətdir.<br />
<strong>Türk</strong>dilli Ölkələrin Parlament Assambleyası müstəqillik,<br />
su verenlik, ərazi bütövlüyü və dövlət sərhədlərinin toxunul mazlığı,<br />
hüquq bərabərliyi, bir-birinin daxili işlərinə qarışmamaq<br />
prinsiplərinə hörmət bəslənilməsi, zor işlətməkdən və zor işlət<br />
məklə hədələməkdən, iqtisadi və hər hansı digər təzyiq metodlarından<br />
imtina əsasında dövlətlərin siyasi və iqtisadi təhlükəsizliyinin<br />
möhkəmləndirilməsi, təbii ehtiyatlardan tam və<br />
sə mə rəli istifadə yolu ilə xalqların rifahının yüksəldilməsi, milli<br />
iq tisadiyyatların dinamik inkişaf etdirilməsi, parlament diplomatiyası<br />
sahəsində yeni uğurlara imza atılması, regional və<br />
beynəlxalq birliklərin üzvü olan ölkələrin parlamentləri və digər<br />
beynəlxalq təşkilatlarla yeni əlaqələrin qurulması və mövcud<br />
<strong>Türk</strong>dilli Ölkələrin Parlament Assambleyası<br />
“Astana Bəyannaməsi”ni qəbul edir. 2011-ci il<br />
260
IV BÖLÜM . ÜMUM<strong>TÜRK</strong> QURUMLARI<br />
əlaqələrin inkişaf etdirilməsini əsas qayə və prinsip olaraq seçmişdir.<br />
<strong>TÜRK</strong>PA çərçivəsində bir sıra mühüm hüquqi sənədlər<br />
qəbul edil mişdir: <strong>Türk</strong>dilli Ölkələrin Parlament Assambleyasının<br />
<strong>TÜRK</strong>PA haq qında İstanbul Sazişi (2008) və İstanbul Sazişinə<br />
əlavə və dəyişikliklər edilməsi ilə bağlı Protokol (2011),<br />
<strong>TÜRK</strong>PA-ya üzv dövlətlərin Parlament kitabxanalarının əməkdaş<br />
lıq Protokolu (2011) imzalanmış, <strong>Türk</strong>dilli Öl kələrin Parlament<br />
Assambleyasının “Bakı Bəyannaməsi” (2009) və “Astana<br />
Bə yannaməsi” (2011) qəbul edilmişdir.<br />
<strong>Türk</strong>dilli Ölkələrin Parlament Assambleyasının 27-28 aprel<br />
2011-ci ildə Qazaxıstanda keçirilən İkinci plenar sessiyasında<br />
qə bul edilmiş “Astana Bəyannaməsi”nə uyğun olaraq, türk<br />
mil li parlamentlərinin müvafiq məsələlər üzrə sinxronlaşma<br />
prin sipləri müəyyənləşdirilmişdir. “Astana Bəyannaməsi”ndə<br />
gös tərilir ki, qısamüddətli fəaliyyəti ərzində Parlament Assambl<br />
eyası Parlamentlərarası İttifaqın, İslam Konfransı Təşki la tının<br />
Parlament İttifaqının müşahidə statusuna malik tam hüquq-<br />
Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin sədri Oqtay Əsədovun<br />
<strong>Türk</strong>dilli Ölkələrin Parlament Assambleyasının Baş katibi Jandos Asanovla<br />
görüşü<br />
261
<strong>TÜRK</strong> XALQLARI<br />
lu parlamentlərarası strukturuna çevrilmişdir (235). O, öz<br />
fə aliyyətində digər türkdilli dövlətlərin parlamentləri ilə məh suldar<br />
və qarşılıqlı faydalı əməkdaşlıq etmək niyyətini uğurla həyata<br />
ke çirməkdədir.<br />
2014-2016-cı illər arasında İstanbul və Ankara şəhərlərində<br />
<strong>Türk</strong>iyə Böyük Millət Məclisinin evsahibliyi ilə mədəni dəyərlərin<br />
qorunması və inkişaf etdirilməsində ümumi qanunvericilik araşdır<br />
maları mövzusunda <strong>TÜRK</strong>PA-nın fəaliyyətləri çərçivə sində<br />
milli qanunvericiliklərin uy ğun laş dırılmasına dair iki seminar keçirilmişdir.<br />
Azərbaycan, Qazaxıstan, Qırğızıstan və <strong>Türk</strong>iyədən<br />
olan ekspertlər ortaq türk tarixi, mədəniyyəti və dili üzrə müzakirələr<br />
və fikir mübadilələri aparmış, müasir qanunvericilik çərçivəsində<br />
ortaq türk mədəni dəyərlərinin inkişaf etdirilməsi və qorunmasının<br />
vacibliyini vurğulamışlar.<br />
<strong>Türk</strong>dilli Ölkələrin Parlament Assambleyasının Baş katibi<br />
Jandos Asanovun Azərbaycan Respublikasının müstəqilli yinin<br />
bərpa olunmasının 25-ci ildönümünə həsr edilmiş “Mədəniy yətlə<br />
rin yolayrıcında” məqaləsi (2016, 21 aprel) bir daha göstərir<br />
ki, suveren türk respublikaları bir-birinin siyasi tarixinə və müstəqillik<br />
illərində qazandığı uğurlara həssaslıqla yanaşır və müştərək<br />
təcrübələrindən maksimum faydalanmağa çalışırlar (108;<br />
31).<br />
262
IV BÖLÜM . ÜMUM<strong>TÜRK</strong> QURUMLARI<br />
BEYNƏLXALQ <strong>TÜRK</strong><br />
MƏDƏNİYYƏTİ TƏŞKİLATI<br />
(<strong>TÜRK</strong>SOY)<br />
<strong>Türk</strong> dünyasının YUNESKO-su hesab edilən <strong>TÜRK</strong>SOY<br />
1993-cü ildə Azərbaycan, <strong>Türk</strong>iyə, Qırğızıstan, Qazaxıstan, Özbəkistan<br />
və <strong>Türk</strong>mənistan respublikalarının mədəniyyət nazirləri<br />
tə rəfindən imza lan mış Anlaşma ilə yaradılmışdır. Daha sonra,<br />
Şimali Kipr <strong>Türk</strong> Cüm huriyyəti, Tatarıstan, Başqırdıstan, Altay,<br />
Saxa, Tuva, Hakasiya və Qaqauz muxtar respublikaları təşkilata<br />
müşahidəçi qismində qoşulmuşdur.<br />
Artıq 20 ildən çoxdur ki, <strong>TÜRK</strong>SOY türk xalqları arasında<br />
mə dəni bağların gücləndirilməsi, ortaq türk mədəniyyətinin gə-<br />
Beynəlxalq <strong>Türk</strong> Mədəniyyəti Təşkilatının (<strong>TÜRK</strong>SOY)<br />
mənzil qərargahı. Ankara<br />
263
<strong>TÜRK</strong> XALQLARI<br />
ləcək nəsillərə ötürülməsi və dünyaya tanıdılması istiqamətində<br />
fəaliyyət göstərməkdədir. <strong>Türk</strong> xalqlarının ortaq keçmişi, dil,<br />
ədə biyyat və incəsənəti haqqında dərin məzmunlu araşdırmaların<br />
aparılması <strong>TÜRK</strong>SOY-un fəaliyyət çərçivəsinə daxildir.<br />
Ümumilikdə <strong>TÜRK</strong>SOY-un fəaliyyəti, əsasən, aşağıdakı<br />
istiqa mət ləri əhatə edir:<br />
- <strong>Türk</strong> dilində danışan toplumlar arasında mədəni mü nasibətlərin<br />
dərinləşdirilməsi;<br />
- Ümumtürk mədəniyyəti nümunələrinin tədqiqi, qorunması<br />
və dün yaya çatdırılması;<br />
- <strong>Türk</strong> dünyasının görkəmli tarixi şəxsiyyətlərinin, şair və<br />
yazıçılarının fəaliyyətinin öyrənilməsi və təbliği;<br />
- Teatr, musiqi, opera və balet üzrə festival və müsabiqələrin<br />
təşkili və s.<br />
<strong>TÜRK</strong>SOY türkdilli dövlət başçılarının himayəsi altında<br />
fə a liyyət göstərən təşkilatdır. <strong>TÜRK</strong>SOY-a üzv olan dövlətlər<br />
onun fəaliyyətinin həyata keçirilməsində bərabər hüquqlara malik<br />
dirlər.<br />
<strong>TÜRK</strong>SOY-un əsas fəaliyyət istiqamətləri <strong>Türk</strong>dilli Dövlətlərin<br />
Mə dəniyyət Nazirlərinin Daimi Şurası tərəfindən müəyyən<br />
edilir. Daimi Şuranın qəbul etdiyi qərarlar <strong>TÜRK</strong>SOY-un Baş<br />
Katibliyi tərəfindən icra edilir. <strong>TÜRK</strong>SOY-un Baş Katibliyi <strong>Türk</strong>iyə<br />
Respublikasının Ankara şəhərində yerləşir. 2008-ci ildən<br />
<strong>TÜRK</strong>SOY-un Baş Katibi professor Düsen Kaseinov<br />
264
IV BÖLÜM . ÜMUM<strong>TÜRK</strong> QURUMLARI<br />
Qa zaxıstan Respublikasının keçmiş mə də niyyət naziri professor<br />
Düsen Kaseinov <strong>TÜRK</strong>SOY -un Baş Katibi vəzifəsini icra edir.<br />
<strong>TÜRK</strong>SOY-un təşkilatçılığı ilə hər il türkdilli ölkələrdən<br />
yüzlərlə incəsənət nümayəndələrinin iştirakı ilə çoxsaylı fes tivallar<br />
və bayram tədbirləri həyata keçirilir. <strong>TÜRK</strong>SOY tərəfindən<br />
qədim türk dastanı “Ma nas”ın 1000 illiyi, “Kitabi-Dədə<br />
Qor qud”un 1300 illik yubileyi, bö yük qazax şairi, filosofu Abay<br />
Kunanbayevin 150 illiyi, bütün türk dün ya sının böyük şəxsiyyəti<br />
Əmir Teymurun 660 illik, dahi Azərbaycan şairi və mütəfəkkiri<br />
Məhəmməd Füzulinin 500 illik yubileyləri təntənə ilə qeyd edilmişdir.<br />
<strong>TÜRK</strong>SOY tərəfindən nəşr olunan toplu və jurnallar türk<br />
xalqlarının zəngin mədəni mirasının tanıdılmasında mühüm rol<br />
oynayır.<br />
<strong>TÜRK</strong>SOY tərəfindən 2012-ci ildə Qazaxıstanın Astana,<br />
2013-cü ildə <strong>Türk</strong>iyənin Əskişəhir, 2014-cü ildə Tatarıstanın<br />
Ka zan, 2015-ci ildə <strong>Türk</strong>mənistanın Mərv şəhəri, 2016-cı ildə<br />
Azərbaycanın Şəki şəhəri <strong>Türk</strong> Dünyasının Mədəniyyət Paytaxtı<br />
se çilmişdir.<br />
1996-cı ilin 8 iyununda İstanbul şəhərində <strong>TÜRK</strong>SOY<br />
və YUNESKO arasında “Qarşılıqlı Əməkdaşlıq haqqında” mü-<br />
<strong>TÜRK</strong>SOY-un təşkilatçılığı ilə<br />
VI <strong>Türk</strong> Dünyası Dərgiləri Konqresi keçirilir. 2014-cü il<br />
265
<strong>TÜRK</strong> XALQLARI<br />
qavilə im za lanmışdır. Bu müqavilədə hər iki təşkilat arasında<br />
mədəniyyət, incəsənət, təhsil və elm sahəsində türkdilli ölkələrin<br />
və xalqların tarixi və mədəni irsinin qorunub saxlanılması üzrə<br />
ge niş əməkdaşlıq prinsiplərini əks etdirən müddəalar nəzərdə<br />
tutulmuşdur (496).<br />
266
IV BÖLÜM . ÜMUM<strong>TÜRK</strong> QURUMLARI<br />
<strong>TÜRK</strong> <strong>DÜNYASI</strong><br />
ARAŞDIRMALARI VƏQFİ (TDAV)<br />
<strong>Türk</strong> Dünyası Araşdırmaları Vəqfi (TDAV) 1980-ci ildə<br />
türk dünyasının görkəmli yazıçısı akademik Turan Yazgan tərəfin<br />
dən təsis edilmişdir. TDAV-ın inzibati mərkəzi <strong>Türk</strong>iyə Respub<br />
likasının Ankara şəhərindədir. TDAV-ın fəaliyyət dairəsi<br />
xey li genişdir. Ümumtürk mədəniyyəti, incəsənəti, ədəbiyyatı,<br />
folk loru barədə geniş və dərin məzmunlu tədqiqatların aparılması<br />
ilə yanaşı, konfransların, festivalların və digər mədəniyyət tədbirlərinin<br />
həyata keçirilməsi TDAV-ın fəaliyyət sferasına daxildir.<br />
TDAV tərəfindən türk xalqları üçün xüsusi önəm kəsb edən<br />
bir sıra toplantılar həyata keçirilmişdir. Onların sırasına aşağıdakılar<br />
daxildir:<br />
<strong>Türk</strong> Dünyası Araşdırmaları Vəqfinin (TDAV) təşkilatçılığı ilə Azərbaycan<br />
Dövlət İqtisad Universitetində Beynəlxalq <strong>Türk</strong> Dünyası Sosial Elmlər<br />
Konqresi keçirilir. Bakı, 2015-ci il<br />
267
<strong>TÜRK</strong> XALQLARI<br />
- <strong>Türk</strong> xalqlarına aid olan bayraqların və digər simvolların<br />
toplu halında nəşri;<br />
- <strong>Türk</strong>dilli dövlətlərdə türkcə tədrisin təşviqi;<br />
- <strong>Türk</strong> dünyası rəssamlarının ilk sərgisinin təşkili;<br />
- <strong>Türk</strong> <strong>Xalqları</strong> Assambleyası Konfrasının keçirilməsi;<br />
- İlk <strong>Türk</strong> Qadınları Qurultayının keçirilməsi;<br />
- <strong>Türk</strong> musiqisinin, folklorunun, incəsənətinin tanıtımını<br />
nəzərdə tutan topluların nəşri.<br />
Hazırda, TDAV-ın təşəbbüsü ilə üç əsas jurnal – “Akademik<br />
Ba xış” dərgisi, “<strong>Türk</strong> Dünyası: Tarix-Mədəniyyət” dərgisi və<br />
“<strong>Türk</strong> Dünyası Araşdırmaları” dərgisi 30 ildən çoxdur ki, ardıcıl<br />
ola raq nəşr edilir (101).<br />
268
IV BÖLÜM . ÜMUM<strong>TÜRK</strong> QURUMLARI<br />
<strong>TÜRK</strong> İŞBİRLİYİ VƏ<br />
KOORDİNASİYASI AGENTLİYİ<br />
(TİKA)<br />
<strong>Türk</strong> İşbirliyi və Koordinasiyası Agentliyi (TİKA) 1992-<br />
ci ildə <strong>Türk</strong>iyə hökuməti tərəfindən təsis edilmiş təşkilatdır.<br />
TİKA-nın fəaliyyət istiqamətləri zaman keçdikcə daha da geniş<br />
lən miş və təkmilləşmişdir. Təsis edildiyi ilk illərdə TİKAnın<br />
əsas məqsədi yenicə müstəqillik əldə etmiş türkdilli dövlət<br />
lərin beynəlxalq arenada tanıdılması istiqamətində həmin<br />
res publikalara siyasi-diplomatik dəstəyin göstərilməsi olmuşdur.<br />
Daha sonrakı dövrlərdə, TİKA tərəfindən türk dövlətlərində və<br />
muxtar respublikalarında təhsil, səhiyyə, maliyyə, sənaye, tu rizm<br />
və mədəniyyət sahələrində çoxsaylı proqramlar icra edil mişdir.<br />
Hazırda TİKA tərəfindən icra edilən proqramlar türk dilli dövlətlər<br />
və xalqlar arasında iqtisadi-sosial-mədəni sa hə lərdə qar şılıqlı<br />
əməkdaşlığın dərinləşdirilməsinə və təcrübə mü ba dilə sinin<br />
genişləndirilməsinə xidmət edir.<br />
<strong>Türk</strong> İşbirliyi və Koordinasiyası Agentliyinin (TİKA) təşəbbüsü ilə həyata<br />
keçirilən “Fərqli coğrafiyalarda eyni imzalar” layihəsi<br />
269
<strong>TÜRK</strong> XALQLARI<br />
TİKA-nın ilk Proqram Koordinasiya Mərkəzi <strong>Türk</strong>mənistan<br />
Res pub likasında fəaliyyətə başlamışdır. Bundan sonra, həmin<br />
mər kəzlər Orta Asiyanın digər türk respublikalarında və Qafqazda<br />
– Azərbaycan Res publikasında açılmışdır. Hazırda TİKA-nın<br />
türk respublikalarında, eyni zamanda, digər ölkələrdə 50-dən çox<br />
Koordinasiya Mərkəzi vardır (107).<br />
270
IV BÖLÜM . ÜMUM<strong>TÜRK</strong> QURUMLARI<br />
<strong>TÜRK</strong>DİLLİ DÖVLƏTLƏRİN<br />
ƏMƏKDAŞLIQ ŞURASI (TDƏŞ)<br />
<strong>Türk</strong>dilli Dövlətlərin Əməkdaşlıq Şurası (TDƏŞ) və ya<br />
<strong>Türk</strong> Şurası türkdilli ölkələrin dövlət başçılarının 3 oktyabr 2009-<br />
cu il tarixində Naxçıvan şəhərində keçirilmiş zirvə görüşündə<br />
imzalanmış Naxçıvan Sa zişinə uyğun olaraq yaradılmışdır. Azərbaycan,<br />
Qazaxıstan, Qırğızıstan və <strong>Türk</strong>iyə təşkilatın təsis çi üzvləridir.<br />
1992-ci ildən etibarən türkdilli ölkələrin dövlət baş çı ları<br />
nın mütəmadi olaraq keçirdiyi zirvə görüşləri <strong>Türk</strong> Şurasının<br />
ya radılmasını siyasi zərurətə çevirmişdir.<br />
2010-cu ildə İstanbulda keçirilən X Zirvə Görüşündə<br />
<strong>Türk</strong> dilli Dövlətlərin Əməkdaşlıq Şurasının Katibliyi fəaliyyətə<br />
başlamışdır. <strong>Türk</strong> Şurası təsis edildikdən sonra zirvə görüşləri<br />
“<strong>Türk</strong>dilli Dövlətlərin Əmək daşlıq Şurasının Zirvə Görüşləri”<br />
olaraq adlandırılır. Təşkilat ya randıqdan sonra, Almatı, Bişkek,<br />
Qə bələ, Bodrum və Astanada olmaqla beş zirvə görüşü keçirilmişdir.<br />
Həmin görüşlər iqtisadiyyat, təhsil, elm və mədəniyyət,<br />
<strong>Türk</strong>dilli Dövlətlərin Əməkdaşlıq Şurasının bayrağı.<br />
<strong>Türk</strong> dövlətlərinin başçıları tərəfindən Qırğızıstanın paytaxtı<br />
Bişkekdə, 2012-ci ildə qəbul edilmişdir<br />
271
<strong>TÜRK</strong> XALQLARI<br />
<strong>Türk</strong> Şurasına daxil olan dövlətlərin birgə siyasi məkanı<br />
nəqliyyat, turizm və media sahələri üzrə əməkdaşlıq im kanlarının<br />
müzakirəsinə həsr olunmuşdur.<br />
<strong>Türk</strong> Şurasının əsas məqsəd və vəzifələri aşağıdakılardan<br />
iba rətdir:<br />
- Tərəfər arasında qarşılıqlı etimadın möhkəmləndirilməsi;<br />
- Regionda və dünyada sülhün bərqərar edilməsi;<br />
- Xarici siyasət məsələlərində ortaq yanaşmanın təşviq<br />
edil məsi;<br />
- Beynəlxalq terrorizm, separatçılıq, ekstremizm və transmilli<br />
cina yətkarlığa qarşı mübarizənin əlaqələndirilməsi;<br />
- Ortaq maraq kəsb edən bütün sahələrdə regional və ikitərəfi<br />
əmək daşlığın gücləndirilməsi;<br />
- Ticarət əlaqələri və investisiyalar üçün əlverişli şəraitin<br />
yaradıl ması;<br />
- Hərtərəfi və balanslaşdırılmış iqtisadi yüksəlişə, sosial və<br />
mədəni inkişafa səy göstərilməsi;<br />
- Elm, texnologiya, təhsil və mədəniyyət sahəsində qarşılıq<br />
lı əla qələrin genişləndirilməsi;<br />
- Kütləvi informasiya vasitələri arasında əlaqələrin, eləcə<br />
də daha geniş miqyasda informasiya mübadiləsinin təşviq edilməsi;<br />
272
IV BÖLÜM . ÜMUM<strong>TÜRK</strong> QURUMLARI<br />
<strong>Türk</strong>dilli Dövlətlərin Əməkdaşlıq Şurasının<br />
X Zirvə Görüşü. İstanbul, 2010-cu il<br />
- Hüquqi məlumatlar mübadiləsinin, hüquq fəaliyyəti sa həsində<br />
əməkdaşlığın genişləndirilməsi.<br />
<strong>Türk</strong> Şurasının öz vəzifələrini yerinə yetirə bilməsi və qarşıya<br />
qoyulan məqsədlərə nail olması üçün onun strukturu aşa ğıdakı<br />
kimi for malaşdırılmışdır:<br />
- Dövlət Başçıları Şurası;<br />
- Xarici İşlər Nazirləri Şurası;<br />
- Yüksək Vəzifəli Şəxslər Komitəsi;<br />
- Ağsaqqallar Şurası;<br />
- Katiblik.<br />
Dövlət Başçıları Şurasının toplantısına ev sahibliyi edən<br />
üzv ölkə növbəti zirvəyə qədər <strong>Türk</strong> Şurasına sədrlik edir.<br />
<strong>Türk</strong> Şurası beynəlxalq təşkilatlarla əməkdaşlığa böyük<br />
önəm verir. Belə ki, <strong>Türk</strong> Şurası İslam Əməkdaşlıq Təşkilatı, İqti<br />
sadi Əməkdaşlıq Təşkilatı, ATƏT, Qara Dəniz İqtisadi Əməkdaşlıq<br />
Təşkilatı, Asiyada Qar şılıqlı Fəaliyyət və Etimad Tədbir<br />
ləri Müşavirəsi, BMT, Ümumdünya Turizm Təşkilatı ilə sıx<br />
əmək daşlıq münasibətləri qurmuşdur.<br />
<strong>Türk</strong> Şurası çərçivəsində Azərbaycan hökumətinin təşəbbüsü<br />
ilə 21 iyun 2013-cü il tarixində Bakıda ilk dəfə <strong>Türk</strong>dilli Dövlətlərin<br />
Əməkdaşlıq Şurasına üzv ölkələrin diaspor təşkilatları<br />
273
<strong>TÜRK</strong> XALQLARI<br />
Qəbələdə <strong>Türk</strong>dilli Dövlətlərin Əməkdaşlıq<br />
Şurasının III Zirvə toplantısı. 2013-cü il<br />
rəhbərlərinin I Forumu keçirilmişdir. Forumda “<strong>Türk</strong>dilli döv lətlərin<br />
diaspor təşkilatlarının ortaq fəaliyyət strategiyası” və “Bakı<br />
Bəyannaməsi” qəbul edilmişdir.<br />
<strong>Türk</strong> Şurasının Üçüncü Zirvə Görüşü 15-16 avqust 2013-cü<br />
ildə Qə bələ şəhərində keçirilmişdir. Azərbaycan Respublikasının<br />
ev sahibliyi etdiyi Zirvə Görüşündə dövlət başçısı İlham Əliyev,<br />
Qazaxıstan prezidenti Nursultan Nazarbayev, <strong>Türk</strong>iyə prezidenti<br />
Abdullah Gül, Qırğızıstan pre zidenti Almazbek Atambayev,<br />
<strong>Türk</strong>mənistan baş nazirinin müavini Sapardurdu Toyliyev iştirak<br />
etmişlər.<br />
<strong>Türk</strong> Şurasının 11 sentyabr 2015-ci ildə Astanada keçirilmiş<br />
Beşinci Zirvə Görüşündə qəbul olunmuş Bəyannaməsində tərəfər<br />
Ermənistan-Azər baycan münaqişəsinin tezliklə Azərbaycan<br />
Respublikasının suveren liyi, ərazi bütövlüyü və beynəlxalq sərhəd<br />
lərin toxunulmazlığı əsasında həllinin vacibliyini bir daha<br />
vurğulamışlar (113).<br />
274
IV BÖLÜM . ÜMUM<strong>TÜRK</strong> QURUMLARI<br />
Beynəlxalq <strong>Türk</strong><br />
Akademiyasının (BTA)<br />
emblemi<br />
BEYNƏLXALQ <strong>TÜRK</strong><br />
AKADEMİYASI (BTA)<br />
<strong>Türk</strong> dünyası üzrə beynəlxalq<br />
el mi araş dırma mərkəzinin təsis edilməsi<br />
təşəbbüsü <strong>Türk</strong> Şurasına üzv<br />
olan türkdilli ölkələrin dövlət baş çılarının<br />
3 oktyabr 2009-cu ildə ke çi rilmiş<br />
zirvə görüşündə Azər baycan Respublikasının<br />
Prezidenti İlham Əli yev<br />
və Qazaxıstan Res publikasının Pre -<br />
zidenti Nursultan Nazarbayev tərə findən<br />
irəli sürülmüşdür.<br />
2010-cu ilin 25 mayında Qazaxıstan Res publikasının<br />
Təhsil və Elm Nazirliyinin nəz dində <strong>Türk</strong> Akademiyası (TA)<br />
ya radılmışdır. <strong>Türk</strong> Akademiyasının açılış tədbirində <strong>Türk</strong>iyə<br />
Res publikasının pre zi denti Adullah Gül, eyni zamanda, ABŞ,<br />
Uk ray na, Özbəkistan, Rusiya Fe derasiyası, Qırğızıstandan olan<br />
türk araşdırmaçıları iştirak etmişlər. 2012-ci ilin 23 av qus tun -<br />
da Bişkek şəhərində keçirilmiş <strong>Türk</strong> Şurasının II zirvə top lantısında<br />
Akademiyaya beynəlxalq status verilməsi qərara alınmışdır.<br />
Həmin zirvə toplantısında Qazaxıstan Respublikasının<br />
pre zidenti Nursultan Nazarbayev, <strong>Türk</strong>iyə Respublikasının prezidenti<br />
Ab dullah Gül, Qırğızıstan Respublikasının prezidenti Almazbek<br />
Atambayev və Azərbaycan Respublikasının baş naziri<br />
Ar tur Rasizadə tərəfindən sazişin imzalanması və 2014-cü il 24<br />
avqust tarixində sözügedən saziş üzrə ratifikasiya proseslərinin<br />
tamamlanması ilə <strong>Türk</strong> Akademiyası bey nəlxalq status qazanmış<br />
və o vaxtdan başlayaraq Beynəlxalq <strong>Türk</strong> Aka demiyası (BTA)<br />
ad landırılır.<br />
İndiyədək, Beynəlxalq <strong>Türk</strong> Akademiyası 40-dan çox bey -<br />
nəlxalq araşdırma institutları, universitetlər və türkoloji mər -<br />
275
<strong>TÜRK</strong> XALQLARI<br />
kəz lərlə əməkdaşlıq memorandumları imzalamışdır. Azər bay -<br />
can Respublikasının Milli Elmlər Akademiyası Beynəlxalq <strong>Türk</strong><br />
Aka demiyası ilə sıx elmi tərəfdaşlıq qurmuş institutlardan biridir.<br />
Eyni zamanda, <strong>Türk</strong> Akademiyası <strong>Türk</strong> Şurası, <strong>TÜRK</strong>PA,<br />
<strong>TÜRK</strong>SOY ilə sıx münasibətlər yaratmışdır.<br />
Beynəlxalq <strong>Türk</strong> Akademiyasının ali orqanı Akademik Şu -<br />
radır. Akademik Şurada hər üzv dövlətdən bir nümayəndə, Akademiyanın<br />
prezidenti və vitse-prezidentləri təmsil olunur. Pre zident<br />
üzv dövlətlərin vətəndaşları sırasından irəli sürülür və 4 il<br />
müd dətinə seçilir.<br />
Beynəlxalq <strong>Türk</strong> Akademiyasında 5 araşdırma mərkəzi<br />
fəaliyyət göstərir:<br />
- Tarix və Etnologiya Mərkəzi;<br />
- Dil, Ədəbiyyat və Terminologiya Mərkəzi;<br />
- Mədəniyyət və İncəsənət Mərkəzi;<br />
- Sosial-iqtisadi Araşdırmalar Mərkəzi;<br />
- Beynəlxalq Tədqiqatlar Mərkəzi.<br />
Həmin mərkəzlərin əsas məqsədi türk dünyasını əhatə edən<br />
əsas sosial, iqtisadi, mədəni, tarixi aspektlər üzrə geniş məz munlu<br />
araşdırmalar aparmaqdan və həmin tədqiqatların nəticələri barədə<br />
məlumatlandırıcı tədbirləri həyata keçirməkdən ibarədir.<br />
Bu günədək, Beynəlxalq <strong>Türk</strong> Akademiyası tərəfindən həyata<br />
keçirilmiş elmi layihələrin nəticəsi olaraq 50-dən çox kitab<br />
və yüzlərlə elmi məqalə işıq üzü görmüşdür. Akademiyanın nəzdində<br />
fəaliyyət göstərən <strong>Türk</strong> Kitabxanasında türk tarixindən,<br />
mədəniyyətindən, elmi nailiyyətlərindən bəhs edən 30 mindən<br />
çox kitab nümunələri qorunub saxlanılır (518).<br />
276
IV BÖLÜM . ÜMUM<strong>TÜRK</strong> QURUMLARI<br />
Beynəlxalq <strong>Türk</strong> Akademiyasının<br />
prezidenti professor Darxan Kıdıralı<br />
<strong>Türk</strong>iyənin Baş Naziri<br />
Əhməd Davudoğluya türk qopuzu<br />
bağışlayır<br />
Professor Darxan Kıdıralı<br />
Nobel mükafatı laureatı<br />
Əziz Səncəri Beynəlxalq <strong>Türk</strong><br />
Akademiyasına üzv qəbul edilməsi<br />
münasibətilə təbrik edir<br />
Beynəlxalq <strong>Türk</strong> Akademiyasının<br />
prezidenti Darxan Kıdıralı<br />
Azərbaycan Respublikası Milli<br />
Məclisinin üzvü, “<strong>Türk</strong> Dövlətləri<br />
Birliyi: Global inteqrasiyanın<br />
Avrasiya modeli” kitabının müəllifi<br />
Cavanşir Feyziyevə<br />
Beynəlxalq <strong>Türk</strong> Akademiyasının<br />
Qızıl Medalını təqdim edir<br />
Beynəlxalq <strong>Türk</strong> Akademiyasının<br />
prezidenti Darxan Kıdıralı<br />
Azərbaycan Respublikası Milli<br />
Məclisinin üzvü Cavanşir Feyziyevin<br />
qazax dilində çap olunmuş<br />
“<strong>Türk</strong> Dövlətləri Birliyi: Global<br />
inteqrasiyanın Avrasiya modeli”<br />
kitabının təqdimat mərasimində<br />
çıxış edir<br />
277
<strong>TÜRK</strong> XALQLARI<br />
<strong>TÜRK</strong> <strong>DÜNYASI</strong> ELMLƏR<br />
AKADEMİYALARI İTTİFAQI (TDEAİ)<br />
<strong>Türk</strong> Dünyası Elmlər Akademiyaları İttifaqı (TDEAİ) Beynəl<br />
xalq <strong>Türk</strong> Akademiyasının təşəbbüsü ilə 2015-ci il 29 iyun<br />
ta rixində Qazaxıstan Respublikasının paytaxtı Astana şəhərində<br />
təsis edilmişdir. TDEAİ-nin təsis konfrasında Azərbaycan, <strong>Türk</strong>i<br />
yə, Qazaxıstan, Qırğızıstan, Tatarıstan və Başqırdıstan Milli<br />
Elm lər Akademiyalarının rəhbərləri, <strong>Türk</strong> Şurasının nümayəndə<br />
he yəti iştirak etmişlər. Həmin təsis konfrasında <strong>Türk</strong> Dün yası<br />
Elm lər Akademiyaları İttifaqının əsas fəaliyyət istiqamətlərini<br />
mü əy yənləşdirən Əsasnamə təsdiq edilmişdir. Əsasnaməyə görə,<br />
TDEAİ-nin prezidenti vəzifəsini <strong>Türk</strong> Respublikalarının Mil li<br />
Elm lər Aka de miyalarının prezidentləri növbəli şəkildə icra edirlər.<br />
<strong>Türk</strong>dilli dövlətlərin vahid təhsil məkanının yaradılmasını,<br />
onların elmlər akademiyaları və digər elmi-tədqiqat subyektləri<br />
arasında sıx əlaqələrin qurulmasını təmin etmək və koordinasiya<br />
fəaliyyətlərini həyata keçirmək TDEAİ-nin əsas məqsədləri sırasındadır<br />
(101).<br />
<strong>Türk</strong> Dünyası Elmlər Akademiyaları İttifaqının təsis sessiyası.<br />
Alimlər türk elm siyasətinin həyata keçirilməsi, türkdilli dövlətlərin vahid<br />
təhsil məkanının yaradılması, onların elmlər akademiyaları arasında sıx<br />
əlaqələrin qaydaya salınması məqsədlərində vahid mövqedən çıxış edirlər<br />
278
IV BÖLÜM . ÜMUM<strong>TÜRK</strong> QURUMLARI<br />
<strong>TÜRK</strong> DÖVLƏT VƏ CƏMİYYƏTLƏRİ<br />
DOSTLUQ, QARDAŞLIQ VƏ<br />
İŞBİRLİYİ VƏQFİ (TUDEV)<br />
1993-cü ildə təsis edilmiş TUDEV-in əsas məqsədi türk<br />
döv lət ləri və xalqları, vətəndaş cəmiyyətinin nümayəndələri,<br />
or taq türk tarixini və mədəniyyətini tədqiq edən təşkilatlar arasın<br />
da dostluq münasibətlərini möhkəmləndirməkdən və əməkdaşlıq<br />
imkanlarını genişləndirməkdən ibarətdir. TUDEV-in<br />
tə sis tarixindən etibarən mütəmadi olaraq keçirilməkdə olan<br />
<strong>Türk</strong> Dövlət və Cəmiyyətləri Dostluq, Qardaşlıq və İşbir liyi<br />
qurultayları bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Həmin<br />
qu rul tayların təşkilində TUDEV digər türk qurumu olan TİKA ilə<br />
sıx əməkdaşlıq həyata keçirir.<br />
TUDEV-in təşkilatçılığı ilə gerçəkləşən <strong>Türk</strong> Dövlət və<br />
Cə miyyətləri Dostluq, Qardaşlıq və İşbirliyi qurultaylarında<br />
müstəqil türk dövlətləri ilə yanaşı, türk muxtar respublikaları<br />
da yaxından iştirak edirlər. İndiyə qədər <strong>Türk</strong> Dövlət və Cə miy -<br />
<strong>Türk</strong> Dövlət və Cəmiyyətləri Dostluq, Qardaşlıq<br />
və İşbirliyinin 1995-ci il Qurultayı<br />
279
<strong>TÜRK</strong> XALQLARI<br />
yətləri Dostluq, Qardaşlıq və İşbirliyi üzrə 11 qurultay top lanmışdır.<br />
Həmin qurultayların sonuncusu 2007-ci ildə Bakı şə hərində<br />
keçirilmişdir. Bu Qurultayın yekun “Bəyannamə”sində<br />
türk xalqları arasında mədəni bağların möhkəmləndirilməsinin,<br />
türk dilli döv lətlərin parlamentləri arasında əməkdaşlığın genişləndirilməsinin,<br />
türk xalqlarının məruz qaldıqları soyqırımların<br />
dün ya ictimaiyyətinə çat dı rılmasında ortaq tədbirlərin həyata keçirilməsinin<br />
zəruriliyi öz əksini tapmışdır (101; 111).<br />
<strong>Türk</strong> Dövlət və Cəmiyyətləri Dostluq, Qardaşlıq və İşbirliyinin<br />
Qurultayında <strong>Türk</strong>iyə Prezidenti Süleyman Dəmirəl çıxış edir<br />
280
IV BÖLÜM . ÜMUM<strong>TÜRK</strong> QURUMLARI<br />
<strong>TÜRK</strong> <strong>DÜNYASI</strong><br />
BƏLƏDİYYƏLƏR BİRLİYİ<br />
(TDBB)<br />
<strong>Türk</strong> Dünyası Bələdiyyələr Birliyi (TDBB) 2003-cü ilin<br />
12 no yabrında təsis edilmişdir. Müxtəlif coğrafiyalarda yaşa yan<br />
türk xalqları arasında qardaşlıq münasibətlərinin möh kəm ləndirilməsinə<br />
töhfə vermək, türk dövlətlərinin yerli özünü ida rə etmə<br />
qurumları arasında səmərəli və çoxşaxəli əlaqələrin qurul masını<br />
təmin etmək, bu sahədə təcrübə mü badiləsini hə yata keçirmək<br />
TDBB-nin əsas fəaliyyət istiqamətləridir. Ha zırda TDBB-nin 16<br />
ölkədən 1101 üzvü vardır. Bu ölkələrə müs təqil türk dövlətləri ilə<br />
ya naşı, başqa döblətlərin ərazisisndə mux ta riyyət sta tu su almış<br />
türk respublikalarının və vilayətlərin bələ diy yə qurumları də daxildir.<br />
İndiyə qədər TDBB-nin təşəbbüsü ilə geniş fəaliyyət sahələrini<br />
əha tə edən çoxsaylı layihələr həyata keçirilmişdir. Həmin<br />
<strong>Türk</strong>iyə Respublikasının prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan <strong>Türk</strong> Dünyası<br />
Bələdiyyələr Birliyinin (TDBB) rəhbərlərini qəbul edir<br />
281
<strong>TÜRK</strong> XALQLARI<br />
layihələr çər çivəsində, türk dövlətlərinin tarixi ilə əlaqədar kitablar<br />
nəşr edilmiş, yerli özünü idarəetmə qurumları arasında təcrübə<br />
mübadiləsi, həmçinin, təhsil və mədəniyyət sahəsində<br />
əməkdaşlığın dərinləşdirilməsinə hədəfənmiş tədbirlər həyata<br />
keçirilmişdir (39).<br />
282
IV BÖLÜM . ÜMUM<strong>TÜRK</strong> QURUMLARI<br />
DÜNYA GƏNC <strong>TÜRK</strong> YAZARLAR BİRLİYİ<br />
(DGTYB)<br />
Dünya Gənc <strong>Türk</strong> Yazarlar Birliyi (DGTYB) 1997-ci il də<br />
təsis edil mişdir. DGTYB-nin baş qərargahı Bakı şəhərində yerləşir.<br />
Birliyin yaradılmasında əsas məqsəd gənc türk yazarlarının<br />
çox tə rəfi əməkdaşlıq şəbəkəsinin formalaşdırılması olmuşdur.<br />
DGTYB-nin əsas məqsəd və vəzifələri aşağıdakılardan ibarətdir:<br />
– türksoylu xalqlar arasında ədəbi-mədəni əlaqələrin inkişafı<br />
və möh kəmləndirilməsi;<br />
– “Ortaq türk dili və əlifbası”nın formalaşdırılması üzrə<br />
araş dır maların aparılması;<br />
– Ortaq türk dəyərlərinin öyrənilməsi, təbliği və qorunması,<br />
türk birliyinə ictimai-mədəni platformadan dəstək verilməsi;<br />
– Peşəkar ədəbi fəaliyyətlə məşğul olan gənc türk yazarlarının<br />
əsərlərinin digər dillərə tərcüməsinin təşkili;<br />
– Gənc türk yazarlarının toplantılarının, görüşlərinin təşkili,<br />
festival, simpozium və konfransların düzənlənməsi;<br />
– Ayrı-ayrı mədəniyyət və sənət birlikləri ilə qarşılıqlı faydalı<br />
əməkdaşlıq əlaqələrinin qurulması;<br />
Dünya Gənc <strong>Türk</strong> Yazarlar Birliyi (DGTYB) indiyədək<br />
dün yanın gənc türk yazarlarının əməkdaşlığını gücləndirmək<br />
məq sədi ilə çox əhəmiyyətli işlər görmüş, bu istiqamətdə bir sıra<br />
la yi hələr həyata keçirmiş, informasiya şəbəkəsi qurmuş, praktiki<br />
gö rüş və konfranslar təşkil etmiş, kitab və toplular çap etmişdir<br />
(34).<br />
DGTYB-nin son illər işıq üzü görən əsas nəşrləri:<br />
– “Çağdaş Azerbaycan Şiiri” (2 cilt. Ankara, 2008-2009),<br />
– “Çağdaş Azərbaycan ədəbi qurumları” (2 cild, 2008,<br />
2010),<br />
– “Azərbaycanda gənclər hərəkatı” (Bakı-2010)<br />
283
<strong>TÜRK</strong> XALQLARI<br />
– “Gəldik, gördük, yazdıq” (Bakı-2012),<br />
– “Bölgələrdən səslər (3 cild, Bakı, 2012-2016),<br />
– “<strong>Türk</strong> dünyasında ədəbiyyat...” (Bakı-2015),<br />
– “Yeni tatar şeiri antologiyası” (Bakı-2015),<br />
– “Can AZƏRBAYCAN” (Bakı-2015),<br />
– “QƏLBDƏKİ və QƏLƏMDƏKİ QARABAĞ” (Bakı-<br />
2016),<br />
– “Hardan-haraya...” (Bakı-2017),<br />
– “Yeni nəsil qazax şeiri antologiyası” (Bakı-2017)<br />
Dünya Gənc <strong>Türk</strong> Yazarlar Birliyinin üzvləri<br />
Bakıda 1918-ci il <strong>Türk</strong> şəhidliyi abidəsi önündə<br />
284
IV BÖLÜM . ÜMUM<strong>TÜRK</strong> QURUMLARI<br />
AVRASİYA YAZARLAR BİRLİYİ<br />
(AAYB)<br />
Avrasiya Yazarlar Birliyi (AAYB) türk dünyası yazıçılarının<br />
bir arada cəmləşdiyi təşkilatdır. Hazırda dünyada baş verən<br />
texnoloji və mədəni tranformasiya və qloballaşma şəraitində ortaq<br />
dəyərlərə malik olan türk xalqlarının milli mədəniyyətləri və<br />
ədəbiyyatlarının kənar təsirlərdən qorunması zərurəti daha da<br />
artmışdır. Məhz bu missiyanı həyata keçirmək üçün yaradılmış<br />
AAYB-nin əsas fəaliyyət istiqamətləri aşağıdakılardan ibarətdir:<br />
- Bir-biri ilə sıx tarixi, mədəni, sosial bağlara malik olan<br />
türk xalq ları arasında əlaqələri daha da sıxlaşdırmaq;<br />
- Qlobal miqyasda barışa və mədəni inkişafa öz töhfəsini<br />
vermək;<br />
- <strong>Türk</strong>dilli xalqların yazarları arasında körpü rolunu oyna<br />
maq və onların əsərlərinin türk dünyasında tanınmasını təmin<br />
etmək;<br />
Avrasiya Yazarlar Birliyinin baş direktoru Yaqub Öməroğlu<br />
Azərbaycan Respublikasının Nazirlər Kabineti yanında<br />
Tərcümə Mərkəzinin direktoru Afaq Məsudla<br />
285
<strong>TÜRK</strong> XALQLARI<br />
- <strong>Türk</strong> ədəbiyyatının dünyada tanınmasına yardım gös tərmək.<br />
AAYB tərəfindən dərc edilən “Dil Araşdırmaları”, “Qardaş<br />
qələm lər” (“Kardeş kalemler”) dərgiləri təşkilatın qarşısına qoyduğu<br />
vəzifələrin həyata keçirilməsində mühüm rol oynayır (32).<br />
286
IV BÖLÜM . ÜMUM<strong>TÜRK</strong> QURUMLARI<br />
<strong>TÜRK</strong> <strong>DÜNYASI</strong> YAZARLAR<br />
VƏ SƏNƏTÇİLƏR VƏQFİ<br />
(<strong>TÜRK</strong>SAV)<br />
<strong>Türk</strong> Dünyası Yazarlar və Sənətçilər Vəqfi (<strong>TÜRK</strong>SAV)<br />
1996-cı ildə bir qrup türk yazarı tərəfindən təsis edilmişdir. Vəq -<br />
fin yaradılmasında əsas məqsəd türk xalqlarının görkəmli ədə -<br />
biyyat, mədəniyyət və incəsənət nümayəndələri arasında sə mərəli<br />
işbirliyinin qurulmasını təmin etməkdən, ümumtürk mə də niy yətinin<br />
dünyada tanınmasına dəstək göstərməkdən iba rət dir.<br />
<strong>TÜRK</strong>SAV tərəfindən təsis edilmiş “<strong>Türk</strong> Dünyasına Xidmət”<br />
mü kafatı türk dünyasının bütövləşməsində, onun mədəniyyətinin,<br />
incə sənətinin təbliğində, türk xalqlarının üzləşdikləri<br />
problemlərin həl lin də xüsusi xidmətlər göstərmiş şəxslərə təqdim<br />
olunur. 2012-ci ildə Azər baycanın birinci xanımı, Heydər Əliyev<br />
Fon dunun prezidenti, YUNESKO və İSESKO-nun xoşməramlı<br />
<strong>Türk</strong>iyənin Azərbaycandakı səfiri Hulusi Kılıç <strong>Türk</strong> Dünyası Yazarlar və<br />
Sənətçilər Vəqfinin “<strong>Türk</strong> Dünyasına xidmət” mükafatını Heydər Əliyev<br />
Fondunun prezidenti Mehriban Əliyevaya təqdim edir. 2012-ci il<br />
287
<strong>TÜRK</strong> XALQLARI<br />
səfiri, Azərbaycan Respublikası Mil li Məclisinin deputatı Mehriban<br />
Əliyeva “<strong>Türk</strong> Dünyasına Xidmət” mükafatına layiq görülmüşdür.<br />
Azərbaycanın birinci xanımı <strong>TÜRK</strong>SAV-ın idarə heyətinin<br />
qərarı ilə bu mükafata Ermənistanın işğal etdiyi ərazilərdən<br />
qaçqın və köçkün düşmüş insanlar üçün Heydər Əliyev Fondunun<br />
həyata keçirdiyi humanitar proqramlar, həmçinin, türk dünyası<br />
mədəni irsinin parçası olan Azərbaycanın maddi və qeyri-maddi<br />
mədəniyyət abidələrinin qorunması və təbliği sahəsində xid mətlərinə<br />
görə təltif edilmişdir.<br />
Eyni zamanda, <strong>TÜRK</strong>SAV tərəfindən mütəmadi olaraq keçirilən<br />
sərgi, konfrans və digər tədbirlər türk dünyası yazar larının<br />
və sənətçilərinin bir araya gətirilməsində mühüm rol oynayır<br />
(102).<br />
288
I BÖLÜM . ƏSKİ <strong>TÜRK</strong> ULUSLARI VƏ BOYLARI<br />
Bu gün aktuallaşdırılması zəruri olan əsas<br />
məsələ – ümumtürk qurumlarının koordinasiyasını<br />
daha da optimallaşdırmaqdan və suveren türk dövlətləri<br />
arasındakı hərtərəfli münasibətlərin dərinləşdirilməsi<br />
şərtləri daxilində onların sıx humanitar<br />
əməkdaşlığını və siyasi müttəfiqliyini hə yata ke çirəcək<br />
proseslərin inkişafına nail olmaqdan iba rətdir.<br />
<strong>Türk</strong> dünyasının birgə gələcəyini təmin edəcək<br />
bu şərəfli missiyanın həyata keçirilməsində bu<br />
kitabda adı çəkilən və çəkilməyən çoxsaylı ümumtürk<br />
qurumlarının rolu əvəzsiz, töhfələri isə misilsizdir.<br />
<strong>Türk</strong> xalqları planetariyası<br />
289
<strong>TÜRK</strong> XALQLARI<br />
QAYNAQLAR<br />
Azərbaycan dilində<br />
1. Akçura Y. <strong>Türk</strong>çülüyün tarixi. Bakı: Qanun, 2010<br />
2. Azərbaycan ədəbiyyatı tarixi, VI cilddə. Bakı: Elm, 2004-2007<br />
3. Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin <strong>Türk</strong><br />
Dövlət və Cəmiyyətlərinin XI Dostluq, Qardaşlıq və Əməkdaşlıq<br />
Qurultayında nitqi / Cəfərov N., Musayev O., Osmanlı D. <strong>Türk</strong><br />
dünyasının lideri. Bakı: Çaşıoğlu, 2009, s.362-373<br />
4. Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin <strong>Türk</strong>iyə<br />
Böyük Millət Məclisində nitqi / Cəfərov N., Musayev O., Osman<br />
lı D. <strong>Türk</strong> dünyasının lideri. Bakı: Çaşıoğlu, 2009, s.531-<br />
538<br />
5. Azərbaycan tarixi, VIII cilddə. Bakı: Elm, 1998-2003<br />
6. Azərbaycan-<strong>Türk</strong>iyə Yüksək Səviyyəli Strateji Əməkdaşlıq<br />
Şurasının ikinci iclasında <strong>Türk</strong>iyənin Baş Naziri Rəcəb Tayyib<br />
Ərdoğanın bəyanatı // Azərbaycanda Atatürk Mərkəzinin<br />
Bülleteni, Bakı, AzAtaM, 2012, 3 (43), s.12-15<br />
7. Bakı Enerji Sammitinin Bəyannaməsi / Cəfərov N., Musayev O.,<br />
Osmanlı D. <strong>Türk</strong> dünyasının lideri. Bakı: Çaşıoğlu, 2009, s.568-<br />
572<br />
8. Dünya Azərbaycan və türk diaspor təşkilatları rəhbərlərinin I<br />
Forumunda Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin nitqi // http://<br />
files.preslib.az/site/diaspora/gl4.pdf<br />
9. Dünya Azərbaycan və türk diaspor təşkilatları rəhbərlərinin I<br />
Forumunda <strong>Türk</strong>iyənin Baş Naziri Rəcəb Tayyib Ərdoğanın<br />
nitqi // http://files.preslib.az/site/diaspora/gl4.pdf<br />
10. Dünya Azərbaycan və türk diaspor təşkilatları rəhbərlərinin<br />
I Forumunda Qazaxıstanın YUNESKO yanında səfiri, yazıçı<br />
Oljas Süleymenovun çıxışı // http://files.preslib.az/site/diaspora/<br />
gl4.pdf<br />
290
QAYNAQLAR<br />
11. Əliyev H. Müstəqilliyimiz əbədidir: çıxışlar, nitqlər, bəyanatlar,<br />
məktublar, müsahibələr, məruzələr, müraciətlər, fərmanlar. 26-cı<br />
kitab, Bakı: Azərnəşr, 2009<br />
12. Əliyev H. Müstəqilliyimiz əbədidir: çıxışlar, nitqlər, bəyanatlar,<br />
məktublar, müsahibələr, məruzələr, müraciətlər, fərmanlar. 25-ci<br />
kitab, Bakı: Azərnəşr, 2008<br />
13. Əliyev H. Müstəqilliyimiz əbədidir: çıxışlar, nitqlər, bəyanatlar,<br />
məktublar, müsahibələr, məruzələr, müraciətlər, fərmanlar. 22-ci<br />
kitab, Bakı: Azərnəşr, 2007<br />
14. Əliyev İ. İnkişaf – məqsədimizdir. Üç kitab, Bakı, Azərnəşr,<br />
2009<br />
15. Kərimov İ. Yüksək mənəviyyat – yenilməz güc. Bakı: Oskar<br />
NRM, 2010<br />
16. Qazaxıstan Respublikasının Prezidenti Nursultan Nazarbayevin<br />
Azərbaycana rəsmi səfəri / Cəfərov N., Musayev O., Osmanlı<br />
D. <strong>Türk</strong> dünyasının lideri. Bakı: Çaşıoğlu, 2009, s.145-162<br />
17. Qırğızıstan Respublikasının Prezidenti Almazbek Atambayevin<br />
Azərbaycan Respublikasına rəsmi səfəri // http://president.az/<br />
articles/4573<br />
18. Matsunaga A. Ayaz İshaki və Uzaq Şərqdəki Tatar <strong>Türk</strong>ləri.<br />
Bakı: Sabah, 2004<br />
19. Özbəkistan Respublikasının Prezidenti İslam Kərimovun<br />
Azərbaycana rəsmi səfəri. Azərbaycan Respublikasının<br />
Prezidenti İlham Əliyevin bəyanatı / Cəfərov N., Musayev O.,<br />
Osmanlı D. <strong>Türk</strong> dünyasının lideri. Bakı: Çaşıoğlu, 2009, s.495-<br />
517<br />
20. Özbəkistan Respublikasının Prezidenti İslam Kərimovun nitqi<br />
/ Cəfərov N., Musayev O., Osmanlı D. <strong>Türk</strong> dünyasının lideri.<br />
Bakı: Çaşıoğlu, 2009, s.504-509<br />
21. Paşazadə T. Azərbaycan diasporunun ərəb ölkələrində fəaliyyət<br />
perspektivləri // “Dövlət və Din” ictimai fikir toplusu, № 6<br />
(14), Azərbaycan Respublikası Dini Qurumlarla İş üzrə Dövlət<br />
Komitəsi, Bakı: noyabr-dekabr 2009<br />
291
<strong>TÜRK</strong> XALQLARI<br />
22. Prezident İlham Əliyevin <strong>Türk</strong>mənistana səfəri ölkələrarası<br />
əməkdaşlığa yeni təkandır / Cəfərov N., Musayev O., Osmanlı<br />
D. <strong>Türk</strong> dünyasının lideri. Bakı: Çaşıoğlu, 2009, s.585-587<br />
23. Süleymenov O. Az – Ya. Bakı: Şərq-Qərb, 2007<br />
24. Sümər F. Oğuzlar. Bakı: Yazıçı, 1992<br />
25. Svyataçovski T. Rusiya və Azərbaycan. Sərhədyanı bölgə keçid<br />
dövründə. Bakı: Xəzər Universiteti Nəşriyyatı, 2000<br />
26. Şəmsizadə N. Azərbaycançılıq. Bakı: Nurlar, 2006<br />
27. Toğan Z.V. Azərbaycan. Bakı: Təhsil, 2007<br />
28. Toğan Z.V. Azərbaycanın tarixi coğrafiyası. Bakı: Təhsil, 2009<br />
29. <strong>Türk</strong>iyənin Baş Naziri Rəcəb Tayyib Ərdoğanının <strong>Türk</strong> Dövlət<br />
və Cəmiyyətlərinin XI Dostluq, Qardaşlıq və Əməkdaşlıq<br />
Qurultayında nitqi / Cəfərov N., Musayev O., Osmanlı D. <strong>Türk</strong><br />
dünyasının lideri. Bakı: Çaşıoğlu, 2009, s.368-373<br />
30. http://azerbaijan.az/portal/History/General/generalInfo_a.html<br />
31. http://azertag.az/xeber/Medeniyyetlerin_yolayricinda-945017<br />
32. http://www.ayb.org.tr/<br />
33. http://www.azerbaijans.com/content_1595_az.html<br />
34. http://www.dgtyb.org/<br />
35. http://www.e-qanun.az/alpidata/framework/data/23/f_23629.<br />
htm<br />
36. http://www.e-qanun.az/framework/25270<br />
37. http://www.mfa.gov.az/content/38<br />
38. http://www.president.az/files/future_az.pdf<br />
39. http://www.tdbb.org.tr/?lang=tr<br />
40. https://tr.wikipedia.org/wiki/Azerbaycan<br />
<strong>Türk</strong> dillərində<br />
41. Ali T.Ö. <strong>Türk</strong>iye’nin Etnik Yapısı. Kripto Yayınevi, 2006<br />
42. Arnold T.W. İntişâri İslâm Tarihi, Ankara: Akçağ Yayınları,<br />
1982<br />
43. Artamonov M.İ. Hazar Tarihi. İstanbul: 2004<br />
44. Aydın M. Bayat Boyu ve Oğuzların Tarihi. Hatiboğlu Yayınevi,<br />
1984<br />
292
QAYNAQLAR<br />
45. Aydoğan M. <strong>Türk</strong> Uygarlığı. İzmir: Umay Yayınları, 2006<br />
46. Brockelmann C. İslam Ulusları və Devletleri Tarihi. <strong>Türk</strong>ceye<br />
çevirən N.Çağatay. Ankara: <strong>Türk</strong> Tarihi Kurumu Basımevi,<br />
2002<br />
47. Bulduk Ü. Dede Korkut, Oguz Elleri ve Kafkaslar // DTCF.<br />
Tarih Araştırmaları Dergisi, 1996, №18/29, s. 247-251<br />
48. Çelebi E. Seyahatname. Cilt 2. Akşehir: Yeni Şafak, 2006<br />
49. Çora N. Birleşik <strong>Türk</strong> Devletleri. İstanbul: Q-Matris, 2004<br />
50. Erdoğan M. Müslüman <strong>Türk</strong> Devletleri Tarihi. Ankara: <strong>Türk</strong><br />
Tarih Kurumu Yayınevi, 2000<br />
51. Erdoğan M. Gazneliler Devleti Tarihi, TTK Yayınevi, Ankara,<br />
1989<br />
52. Ergin M. Dede Korkut Kitabı. İstanbul: Boğaziçi Yayınları,<br />
2004<br />
53. Esin E. İslamiyet’ten Önceki <strong>Türk</strong> Kültür Tarihi Ve İslam’a<br />
Giriş. İstanbul, 1978<br />
54. Faruk S. Kara Koyunlular. Cilt 1. Ankara: <strong>Türk</strong> Tarih Kurumu<br />
Yayınları, 1992<br />
55. Gao Yang, The Origin of the Turks and the Turkic Khanate /<br />
X. <strong>Türk</strong> Tarih Kongresi: Ankara 22 - 26 Eylül 1986, Kongreye<br />
Sunulan Bildiriler, V. Cilt, <strong>Türk</strong> Tarih Kurumu, 1991<br />
56. Giraud R. Gök <strong>Türk</strong> İmparatorluğu. İstanbul: Ötüken, 1999<br />
57. Gomeç S. Divanü Lûgat-İt-<strong>Türk</strong>’de Geçen Yer Adları // http://<br />
dergiler.ankara.edu.tr/dergiler/18/1573/17057.pdf<br />
58. Gökalp Z. <strong>Türk</strong> Medeniyet Tarihi. İstanbul, Güneş Yayınları,<br />
1976<br />
59. Gömeç S. Oguz Kagan’ın Kimliği, Oguzlar ve Oguz Kagan<br />
Destanları Üzerine Bir-İki Söz, DTCF // Tarih Araştırmaları<br />
Dergisi, 2004, № 22/ 35, s.113-121<br />
60. Habibbeyli E. Uygarlıkların Kavşağında <strong>Türk</strong> Dünyası.<br />
İstanbul: Yedirenk, 2013<br />
61. http://fef.kafkas.edu.tr/sosyb/tde/halk_bilimi/makaleler/kultur_<br />
med/kultur_med%20(20).pdf<br />
62. İslâm Ansiklopedisi, 44 ciltte. <strong>Türk</strong>iye Diyanet Vakfı, 1988-<br />
2013<br />
293
<strong>TÜRK</strong> XALQLARI<br />
63. Kıldıoğlu M. IX-XVI. Asırlarda Yenisey-İrtiş Bölgesinde Kırgız-<br />
Kıpçak İlişkileri. Erzurum, 2006<br />
64. Kurat A.N . IV-XVIII. Yüzyıllarda Karadeniz Kuzeyindeki <strong>Türk</strong><br />
Kavimleri ve Devletleri. Ankara: Murat Kitabevi, 1992<br />
65. Mantran R. Osmanlı İmparatorluğu Tarihi. Alkım Yayıncılık,<br />
2007<br />
66. Mehmet N. Ö. Yazılmamış Destanlar. İstanbul:Ötüken Yayınları,<br />
1990<br />
67. Merçil E. Gazneliler Devleti Tarihi, Ankara: TTK Basımevi,<br />
1989<br />
68. Mogolistan’dakı <strong>Türk</strong> Anıtları Projesi Albümü. Album of<br />
Turkish Monuments in Mongolia. Ankara: T.C. Başbakanlık,<br />
TİKA, 2001<br />
69. Muhakemetü’l-lugateyn. Hazırlayan F.Sema Barutçu Özönder,<br />
Ankara, 1996<br />
70. Muhammed Ayaz İshaki: Hayatı Ve Faaliyeti, 100. Doğum Yılı<br />
Dolayısıyla. Ankara: Ayyıldız Matbaası, 1979<br />
71. Oğuz destanı – Reşideddin Oğuznamesi. İstanbul, 1972<br />
72. Oktay Ö. Mehmet Ö. Söğüt’ten İstanbul’a. Osmanlı Devleti’nin<br />
Kuruluşu Üzerine Tartışmalar. Ankara: İmge, 2000<br />
73. Osman T. Selçuklular Zamanında <strong>Türk</strong>iye. İstanbul: Ötüken<br />
Neşriyat, 2010<br />
74. Osmanlı Beyliği (1300-1389). İstanbul: Tarih Vakfı Yurt<br />
Yayınları, 1997<br />
75. Ögel B. <strong>Türk</strong> Kültür Tarihine giriş. 9 ciltde. Ankara: Kültür<br />
Bakanlığı, 1991<br />
76. Özdağ M. <strong>Türk</strong>iye ve <strong>Türk</strong> Dünyası Jeopolitiği, 1995<br />
77. Özkan M. <strong>Türk</strong> Devletleri. İstanbul: Kalipso Yayınları, 2008<br />
78. Öztürk A. Ötüken <strong>Türk</strong> Kitabeleri. İstanbul: Milli Egitim<br />
Basımevi,1996<br />
79. Roux J.P. <strong>Türk</strong>lerin Tarihi Büyük Okyanus›tan Akdeniz›e İki<br />
Bin Yıl. Ankara: Milliyet Yayınları, 1997<br />
80. Sakaoğlu N. Bu Mülkün Sultanları, İstanbul: Oğlak Yayınları,<br />
1999<br />
294
QAYNAQLAR<br />
81. Sümer F. Oğuzlar, <strong>Türk</strong>menler : Tarihleri, Boy Teşkilâtı,<br />
Destanları. Ankara: Ankara Üniversitesi Basımevi, 1972.<br />
82. Sümer F. Safevi Devletinin Kuruluşu ve Gelişmesinde Anadolu<br />
<strong>Türk</strong>lerinin Rolü. <strong>Türk</strong> Tarih Kurumu Yayınları, Ankara, 1992<br />
83. Swietochowski T. Müslüman Cemaatten Ulusal Kimliğe. Rus<br />
Azerbaycanı - 1905-1920. İstanbul, Bağlam, 1988<br />
84. Şerefüddin A. Y. Zafername. İstanbul: Selenge Yayınları, 2013<br />
85. Taneri A. Harezmşahlar. <strong>Türk</strong>iye Diyanet Vakfı Yayınları, 1989<br />
86. Tekçe E.F. Pazırık. Altaylardan Bir Halının Öyküsü. Ankara,<br />
1993<br />
87. Togan Z.V. Ümumtürk Tarihine Giriş. İstanbul, 1946<br />
88. <strong>Türk</strong> Düşünce Tarihi. Hazırlayan: Topdemir H.G. Ankara: AKM<br />
Yayınları, 2001<br />
89. <strong>Türk</strong> Tarihinin Ana Hatları, Mehtal Kısmı, 1931<br />
90. <strong>Türk</strong> Uygarlığı Araştırma Merkezi // http://www.manas.kg/<br />
index.php/ru/akademicheskiy/isledovatelskiye-sentri<br />
91. <strong>Türk</strong>ler: 20 ciltde, Ankara: Yeni <strong>Türk</strong>iye Yayınları, 2002<br />
92. Urmançe F. Tatar xalık ijatı. Kazan: Məqarif, 2002<br />
93. Uzunçarşılı I.H. Osmanlı Tarihi, II. cilt. Ankara, 1983<br />
94. Üstel F. <strong>Türk</strong> Ocakları (1912-1931). İstanbul: İletişim Yayınları,<br />
1997<br />
95. Yalçın S. Kayıp Sicil: Erdoğan›ın Çalınan Dosyası. İstanbul:<br />
Kırmızı Kedi Yayınevi, 2014<br />
96. Yazıcizade A. Selçukname, Yazma. Topkapı Sarayı Müzesi Kıt.<br />
Revan K. No.1391<br />
97. Yılmaz Ö. Başlangıcından Zamanımıza Kadar Büyük <strong>Türk</strong>iye<br />
Tarihi: <strong>Türk</strong>iye›nin Siyasî, Medenî, Kültür, Teşkilât ve San›at<br />
Tarihi. Ötüken Yayınevi, 1983<br />
98. Yılmaz Öztuna. Kanûnı̂ Sultan Süleyman. İstanbul: Kültür<br />
Bakanlığı, 1989<br />
99. Zachariadou E.A. Osmanlı Beyliği (1300-1389). İstanbul: Tarih<br />
Vakfı Yurt Yayınları, 1997<br />
100. http://tr.sputniknews.com/turkish.ruvr.ru/tag_71991446/<br />
101. http://turan.org.tr/<br />
295
<strong>TÜRK</strong> XALQLARI<br />
102. http://turksav.net/hakkimizda/<br />
103. http://www.atb-europa.com/ATB<br />
104. http://www.diaspora.gov.az/<br />
105. http://www.mfa.gov.az/content/948<br />
106. http://www.slideshare.net/sametinanir/dunyada-diasporastratejileri-ve-turk-diasporasi-icin-oneriler<br />
107. http://www.tika.gov.tr/tr/sayfa/baskan-224<br />
108. http://www.turk-pa.org/news.php?id=151&lang=az<br />
109. https://tr.wikipedia.org/wiki/Bat%C4%B1_Hiung-nu<br />
110. https://tr.wikipedia.org/wiki/T%C3%BCrk_<br />
as%C4%B1ll%C4%B1_ABD%27liler<br />
111. https://tr.wikipedia.org/wiki/T%C3%BCrk_Devlet_ve_<br />
Topluluklar<br />
112. https://tr.wikipedia.org/wiki/T%C3%BCrk_diasporas%C4%B1#<br />
CITEREFFederation_of_Turkish_Associations_UK2008<br />
113. https://tr.wikipedia.org/wiki/T%C3%BCrk_Kene%C5%9Fi<br />
Rus dilində<br />
114. Аджиев А.М., Ибрагимов М.Р.А. Кумыки // Народы России.<br />
Энциклопедия. М.: Научное издательство «Большая<br />
Российская энциклопедия», 1994<br />
115. Азимджанова С. А. Государство Бабура в Кабуле и в Индии.<br />
М.: Наука, 1977<br />
116. Айбабин А.И. Этническая история ранневизантийского<br />
Крыма. Симферополь: Дар, 1999<br />
117. Акимушкин Ф. О. Вдохновенный из Рума. Поэма о скрытом<br />
смысле. М., 1986<br />
118. Алаев Л. Б. Средневековая Индия. СПб: Алетейя, 2003<br />
119. Алекперли Ф. Эволюционные взгляды Насиреддина Туси.<br />
Баку: Орнак, 2000<br />
120. Алексеев В. П. Становление человечества. М., 1984<br />
121. Алексеев В. П. Этногенез. М., 1986<br />
122. Али-Заде Р.Н. Турецкая диаспора в странах Западной<br />
Европы в 60-90-е гг. XX века: проблемы интеграции<br />
(диссертация). М.: 2007<br />
296
QAYNAQLAR<br />
123. Артамонов М. И. Очерки древнейшей истории хазар.<br />
Москва: 1937<br />
124. Арутюнов С. А. Народы и культуры. Развитие и<br />
взаимодействие М., 1989<br />
125. Асадов Ф.М. Арабские источники о тюрках в раннее<br />
средневековье. Баку: Элм, 1993<br />
126. Астафьев Г. В. Казахи Синьцзяна (этногенез, история,<br />
заселение, родоплеменной состав, положение в период<br />
русско-китайского разграничения в 50-е годы XX века). М.,<br />
1971<br />
127. Асфандияров А. З. Башкирия после вхождения в состав<br />
России (вторая половина XVI -первая половина XIX в.).<br />
Уфа: Китап, 2006<br />
128. Ашнин Ф.Д., Алпатов В.М., Насилов Д.М.<br />
Репрессированная тюркология. Москва: “Восточная<br />
литература” РАН, 2002<br />
129. Бабур З.Д. Бабур-наме. Ташкент, 1957<br />
130. Байпаков К.М. Средневековые города на Великом шелковом<br />
пути. Алма-аты: Гылым, 1998<br />
131. Бартольд В. В. Сочинения. т.2. часть 1, М., 1963<br />
132. Бартольд В. В. Сочинения. т.2. часть 2. М.,1964<br />
133. Безертинов Р. Н. Древнетюркское мировоззрение<br />
Тэнгрианство. Казань, 2006<br />
134. Беленицкий А.М., Бентович И.Б., Большаков О.Г.<br />
Средневековый город Средней Азии. Л.: Издательство<br />
«Наука» ленинградское отделение, 1973<br />
135. Белявская Л. Ходжа Насреддин: восточные притчи. М.:<br />
ЭНАС-КНИГА, 2013<br />
136. Бичурин-Иакинф Н.Я. Собрание сведений о народах,<br />
обитавших в Средней Азии в древние времена. М.-Л.: 1950<br />
137. Босворт К.Э. Нашествие варваров: проявление турок в<br />
мусульманском мире / Мусульманский мир. 950-1150. М.:<br />
Наука, 1981<br />
138. Валеев Ф. Т. Сибирские татары. Культура и быт. Казань:<br />
1992<br />
297
<strong>TÜRK</strong> XALQLARI<br />
139. Валерий В. Исторические судьбы крымских татар. М.:<br />
Мысль, 1992<br />
140. Вамбери А. История Бохары или Трансоксании с<br />
древнейших времен до настоящего, в 2-х тт. Санкт-<br />
Петербург: 1873<br />
141. Веселовский Н.И. Очерк историко-географических<br />
сведений от древнейших времен до настоящего. СПб., 1877<br />
142. Волкова Н.Г. Названия кумыков в кавказских языках //<br />
Этническая ономастика. М.: Наука, 1984<br />
143. Галаганов З. П. История Горной Шории. Книга первая.<br />
1925-1939 гг. Кемерово, 2003<br />
144. Гаскойн Б. Великие моголы. М.: Центрполиграф, 2003<br />
145. Гачев Г.Д. Национальные образы мира. Еллада, Германия,<br />
Франция: опыт экзистенциальной культурологии. М.:<br />
Логос, 2011<br />
146. Гумилев Л. Тысячелетие вокруг Каспия. Баку: Азернешр,<br />
1990<br />
147. Гумилев Л. Древние турки. История великого народа – от<br />
возникновения до гибели. М.: Астрель, 2010<br />
148. Гумилев Л. История Евразии. М.: Алгоритм, Эксмо, 2009<br />
149. Гумилев Л. История народа хунну. Хунны в Китае. Хунны в<br />
Азии и Европе. М.: Эксмо, 2008<br />
150. Гумилев Л. Этносфера: история людей и история природы.<br />
М.: Астрель, 2010<br />
151. Гусейнов Р. А. Из истории отношений Византии с<br />
сельджуками // Палестинский сборник. Л.: 1971, № 23(86)<br />
152. Д’Оссон К. От Чингисхана до Тамерлана. Париж, 1935<br />
153. Дарабади П. Геоистория Каспийского региона и<br />
геополитика современности. Баку: Элм, 2002<br />
154. Доннелли А. Завоевание Башкирии Россией, 1552-1740.<br />
Уфа: Издательство Башкортостан, 1995<br />
155. Дубровская Д.В. Судьба Синьцзяна. Обретение<br />
Китаем «Новой границы» в конце XIX в. М.: Институт<br />
востоковедения РАН, 1998<br />
298
QAYNAQLAR<br />
156. Дыбо A.B. Хронология тюркских языков и лингвистические<br />
контакты ранних тюрков. Москва: Академия, 2004<br />
157. Егоров В. Л. Историческая география Золотой Орды в XIII-<br />
XIV вв. Издательство Либроком Год, 2009<br />
158. Жолдасбаев С., Бабаев Д. История Казахстана средних<br />
веков. Алматы: Атамура, 2003<br />
159. Зотова Н.А. Узбекские общины в России: новые<br />
«диаспоры» (на примере Санкт- Петербурга, Астрахани,<br />
Красноярска) / Исследования по прикладной и неотложной<br />
этнологии. М.: ИЭА РАН, 2010<br />
160. Зулькарнаева Е. З., Кульшарипова Н. М. Фарман.<br />
Башкортостан: краткая энциклопедия. Уфа: Башкирская<br />
энциклопедия, 1996<br />
161. Историко-культурные взаимосвязи России и Узбекистана:<br />
материалы международных научных чтений памяти<br />
Алишера Навои / сост. и отв. ред. А.В. Сызранов.<br />
Астрахань: Издательство Color, 2013<br />
162. Кадырбаев А. Ш. Очерки истории средневековых уйгуров,<br />
джалаиров, найманов и киреитов. Алматы: «Рауан»,<br />
«Демеу», 1993<br />
163. Кази А. Трактат о каллиграфах и художниках. М.-Л., 1947<br />
164. Кайдаров А.Т. К историко-лингвистической характеристике<br />
этнонима канглы-Тюркская ономастика. Алма-Ата, 1984<br />
165. Каховский В.Ф. Происхождение чувашского<br />
народа. Чебоксары. Чувашское книжное издательство, 2003<br />
166. Киреев Н. Г. История Турции XX в. М.: ИВ РАН, 2007<br />
167. Кляшторный С. Г., Султанов Т. И. Государства и народы<br />
Евразийских степей. СПб.: 2009<br />
168. Кляшторный С.Г. Проблемы ранней истории племени тÿрк<br />
(ашина). M: 1965<br />
169. Крадин Н. Н., Скрынникова Т. Д. Империя Чингис-хана. М.:<br />
Издательская фирма «Восточная литература» РАН, 2006<br />
170. Курбанов А. В. Ставропольские туркмены. Историкоэтнографические<br />
очерки. СПб: Изд. отд. Языкового центра<br />
СПб ГУ, 1995<br />
299
<strong>TÜRK</strong> XALQLARI<br />
171. Мажитов Н. А., Султанова А. Н. История Башкортостана с<br />
древнейших времен до XVI в. Уфа: 1994<br />
172. Малов С.Е. Памятники древнетюркской письменности. М.-<br />
Л.: Наука, 1951<br />
173. Мамлеeва Л.А. Становление Великого шёлкового пути в<br />
системе трансцивилизационного взаимодействия народов<br />
Евразии // Vita Antiqua, 1999, № 2, c. 53-61<br />
174. Массальский В.И. Туркестанский край. СПб, 1913<br />
175. Мейер М. С. Османская империя в XVIII веке: черты<br />
структурного кризиса. Москва: ГИВЛ, 1991<br />
176. Мендикулова Г. М. Исторические судьбы казахской<br />
диаспоры. Происхождение и развитие. Алма-Ата, 1997<br />
177. Миграции и новые диаспоры в постсоветских государствах<br />
(сборник). М., 1996<br />
178. Мультикультурализм и трансформация постсоветских<br />
обществ. Под редакцией В. С. Малахова и В. А. Тишкова.<br />
М., 2002<br />
179. Муминов И. М. Роль и место Амира Тимура в истории<br />
Средней Азии. Т., 1968<br />
180. Мухамедьяров Ш.Ф. Введение в этническую историю<br />
Крыма // Тюркские народы Крыма: Караимы. Крымские<br />
татары. Крымчаки. М.: Наука, 2003<br />
181. Насыров И. Башкирды в Паннонии // Ислам. 2004, № 2 (9),<br />
c.36-39<br />
182. Насыров Р. По древним торговым путям. Алматы: Балауса,<br />
1998<br />
183. Новосельцев А. П. Хазарское государство и его роль в<br />
истории Восточной Европы и Кавказа. Москва: 1990<br />
184. Очерки истории Хакасии (с древнейших времён до<br />
современности) / гл. редактор В. Я. Бутанаев. Абакан: Издательство<br />
ХГУ им. Н. Ф. Катанова, 2008<br />
185. Палчев И. Азербайджан – Кавказский тигр. Баку:<br />
Мутарджим, 2009<br />
300
QAYNAQLAR<br />
186. Перспективы миграции коренных народов Центральной<br />
Азии в Россию: Сб. науч. тр. / Под ред. В.А. Ламина, Г.С.<br />
Новосибирск, 2003<br />
187. Петрушевский И. П. Поход монгольских войск в Среднюю<br />
Азию в 1219-1224 гг. и его последствия // Татаро-монголы в<br />
Азии и Европе. Сборник статей. М.: Наука, 1977<br />
188. Рахманалиев Р. Империя тюрков. Великая цивилизация.<br />
Тюркские народы в мировой истории с Х в. до н.э. по ХХ в.<br />
н.э. М.: Рипол Классик, 2009<br />
189. Рашид ад-дин Ф. Огуз-наме. Баку: Элм, 1987<br />
190. Рашид ад-Дин. Сборник летописей. М., Л.: Издательство<br />
АН СССР, 1952<br />
191. Рерих Ю. Н. История Средней Азии. Москва, 2004<br />
192. Руденко С.И. Башкиры: историко-этнографические<br />
очерки. Уфа: Китап, 2006<br />
193. Сахапов М. Ж. Золотая эпоха татарского ренессанса.<br />
Казань: Таткнигиздат, 2004<br />
194. Сборник архивных документов. М.: Русская книга, 1992<br />
195. Стенли Л.П. Мусульманские династии. Издательская фирма<br />
«Восточная литература» РАН, 2004<br />
196. Султанмурад Е., Мухаметдинов Р., Каримов Б. Тюркский<br />
пояс стабильности. Всемирная Ассамблея Тюркских<br />
Народов. Алматы: Оркениет, 2008<br />
197. Султанов Т. И. Чингиз-хан и Чингизиды. Судьба и власть.<br />
М.: АСТ, 2006<br />
198. Токарев С.А. Ранние формы религии. М.: Наука, 1990<br />
199. Трепавлов В. В. История Ногайской Орды. М.: Восточная<br />
литература, 2002<br />
200. Трепавлов В. В. Орда самовольная: Кочевая империя ногаев<br />
XV–XVI веков. М.: Квадрига, 2013<br />
201. Трубецкой Н.С. Наследие Чингиз хана. М.: Эксмо, 2007<br />
202. Файзрахманов Г. Л. История татар Западной Сибири: с<br />
древнейших времен до начала XX века. Казань: Татарское<br />
книжное изд-во, 2007<br />
301
<strong>TÜRK</strong> XALQLARI<br />
203. Хайретдинов Д. Узбеки, узбекская община в Москве и<br />
Подмосковье // Ислам в Москве. Н. Новгород, 2008<br />
204. Халиков А. Х. Татарский народ и его предки. Казань:<br />
Татарское кн. изд-во, 1989<br />
205. Харенко А.А. Горными тропами Кабардино-Балкарии:<br />
Спутник туриста. Нальчик: Эльбрус, 1972<br />
206. Худяков М. Очерки по истории Казанского ханства. Инсан,<br />
1991<br />
207. Юсупова Т. И. Случайности и закономерности в<br />
археологических открытиях: Монголо-Тибетская<br />
экспедиция П.К. Козлова и раскопки Ноин-Улы // Вопросы<br />
истории естествознания и техники. 2010, № 4. c. 26-67<br />
208. http://1997-2011.tatarstan.ru/?DNSID= 0176996b620d9c233ac<br />
39226737fadef&node_id=3044<br />
209. http://buday.narod.ru/gl2.htm<br />
210. http://ia-centr.ru/expert/9261/<br />
211. http://tatarica.narod.ru/world/diaspor/tatdiaspor_041203.htm<br />
212. http://www.ca-c.org/c-g/2011/journal_rus/c-g-1-2/09.shtml<br />
213. http://www.gezitter.org/society/27053_pyaterka_kyirgyizyi/<br />
214. http://www.gezitter.org/tegi/kyirgyizskaya_diaspora_v_rossii/<br />
215. http://www.mfa.gov.kg/contents/view/id/31<br />
216. http://www.ruvek.ru/?module=articles&action=view&id=8629<br />
217. http://www.tatarlar-deutschland.de/2009/08/24/tatary-ibashkiry-v-avstralii/<br />
218. http://www.turkmenistan.ru/ru/articles/41215.html<br />
219. http://www.welcome.kg/ru/history/nz/xc/<br />
220. https://ru.wikipedia.org/wiki/Казахи_в_Китае<br />
221. https://ru.wikipedia.org/wiki/Узбеки_в_Афганистане<br />
Avropa dillərində<br />
222. Abazov R. Historical Dictionary of Turkmenistan. Scarecrow<br />
Press, 2005<br />
223. Abramzon S.M. The Kirgiz and Their Ethnogenetical Historical<br />
and Cultural Connections. Moscow, 1971<br />
302
QAYNAQLAR<br />
224. Alexandrov M. Uneasy Alliance: Relations Between Russia<br />
and Kazakhstan in the Post-Soviet Era, 1992-1997. Greenwood<br />
Press, 1999<br />
225. Ali M.A. Mughal India: Studies in Polity, Ideas, Society and<br />
Culture. Oxford University Press, 2006<br />
226. Allsen T.T. Culture and Conquest in Mongol Eurasia. Cambridge<br />
University Press, 2004<br />
227. Allworth E. The Modern Uzbeks: From the 14th Century to the<br />
Present. Hoover Institution Press, 1990<br />
228. Alstadt A. The Azerbaijani Turks. Stanford: Hoover Institute,<br />
1992<br />
229. Altstadt A. The Azerbaijani Bourgeoisie and the Cultural-Enlightenment<br />
Movement in Baku: First Steps toward Nationalism<br />
/ Suny R.G. Transcaucasia, Nationalism and Social Change.<br />
University of Michigan Press, 1996<br />
230. Amina O. Indian Miniatures of the Mughal Court. New York:<br />
Harry N. Abrams, 1992<br />
231. Anderson K., Pomfret R. Living Standards during Transition<br />
to a Market Economy: the Kyrgyz Republic in 1993 and 1996<br />
// Journal of Comparative Economics. 2000, no.28 (3), pp.502-<br />
523<br />
232. Anderson L.D., Stansfield G.R.V. Crisis in Kirkuk: The Ethnopolitics<br />
of Confict and Compromise. University of Pennsylvania<br />
Press, 2009<br />
233. Aras B. New Geopolitics of Eurasia and Turkey’s Position.<br />
London, Portland, OR: Frank Cass, 2002<br />
234. Asimov M.S., Bosworth C. E. History of Civilizations of Central<br />
Asia. UNESCO Regional Office, 1998<br />
235. Astana Declaration // http://www.osce.org/cio/68972<br />
236. Atabaki A. Azerbaijan: Ethnicity and Autonomy in Twentieth-<br />
Century Iran. London: British Academic Press, 1993<br />
237. Atkin M. Russia and Iran (1780-1828). Minneapolis: University<br />
of Minneapolis, 1980<br />
238. Atwood C.P. Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire.<br />
New York, 2004<br />
303
<strong>TÜRK</strong> XALQLARI<br />
239. Audrey A. The Azerbaijani Turks. Hoover Press, 1992<br />
240. Babur. Babur Nama. Penguin Books, 2007<br />
241. Bacon E.E. Central Asians under Russian Rule: A Study in Culture<br />
Change. Cornell University Press, 1980<br />
242. Barfield, Thomas J. The Hsiung-nu imperial confederacy:<br />
Organization and foreign policy // The Journal of Asian Studies,<br />
1981, 41 (1), p. 48-69<br />
243. Barry B. Culture and Equality: An Egalitarian Critique of Multiculturalism.<br />
Harvard University Press, 2002<br />
244. Bartholomä R. Von Zentralasien nach Windsor Castle. Leben<br />
und Werk des ungarischen Orientalisten Arminius Vámbéry<br />
(1832—1913), Würzburg: Ergon, 2006<br />
245. Barzilai G. Communities And Law: Politics And Cultures Of<br />
Legal Identities. University of Michigan Press, 2005<br />
246. Bauer S. W. The History of the Medieval World: From the<br />
Conversion of Constantine to the First Crusade. W. Norton &<br />
Company, 2010<br />
247. Baumann G. The Multicultural Riddle: Rethinking National,<br />
Ethnic, and Religious Identities. Psychology Press, 1999<br />
248. Beckwith Ch.I. Empires of the Silk Road. A History of Central<br />
Eurasia from the Bronze Age to the Present. Princeton University<br />
Press, 2009<br />
249. Bertsch G.K., Craft C.B., Jones S.A., Beck M.D. Crossroads<br />
and Confict: Security and Foreign Policy in the Caucasus and<br />
Central Asia. Routledge, 2013<br />
250. Black A. The History of Islamic Political Thought. New York:<br />
Routledge, 2001<br />
251. Black J. The Atlas of World History. New York, American Edition,<br />
2005<br />
252. Blackwell C. Tradition and Society in Turkmenistan: Gender,<br />
Oral Culture and Song. Routledge, 2001<br />
253. Bohr A. Uzbekistan: Politics and Foreign Policy. London: Royal<br />
Institute of International Affairs, 1998<br />
254. Border and Territorial Disputes. Ed. by Allcock J.B. Addison-<br />
Wesley Longman, 1992<br />
304
QAYNAQLAR<br />
255. Borowiec A. Cyprus: A Troubled Island. Greenwood Publishing<br />
Group, 2000<br />
256. Bosworth C.E. Historic Cities of the Islamic World. Brill, 2007<br />
257. Bosworth C.E. The Ghaznavids 994–1040. Edinburgh University<br />
Press, 1963<br />
258. Bosworth C.E. The New Islamic Dynasties. Columbia University<br />
Press, 1996<br />
259. Bosworth C.E. Turkish Expansion towards the West // UNES-<br />
CO, History of Humanity, Volume IV, 2000<br />
260. Bosworth C.E. The Ghaznavids: 994–1040. Edinburgh, University<br />
Press, 1963<br />
261. Bovingdon G. The Uyghurs: Strangers in Their Own Land.<br />
Columbia University Press, 2010<br />
262. Braudel F. A History of Civilizations. Penguin Books, 1995<br />
263. Brauer B. Central Asia: The Great Game Revisited / The Impact<br />
of Asian Powers on Global Developments/ Ed. by Pieter E.,<br />
Hazdra P. Phisyca-Verlag, 2004<br />
264. Brill O.M. Central Asia›s New States: Independence, Foreign<br />
Policy, and Regional Security. Washington, D.C.: United States<br />
Institute of Peace Press, 1996<br />
265. Brockelmann C., Perlmann M., Carmichael J. History of the<br />
Islamic Peoples: With a Review of Events, 1939-1947, 1947<br />
266. Brook K.A. The Jews of Khazaria. 2nd ed. Rowman & Littlefield<br />
Publishers, 2006<br />
267. Brown E.K., Asher R.E., Simpson J.M.Y. Encyclopedia of Language<br />
& Linguistics. Elsevier, 2006<br />
268. Brozba G. Between Reality and Myth: A Corpus-based Analysis<br />
of the Stereotypic Image of Some Romanian Ethnic Minorities.<br />
GRIN Verlag, 2010<br />
269. Brummel P. B. Travel Guide: Turkmenistan. Bradt Travel<br />
Guides, 2006<br />
270. Bryant R., Papadakis Y. Cyprus and the Politics of Memory:<br />
History, Community and Confict. I.B.Tauris, 2012<br />
271. Buckley E.P. The Cambridge Illustrated History of China. Cambridge<br />
University Press, 2010<br />
305
<strong>TÜRK</strong> XALQLARI<br />
272. Budagov B. Turkic Toponyms of Eurasia. Baku: Elm, 1997<br />
273. Burgan M. Empire of the Mongols. New York, 2005<br />
274. Cambridge History of Iran: The Saljuq and Mongol Periods,<br />
Vol.5, ed. J. A. Boyle, Cambridge University Press, 1968<br />
275. Campanini M. Al-Ghazzali / S.H. Nasr and O. Leaman, History<br />
of Islamic Philosophy, 1996<br />
276. Çarkoğlu A. Religion and Politics in Turkey. Routledge, 2004<br />
277. Central Asia and the World: Kazakhstan, Uzbekistan, Tajikistan,<br />
Kyrgyzstan, and Turkmenistan. Ed. by M.Mandelbaum. New<br />
York: Council on Foreign Relations Press, 1994<br />
278. Christoph B. The History of Central Asia: The Age of the<br />
Steppe Warriors I.B.Tauris, 2012<br />
279. Claudio C.R., Rogers J.D., Wilcox S.P., Alterman J. Computing<br />
the Steppes: Data Analysis for Agent-Based Modeling of Polities<br />
in Inner Asia // Proceedings of the 104th Annual Meeting of<br />
the Amer. Pol. Sci. Assoc., Boston, Massachusetts: 2008<br />
280. Cleveland W. A History of the Modern Middle East. Boulder,<br />
CO: Westview Press, 2004<br />
281. Cordel K. Ethnicity and Democratisation in the New Europe,<br />
Routledge, 1998<br />
282. Cornell S. E. The Politicization of Islam in Azerbaijan. Silk<br />
Road Studies Program, Uppsala University, 2006<br />
283. Cornell S.E. Azerbaijan since Independence. Routledge, 2015<br />
284. Cornell S.E. Small Nations and Great Powers: A Study of Ethnopolitical<br />
Confict in the Caucasus. Routledge, 2001<br />
285. Critchlow J. Nationalism in Uzbekistan: Soviet Republic›s<br />
Road to Sovereignty. Westview Press, 1991<br />
286. Curta F. Southeastern Europe in the Middle Ages, 500-1250.<br />
Cambridge University Press, 2006<br />
287. Daftary F. Ismailis in Medieval Muslim societies. I B Taurus<br />
and company, 2005<br />
288. Daniel R.K., Terry D.C. Unity or Separation: Center-Periphery<br />
Relations in the Former Soviet Union. Praeger Publishers, 2002<br />
306
QAYNAQLAR<br />
289. Das R.P. Europe in Eurasian Strategic Consideration: Introductory<br />
Remarks / The Impact of Asian Powers on Global Developments<br />
/ Ed. By Pieter E., Hazdra P. Phisyca-Verlag, 2004<br />
290. David J.P. Peoples on the Move: Introducing the Nomads of the<br />
World. William Carey Library, 2001<br />
291. Dawisha K., Parrott B. Russia and the New States of Eurasia:<br />
the Politics of Upheaval. Cambridge University Press, 1994<br />
292. Demko G.J. The Russian Colonization of Kazakhstan, 1896-<br />
1916. Indiana University, 1969<br />
293. Diasporas and International Politics / Global Politics in a<br />
Changing World. Ed. by Mansbach W.R., Rhodes E. Wadsworth:<br />
Cengage Learning, 2009, pp.412-418<br />
294. Dominique F. La Russie et les Turco-Mongols : 15 Siècles de<br />
Guerre. Paris: Economica, 2007<br />
295. Drompp. M.R. Breaking the Orkhon Tradition: Kirghiz Adherence<br />
to the Yenisei Region after A. D. 840 // Journal of the<br />
American Oriental Society, 1999, no.19 (3), pp. 390-403<br />
296. Dunlop D.M. The Khazars. The Dark Ages: Jews in Christian<br />
Europe, 711-1096, 1966<br />
297. Eastern Europe and the Commonwealth of Independent States.<br />
Europa Publications Limited. Routledge, 1998<br />
298. Edwards M. Searching for the Scythians. National Geographic,<br />
1996<br />
299. Ehsan Y. Encylopedia Iranica. Routledge & Kegan Paul, 2001<br />
300. Encyclopedia Britannica. 3 volumes. London: 2005<br />
301. Ethnologue: Languages of the World, Fifteenth edition. Language<br />
Family Trees – Altaic. Ed. by Raymond G.Jr., 2005<br />
302. Faizrakhmanov G. Ancient Turks in Sibiria and Central Asia.<br />
Kazan, 2000<br />
303. Fergus M., Jandosova J. Kazakhstan: Coming of Age. Stacey<br />
International, 2003<br />
304. Fillion R.R. Multicultural Dynamics and the Ends of History:<br />
Exploring Kant, Hegel, and Marx. University of Ottawa Press,<br />
2008<br />
307
<strong>TÜRK</strong> XALQLARI<br />
305. Findley C.V. The Turks in World History. Oxford University<br />
Press, 2005<br />
306. Frank A.G. The Centrality of Central Asia // Bulletin of Concerned<br />
Asian Scholars, 1992, no.24, pp.36-52<br />
307. Fuller G.E. The New Turkish Republic: Turkey as a Pivotal<br />
State in Muslim World. Washington, D.C.: United States Institute<br />
of Peace Press, 2010<br />
308. Gmyrya L. Hun Country at the Caspian Gate: Caspian Dagestan<br />
during the Epoch of the Great Movement of Peoples. Makhachkala,<br />
Dagestan Publishing, 1995<br />
309. Golden P. B. An Introduction to the History of the Turkic<br />
Peoples, Wiesvaden, 1992<br />
310. Golden P. B. Khazar Studies: Achievements and Perspectives /<br />
The World of the Khazars: New Perspectives. Brill, 2007<br />
311. Golden P. B. Nomads and Their Neighbours in the Russian<br />
Steppe: Turks, Khazars and Quipchaqs. Ashgate, 2003<br />
312. Golden P.B. Central Asia in World History. New York: Oxford<br />
University Press, 2011<br />
313. Golden P.B. The Karakhanids and Early Islam / The Cambridge<br />
History of Early Inner Asia, Cambridge University Press, 1990<br />
314. Grannes A. The Soviet Deportation in 1943 of the Karachays: a<br />
Turkic Muslim people of North Caucasus // Journal of Muslim<br />
Minority Affairs, 1991, no. 12 (1), pp.55–68.<br />
315. Grousset R. The Empire of the Steppes. A History of Central<br />
Asia. Rutgers University Press, 2010<br />
316. Gürgen E. Economic Reforms in Kazakhstan, Kyrgyz Republic,<br />
Tajikistan, Turkmenistan, and Uzbekistan. International Monetary<br />
Fund, 1999<br />
317. Hahn R.F. Spoken Uyghur. Ewha Womans University Press,<br />
2006<br />
318. Hakki M.M. Cyprus Issue: A Documentary History, 1878-2006.<br />
IB Tauris, 2007<br />
319. Hamlin C. Among the Turks. New York: R. Carter & Bros, 1878<br />
308
QAYNAQLAR<br />
320. Hayes A. Uighur Transnationalism in Contemporary Australia:<br />
Exile, Sanctuary, Community and Future / Cultures in Refuge:<br />
Seeking Sanctuary in Modern Australia. Studies in Migration<br />
and Diaspora. Ashgate Publishing, Farnham, United Kingdom,<br />
2012, pp. 179-193.<br />
321. Haywood A.J. Siberia: A Cultural History. Oxford University<br />
Press, 2010<br />
322. Hodgson, M.G.S. The Expansion of Islam in the Middle Periods.<br />
Volume 1. University of Chicago Press, 1977<br />
323. Hopkirk P. The Great Game: The Struggle for Empire in Central<br />
Asia. Kodansha International, 1992<br />
324. Ilishev I.G. Russian Federalism: Political, Legal, and Ethnolingual<br />
Aspects - a View from the Republic of Bashkortostan //<br />
Nationalities Papers, 1998, no. 26 (4), pp.723-759<br />
325. Imber C. The Ottoman Empire, 1300–1650 : The Structure of<br />
Power. New York: Palgrave Macmillan, 2002<br />
326. International Monetary Fund. Report for Selected Countries and<br />
Subjects». IMF World Economic Outlook Database, 2015<br />
327. István B. Les Huns: le Grand Empire Barbare d’Europe (IVe-Ve<br />
siècles), 2002<br />
328. István V. Cumans and Tatars. Cambridge University Press, 2005<br />
329. Jackson P. Review: The History of the Seljuq Turks // Journal of<br />
Islamic Studies, 2002, no.13 (1), pp.75-76<br />
330. Jackson P. The Delhi Sultanate: A Political and Military History.<br />
Cambridge University Press, 2003<br />
331. James A. M. Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang, Columbia<br />
University Press, 2007<br />
332. James F. A History of the Peoples of Siberia: Russia›s North<br />
Asian Colony 1581-1990. Cambridge University Press, 1994<br />
333. James S.O., Nicholas C.P. An Ethnohistorical Dictionary of the<br />
Russian and Soviet Empires. Greenwood Publishing Group,<br />
1994<br />
334. John G. The Fragmentary History of Priscus: Attila, the Huns<br />
and the Roman Empire, AD 430-476, Evolution Publishing,<br />
2014<br />
309
<strong>TÜRK</strong> XALQLARI<br />
335. John J.S. The History of the Mongol Conquests. University of<br />
Pennsylvania Press, 1971<br />
336. Jonanson L., Csato E.A. The Turkic Language. London and<br />
New York: Routledge, 2006<br />
337. Josef W.M. Medieval Islamic Civilization: An Encyclopedia.<br />
Routledge, 2005<br />
338. Justin J.R., Justin B.R. Oasis Identities: Uyghur Nationalism<br />
along China›s Silk Road. Columbia University Press, 1997<br />
339. Karpat K.H. Studies on Turkish Politics and Society: Selected<br />
Articles and Essays. Brill, 2004<br />
340. Kaziev S.A. Caucasian War of 19th century. The Historical<br />
Novel. Epoch Publishing house, Makhachkala, 2008<br />
341. Kennedy H. Mongols, Huns & Vikings. London: Cassell, 2002<br />
342. Kennedy P. A History of the Great Moghuls. Calcutta, 1905–<br />
1911, Vol. 1–2<br />
343. Ker-Lindsay J., Faustmann H. The Government and Politics of<br />
Cyprus. Peter Lang, 2008<br />
344. Khazanov A.M. People with Nowhere To Go: The Plight of the<br />
Meskhetian Turks, After the USSR: Ethnicity, Nationalism and<br />
Politics in the Commonwealth of Independent States. University<br />
of Wisconsin Press, 1995<br />
345. King D.C. Azerbaijan. Marshall Cavendish, 2006<br />
346. Kinross L. The Ottoman Centuries: The Rise and Fall of the<br />
Turkish Empire. Harper Collins, 1977<br />
347. Kinzer S. Reset: Iran, Turkey, and America’s Future. New York:<br />
Times Books. Henry Holt and Company, 2010<br />
348. Kurtuluş O. Dictionary of the Turkic Languages. London: Routledge,<br />
1999.<br />
349. Lane G. Genghis Khan and Mongol Rule. Westport, Connecticut:<br />
Greenwood Publishing Group, 2004<br />
350. Langdale A. In a Contested Realm: an Illustrated Guide to the<br />
Archaeology and Historical Architecture of Northern Cyprus.<br />
Grimsay Press, 2012<br />
310
QAYNAQLAR<br />
351. Larry C., Thurman M., Tyson D. Kazakhstan, Kyrgyzstan,<br />
Tajikistan, Turkmenistan, and Uzbekistan: Country Studies.<br />
Washington, D.C.: Division, 1997<br />
352. Laruelle M. Russian Eurasianism: An Ideology of Empire. Baltimore:<br />
The Johns Hopkins University Press, 2012<br />
353. Laurence B. Marco Polo: From Venice to Xanadu, London:<br />
Quercus, 2007<br />
354. Les Déportations en Héritage. Les Peuples Réprimés du Caucase<br />
et de Crimée, Hier et Aujourd’hui. Ed. by Campana A.,<br />
Dufaud G., Tournon S. Rennes: Presses Universitaires de<br />
Rennes, 2009<br />
355. Levi S.C., Sela R. Islamic Central Asia: An Anthology of Historical<br />
Sources. Indiana University Press, 2010<br />
356. Lewis F. Past and Present, East and West: The Life, Teachings<br />
and Poetry of Jalal al-Din Rumi. One World Publication Limited,<br />
2008<br />
357. Light N. An 8th Century Turkic Narrative: Pragmatics, Reported<br />
Speech and Managing Information / Turkic languages,<br />
№10.2, 2006, pp. 155–186<br />
358. Lipman J.N. Familiar Strangers: A History of Muslims in<br />
Northwest China. University of Washington Press, 1998<br />
359. Lister R. P. Genghis Khan. Lanham, Maryland: Cooper Square<br />
Press, 2000<br />
360. Litvinsky. B.A. The Hephthalite Empire // History of Civilizations<br />
of Central Asia, Vol. 3. South Asia Books, 1999<br />
361. Liu X. The Silk Road in World History. Oxford University<br />
Press, 2010<br />
362. Lombard M. The Golden Age of Islam. American Elsevier,<br />
1975<br />
363. Lowe R. Nation Building and Identity in the Kyrgyz Republic //<br />
Central Asia: aspects of transition. 2003, pp.107-131<br />
364. Lowry H.W. The Nature of the Early Ottoman State. Albany,<br />
NY: SUNY Press, 2003<br />
311
<strong>TÜRK</strong> XALQLARI<br />
365. Ma J., Kevin S. ‘Stone Camels and Clear Springs’: The Salar’s<br />
Samarkand Origins // Asian Folklore Studies,1996, no. 55(2):<br />
pp.287-298<br />
366. Mackinder H. The Geographical Pivot of History // The Geographical<br />
Journal, 1904, vol. XXIII, April, No.4, pp.430-451<br />
367. Maenchen H., Otto J. The World of the Huns: Studies in Their<br />
History and Culture. Berkeley and Los Angeles: University of<br />
California Press, 1973<br />
368. Mahon M. The Turkish Minority under Communist Bulgaria -<br />
Politics of Ethnicity and Power // Journal of Southern Europe<br />
and the Balkans. 1999, no.1 (2): pp.149-162<br />
369. Man J. Genghis Khan: Life, Death and Resurrection (London;<br />
New York : Bantam Press, 2004<br />
370. Mango A. The Turks Today. Overlook, 2004<br />
371. Mansel P. Constantinople : City of the World›s Desire, 1453–<br />
1924. New York: St. Martin›s Griffin, 1998<br />
372. Martin H.D. The Rise of Chingis Khan and his Conquest of<br />
North China. Baltimore: Johns Hopkins Press, 1950<br />
373. Martin R.C. Encyclopedia of Islam and the Muslim World.<br />
USA: Macmillan Reference, 2004<br />
374. Mayhew B., Clammer P., Kohn M. Lonely Planet. Central Asia.<br />
Lonely Planet Publications, 2004<br />
375. McLeod J. The History of India. London: Greenwood Press,<br />
2002<br />
376. Meri J. W. Medieval Islamic Civilization. Routledge, 2005<br />
377. Meserve M. Empires of Islam in Renaissance Historical<br />
Thought. Harvard University Press, 2008<br />
378. Mesut U., Edward J.E.A Military History of the Ottomans:<br />
From Osman to Atatürk. Greenwood Publishing Group, 2009<br />
379. Michael B. Marco Polo and the Silk Road to China. Mankato:<br />
Compass Point Books, 2002<br />
380. Michael K. Russia›s Steppe Frontier: The Making of a Colonial<br />
Empire, 1500-1800, Indiana University Press, 2004<br />
312
QAYNAQLAR<br />
381. Millward J.A. Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang. Columbia<br />
University Press, 2007<br />
382. Minorsky M. A History of Shirvān and Darband in the 10th–<br />
11th Centuries. University of Michigan, 1958<br />
383. Mitchell L. Kyrgyzstan: The Bradt Travel Guide. The Globe<br />
Pequot Press, 2008<br />
384. Mongush M.V. Tuvans of Mongolia and China // International<br />
Journal of Central Asian Studies, 1996, no.1: pp. 225-243<br />
385. Morgan D. The Mongols. The Peoples of Europe. Blackwell<br />
Publishing, 1986<br />
386. Mote F.W. Imperial China: 900-1800. Harvard University Press,<br />
1999<br />
387. Multicultural States: Rethinking Difference and Identity. Psychology<br />
, 1998<br />
388. Murinson A. Turkey›s Entente with Israel and Azerbaijan: State<br />
Identity and Security in the Middle East and Caucasus. Routledge,<br />
2009<br />
389. Muzaffar A., Subrahmanyan S. The Mughal State, 1526–1750,<br />
Delhi, 1998<br />
390. Nadelyaev V.M. Orhon-Eniseisk Mark’s Reading and Etymology<br />
of the Name of Tonuquq // Turkology Researches. M.L.<br />
1963, pp. 197-213<br />
391. Newman A.J. Safavid Iran: Rebirth of a Persian Empire, 2008<br />
392. Nissman D. The Soviet Union and Iranian Azerbaijan: The Uses<br />
of Nationalism for Political Penetration. Boulder: Westview,<br />
1987<br />
393. Old Turkic İnscriptions History and Theory. Almaty, 2003<br />
394. Olson J.S. An Ethnohistorical Dictionary of the Russian and<br />
Soviet Empires. Greenwood Press, 1994<br />
395. Otto M.H. The World of the Huns: Studies in Their History and<br />
Culture. University of California Press, 1973<br />
396. Özcan A. Pan-Islamism: Indian Muslims, the Ottomans and<br />
Britain (1877-1924). Brill Academic Publishers, 1997<br />
313
<strong>TÜRK</strong> XALQLARI<br />
397. Özcan A. The Ottomans and the Caliphate // The Great Ottoman-Turkish<br />
Civilization. In 3 volumes, v.III. Ankara: Yeni<br />
<strong>Türk</strong>iye, 2000, pp.181-191<br />
398. Parliamentary Assembly of Turkic Speaking Countries // http://<br />
www.turk-pa.org<br />
399. Patrick P. Military Orientalism: Eastern War through Western<br />
Eyes. Columbia University Press, 2009<br />
400. Paul A., Jo M. Exile Cultures, Misplaced Identities. Rodopi,<br />
2008<br />
401. Paul R.S. Race and Nation: Ethnic Systems in the Modern<br />
World. Routledge, 2005<br />
402. Peacock A.C.S. Early Seljuq History: A New Interpretation.<br />
New York, Routledge, 2010<br />
403. Peoples of Western Asia. Marshall Cavendish Corporation,<br />
2006<br />
404. Peter B. G. An Introduction to the History of the Turkic Peoples:<br />
Ethnogenesis and State-Formation in Medieval and Early<br />
Modern Eurasia and the Middle East. O. Harrassowitz, 1992<br />
405. Petersen A. The World Island: Eurasian Geopolitics and Fate of<br />
the West. Praeger Security International, 2011<br />
406. Philip M. The Enemies of Rome: From Hannibal to Attila the<br />
Hun. Thames & Hudson, 2009<br />
407. Philippides M. Emperors, Patriarchs, and Sultans of Constantinople,<br />
1373-1513: An Anonymous Greek Chronicle of the<br />
Sixteenth Century. Brookline MA: Hellenic College Press, 1990<br />
408. Pomponius Mela de Chorographia Liber Primus - https://da-dk.<br />
facebook.com/notes/591103670926920/<br />
409. Pope H. Sons of the Conquerors. The Rise of the Turkic World.<br />
London: Overlook Duckworth, 2005<br />
410. Quataert D. The Ottoman Empire, 1700–1922. Cambridge University<br />
Press, 2005<br />
411. Richards J.F. The Mughal Empire. Cambridge University Press,<br />
1996<br />
314
QAYNAQLAR<br />
412. Rizvi K. The Safavid Dynastic Shrine. I.B.Tauris & Co Ltd,<br />
2010<br />
413. Robert C. The Nation Killers: The Soviet Deportation of Nationalities,<br />
Macmillan, 1970<br />
414. Roemer H.R. The Safavid Period / The Cambridge History of<br />
Iran, Volume 5: The Timurid and Safavid Periods. Cambridge:<br />
Cambridge University Press, 1986<br />
415. Roemer H.R., S.W. History of the Turkic Peoples in the Pre-<br />
Islamic Period. 2000<br />
416. Roger S. Iran under the Safavids. Cambridge University Press,<br />
2007<br />
417. Roudik P. The History of the Central Asian Republics. Greenwood<br />
Press, 2007<br />
418. Roux J.P. L›Asie Centrale, Histoire et Civilization,. Librairie<br />
Arthème-Fayard, 1997<br />
419. Roy O. The New Central Asia: Geopolitics and the Birth of Nations.<br />
NYU Press, 2007<br />
420. Sasse G. The Crimea Question: Identity, Transition, and Confict.<br />
Harvard University Press, 2007<br />
421. Savory R. Iran under the Safavids. Cambridge University Press,<br />
2007<br />
422. Schröder K. Die <strong>Türk</strong>ei im Schatten des Nationalismus. Hamburg,<br />
2003<br />
423. Seaman G., Daniel M. Rulers from the Steppe: State Formation<br />
on the Eurasian Periphery. Ethnographics Press, Center for<br />
Visual Anthropology, University of Southern California, 1991<br />
424. Sengupta A. The Formation of the Uzbek Nation-State: A Study<br />
in Transition. Lexington Books, 2003<br />
425. Shabashov A.V. Gagauzes: Terms of Kinship System and Origin<br />
of the People. Odessa, Astroprint, 2002<br />
426. Shaffer B. Borders and Brethren: Iran and the Challenge of<br />
Azerbaijani Identity. BCSIA Studies in International Security:<br />
The MIT Press, 2002<br />
315
<strong>TÜRK</strong> XALQLARI<br />
427. Simons W.Jr. Eurasia’s New Frontiers: Young States, Old Societies,<br />
Open Futures. Ithaca and London: Cornell University<br />
Press, 2008<br />
428. Sinor D. History and Historiography of the Nomad Empires of<br />
Central Eurasia. Acta Orientalia Academiae Scientarum Hung,<br />
2005<br />
429. Sinor D. Cambridge History of Early Inner Asia. Cambridge,<br />
1990<br />
430. Stanford J.Sh. History of the Ottoman Empire. Cambridge University<br />
Press, 1977<br />
431. Stearns P.N., Leonard W. The Encyclopedia of World History.<br />
Houghton Muffin Books, 2001<br />
432. Stewart S. The Empire of Genghis Khan: A Journey among<br />
Nomads. London: Harper Collins, 2001<br />
433. Subtelny O. Ukraine: A History. University of Toronto Press,<br />
2000<br />
434. Suny R.G. Armenia, Azerbaijan, and Georgia. DIANE Publishing,<br />
1996<br />
435. Surucu C. Modernity, Nationalism, Resistance: Identity Politics<br />
in Post-Soviet Kazakhstan. Central Asian Survey, 2002,<br />
no.21 (4), pp. 385–402<br />
436. Svat S. A History of Inner Asia. Cambridge: Cambridge University<br />
Press, 2000<br />
437. Svatopluk S. A History of Inner Asia. Cambridge: Cambridge<br />
University Press, 2000<br />
438. Swietochowski T. Russia and Azerbaijan. A Borderland in Transition.<br />
New York: Columbia University Press, 1995<br />
439. Talbot R.T. The Seljuks in Asia Minor. London: Thames and<br />
Hudson,1961<br />
440. Tatar Encyclopaedia. Kazan: The Republic of Tatarstan Academy<br />
of Sciences. Institution of the Tatar Encyclopaedia, 2002<br />
441. The Great Ottoman-Turkish Civilization. In 3 volumes, v. III.<br />
Ankara: Yeni <strong>Türk</strong>iye, 2000<br />
316
QAYNAQLAR<br />
442. The Cambridge History of Early Inner Asia, vol.1. Cambridge<br />
University Press, 1990<br />
443. The Encyclopaedia of Islam, Vol. I, ed. H.A.R. Gibb, J.H.<br />
Kramers, E. Levi-Provencal and J. Schacht, 1986<br />
444. The Encyclopedia of Islam. Ed. by Bearman P.J. Brill, 2010<br />
445. The New York Times, 1968, 11 August<br />
446. The Turkic Peoples of the World. Ed. by Bainbridge M. London<br />
and New York: Kenan Paul International, 1993<br />
447. Trenin D. Post-Imperium: A Eurasian Story. Moscow: Carnegie<br />
Endowment for International Peace, 2011<br />
448. Trenin D. The End of Eurasia: Russia on the Border between<br />
Geopolitics and Globalization. Moscow: Carnegie Moscow<br />
Centre, 2001<br />
449. Turkish Studies, International Periodical for the Languages,<br />
Literature and History of Turkish or Turkic, 2008 vol.3/2, pp.<br />
229-277<br />
450. Turks: A Journey of a Thousand Years, 600–1600. Ed. by Roxburgh<br />
D.J. Royal Academy of Arts, 2005<br />
451. Turnbull S. Genghis Khan and the Mongol Conquests 1190–<br />
1400. Oxford: Osprey Publishing, 2003<br />
452. Turnbull S. The Ottoman Empire, 1326–1699. Osprey Publishing<br />
Ltd, 2003<br />
453. Ullens D.S. Lords of the Mountains: Southern Persia & the<br />
Kashkai Tribe. Chatto and Windus Ltd. Reprint: The Travel<br />
Book Club. London, 1956<br />
454. UNESCO Staff. History of Civilizations of Central Asia: The<br />
Crossroads of Civilizations, 1996<br />
455. Valerie H. The Silk Road: A New History. Oxford University<br />
Press, 2012<br />
456. Vámbéry A. Cagataische Sprachstudien. Leipzig, 1867<br />
457. Vámbéry A. Das <strong>Türk</strong>envolk. Leipzig 1885<br />
458. Vámbéry A. Etymologisches Wörterbuch der Turkotatarischen<br />
Sprachen. Leipzig, 1878<br />
317
<strong>TÜRK</strong> XALQLARI<br />
459. Vámbéry A. Geschichte Bocharas, 2 vols., Stuttgart, 1872-1873<br />
460. Vámbéry A. Reise in Mittelasien. Leipzig, 1865<br />
461. Vámbéry A. Skizzen aus Mittelasien. Leipzig, 1868<br />
462. Vámbéry A. Uigurische Sprachmonumente und das Kudatku-<br />
Bilik. Innsbruck, 1870<br />
463. Vámbéry A. Uigurisch-<strong>Türk</strong>ische Wortvergleichungen. Budapest,<br />
1870<br />
464. Vilmer J.B. Turkménistan . Editions Non Lieu, 2009<br />
465. Vovina O.P. Building the Road to the Temple: Religion and National<br />
Revival in the Chuvash Republic // Nationalities Papers,<br />
2000, no.28 (4), pp. 695-706<br />
466. Waldman C., Mason C. Encyclopedia of European Peoples. Infobase<br />
Publishing, 2006<br />
467. Warren T. A History of the Byzantine State and Society, Stanford<br />
Press, 1997<br />
468. Watt W.M. Islamic Philosophy and Theology. Edinburgh: Edinburgh<br />
469. Williams B. G. The Ethnogenesis of the Crimean Tatars. An<br />
Historical Reinterpretation // Journal of the Royal Asiatic Society,<br />
2001, no.11 (3), pp. 329-348<br />
470. Woodhead C. The Ottoman World. Routledge, 2001<br />
471. World History. Combined Edition. J. Upshur, J. Terry, J.Holoka,<br />
R.Goff, B.Lowry, USA: West Publishing Company, St. Paul,<br />
New York, Los Angeles, San Francisco, 1991<br />
472. Yemelianova G.M. Kinship, Ethnicity and Religion in Post-<br />
Communist Societies Russia’s Autonomous Republic of<br />
Kabardino-Balkariya // Ethnicities, 2005, no. 5 (1), pp. 51-82<br />
473. http://databank.worldbank.org/data/download/GDP.pdf<br />
474. http://eeas.europa.eu/delegations/azerbaijan/index_az.htm<br />
475. http://en.wikipedia.org/wiki/ Kazakhstan<br />
476. http://en.wikipedia.org/wiki/ Kirgizstan<br />
477. http://en.wikipedia.org/wiki/Azerbaijan<br />
478. http://en.wikipedia.org/wiki/European_Union<br />
318
QAYNAQLAR<br />
479. http://en.wikipedia.org/wiki/Iran<br />
480. http://en.wikipedia.org/wiki/Turkey<br />
481. http://en.wikipedia.org/wiki/Turkmenistan<br />
482. http://en.wikipedia.org/wiki/Uzbekistan<br />
483. http://en.wikipedia.org/wiki/Xinjiang_Uyghur_Autonomous_<br />
Region<br />
484. http://tr.wikipedia.org/wiki/Iran<br />
485. http://uyghuramerican.org/<br />
486. http://www.bbc.co.uk/news/world-europe-19684532<br />
487. http://www.britannica.com/place/Xinjiang<br />
488. http://www.britannica.com/topic/Ghaznavid-dynasty<br />
489. http://www.crwfags.com/fotw/fags/tr_imp.html#buy<br />
490. http://www.enu.kz/repository/repository2014/oq-and-ogur.pdf<br />
491. http://www.etaa.org.au/ETAA/<br />
492. http://www.gamoh.biz/<br />
493. http://www.kyrgyznews.com/article/1570<br />
494. http://www.tc-america.org/community/the-turkish-americancommunity-463.htm<br />
495. http://www.turkkon.org/en-US/general_information/299/308<br />
496. http://www.turksoy.org/tr/turksoy/about<br />
497. https://en.wikipedia.org/wiki/Altai_people<br />
498. https://en.wikipedia.org/wiki/Astrakhan_Khanate<br />
499. https://en.wikipedia.org/wiki/Autonomous_Republic_of_<br />
Crimea<br />
500. https://en.wikipedia.org/wiki/Azerbaijanis<br />
501. https://en.wikipedia.org/wiki/Balkars<br />
502. https://en.wikipedia.org/wiki/Bashkirs<br />
503. https://en.wikipedia.org/wiki/Bashkortostan<br />
504. https://en.wikipedia.org/wiki/Bulgarian_Turks<br />
505. https://en.wikipedia.org/wiki/Chuvash_people<br />
506. https://en.wikipedia.org/wiki/Chuvashia<br />
507. https://en.wikipedia.org/wiki/Crimean_Khanate<br />
508. https://en.wikipedia.org/wiki/Crimean_Tatars<br />
319
<strong>TÜRK</strong> XALQLARI<br />
509. https://en.wikipedia.org/wiki/Dagestan<br />
510. https://en.wikipedia.org/wiki/Delhi_Sultanate<br />
511. https://en.wikipedia.org/wiki/Gagauz_people<br />
512. https://en.wikipedia.org/wiki/Gagauzia<br />
513. https://en.wikipedia.org/wiki/Golden_Horde<br />
514. https://en.wikipedia.org/wiki/Hephthalite_Empire<br />
515. https://en.wikipedia.org/wiki/Hulagu_Khan<br />
516. https://en.wikipedia.org/wiki/Huns#Unified_Empire_under_Attila<br />
517. https://en.wikipedia.org/wiki/Ilkhanate<br />
518. https://en.wikipedia.org/wiki/International_Turkic_Academy<br />
519. https://en.wikipedia.org/wiki/Iraqi_Turkmen<br />
520. https://en.wikipedia.org/wiki/Kabardino-Balkaria<br />
521. https://en.wikipedia.org/wiki/Kara_Koyunlu<br />
522. https://en.wikipedia.org/wiki/Karachay-Cherkessia<br />
523. https://en.wikipedia.org/wiki/Karachays<br />
524. https://en.wikipedia.org/wiki/Karakalpaks<br />
525. https://en.wikipedia.org/wiki/Kara-Khanid_Khanate<br />
526. https://en.wikipedia.org/wiki/Karluks<br />
527. https://en.wikipedia.org/wiki/Kazakhs<br />
528. https://en.wikipedia.org/wiki/Kazakhstan<br />
529. https://en.wikipedia.org/wiki/Keraites<br />
530. https://en.wikipedia.org/wiki/Khakas_people<br />
531. https://en.wikipedia.org/wiki/Khakassia<br />
532. https://en.wikipedia.org/wiki/Khanate_of_Sibir<br />
533. https://en.wikipedia.org/wiki/Khwarazmian_dynasty<br />
534. https://en.wikipedia.org/wiki/Kimek_tribe<br />
535. https://en.wikipedia.org/wiki/Kipchaks<br />
536. https://en.wikipedia.org/wiki/Kyrgyz_people<br />
537. https://en.wikipedia.org/wiki/Kyrgyzstan<br />
538. https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_largest_empires<br />
539. https://en.wikipedia.org/wiki/Meskhetian_Turks<br />
540. https://en.wikipedia.org/wiki/Mongol_Empire<br />
320
QAYNAQLAR<br />
541. https://en.wikipedia.org/wiki/Mughal_Empire<br />
542. https://en.wikipedia.org/wiki/Naimans<br />
543. https://en.wikipedia.org/wiki/Nogais<br />
544. https://en.wikipedia.org/wiki/Northern_Cyprus#Economy<br />
545. https://en.wikipedia.org/wiki/Oghuz_Turks<br />
546. https://en.wikipedia.org/wiki/Onogurs<br />
547. https://en.wikipedia.org/wiki/Pechenegs<br />
548. https://en.wikipedia.org/wiki/Qashqai_people<br />
549. https://en.wikipedia.org/wiki/Sabir_people<br />
550. https://en.wikipedia.org/wiki/Safavid_dynasty<br />
551. https://en.wikipedia.org/wiki/Sakha_Republic<br />
552. https://en.wikipedia.org/wiki/Shatuo<br />
553. https://en.wikipedia.org/wiki/Syrian_Turkmen<br />
554. https://en.wikipedia.org/wiki/Tatars<br />
555. https://en.wikipedia.org/wiki/Tatarstan<br />
556. https://en.wikipedia.org/wiki/Timurid_Empire<br />
557. https://en.wikipedia.org/wiki/Turgesh<br />
558. https://en.wikipedia.org/wiki/Turkey<br />
559. https://en.wikipedia.org/wiki/Turkish_Americans<br />
560. https://en.wikipedia.org/wiki/Turkish_Cypriots<br />
561. https://en.wikipedia.org/wiki/Turkish_people<br />
562. https://en.wikipedia.org/wiki/Turkmenistan<br />
563. https://en.wikipedia.org/wiki/Turks_in_Algeria<br />
564. https://en.wikipedia.org/wiki/Turks_in_Egypt<br />
565. https://en.wikipedia.org/wiki/Turks_in_South_Africa<br />
566. https://en.wikipedia.org/wiki/Tuva<br />
567. https://en.wikipedia.org/wiki/Tuvans<br />
568. https://en.wikipedia.org/wiki/Utigurs<br />
569. https://en.wikipedia.org/wiki/Uyghur_American_Association<br />
570. https://en.wikipedia.org/wiki/Uyghur_Khaganate<br />
571. https://en.wikipedia.org/wiki/Uzbekistan#Military<br />
572. https://en.wikipedia.org/wiki/Volga_Bulgaria<br />
573. https://en.wikipedia.org/wiki/Xinjiang<br />
321
<strong>TÜRK</strong> XALQLARI<br />
574. https://en.wikipedia.org/wiki/Xueyantuo<br />
575. https://en.wikipedia.org/wiki/Yagma<br />
576. https://en.wikipedia.org/wiki/Yakuts<br />
577. https://en.wikipedia.org/wiki/Yenisei_Kirghiz<br />
322
QEYD ÜÇÜN<br />
323
QEYD ÜÇÜN<br />
324
QEYD ÜÇÜN<br />
325
QEYD ÜÇÜN<br />
326
Cavanşir Əyyub oğlu Feyziyev<br />
<strong>TÜRK</strong> <strong>DÜNYASI</strong><br />
5 kitabda<br />
İkinci kitab<br />
<strong>Türk</strong> xalqları<br />
Bakı - Mütərcim - 2017<br />
327
«Mütərcim» Nəşriyyat-Poliqrafiya Mərkəzində<br />
səhifələnmiş və çap olunmuşdur.<br />
Чапа имзаланыб: 18.12.2017. Формат: 70X100 1/16 .<br />
Гарнитур: Times. Щяcми: 20.5 ч.в. Тираj: 1000.<br />
«Mütərcim» TM, Az1014, Bakı, Rəsul Rza, 125<br />
Tel.: (+994) 596 21 44, e-mail: mutarjim@mail.ru<br />
www.mutercim.az<br />
328
Change language