Historia_ZR

Egzemplarz testowy 

Reforma 2019 

HISTORIA 

PODRĘCZNIK ● LICEUM I TECHNIKUM ● ZAKRES ROZSZERZONY 

1

HISTORIA 

 

1

Podręcznik w wersji testowej, nieprzeznaczony do sprzedaży, zgodny z treścią podręcznika przesłanego 

do MEN w celu uzyskania dopuszczenia do użytku szkolnego zgodnie z Rozporządzeniem Ministra 

Edukacji Narodowej z dnia 1 marca 2017 r. w sprawie dopuszczania do użytku szkolnego podręczników 

(Dz.U. 2017 poz. 481). 

EGZEMPLARZ NIE DO SPRZEDAŻY 

© Copyright by Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne 

Warszawa 2019 

Wydanie I 

ISBN 978-83-02-18205-1 

Autorzy: Jolanta Choińska-Mika (opracowanie dydaktyczne), Włodzimierz Lengauer 

(części I, II, III), Michał Tymowski (części IV, V, VI), Katarzyna Zielińska (opracowanie dydaktyczne) 

Opracowanie merytoryczne i redakcyjne: Łukasz Marks (redaktor koordynator), 

Alina Namiecińska (współpraca redakcyjna) 

Redakcja językowa: Anna Wlaźnik 

Redakcja techniczna: Iwona Białkowska 

Projekt okładki: Ewa Pawińska 

Projekt graficzny: Hanna Michalska-Baran 

Opracowanie graficzne: Ewa Pawińska 

Opracowanie kartograficzne: Adrian Bergiel 

Fotoedycja: Ignacy Składowski 

Skład i łamanie: Shift_ENTER 

Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne Spółka Akcyjna 

00-807 Warszawa, Aleje Jerozolimskie 96 

KRS: 0000595068 

Tel.: 22 576 25 00 

Infolinia: 801 220 555 

www.wsip.pl 

Druk i oprawa: DROGOWIEC-PL Sp. z o.o., Kielce 

Publikacja, którą nabyłeś, jest dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, abyś przestrzegał praw, jakie im przysługują. Jej zawartość 

możesz udostępnić nieodpłatnie osobom bliskim lub osobiście znanym. Ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz jej 

fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A kopiując jej część, rób to jedynie na użytek osobisty. 

Szanujmy cudzą własność i prawo. 

Więcej na www.legalnakultura.pl 

Polska Izba Książki

1. 

 

2. 

3. 

4. 

5. 

6. 

7. 

 

 

8. 

9. 87 

10. 99 

11. 9 

12. 9 

13. 

 

 

14. 8 

15. 

16. 7 

17. 8 

18. 9 

19. 

8 

 

20. 

21. 

 

22. 9 

23. 7 

24. 

25. 

26. 7 

27. 8 

28. 9 

29. 8 

30. 9 

8

31. 

32. 

33. 7 

34. 7 

35. 7 

36. 79 

89 

 

37. 

9 

38. 

39. 

40. 

41. 7 

42. 9 

43. 9 

44. 8 

45. 79 

87 

9 

9

• 

• 

• 

• 

 

 

 

 

 

 

 

Po umocnieniu państwa August (panował 30 p.n.e.–14 n.e.) starał się przede wszystkim 

utrzymać pokój, co stało się jednym z podstawowych haseł propagandowych tego władcy (łac. 

pax Augusta – pokój Augusta). Kilka energicznych kampanii wojskowych zapewniło spokój 

na granicach i umożliwiło organizację przygranicznych prowincji. W I–II w. n.e. większość 

mieszkańców cesarstwa mogła wieść względnie spokojne życie. Wojny z wrogami zewnętrznymi 

toczyły się bowiem wyłącznie poza granicami i na granicach, gdzie też zostało skupione niemal 

całe rzymskie wojsko. 

 

 

- 

 

 

 

173

? - 

 

Przed atakami z zewnątrz chroniła cesarstwo umocniona granica – limes (łac. granica, 

pogranicze), starannie ufortyfikowana i strzeżona przez warownie, strażnice i obozy wojskowe. 

Poza linią limes rozciągały się obszary zamieszkane przez ludy znajdujące się na niższym 

poziomie cywilizacyjnym niż ludność imperium. Mieszkańców tych terenów Rzymianie zwali 

barbarzyńcami (łac. barbarus – obcy, nieokrzesany, dziki), przejąwszy to określenie od Greków 

(patrz: s. 136). Ludność barbarzyńska stale utrzymywała jednak kontakty z terenem cesarstwa: 

do Rzymu docierały np. towary z północnej i wschodniej Europy (futra, skóry, bursztyn znad 

Bałtyku), a także niewolnicy. Barbarzyńcy zaś cenili złote i srebrne monety rzymskie, a także 

niektóre produkty rzymskiego rzemiosła. Przez ponad 200 lat większość ziem imperium w ogóle 

nie zaznała wojen, a ich mieszkańcy nie mieli właściwie kontaktu z regularną armią. Okres ten 

historycy nazywają czasami pokoju rzymskiego (łac. pax Romana; dziś terminem tym określa 

się niekiedy pokój utrzymywany za pomocą zbrojnej siły). 

174

W I–II w. n.e. Rzym prowadził niewiele wojen zdobywczych. Za czasów Oktawiana zostały 

opanowane m.in. obszary Panonii (obecnie tereny zachodnich Węgier, Słowenii, Chorwacji, 

Serbii, Czarnogóry i wschodniej Austrii). Sam August, a potem jego następca próbowali też 

podbić obszary położone za Renem, zamieszkane przez plemiona germańskie. Ostatecznie granica 

cesarstwa w Europie na dłuższy czas ustabilizowała się na linii Renu i Dunaju. Dopiero 

za czasów cesarza Trajana (panował 98–117 n.e.) Rzym zdobył tereny dzisiejszej Rumunii, z których 

utworzono prowincję Dację (były to jedyne posiadłości rzymskie na północ od Dunaju). 

W I w. n.e. pod panowaniem rzymskim znalazła się też znaczna część Wysp Brytyjskich – prowincja 

Brytania (głównie tereny dzisiejszej Anglii i Walii). Na Wschodzie natomiast w II w. 

n.e. granice imperium sięgnęły aż do Mezopotamii, której północne obszary stały się rzymską 

prowincją (przejściowo udawało się cesarstwu opanować także większe terytoria tej krainy). 

Oblicza się dzisiaj, że w I w. n.e. całe terytorium cesarstwa liczyło ok. 3,5 mln km 2 . Na tym 

obszarze mogło mieszkać, według szacunków współczesnych badaczy, ponad 55 mln ludzi (choć są 

też szacunki znacznie wyższe), z czego ok. 5–6 mln posiadało obywatelstwo rzymskie. Trzeba jednak 

pamiętać, że są to dane bardzo niepewne. Trudno jest też określić liczbę ludności poszczególnych 

prowincji, jeszcze trudniej – przedstawić strukturę społeczną. Brakuje danych, aby np. obliczyć 

liczbę niewolników. Niektórzy uczeni przyjmują, że w czasach Augusta na terenie Italii, liczącej 

ok. 7,5 mln ludności, żyło blisko 3 mln niewolników. W prowincjach natomiast było ich znacznie 

mniej, a ich odsetek w skali całego państwa nie przekraczał zapewne 10 procent całej populacji. 

 

W epoce pryncypatu pozornie wciąż trwały stare republikańskie instytucje. Cesarz formalnie 

sprawował urzędy powierzane mu dożywotnio przez senat i lud rzymski (były to urzędy konsula, 

prokonsula, trybuna ludowego, najwyższego kapłana czy imperatora). Jednak już August zbudował 

za ich fasadą system jedynowładztwa, który można określić mianem monarchii lub dyktatury 

militarnej. Najwyższa władza była skupiona w ręku cesarza, któremu podlegała ogromna armia 

(28 legionów, każdy po ok. 5 tys. żołnierzy). To właśnie wojsko stanowiło realny gwarant siły 

kolejnych cesarzy. 

175

176 

Władza cesarska formalnie nie była dziedziczna. Każdorazowo 

po śmierci cesarza senat powierzał imperium (najwyższą władzę) nowemu 

cesarzowi. Jednak panujący dbali o wyznaczenie następcy jeszcze 

za swego życia, a takiego władcę uznawał potem senat. Pierwsi cesarze, 

poczynając od Augusta, pochodzili z dwóch spowinowaconych i spokrewnionych 

rodzin – Juliuszów (ród Gajusza Juliusza Cezara, którego 

krewnym i adoptowanym synem był August) oraz Klaudiuszów (ród 

Tyberiusza, następcy i adoptowanego syna Augusta). Dlatego też określa 

się ich mianem dynastii julijsko-klaudyjskiej. Potem przy władzy 

utrzymało się trzech Flawiuszów (dynastia flawijska) – ojciec i kolejno 

dwóch synów. Stopniowo więc utrwalał się system rządów dynastycznych 

i dziedzicznych. 

W II w. n.e. cesarze przyjęli jako zasadę, że panujący władca jeszcze 

za życia, w porozumieniu z senatem, wyznacza następcę. Za zgodą senatu 

cesarz powoływał więc jednego z senatorów na współrządcę i go adoptował. 

Po śmierci cesarza współrządca automatycznie obejmował władzę. 

Zapewniło to stabilizację stosunków wewnętrznych i zgodną współpracę 

cesarzy z senatorami. Jednak już cesarz Marek Aureliusz (panował 

161–180 n.e.) odszedł od zasady współpracy z senatem i bezpośrednio 

przekazał władzę swemu synowi Kommodusowi (panował 

180–192 n.e.). Rządy dynastii Antoninów (96–192 n.e.), z której 

wywodzili się m.in. dwaj wspomniani władcy, były w opinii mieszkańców 

imperium szczęśliwą epoką wewnętrznego spokoju i rozkwitu 

państwa. 

W I–II w. n.e. nie brakowało jednak walk o tron. Z władców 

dynastii julijsko-klaudyjskiej tylko August zmarł śmiercią naturalną 

(niejasne są okoliczności śmierci jego następcy – Tyberiusza). Cesarze 

mieli wprawdzie do dyspozycji w samym Rzymie oddziały pretorianów 

(cesarską gwardię przyboczną) oraz zbrojną ochronę osobistą w pałacu, 

ale często jedni i drudzy okazywali się przekupni. Za odpowiednim 

wynagrodzeniem byli gotowi uznać nowego władcę lub nawet wziąć 

udział w zamordowaniu aktualnie panującego. Ten, kto zdołał pozyskać 

poparcie armii lub pretorianów, mógł zostać cesarzem. Senat nie dysponował 

siłami zbrojnymi, musiał więc zawsze uznać za władcę tego, 

za kim stała potężna siła militarna. 

 

Od I w. p.n.e. status obywateli rzymskich miała cała wolna rdzenna 

ludność Italii. W prowincjach zaś obywatele stanowili mniejszość, lecz 

jednocześnie byli miejscową elitą. Liczba obywateli w prowincjach stopniowo 

zwiększała się, prawa obywatelskie nadawano bowiem całym 

grupom ludności, najczęściej poszczególnym miastom. 

Najwyższe miejsce na społecznej drabinie zajmował cesarz oraz jego rodzina i najbliżsi współpracownicy. 

Zakres władzy cesarza ustalał się stopniowo. Panujący tworzyli własną administrację 

centralną i prowincjonalną, powstały kancelarie cesarskie. Rozporządzenia i polecenia cesarskie

(łac. edictum – edykt, constitutio – postanowienie) zyskały moc 

przepisów prawnych. Cesarz dysponował olbrzymimi funduszami, 

które czerpał z osobistego majątku oraz przede wszystkim 

z prowincji, czyli obszarów położonych poza Italią i zarządzanych 

– tak jak w okresie republiki – przez namiestników rzymskich. Już 

August podzielił wszystkie prowincje na cesarskie i senackie (patrz: 

mapa na s. 174). Prowincjami cesarskimi zostały obszary podbite 

stosunkowo niedawno, na których wciąż stacjonowało wojsko 

(podlegające cesarzowi jako naczelnemu dowódcy). Dochód z nich 

płynął do skarbca cesarskiego. Dochody z prowincji senackich 

trafiały natomiast do kasy państwowej, zarządzanej przez senat. 

Senatorowie nadal tworzyli elitę społeczną, z tym że w epoce 

wczesnego cesarstwa ukształtował się zamknięty, dziedziczny stan 

senatorski. Jego członkowie mieli pierwszeństwo w ubieganiu się 

o urzędy i miejsca w senacie. Ponadto senatorowie zostali wyjęci 

spod władzy zwykłych sądów (senatora mógł sądzić tylko senat). 

Senat liczył 600 członków i – podobnie jak za czasów republiki – 

aby wejść do tego grona, trzeba było najpierw piastować określone 

urzędy państwowe oraz dysponować odpowiednim majątkiem 

(cenzus majątkowy). Cesarz miał jednak prawo według własnej 

woli wprowadzać do senatu nowych członków lub usuwać z tego 

grona poszczególnych senatorów. 

Drugi zamożny i wpływowy stan społeczny tworzyli ekwici. 

Nazwa ta pozostała z okresu republiki, ale mieli oni niewiele wspólnego 

z dawną warstwą ekwicką (patrz: s. 162). Podstawą przynależności 

do stanu ekwickiego był również cenzus majątkowy (niższy 

niż w wypadku senatorów). Tu także obowiązywał wymagany przez 

przepisy przebieg kariery urzędniczej. Ekwici stali się podstawową 

grupą tworzącą administrację cesarską, w której piastowali także bardzo 

wysokie stanowiska. W większości prowincji, także cesarskich, 

namiestnikami byli wprawdzie senatorowie (również tylko senator 

mógł być dowódcą legionu), ale w niektórych mniejszych namiestnikami 

zostawali ekwici (spośród dużych prowincji wyjątkiem był 

Egipt, gdzie namiestnikiem był zawsze wyznaczony przez cesarza ekwita). 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Ubodzy obywatele rzymscy nie odgrywali większej roli politycznej, gdyż z czasem przestały 

odbywać się zgromadzenia ludowe. Jednak w samym mieście Rzymie zawsze byli oni niebezpieczną 

zbiorowością, z którą musieli się liczyć kolejni cesarze. Władcy starali się więc zaspokajać 

potrzeby tej grupy, które najlepiej wyrażało hasło: „chleba i igrzysk”. Z jednej strony władze prowadziły 

więc rozdawnictwo darmowej żywności (zboża), z drugiej – starały się organizować dla 

- 

 

 

census 

177

178 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

plebsu miejskiego rozmaite rozrywki, w tym 

np. walki gladiatorów. 

Ludność miast prowincjonalnych miała 

zagwarantowane pewne prawa, istniały miejskie 

organy samorządowe (rada i urzędnicy). 

Ukształtowała się też grupa arystokracji 

miejskiej – stan dekurionów. Tworzyli go 

zamożni ludzie piastujący w miastach urzędy 

i po upływie kadencji wchodzący w skład rad 

miejskich. Drogą awansu społecznego było 

dla nich uzyskanie rzymskiego obywatelstwa 

(jeśli go nie mieli). 

W o wiele gorszej sytuacji znajdowała się 

uboga ludność prowincji, przede wszystkim 

na wsi. Zwłaszcza na ogromnych wschodnich 

obszarach imperium położenie ludności wiejskiej 

wciąż było takie samo, jak przed nastaniem 

rzymskiego panowania. 

 

Rzymianie przywiązywali dużą wagę do tradycji 

i przestrzegania obyczajów. Kierowali 

się zasadą, że zawsze obowiązują ich wszystkie 

zwyczaje przodków. Gwarancją przekazywania 

tradycji i podstawą wychowania obywatela 

była rodzina. Rzymskie pojęcie familii 

obejmowało jednak grupę szerszą niż najbliżsi 

krewni. Do familii zaliczali się wszyscy 

zamieszkujący pod jednym dachem – także niewolnicy. Na czele familii stał ojciec (łac. pater 

familias), który miał nad jej członkami praktycznie nieograniczoną władzę. Mógł nawet karać 

domowników śmiercią albo sprzedać własne dzieci w niewolę. Jednak wypadki takie, zawsze 

rzadkie, nie zdarzały się już w okresie cesarstwa, chociaż w świetle prawa władza ojcowska była 

wówczas nadal najważniejsza. 

W małżeństwie żona cieszyła się jednak większymi prawami niż u Greków. Kobieta mogła 

np. wraz z mężem przyjmować w domu gości. Życie rodzinne było znacznie bardziej rozwinięte 

niż w Grecji. Ojciec zajmował się wychowaniem syna, którego uważano za dorosłego, gdy spełnił 

obrzęd włożenia po raz pierwszy męskiego stroju – togi. Nie było jednoznacznie określonego 

wieku, w którym to następowało, miało to miejsce w okresie dojrzewania. Jednak nawet całkiem 

dorosły syn, który piastował urzędy i odgrywał rolę polityczną, zawsze podlegał władzy ojca 

i według prawa nie mógł mieć własnego majątku, wszystko bowiem należało do ojca. 

Przeciętny obywatel, czyli taki, który nie należał do warstwy nobilów, a w czasach cesarstwa 

nie oddawał się karierze urzędniczej zmonopolizowanej przez ekwitów i senatorów, nie poświęcał 

wiele czasu polityce. Uważano, że zadaniem ludu jest tylko głosowanie na zgromadzeniach. 

W czasach cesarstwa ta sfera życia publicznego całkiem zamarła i życie obywateli niższych warstw 

koncentrowało się w domu.

Na dole drabiny społecznej znajdowali 

się niewolnicy. Ich los był bardzo 

zróżnicowany, zawsze jednak 

stanowili własność swego pana, który 

traktował ich według swego upodobania. 

Z punktu widzenia prawa byli 

uważani za przedmioty, ale stopniowo 

wydawane ustawy ograniczały samowolę 

właścicieli (np. zabroniono zabijania 

niewolników bez powodu). Tak 

samo jak w okresie republiki oraz jak 

w greckich poleis niewolnik mógł uzyskać 

wolność. Wyzwoleniec obywatela 

rzymskiego stawał się automatycznie 

obywatelem i otrzymywał nazwisko 

swojego dawnego pana. Wyzwolenie 

zależało jednak całkowicie od woli 

właściciela. 

W okresie cesarstwa nie było tylu 

wojen, by zapewnić – jak wcześniej – 

stały dopływ niewolników. Pojawiły się 

więc inne źródła, z których ich pozyskiwano. 

Przede wszystkim stawali się 

nimi ludzie porwani przez rozbójników 

czy piratów. Na pewnych obszarach 

istniało też zjawisko niewoli za 

długi: niewypłacalny dłużnik w majestacie 

prawa stawał się niewolnikiem 

 

 

 

 

 

 

? - 

 

 

i był sprzedawany przez wierzyciela, który w ten sposób legalnie odzyskiwał swą należność. 

Zdarzało się również, że rodzice sprzedawali swe dzieci w niewolę. Czasem także ubogi człowiek, 

nieposiadający środków na utrzymanie, sam sprzedawał się w niewolę, pozostawiając dzięki temu 

jakieś pieniądze rodzinie. 

Niewolnicy wypełniali różne obowiązki i wykonywali rozmaite prace. W domach bogaczy 

tworzyli ogromnie rozbudowane zespoły służby domowej. Najgorsza była sytuacja niewolników 

zatrudnianych jako robotnicy w wielkich dobrach ziemskich albo w wielkich przedsiębiorstwach, 

w tym przede wszystkim w kopalniach. Do państwowych kopalń na mocy wyroku sądowego 

zsyłano przestępców jako niewolnych pracowników. 

 

Na ogromnym obszarze Imperium Rzymskiego miasta były bardzo zróżnicowane. Przede 

wszystkim widoczne różnice występowały między wschodnią a zachodnią częścią cesarstwa. 

Na Wschodzie, począwszy od terenów Grecji, istniały miasta o długich tradycjach greckiej polis, 

sięgających albo epoki hellenistycznej, albo jeszcze czasów klasycznych. Na terenach zachodnich 

natomiast przed podbojem rzymskim nie było tradycji kultury miejskiej. Z punktu widzenia 

179

? 

? - 

 

180 

cesarzy miasto stanowiło najlepszą formę umacniania rzymskiej władzy. Rzymianie zakładali więc 

miasta na terenach prowincji zachodnich, często były to osady obywateli rzymskich (kolonie) 

lub weteranów, czyli zasłużonych żołnierzy zwolnionych ze służby. Nadawano też prawa kolonii 

lub municypium istniejącym już osadom. Do dziś istnieją w Europie miasta o takich właśnie 

rzymskich korzeniach, np. Londyn, Kolonia, Trewir, Lyon czy Kordoba. 

Miasta były bardzo ważnym czynnikiem romanizacji zachodniej części cesarstwa (przede 

wszystkim Galii). Tamtejsza ludność przejmowała stopniowo rzymską kulturę, a co za tym 

idzie – posługiwała się także łaciną. Był to język urzędowy 

Romanus 

- 

 

 

 

i każdy, kto chciał po uzyskaniu obywatelstwa rzymskiego 

robić jakąkolwiek karierę, choćby lokalną, musiał nim 

biegle władać. Ustrój miast został dostosowany do rzymskich 

praw i obyczajów. W prowincjach upowszechniało 

się więc prawo rzymskie. W I–II w. n.e. wyższe warstwy 

ludności prowincji były już na tyle zromanizowane,

że spośród nich wywodzili się wybitni twórcy 

kultury (np. filozof Seneka, I w. n.e.) czy nawet 

cesarze (Trajan i Hadrian, II w. n.e.). 

Miasta prowincjonalne naśladowały 

Rzym także w swojej formie urbanistycznej 

i w budownictwie. Każde z nich miało forum 

(łac. forum – wolne miejsce), czyli plac, przy 

którym znajdowały się najważniejsze budynki 

publiczne i świątynie (patrz też: s. 184). Spośród 

budowli publicznych najokazalsza i najważniejsza 

była z reguły siedziba rady miejskiej. 

 

Istotną rolę w procesie romanizacji prowincji 

odgrywała również rzymska armia. Jako 

legioniści (żołnierze ciężkozbrojnej piechoty) 

nadal mogli służyć jedynie obywatele rzymscy. 

W początkach cesarstwa rekrutowano 

ich wyłącznie spośród ludności Italii, później 

zaczęto stopniowo powoływać do legionów 

także obywateli z prowincji. W armii pojawili 

się więc przedstawiciele tych grup, które niedawno 

uzyskały obywatelstwo. 

Legiony stacjonowały w obozach na terenie 

prowincji, często wzdłuż limes. W czasie służby 

trwającej 16–20 lat legioniści nawiązywali 

kontakty z miejscową ludnością. Żołnierze 

oficjalnie nie mogli zakładać rodzin, ale stopniowo 

coraz bardziej tolerowano ich nieformalne 

związki z miejscowymi kobietami oraz 

pochodzące z tych związków dzieci. Rodziny 

żołnierzy nie mieszkały oczywiście w obozie 

wojskowym, lecz w pobliżu. Wokół obozów 

wojskowych wyrastały zatem całe osiedla. Ich 

cywilni mieszkańcy czerpali korzyści z bliskości 

stacjonujących wojsk – powstawały sklepy, 

warsztaty czy karczmy. Po zakończeniu służby 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

? 

- 

 

 

- 

 

 

- 

 

- 

 

 

 

także weterani osiadali w tych miejscach lub w ich pobliżu. W ten sposób wokół obozów wojskowych 

pojawiały się całe osady, a sam obóz wraz z otoczeniem stawał się miastem garnizonowym. 

Taki początek mają liczne miasta europejskie, z których dziś najbardziej znane to Bonn, 

Wiedeń, Budapeszt. 

Spośród ludności prowincji nieposiadającej rzymskiego obywatelstwa rekrutowano oddziały 

pomocnicze: lekkiej piechoty, konnicy oraz oddziały wyspecjalizowane, zgodnie z tradycjami 

ludów danego terenu (np. łucznicy czy procarze). Po odbyciu nienagannej służby, która trwała 

20–25 lat, żołnierze ci otrzymywali nie tylko odprawę (zwykle nadział ziemi), lecz także 

181

obywatelstwo rzymskie. W ten sposób rozpowszechniało się ono na różnych terenach cesarstwa. 

Żołnierze – w czasie służby posługujący się łaciną i nawykli do rzymskich zwyczajów – przyśpieszali 

romanizację prowincji, w których stacjonowali, a następnie osiedlali się jako weterani. 

 

35–11 p.n.e. podbój Panonii przez Rzym 

27 p.n.e.–68 n.e. 

panowanie dynastii julijsko-klaudyjskiej (August, Tyberiusz, Kaligula, 

Klaudiusz, Neron) 

43–82 n.e. podbój Brytanii przez Rzym 

69–96 n.e. panowanie dynastii Flawiuszów (Wespazjan, Tytus, Domicjan) 

96–192 n.e. 

panowanie dynastii Antoninów (Nerwa, Trajan, Hadrian, Antoninus 

Pius, Marek Aureliusz, Kommodus) 

101–106 n.e. podbój Dacji przez Rzym 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

1 

2 

 

 

 

 

 

3 

182

W ten sposób cała władza ludu i Senatu przeszła na Augusta i od niego zaczyna się pełne 

jedynowładztwo. […] Często [cesarze] piastują godność konsulów, a jako prokonsulowie występują 

oni, ilekroć opuszczają mury miasta. Tytuł [1] przybierają nie tylko ci [cesarze], którzy 

odnieśli jakieś zwycięstwo [na wojnie], lecz również inni dla oznaczenia ich nieograniczonej 

władzy zamiast tytułu króla lub dyktatora. […] Z tytułu godności [2] sprawują nadzór nad 

naszym sposobem życia i nad naszymi obyczajami, przeprowadzają spis ludności, przyjmują 

do stanu [ekwickiego] […] i senatorskiego, względnie wykluczają zeń według swego swobodnego 

uznania. […] Władza [3], która obowiązywała w czasach ludowładztwa, daje im 

uprawnienie sprzeciwiania się każdej uchwale Senatu, która im nie odpowiada, i zapewnia 

im nietykalność […]. 

Powszechna historia państwa i prawa. Wybór tekstów źródłowych, przeł. M.Z. Jedlicki, Warszawa 1955. 

 

 

 

 

 

 

Historii rzymskiej 

 

[Po upadku republiki] pod rządami […] imperatorów […] miasto [Rzym] zostało wspaniale 

przyozdobione, wzrosły potężnie dochody i w okresie długiego, dobrze utrwalonego pokoju 

zaznaczył się wszędzie postęp w kierunku pewnie ugruntowanego dobrobytu. […] W ogóle 

mając w swym posiadaniu najlepsze kraje i wyspy, [cesarze] dążą rozumnie do tego raczej, by 

je coraz więcej rozwijać, aniżeli do rozszerzania bez końca swego panowania na ludy barbarzyńskie, 

biedne i żadnej korzyści nieprzynoszące. […] Całe państwo wkoło obsadzili licznymi 

wojskami, które na lądzie i na morzu stoją na straży tego olbrzymiego imperium jakby 

jakiej twierdzy. 

Appian z Aleksandrii, Historia rzymska, przeł. L. Piotrowicz, t. 1, Wrocław 1957. 

 

 

 

 

 

M. Beard, Pompeje. Życie rzymskiego miasta, Poznań 2010. 

K. Christ, Historia Cesarstwa Rzymskiego. Od Augusta do Konstantyna, Poznań 2017. 

L. Schumacher, Niewolnictwo antyczne. Dzień powszedni i los niewolnych, Poznań 2005. 

183

17 

• 

• 

• 

• 

 

 

 

 

 

 

 

Od początku istnienia Rzym znajdował się w kręgu oddziaływania kultury greckiej, silne były 

w nim też wpływy etruskie. Być może Etruskom (tzn. królom etruskiego pochodzenia oraz 

sprowadzanym przez nich artystom i rzemieślnikom) miasto zawdzięczało rozkwit w VI w. 

p.n.e. Rzym stał się wówczas prawdziwym miastem, z wybrukowanym forum, czyli centralnym 

placem służącym jako miejsce zgromadzeń. Przy forum wznosiły się też najważniejsze budynki 

publiczne. W końcu VI stulecia p.n.e. wzniesiono również świątynię Jowisza na Kapitolu. 

Scena z 

 

Colonia Thuggensis 

? Odysei 

184

? 

 

 

 

Pismo łacińskie wywodzi się z alfabetu greckiego (patrz: s. 81), a przejęte zostało przez Latynów 

prawdopodobnie za pośrednictwem Etrusków. Było ono używane w Rzymie już w okresie 

królewskim, ale posługiwano się nim wówczas w ograniczonym zakresie (bardzo wcześnie spisywano 

prawa czy dekrety królewskie). Łacińska literatura pisana pojawiła się znacznie później, 

choć od początku istnienia miasta Rzymianie znali przekazywane ustnie pieśni religijne, a może 

również inne gatunki poezji. Najpewniej także w formie ustnej trwały mity oraz podania opowiadające 

o początkach civitas rzymskiej. 

W rozrastającym się Imperium Romanum oddziaływanie kultury greckiej było wciąż bardzo 

silne. Od II w. p.n.e. młodzi Rzymianie z zamożnych arystokratycznych domów uczyli się 

greki i studiowali w Helladzie. Poznawali przede wszystkim filozofię, literaturę oraz retorykę, 

czyli sztukę wymowy. U schyłku republiki wykształcony Rzymianin posługiwał się greką i znał 

dobrze grecką kulturę. Jej wpływy zaznaczyły się także w budownictwie i sztukach plastycznych. 

Od czasów, gdy tereny Grecji i dawnych państw hellenistycznych stały się prowincjami 

rzymskimi, do Rzymu zaczęły napływać dzieła sztuki greckiej – przede wszystkim marmurowe 

lub brązowe posągi. Często były po prostu rabowane przez zwycięskich wodzów lub przez 

namiestników prowincji. Ponadto w Rzymie kopiowano rzeźby, dzięki czemu znamy dziś wiele 

dzieł greckich z epoki klasycznej i hellenistycznej, których oryginały nie dotrwały do naszych 

czasów. 

O ile rzymscy intelektualiści przyswoili kulturę grecką, o tyle wykształceni Grecy poczuli 

się Rzymianami. Nie musiało to oznaczać posiadania obywatelstwa, wiązało się natomiast ze 

świadomością przynależności do jednolitego rzymskiego państwa. W przeciwieństwie do zachodnich 

prowincji cesarstwa zhellenizowane obszary wschodnie nigdy nie uległy językowej i kulturowej 

romanizacji. Nawet działający w greckojęzycznych prowincjach urzędnicy rzymscy 

185

posługiwali się w swej pracy językiem greckim. Greccy intelektualiści znali oczywiście łacinę 

(gorzej jednak niż wykształceni Rzymianie grekę), interesowali się też dziejami i tradycjami 

Rzymu. 

Państwo rzymskie stanowiło jedność mimo ogromnych różnic między wschodnią, mówiącą 

po grecku, a zachodnią, łacińską częścią cesarstwa. Nie tylko intelektualiści, lecz także kadry 

administracji i inni przeciętnie wykształceni mieszkańcy żyli bowiem w tej samej, wspólnej 

kulturze, która stała się podstawą uniwersalnej cywilizacji śródziemnomorskiej (łac. universalis 

– powszechny). O trwaniu i rozwoju grecko-rzymskiej cywilizacji w dużym stopniu decydowało 

życie miejskie – to władze miast dbały o utrzymanie szkół, wznoszenie budowli publicznych 

i świątyń, organizowanie świąt i uroczystości, a także zapewnienie mieszkańcom rozrywki. 

 

Ważnym czynnikiem decydującym o jednolitości państwa rzymskiego oraz ułatwiającym romanizację 

było prawo. Zwłaszcza w zachodnich prowincjach cesarstwa określało ono całość życia 

mieszkańców, ponieważ – inaczej niż w dawnych państwach hellenistycznych na Wschodzie 

– przed podbojem rzymskim nie znano tam praw pisanych. 

Rzymianie przywiązywali ogromną wagę do właściwego stosowania prawa, a pierwszy zbiór 

spisanych praw, prawo XII tablic, powstał w połowie V w. p.n.e. (patrz: s. 152). Całość przepisów 

regulujących życie obywateli Rzymianie nazywali prawem obywatelskim – (łac. ius civile, stąd 

współczesne pojęcie prawa cywilnego, patrz s. 163). W republikańskim Rzymie nad wymiarem 

sprawiedliwości czuwał jeden z pretorów zwany 

 

- 

 

 

- 

 

nemo 

iudex in causa sua 

 

 

 

- 

- 

 

audiatur et altera pars 

 

 

 

in dubio pro reo 

 

lex retro 

non agit- 

 

 

186 

pretorem miejskim. Nie musiał on być specjalistą 

w dziedzinie prawa, podobnie zresztą jak sędziowie. 

Stąd interpretacja oraz stosowanie poszczególnych 

przepisów często budziły wątpliwości. 

Aby przywrócić zaufanie obywateli do wymiaru 

sprawiedliwości, Rzymianie rozwijali prawo jako 

naukę. Rzymscy prawnicy sformułowali ogólne 

pojęcia prawa i określili, w jaki sposób jego zasady 

należy stosować w konkretnych przypadkach. 

Od czasów Augusta uznani przez cesarza specjaliści 

zaczęli wydawać wiążące opinie prawne pomagające 

sędziom rozstrzygać sprawy. W III w. n.e. powstały 

całe szkoły teoretyków prawa, z których opiniami 

liczyli się także cesarze. Podstawą funkcjonowania 

państwa stało się więc prawo stosowane zgodnie 

z zasadami wypracowanymi przez wybitnych 

teoretyków. 

W latach 528–534 n.e., w czasach panowania 

cesarza Justyniana, opracowano zbiór wszystkich 

zasad prawa rzymskiego. Nosił on tytuł Corpus 

iuris civilis (Zbiór prawa cywilnego), a potocznie 

jest nazywany Kodeksem Justyniana. Zbiór ten 

stał się podstawą praw oraz nauki prawa Europy 

średniowiecznej i nowożytnej.

Literatura łacińska pozostawała pod bardzo silnym 

wpływem twórczości greckiej. Jednak u schyłku republiki 

Rzymianie mieli już bogaty dorobek literacki, 

rozwijała się zwłaszcza poezja. Mowy, tak jak wcześniej 

Grecy, Rzymianie spisywali i publikowali. Niemal 

w całości zachowała się do naszych czasów twórczość 

Marka Tuliusza Cycerona (106–43 p.n.e.), polityka 

i przywódcy optymatów, uznawanego za najwybitniejszego 

rzymskiego mówcę. Jego mowy oraz inne 

pisma wywarły olbrzymi wpływ na późniejszą kulturę 

europejską. Cyceron interesował się też filozofią. 

Nie był jednak oryginalnym twórcą w tej dziedzinie 

– streszczał i omawiał prace licznych filozofów 

greckich okresu hellenistycznego. Znajomość filozofii 

hellenistycznej zawdzięczamy dziś w dużym stopniu 

właśnie Cyceronowi, ponieważ w oryginale zachowały 

się jedynie fragmenty hellenistycznych dzieł. 

Typ kultury łacińskiej, dla którego charakterystyczne 

było zainteresowanie grecką literaturą, filozofią 

i retoryką, trwał nadal w czasach cesarstwa. 

Seneka (I w. n.e.), wybitny rzymski kontynuator 

filozofii stoickiej, pisał również dramaty wzorowane 

na dziełach wielkich greckich tragików. Kulturalni 

Rzymianie mogli poznawać mity greckie dzięki 

twórczości Owidiusza, poety żyjącego w czasach 

Augusta. Owidiusz był autorem obszernego poematu 

zatytułowanego Metamorfozy (Przemiany), przedstawiającego 

najważniejsze greckie opowieści mityczne. 

Do greckiej tradycji literackiej nawiązał także najwybitniejszy 

poeta rzymski – Wergiliusz (żyjący w czasach 

Augusta), autor poematu Eneida. Opowiedział 

w nim dzieje przodka Rzymian, zbiegłego z Troi syna 

bogini Wenus – Eneasza (patrz: s. 151). Wergiliusz 

świadomie odwoływał się do Iliady i Odysei Homera, 

dzieł dobrze znanych wówczas każdemu wykształconemu 

Rzymianinowi. Również trzeci wielki poeta 

tych czasów – Horacy – wzorował się na twórcach 

greckich, a jego utwory stały się wzorem dla poetów 

nowożytnych (w Polsce np. dla Jana Kochanowskiego). 

 

 

 

 

 

 

Rozmyla 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Piśmiennictwo w języku greckim przeżywało natomiast szczególny rozwój w II w. n.e. Na przełomie 

I i II stulecia tworzył Plutarch z Cheronei, pisarz, filozof i uczony. Jego najsłynniejsze 

dzieło to Żywoty równoległe, będące zbiorem biografii wybitnych postaci z dziejów Rzymu i Grecji 

(zestawionych parami Grek – Rzymianin, stąd tytuł). Charakterystyczne nie tylko dla Plutarcha, 

lecz także dla innych pisarzy greckich tego okresu, było połączenie tradycji greckich i rzymskich. 

187

Pierwsze rzymskie zapiski kronikarskie pojawiły się, być może, wraz z początkiem republiki, lecz 

piśmiennictwo historyczne na dobre rozwinęło się w III–II w. p.n.e. Wtedy to obok tekstów 

poetyckich zaczęto spisywać opracowania dotyczące historii państwa rzymskiego. Na podstawie 

prac wcześniejszych autorów wybitny historyk Tytus Liwiusz (59 p.n.e.–17 n.e.) opisał dzieje 

Rzymu „od założenia miasta” (łac. ab urbe condita). Uwzględnił on też legendy o początkach 

Rzymu i pochodzeniu jego mieszkańców. Uznał jednak te opowieści za bajeczne. 

Za najwybitniejszego historyka rzymskiego uważa się dziś Tacyta (ok. 55–ok. 120 n.e.). Jego 

Roczniki (Annales) obejmowały wydarzenia od śmierci Augusta do końca panowania Nerona, 

a Dzieje (Historiae) dotyczyły okresu od 69 r. n.e. do końca panowania dynastii Flawiuszów. 

Tacyt był także autorem dzieła pt. Germania poświęconego zwyczajom i życiu Germanów. Dla 

dzisiejszych historyków to bezcenne źródło do badań nad stosunkami społecznymi i kulturą 

starożytnych ludów germańskich. Świadczy też o zainteresowaniu Rzymian światem zewnętrznym 

– obszarami leżącymi poza granicą Imperium Romanum. 

Światem barbarzyńców interesował się też żyjący w Aleksandrii grecki astronom i geograf 

Klaudiusz Ptolemeusz (ok. 100–ok. 178 n.e.). Rozwinął on m.in. koncepcję geocentrycznego 

modelu świata (nazywanego później modelem ptolemejskim). Opracował też matematyczne 

zasady sporządzania map. Dzieła Ptolemeusza wykazują, że ówczesnym mieszkańcom Imperium 

Rzymskiego były znane tereny Europy aż do wybrzeży Bałtyku. 

 

Podobnie jak piśmiennictwo, również rzymska architektura rozwijała się początkowo pod silnym 

wpływem greckim. Jednak dzięki zastosowaniu nowych osiągnięć technicznych rzymscy 

budowniczowie potrafili prześcignąć swych greckich mistrzów. 

Geniusz konstrukcyjny ujawnili najwcześniej 

w dziedzinie związanej z zaopatrzeniem w wodę. 

W ciągu kilku stuleci w rzymskiej stolicy powstała 

sieć gigantycznych akweduktów (łac. aqua – 

woda, ductus – prowadzenie), czyli wodociągów 

doprowadzających wodę z odległych, górskich 

źródeł do ulicznych fontann, a nawet prywatnych 

domów i warsztatów. Olbrzymie ilości ścieków 

odprowadzały z kolei ciągle odnawiane kanały. 

Łączyły się one ze wzmocnionym za czasów 

 

 

U 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

188 

Oktawiana Augusta gigantycznym kolektorem, 

który kierował nieczystości do Tybru. Trwałość 

rzymskim konstrukcjom zapewniało zastosowanie 

wynalazków: cementu (mieszanka wapna, 

wody i pyłu wulkanicznego) oraz konstrukcji 

opartej na łuku. 

Rzymianie wprowadzili nowy typ budowli 

publicznych, tzw. bazyliki – wielkie hale, mieszczące 

różne instytucje państwowe i urzędy miejskie. 

Wnętrze bazyliki było podzielone rzędami 

kolumn na podłużne nawy. Urzędnik prowadzący

sprawy sądowe, handlowe itp. zasiadał na specjalnym 

podwyższeniu, które Rzymianie nazywali 

trybunałem (określenie to oznacza dziś 

instytucję sądową). 

W każdym mieście wznoszono też łaźnie 

publiczne – termy (łac. thermae), które były 

ośrodkami życia towarzyskiego. Kolejni cesarze 

starali się budować w Rzymie coraz wspanialsze 

i bardziej okazałe termy, by zyskać wdzięczność 

mieszkańców. Ludzie spędzali w nich wolny 

czas, przychodzili tam, by porozmawiać 

i zawrzeć nowe znajomości. Ważną rolę w życiu 

miasta odgrywały teatry, które budowano 

zgodnie z założeniami architektury greckiej. 

W okresie cesarstwa teatr istniał w niemal każdym 

mieście rzymskim. Odbywały się tam nie 

tylko przedstawienia dramatyczne, lecz także 

różne miejskie uroczystości, publiczne wykłady 

czy popisy retorów (mówców). Rzymskim 

wynalazkiem był natomiast cyrk (łac. circus 

– krąg), w którym na olbrzymiej owalnej 

arenie odbywały się wyścigi konnych rydwanów. 

W samym mieście Rzymie Cyrk Wielki 

(Circus Maximus) zajmował ogromną przestrzeń 

między Palatynem a Awentynem. W czasach 

Augusta wzniesiono pierwszy amfiteatr 

(gr. teatr po obu stronach). Była to konstrukcja, 

w której teatralna widownia otaczała owalną 

arenę. W amfiteatrach organizowano przede 

wszystkim walki gladiatorów. 

 

 

 

 

 

 

 

 

kolossos) 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

? - 

- 

 

 

189

Ulice 

 

1 Te 

Te 

Te 

Te 

Term 

rm 

rmy – mie 

ie 

ie 

ie 

ie 

ie 

ie 

ie 

i js 

js 

js 

js 

js 

js 

js 

js 

js 

js 

jski 

ki 

ki 

ki 

ki 

ki 

ki 

ki 

k e 

y 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

3 Sk 

Sk 

Sk 

S le 

le 

le 

le 

lepy 

py 

py 

py 

p , wa 

wa 

wa 

wars 

rs 

rs 

rszt 

ztat 

at 

a y 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

, 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

2 Insule – czynszowe 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

1 

2 

190

Circus Maximus 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

2 

3 

 

 

 

 

 

 

 

 

191

? 

 

 

 

 

W okresie cesarstwa najważniejszą budowlą w samym Rzymie stał się pałac cesarski. Oktawian 

August zamieszkał na Palatynie, gdzie stopniowo rozbudowano kompleks pałacowy. Nazwa tego 

wzgórza (łac. Palatium) stała się z czasem określeniem rezydencji władcy, a potem każdego pałacu 

(stąd właśnie pochodzi to polskie słowo). Z osobami panujących wiązał się także charakterystyczny 

dla architektury cesarstwa typ budowli pomnika – łuk triumfalny. Pierwszy łuk wzniósł 

w Rzymie August, by uczcić swe zwycięstwo pod Akcjum (budowla ta się nie zachowała). Kolejni 

cesarze nakazywali budować podobne pomniki tak w samym Rzymie, jak i w innych miastach 

imperium. Łuki triumfalne stawiano jako jedno- lub trójprzelotowe wolno stojące bramy. Ich 

ozdobę stanowiły kolumny (jako elementy zaczerpnięte ze świątyń sakralizowały pomnik) oraz 

płaskorzeźby z wyobrażeniami cesarskich triumfów i odpowiednie inskrypcje. 

Najwspanialsze świątynie rzymskie znajdowały się w samej stolicy – zdobiły kolejne tworzone 

przez cesarzy place miejskie. Taki plac nazywano zawsze forum, chociaż nie odbywały się tam 

już – jak w czasach republiki – zgromadzenia obywateli. 

Miasta w zachodnich prowincjach cesarstwa naśladowały architekturę stolicy. Pojawiały się 

w nich fora, łuki triumfalne upamiętniające ważne wydarzenia oraz – oczywiście – świątynie. 

Wszędzie, także za przykładem samego Rzymu, budowano akwedukty. 

 

449 p.n.e. spisanie prawa XII tablic 

I w. p.n.e. 

działalność Cycerona, najwybitniejszego rzymskiego mówcy, 

oraz Wergiliusza, najsławniejszego rzymskiego poety 

I w. p.n.e. / I w. n.e. działalność poety Owidiusza i historyka Tytusa Liwiusza 

I / II w. n.e. działalność Tacyta, najwybitniejszego rzymskiego historyka 

II w. n.e. działalność Klaudiusza Ptolemeusza, greckiego geografa i astronoma 

528–534 n.e. spisanie Kodeksu Justyniana 

192

Podobnie jak u Greków, sztuki plastyczne pełniły u Rzymian 

w dużym stopniu funkcje publiczne. Posągi zdobiły miasta, 

a zarazem bywały narzędziem propagandy (patrz: s. 170, 

187). Rzeźba rzymska była – w odróżnieniu od greckiej – 

realistyczna, a specjalnością Rzymian w tej dziedzinie stał 

się portret oddający rzeczywisty wygląd i indywidualne rysy 

twarzy przedstawianej postaci (patrz: s. 167). Twórcy starali 

się przedstawić człowieka takim, jakim był w rzeczywistości. 

Nie unikali ukazywania starości czy brzydoty. 

Malarstwo rzymskie znamy znacznie lepiej niż greckie 

(z którego zachowały się właściwie tylko malowidła 

na wazach). Największym osiągnięciem Rzymian były malowidła 

ścienne, zdobiące pałace cesarzy i rezydencje zamożnych 

mieszkańców imperium. Zachowały się one w dużej liczbie 

w domach miast zasypanych przez wybuch wulkanu Wezuwiusza 

w roku 79 n.e. (najsłynniejsze z tych miast to Pompeje 

i Herkulanum). Domy i posiadłości ludzi z wyższych warstw 

społecznych zdobiły ponadto mozaiki (np. podłogowe), czyli 

obrazy układane z drobnych kolorowych kawałków szkła lub 

kamienia (patrz: s. 184). Sztukę ich wykonywania Rzymianie 

przejęli od Greków. 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

„Są to niewolnicy”. Owszem, lecz i ludzie. „Są to niewolnicy”. Owszem, lecz i współtowarzysze. 

„Są to niewolnicy”. Owszem, lecz i pokorni przyjaciele. „Są to niewolnicy”. Owszem, 

lecz także współuczestnicy niewoli, jeśli zważysz, że los ma tę samą moc nad niewolnikami 

i panami. 

Seneca, Listy moralne do Lucyliusza, przeł. W. Kornatowski, Warszawa 1961. 

 

 

 

 

193

Historii naturalnej 

 

Niekiedy Tyber cofa się w kanały i wtedy ścierają się z sobą w ich wnętrzu dwa płynące 

w przeciwnych kierunkach prądy wodne. Ale mimo tego wszystkiego mocna konstrukcja 

potrafi się oprzeć naporowi i utrzymuje się. Po wierzchu suną przecież ogromne ciężary, a jednak 

nie doprowadziły do zapadnięcia się sklepienia ponad kanałami, biją w nie gruzy domów 

walących się ze starości albo spowodowane pożarami, grunt bywa wzruszany przez wstrząsy 

podziemne – one jednak od czasów Tarkwiniusza Starego [króla rzymskiego, 616–578 p.n.e.], 

przez lat blisko siedemset, utrzymują się nieuszkodzone […]. 

A. Sadurska, W cieniu Panteonu. O sztuce starożytnego Rzymu, Warszawa 1965. 

ot ear autorstwa 

 

Rzym nie dość wystawnie zabudowany, jak na siedzibę majestatu cesarstwa, narażony na wylewy 

rzeczne i pożary, [Oktawian August] upiększył tak dalece, że słusznie mógł się chełpić, 

iż „zostawia marmurowy, a otrzymał ceglany”. […] Publicznych budowli wzniósł bardzo wiele. 

Oto bodaj najważniejsze spośród nich: Forum ze świątynią Marsa Mściciela, świątynię 

Apollina na Palatynie, przybytek Jowisza grzmiącego na Kapitolu. Przyczyną bezpośrednią 

wybudowania forum był nadmiar ludności i sądów, wobec tego, że istniejące dwa fora nie 

wystarczały, trzeci wydał się konieczny. […] Jako zabezpieczenie przeciw pożarom wymyślił 

nocne posterunki i urząd strażników. Celem zapobieżenia wylewom rzeki rozszerzył i oczyścił 

koryto Tybru. Było zaniesione od dawna wielką ilością gruzu i zwężone wskutek rozbudowy 

domostw nad brzegiem. 

Swetoniusz, Żywoty cezarów, przeł. J. Niemirska-Pliszczyńska, Wrocław 1960. 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

E. Makowiecka, Sztuka Rzymu. Od Augusta do Konstantyna, Warszawa 2010. 

Historia literatury starożytnej Grecji i Rzymu 

L. Zerbini, Starożytne miasto rzymskie. Historia i życie codzienne, Warszawa 2008. 

194

• 

• 

• 

 

PRZEZ HENRYKA I 

 

PRZEZ HUGONA CAPETA 

BITWA 

POD HASTINGS 

 

 

W 911 r. zmarł ostatni władca z linii Karolingów wschodniofrankijskich (niemieckich). Tron, 

który do tego czasu był dziedziczony w ramach dynastii, stał się elekcyjny (łac. electio – wybór) 

– tzn. książęta niemieccy postanowili dokonać wyboru nowego władcy spośród siebie. Nastąpiło 

krótkie panowanie króla wywodzącego się z Frankonii, a więc księstwa utworzonego przez 

Franków. Przełomowe znaczenie w dziejach tej części Europy miała jednak dopiero elekcja 

Henryka I (panował 919–936), księcia z saskiego rodu Ludolfingów (tzw. dynastii saskiej). 

Władza we wschodniej części dawnej monarchii karolińskiej przeszła w ręce reprezentanta 

Sasów, którzy niegdyś najzacieklej stawiali opór podbojowi Karola Wielkiego i najpóźniej 

zostali włączeni do imperium. Koronacja Henryka I w 919 r. jest uznawana za symboliczne 

narodziny nowego państwa – Niemiec. 

Władza ostatnich Karolingów w państwie zachodniofrankijskim uległa osłabieniu w wyniku 

niszczycielskich najazdów skandynawskich Normanów (patrz: s. 270). Najdonioślejsze skutki 

przyniosło opanowanie przez nich ziem u ujścia Sekwany. Król zachodniofrankijski (francuski), 

nie mogąc pokonać ani wypędzić stamtąd Normanów, nadał im w lenno zajęte tereny pod warunkiem 

przyjęcia chrztu (911 r.). Utworzone w ten sposób księstwo nazywano Normandią. Stało 

się ono częścią Francji. Sami zdobywcy przejęli stopniowo romański język i romańskie obyczaje. 

Ostatni przedstawiciel zachodniej linii Karolingów zmarł w 987 r. Możnowładcy wybrali 

wtedy na króla Hugona Capeta władającego okolicami Paryża. Wydawało się im, że nowy 

król, słabszy niż inni wielcy panowie, nie zagrozi ich niezależności. Rzeczywiście na początku 

rządów dynastii, którą od Hugona Capeta nazywamy Kapetyngami, władca nie miał silnej 

pozycji. Jednak zręczna polityka Kapetyngów doprowadziła z czasem do wzmocnienia władzy 

monarszej we Francji. 

W przeciwieństwie do zachodniej (francuskiej) oraz wschodniej (niemieckiej) części dawnego 

państwa karolińskiego dzielnica Lotara była tworem całkowicie sztucznym. W związku z tym 

szybko się rozpadła. Wyodrębniły się z niej: królestwo Italii, królestwo Burgundii, księstwo 

Lotaryngii, w których władzę objęli miejscowi możni. Wszystkie te organizmy polityczne stały 

się przedmiotem trwającej wieleset lat walki pomiędzy władcami Niemiec i Francji. 

 

Wędrówki plemion germańskich przez terytoria upadającego cesarstwa Zachodu oraz wojny 

związane z tworzeniem ich państw zrujnowały charakterystyczne dla antyku życie miejskie. 

263

? 

W państwach sukcesyjnych i monarchii karolińskiej uformowała się średniowieczna cywilizacja 

życia wiejskiego. Rolnictwo stanowiące podstawę systemu gospodarczo-społecznego było mało 

wydajne. Z powodu częstych klęsk żywiołowych, z którymi nie potrafiono sobie radzić, zbierano 

niewielkie plony. Ocenia się, że z jednego wysianego ziarna rolnik zbierał dwa, a w wyjątkowo 

dobrych latach trzy ziarna. W uprawie ziemi stosowano dwupolówkę, czyli taki system, 

w którym obsiewano tylko połowę ziemi, drugą połowę pozostawiano zaś ugorem, aby się nie 

wyjałowiła. Po roku zmieniano pola. 

Dodatkowe pożywienie pochodziło z intensywniej uprawianych (czyli z większym nakładem 

pracy i z użyciem nawozu naturalnego) warzywników i ogrodów. Równie mało wydajna była 

hodowla. Przed zimą chłopi musieli zabijać dużą liczbę zwierząt, gdyż brakowało karmy, aby 

wyżywić je do wiosny. Tak słaba gospodarka powodowała wielką niepewność życia ludzkiego. 

W latach klęsk żywiołowych i nieurodzaju panował głód i wybuchały zarazy. Największa fala 

epidemii związanych z migracjami dotknęła Europę w VI w. i spowodowała śmierć dużej liczby 

ludzi. Po 600 r. wzrost demograficzny był bardzo powolny. 

264

? 

 

 

Po osiedleniu się na obszarach cesarstwa zachodniego 

Frankowie i inni Germanie tworzyli warstwę wolnych 

rolników. Na wezwanie władcy stawali do boju 

pieszo lub konno. W dobie podbojów Karola Wielkiego 

armia stała się najważniejszym narzędziem ekspansji 

i utrzymania władzy na rozległych terytoriach. 

Szybko rosła rola ciężkozbrojnej konnicy kosztem 

dominującej wcześniej piechoty. 

Z dochodów osiąganych z uprawy ziemi rolnicy-wojownicy mieli obowiązek sami się uzbroić. 

Zasadnicza część wolnych miała jednak tylko niewielkie gospodarstwa i nie mogła podołać 

częstej i uciążliwej służbie wojskowej. Dlatego w czasach Karola Wielkiego nasiliły się, znane 

od późnego cesarstwa, akty oddawania się wolnych rolników w opiekę możnym lub Kościołowi 

(komendacja). Poddając się możnemu panu, wolny rolnik wyzbywał się swoich dawnych 

powinności, przede wszystkim obowiązku służby zbrojnej. Proces ten przybrał większe rozmiary 

za ostatnich Karolingów (druga połowa IX–X w.) w związku z powszechnym zagrożeniem 

anarchią i poszukiwaniem ochrony u możnych. 

 

Ponieważ rola pieniądza była w tych czasach bardzo ograniczona, 

władcy – pragnąc wynagrodzić biskupów, hrabiów 

czy margrabiów za służbę – nadawali im ziemię. Obdarowani 

ziemią otrzymywali od władcy immunitet (łac. 

immunitas – zwolnienie od obciążeń, przywilej). Był to 

przywilej sądowy i gospodarczy (ekonomiczny), w którym 

panujący zrzekał się na ich korzyść swoich praw do sądzenia 

ludności poddanej mieszkającej w majątku i do pobierania 

od niej danin. W ten sposób pan stawał się wobec swoich 

poddanych reprezentantem władzy publicznej i pobierał 

daniny należne wcześniej władcy. W IX–X w. nadania takie 

stopniowo upowszechniły się, zaczęli je otrzymywać także 

wojownicy w zamian za konną służbę wojskową. Zaczęto 

nazywać ich rycerzami, a grupę społeczną, którą tworzyli 

– rycerstwem. 

Dobra przekazane za usługi i służbę nazywano z łaciny 

beneficjum lub feudum albo z niemieckiego – lennem, 

tworzący się zaś wówczas system – systemem 

feudalnym (lennym). Osoba nadająca feudum stawała 

commendatio 

 

- 

- 

 

 

 

- 

 

 

Ritter 

 

- 

 

beneficjum- 

 

 

Lehen- 

- 

 

 

 

265

266 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

się zwierzchnikiem, seniorem (łac. starszy) osoby obdarowanej. 

Ta z kolei stawała się lennikiem (wasalem; łac. vassus – sługa) 

zobowiązanym do wierności seniorowi. Senior miał zaś obowiązek 

wspierać i chronić swego wasala. 

Wasal składał seniorowi hołd (łac. homagium) – wkładał swe 

dłonie w dłonie seniora i wypowiadał krótką formułę wierności 

oraz przysięgał na Ewangelię lub relikwie. Następnie senior i wasal 

całowali się w usta, co było symbolem ich związku. Potem następowała 

ceremonia inwestytury (łac. investitura – przyobleczenie): 

senior wręczał świeckiemu wasalowi symbol przekazywanego lenna 

– włócznię lub chorągiew, a w wypadku wasala duchownego – 

pastorał lub pierścień. 

Do obowiązków lennika należało służenie radą seniorowi, czyli 

zasiadanie – wraz z innymi wasalami – w radzie seniora i wspomaganie 

go w podejmowaniu ważnych decyzji. Obowiązek pomocy 

polegał z kolei na służbie wojskowej wasala pod komendą seniora. 

W pewnych wypadkach wasal był zobowiązany ponadto do świadczeń 

pieniężnych na rzecz seniora, np. gdy senior dostał się do niewoli 

i należało go wykupić lub gdy wydawał za mąż swą pierworodną 

córkę. Wasal oskarżony o zdradę seniora stawał przed tzw. sądem 

parów (łac. par – równy), w którym zasiadali lennicy danego seniora 

(a więc ludzie równi sądzonemu wasalowi). 

Początkowo nadania wygasały, gdy dostojnik przestawał pełnić 

urząd lub zmarł. Jednakże możnowładcy i rycerze zabiegali 

o to, by nadania stały się dziedziczne. Dostojnicy kościelni oczekiwali 

zaś, że nadane dobra pozostaną przy ich następcy na urzędzie. 

W ten sposób stopniowo kształtowała się grupa feudałów 

duchownych i świeckich dysponujących dziedzicznie dużymi 

majątkami ziemskimi. Podstawy systemu feudalnego zaczęły 

kształtować się w końcu VIII i w IX w. w państwie karolińskim. 

W X stuleciu rozwinął się on we Francji, Włoszech i zachodniej 

części Niemiec, a także w Anglii (patrz: s. 270). System ten 

był przyjmowany stopniowo w XI i XII w. w innych państwach 

Europy, a jego upowszechnienie (często w ograniczonym zakresie) 

przypada na rozkwit średniowiecza w XII–XIII w. 

 

W monarchii karolińskiej podstawową formą organizacji rolnictwa 

była włość, czyli majątek ziemski. Serce tego organizmu 

stanowił dwór – siedziba świeckiego lub duchownego możnowładcy 

albo rycerza i miejsce gromadzenia przez niego plonów. 

Przy dworze mieszkała czeladź, czyli ludzie niewolni obsługujący 

rodzinę pana, a także pracujący na polach należących bezpośrednio 

do dworu (tzw. rezerwa pańska). Ponadto do czeladzi 

dworskiej zaliczali się rzemieślnicy, np. kowale, cieśle, skórnicy,

3 

2 

1 

2 

3 

 

 

? 

 

a także kobiety zajmujące się tkactwem. Ludzie należący do czeladzi nie mieli gospodarstw, 

byli żywieni z zasobów dworu. Część ziemi dzielono pomiędzy rodziny chłopskie, które 

utrzymywały się z pracy w nadanych im gospodarstwach. W zamian za to chłopi uiszczali 

obowiązkowe daniny w naturze (czyli w produktach rolnych) lub pracowali na ziemi należącej 

do dworu albo przy transporcie. Naturalia i robocizny (a w późniejszych stuleciach także 

opłaty pieniężne) świadczone panu zwierzchniemu przez rolników nazywamy rentą feudalną. 

We włości znajdował się lokalny kościół, często ufundowany i uposażony przez pana, 

do którego włość należała, i od niego uzależniony. Pleban (proboszcz) miejscowego kościoła 

dbał o potrzeby duchowe mieszkańców. Pan zapewniał natomiast ład i wymierzał poddanym 

sprawiedliwość (na mocy immunitetu). Włość wczesnośredniowieczna tworzyła silnie 

wyodrębnioną jednostkę gospodarczą i społeczną, słabo powiązaną ze światem zewnętrznym. 

Dlatego mówimy, że struktura gospodarczo-społeczna wczesnego średniowiecza charakteryzowała 

się silnym partykularyzmem (łac. particularis – oddzielny, cząstkowy). 

 

W ramach mało wydajnej gospodarki wczesnego średniowiecza niewiele było możliwości 

rozwijania handlu i miast. Potrzeby ludności wiejskiej były zaspokajane przez targi. Nieliczne 

i niewielkie ośrodki miejskie, które przetrwały z okresu starożytności, pełniły przede wszystkim 

funkcję rezydencji władców, dostojników dworskich, możnowładców zarządzających prowincjami, 

biskupów i opatów wielkich klasztorów. Tylko ci najpotężniejsi dostojnicy dysponowali 

środkami na zapewnienie stałej pracy niewielkiej liczbie rzemieślników i na zakup towarów, 

głównie od wędrownych kupców. Kupowano od nich dzieła złotnictwa, drogie tkaniny, wysokiej 

jakości broń oraz inne wyroby luksusowe. I nabywcy, i sprzedawcy tych towarów byli nieliczni. 

Towary sprowadzano z krajów islamu i z Bizancjum, gdzie rzemiosło stało na wysokim 

poziomie. Płacono za te cenne wyroby srebrem oraz niewolnikami. 

267

911 powstanie księstwa Normandii 

911 

koniec rządów dynastii karolińskiej w państwie wschodniofrankijskim 

(Niemczech) 

919 elekcja Henryka I saskiego z rodu Ludolfingów w Niemczech 

987 

koniec rządów dynastii karolińskiej w państwie zachodniofrankijskim (Francji); 

elekcja Hugona Capeta 

 

 

 

 

 

 

 

[…] Znaleźliśmy w tejże miejscowości posiadłość i dwór pański należący wraz z innymi zabudowaniami 

do wyżej wspomnianego kościoła. Do majętności tej należy 740 miar ziemi ornej, 

łąki, z których mogą zebrać 640 wozów siana. Nie znaleźliśmy zupełnie zboża z wyjątkiem 

30 wozów, które daliśmy czeladnikom; znajduje się tam ich 72 i są zaopatrzeni [tzn. mają 

żywność] aż do św. Jana; [ponadto znaleźliśmy] 1 konia, 26 wołów, 20 krów, 1 byka, 61 sztuk 

drobnego bydła, 5 cieląt, 87 jałówek, 14 jagniąt, 40 wieprzy, 50 prosiąt, 63 gęsi, 50 kur, 17 uli 

pszczół, 40 serów, 2 sykle [miary] masła, 5 modiów [miar] soli, 3 sykle mydła, 5 poduszek 

z pierza, 3 miedziane kotły do gotowania, żelaznych zaś 6, haków do kotłów 5, 1 świecznik 

żelazny, 17 beczek z żelaznymi obręczami, 10 kos, 17 sierpów, 7 hebli, 7 toporów, 10 skór 

koźlich, 26 skór baranich, 1 sieć do łowienia ryb. Znajduje się tam pomieszczenie dla kobiet, 

w którym przebywają 24 kobiety; znaleźliśmy w nim 5 sukni wełnianych, 4 zarzutki na głowę 

i 5 koszul. Znajduje się tam 1 młyn; daje corocznie 12 korców. 

[…] Do dworu tego należą 23 wolne łany uprawne. Wśród dzierżących je jest sześciu, z których 

każdy oddaje corocznie 14 korców zboża, 4 prosięta, 1 miarę drew do pieca, 2 kury, 10 jajek, 

1 miarę nasienia lnu, soczewicy 1 miarę; odpracowuje każdego roku 5 tygodni, zaorywuje 

3 miary ziemi; kosi na łące pańskiej i zwozi 1 wóz siana; daje podwody [wóz z zaprzęgiem]. 

Jest tam sześciu innych, spośród których każdy orze corocznie 2 miary, obsiewa je i zbiera; 

kosi na łące pańskiej i zwozi 3 wozy siana; przepracowuje 2 tygodnie; po dwóch dają jednego 

wołu na wyprawę wojenną, o ile na nią nie wyruszają; udaje się konno, dokądkolwiek by mu 

to polecono. Znajduje się tam również 19 uprawnych łanów dzierżonych przez ludzi niewolnych, 

spośród których każdy oddaje corocznie 1 prosię, 5 kur, 10 jajek, karmi 4 prosięta pańskie, 

odrabia połowę orki; pracuje trzy dni w tygodniu, daje podwody, dostarcza konia [dla 

przewiezienia poczty]. Żona zaś jego szyje 1 koszulę, 1 suknię; sporządza słód i piecze chleb. 

M. Tymowski, Człowiek i historia, cz. 2, Czasy średniowiecza, Warszawa 2002. 

268

Do Wilhelma, najsławniejszego księcia Akwitańczyków, Fulbert biskup 

Wezwany do napisania na temat formy wierności, to Wam krótko wynotowałem, korzystając 

z autorytetu ksiąg: 

Ten, kto przysięga panu swojemu wierność, powinien mieć zawsze w pamięci tych sześć 

[słów]: nienaruszalny, bezpieczny, zaszczytny, pożyteczny, łatwy, możliwy. Nienaruszalny 

dlatego, aby nie szkodził panu na ciele. Bezpieczny, aby nie szkodził mu, wyjawiając jego 

sekret albo wydając jego warownie. Zaszczytny, aby nie przeszkadzał mu w uzyskaniu sprawiedliwości 

ani w innych sprawach, które dotyczą jego honoru. Pożyteczny, aby nie czynił 

mu szkody w jego posiadłościach. Łatwy i uczciwy, aby nie czynił trudnym uzyskania tego 

dobra, które pan łatwo może uzyskać; aby tego, co jest możliwe, nie uczynił dla pana swego 

niemożliwym [do osiągnięcia]. Godne zaś jest, aby wasal powstrzymał się od szkodzenia, 

ale nie dlatego zasługuje na lenno. Nie wystarczy bowiem powstrzymać się od zła, jeżeli nie 

będzie czynić tego, co jest dobre. 

Idzie więc o to, aby w tych sześciu przypadkach wyżej wymienionych świadczył panu swojemu 

wiernie radę i pomoc, jeśli chce być godnym lenna i zachować wierność, którą poprzysiągł. 

Pan zaś powinien się odwzajemnić we wszystkim swojemu lennikowi. Jeśli zaś tego nie 

uczyni, to słusznie powinien być uznany za niewiernego, tak jak ów [wasal], jeśli na przeniewierstwie 

albo na jego czynieniu, albo na zgodzie na nie byłby złapany, ma być uznany 

za przewrotnego i krzywoprzysięzcę. 

M. Koczerska, U źródeł współczesności. Historia. 

Średniowiecze. Gimnazjum. Klasa 1, Warszawa 1999. 

 

 

 

 

 

 

 

R. Collins, Europa wczesnośredniowieczna, 300–1000, Warszawa 1996. 

P. Riché, Życie codzienne w państwie Karola Wielkiego, Warszawa 1979. 

269

• 

• 

• 

• 

MISJA CYRYLA I METODEGO 

NA WIELKICH MORAWACH 

 

WIELKOMORAWSKIEGO 

CHRZEST 

RUSI 

BITWA POD 

HASTINGS 

 

 

Obszary Europy Północnej leżały poza zasięgiem władzy cesarstwa karolińskiego. Spośród 

mieszkańców tych terytoriów jedynie ludy zamieszkujące Wyspy Brytyjskie należały do świata 

chrześcijańskiego (patrz: s. 234). Na pozostałych obszarach Północy główny etap powstawania 

państw i chrystianizacji przypadł dopiero na X w. 

Ludy germańskie zasiedlające we wczesnym średniowieczu tereny Skandynawii nazywano 

wikingami lub Normanami. Tworzyły one liczne organizacje plemienne, z wodzami (jarlami) 

na czele. Uprawa roli ze względu na klimat miała u wikingów niewielkie znaczenie. Aby uzupełnić 

skromne plony, zajmowali się oni rybołówstwem, handlem oraz organizowali morskie wyprawy 

łupieskie. Wokół dzielnych wodzów skupiali się żądni walki młodzieńcy, tworząc zahartowane 

w boju i połączone więzami wierności drużyny. Wymiar sprawiedliwości oraz uchwalanie praw 

należały do wieców gromadzących wszystkich wolnych mężczyzn. 

Normanowie z terenów dzisiejszej Szwecji wyprawiali się na wschód, na obszary zasiedlone 

przez Słowian, płynęli rzekami aż do Morza Czarnego, handlowali na tzw. szlaku od Waregów 

do Greków oraz atakowali Bizancjum (wikingów, którzy wyprawiali się na te tereny, nazywano 

Waregami lub Rusami). Normanowie z obszarów dzisiejszej Norwegii i Danii napadali na Brytanię 

(gdzie obrabowali Londyn i York) i na tereny państwa karolińskiego. Opłynęli również 

Europę i dostali się na Morze Śródziemne (patrz: mapa na s. 264). 

W miarę jak wyprawy wikingów stawały się częste, systematyczne i długotrwałe, zaczęli oni 

zakładać zimowe obozowiska na terenach, na które napadali, a potem osiedlać się tam na stałe. 

W ten sposób na początku X w. powstało księstwo Normandii (patrz: s. 263). W XI w. książę 

normandzki Wilhelm Zdobywca ruszył na podbój Anglii. Po zwycięskiej bitwie pod Hastings 

w 1066 r. został królem Anglii. Dynastia normandzka panowała tam do połowy XII w. Jednocześnie 

inni wodzowie normandzcy pokonali Bizantyjczyków, Longobardów i Arabów w południowej 

Italii i na Sycylii (ok. 1040–1090) i utworzyli tam swoje państwo. 

 

Proces powstawania państw nie dotyczył wyłącznie terenów zdobytych przez Normanów, lecz 

także samej Skandynawii. Wzory organizacji państwowej przenikały z monarchii karolińskiej 

270

? 

 

przede wszystkim na Półwysep Jutlandzki. Najwybitniejsi 

przywódcy, wspierani przez drużyny, przejmowali 

niektóre uprawnienia wiecu. Ich pozycję 

dodatkowo wzmacniało przyjęcie chrześcijaństwa. 

W 965 r. Harald Sinozęby, król Danii, przyjął 

chrzest, natomiast jeden z jego następców, Kanut 

Wielki (panował 1014–1035), zdołał przejściowo 

zjednoczyć całą Skandynawię, a nawet zagarnąć 

dużą część Anglii (1016 r.). W końcu IX w. powstało 

Królestwo Norwegii. W 995 r. jego władca Olaf 

Tryggvasson przyjął chrzest. Właściwa chrystianizacja 

Norwegów dokonała się staraniem króla 

Olafa Haraldssona (panował 1015–1030), który 

po śmierci został kanonizowany i stał się świętym 

patronem Norwegii. Natomiast Szwecja, zjednoczona 

w X w., przyjęła chrześcijaństwo w początku 

następnego stulecia. Jej patronem został św. Eryk, 

król Szwecji zamordowany w 1160 r. W chrystianizacji 

Skandynawii główną rolę odgrywał 

Kościół niemiecki, działający poprzez arcybiskupstwo 

w Hamburgu. Własne metropolie kościelne 

powstały w Skandynawii dopiero w XII w. 

 

 

 

- 

 

- 

 

 

- 

 

 

 

- 

 

- 

 

- 

 

271

ethnosgenesis 

 

 

anthropos- 

logos- 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

272

Pierwsze spisane informacje o ludach, które możemy identyfikować ze Słowianami, pochodzą 

ze starożytności. Wielki historyk grecki Herodot wspominał w V w. p.n.e. o Neurach, ludzie 

zasiedlającym ziemie nad Dniestrem. W I w. n.e. rzymski pisarz Pliniusz Starszy wspominał 

z kolei o Wenedach, ludzie żyjącym na wschód od Wisły. Podobną wiadomość przekazał 

w II w. n.e. grecki geograf Klaudiusz Ptolemeusz. Gdyby Neurów i Wenedów identyfikować 

ze Słowianami – co jest prawdopodobne – byłyby to najstarsze pisane wiadomości o ludach 

słowiańskich i o obszarach przez nie zajmowanych. 

O wiele pewniejsze są przekazy pisane pochodzące z wczesnego średniowiecza, a szczególnie 

z Bizancjum. Interesowano się tam Słowianami, którzy od V–VI w. migrowali 

zza Dunaju na południe w celach rabunkowych i osadniczych. W opisach bizantyjskich, 

273

np. u Prokopiusza z Cezarei (VI w.), znajdujemy informacje 

o Wenedach, Antach i Sklawinach. Można ich z dużą pewnością 

identyfikować z różnymi grupami lub odłamami Słowian. 

 

Gdy Germanie ruszyli na Cesarstwo Rzymskie, Słowianie wywędrowali 

ze swoich siedzib na zachód i na południe. Zajmowali częściowo 

opustoszałe, a bardziej dla siebie dogodne tereny w dorzeczu Wisły, 

Odry i Łaby, w Kotlinie Czeskiej, a następnie tereny leżące na północ 

od środkowego biegu Dunaju. Na południu, wdzierając się w głąb 

cesarstwa bizantyjskiego, zasiedlili w VI–VII w. Dalmację, Bałkany 

i Półwysep Peloponeski. W rezultacie tych wędrówek i kolonizacji 

nowych ziem Słowianie podzielili się na trzy grupy: Słowianie 

wschodni zamieszkiwali nadal dorzecze Dniepru; Słowianie zachodni 

– dorzecze Wisły, Odry, Łaby, Kotlinę Czeską i tereny na północ 

od średniego biegu Dunaju; Słowianie południowi zasiedlali Dalmację, 

Bałkany oraz Półwysep Peloponeski. Na tym ostatnim obszarze 

przemieszali się z ludnością miejscową i przejęli jej język. 

Łączność Słowian przerwało wtargnięcie (VI w.) na teren Niziny Panońskiej azjatyckich 

koczowników Awarów (patrz: s. 243). Zmusili oni do uległości okolicznych Słowian i wraz 

z nimi wyprawiali się po łupy na Franków i Bizantyjczyków. Na Bałkanach natomiast w drugiej 

połowie VII w. inny lud koczowniczy, Bułgarzy (patrz: s. 243), ujarzmił część Słowian 

południowych i utworzył własne państwo. Najeźdźcy ci w ciągu kilku stuleci ulegli językowej 

i kulturowej slawizacji. 

Słowianie, podobnie jak inne ludy indoeuropejskie, czcili bogów opiekujących się różnymi 

dziedzinami ludzkiego życia. Bóg wojny i piorunów zwany był u Słowian wschodnich Perunem, 

a u zachodnich Świętowitem. Czczono też boga Słońca i ognia – Swaroga. Inni bogowie 

opiekowali się plonami, domostwami i rodzinami. 

Słowianie zajmowali się rolnictwem i hodowlą, w okresach wędrówek zaś zdobywali łupy 

wojenne. Byli zorganizowani w plemiona, podzielone na rody (uznawane za związki krewniacze). 

Decyzje dotyczące całej wspólnoty podejmował wiec wolnych mężczyzn. Stopniowo jednak 

władza zwierzchnia była przejmowana przez wodzów-książąt i starszyznę poszczególnych rodów. 

Sprzyjał temu okres wędrówek i walk, gdy było potrzebne sprawne dowodzenie. Po zakończeniu 

migracji, w VII w., gdy Słowianie osiedlili się na stałe na zajmowanych przez siebie terenach, ich 

organizacja się wzmocniła. Terytoria poszczególnych plemion dzieliły się na mniejsze jednostki 

zwane opolami. Przy wodzach-książętach skupiały się grupy zbrojnych – drużyny. Wymuszały 

one posłuch reszty współplemieńców i zajmowały się najazdami łupieskimi na sąsiadów. 

274

W centrum terytorium plemiennego i w niektórych 

opolach były wznoszone grody obronne. Ich 

budowa wymagała dużego wysiłku całej wspólnoty 

i dobrej organizacji. W VII–IX w. trwały walki 

między plemionami, a władza została skupiona 

w rękach zwycięskich książąt. 

 

 

- 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

- 

 

 

Na obszarze zachodniej Słowiańszczyzny pierwsza potwierdzona źródłowo, ale nietrwała organizacja 

– typ plemiennego księstwa – powstała w VII w. Gdy Słowianie w Panonii ok. 623 r. 

pokusili się o zrzucenie uciążliwego zwierzchnictwa awarskiego, na czele ich buntu stanął kupiec 

z państwa Franków, zwany Samonem. Pod jego przywództwem Słowianie pokonali Awarów, 

a później odparli atak Franków. Organizacja ta, nazywana przez niektórych historyków państwem 

Samona, istniała kilkadziesiąt lat. Po śmierci swego twórcy zapewne się rozpadła. Ponad sto lat 

później jej obszary zostały zajęte przez państwo wielkomorawskie. 

Państwo wielkomorawskie zaczęło się kształtować na początku IX w. na terenie Moraw. 

Głównym grodem był Welehrad nad rzeką Morawą. Około 830 r. książę Mojmir podporządkował 

sobie plemiona zamieszkujące dzisiejszą Słowację. Do państwa wielkomorawskiego 

docierały misje chrześcijańskie z Zachodu. Następca Mojmira, Rościsław, chcąc uniezależnić 

się od wpływów wschodniofrankijskich (niemieckich), w 863 r. zwrócił się do cesarza bizantyjskiego 

z prośbą o przysłanie misjonarzy. Zostali nimi Konstantyn (Cyryl) i Metody – dwaj 

zakonnicy z Salonik (greckiego miasta, w którego otoczeniu zamieszkiwała ludność słowiańska). 

Konstantyn opracował specjalny alfabet do zapisywania języka słowiańskiego, zwany głagolicą 

(słow. głagoł – słowo). Misjonarze nauczali wiary w języku słowiańskim, przetłumaczyli na ten 

język Biblię i spisali w nim teksty liturgiczne. Działali przy tym w porozumieniu z papieżem. 

W państwie wielkomorawskim prowadzili więc chrystianizację jednocześnie zwolennicy 

dwóch liturgii: łacińskiej (zachodniej) i słowiańskiej (opracowanej przez Cyryla i Metodego, 

a wzorowanej na liturgii wschodniej, bizantyjskiej). Po śmierci Metodego (885 r.) jego uczniowie 

zostali wygnani z państwa wielkomorawskiego. Za rządów Świętopełka, następcy Rościsława, 

państwo uniezależniło się od wschodnich Franków i przeżyło okres krótkotrwałego rozkwitu. 

Władza Świętopełka rozciągała się na zachodzie na plemiona czeskie i na Serbów łużyckich, 

na południu – na Słowian zamieszkujących Panonię, a na północ od Karpat objęła zapewne 

plemię Wiślan. Sukcesy te okazały się nietrwałe. Na początku X w. (906 r.) państwo wielkomorawskie 

zostało rozbite przez najazd Węgrów. 

275

? 

? 

 

276

Azjatyccy koczownicy Madziarowie (Węgrzy) wtargnęli 

w IX w. na Nizinę Panońską. Narzucili swą władzę żyjącym 

tam Słowianom, a w 906 r. rozbili państwo wielkomorawskie. 

Wzorem wcześniejszych koczowniczych najeźdźców organizowali 

coroczne wyprawy po łupy. Niszczyli szczególnie 

Niemcy i Włochy. Napaści te zostały zatrzymane po klęsce 

zadanej Węgrom przez króla niemieckiego Ottona I nad rzeką 

Lech (Lechowe Pole, 955 r.). Koczownicy zostali zmuszeni 

do zmiany trybu życia i zajęli się organizowaniem państwa. 

Inaczej niż w wypadku Bułgarów, kultura i język Węgrów przetrwały, 

a miejscowi Słowianie przejęli je od swoich zwierzchników. 

Książę węgierski Gejza, wywodzący się z rodu Arpadów, 

przyjął w 974 r. chrzest w obrządku łacińskim. Jego 

syn Stefan I Wielki (panował 997–1038) uzyskał w 1001 r. 

od papieża koronę królewską i zgodę na utworzenie odrębnej 

węgierskiej metropolii kościelnej. Po śmierci króla Stefana 

Kościół uznał go za świętego – władca stał się patronem nowego 

królestwa oraz rządzącej w nim dynastii. 

 

- 

 

 

 

 

- 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

? 

 

 

 

 

Czechy uzyskały niezależność po rozbiciu Państwa Wielkomorawskiego przez Węgrów. Władza 

znalazła się tam w rękach rodu Przemyślidów, którzy uznali zwierzchnictwo królów niemieckich. 

Gdy władca niemiecki Otton I pokonał Węgrów, książę czeski skorzystał z okazji i opanował 

Morawy oraz Słowację, zapewne wtedy zajął też Śląsk. Chrześcijaństwo, obecne wśród plemiennej 

starszyzny czeskiej od połowy IX w. (kilkunastu książąt czeskich przyjęło chrzest od Niemców 

w 845 r.), zyskało większe możliwości rozwoju z chwilą, gdy poparł je książę zwierzchni. Od X w. 

Czechy miały patrona księstwa i dynastii. Był nim książę Wacław, zwolennik Kościoła łacińskiego, 

zabity w walkach dynastycznych i uznany za świętego. 

Polityka uznawania przez Czechy zwierzchnictwa króla Niemiec (a potem cesarza) była 

kontynuowana w następnych stuleciach. Czechy zależne były także od Niemiec pod względem 

kościelnym. W 973 r. powstało biskupstwo w Pradze, jednak podlegało ono jednej z niemieckich 

metropolii. Własną metropolię Czechy uzyskały dopiero w XIV w. Nie przeszkadzało to jednak 

277

w pomyślnym rozwoju państwa ani dużej politycznej 

swobodzie Przemyślidów w prowadzeniu polityki 

wewnętrznej. Istotną rolę w tym procesie odgrywała 

Praga, stolica Czech, ważny ośrodek handlu łączącego 

różne kraje Europy Środkowej. 

 

Wygnani z Wielkich Moraw uczniowie świętych 

Cyryla i Metodego przenieśli się do Bułgarii, która 

niewiele wcześniej, w 864 r., przyjęła chrzest z Bizancjum. 

Duchowni ci prowadzili ponadto chrystianizację 

w Macedonii i Serbii. Kościoły tamtejsze przejęły 

liturgię słowiańską, a działający tam uczniowie Cyryla 

i Metodego opracowali nowe słowiańskie pismo. 

 

- 

 

- 

 

 

- 

- 

 

 

 

 

 

W ten sposób powstała tzw. cyrylica (nazwana tak od imienia Cyryla). W języku słowiańskim 

spisywano nie tylko teksty kościelne, w tym żywoty św. Cyryla i św. Metodego, ale także 

zbiory praw. Kościół wschodni, poprzez dzieło obu świętych, przyczynił się do bardzo wczesnego 

powstania rodzimego piśmiennictwa u większości ludów południowej Słowiańszczyzny. 

Od Słowian południowych liturgia wschodnia i pismo cyrylickie zostały przeniesione w X w. 

na Ruś, co miało ogromne znaczenie dla dziejów całej Europy. 

 

Plemiona Słowian wschodnich zamieszkiwały dorzecze Dniepru, rzeki Wołchow, górnej Wołgi 

i górnej Dźwiny. Szlakami wodnymi i lądowymi docierali tu kupcy arabscy w poszukiwaniu 

futer i niewolników. Głównym ośrodkiem handlu na północy był Nowogród Wielki, a nad 

środkowym biegiem Dniepru – Kijów. W IX w. terytoria plemienne Słowian wschodnich 

zaatakowali Normanowie, w źródłach greckich nazywani Rhos (Rusami), a wśród Słowian – 

Waregami. Usiłowali oni opanować i kontrolować cały szlak handlowy, aż po Bizancjum. 

Około połowy IX w. jeden z wodzów drużyn wareskich, Ruryk, zawładnął Nowogrodem, 

wódz Askold zaś opanował Kijów. Następca Ruryka, Oleg, zjednoczył oba ośrodki, co dało 

początek panowaniu na Rusi Kijowskiej dynastii Rurykowiczów (władała Rusią, a potem 

1 

2 

 

 

- 

 

 

? 

278

Wielkim Księstwem Moskiewskim do 1598 r.). Nieliczni 

Waregowie szybko zostali wchłonięci przez żywioł 

słowiański, przejęli miejscowy język i obyczaje. Śladem 

po wareskich najeźdźcach są zapisane w źródłach germańskie 

imiona, takie jak Ruryk, Oleg, Olga, Igor. 

W 988 r. książę Włodzimierz Wielki (panował 

978–1015) zdecydował się na poślubienie cesarzówny 

bizantyjskiej i na przyjęcie chrztu z Bizancjum. Chrzest 

Rusi pociągnął za sobą zapożyczenie bizantyjskiej koncepcji 

roli Kościoła w państwie (patrz: s. 239) oraz form 

sztuki – malarstwa, architektury. Natomiast z Bułgarii 

i Serbii Ruś przejęła pismo słowiańskie – cyrylicę. Alfabet 

ten pozwolił na spisywanie nie tylko tekstów liturgicznych, 

lecz także rodzimych, słowiańskich praw oraz dzieł 

historycznych w języku słowiańskim. Była to podstawa 

odrębności oraz rozkwitu kultury Słowian wschodnich. 

Książę Włodzimierz Wielki po śmierci został uznany za 

świętego Kościoła wschodniego, patrona Rusi i dynastii 

Rurykowiczów. 

 

W IX–X w. ukształtowały się w Europie dwa wielkie 

kręgi cywilizacyjne. Pierwszy tworzyło chrześcijaństwo 

rzymskie, łacińskie, na obszarze Zachodu. Dołączyły 

do niego Dania, Szwecja, Norwegia, Czechy, Węgry, Polska, 

a na południu (nieco wcześniej) Chorwacja. Drugi 

krąg tworzyło chrześcijaństwo wschodnie, powiązane 

z Kościołem bizantyjskim, z liturgią i piśmiennictwem 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

? 

 

 

greckim i słowiańskim oraz sztuką uformowaną pod wpływem Bizancjum. Objęło ono oprócz 

cesarstwa bizantyjskiego Bułgarię, Serbię, Macedonię oraz Ruś Kijowską. 

Plemiona, które w tej epoce nie przyjęły chrześcijaństwa – Słowianie połabscy (Obodrzyce 

i Wieleci) oraz Bałtowie (Prusowie, Jaćwingowie, Litwini, Łotysze) – trwały w archaicznej organizacji, 

w rodzimej kulturze. W następnych stuleciach przyniosło im to klęskę. Zostały wchłonięte 

(oprócz Litwy) przez zewnętrzne organizmy państwowe, które narzuciły im chrzest przemocą. 

 

863 misja Cyryla i Metodego, chrzest Wielkich Moraw 

864 chrzest Bułgarii 

906 upadek państwa wielkomorawskiego po najeździe Węgrów 

955 bitwa na Lechowym Polu – zwycięstwo Ottona I nad Węgrami 

988 chrzest Rusi 

1001 koronacja królewska Stefana Wielkiego, władcy Węgier 

1066 zwycięstwo Wilhelma Zdobywcy w bitwie pod Hastings 

279

• 

 

• 

• 

• 

 

• - 

 

• 

 

 

• 

 

 

 

• - 

 

 

 

• - 

 

• 

trivium i quadrivium 

 

• - 

 

• 

• - 

 

• - 

 

• - 

- 

 

 

• 

- 

 

• - 

 

 

• 

 

• 

• 

 

- 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

280

Rościsław, książę słowiański, ze Świętopełkiem wyprawili poselstwo z Moraw do cesarza Michała 

[III], mówiąc tak: „Oto z łaski bożej zdrowi jesteśmy; i przybyli do nas liczni nauczyciele 

chrześcijańscy z Włoch i z Grecji, i z Niemiec, a uczą nas rozmaicie. My, Słowianie, ludzie 

prości, nie mamy nikogo, co by nam objawił prawdę, zrozumiale ją wykładając. Dobrze więc 

będzie, władco, jeśli nam przyślesz takiego męża, który by nas we wszelkiej prawdzie oświecił”. 

Wtedy cesarz rzekł do Konstantyna filozofa: „Słyszysz-li filozofie słowa te? Otóż dam ci 

dary mnogie, weź z sobą brata swego […] Metodego i idź. Jesteście bowiem Tesalończykami 

[mieszkańcami Salonik], a wszyscy Tesalończykowie czysto po słowiańsku mówią”. Wtedy 

nie śmieli sprzeciwić się Bogu i cesarzowi. […] udali się na modlitwę […]. Tu objawił Bóg 

filozofowi słowiańskie pismo. I wnet nakreśliwszy głoski [tj. litery] i mowę ułożywszy [tj. 

zapisawszy], ruszył w drogę, wziąwszy Metodego. 

Słowiańszczyzna pogańska i wczesnofeudalne państwa słowiańskie, oprac. W. Dziurla, Warszawa 1959. 

 

 

 

 

 

 

[Po przyjęciu chrztu w 988 r. Włodzimierz] przyszedł […] do Kijowa, rozkazał bałwany [posągi] 

wywracać: owe rozsiekać, a inne na ogień wydać. Peruna zaś kazał przywiązać koniowi 

do ogona i wlec z góry przez Boryczewo do Ruczaju: dwunastu mężów przystawił bić [go] 

kijami. To zaś nie dlatego, by drzewo było czujące, jeno na urągowisko biesowi, który zwodził 

tym obrazem ludzi […]. Potem zaś Włodzimierz posłał [gońców] po grodzie, mówiąc: „Jeśli 

nie przyjdzie kto jutro nad rzekę […], przeciwnikiem mi będzie”. […] Nazajutrz zaś wyszedł 

Włodzimierz z popami carówny [cesarzówny] […] nad Dniepr, i zeszło się ludzi bez liku. 

Wstąpili w wodę […]; popi zaś stojąc, odprawiali modlitwy. 

Kroniki staroruskie, wybrał F. Sielicki, Warszawa 1987. 

 

 

 

 

 

 

J. Kłoczowski, Młodsza Europa. Europa Środkowo-Wschodnia w kręgu cywilizacji chrześcijańskiej 

średniowiecza, Warszawa 2003. 

H. Samsonowicz, Długi wiek dziesiąty. Z dziejów powstania Europy, Poznań 2002. 

281

• 

• 

• 

• 

KORONACJA CESARSKA 

OTTONA I 

SCHIZMA 

WSCHODNIA 

HENRYK IV 

W CANOSSIE 

KONKORDAT 

WORMACKI 

 

 

Ukształtowanie się na obszarze Europy wyodrębnionych państw – królestw i księstw – nie 

oznaczało wcale zaniku władz uniwersalnych. Były to władze, które albo sprawowały rzeczywiste 

zwierzchnictwo nad wieloma państwami, albo przynajmniej głosiły, że mają do takiego 

zwierzchnictwa prawo. W średniowiecznej Europie władzę uniwersalną dzierżyły – lub do niej 

aspirowały – cesarstwo i papiestwo. Przemiany ideowe i polityczne obu tych władz w X w. 

doprowadziły w stuleciu XI do wielkiego sporu znanego pod nazwą walki o inwestyturę. 

Na chrześcijańskim Wschodzie odpowiednikiem władz uniwersalnych było cesarstwo bizantyjskie, 

w świecie islamu zaś – kalifat. 

 

Od roku 800 władza cesarska była podzielona pomiędzy cesarstwo wschodnie (bizantyjskie) oraz 

zachodnie. Po ataku Turków seldżuckich (druga połowa XI w., patrz: s. 245) Bizancjum stopniowo 

traciło pozycję polityczną oraz zwierzchnie uprawnienia w stosunku do innych państw. 

 

- 

 

- 

 

 

- 

- 

 

- 

 

 

 

 

 

 

282

Na Zachodzie w pierwszej połowie X w. doszło 

do osłabienia władzy cesarskiej (przez wiele lat żadnemu 

władcy nie udało się sięgnąć po cesarską koronę). 

Jej odbudowę podjął król Niemiec z dynastii saskiej – 

Otton I (panował 936–973). Sukcesy w polityce 

wewnętrznej i zewnętrznej otworzyły władcy Niemiec 

drogę do korony cesarskiej. Wzorem była dla niego koronacja 

cesarska Karola Wielkiego. Ceremonia ta jednak 

wymagała udziału papieża. Dlatego Otton I zorganizował 

wielką wyprawę zbrojną do Włoch, zdetronizował 

miejscowego władcę i sam przejął koronę Królestwa Italii. 

Z potęgą Ottona I musiał liczyć się rządzący Rzymem 

i Państwem Kościelnym papież. W 962 r. w Rzymie 

papież Jan XII koronował Ottona I na cesarza rzymskiego. 

Od tego czasu przez kolejne stulecia cesarzami na 

Zachodzie byli królowie Niemiec, ale uzyskanie korony 

cesarskiej i namaszczenia z ręki papieża wymagało od tych 

władców udania się do Rzymu. 

 

 

Przy licznych podobieństwach między imperium karolińskim 

a ottońskim istniało wiele różnic. Przede wszystkim 

inna była podstawa terytorialna i etniczna obu 

cesarstw. Karol Wielki panował nad terytoriami, które 

w większości należały wcześniej do starożytnego cesarstwa 

Zachodu – dawną Galią i większością Italii. Nie 

rozciągnął swej władzy na Wyspy Brytyjskie, a w Hiszpanii 

panował jedynie nad północnym pograniczem. 

Do jego imperium należały ponadto ziemie zasiedlone 

przez Germanów na wschód od Renu (aż po terytoria 

zachodnich Słowian). Karol Wielki bezwzględnie, 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

przemocą przeprowadził chrystianizację germańskich Sasów. Nie miał natomiast możliwości 

chrystianizacji innych ludów. Poza zasięgiem cesarstwa karolińskiego, a co za tym idzie, zachodniego 

chrześcijaństwa, pozostawali Słowianie w Europie Środkowej i Wschodniej oraz ludy 

germańskie na terenach Europy Północnej (Normanowie). 

Centrum cesarstwa Ottonów stanowiło natomiast Królestwo Niemieckie, a w nim ziemie 

saskie, skąd wywodziła się dynastia. W X i XI w. inny był niż za czasów karolińskich zasięg 

chrześcijaństwa łacińskiego. Cesarstwo ówczesne sprawowało zwierzchnictwo – lub rościło sobie 

do tego prawa – nad królestwami i księstwami, które uformowały się w Europie Środkowej (Czechy, 

Polska, Węgry) oraz Północnej (Dania, Szwecja, Norwegia). Utrzymywało też zwierzchność 

nad większością Italii (koronacja w Rzymie była wciąż koniecznym warunkiem prawomocnego 

sprawowania władzy cesarskiej). Natomiast w Europie Zachodniej nie tylko Wyspy Brytyjskie, 

lecz także Francja pozostawały poza zasięgiem władzy cesarza (jej wpływy ograniczały się na tym 

obszarze do terenów pogranicznych – Lotaryngii i Burgundii). 

283

Roma 

GalliaGermaniaSclavinia 

 

 

? 

 

Zarówno cesarstwo Karola Wielkiego, jak i cesarstwo Ottona I i jego następców z dynastii 

saskiej uważano za odrodzone starożytne Cesarstwo Rzymskie. Oba cesarstwa średniowieczne 

były chrześcijańskie. Na cesarzu spoczywał obowiązek prowadzenia poddanych do zbawienia, 

a w stosunku do pogan obowiązek ich nawracania. W obu wariantach – karolińskim 

i ottońskim – cesarstwo było uważane za władzę uniwersalną, czyli taką, która była (lub 

powinna być) zwierzchnia w stosunku do wszystkich innych władz zachodniego chrześcijaństwa. 

Akceptowano przy tym istnienie cesarstwa bizantyjskiego, pełniącego podobną 

funkcję na Wschodzie. 

W IX i X w. koronacji cesarskich na Zachodzie dokonywali zawsze papieże, a odbywały się one 

w Rzymie. Kościół rzymski pozostawał uzależniony tak od cesarstwa karolińskiego, jak i później 

ottońskiego. Dążenie papieży do objęcia uniwersalnego zwierzchnictwa zaczęło kształtować się 

od XI w. 

Idea cesarstwa Ottonów ulegała wyraźnym przemianom. Władza cesarska była rozumiana 

zazwyczaj jako dająca szczególne miejsce i prawa Królestwu Niemieckiemu. Niemcy traktowane 

były jako centrum cesarstwa, którego interesy powinny górować nad interesami uzależnionych 

królestw i księstw. Za czasów Ottona III (panował 983–1002) pojawiła się jednak inna koncepcja, 

odwołująca się do interesu całego chrześcijaństwa zachodniego i wszystkich państw tej wspólnoty. 

284

Jej wyrazem miała być cesarska zwierzchność nad zależnymi od cesarza, lecz równoprawnymi 

członami. Niemcy miały być w tym wypadku takim elementem cesarstwa jak pozostałe obszary 

– Italia, Galia i Słowiańszczyzna (patrz: ilustracja na s. 284). 

Śmierć Ottona III położyła kres polityce opartej na takiej koncepcji. Cesarze ponownie 

zaczęli traktować Niemcy jako centrum cesarstwa. Następną, istotną i trwałą zmianę w ideologii 

i funkcjonowaniu cesarstwa przyniosło, począwszy od XI w., ukształtowanie się na Zachodzie 

drugiej władzy uniwersalnej – papiestwa. 

 

W X w. słabi papieże nie mogli przeciwstawić się cesarskiej przewadze. Państwo Kościelne było 

niewielkie i często w X–XI w. zagrożone przez lokalnych władców włoskich. Podstawę uniwersalizmu 

papieskiego stanowił powszechny charakter religii chrześcijańskiej, przyjętej między V a X w. 

przez państwa europejskie. Papieże jako namiestnicy Chrystusowi pełnili funkcję duchowych 

przywódców chrześcijan. Od czasu rozłamu pomiędzy Kościołem łacińskim a Kościołem greckim 

w 1054 r. (patrz: s. 242) uniwersalizm papieski dotyczył realnie tylko chrześcijaństwa zachodniego. 

Od X w. w Kościele zachodnim narastało dążenie do przeprowadzenia reform. Wybitni 

papieże, biskupi i opaci wielkich klasztorów na pierwszym miejscu stawiali wymagania wobec 

siebie i wobec innych hierarchów kościelnych. Chodziło im również o pogłębienie religijności 

kleru i wiernych. Podniesieniu moralności duchowieństwa miało służyć wprowadzenie zasady 

celibatu nie tylko wśród zakonników, lecz całego duchowieństwa. Ważnym celem reform stało 

się uwolnienie Kościoła od uciążliwej zwierzchności władzy świeckiej oraz wiążącej się z tą 

zwierzchnością symonii. 

Decydujące znaczenie dla podniesienia poziomu kleru 

i dla wewnętrznej reformy Kościoła miało założenie klasztoru 

benedyktyńskiego w miejscowości Cluny (czytaj: 

klini) w Burgundii w 910 r. Opat klasztoru był wybierany 

tam bez udziału władz świeckich. W ciągu X w. powstała 

sieć klasztorów benedyktyńskich uznających przywództwo 

Cluny, obejmująca liczne kraje europejskie. Sieć ta 

była zbudowana na zasadzie zwierzchności klasztorów 

macierzystych nad ich filiami – „córkami”. Na czele tego 

systemu „matek–córek” stał klasztor w Cluny. W XI w. 

ta tzw. kongregacja kluniacka stała się wielką potęgą, 

zdobyła autorytet w całym chrześcijaństwie zachodnim. 

Klasztor w Cluny wykorzystał tę potęgę w celu 

popierania reform w Kościele oraz zdobycia wpływu 

na postępowanie ludzi świeckich. W Cluny narodziła się 

 

- 

 

 

- 

- 

 

 

 

- 

- 

 

- 

 

idea pokoju Bożego (łac. Treuga Dei), czyli zakazu prowadzenia wojen w okresach postów 

i w określone dni tygodnia. Ograniczyło to brutalność prywatnych wojen rycerskich i sprzyjało 

utrwalaniu ładu wewnętrznego w europejskich królestwach. 

Na synodzie w Rzymie w 1059 r. został odrzucony tradycyjny sposób wyboru papieży 

„przez kler i lud rzymski”, co w X i pierwszej połowie XI w. oznaczało w istocie wskazywanie 

papieża przez cesarza. Wybór oddano w ręce kardynałów – niewielkiej grupy duchownych: 

biskupów diecezji podrzymskich i kapłanów z samego Rzymu. Wkrótce sformułowano również 

postulat wyboru biskupów przez kapituły katedralne (zgromadzenia księży kanoników 

285

działające przy katedrach). Konsekwentne wprowadzenie tego sposobu wyboru papieży i biskupów 

wymagało jednak czasu. Naruszało bowiem interesy cesarstwa i lokalnej rzymskiej arystokracji, 

a także władców poszczególnych państw. 

 

W średniowieczu Kościół pełnił obok funkcji religijnych i kulturalnych także funkcje polityczne. 

Dążenie papieży do uzyskania zwierzchnictwa nad całym światem zachodniego chrześcijaństwa 

doprowadziło do konfliktu z cesarstwem – sprawującym realnie takie zwierzchnictwo 

lub przynajmniej mającym takie aspiracje. Walka cesarstwa z papiestwem o pierwszeństwo 

przyjęła formę sporu o sprawę pozornie drugorzędną – o prawo do mianowania biskupów, 

czyli o inwestyturę. Była to jednak kwestia kluczowa dla osiągnięcia celu każdej z dwu rywalizujących 

władz uniwersalnych. Król niemiecki (a zarazem cesarz) rządził za pośrednictwem 

wasali. Wasale świeccy byli jednak skłonni do buntu, zmuszanie ich do posłuszeństwa często 

okazywało się trudne. Cesarz mógł natomiast liczyć na wasali duchownych – biskupów 

i opatów. Ich lenna nie były bowiem dziedziczne, a prawo cesarza do inwestytury dostojników 

kościelnych pozwalało mu na dobór wiernych stronników i współpracowników. Odebranie 

tego uprawnienia cesarzowi i przejęcie go przez papieża byłoby pozbawieniem cesarza podstaw 

jego władzy. Z kolei papież, poprzez inwestyturę, zyskiwałby kontrolę nad lokalnym Kościołem 

w Niemczech i w rezultacie realną władzę w tym królestwie. 

Powiązany z ruchem kluniackim papież Grzegorz VII (pontyfikat 1073–1085) dążył nie 

tylko do całkowitego uniezależnienia biskupów Rzymu od cesarzy, ale wręcz głosił wyższość 

władzy papieskiej nad cesarską. W notatce nazwanej Dictatus papae (Dyktat papieski) stwierdzał, 

że papież powinien być zwierzchnikiem całego chrześcijańskiego świata, a więc także cesarza, 

królów i innych władców świeckich. Na synodach z lat 1074–1075 uchwalono celibat księży, 

zakazano symonii oraz przyjmowania przez duchownych inwestytury z rąk świeckich. Zwalczano 

także kościelny nepotyzm (łac. nepos – wnuk, 

bratanek), czyli zjawisko obsadzania stanowisk 

według powiązań rodzinnych i rodowych. 

 

 

 

 

 

 

 

- 

- 

 

- 

 

 

 

? 

 

 

286

Gdy Grzegorz VII zabronił duchownym przyjmowania godności z rąk świeckich, król niemiecki 

Henryk IV ogłosił detronizację papieża. Ten ostatni odpowiedział rzuceniem klątwy na Henryka. 

W Niemczech wywołało to bunt lenników przeciwko wyklętemu monarsze. Władcy odrębnych 

państw, w tym Polski, poczuli się zwolnieni z zależności od cesarstwa. Osamotniony Henryk IV 

udał się do Włoch i w 1077 r. pod zamkiem Canossa (czytaj: kanossa), w którym przebywał 

papież, pokutował i prosił Grzegorza VII o rozgrzeszenie. Wydarzenie to wstrząsnęło ówczesnymi 

ludźmi (do dziś mówimy „udać się do Canossy”, czyli prosić o przebaczenie). Pokuta i żal za 

grzechy są najważniejszymi warunkami rozgrzeszenia, papież nie mógł więc odmówić pokutnikowi 

i zdjął z niego klątwę. 

Henryk IV powrócił do Niemiec, ukarał buntowników i umocniony na tronie wyprawił się 

zbrojnie do Włoch. Tam ponownie ogłosił detronizację Grzegorza VII, przeprowadził wybór 

nowego papieża (antypapieża) i z jego rąk przyjął koronę cesarską (1084 r.). Grzegorz VII rychło 

zmarł na wygnaniu. 

Walka Grzegorza VII z Henrykiem IV była jednym z największych 

i najsłynniejszych konfliktów średniowiecznej Europy. Spór o inwestyturę, 

a więc o przewagę w świecie chrześcijańskim, toczył się dalej, aż 

do 1122 r., gdy został zawarty tzw. konkordat wormacki, czyli układ 

między papiestwem a cesarstwem. W myśl tej ugody cesarz zgadzał się 

na wybór biskupów zgodnie z prawem kościelnym, ale zachowywał prawo 

do przekazywania im dóbr lennych. Niezależność biskupów Rzymu 

i ich duchowe przywództwo w świecie chrześcijaństwa zachodniego 

zostały tym samym umocnione. 

concordia 

- 

 

 

 

- 

 

 

nadanie lenna 

wyświęcenie 

pastorał 

berło 

i pierścień 

wybór 

 

 

 

 

 

 

 

 

910 założenie klasztoru benedyktyńskiego w Cluny 

962 koronacja cesarska Ottona I 

1054 rozłam chrześcijaństwa na zachodnie (łacińskie) i wschodnie (greckie) 

1077 pokuta Henryka IV w Canossie 

1122 zawarcie konkordatu w Wormacji 

287

cum clavi 

- 

 

 

 

- 

 

- 

 

 

- 

 

 

 

- 

 

 

 

 

- 

- 

 

 

 

 

- 

- 

 

 

 

 

? 

 

 

288 

 

Umacnianiu instytucji zachodniego chrześcijaństwa 

towarzyszył rozwój sztuki. Sztukę karolińską 

oraz ottońską (dominującą w Niemczech 

w X w. i na początku XI stulecia) cechowało 

nawiązywanie do sztuki Bizancjum. W XI w. 

sztuka łacińska, zachodnia, zaczęła się rozwijać 

w sposób wyraźnie odrębny od bizantyjskiej. 

Ukształtował się nowy styl zwany romańskim 

(nazwa taka została wprowadzona przez 

XIX-wiecznych historyków sztuki). Czerpał on 

ze wzorów tzw. sztuki przedromańskiej (czyli 

karolińskiej i ottońskiej), lecz był jej rozwinięciem 

i udoskonaleniem. Styl romański powstał 

na terenie Francji, a rozprzestrzenił się w całej 

Europie łacińskiej i stał się jednym z przejawów 

jej jedności kulturalnej. 

Budowle romańskie, przede wszystkim kościoły, 

wznoszono najczęściej z wielkich, kamiennych 

bloków (ciosów). Grube mury niosły ciężar całej 

konstrukcji, a przede wszystkim sklepień – 

krzyżowych i kolebkowych (beczkowych) – 

które przykrywały przestrzeń naw kościelnych. 

Aby nie osłabić murów, wykonywano niewielkie 

otwory okienne, często wzmocnione dodatkowo 

wewnętrznymi kolumienkami. Zamknięcie sklepień, 

otworów okiennych i portali (obramowań 

wejść) stanowiły łuki pełne, czyli wyznaczone 

przez połowę koła. 

Rzeźba była podporządkowana architekturze. 

Zdobiono nią szczególnie kapitele (zwieńczenia) 

kolumn oraz portale (ozdobne obramowania 

otworów drzwiowych). Przedstawiano sceny 

z Biblii, personifikacje grzechów i cnót ludzkich. 

Najwspanialsze rzeźby powstawały w tympanonach, 

czyli półkolistych zwieńczeniach portali. 

Ukazywano tam Chrystusa wymierzającego sprawiedliwość 

w dniu Sądu Ostatecznego, tronującą 

Matkę Boską w otoczeniu świętych, a czasem fundatorów 

kościoła ofiarowujących swój dar Bogu 

(patrz: ilustracja na s. 385). Pełne dostojeństwa 

rzeźby świętych postaci przypominały o ich władzy 

nad człowiekiem i światem ludzkim. Rzeźba 

niestanowiąca elementu budowli była rzadkością. 

Pojawiły się jednak kamienne i drewniane figury

1 3 

2 4 

 

 

 

 

 

- 

- 

 

 

? 

 

? 

tronującej Matki Boskiej z Dzieciątkiem oraz krucyfiksy (krzyże z wyobrażeniem Chrystusa), 

a także wspaniale odlewane w brązie drzwi (patrz: ilustracja na s. 301). Malarstwo rozwijało 

się w dwóch kierunkach: malowidłami pokrywano ściany kościołów bądź w formie miniatur 

zdobiono nim księgi. Malarstwem rządziły podobne reguły jak rzeźbą. Surowość przedstawień 

rzeźbiarskich i malarskich – podobnie jak surowość budulca i imponujących murów kościelnych 

– odpowiadała mentalności ludzi XI–XII w., odwoływała się do ich sposobu myślenia o życiu, 

władzy, hierarchii panującej w świecie, Bogu i stosunku człowieka do Boga. 

289

, 

 

 

 

 

 

), 

 

 

 

 

 

3 

 

 

 

2 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

290

Przedstaw charakterystyczne 

cechy konstrukcji 

udowi roaskich 

Omów sposoby 

ozdabiania 

romaskich 

kocioów 

 

2 

1 

 

3 

4 

4 

 

2 

 

 

3 

1 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

291

Kroniki 

W niedzielę 14 lutego [1014 r.] udał się przesławny król Henryk [II], dwanaście już lat panujący, 

ze swoją małżonką […] do kościoła św. Piotra, gdzie oczekiwał nań papież. Otaczało go 

w tym pochodzie dwunastu senatorów. […] zanim wprowadzono go do Kościoła, zapytał go 

papież, czy chce być wiernym opiekunem i obrońcą Kościoła rzymskiego, dla niego zaś i jego 

następców pod każdym względem sprawiedliwym władcą. Król potwierdził to pobożnym 

oświadczeniem i wówczas otrzymał wraz ze swoją małżonką sakrę i koronę cesarską z rąk papieża. 

Poprzednią koronę [królewską] kazał król powiesić przed ołtarzem księcia apostołów. 

[…] Cesarz kazał papieżowi konsekrować [wyświęcić] swego brata Arnulfa, którego przedtem 

postawił na czele kościoła w Rawennie. 

Thietmar, Kronika, przeł. M.Z. Jedlicki, Poznań 1953. 

 

 

 

 

Dictatus papae 

1. Kościół rzymski przez samego Boga został założony. 

2. Tylko sam biskup rzymski może być prawnie nazwany biskupem powszechnym. 

3. Tylko on sam może biskupów składać z godności lub do nich przywracać. […] 

8. On sam tylko może używać insygniów cesarskich. 

9. Tylko papieża stopy całować mają wszyscy książęta. […] 

12. Jemu wolno władcami rozporządzać (a więc i cesarzy z tronu składać). […] 

27. On może poddanych zwalniać od wierności bezecnym. 

Walka Cesarstwa z Papiestwem, oprac. W. Semkowicz, Kraków 1924. 

 

 

 

 

 

 

J. Baszkiewicz, Myśl polityczna wieków średnich, Poznań 1998. 

J.-F. Noël, Święte cesarstwo, Warszawa 1998. 

Z. Świechowski i in., Sztuka romańska, Warszawa 1976. 

292

2 

• 

• 

• 

CHRZEST 

MIESZKA I 

POWSTANIE BISKUPSTWA 

MISYJNEGO W POLSCE 

POWSTANIE DOKUMENTU 

DAGOME IUDEX 

 

 

Po okresie wędrówek, od około VII w., ludy słowiańskie przyjęły osiadły tryb życia. Wśród 

Słowian zachodnich wyodrębniła się grupa plemion zamieszkujących dorzecze Wisły i Odry. 

Te plemiona nazywamy lechickimi. Osady, zakładane na obszarach wydartych puszczy przez 

rolników, były nieduże, zasiedlone przez jedną wielką rodzinę, na którą składały się rodziny 

małe, podstawowe. Tym ostatnim każdego roku przydzielano pod uprawę pola wyznaczone 

przez losowanie lub decyzję starszyzny. Pole takie zwano źreb (los). Poszczególne osady tworzyły 

organizacje terytorialne zwane opolami. Do dziś nazwę taką noszą niektóre słowiańskie miasta. 

Wspólnotą opolną rządził wiec wolnych mieszkańców. Ośrodkiem opola był zazwyczaj gród, 

przy którym odbywały się wiece, a w razie zagrożenia mogła się tam chronić okoliczna ludność. 

Być może właśnie zagrożenie napaścią lub też potrzeba sąsiedzkiej pomocy w razie klęsk naturalnych 

(nieurodzajów, powodzi, pożarów) powodowały powstawanie większych grup – plemion. 

W ich skład wchodziły rody, które uważano za złączone związkami krwi, czyli wspólnym pochodzeniem. 

Członkowie plemienia mieli wspólną kulturę, podobne formy życia, gospodarowania, 

obyczaje, prawo oraz organizację. Między VII a IX w. stopniowo rosła rola plemiennej starszyzny, 

czyli możnych dysponujących własnymi grupami zbrojnych – drużynami. Pomiędzy rodami 

możnowładczymi dochodziło do konfliktów i walk, z czasem wyodrębniał się jeden ród, najpotężniejszy, 

z którego wywodzili się zwierzchnicy całego plemienia. Nazywano ich książętami. 

 

W źródłach z IX–X w. zachowało się tylko kilka nazw plemion lechickich. Małopolskę zamieszkiwali 

Wiślanie, z głównym grodem w Krakowie. Znamy nazwy pięciu grup plemiennych ze 

Śląska. Byli to Ślężanie z głównym ośrodkiem we Wrocławiu oraz Dziadoszanie, Bobrzanie, 

Trzebowianie i Opolanie. Kujawy, a przede wszystkim tereny wokół grodu w Kruszwicy, 

zasiedlali przypuszczalnie Goplanie. Najtrudniej ustalić siedziby Lędzian – zapewne żyli oni 

w południowo-wschodniej części ziem lechickich. Części nazw plemion nie znamy. W dzisiejszej 

Wielkopolsce rozwinęły się grody w Gnieźnie, Poznaniu i Kaliszu. Nazwa Polan przypisywana 

tamtejszemu plemieniu jest domysłem, gdyż źródła z IX i X w. jej nie rejestrowały. 

Podobnie jest z nazwą plemienia Mazowszan skupionych wokół Płocka. Plemiona lechickie 

różniły się liczbą ludności, wielkością zamieszkiwanego obszaru, ale były sobie bliskie pod 

względem organizacji, prawa zwyczajowego, języka i gospodarki. Pewną odrębność zachowały 

293

? 

 

plemiona Pomorza, gdyż tam w zajęciach ich członków dużą rolę odgrywały handel, żegluga 

i morskie rybołówstwo. Pomorzanie dzielili się na kilka mniejszych plemion skupionych 

wokół Gdańska, Kołobrzegu, Szczecina i Wolina. 

 

O ile nazwy plemion lechickich znamy ze źródeł pisanych lub są one domniemaniami badaczy, 

o tyle zasięg ówczesnego osadnictwa i główne grody poznajemy dzięki badaniom archeologicznym. 

Badania te potwierdzają, że państwo polskie kształtowało się w drodze międzyplemiennych 

walk i podbojów od początku X w. 

W przekazywanej ustnie tradycji rodu panującego w Gnieźnie – zapisanej dopiero na początku 

XII w. w kronice Galla Anonima (patrz: s. 314) – są wymienieni trzej dzierżący władzę 

książęcą przodkowie Mieszka I. Wedle tej tradycji ród książęcy wywodził się od żyjącego pod 

Gnieznem legendarnego rolnika o imieniu Piast. Od postaci tego przodka dynastię nazwano 

294

- 

 

 

 

 

- 

 

 

 

później piastowską. Syn Piasta Siemowit zdobył władzę po obaleniu księcia z poprzedniej 

dynastii – Popiela. Po Siemowicie książętami byli jego syn Lestek i wnuk Siemomysł. 

Ten ostatni był ojcem Mieszka I. Przedchrześcijańskie dzieje rodu książęcego są więc krótkie, 

obejmują trzy pokolenia, czyli okres od ok. 900 do ok. 960 r. W tym czasie książęta ci podbili 

terytoria innych plemion. Zapewne na początku zostały uzależnione Kujawy, potem Mazowsze, 

jeszcze później ziemie Lędzian i Pomorze Gdańskie. 

 

Pierwsze wzmianki pisane o księciu Mieszku I (panował ok. 960–992) podają, że toczył on 

walki o kolejne ziemie. W 972 r. pod Cedynią stoczył zwycięską bitwę z margrabią saskim 

Hodonem, odparł najazd niemiecki i uzależnił od siebie zachodnią część Pomorza. U schyłku 

swego panowania, ok. roku 990, odebrał Czechom Śląsk i terytorium Wiślan z Krakowem. 

Zjednoczył w ten sposób wszystkie plemiona lechickie. 

Najwcześniejszy obszerny opis księstwa Mieszka I pochodzi z 965 r. Jego autorem był żydowski 

kupiec z Hiszpanii – Ibrahim Ibn Jakub. Główny ośrodek księstwa znajdował się wówczas 

na ziemiach wokół Gniezna i Poznania. Podbite terytoria innych plemion stały się prowincjami 

państwa piastowskiego. Cały obszar księstwa pokryto siecią grodów. Grody istniały już w okresie 

plemiennym, lecz w państwie polskim stały się miejscami sprawowania władzy nad ludnością 

księstwa: były siedzibami urzędników – reprezentujących księcia, zarządzających okręgami 

grodowymi, wymierzających sprawiedliwość, pobierających daniny. Tam też magazynowano 

dobra pochodzące z danin narzuconych ludności, a pobieranych w zbożu, bydle, robociźnie, 

tam rezydowali drużynnicy, wymuszający posłuch ludności zależnej. 

Władza – wojskowa, administracyjna, prawodawcza, 

sądowa, skarbowa – była skupiona w rękach księcia. 

Wszyscy dostojnicy – dworscy, prowincjonalni i grodowi 

– sprawowali swe funkcje w imieniu panującego i z jego 

woli. Jako wynagrodzenie za udział w rządzeniu lub za 

zasługi bojowe otrzymywali oni z woli księcia część danin 

państwowych lub łupów wojennych. Ten silnie scentralizowany 

ustrój polityczny nazywamy systemem prawa 

książęcego. Obok uprawnień władcy określał on także 

obowiązki i powinności poddanych na rzecz księcia (patrz: 

s. 310–311). 

ius ducale 

 

 

- 

 

 

 

- 

 

 

295

4 

1 

2 

5 

3 

 

 

 

 

 

23 

 

? 

 

Położenie geograficzne siedzib plemion lechickich z dala od głównych państw Europy 

IX i początku X w. umożliwiło władcom piastowskim zbudowanie rozległego organizmu państwowego. 

Jednak za Mieszka I Niemcy, prowadzące ekspansję na wschodzie, zaczęły oddziaływać 

także na obszar rządzony przez piastowskiego księcia. Były to czasy cesarza Ottona I i jego 

największych sukcesów. Mieszko I, aby mieć wolną rękę w walce o poszerzanie swego księstwa 

i odsunąć zagrożenie niemieckie, przyjął zwierzchnictwo cesarskie. 

 

Ekspansja niemiecka na ziemie Słowian zachodnich była prowadzona z myślą o szerzeniu 

chrześcijaństwa. Niemcy stanowiły dla słowiańskich sąsiadów zagrożenie, ale jednocześnie były 

atrakcyjne pod względem cywilizacyjnym, dostarczały nowoczesnych wzorców organizacyjnych 

i kulturowych. Aby z nich skorzystać, książę Mieszko I dokonał na początku swego panowania 

wiekopomnego wyboru – w 966 r. zdecydował się na przyjęcie chrztu w obrządku łacińskim 

oraz na wprowadzenie w ten sposób swojego księstwa w system polityczny Europy X w. 

O przebiegu samego chrztu i motywach, którymi kierował się Mieszko I, wiemy bardzo mało. 

W polskich rocznikach zanotowano, że w 965 r. Mieszko zawarł związek małżeński z Dobrawą 

(Dąbrówką), księżniczką czeską. Przybyła ona do Polski z duchownymi mającymi nauczać księcia 

i jego otoczenie prawd wiary chrześcijańskiej. Wydarzenia te świadczą o zawarciu sojuszu polsko-czeskiego. 

Rok później książę przyjął chrzest. Rozpoczynało to długi proces chrystianizacji 

Polski. W 968 r. w państwie Mieszka powstało biskupstwo misyjne mające na celu nauczanie 

i chrzczenie ludności. 

296

Dagome iudex 

- 

 

 

- 

 

 

 

 

Jako władca chrześcijański Mieszko uzyskał 

mocniejszą pozycję względem Niemiec, choć uznawał 

nadal zwierzchnictwo cesarza i płacił mu trybut 

(daninę). Po śmierci Dobrawy władca pojął za żonę 

niemiecką księżniczkę Odę. W ten sposób związał się 

z wielkimi rodami niemieckimi. Pod koniec panowania 

zerwał sojusz z Czechami i odebrał im Śląsk oraz 

Kraków. Między 990 a 992 r. Mieszko I ofiarował swoje 

księstwo w opiekę papieżowi, by dzięki temu uzyskać 

przeciwwagę dla zwierzchności cesarskiej. W ten 

sposób w czasach Mieszka I zostały określone nie tylko 

terytorium państwa polskiego i jego organizacja, ale 

także najważniejsze podstawy polityki zagranicznej 

oraz miejsce w chrześcijańskiej Europie. 

Dla Mieszka i jego poddanych przyjęcie chrześcijaństwa 

oznaczało wyrzeczenie się wiary w tradycyjnych 

słowiańskich bogów opiekujących się różnymi 

dziedzinami ludzkiego życia. Nowa religia odpowiadała 

szczególnie potrzebom grupy rządzącej i uzasadniała 

istnienie władzy państwowej. Chrześcijaństwo 

przyniosło też zmianę w sposobach rządzenia polskim 

księstwem. Duchowni skupieni wokół biskupa 

misyjnego Jordana (przybysza z Zachodu) i na dworze 

książęcym umieli pisać, sporządzać dokumenty, prowadzić 

korespondencję, doradzać księciu w sprawach 

międzynarodowych. 

Dagome iudex. 

 

 

 

 

- 

 

 

 

 

 

 

dagome iudex 

 

Państwo polskie ukształtowało się z jednej strony w wyniku kilkuwiekowych (VII–X w.) procesów, 

takich jak: wyodrębnianie się starszyzny plemiennej, formowanie się władzy książęcej 

w poszczególnych plemionach, konflikty między nimi i łączenie się ich. Z drugiej jednak strony 

powstanie państwa polskiego było przełomem w odniesieniu do czasów plemiennych. Dokonał 

się on w stosunkowo krótkim czasie kilku dziesięcioleci, w ciągu których zostały przełamane 

297

plemienne odrębności, zbudowana jednolita i scentralizowana organizacja zwierzchnia z księciem 

na jej szczycie. W tej pracy organizacyjnej książę i skupiona wokół niego grupa możnych 

wykorzystywali tylko w pewnym stopniu tradycje plemienne. Wprowadzili natomiast nowe 

metody rządzenia, pobierania i dzielenia danin, terytorialnego podziału państwa, wymierzania 

sprawiedliwości. Sięgali przy tym również do wzorców zewnętrznych, czego najważniejszym 

przejawem było przyjęcie chrześcijaństwa. 

Dzięki tym przemianom państwo polskie stało się zdolne do trwałego istnienia i współpracy 

oraz współzawodniczenia z innymi państwami Europy. Przemiany te zakończyły się w czasach 

panowania Mieszka I, dlatego nazywamy go budowniczym państwa polskiego. 

 

ok. 960–992 panowanie Mieszka I 

965 przybycie Dobrawy do państwa Mieszka I 

966 chrzest Mieszka I 

968 utworzenie w Polsce biskupstwa misyjnego 

972 zwycięstwo Mieszka I w bitwie pod Cedynią 

ok. 990 / 992 ofiarowanie państwa gnieźnieńskiego następcy św. Piotra (Dagome iudex) 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

W czeskiej krainie pojął on [Mieszko I] za żonę szlachetną siostrę Bolesława Starszego, która 

okazała się w rzeczywistości taką, jak brzmiało jej imię. Nazywała się bowiem po słowiańsku 

Dobrawa, co w języku niemieckim wykłada się: dobra. Owa wierna wyznawczyni Chrystusa, 

widząc swego małżonka pogrążonego w wielorakich błędach pogańskich, zastanawiała się 

usilnie nad tym, w jaki sposób mogłaby go pozyskać dla swej wiary. Starała się go zjednać 

na wszelkie sposoby, nie dla zaspokojenia trzech żądz tego zepsutego świata, lecz dla korzyści 

wynikających z owej chwalebnej i przez wszystkich wiernych pożądanej nagrody w życiu 

przyszłym. […] Pracowała więc nad nawróceniem swego małżonka i wysłuchał jej miłościwy 

Stwórca. Jego nieskończona łaska sprawiła, iż ten, który tak srodze prześladował, pokajał się 

i pozbył na ustawiczne namowy swej ukochanej małżonki jadu przyrodzonego pogaństwa, 

chrztem świętym zmywając plamę grzechu pierworodnego. 

Thietmar, Kronika, przeł. M.Z. Jedlicki, Poznań 1953. 

298

Mieszko [I] […] w takich pogrążony był błędach pogaństwa, że wedle swego zwyczaju 

siedmiu żon zażywał. W końcu zażądał w małżeństwo jednej bardzo dobrej chrześcijanki 

z Czech, imieniem Dąbrówka [Dobrawa]. Lecz ona odmówiła poślubienia go, jeśli nie zarzuci 

owego zdrożnego obyczaju i nie przyrzeknie zostać chrześcijaninem. Gdy zaś on [na to] 

przystał, że porzuci ów zwyczaj pogański i przyjmie sakramenta wiary chrześcijańskiej, pani 

owa przybyła do Polski z wielkim orszakiem [dostojników] świeckich i duchownych, ale nie 

pierwej podzieliła z nim łoże małżeńskie, aż powoli a pilnie zaznajamiając się z obyczajem 

chrześcijańskim i prawami kościelnymi, wyrzekł się błędów pogaństwa i przeszedł na łono 

matki-Kościoła. 

Anonim tzw. Gall, Kronika polska, 

przeł. R. Grodecki, Wrocław 1989. 

 

 

 

 

 

 

 

 

A co się tyczy kraju Meszko [Mieszka], to [jest] on najrozleglejszy z ich krajów. Obfituje on 

w żywność, mięso, miód i rolę orną. […] Ma on [Mieszko] trzy tysiące pancernych [podzielonych 

na] oddziały, a setka ich znaczy tyle co dziesięć secin innych [wojowników]. Daje on 

tym mężom odzież, konie, broń i wszystko, czego tylko potrzebują. A gdy jednemu z nich 

urodzi się dziecko, on każe mu wypłacać żołd od chwili urodzenia, czy będzie płci męskiej, 

czy żeńskiej. 

Relacja Ibrahima Ibn Jakuba z podróży do krajów słowiańskich w przekazie Al-Bekriego, 

przeł. T. Kowalski, Kraków 1946. 

 

 

 

 

M. Barański, Dynastia Piastów w Polsce, Warszawa 2005. 

Z. Kurnatowska, Początki Polski, Poznań 2002. 

J. Strzelczyk, Mieszko Pierwszy, Poznań 1999. 

299

29 3 

• 

• 

• 

• 

• 

ZJAZD 

 

KORONACJA KRYZYS MONARCHII 

PIASTOWSKIEJ 

KORONACJA 

 

TZW. TESTAMENT 

 

 

 

Po śmierci Mieszka I władzę w Polsce objął jego najstarszy syn Bolesław I Chrobry (panował 

992–1025). Kontynuował on początkowo politykę ojca, utrzymywał dobre stosunki z cesarstwem 

i uznawał jego zwierzchnictwo. W 997 r. przyjął w Polsce wygnanego z Czech biskupa 

praskiego Wojciecha (Adalberta) i zorganizował jego wyprawę misyjną do pogańskich Prusów. 

W czasie misji Wojciech zginął z rąk Prusów. Bolesław Chrobry wykupił ciało męczennika 

i złożył je w kościele gnieźnieńskim. Śmierć Wojciecha wywarła ogromne wrażenie w Rzymie 

i w otoczeniu cesarskim, męczennik został kanonizowany, jego żywoty spisano w Polsce, 

Niemczech i we Włoszech. Wzrosła też ranga Polski jako kraju, który uczestniczy w pracy nad 

rozszerzaniem chrześcijaństwa. 

Panujący wówczas cesarz Otton III był zwolennikiem wizji cesarstwa jako władzy łączącej 

całe chrześcijaństwo zachodnie, złożone z równoprawnych członów. Takim członem miała być 

według jego planów także Sclavinia, czyli Słowiańszczyzna, na której czele miał zapewne stać 

Bolesław. W 1000 r. cesarz udał się z pielgrzymką do grobu św. Wojciecha i na spotkanie z Bolesławem 

Chrobrym. W czasie zjazdu gnieźnieńskiego Otton III wręczył Bolesławowi kopię 

włóczni św. Maurycego (zachowaną do dziś w Krakowie), nazwał go patrycjuszem Cesarstwa 

Rzymskiego i włożył mu na głowę cesarski diadem. Były to gesty symboliczne o wielkim 

znaczeniu, czyniły bowiem z Bolesława władcę równego królom. 

Jeszcze większe znaczenie miało utworzenie przez cesarza – w porozumieniu z papieżem 

– arcybiskupstwa gnieźnieńskiego. Gnieznu miały podlegać, poza już istniejącym 

biskupstwem w Poznaniu, biskupstwa w Krakowie, Wrocławiu i Kołobrzegu. Bolesław 

Chrobry i jego następcy otrzymali od Ottona III prawa zwierzchnictwa nad Kościołem 

polskim. Własna metropolia kościelna i sieć biskupstw, a także pierwsze w Polsce klasztory 

benedyktynów stały się ważnym elementem organizacji państwa. 

300 

-

Otton III zmarł w 1002 r. Królem Niemiec (później 

cesarzem) został Henryk II, przeciwnik Bolesława. 

Władca polski zajął wtedy ziemie Milska, Miśni i Łużyc, 

a następnie zdobył Pragę i tron czeski (1002 r.). Połączenie 

dwóch największych państw słowiańskich sąsiadujących 

z Niemcami wywołało natychmiastowe przeciwdziałanie 

Henryka II, tym bardziej że Chrobry odmówił 

złożenia hołdu z tytułu władania Czechami. Rozpoczęły 

się wojny polsko-niemieckie trwające do 1018 r. (pokój 

w Budziszynie). 

Sukces w wojnie z cesarzem był jednak okupiony 

ogromnym wysiłkiem i zniszczeniami, ponadto w czasie 

wojen uniezależniło się od Polski Pomorze. Aby powetować 

zniszczenia wojenne, Bolesław Chrobry zaatakował 

w 1018 r. Ruś. Zajął Kijów i zagarnął tam wielkie łupy, 

do swego państwa przyłączył zaś Grody Czerwieńskie. 

- 

 

 

 

- 

- 

 

 

 

- 

 

? - 

 

 

 

 

Wojny Bolesława Chrobrego z cesarstwem 

1002 Bolesław zajął Milsko, Miśnię, Łużyce oraz Czechy. 

1003–1005 

Wyprawa niemiecka dotarła pod Poznań – Bolesław stracił wszystkie nabytki 

terytorialne (Miśnię, Milsko, Łużyce, Czechy), ale zachował niezależność. 

1007–1013 

Bolesław ponownie zdobył Łużyce i Milsko, ale na mocy pokoju w Merseburgu 

(1013 r.) złożył Henrykowi II hołd lenny z tytułu posiadania tych ziem. 

1014–1018 Wyprawy cesarskie dotarły na Śląsk (zaciekła obrona polskiej załogi w Niemczy). 

1018 

Zawarto pokój w Budziszynie – Polska zachowała niezależność, a Bolesław utrzymał 

Milsko, Łużyce i Morawy (nie złożył z nich hołdu lennego). 

301

? - 

 

Zwycięstwa pozwoliły polskiemu władcy sięgnąć w 1025 r. po koronę królewską. Był on 

pierwszym koronowanym władcą z dynastii Piastów. Czasy Bolesława I Chrobrego w następnych 

pokoleniach zostały otoczone legendą, postać króla stała się wzorem zwycięskiego i szczęśliwie 

rządzącego monarchy. Nadany mu przez potomnych przydomek Chrobry oznacza mężny, dzielny. 

Ponadto w czasach tego władcy, ok. roku 1000, użyto w źródłach pisanych po raz pierwszy 

nazwy Polska. 

Mimo zwycięstw i sukcesów politycznych długotrwałe wojny z Niemcami miały dla Polski 

także skutki negatywne. Toczyły się one głównie na ziemiach państwa piastowskiego i spowodowały 

wiele zniszczeń. Wysiłek wojenny Polski był ogromny, wyposażenie i utrzymanie licznej 

armii – bardzo kosztowne. Daniny nakładane na ludność stały się bardzo dotkliwe. Już pod 

koniec rządów Bolesława Chrobrego wybuchły zamieszki zwiastujące przyszły bunt poddanych. 

 

Syn Bolesława Chrobrego, Mieszko II (panował 1025–1034), koronował się od razu po śmierci 

ojca w 1025 r. Ożeniony był z Rychezą, księżniczką należącą do dynastii niemieckiej. Jego 

pozycja wydawała się więc bardzo mocna. Jednak po krótkim okresie pomyślnych rządów 

przegrał wojnę z koalicją Niemiec, Czech i Rusi (utracił zdobyte przez Chrobrego Morawy, 

Milsko i Łużyce oraz Grody Czerwieńskie). W rezultacie w 1031 r. musiał zrzec się korony 

302

? - 

 

królewskiej, następnie był zmuszony uznać zwierzchnictwo cesarskie i wyznaczyć dzielnice dla 

innych członków dynastii piastowskiej. Władza książęca została osłabiona, a jej autorytet upadł. 

W konsekwencji tych wydarzeń po śmierci Mieszka II (1034 r.) wybuchł w Polsce bunt. 

Najpierw zbuntowali się możnowładcy. Syn Mieszka II, Kazimierz (panował 1034–1058), 

musiał uciekać z Polski. Możni nie zdołali jednak utrzymać ładu wewnętrznego. Nastąpił bunt 

poddanych, nadmiernie uciskanych w czasie długoletnich wojen. Tak zwane powstanie ludowe 

skierowane było i przeciw możnym, i przeciw Kościołowi. Szczególnie zniszczona została Wielkopolska, 

a cios ostateczny zadał tej prowincji najazd księcia czeskiego Brzetysława (1039 r.), który 

zajął Gniezno i wywiózł do Pragi relikwie św. Wojciecha. Gdy wycofywał się z Polski, przyłączył 

do Czech Śląsk. W Krakowie zniszczenia były mniejsze, gdyż sytuację opanowali miejscowi 

możni. Na Mazowszu zaś władzę objął Miecław (Masław), niegdyś dworski dostojnik Mieszka II. 

 

Anarchia i zamęt w Polsce, a także nagłe wzmocnienie Czech zaniepokoiły władcę Niemiec. 

Cesarz Henryk III udzielił więc wygnanemu Kazimierzowi pomocy. Z przydzielonym hufcem 

cesarskim książę przybył do Krakowa i uzyskał poparcie tamtejszych możnych (1039 r.). 

Zajął następnie Wielkopolskę, a po ciężkich walkach pokonał Miecława i opanował Mazowsze 

(1047 r.). Przez potomnych Kazimierz został nazwany Odnowicielem, gdyż wytrwale pracował 

nad odbudową państwa. Musiał oczywiście uznać zwierzchnictwo cesarskie, ale dzięki temu, gdy 

polski książę zbrojnie zajął Śląsk (1050 r.), cesarz nie odebrał mu tej prowincji na rzecz Czech. 

Aby odbudować państwo, nie wystarczało odzyskanie jego terytoriów. Należało też odtworzyć 

jego wewnętrzną organizację. Kazimierz Odnowiciel musiał zrezygnować z wielu ambicji swoich 

poprzedników. Chodziło nie tylko o stosunek do cesarstwa, lecz także o stosunki wewnętrzne. 

 

 

- 

 

 

 

 

303

? 

Niemożliwe okazało się utrzymywanie drużyny tak licznej i potężnej, 

jak wcześniej. Daniny pobierane na ten cel przez władcę okazały się 

nadmierne. Książę rozpoczął więc nadawanie ziemi rycerstwu, które 

zobowiązane było zbroić się z własnych dochodów i służyć księciu. Był 

to początek długiego procesu feudalizacji Polski, czyli upodabniania 

systemu społecznego do feudalizmu zachodnioeuropejskiego. Za rządów Kazimierza Odnowiciela 

głównym ośrodkiem władzy, stolicą państwa, stał się Kraków. 

Najtrudniejszym zadaniem, bo zależnym także od czynników zewnętrznych, była odbudowa 

organizacji kościelnej. Odnowione zostały biskupstwa, ale Kazimierz nie zdołał odbudować 

metropolii gnieźnieńskiej. 

 

Rezultaty reform Kazimierza Odnowiciela wykorzystał w swej ambitnej polityce jego syn – 

Bolesław II Śmiały (panował 1058–1079). Uzyskał on wpływy na Węgrzech i na Rusi, gdzie 

popierał sprzyjających Polsce pretendentów do tronu. Wyprawy Bolesława na Kijów przyniosły 

znaczne łupy i pozwoliły mu wynagradzać stronników, a także Kościół, za co otrzymał drugi 

przydomek – Szczodry. Najważniejszą decyzją Bolesława II było popieranie papiestwa w walce 

z cesarstwem. Książę oswobodził się dzięki temu ze zwierzchności cesarskiej i uzyskał papieską 

zgodę na odbudowanie arcybiskupstwa gnieźnieńskiego. W 1076 r. Bolesław II Śmiały za zgodą 

papieża Grzegorza VII sięgnął po koronę królewską (koronacja prawdopodobnie odbyła się 

w Gnieźnie). Polityka propapieska i zdobycie korony stawiały Bolesława w konflikcie z cesarstwem. 

 

 

304 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Jednocześnie ujawniła się opozycja grupy 

możnowładców, przeciwnych wzmocnieniu 

władzy monarchy. Na czele opozycji stał 

biskup krakowski Stanisław. Upominał on 

króla, który – ze względu na porywczy charakter 

– nadużywał władzy. Władca zarzucił 

biskupowi zdradę, osądził go i skazał na śmierć 

przez obcięcie członków. Ta okrutna kara była 

bezprawiem, gdyż – jak napisał 40 lat później 

kronikarz Gall Anonim – „[król] będąc 

pomazańcem [Bożym], nie powinien był [drugiego] 

pomazańca za żaden grzech karać cieleśnie. 

Wielce mu to bowiem zaszkodziło, gdy przeciw 

grzechowi grzech zastosował”. Czyn królewski 

wywołał w kraju oburzenie i bunt. Bolesław II 

musiał w 1079 r. uciekać na Węgry, gdzie zmarł. 

Wygnanie króla oznaczało kolejny raz utratę przez 

Polskę korony. Władzę po Bolesławie przejął jego 

młodszy brat Władysław Herman.

- 

 

 

 

- 

 

 

 

 

 

? 

? 

 

 

 

 

Władysław I Herman (panował 1079–1102) sprawował rządy jako książę uznający bez zastrzeżeń 

cesarskie zwierzchnictwo nad Polską. W polityce wewnętrznej był to okres walk o władzę 

i konfliktów w łonie dynastii. W końcu XI w. dwaj synowie Władysława Hermana – Zbigniew 

i Bolesław – dążyli do uzyskania własnych dzielnic. Rosnący w siłę możnowładcy popierali 

jednego lub drugiego z braci. Śmierć księcia Władysława w 1102 r. otworzyła nowy etap walki, 

tym razem pomiędzy braćmi. Młodszy, lecz bardziej energiczny Bolesław III Krzywousty 

objął władzę nad Małopolską, Śląskiem i ziemią lubuską. Następnie pokonał Zbigniewa, który 

rządził w Wielkopolsce, na Kujawach i Mazowszu, i wygnał brata z jego dzielnicy (1108 r.). 

Wypędzony książę udał się do Niemiec z prośbą o pomoc. Cesarz Henryk V poparł Zbigniewa 

i w 1109 r. na Polskę ruszyła zbrojna wyprawa. W wojnie polsko-niemieckiej sławna stała się 

bohaterska i skuteczna obrona grodu w Głogowie. Wojska cesarskie podeszły pod Wrocław, 

lecz nękane przez Polaków musiały się wycofać. Zbigniew dzielnicy nie odzyskał, a Polska pozostała 

zjednoczona i niezależna. 

 

Bolesław Krzywousty miał do rozwiązania trudne problemy wewnętrzne. Doszedł do władzy 

dzięki poparciu części możnowładztwa, ale by utrzymać jedność państwa, musiał skupić przy 

sobie nie część, lecz większość tej wpływowej grupy, a także zjednać sobie szeregowe rycerstwo. 

Bolesławowi wciąż zagrażał też Zbigniew, który – z pomocą obcą lub krajową – mógł znowu 

305

zacząć ubiegać się o tron. Krzywousty postąpił szczególnie brutalnie. Zaprosił brata do kraju, 

a następnie oskarżył go o zdradę i skazał na oślepienie. Zbigniew zmarł na skutek zadanych 

mu ran (po 1114 r.). Czyn księcia wywołał w kraju ogromne oburzenie, lecz władca uspokoił 

opozycję publiczną pokutą, pielgrzymką i licznymi darami na rzecz Kościoła. 

Bolesław Krzywousty zjednał sobie rycerstwo dzięki organizowaniu zbrojnych wypraw 

na Pomorze. Był to obszar najsłabiej związany z Polską, choć znalazł się w granicach księstwa 

Piastów już w czasach Mieszka I. Pomorze kilkakrotnie odrywało się od Polski i wracało do niej, 

a chrześcijaństwo nie zostało tam przyjęte. Obszar ten dzielił się na kilka terytoriów plemiennych 

rządzonych przez lokalnych książąt. Znajdowały się tam ludne, handlowe miasta: Wolin, 

Szczecin, Kołobrzeg i mniejszy jeszcze wtedy od nich Gdańsk. W czasach Władysława Hermana 

Pomorzanie stali się stroną atakującą Polskę, do której systematycznie wyprawiali się po łupy. 

Do 1119 r. Bolesław Krzywousty podbił wschodnią część Pomorza z Gdańskiem. W 1122 r. 

zdobył Szczecin i zmusił lokalnego księcia Pomorza Zachodniego do płacenia trybutu oraz przyjęcia 

chrztu przez Pomorzan (patrz: mapa na s. 371). Po kilku nieudanych próbach misyjnych, 

w 1124 r. z polecenia Bolesława wyruszył tam Otton, biskup niemieckiej diecezji w Bambergu. 

Był to początek udanej chrystianizacji Pomorza. 

Schyłek panowania Bolesława Krzywoustego nie był już tak pomyślny. Książę podjął nieudaną 

wyprawę na Węgry, walczył również z Czechami. W stosunkach z papiestwem niefortunnie 

poparł jednego z antypapieży, co doprowadziło do przejściowego (1133–1135) podporządkowania 

Kościoła polskiego niemieckiemu arcybiskupstwu w Magdeburgu. Bolesław Krzywousty 

zdołał zmienić tę sytuację za cenę złożenia hołdu cesarzowi. Uzyskał też od papieża dokument 

dla arcybiskupstwa gnieźnieńskiego, zwany bullą gnieźnieńską (1136 r.), zatwierdzający to 

arcybiskupstwo i utrzymujący niezależność metropolii gnieźnieńskiej od Magdeburga. 

Bolesław zmarł w 1138 r. Przed śmiercią, aby zapobiec walkom w łonie dynastii piastowskiej, 

podzielił księstwo na dzielnice, które miały przypaść jego poszczególnym synom (tzw. testament 

Bolesława Krzywoustego, patrz: s. 370). 

 

bulla 

- 

S[anctus] 

Pa[ulusS[anctus] Pe[trus 

 

 

 

 

 

306

992–1025 panowanie Bolesława Chrobrego 

997 misja św. Wojciecha w kraju Prusów 

1000 zjazd gnieźnieński 

1002–1018 wojny polsko-niemieckie zakończone pokojem w Budziszynie 

1018 wyprawa Bolesława Chrobrego na Kijów 

1025 koronacja królewska Bolesława Chrobrego 

1025–1034 panowanie Mieszka II 

1025 koronacja królewska Mieszka II 

1034–1039 kryzys monarchii piastowskiej – bunt poddanych, najazd Brzetysława czeskiego 

1034–1058 panowanie Kazimierza Odnowiciela 

1058–1079 panowanie Bolesława Śmiałego 

1076 koronacja królewska Bolesława Śmiałego 

1079 śmierć biskupa Stanisława i wygnanie Bolesława Śmiałego z Polski 

1079–1102 panowanie Władysława Hermana 

1102–1138 panowanie Bolesława Krzywoustego 

1109 najazd cesarza Henryka V na Polskę 

do 1119 podbój Pomorza Gdańskiego przez Bolesława Krzywoustego 

do 1122 podbój Pomorza Zachodniego przez Bolesława Krzywoustego 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Książę polski, który przez wiele już lat był trybutariuszem królów niemieckich i którego państwo 

[…] zostało podbite i zamienione w prowincję, nagle uniósł się pychą, spostrzegłszy, że 

panowie niemieccy zajęci wewnętrznymi zamieszkami nie mają sił, aby toczyć wojnę z obcymi 

ludami, przywłaszczył sobie godność królewską i tytuł króla […], sięgnął zuchwale 

po koronę królewską przeciw prawom i na hańbę naszego królestwa. 

H. Manikowska, J. Tazbirowa, Historia. Średniowiecze. 

Podręcznik dla klasy I liceum ogólnokształcącego, Warszawa 2000. 

307

A gdy biskup krakowski św. Stanisław nie mógł po ojcowsku powstrzymać go od owego 

okrucieństwa*, najpierw upomniał go, grożąc mu zagładą królestwa, a później zawiesił nad 

nim miecz klątwy i zabronił mu wejścia do kościoła. A on, jak gałąź wygięta a sucha, którą 

łatwiej jest złamać niż wyprostować, popadł w jeszcze większy szał i trwał w zawziętym uporze. 

I oto, gdy św. Stanisław sprawował służbę Bożą w kościele św. Michała na Skałce i błagał 

świętych o opiekę, on przed ołtarzem, wśród świętych obrzędów, nie bacząc na dostojeństwo 

stanu, miejsca ani chwili, nie lękając się świętych ani Boskiego majestatu, kazał porwać biskupa 

i odciągnąć od ołtarza. Ale ilekroć okrutni pachołkowie próbowali rzucić się na niego, tyle 

razy padali, tyle razy powalała ich skrucha; a za trzecim razem upadłszy na ziemię, zupełnie 

złagodnieli. Tyran zaś, łając ich obelżywie, […] rzucił się […] i podniósłszy zbrodniczą rękę 

na pomazańca Bożego, oderwał oblubieńca od oblubienicy, pasterza od trzody, zabił ojca 

w uścisku córki, a syna niemal we wnętrznościach matki. […] Okrutnie mieczem powalił 

bezbożnik świętego, świętokradca biskupa, a zadawszy mu okropne rany i miecz zbroczywszy 

krwią, uczynił go ofiarą Chrystusa. 

Średniowieczne żywoty i cuda patronów Polski, 

przeł. J. Pleziowa, Warszawa 1987. 

* Zgodnie z relacją autora żywota w czasie wyprawy wojennej na wieść o niewierności swych żon część rycerzy opuściła 

Bolesława i udała się do domów. Bolesław ukarał okrutnie tych rycerzy, jak też ich wiarołomne małżonki. 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

G. Labuda, Pierwsze państwo polskie, Kraków 1989. 

G. Labuda, Święty Stanisław, biskup krakowski, patron Polski. Śladami zabójstwa – męczeństwa – 

kanonizacji, Poznań 2000. 

K. Maleczyński, Bolesław III Krzywousty, Kraków 2010. 

308

30 

 

 

• 

• 

• 

• 

 

Państwo polskie na przełomie X / XI w. zajmowało terytorium ok. 250 tys. km 2 z ludnością 

liczącą ok. 1 mln mieszkańców. Przeciętna gęstość zaludnienia wynosiła więc ok. 4 osób na km 2 . 

Jednakże trzeba pamiętać, że znaczny obszar Polski pokrywały puszcze. Na terenach wydartych 

lasom gęstość zaludnienia była większa, wynosiła nawet kilkanaście do kilkudziesięciu osób 

na km 2 . Większość społeczeństwa stanowili żyjący na wsi wolni kmiecie, obciążeni przez księcia 

różnego rodzaju daninami i powinnościami. 

Państwo pierwszych Piastów było monarchią patrymonialną (patrz: s. 256). Obok księcia 

do grupy sprawującej władzę należeli możnowładcy oraz duchowni. Ludzie ci oraz ich 

otoczenie zbrojne rezydowali w grodach. Możnowładcy – którzy w imieniu księcia zarządzali 

prowincjami oraz wchodzącymi w ich skład okręgami grodowymi – należeli bądź do dawnej 

starszyzny plemiennej, bądź byli ludźmi wyniesionymi do władzy z woli księcia. System 

grodów stanowił podstawę administracji terytorialnej. 

Grupa najwyższych dostojników była 

nieliczna: kilkunastu ludzi pełniących urzędy 

dworskie, w tym najwyższy urzędnik noszący 

tytuł palatyna (wojewody), a także komesowie 

(czyli zarządcy prowincji), biskupi, opaci kilku 

klasztorów, być może kilku panów ważniejszych 

grodów – w sumie ok. 30 osób. 

Poza tą najwęższą grupą w zarządzaniu państwem 

brali udział niżsi urzędnicy – panowie 

grodowi i podlegający im urzędnicy – oraz niższe 

duchowieństwo. W sumie władzę w państwie 

sprawowało kilkuset ludzi, wszyscy (poza 

przyjezdnym duchowieństwem) mocno związani 

ze swoimi rodami. 

palatinus – 

- 

- 

 

comes 

 

 

 

 

castellum 

 

 

 

 

Władcę wspierała drużyna, licząca kilka tysięcy wojowników wyposażonych i żywionych 

przez panującego, rozmieszczona w czasie pokoju w okręgach grodowych. Tę dobrze wyszkoloną 

i świetnie uzbrojoną armię wspierali, szczególnie w razie obrony własnego terytorium, wolni 

kmiecie powoływani doraźnie przez księcia pod broń. Kazimierz Odnowiciel rozpoczął nadawanie 

ziemi drużynnikom. Dało to początek długiemu procesowi kształtowania się w Polsce 

rycerstwa feudalnego. Podstawą utrzymania aparatu władzy oraz drużyny księcia były pobierane 

309

- 

- 

 

 

 

- 

 

 

? 

 

 

 

- 

 

 

 

 

- 

 

 

- 

 

- 

 

 

 

 

 

 

310 

od ludności daniny w produktach (np. zboże, zwierzęta hodowlane, 

miód, futra lub inne produkty wytwarzane przez ludność danej wsi) 

oraz posługach. 

 

Podstawowymi zajęciami mieszkańców Polski były rolnictwo 

i hodowla, uzupełniane przez myślistwo i rybołówstwo. O uprawie 

ziemi – jako głównej dziedzinie gospodarowania – świadczy nawet 

nazwa Polska, pochodząca od ludzi uprawiających pola. W rolnictwie 

stosowano system dwupolowy (patrz: s. 264). Dzięki niemu 

po wyjałowieniu ziemi rolnicy nie musieli porzucać swych siedzib 

i przenosić się na inne miejsce. Tam, gdzie rolnicy pragnęli uzyskać 

więcej ziemi pod uprawę, wypalano i trzebiono las otaczający ludzkie 

siedziby, a popiołem użyźniano glebę. Śladem takiej wypaleniskowej 

metody są nazwy miejscowości, takie jak Żary, Żory, Praga, 

Pogorzel, a śladem karczunku lasów – nazwy typu Trzebnica, 

Trzebinia. 

Zaopatrzenie księcia, dworu i drużyny wymagało masowych 

dostaw takich wyrobów, jak beczki do gromadzenia danin, strzały, tarcze 

dla wojska. Konieczna była opieka nad stadami książęcych koni, 

praca przy transporcie danin i ludzi. Ponieważ liczba rzemieślników 

żyjących przy grodach była znikoma, książę narzucił części ludności 

wieśniaczej obowiązek składania danin w potrzebnych władcy wyrobach, 

a także w usługach. Do dziś przetrwały nazwy wsi świadczące 

o obowiązkach tamtejszych poddanych, np. Grotniki (producenci 

grotów), Strzelniki, Szczytniki (szczyt – tarcza), Bednary, Kowale, 

Korabniki (korab – łódź), Koniary, Kobylniki. O nadawaniu Kościołowi 

po chrzcie Mieszka I wielu takich wsi świadczą nazwy Świątniki 

lub Winiary (wino było potrzebne do odprawiania mszy, stąd próby 

uprawy winorośli w Polsce). Taką organizację świadczeń nazywamy

? - 

 

- 

 

 

organizacją służebną. Stworzono ją w czasie budowy państwa polskiego, 

a istniała do początku XIII w., kiedy pod wpływem rozwoju 

gospodarczego stało się możliwe masowe wyodrębnianie się zajęć 

rzemieślniczych. Wtedy organizacja ta straciła rację bytu. 

 

W początkowym okresie polskiej państwowości spośród ok. 100 grodów 

tylko kilkanaście miało większe rozmiary i liczyło po kilkuset 

mieszkańców. Tylko przy nich powstały podgrodzia, czyli ośrodki 

 

- 

 

 

- 

 

 

 

wczesnomiejskie. Były one, podobnie jak grody, otaczane wałami i fosami. W podgrodziach 

mieściły się karczmy, pracowali rzemieślnicy, handlowali kupcy. Wśród tych ostatnich przeważali 

kupcy przyjezdni: arabscy i żydowscy, czasem niemieccy. Kupowali od księcia i możnych 

przede wszystkim niewolników, a także bursztyn, futra, barwniki. Dostarczali wysokiej jakości 

broni, wyrobów luksusowego rzemiosła – tkanin i ozdób. Były to towary drogie, dostępne tylko 

najwyższym państwowym dostojnikom. Innym typem osad wczesnomiejskich były targi. 

Wymieniano na nich produkty gospodarki lokalnej. 

W wymianie handlowej posługiwano się umownymi miernikami wartości, tzw. płacidłami. 

Były to bryły żelaza, soli, skórki wiewiórcze lub płatki tkanin lnianych. Dzisiejsze słowo 

płacić wywodzi się właśnie od tych lnianych płatków. Pieniądz kruszcowy, srebrny, był bardzo 

rzadki i drogi, przywozili go kupcy arabscy. Władcy polscy, począwszy zapewne od Bolesława 

Chrobrego, wybijali własne srebrne denary. Ich liczba była niewielka, a służyły przede wszystkim 

do demonstrowania władzy panującego. Bicie własnych denarów książęcych na dużą skalę 

311

ozpoczęło się w czasach Bolesława Śmiałego, a monety te w coraz 

większym stopniu służyły wymianie handlowej. W XII w. własny 

pieniądz stał się w Polsce powszechny, stopniowo przestano więc 

używać archaicznych płacideł i obcych monet. 

312 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

regalis 

 

- 

 

 

 

- 

- 

 

 

- 

 

 

W XII w. współistniały w Polsce dwa systemy społeczno-gospodarcze. 

Pierwszy – system prawa książęcego – polegał na silnie scentralizowanej 

władzy, na pobieraniu przez księcia i jego urzędników 

danin od wolnej ludności kmiecej, gromadzeniu tych danin w grodach 

i ich dzieleniu zgodnie z wolą księcia (przede wszystkim między 

członków elity możnowładczo-urzędniczej i drużynę). Istotną 

funkcję ekonomiczną spełniały w nim także regalia. 

System ten stopniowo tracił jednak na znaczeniu. Coraz większą 

rolę odgrywały natomiast majątki należące nie tylko do księcia, lecz 

także do Kościoła, możnowładców oraz rycerstwa, otrzymujących 

nadania ziemskie z rąk władcy. Immunitety (patrz: s. 265) – nadawane 

przez panujących możnym duchownym i świeckim, a później 

także rycerzom – stopniowo zmieniały też zasady podległości 

ludności chłopskiej, która stawała się poddana bezpośredniemu 

zwierzchnictwu panów włości. 

Między X a XII w. upowszechniała się wymiana handlowa, 

przybywało targów, podgrodzi i powiększała się liczba pracujących 

tam rzemieślników. Rozwijała się też najważniejsza dziedzina gospodarki, 

czyli rolnictwo. Do zwiększenia produkcji przyczyniały się 

wzrost liczby ludności i pozyskiwanie nowych ziem uprawnych 

(np. w wyniku karczunków). Wszędzie tam, gdzie powstawały 

majątki ziemskie władcy, Kościoła lub możnowładców, następowała 

przestrzenna zmiana organizacji osad wiejskich. Dawne wsie były 

nieduże, zasiedlone przez jedną wielką rodzinę, z zabudowaniami 

rozrzuconymi w terenie. Nowe włości były większe i ludniejsze, 

obejmowały duży, zwarty obszar. Książę lub inny dysponent takiej 

włości był zainteresowany przyciąganiem do niej wieśniaków. Osadzano 

w nich także jeńców zdobytych w trakcie wojen. 

W majątkach ziemskich w XII w. zatrudniano ponadto nową 

kategorię ludzi, tzw. wolnych gości. Byli to wolni kmiecie, którzy 

jako młodsi synowie nie mogli objąć ziemi po ojcu, lub ludzie, 

których gospodarstwa zostały zniszczone przez klęski żywiołowe. 

Szukali więc pracy poza swoją wsią rodzinną. Osadzano ich 

w dobrach księcia i możnych na zasadzie umowy. Nazywano to 

osadnictwem na prawie polskim. Tak więc ludność chłopska pracująca 

we wspomnianych włościach charakteryzowała się bardzo 

różnym pochodzeniem: wywodziła się zarówno od wolnych kmieci, 

jak i od niewolników. Stopniowo z tych różnych grup kształtowała 

się wiejska ludność poddańcza.

Tradycyjna przedchrześcijańska kultura Słowian jest trudna do odtworzenia, jej ślady są 

bowiem nieliczne, gdyż dla jej utrwalania stosowano przekaz ustny (pisma jeszcze nie znano). 

Złączona była nierozerwalnie z trybem życia, pracy i organizacją społeczną. Była to kultura 

ludów rolniczych, w której rytm zajęć – połączony z rytmem odradzającej się każdego 

roku przyrody – wyznaczał etapy ludzkiego życia. Świadczą o tym np. słowiańskie nazwy 

miesięcy. Wierzenia plemion lechickich były podobne do wierzeń innych Słowian (patrz: 

s. 274). Poza duchami przodków i bóstwami czuwającymi nad rodziną czczono także bogów 

wyższej rangi. 

Chrześcijaństwo zostało wprowadzone do społeczeństwa mającego rozbudowaną kulturę, 

własne wierzenia, sposoby utrwalania wiedzy o przeszłości w tradycji, nazewnictwo, charakteryzującego 

się kulturą polityczną i silnym poczuciem wspólnoty. Wprowadzanie religii chrześcijańskiej 

odbywało się powoli, począwszy od rodu książęcego, dworu, możnowładców, potem mieszkańców 

większych grodów. Następnie, w ciągu kilku stuleci, chrześcijaństwo objęło również ludność 

wieśniaczą. Większość przyjmowała najpierw cechy zewnętrzne nowej wiary. Ogromną zmianę 

w organizacji rodzin, a więc całego życia społecznego, szczególnie książąt i możnych, przyniósł 

wymóg jednożeństwa. Mieszko I w chwili chrztu oddalił wszystkie żony, które wcześniej pojął 

według tradycyjnych zwyczajów. Zapewne było tak i w innych grupach społecznych. 

 

 

- 

- 

 

 

- 

 

 

- 

 

 

 

? - 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

- 

- 

 

313

? 

 

 

 

 

 

314 

- 

 

 

 

- 

 

 

Februarius 

November 

- 

 

 

- 

 

 

sabbatum 

W XII w. w państwie polskim znacznie wzrosła 

liczba kościołów i księży. Obok wielkich bazylik pojawiły 

się małe kościółki budowane przy mniejszych 

grodach i przy targach, a także wznoszone przez możnowładców 

w ich włościach. Kontakt zwykłych ludzi 

z chrześcijaństwem stawał się coraz silniejszy. 

 

Księża, którzy przybyli wraz z Dobrawą do Polski, 

i ci, którzy przybywali nadal w XI i XII w., by tworzyć 

polską organizację kościelną, przywozili ze sobą 

pierwsze w naszym kraju książki. Pisano i czytano 

po łacinie, podobnie jak w innych krajach kultury 

zachodniej. Sprowadzano z Zachodu teksty Pisma 

Świętego i księgi liturgiczne, potrzebne do odprawiania 

mszy, kalendarze oraz zapisy historyczne w formie roczników. Księgi przywoziły też przybywające 

z zagranicy żony władców (patrz: ilustracja na s. 310). 

Pismo i język łaciński były wykorzystywane także w dyplomacji. Na dworze książęcym 

powstały pierwsze w Polsce dokumenty, służące utrzymywaniu stosunków z innymi państwami 

i papiestwem. Przy księciu działał kanclerz, duchowny spisujący dokumenty, jego urząd dał 

początek ukształtowanej w XII w. książęcej kancelarii. 

Wśród tekstów pisanych w Polsce i Polski dotyczących najdawniejsze były wpisy do roczników 

(patrz: s. 225), w których zaczęto odnotowywać najważniejsze daty z historii polskiego 

księstwa. Już jednak w czasach Bolesława Chrobrego spisano obszerniejsze teksty hagiograficzne: 

żywot św. Wojciecha oraz żywot pięciu braci męczenników z zakonu benedyktynów (tzw. 

Pięciu Braci Polskich). Autorami tych tekstów byli cudzoziemcy. Pierwsza kronika poświęcona 

dziejom Polski powstała na początku XII w., za panowania Bolesława Krzywoustego. Jej autorem 

był nieznany z imienia duchowny, który – jak niegdyś uważano – pochodził z Francji i dlatego 

nazywamy go Gallem Anonimem (dziś wśród badaczy przeważa przekonanie, iż wywodził się 

on z włoskiej Wenecji).

W wyniku chrztu Polska na trwałe związała się z kręgiem kultury łacińskiej. Łacina dominowała 

w polskim piśmiennictwie do końca średniowiecza. Jednocześnie już w pierwszych tekstach 

powstających w Polsce notowano pojedyncze słowa w miejscowym języku: imiona władców, 

nazwy miejscowości czy rzek, potem także nazwy danin książęcych. W tym celu starano się 

dostosowywać alfabet łaciński do brzmienia polskiej mowy. Był to proces powolny, trwający 

przez stulecia – dopiero w XVI w. powstała wielka literatura polska pisana alfabetem łacińskim. 

 

W czasach przedchrześcijańskich i w okresie początków państwa polskiego największe i najbardziej 

skomplikowane technicznie były budowle militarne – grody (patrz: s. 296). Ich wały 

osiągały wysokość kilkunastu metrów, budowano je z dębowych bali lub ze skrzyń wypełnianych 

kamieniami i gliną. Całą konstrukcję wału pokrywano ziemią. Grody otaczano fosami 

i palisadami, dostępu do nich broniły bagna i odnogi rzek. Głównym punktem obrony była 

wieża, wznoszona z drewna, górująca nad bramą wjazdową. Zwano ją stołp lub słup, stąd nazwy 

miejscowości, takie jak Stołpie, Słupca, Słupsk. 

Po przyjęciu chrztu do Polski sprowadzono z Zachodu budowniczych kościołów. Pierwsze 

kaplice wznoszone w grodach miały kształt rotund, czyli budowli na planie koła. Były one 

murowane. Początkowo używano kamienia bez obróbki, w XI w. zaczęto stosować dokładnie 

obrobiony cios kamienny. Najwspanialszą z tych wczesnych budowli były kaplica i przylegający 

do niej pałac (łac. palatium) w grodzie na Ostrowie Lednickim w Wielkopolsce, które pochodzą 

z końca X w. 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

? - 

 

 

 

315

Obok kaplic grodowych w stolicach biskupstw wznoszono 

pierwsze katedry, a w Tyńcu, Mogilnie, Łęczycy – 

pierwsze kościoły klasztorne. Budowano je na planie 

bazylikowym. Większość budowli, które powstały w XI w., 

zachowała się jedynie we fragmentach, zostały bowiem 

przebudowane i powiększone w XII w., a także w następnych 

stuleciach. Budulcem tych kościołów był kamienny 

cios. Zdobiły je kolumny z rzeźbionymi kapitelami, rzeźbione 

portale i tympanony. Najpiękniejszym romańskim 

wnętrzem z przełomu XI / XII w. zachowanym w Polsce 

jest krypta (podziemna część kościoła służąca pochówkom) 

św. Leonarda na Wawelu. Architektura romańska w Polsce 

osiągnęła swój największy rozwój w wieku XII, w czasach 

rozbicia dzielnicowego. 

 

- 

 

 

 

 

 

 

 

 

Kroniki polskiej 

Ponieważ na rozległych obszarach świata królowie i książęta dokonują nader wielu czynów 

godnych pamięci, które z powodu niechęci i niedbałości, a może nawet z braku ludzi uczonych, 

okrywa milczenie – uznaliśmy za rzecz wartą trudu niektóre czyny książąt polskich 

opisać raczej skromnym [naszym] piórem, ze względu na pewnego chwalebnego i zwycięskiego 

księcia imieniem Bolesław [Krzywousty], niźli nic w ogóle z tych godnych uwagi zdarzeń 

nie zachować dla potomności; a to z tego zwłaszcza względu, że narodził się [on] z daru 

Bożego i na prośby świętego Idziego, dzięki któremu, jak wierzymy, zawsze towarzyszy mu 

powodzenie i zwycięstwo. […] Jest zaś zamiarem naszym pisać o Polsce, a przede wszystkim 

o księciu Bolesławie i ze względu na niego opisać niektóre godne pamięci czyny jego przodków. 

Teraz więc w takim porządku zacznijmy wykładać nasz przedmiot, aby od korzenia 

posuwać się w górę ku gałęzi drzewa. 

Anonim tzw. Gall, Kronika polska, przeł. R. Grodecki, Wrocław 1989. 

 

 

316


I. Ihnatowicz i in., Społeczeństwo polskie od X do XX w., Warszawa 2005. 

Polska pierwszych Piastów. Państwo, społeczeństwo, kultura, red. T. Manteuffel, Warszawa 1974. 

H. Samsonowicz, Historia Polski do roku 1795, wyd. 5 poprawione, Warszawa 1990. 

317

POWTÓRZENIE 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

318

319

POWTÓRZENIE 

 

 

Obalenie Irminsula, Świętowita czy Peruna było jednak momentem zwrotnym, równało 

się bowiem rozbiciu kultowego zwornika politycznej organizacji plemion. Mało- i wieloplemienne 

wiece, pozbawione oparcia w pogańskim sacrum* i autorytetu wyroczni, nieodwracalnie 

traciły swoje znaczenie. Jednocześnie rosło znaczenie króla (księcia). Uwolniony 

od ograniczeń ze strony wiecu, wspierany od początku przez Kościół, król wykorzystywał 

tradycyjne prerogatywy wielkiego krewniaka, wielkiego wojownika i wielkiego sąsiada, aby 

z przywódcy swojego plemienia stać się władcą ponadplemiennego państwa. Miejsce tradycyjnej 

starszyzny zajmowała w tym państwie skupiona wokół panującego grupa rządząca. 

Zmierzch instytucji wiecowych pozwalał zastąpić złożoną z segmentów organizację wspólnot 

plemiennych przez bardziej zintegrowaną strukturę polityczną średniowiecznej monarchii. 

* Sacrum – świętość, coś związanego z religią. 

K. Modzelewski, Barbarzyńska Europa, Warszawa 2004. 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Król Harald [Pięknowłosy] ustanowił […] swoje prawa wszędzie tam, gdzie poddał krainy pod 

swoją władzę, i przywłaszczył sobie wszystkie wolne dziedziny chłopskie, i nakazał uiszczać 

daniny wszystkim chłopom bogatym i biednym. […] w każdym okręgu osadził swojego jarla 

[namiestnika], któremu polecił strzec ustaw i prawa i zbierać dla króla kary sądowe i świadczenia, 

a każdy jarl miał mieć trzecią część danin i kar na użytek swego stołu i na wydatki […]. 

Każdy jarl miał dostarczać królowi 60 wojów do jego wojska, a każde opole (herse) 20 wojów. 

G. Labuda, Kształtowanie się systemu państw i narodów europejskich, 

w: Narodziny średniowiecznej Europy, red. H. Samsonowicz, Warszawa 1999. 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

320

W średniowiecznej Europie doszło do swoistego renesansu prawa rzymskiego […], procesowi 

temu sprzyjało […] pojawienie się za panowania Ottonów koncepcji uniwersalizmu 

cesarskiego, nawiązującej do tradycji Imperium Romanum. […] idea stworzenia światowego 

imperium chrześcijańskiego pod berłem cesarza w zamyśle jej twórców miała oznaczać 

powrót do rzymskiego dziedzictwa […]. Realne kształty pragnął nadać owej idei szczególnie 

Otton III, który dał temu wyraz, powołując wiele urzędów na wzór rzymski i opierając dyplomatykę* 

cesarską na zasadach wypracowanych w kancelarii cesarzy rzymskich. 

J. Sondel, Rola prawa rzymskiego w kształtowaniu polskiej kultury prawnej, 

w: Tradycje antyczne w kulturze europejskiej. Perspektywa polska, red. A. Rabińska, Warszawa 1995. 

* Dyplomatyka – tu sztuka sporządzania dokumentów. 

 

 

321

POWTÓRZENIE 

 

1 

2 

3 

4 

 

 

 

 

 

 

 

 

322

• 

• 

• 

•

• 

• 

dzielnicowych 

• oeni zewnzne oli ndeni wo zycie onoowie 

 

KRZYWOUSTEGO 

WYPRAWA FRYDERYKA 

 

 

 

BITWA 

 

 

 

 

 

370 

 

olce odonie w innych wch 

oy odowe i chodnie zewyy 

endence ododowe ozo do 

e yo edn z o olnoeuropejskiego 

zjawiska decentralizacji 

wadzy zwanego rozdronienie eudalny 

odonie na usi ijowskiej ju od poowy 

w nastpi podzia pastwa na dzielnice 

zdzili nii ksita z tej saej dynastii 

urykowiczw zechach dzielnic odszych 

ksit z dynastii rzeylidw stay 

si orawy 

 

Bolesław Krzywousty zmarł w 1138 r. Przed śmiercią, aby zapobiec walkom między synami, 

wyznaczył im dzielnice. Uposażył też księżnę wdowę Salomeę. Na mocy tzw. testamentu Bolesława 

Krzywoustego najstarszy syn Władysław (nazwany później Wygnańcem) objął jako 

dzielnicę dziedziczną Śląsk i ziemię lubuską. Bolesław Kędzierzawy otrzymał część Kujaw 

i Mazowsze, Mieszko Stary – zachodnią część Wielkopolski, Henryk – Sandomierszczyznę, 

a księżna Salomea – Łęczycę. 

Krzywousty ustanowił też władzę zwierzchnią nad wszystkimi książętami dzielnicowymi. Miał 

ją sprawować zawsze najstarszy członek dynastii, czyli senior. Do księcia seniora miała należeć 

ponadto dzielnica senioralna. W jej skład wchodziły Małopolska z Krakowem i wschodnia 

część Wielkopolski z Gnieznem, wiązały się też z nią prawa zwierzchnictwa nad Pomorzem. 

Dzielnica senioralna nie była dziedziczna, obejmować miał ją zawsze kolejny senior przejmujący 

władzę zwierzchnią (oprócz tego posiadał dziedziczną dzielnicę). Dzielnica senioralna dawała 

więc księciu zwierzchniemu przewagę nad pozostałymi, młodszymi książętami (juniorami), 

a także łatwy dostęp do wszystkich pozostałych dzielnic piastowskich. 

Walki o tron i konflikty dynastyczne 

nie były jedyną przyczyną podziału 

państwa przez Bolesława Krzywoustego. 

Monarchia wczesnośredniowieczna 

w okresie jej kształtowania się była silnie 

scentralizowana. Jednak począwszy 

od panowania Kazimierza Odnowiciela, 

pojawiły się procesy odwrotne – stopniowego 

osłabiania władzy centralnej 

i rosnącego udziału możnowładztwa 

w sprawowaniu rządów. Możni otrzymywali 

od księcia majątki ziemskie 

i stawali się coraz mniej zależni od panującego. 

Dotyczyło to zarówno hierarchów 

kościelnych (biskupów, opatów), jak też

olska dzielnicowa przeiany polityczne i zagroenia zewntrzne 

dostojników świeckich. Możni respektowali prawa dynastyczne Piastów (nazywano ich panami 

przyrodzonymi), ale prowadzili rozgrywki polityczne, popierając tego lub innego pretendenta 

do tronu spośród kilku żyjących członków dynastii. Książę musiał liczyć się z rosnącą rolą polityczną 

możnowładztwa. Testament Krzywoustego był próbą osłabienia napięć związanych ze 

ścieraniem się tendencji centralistycznej i dążenia możnych do decentralizacji władzy. Miał też 

rozwiązać problem konfliktów o władzę między członkami dynastii. Skutki testamentu okazały 

się jednak inne od zamierzonych. 

 

Pierwszym seniorem został Władysław II, który otrzymał potem przydomek Wygnaniec, gdyż 

wypędzili go z Polski młodsi zbuntowani bracia. Odwołał się wtedy do cesarza Fryderyka Barbarossy, 

który w 1157 r. wyprawił się na Polskę. Cesarz zadowolił się przyjęciem hołdu lennego 

w Krzyszkowie od księcia Bolesława Kędzierzawego pełniącego funkcję suzerena i nie przywrócił 

na tron Władysława Wygnańca (jego potomkowie powrócili później na Śląsk). Po Kędzierzawym 

książętami zwierzchnimi byli 

kolejni synowie Krzywoustego: 

Mieszko Stary (lata 1173–1177, 

1198–1202) i Kazimierz Sprawiedliwy 

(lata 1177–1194). 

Już wygnanie Władysława II 

i objęcie tronu przez Bolesława 

Kędzierzawego stanowiło naruszenie 

zasady senioratu. W kolejnych 

latach przestano jej w ogóle 

przestrzegać. Teoretycznie księciem 

zwierzchnikiem, princepsem, 

był ten władca piastowski, 

który panował w Krakowie. Tak 

więc zasadę senioratu (zwierzchnictwa 

z tytułu starszeństwa) 

zastąpiła zasada pryncypatu – 

zwierzchnictwa z tytułu panowania 

w Krakowie, bez względu 

na starszeństwo. 

Dynastia piastowska traktowała 

Polskę jako swoje patrimonium, 

więc w następnych 

pokoleniach dochodziło do dalszych 

podziałów terytorialnych. 

Dzielono nie tylko dziedziczne 

księstwa, lecz także obszar 

dawnej dzielnicy senioralnej. 

W XIII w. upadła również zasada 

pryncypatu, a poszczególne 

księstwa dzielnicowe uzyskały 

 

chwili ierci rzywoustego enryk 

y jeszcze dzieckie wadz nad dzielnic sandoiersk przej 

wic w pniejszy okresie zapewne po r kolei najodszy 

syn rzywoustego aziierz zwany pniej prawiedliwy urodzi 

si najpewniej ju po ierci ojca i nie zosta uwzgldniony w testa- 

encie 

371

ezporedni potomek 

dalszy potomek 

 

 

 

linia lska 

 

 

 

 

midzy 

a kilkakrotnie 

oejmowa i traci 

tron seniora 

 

 

z 

rak potostwa 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

linia wygasa 

linia 

wielkopolska 

 

 

linia 

aopolska 

Konrad 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

rak nastpcy 

 

 

 

rak potostwa 

 

ks kujawski 

 

 

 

 

rak 

potostwa 

linia lska 

wygasa w po w 

 

 

król polski 

od 

rak nastpcy 

 

uwzgldniono wyranych przedstawicieli dynastii 

 

ks czycki 

i sieradzki 

od 

ks krakowski 

 

rak potomstwa 

? dwoaj si do inormacji z talicy genealogicznej i omów prolem 

upadku zasady senioratu w olsce dzielnicowej 

linia kujawska 

 

ks czycki 

i kujawski od 

ks sieradzki od 

wadca olski 

 

król polski od 

 

król polski 

 

rak legalnego 

skiego 

potostwa 

linia azowiecka wygasa w r 

niezależność. Dynastia podzieliła się na kilka linii. Mówimy o liniach Piastów: śląskiej, małopolskiej, 

wielkopolskiej, mazowieckiej (kujawskiej). Na Pomorzu Gdańskim w pierwszej 

połowie XIII w. władzę książęcą przejął lokalny ród możnowładczy. 

 

W pierwszej połowie XIII w. szczególne znaczenie zdobyła śląska linia Piastów. Śląsk był 

gęsto zaludniony, zagospodarowany i sprawnie rządzony przez Henryka Brodatego (panował 

1201–1238). Książę ten podbił część Wielkopolski, zajął też Kraków i był najpotężniejszym z Piastów 

swego pokolenia. Okres przewagi Piastów śląskich skończył się wraz ze śmiercią Henryka 

Pobożnego (panował 1238–1241) w bitwie z Mongołami pod Legnicą w 1241 r. (patrz: s. 354). 

372

olska dzielnicowa przemiany polityczne i zagroenia zewntrzne 

 

d lewej stoj ertruda 

przeoona klasztoru cysterek 

w rzenicy w stroju zakonnym 

i z pastoraem gnieszka enryk 

oony olesaw siedz oia 

i onrad lustracja pochodzi 

z , ilustrowanego 

ywota w adwigi powstaego 

w w 

? yjanij znaczenie powtarzajcego 

si na miniaturze motywu 

heraldycznego porównaj z ilustracj 

na s 

W konsekwencji podziałów spadkowych w połowie XIII w. 

Polska składała się z ponad 20 księstw. Szczególnego znaczenia 

nabrało wtedy zwierzchnictwo papieskie nad Polską, trwające formalnie 

od czasu darowizny Mieszka I. Poszczególni polscy książęta 

dzielnicowi, aby umocnić swą władzę, odnawiali akty oddania się 

papieżowi w opiekę. Do Polski przybywali poborcy daniny na rzecz 

Rzymu (świętopietrza) oraz legaci, czyli wysłannicy papiescy, uprawnieni 

do rozstrzygania lokalnych sporów. 

 

Brak władzy zwierzchniej i konflikty między księstwami dzielnicowymi 

poważnie osłabiły Polskę. Piastowie nie byli w stanie 

przeciwstawić się różnym zagrożeniom zewnętrznym. Wprawdzie 

presja cesarstwa, trwająca od X w., osłabła i po najeździe 

Fryderyka Barbarossy nie nastąpiły już następne, ale za to pojawiły 

się zagrożenia ze strony lokalnych władztw niemieckich. 

W połowie XII w. z dawnej marchii wschodniej powstała marchia 

brandenburska. W XIII w. Brandenburgia opanowała ziemię 

lubuską oraz obszary położone na północ od dolnej Warty 

i Noteci, na których została utworzona należąca do Brandenburgii 

nowa marchia. W 1181 r. lokalni książęta Pomorza 

Zachodniego (na początku XII w. zhołdowani przez Bolesława 

Krzywoustego), obawiając się brandenburskiej ekspansji, przyjęli 

zwierzchnictwo cesarskie. 

 

W XIII w. dochodziło do najazdów na Polskę ze strony Litwy 

oraz księstw ruskich. Jednak największym zagrożeniem były 

najazdy mongolskie (patrz: s. 354). W trakcie pierwszego z nich 

w 1241 r. obrabowane i zniszczone zostały Małopolska oraz 

Śląsk. 

 

 

ok ya córk 

hraiego ndechs w po- 

udniowych iemczech 

trzymaa staranne wyksztacenie 

w klasztorz, 

potraia pisa i czyta 

oraz gra na harie wieku 

lat zostaa wydana 

za m za ksicia lskiego 

enryka rodatego adwiga 

nauczya si jzyka 

polskiego asyna z dzia- 

alnoci doroczynnej, 

min z zakadania szpitali, 

a take z gokiej poonoci 

surowych praktyk 

ascetycznych raz z m- 

em uundowaa na lsku 

liczne kocioy i klasztory 

ieszya si duym autorytetem 

w caej olsce, 

wczaa si te w dziaania 

polityczne min po- 

redniczya w sporze 

o tron krakowski midzy 

swoim mem a ksiciem 

onradem azowieckim 

mara w opinii witoci 

r zostaa kanonizowana 

est dzi uznawana 

za wit patronk lska 

i caej olski 

373

a orazie namalowanym prawie lat po itwie ongoowie walcz niemal tak samo 

jak chrzecijanie uywaj w walce kopii i mieczy, s zakuci w zroje ycerze polscy s 

odziani w zroje, jakich jeszcze nie stosowano w stuleciu usze polegych chrzecijan 

s unoszone przez anioy wród nich dusza enryka jego ciao poznajemy po tarczy 

i proporcu z herem iastów lskich czarnym orle usze pogan traiaj w paszcz 

szatana o mierci enryka oonego ongoowie zatknli jego gow na wóczni 

i pokazywali orocom egnicy, y wywoa wród nich przeraenie i popoch ród si 

jednak oroni 

 

 

 

y synem azimierza prawiedliwego 

d r panowa na azowszu i ujawach 

wukrotnie przejciowo opanowa te raków tara 

si zrojnie zaj przygraniczne ziemie pruskie i wspiera 

akcje misyjne iskupa hrystiana, majce doprowadzi 

do chrystianizacji rusów i przeszli jednak do natarcia 

i niszczyli pograniczne grody mazowieckie onrad 

próowa wic organizowa przeciw rusom krucjaty 

z udziaem innych ksit piastowskich astpnie zacz 

szuka pomocy zakonów rycerskich awar porozumienie 

z rzyakami oczyni te nadania na rzecz niewielkiego 

zakonu dorzyskiego ycerzy hrystusowych, 

zaoonego przez iskupa hrystiana wikszo czonków 

tego zakonu poczya si z czasem z rzyakami 

374


 

? ska ziemie, które owie utracia na rzecz ocych wadców odaj nazwy tych oszarów 

Mongołom zastąpił drogę książę śląski Henryk Pobożny, który dowodził połączonymi 

siłami kilku księstw i posiłkami rycerzy zakonnych. Pod Legnicą poniósł jednak klęskę 

i zginął. Zniszczenia spowodowane najazdem były bardzo duże. Mongołowie uprowadzali 

ludność w niewolę, co powodowało brak siły roboczej. Podobny charakter miały następne 

wyprawy mongolskie na Polskę w 1259 i 1287 r. 

 

W drugiej połowie XII i na początku XIII w. ziemie polskie były celem nieustannych wypraw 

łupieżczych ze strony Prusów. Należeli oni – podobnie jak Jaćwingowie, Litwini i Łotysze 

– do grupy językowej ludów bałtyckich (patrz: s. 419), ostatnich pogan w Europie. Książęta 

polscy nie potrafili przeciwstawić się łupieżczym najazdom Prusów. Szczególnie niszczone było 

Mazowsze. Dlatego książę Konrad Mazowiecki (panował 1202–1247) sprowadził do Polski 

375

zakon krzyżacki i przekazał mu w lenno ziemię chełmińską. Stało się to między 1226 a 1230 r. 

Krzyżacy mieli odpierać ataki Prusów i przeprowadzić ich chrystianizację. Do końca XIII w. 

zakon utrzymywał z książętami polskimi pokój, gdyż był zajęty walką z Prusami – i żyjącymi 

na wschód od nich Jaćwingami – oraz tworzeniem własnego państwa. 

W ciągu kilkudziesięciu lat ziemie Prusów i Jaćwingów zostały podbite. Krzyżacy wykorzystywali 

stały napływ rycerstwa i środków materialnych z Niemiec. Na zajętych terenach 

zbudowali sieć warownych zamków i oparty na nich sprawny system zarządzania. Sprowadzali 

z Niemiec osadników, którzy tworzyli nowe miasta (np. Toruń, Kwidzyn, Elbląg) oraz osady 

wiejskie. Organizowano je na zasadach przejętego z Niemiec prawa (patrz: s. 379). Krzyżacy 

utworzyli cztery biskupstwa, które – tak jak i cała organizacja kościelna państwa krzyżackiego 

– stały się niezależne od arcybiskupstwa gnieźnieńskiego. Państwo zakonne – dzięki swej sile 

i wpływom na dworach papieskim i cesarskim – zerwało lenną zależność z tytułu nadania mu 

ziemi chełmińskiej. W 1237 r. z Krzyżakami połączył się zakon kawalerów mieczowych, który 

został założony w 1202 r. w Inflantach (obszar dzisiejszej Łotwy i Estonii) w celu prowadzenia 

misji chrystianizacyjnej wśród tamtejszych pogańskich ludów. 

* * * 

Okres rozbicia dzielnicowego przyniósł Polsce wiele strat terytorialnych i zniszczeń. Utracone 

zostały Pomorze Zachodnie, ziemia lubuska, ziemia chełmińska, a związek z Pomorzem Gdańskim 

uległ osłabieniu. Na przełomie XIII / XIV w., w czasie jednoczenia ziem polskich, nastąpiły 

dalsze straty terytorialne. 

 

1138 testament (statut sukcesyjny) Bolesława Krzywoustego 

1146 wygnanie pierwszego seniora, księcia Władysława II przez młodszych braci 

1157 wyprawa cesarza Fryderyka Barbarossy na Polskę 

1226–1230 osadzenie Krzyżaków w ziemi chełmińskiej 

lata 30. XIII w. 

okres przewagi Piastów śląskich – Henryka Brodatego i Henryka Pobożnego 

– w Polsce 

1237 

połączenie zakonu krzyżackiego z zakonem kawalerów mieczowych w Inflantach 

1241 pierwszy najazd mongolski na Polskę i bitwa pod Legnicą 

 

yjanij, jakie wewntrzne prolemy olski mia rozwiza testament olesawa rzywoustego 

yjanij, dlaczego zasady ustrojowe wprowadzone na mocy testamentu olesawa 

rzywoustego okazay si nietrwae 

376


charakteryzuj przemiany polityczne zachodzce na ziemiach polskich w doie rozicia 

dzielnicowego 

rzedstaw konsekwencje klski enryka oonego w itwie pod egnic 

ymie czynniki, które sprzyjay decentralizacji pastwa polskiego w w 

rzedstaw okolicznoci powstania pastwa zakonnego w rusach 

a podstawie mapy i wiedzy z podrcznika wykonaj polecenia 

ymie iskupstwa nalece do metropolii gnienieskiej, które yy pooone 

na oszarach podporzdkowanych w stuleciu olesawowi rzywoustemu 

ymie iskupstwa nalece do metropolii gnienieskiej, które zostay utworzone 

po r 

krel, które z zaznaczonych na mapie stolic iskupich znalazy si w w na oszarach 

niepodlegajcych wadzy ksit piastowskich 

377

charakteryzuj midzynarodowe konsekwencje osaienia wadzy zwierzchniej 

w pastwie piastowskim w doie rozicia dzielnicowego 

rzeczytaj ragment listu cesarza ryderyka ararossy z r i wykonaj polecenia 

Chociaż Polska nader jest obronna sztuką i z natury, tak że poprzednicy nasi zaledwie z wielką 

trudnością doszli byli do rzeki Odry, my jednakże z pomocą Opatrzności Bożej, która 

wyraźnie drogę nam wskazywała, przedarliśmy się przez ich przesieki, które poczynili w wąskich 

przejściach, ścinając drzewa w gęstwinie leśnej i zagradzając drogę z wielką pomysłowością, 

i […] wbrew nadziei Polaków z całym naszym wojskiem przeszliśmy przez rzekę Odrę, 

która całą ową ziemię zasłania jakby murem, a głębokością swoją zamyka wszelki dostęp. 

[…] Co zobaczywszy, Polacy w nagły popadli strach i nie spodziewając się już niczego prócz 

zagłady i zniszczenia kraju […] i sami pierzchli przed naszym obliczem […]. Ruszyliśmy tedy 

w pościg za uciekającymi i, przebiegając przez diecezję wrocławską i poznańską, zniszczyliśmy 

ogniem i mieczem całą prawie ziemię. […] W pomienionym tedy wyżej biskupstwie poznańskim 

w miejscowości Krzyszkowo, książę Bolesław, padłszy do nóg majestatu naszego, 

przyjęty został za wstawiennictwem książąt [niemieckich] do łaski naszej na tych warunkach: 

po pierwsze przysiągł za siebie i w imieniu wszystkich Polaków, że brat jego wygnaniec nie 

został wypędzony ku hańbie cesarstwa rzymskiego; po wtóre obiecał dać nam dwa tysiące 

grzywien […] złota, za owo zaniedbanie, że na dwór nasz nie przybył ani nie uczynił należnego 

nam z ziemi [hołdu] wierności. Przysiągł również pójść na wyprawę włoską. Wreszcie 

przysiągł, że na dwór nasz, który […] [ma się zebrać] w Merseburgu na Boże Narodzenie, 

zobowiązuje się przybyć, by na skargi swego wygnanego brata dać pełną odpowiedź. 

Podziały i zjednoczenie państwa polskiego (1138–1320), 

oprac. R. Grodecki, Kraków 1924. 

identyikuj postacie, o których jest mowa w tekcie 

rzedstaw wydarzenia, które zostay opisane w cesarskim licie 

yjanij, do czego zoowiza si w stosunku do cesarza wspomniany w tekcie olesaw 

ierz samodzielnie inormacje i materiay ikonograiczne dotyczce polityki prowadzonej 

przez enryka rodatego i enryka oonego rzygotuj prezentacj powicon sukcesom 

i porakom tych dwóch ksit prezentacji zawrzyj swoj opini na temat szans na 

zjednoczenie ziem polskich w pierwszej poowie w pod erem iastów lskich 

 


Polska dzielnicowa i zjednoczona. Państwo, społeczeństwo, kultura, red. A. Gieysztor, Warszawa 1972. 

B. Zientara, Henryk Brodaty i jego czasy, Warszawa 1997. 

378

36 

 

• olonizacja na prawie niemieckim 

• Funkcjonowanie wsi i miast lokowanych na prawie niemieckim 

• sztatowanie si stanów spoecznych w olsce 

• Przemiany kulturowe na ziemiach polskich w okresie rozbicia dzielnicowego 

 

Okres rozbicia dzielnicowego był czasem przyspieszonego rozwoju gospodarczego ziem polskich. 

W drugiej połowie XII i w XIII w. upowszechniły się wielka własność ziemska oraz immunitety. 

Duchowni i rycerze posiadający włości byli zainteresowani wzrostem wydajności swoich 

majątków. Popierali karczunki, wzrastała więc powierzchnia upraw i produkcja rolna. Pojawiło 

się trwałe zapotrzebowanie na siłę roboczą. 

Osadzanie rolników w majątkach ziemskich na prawie polskim (patrz: s. 312), jako tzw. 

wolnych gości, okazało się korzystne, ale niewystarczające. Osadnictwo to oraz przyrost naturalny, 

chociaż znaczny, nie zapewniały bowiem potrzebnej liczby ludzi do pracy. Ponadto wolni 

goście nie mieli zazwyczaj wystarczających zasobów (ziarna na siew, zwierząt pociągowych, narzędzi), 

aby zorganizować nowe gospodarstwa. Środków tych musiał dostarczyć pan włości, a to 

ograniczało jego korzyści. Książęta, duchowni i rycerze popierali więc sprowadzanie osadników 

z obcych krajów. Zbiegło się to ze zjawiskiem znacznego przyrostu naturalnego i przeludnienia 

w Europie Zachodniej oraz poszukiwaniem przez tamtejszą ludność chłopską nowych ziem pod 

uprawę. Od końca XII w. do Polski zaczęli przybywać osadnicy z Flandrii, a następnie z Niemiec. 

Stosowali oni nowe techniki rolne, przede wszystkim trójpolówkę (patrz: s. 325), przywozili ze 

sobą również narzędzia i inne sprzęty potrzebne do zorganizowania gospodarstwa. Ruch ten 

przybrał na sile w XIII w., zwłaszcza po najeździe mongolskim. 

Przybysze przynosili ze sobą wzory prawne wypracowane wcześniej w czasie akcji osadniczej 

na wschodzie Niemiec. Dlatego prawo to nazywano w Polsce niemieckim, a migracje i osadnictwo 

przybyszów – osadnictwem na prawie niemieckim. Zjawisko to nie było charakterystyczne 

wyłącznie dla ziem polskich, owszem objęło całą Europę Środkową: Czechy, Węgry, państwo 

krzyżackie. Był to ponadto proces długotrwały. W Polsce rozpoczął się w końcu XII w., rozwinął 

się w XIII stuleciu i trwał aż do wieku XV. Objął najwcześniej Śląsk, potem Wielkopolskę i Małopolskę, 

Pomorze Gdańskie, później zaś Mazowsze i Ruś Halicką (przyłączoną do Polski w XIV w.). 

Osadnicy przybywali niewielkimi grupami, aby tworzyć nowe wsie i miasta. Prowadził ich 

organizator przedsięwzięcia zwany zasadźcą. Pan włości (książę, duchowny, rycerz) zawierał 

z zasadźcą umowę i wystawiał przybyszom dokument 

– przywilej lokacyjny. Wyrażał w nim zgodę 

na utworzenie i zorganizowanie (czyli lokowanie) 

osady na zasadach prawa niemieckiego. Dokument 

określał rozmiary danin (czynszu w pieniądzu, częściowo 

tylko danin w naturze), przy czym na czas 

zagospodarowania przyznawano przybyszom lata 

wolnizny (tzn. wolne od opłat na rzecz pana). 

ac 

locatio zaoenie zaoenie nowej 

osady wiejskiej lub miasta poczone 

z nadaniem prawa niemieckiego tak- 

e przeniesienie na prawo niemieckie 

osad lub miast ju istniejcych 

379

1 

2 3 

3 

a ilustracji s widoczni waciciel wsi, zasadca, chopscy 

osadnicy 

? mów kolejne etapy lokacji wsi ukazane w reprodukowanym ródle ikonograicznym 

 

We wsi lokowanej na prawie niemieckim 

niem 

zostawa dziedzicznym zarzdc 

y on zobowizany do przewodniczenia 

awie wiejskiej, pobierania 

czynszów na rzecz pana, nadzoru 

nad organizacj wsi y móc wypenia 

te zadania, sotys otrzymywa 

gospodarstwo kilkuanowe, 

a czsto take inne przywileje, np 

prawo poowu ryb, budowy myna 

W Polsce w sotysi byli 

zobowizani do suby zbrojnej 

i tworzyli grup poredni midzy 

ludnoci wieniacz a rycerstwem 

Przywilej z r, umoliwiajcy 

rycerzom wykupywanie 

soectw, spowodowa stopniowe 

przechodzenie tego urzdu w rce 

rycerstwa szlachty i w rezultacie 

likwidacj wiejskiego samorzdu 

 

W przypadku lokacji wsi wymiar czynszu był uzależniony 

od rozmiaru gospodarstwa chłopskiego. Typowe gospodarstwo, 

stanowiące podstawę utrzymania chłopskiej rodziny, 

miało jeden łan. Był to obszar 17–24 ha. Zasadźca otrzymywał 

kilka łanów, często także przywilej posiadania młyna lub 

karczmy. Z chwilą zorganizowania wsi stawał się jej sołtysem. 

Funkcja ta była dziedziczna. Wieś otrzymywała samorząd, sołtys 

przewodniczył ławie wiejskiej, czyli miejscowemu sądowi 

(jego członków wybierano spośród kmieci). Pan był dla tego 

sądu instancją odwoławczą. 

Tak duże reformy były kosztowne dla pana włości, ponieważ 

przekazywał on osadnikom ziemię i przyznawał lata wolnizny. 

Koszty zagospodarowania, pomiarów ziemi, karczunków, 

pobudowania się ponosili przybysze. Było to możliwe, gdyż 

przywozili ze sobą nie tylko rozwiązania prawne i umiejętności, 

ale także środki materialne: narzędzia, bydło, zwierzęta 

pociągowe, ziarno na siew. Po pewnym czasie wzrost liczby 

ludności i areału ziemi uprawnej oraz zastosowanie trójpolówki 

przynosiły zwiększenie plonów i korzyści obu stronom uczestniczącym 

w lokacji. Ponadto wzrost produkcji rolnej stwarzał 

podstawy dla rozwoju miast. 

380

poeczestwo, gospodarka i kultura Polski dzielnicowej 

 

a skutek lokacji due zmiany zachodziy w przestrzennej organizacji wsi Powstaway wsie 

due, o zwartej zabudowie, z ogrodami w pobliu siedlisk sztat wsi zalea od warunków 

terenowych ajczciej tworzono tzw ulicówki z zabudowaniami cigncymi si wzdu 

drogi lub wsie placowe gospodarstwa skupiay si wokó owalnego placu ademu 

z osadników wyznaczano grunty tworzce jego an, z tym e cao ziemi danej wsi 

dzielono na trzy pola, zgodnie z zasad trójpolówki 

 

1 2 

 

 

 

W Polsce proces lokowania miast na prawie niemieckim rozpoczął się na Śląsku w pierwszych 

dziesięcioleciach XIII w. Jedną z najwcześniejszych lokacji zorganizowano w Środzie Śląskiej. 

Jak wynika z jej nazwy, już poprzednio był to ośrodek wczesnomiejski z targiem odbywającym 

się w środę. Lokacja dotyczyła więc już istniejącej osady. Takie przenoszenie na nowe prawo 

(lokacja) było zjawiskiem częstym. Jeśli tworzono nową wieś lub miasto, mówiono o lokacji 

na surowym korzeniu. Środzie nadano najpierw prawo flamandzkie, ale rychło zmieniono je 

na zaczerpnięte z niemieckiego Magdeburga. Stało się ono w Polsce wzorem, mówiono więc 

o prawie magdeburskim lub średzkim. Krzyżacy prowadzili podobną akcję osadniczą, a tamtejszą 

wersję prawa niemieckiego nadaną Chełmnu nazywano prawem chełmińskim. Stosowano 

je również w Polsce. Poza Magdeburgiem wzoru prawnego, szczególnie na Pomorzu, dostarczała 

także niemiecka Lubeka. 

Na początku przenoszono na prawo niemieckie już istniejące ośrodki o charakterze miejskim. 

Dla przykładu Poznań otrzymał przywilej lokacyjny w 1253 r., Kraków w 1257 r. Jednak i wtedy 

sprowadzano do nich nowych osadników i wytyczano nowy plan miasta. W wielu przypadkach 

381

a planie moemy zidentyikowa trzy etapy rozwoju orodka 

miejskiego gród z w, osady powstae w w, miasto lokacyjne lokacja w r 

? krel zmiany przestrzenne oraz spoeczno-gospodarcze, które zaszy w Poznaniu w w 

lokację powtarzano, gdy pierwsza nie przyniosła rezultatu. Często dokument lokacyjny nie 

zachował się i dokładnej daty lokacji nie znamy. Dotyczy to np. Wrocławia i Sandomierza. 

Od końca XIII w. coraz częściej lokowano miasta na surowym korzeniu. 

Przyszli mieszczanie, podobnie jak osadnicy wiejscy, przywozili ze sobą znaczne środki materialne. 

W zamian za inwestycje otrzymywali lata wolnizny. Następnie mieli płacić dokładnie 

określone czynsze. Ich wysokość zależała od zajmowanej przez mieszczanina parceli miejskiej, 

od położenia kramu lub warsztatu. Zasadźca zostawał wójtem (niem. Vogt), reprezentującym 

pana wobec wspólnoty miejskiej i zbierającym opłaty. Urząd miał charakter dziedziczny. Mieszczanie 

otrzymywali prawo do utworzenia samorządu – rady miejskiej i ławy sądowej. Jeśli 

miasto wykupiło wójtostwo, uzyskiwało ono pełen samorząd, a na czele rady stawał wybieralny 

burmistrz (niem. Bürgermeister). Mieszczanie byli wolni osobiście, mieli też dziedziczne prawo 

do swego domu i parceli. 

 

Bardzo ważnym elementem reformy miejskiej stało się przestrzenne uformowanie miast lokacyjnych. 

Ośrodki wczesnomiejskie powstawały żywiołowo jako podgrodzia lub osady wokół 

placów targowych. Ich zabudowa była nieregularna. Natomiast miasta lokacyjne rozplanowywano 

dokładnie. Ich ośrodkiem stawał się kwadratowy lub prostokątny rynek. Z jego boków wybiegały 

382


ulice krzyżujące się z poprzecznymi ulicami pod kątem prostym. Na rynku budowano siedzibę 

rady i ławy, czyli ratusz, główne kramy (np. sukiennice), ewentualnie budynek wagi i miar. 

Do rogu rynku przylegała zazwyczaj wielka parcela kościoła parafialnego. Poza wytyczeniem 

rynku i sieci ulic, czasem dodatkowych placów, poszczególnym mieszczanom wyznaczano parcele 

pod zabudowę. Miejsca było niewiele, parcele wąskie, domy piętrowe, a zabudowa gęsta. Ściśle 

określony obszar miejski otaczały początkowo prowizoryczne wały, a później mury miejskie. 

W XIII w. z cegły murowano tylko reprezentacyjne budowle, domy zaś z drewna. W następnych 

stuleciach przybywało murowanych mieszczańskich kamienic. 

Miasta stały się odbiorcami produktów wiejskich, dostarczały zaś na wieś wytwory rzemieślnicze. 

Ziemie polskie i cały obszar Europy Środkowej objęty osadnictwem na prawie niemieckim 

upodobniły się pod względem gospodarczym do Zachodu – ważną rolę zaczął odgrywać handel 

lokalny, upowszechnił się pieniądz i stała wymiana między wsią a miastem. 

Każda lokacja polegała na wyłączeniu osady i jej mieszkańców spod sądownictwa urzędników 

książęcych, którzy tracili swoje znaczenie. Mogli to sobie rekompensować, rozwijając przyznane 

im przez księcia włości. W dłuższym czasie lokacje przynosiły tak dużo korzyści, że na prawo 

niemieckie zaczęto przenosić także wsie już istniejące i zasiedlone przez ludność polską. 

 

Masowe przybywanie osadników z Niemiec przyniosło istotną zmianę w składzie etnicznym 

mieszkańców ziem polskich. Nadal liczebnie przeważała ludność polska, ale rosła też liczba ludności 

mówiącej językiem niemieckim. Szczególnie Śląsk stał się miejscem współżycia Polaków 

i Niemców. W innych dzielnicach na wsi dominował zdecydowanie język polski, a ludność 

niemiecka skupiała się w większych miastach, w których tworzyła warstwy zamożniejsze. 

 

? Wska obszary ziem polskich objte osadnictwem ludnoci niemieckiej Podaj nazwy tych obszarów 

383

Wasne sdownictwo 

byo jednym z podstawowych atrybutów 

odrbnoci kadego stanu ymbol wadzy 

sdowej sotysa ukazanego na miniaturze 

to laska 

W polskich księstwach osiedlali się również 

Żydzi, którzy migrowali z Europy Zachodniej 

w obawie przed nasilającymi się tam prześladowaniami. 

Władcy dzielnicowi otaczali Żydów opieką 

i wykorzystywali ich umiejętności jako mincerzy 

(czyli ludzi bijących monety), poborców podatków, 

specjalistów od obrotu pieniężnego i udzielania 

pożyczek. W 1264 r. książę wielkopolski 

Bolesław Pobożny wystawił obszerny przywilej 

nadający gminom żydowskim samorząd i gwarantujący 

Żydom wolność kultu, prawo do prowadzenia 

szkół, ochronę synagog i cmentarzy. 

Konflikty pomiędzy Żydami a chrześcijanami miał 

rozstrzygać sąd książęcy. Na przywileju Bolesława 

Pobożnego wzorowali się władcy innych księstw 

piastowskich. 

Niemcy i Żydzi nie byli jedynymi cudzoziemcami 

przybywającymi do Polski. Wraz z rozwojem 

zgromadzeń zakonnych (cystersi, norbertanie, 

potem franciszkanie i dominikanie) na ziemiach 

polskich pojawili się również przybysze z Francji 

i Włoch. Na okres rozbicia dzielnicowego przypada 

więc początek zjawiska wielokulturowości 

społeczeństwa polskiego. 

 

Koniec wieku XII, a przede wszystkim XIII stulecie były w Polsce okresem stopniowego kształtowania 

się stanów – duchownego, rycerskiego, mieszczańskiego i chłopskiego. Te wielkie grupy 

społeczne, o własnej, odrębnej organizacji i funkcjach, powstawały dzięki prawom nadawanym 

poszczególnym grupom przez książąt. 

Najwcześniej ukształtował się stan duchowny. Pierwszy przywilej dla całego polskiego 

Kościoła został wydany w 1180 r. na zjeździe książąt w Łęczycy zorganizowanym przez Kazimierza 

Sprawiedliwego. Zebrani tam piastowscy książęta zrezygnowali z prawa do ruchomego 

majątku po zmarłych biskupach i ograniczyli obciążenia poddanych z dóbr kościelnych daninami 

państwowymi. Następne przywileje nadali Kościołowi kolejni polscy książęta. 

Równie ważne jak ustalanie zasad prawnych obowiązujących w stosunkach między Kościołem 

a władcą było przyjmowanie przez polski Kościół reform gregoriańskich. W XIII w. wprowadzono 

w Polsce ostatecznie celibat księży oraz wybór biskupów przez kapituły katedralne (patrz: 

s. 285). Pierwszym tak wybranym polskim biskupem został na początku XIII w. w Krakowie 

Wincenty Kadłubek, autor Kroniki polskiej. W XII w. powiększyła się sieć polskich biskupstw. 

W XIII w. została rozbudowana organizacja parafialna. Ponadto powstały liczne klasztory różnych 

zakonów. Dawało to polskiemu Kościołowi mocne podstawy organizacyjne. 

Stan rycerski kształtował się na zasadzie nadań ziemi oraz przywilejów udzielanych indywidualnie 

poszczególnym osobom. Ziemię przekazywał rycerzowi książę na tzw. prawie rycerskim. 

Ponadto rycerz otrzymywał immunitety sądowy i skarbowy. Te prawa i przywileje, a wraz z nimi 

384


 

omaska paskorzeba przedstawia ari z lewej, on monowadcy Piotra Wostowica, i ich syna 

witosawa, oiarowujcych atce oskiej uundowany przez nich koció Wczeniej na tego rodzaju 

undacj móg pozwoli sobie tylko ksi 

? krel, o jakich procesach spoecznych zachodzcych na ziemiach polskich wiadczy 

tympanon undacyjny z Wrocawia 

przynależność do stanu rycerskiego, były dziedziczne. Sprawy organizacyjne dotyczące stanu 

rycerskiego rozstrzygano na zjazdach rycerstwa poszczególnych ziem, czyli wiecach. Istniało 

również odrębne rycerskie sądownictwo: prawo chroniło rycerza w szczególny sposób, gdyż kara 

za jego zabicie, zwana główszczyzną, była wyższa niż za zabójstwo chłopa lub mieszczanina. Stan 

rycerski miał obowiązek uczestniczyć w wyprawach zbrojnych i w obronie kraju. 

W przeciwieństwie do Zachodu nie powstała w Polsce drabina feudalna, natomiast każdy 

członek stanu rycerskiego – zarówno wielki pan, jak i drobny rycerz – zależał bezpośrednio 

od księcia. Różnice między rycerzami i rodami wynikały ze zróżnicowanej zamożności oraz 

z pełnionych urzędów. Te zaś w okresie rozbicia dzielnicowego stały się liczniejsze. Każdy z książąt 

dzielnicowych miał bowiem własnego wojewodę, kanclerza, marszałka, cześnika itd. W ten 

sposób dawne urzędy centralne stały się urzędami poszczególnych księstw i ziem. 

Dwa kolejne stany – mieszczaństwo i chłopi – ukształtowały się w wyniku osadnictwa 

na prawie niemieckim. Zasady ich organizacji, prawa, obowiązki, system sądowy, określano 

w dokumentach lokacyjnych. W praktyce jednak granice między tymi stanami były płynne. 

 

Wiek XII był w Polsce jeszcze okresem dominacji stylu romańskiego. Powstały wtedy najwspanialsze, 

do dziś istniejące, polskie budowle romańskie – kościoły w Łęczycy, Opatowie, 

Kruszwicy, Strzelnie i Czerwińsku. W budowaniu i uposażaniu świątyń oraz klasztorów obok 

książąt uczestniczyli możnowładcy. Najbardziej znany ze swych fundacji był śląski możnowładca 

Piotr Włostowic (zm. 1153), organizator i dobroczyńca opactwa św. Wincentego oraz kościoła 

Najświętszej Marii Panny we Wrocławiu. Piotr, razem z biskupem krakowskim Mateuszem, 

korespondował z samym Bernardem z Clairvaux (patrz: s. 357). 

385

ocioy romaskie 

dziki swej konstrukcji miay 

w redniowieczu znaczenie 

nie tylko religijne, lecz take 

obronne – w razie wrogiego 

ataku staway si miejscem 

schronienia okolicznej 

ludnoci 

? a przykadzie przedstawionej 

wityni wska cechy 

charakterystyczne budowli 

romaskiej 

Na prowincji jeszcze w XIII w. powstawały niewielkie kościółki romańskie, podczas gdy 

w dużych miastach i przy ważniejszych klasztorach wznoszono już świątynie gotyckie. 

Z przełomu XII / XIII stulecia pochodzi Kronika polska biskupa krakowskiego Wincentego 

zwanego Kadłubkiem. O autorze mówiono też „mistrz Wincenty” ze względu na jego 

wykształcenie. Uczył się bowiem najpierw w Polsce, a potem studiował w Paryżu. Autor chciał 

uświetnić dzieje Polski, cofnął je aż po starożytność, przytoczył liczne legendy i podania, które 

znamy do dziś: o Kraku, Lestku, Wandzie. Popierał całym sercem rosnący w Polsce kult biskupa 

Stanisława. Dzieło Wincentego przyczyniło się do późniejszych polskich starań w Rzymie 

o kanonizację św. Stanisława (1257 r.). Drugim celem kronikarza było wychowanie przez lekturę 

i dawanie przykładów słusznego postępowania. Jego kronika stała się bardzo popularna, czytano 

ją chętniej i częściej niż wcześniejszą kronikę Galla Anonima. 

W Polsce powstały też spisane po łacinie utwory należące do epiki rycerskiej: pieśń o Piotrze 

Włostowicu (Carmen Mauri, XII w.) czy zawarta w Kronice wielkopolskiej opowieść o Walterze 

z Tyńca i Wisławie z Wiślicy (przełom XIII / XIV w.). 

Wraz z budową sieci parafialnej chrześcijaństwo wnikało głęboko w społeczeństwo, docierając 

w sposób trwały na wieś. Liturgia kościelna, kultura pisma, szkoła i nauka pozostały łacińskie. 

Ale głoszenie ludowi prawd wiary musiało odbywać się w języku polskim. W ciągu XIII w. 

rozwinął się on na tyle, że zapewne z końca tego stulecia pochodzi najstarsza polska pieśń religijna 

– Bogurodzica. 

 

porzdkuj w tabeli w zeszycie przemiany kulturowe, gospodarczo-spoeczne, 

polityczne, które zaszy na ziemiach polskich w dobie rozbicia dzielnicowego Podaj po trzy 

przykady dla kadej dziedziny 

Wyjanij, na czym polegay odrbnoci midzy tworzcymi si stanami polskiego 

spoeczestwa 

charakteryzuj proces umacniania si chrzecijastwa na ziemiach polskich w w 

Wyjanij uwarunkowania zmian etnicznych zachodzcych na ziemiach polskich w w 

386


Przeczytaj ragmenty dokumentu wystawionego w r przez ksicia olesawa Wstydliwego 

i wykonaj polecenia 

W imię Ojca i Syna i Ducha Świętego. Amen. […] Zamierzając tedy założyć miasto w Krakowie 

i zgromadzić tamże ludzi z różnych klimatów, kładziemy to w uszy wszystkim, tak 

obecnym, jak przyszłym, że my Bolesław, z łaski Bożej książę Krakowa i Sandomierza […] 

zakładamy je [tj. miasto] na tym prawie, na jakim założone zostało miasto Wrocław, z tym 

jednak, by trzymano się nie tego, co się dzieje we Wrocławiu, lecz co się dziać powinno 

w myśl prawa i form miasta Magdeburga. A jeśliby jaka wątpliwość co do tego powstała, 

wątpiący powinni się uciec do prawa pisanego. 

Przede wszystkim […] obiecujemy przestrzegać niewzruszenie, iż wszyscy mieszczanie mieszkający 

w tym mieście nie mają nam dawać ani czynić żadnego czynszu ani jakiejkolwiek daniny 

z osób swoich lub mieszkań, własnych lub należących do miasta, przez przeciąg lat sześciu 

prócz [czynszów] ze sklepów, gdzie się sukno sprzedaje i ze sklepów przekupniów, które 

potocznie zwą się kramy, z których skoro tylko je własnym kosztem i pracą wybudujemy, pięć 

części czynszu nam przypadnie, zaś szóstą część pobierać będą dziedzicznie pomienieni wójtowie 

[…]. Gdy zaś minie owe sześć lat, to z każdego siedliska obowiązani będą płacić nam ½ 

łuta według miary niemieckiej srebra używanego wówczas, gdy przypadnie termin płacenia; 

jednakże co się tyczy bud rzeźników, piekarzy i szewców nadajemy wójtom prawo i swobodną 

władzę zatrzymania [ich] sobie lub wieczystego przekazania ich dowolnie innym tak, że 

posiadacze wspomnianych bud mają być na wieki wolni od wszelkiego czynszu. Wójtowie 

zaś w tym mieście po skończeniu się wolnizny zajmą co szóste dworzyszcze ze wszystkich 

wieczyście i swobodnie; nie mają ich jednak dzierżyć z prawa, lecz z naszej szczególnej łaski. 

Podobnie inne dworzyszcza poza miastem, gdzie bydło będzie zabijane, swobodnie posiadać 

będą i prawem dziedzicznym. Przyzwalamy także i obiecujemy niewzruszenie przestrzegać, 

aby wójtowie pomienieni swobodnie i bez wszelkiej opłaty i cła naszego wieczyście towary 

swoje przewozili i przechodzili przez całe nasze władztwo i księstwa; inni zaś mieszkańcy tego 

miasta przez 10 lat tąż samą mają cieszyć się wolnością. […] 

Również nadajemy miastu prawo używania rzeki Wisły z obu brzegami od granic Zwierzyńca 

aż do granic klasztoru w Mogile w ten sposób, że w niej będzie wolno swobodnie 

łowić ryby, a pomienieni wójtowie będą mogli zbudować trzy młyny i dzierżyć je prawem 

dziedzicznym wolne od wszelkiej opłaty. 

Budowa wewnętrzna Polski piastowskiej, oprac. R. Grodecki, Kraków 1924. 

krel, do jakiego typu dokumentów zalicza si przytoczony tekst zasadnij swój wybór 

okument potwierdzajcy immunitet monowadcy 

onkordat 

okument lokacyjny 

apitularz 

Wymie prawa i obowizki mieszkaców miasta wyszczególnione w przytoczonym tekcie 

Wyjanij, jakim zmianom miay ulega te obowizki w kolejnych latach istnienia miasta 

a podstawie dokumentu okrel, na czym polegaa uprzywilejowana pozycja wójtów 

w stosunku do pozostaych mieszkaców miasta 

Wyjanij, jak rol w unkcjonowaniu nowego miasta mia odgrywa agdeburg 

387

Przeczytaj ragment dokumentu z r i wykonaj polecenia 

Niech będzie wiadome wszystkim, że my Przemysław*, z bożej łaski książę Polski […] Przyznajemy 

temu biskupowi** i jego następcom wolność lokowania wsi […] biskupstwa [poznańskiego] 

na prawie niemieckim. 

A ponieważ ci, którzy osadzani są na wyżej wymienionym prawie, nie przywykli zgoła do ponoszenia 

i uiszczania ciężarów i świadczeń, które ponoszą Polacy, przeto właścicieli [posiadaczy] 

owych wiosek zwalniamy od wszystkich ciężarów i świadczeń prawa polskiego*** […] 

i wszystkich innych, których Niemcy ani czynić, ani uiszczać nie są przyzwyczajeni. […] 

A nadto, zastrzegając dla naszego tylko sądu jedynie sprawy o głowę i członki****, zwalniamy 

[tychże osadników] […] od sądu czy jurysdykcji wszystkich wojewodów, kasztelanów albo 

innych niższych sędziów tak, aby odnośnie do dotyczących ich skarg nie inaczej jak przed 

obliczem pana swego biskupa lub sołtysa w poszczególnych sprawach mieli odpowiadać. 

Działo się w Pobiedziskach roku Pańskiego 1246 […]. 

* Przemysł I, książę wielkopolski, zm. w 1257 r. 

** Biskup poznański Bogufał. 

*** Tzn. prawa książęcego. 

**** Sprawy zagrożone karą śmierci przez ścięcie lub ćwiartowanie. 

Wybór tekstów źródłowych z historii państwa i prawa polskiego, 

oprac. J. Sawicki, Warszawa 1952. 

Wymie przywileje, które biskup poznaski otrzyma dla swoich dóbr 

a podstawie tekstu ródowego okrel, czym rónia si sytuacja poddanych yjcych 

w systemie prawa ksicego od pooenia poddanych we wsi lokowanej na prawie 

niemieckim 

Wska ragment dokumentu inormujcy o tym, e ksi zachowa cz swych dawnych 

uprawnie krel, jakiego typu byy to uprawnienia 

a podstawie róda podaj, kto w systemie prawa ksicego egzekwowa w imieniu wadcy 

jego uprawnienia 

Poszukaj w najbliszej okolicy lub swoim regionie ladów osadnictwa lokacji na prawie 

niemieckim i przygotuj na ten temat prezentacj 

a podstawie samodzielnie zebranych inormacji i materiaów ikonograicznych przygotuj 

prezentacj powicon dziejom swojego regionu w okresie rozbicia dzielnicowego wzgldnij 

nie tylko najwaniejsze wydarzenia polityczne, lecz take wybrane problemy dziejów 

spoecznych, gospodarczych i rozwoju kultury 

 

J. Gilewska-Dubis, Życie codzienne mieszczan wrocławskich w dobie średniowiecza, Wrocław 2000. 

Od plemion do Rzeczypospolitej. Naród, państwo, terytorium w dziejach Polski, red. A. Mączak, Warszawa 

1999. 

Polska dzielnicowa i zjednoczona. Państwo, społeczeństwo, kultura, red. A. Gieysztor, Warszawa 1972. 

388

POWTÓRZENIE 

P – – 

 

charakteryzuj rol instytucji kocielnych i religii katolickiej w rozwoju kultury i ycia umysowego 

w redniowiecznej uropie 

 

Wyjanij, jak rozumiesz uksztatowane w redniowieczu powiedzenie powietrze miejskie czyni 

wolnym 

 

Wymie najwaniejsze elementy teorii pastwa ormuowane przez ana z alisbury i w omasza 

z kwinu 

 

ozwa, na czym polegay ograniczenia oddziaywania przekazu pisanego, plastycznego i ustnego 

w kulturze redniowiecznej uropy wzgldnij czynniki techniczne, spoeczne i religijne 

 

charakteryzuj ormy i zasig ruchu krucjatowego w uropie – w 

 

ormuuj trzy argumenty, by potwierdzi tez, e osadnictwo na prawie niemieckim przyczynio si 

do rozwoju gospodarczego ziem polskich 

 

a podstawie planu wykonaj polecenia 

a podstawie inormacji z planu oraz legendy 

opisz pooenie najstarszego grodu ksicego, 

okrel umiejscowienie siedziby biskupa, 

 

 

opisz pooenie i rozplanowanie miasta lokacyjnego 

a podstawie planu oraz wiedzy z podrcznika przedstaw moliwoci gospodarczego 

i przestrzennego rozwoju Wrocawia w w 

389

POWTÓRZENIE 

 

Przeczytaj ragment uniwersau cesarza Fryderyka arbarossy z r dokument ten odnosi si 

do poselstwa, które papie adrian przysa do cesarza przebywajcego na obradach sejmu 

zeszy i wykonaj polecenia 

[Wysłannicy papiescy] z niesłychaną pychą, z zuchwałą wzgardą, z przeklętą wyniosłością 

nadętego serca przedstawili nam swe poselstwo spisane w liście apostolskim [tzn. papieskim], 

którego treść jest taka: że mamy sobie przypomnieć, iż [to] […] papież udzielił nam […] 

cesarskiej korony […]. 

[Rozwścieczony cesarz nakazał papieskim posłom opuszczenie Rzeszy (cesarstwa) i sformułował 

swoją wykładnię relacji między cesarzem a papieżem:] 

Gdy przez wybór książąt królestwo [niemieckie] i cesarstwo od samego Boga jest nam dane, 

który przez mękę Chrystusa, Syna Swego, dwom mieczom niezbędnym do rządzenia świat 

poddał*, i gdy Piotr apostoł tak nas uczył: „Boga się bójcie, a króla czcijcie”, […] każdy, kto 

powiada, żeśmy koronę cesarską jako beneficjum przyjęli od […] papieża, sprzeciwia się Boskim 

postanowieniom i nauce Piotra i winien będzie kłamstwa. 

* Dwa miecze symbolizują dwie władze – świecką i duchowną. 

Europa w okresie wypraw krzyżowych, oprac. W. Semkowicz, Kraków 1925. 

Wyjanij, czego dotyczy wspomniany w tekcie spór midzy cesarzem a papieem 

Przedstaw, jakie byy – w opinii cesarza – podstawy jego wadzy 

a podstawie wiedzy z podrcznika wyjanij, do dziaa których swoich poprzedników 

nawizywali papie adrian i cesarz Fryderyk 

a podstawie wiedzy z podrcznika okrel, jak nazywamy konlikt, który na przeomie i w 

toczy si pomidzy cesarstwem i papiestwem 

 

Przeczytaj dwa teksty ródowe dotyczce migracji uropejczyków na Wschód w dobie krucjat 

i wykonaj polecenia 

Czyny Franków 

Albowiem my, którzy byliśmy [ludźmi] Zachodu, teraz jesteśmy [ludźmi] Wschodu. Kto był 

Włochem lub Frankiem [tj. Francuzem], na tej ziemi stał się Galilejczykiem lub Palestyńczykiem. 

[…] Tu już [każdy] posiada własny dom i rodzinę. […] Ten posiada winnice, inny zaś 

pola uprawne. […] Kto był obcym przybyszem, teraz stał się tubylcem, a kto był dzierżawcą, 

stał się stałym mieszkańcem. […] Kto bowiem tam [czyli w Europie] był biedny, tego Bóg 

uczynił [tutaj] bogatym. Ci, którzy posiadali mało pieniędzy, tu mają niezliczone mnóstwo 

bizantynów**, ci, co nie mieli [nawet] wsi, już mają miasto, za łaską Bożą. 

J. Garbacik, K. Pieradzka, Teksty źródłowe do historii powszechnej wieków średnich, cz. 1, Kraków 1951. 

* Foucher de Chartres (czytaj: fusze de szartr) – ksiądz, uczestnik pierwszej krucjaty, później przebywał w Edessie 

i Jerozolimie. Jego dzieło Czyny Franków, spisane w formie dziennika, obejmuje lata 1095–1127. 

** Bizant – złota moneta bizantyjska. 

390

POWTÓRZENIE 

 

 

Teraz nas więc za morze / Wiedź, Jezu, prawy Boże, / Dla cię rzucam krainę / Jasną, kochaną, 

bratnią, / Gdziem miał chleba dostatnio; / Gdziem był czczony, pieszczony […] / Mimo owe 

ponęty / Chcę do Ziemi iść Świętej […] / Niech nas w służbę zbawienia / Przyjąć raczy Duch 

Święty; / Za potężną tą wodzą / Na mórz wypłyniem odmęty. […] 

Wielka literatura powszechna, red. S. Lam, t. 5, cz. 1, Warszawa 1932. 

* Gaucelm Faidit (czytaj: goselm fedi; ok. 1150–ok. 1230), prowansalski trubadur, być może uczestniczył w trzeciej 

i czwartej krucjacie. 

Przedstaw, jak wedug autora tekstu zmienia si pozycja ekonomiczna i spoeczna 

uropejczyków, którzy osiedlili si na liskim Wschodzie akie – mona wnioskowa – byy 

motywy ich migracji? 

ak okrela swoj pozycj w uropie autor tekstu ? ak przedstawi motyw swej wyprawy 

do iemi witej? 

Wyjanij rónice pomidzy przekazem ródowym tekstów i 

 

a podstawie tekstu ródowego ragment dokumentu z r oraz tablicy genealogicznej 

Piastów patrz s wykonaj polecenia 

Ja, Konrad, z Bożego miłosierdzia książę Mazowsza i Kujaw […], podaję do wiadomości, że 

z uwagi na nagrodę niebieską i zbawienie duszy mojej oraz dla obrony wiernych, za zgodą 

Agafii, żony mojej, i synów mych […], nadałem Marii św. i braciom Zakonu Niemieckiego 

całe terytorium chełmińskie niepodzielnie ze wszystkimi przynależnościami […], na wieczyste 

posiadanie z całym pożytkiem i wszelką wolnością. […] Owi zaś bracia przyrzekli też 

mnie i wszystkim moim dziedzicom, że z całą wiernością wraz z nami walczyć będą każdego 

czasu stosownie do woli Bożej i wedle swej możności przeciw wrogom Chrystusa i naszym, 

mianowicie przeciw wszystkim poganom […]. 

Podziały i zjednoczenie państwa polskiego (1138–1320), 

oprac. R. Grodecki, Kraków 1924. 

krel, kto by wystawc, a kto odbiorc dokumentu 

Wyjanij, co dla odbiorcy dokumentu oznaczao sormuowanie z caym poytkiem i wszelk 

wolnoci 

Wyjanij, jakie motywy skoniy wystawc dokumentu do nadania darowizny braciom akonu 

iemieckiego 

krel, na jakich warunkach ksi decydowa si nada ziemi chemisk 

Posu si tablic genealogiczn ze s i okrel wizy pokrewiestwa czce wystawc 

dokumentu z olesawem rzywoustym i z Wadysawem okietkiem 

391

POWTÓRZENIE 

 

Feudalizm jest pojciem deiniowanym na róne sposoby Porównaj zaprezentowane poniej dwie 

opinie na ten temat i wykonaj polecenia 

 

 

Feudalizm – całość więzów, które łączą wasala z jego seniorem, tzn. feudalno-wasalnych. Są 

to instytucje tworzące zobowiązania wierności, pomocy ze strony wasali i obowiązki opieki 

i wspierania ze strony seniora, który ponadto powinien przekazać wasalowi dziedziczne lenno. 

A więc feudalizm sensu stricto dotyczy mniejszości społeczeństwa. 

F.-O. Touati, Vocabulaire historique du Moyen Age, Paris 1995 (fragment przeł. M. Tymowski). 

 

 

W feudalnych stosunkach produkcji, które zakładają uprawę ziemi jako podstawową formę 

gospodarowania, typowym bezpośrednim producentem jest chłop złączony ze środkami 

produkcji, znajdującymi się w rękach wielkiego właściciela ziemi. Produkt swojej pracy 

dodatkowej bezpośredni producent przekazuje feudalnemu właścicielowi ziemi w różnych 

formach: […] w formie renty odrobkowej (pańszczyzny), pracując przez kilka dni w tygodniu 

na pańskiej ziemi, jak i renty w produktach. Wraz z rozwojem wymiany towarowo-pieniężnej 

feudalne stosunki produkcji mogą się też łączyć z rentą pieniężną. Cechą charakterystyczną 

feudalnych stosunków produkcji […] jest osobista zależność bezpośredniego producenta 

od właściciela warunków pracy. Znajduje ona wyraz w przymusowym wykonywaniu różnych 

usług dla pana, w przypisaniu do ziemi, do miejsca zamieszkania, w poddaniu bezpośredniego 

producenta władzy administracyjnej i sądowej sprawowanej przez właściciela. 

S. Kozyr-Kowalski, J. Ładosz, Dialektyka a społeczeństwo. 

Wstęp do materializmu historycznego, Warszawa 1972. 

Wyjanij, na czym polega odmienno obu koncepcji eudalizmu 

krel, które z proponowanych objanie moe mie zastosowanie jedynie w odniesieniu 

do redniowiecza 

 

Wyjanij, w jaki sposób w okresie rozkwitu redniowiecza w uropie zmiany w gospodarce 

wiejskiej oddziayway na unkcjonowanie miast 

ce okres rozbicia dzielnicowego w dziejach Polski We pod uwag przemiany polityczne, 

spoeczne, gospodarcze i kulturowe 

zy dostrzegasz pozytywne konsekwencje ruchu krucjatowego dla redniowiecznej uropy? 

zasadnij swoj odpowied 

392

Historia_ZR

Transform your PDFs into Flipbooks and boost your revenue!

Delete template?

Save as template ?