کمپانی تئاتر: راه حل یا سرپوشی بر معضل تئاتر

exittheatre

شیرین میرزانژاد ، دبیر تحریریه گروه تئاتر اگزیت
فروردین ۱۳۹۸

گروه تئاتر ا گزیت کمپابىنبىی تئاتر پرونده ‏بجتبجحریریه ا گزیت ‏‐فروردین ٩٨


کمپابىنبىی تئاتر‏

راه حل یا سرپوشی برمعضل تئاتر

بررسی نقش کمپابىنبىی های تئاتری در ساختار تئاتر امروز ایران‏

به قلم:‏ شبریبررین مبریبررزانژاد

پرونده ‏بجتبجحریریه گروه تئاتر ا گزیت

فروردین ماه ١٣٩٨

!2


گروه تئاتر ا گزیت کمپابىنبىی تئاتر پرونده ‏بجتبجحریریه ا گزیت ‏‐فروردین ٩٨

مقدمه

امروز برخی از دست اندرکاران حوزه ی تئاتر ایران،‏ فقدان سازماندهی مشخص در میان فعالان

این عرصه را علت عمده ی مسائل پیش روی تئاتر می بینند و سازماندهی نبریبرروهای هبرنبرری در قالب

گروه های تئاتری و در ‏بهنبههایت شکل گبریبرری کمپابىنبىی های تئاتری را در مسبریبرر حل معضلات سودمند

می دانند.‏ اما تعریف مشخصی از کمپابىنبىی و ‏بجنبجحوه ی فعالیت آن ارائه نشده است و آبجنبجچه بیان می شود

مفهومی نامشخص و مبهم است.‏ از سوی دیگر هر آبجنبجچه که دیروز راه حل به ‏سمشسممار می آمد،‏ امروز

تبدیل به معضلی جدید در تئاتر شده است.‏ وضعیت حرفه ای بسیاری از هبرنبررمندان تئاتر مبرتبرزلزل

است و برای بقاء در این ساختار در حال تلاش هستند.‏ تعاریف موفقیت تغیبریبرر کرده و معیارهای

ارزش هبرنبرری در معرض تغیبریبررات نامطلو ‏بىببىی هستند.‏ مصوبات جدید ‏مجممجحدودیت های بیشبرتبرری را در

کار هبرنبررمندان اعمال کرده و علبریبررغم هدف اعلامی آبهنبهها،‏ عرصه را بر هبرنبررمندان تنگ تر می کند.‏

در چنبنیبنن شرایطی این پرسش مطرح می شود که آیا راه حلی که امروز پیشنهاد می شود در

شرایط حاضر می تواند کارساز باشد؟

برای پاسخ به این پرسش ها ابتدا تعریف و کارکرد کمپابىنبىی و سپس شرح و ‏بجتبجحلیلی از وضعیت

کنوبىنبىی و جایگاه کمپابىنبىی در این ساختار ارائه خواهد شد.‏ در ادامه ‏بمنبممونه هابىیبىی از دو کشور آلمللممان و

انگلستان طرح شده و در ‏بهنبههایت مقایسه و ‏جمججممع بندی ارائه می شود.‏

آمارهای استفاده شده در این پژوهش غالباً‏ نتیجه ی پایش وضعیت چند سال متوالىللىی در آن

کشورها است که نتاتحیتحج آن در زمان های متفاوبىتبىی منتشر شده است.‏ هدف این پژوهش صرفاً‏

مقایسه ی ساختار کلی و ‏بجنبجحوه ی عملکرد این کشورها در مقیاس ها و سطوح مشابه و نبریبرز بررسی

نتاتحیتحج سیاست های کلان این کشورهاست.‏ هدف از استفاده از آمارها و ‏بمنبممونه های کشورهای ‏مجممجختلف

مقایسه ی جزء به جزء نیست چرا که طبیعتاً‏ هر کشور دارای تشکیلات و سازمان ‏مجممجختص به خود

و با کارکردهای خاص آن در ساختار اداری و سیاسی آن کشور است.‏

اهداف:‏

‏بجتبجحلیل ساختار تئاتر امروز ایران از منظر اقتصادی

بررسی کمپابىنبىی تئاتری به عنوان یک هویت تئاتری در ساختار اقتصادی تئاتر

بررسی رابطه کمپابىنبىی تئاتری با دیگر اجزاء و هویت های ساختار تئاتر

بررسی سیاست گذاری های ‏بجببجخش تئاتر و هژموبىنبىی فرهنگی در ارتباط با کمپابىنبىی های تئاتری

مقایسه ی دو کشور انگلستان و آلمللممان از ‏لحللححاظ اقتصاد تئاتر

-

-

-

-

-

!3


گروه تئاتر ا گزیت کمپابىنبىی تئاتر پرونده ‏بجتبجحریریه ا گزیت ‏‐فروردین ٩٨

پرسش ها:‏

آیا ثبت گروه های تئاتری پیش شرط تشکیل کمپابىنبىی های تئاتر است؟ و آیا الزاماً‏ منجر به تشکیل

آن می شود؟

آیا شکل گبریبرری کمپابىنبىی تئاتری می تواند روند ‏بجتبججاری شدن تئاتر را متوقف کرده و مانع از آن

شود؟

شکل گبریبرری کمپابىنبىی های تئاتری تا چه حد می تواند امنیت شغلی هبرنبررمندان را تامبنیبنن ‏بمنبمماید؟

آیا راه حل جایگزیبىنبىی برای برون رفت از ‏بجببجحران موجود وجود دارد؟

-

-

-

-

!4


گروه تئاتر ا گزیت کمپابىنبىی تئاتر پرونده ‏بجتبجحریریه ا گزیت ‏‐فروردین ٩٨

کمپابىنبىی تئاتری چیست؟

واژه کمپابىنبىی در مورد تئاتر واجد معنای دوگانه ای است.‏ در معنابىیبىی که مستقیماً‏ به تئاتر مربوط

می شود ‏«گروه بازیگرابىنبىی که در کنار هم اجرا می کنند»‏ تعریف شده است ‏(دیکشبرنبرری انگلیسی

آ کسفورد).‏ اما ‏همھهممبنیبنن منبع معنای اول این واژه را ‏«کسب و کار ‏بجتبججاری»‏ تعریف کرده است.‏ در

انگلستان دوران رنسانس گروه های بازیگرابىنبىی وجود داشتند که با عنوان ‏«کمپابىنبىی

‏بمنبممایشی»‏ Company) (Playing فعالیت می کردند.‏ این گروه ها متشکل از تعدادی

سهام دار یا شریک بودند که هم بازیگر بودند و هم مسئولیت مدیریت را بر عهده داشتند.‏ این

افراد در گروه ثابت بوده و افراد دیگری را نبریبرز برای نقش های فرعی و امور پشت صحنه

استخدام می کردند.‏ یکی از مشهورترین ‏بمنبممونه های آن کمپابىنبىی مردان لرد ‏جمچجممبرببررلبنیبنن Lord)

(Chamberlain’s Men است .

کمپابىنبىی تئاتری در دنیای تئاتر امروز در حالت حداقلی خود تا حدی به ‏همھهممان تعریف مرتبط با تئاتر

یعبىنبىی ‏«گروه بازیگران»‏ نزدیک است؛ اما در تعریف دقیق تر تشکیلابىتبىی سازمان یافته است که

ویژگی های مشخصی را داراست.‏ کمپابىنبىی تئاتری عمدتاً‏ با این ویژگی ها شناخته می شود که

می توان آن را شا کله های اساسی کمپابىنبىی دانست:‏

١. به عنوان یک هویت مستقل از افراد شناخته می شود.‏

٢. تداوم و استمرار کاری دارد.‏

٣. دارای سیاست و خط مشی مشخص است.‏

۴. ‏بجنبجحوه تامبنیبنن بودجه ی مشخصی دارد که می تواند از سوی سرمایه گذار خصوصی ‏(خود اعضاء یا

خارج از آبهنبهها)،‏ بودجه ی دولبىتبىی،‏ فروش گیشه و یا ترکیبىببىی از این موارد باشد.‏

امروز کمپابىنبىی های تئاتری در اشکال گونا گوبىنبىی فعالیت می کنند و ویژگی های ‏مجممجختلفی را از

هویت های تئاتری دیگر به خود گرفته اند.‏ اما چهار شا کله ی مذکور در میان آبهنبهها مشبرتبررک است که

با یکدیگر در پیوند هستند:‏

١. هویت مستقل از اعضاء و کارکنانش:‏ علبریبررغم اینکه برخی از کمپابىنبىی ها به واسطه ی یک یا

چند چهره ی برجسته شناخته می شوند ‏‐همھهممانند تئاتر اودین که یوجینو باربا چهره ی اصلی آن

است و برخی از اعضای اولیه تا کنون هم در آن فعال اند‐‏ خود کمپابىنبىی اصولاً‏ دارای هویت

مستقلی است.‏ این خصیصه امکان آن را فراهم می سازد که کمپابىنبىی با تغیبریبرر اعضاء ‏همھهممچنان پابرجا

‏بمببمماند.‏

٢. تداوم و استمرار کاری:‏ این ویژگی کمپابىنبىی تئاتری هم ناشی از هویت مستقل آن است و هم

وجود هویت مستقل را بدون توجه به حضور یا غیاب افراد،‏ تقویت و تسهیل می کند.‏

!5


گروه تئاتر ا گزیت کمپابىنبىی تئاتر پرونده ‏بجتبجحریریه ا گزیت ‏‐فروردین ٩٨

‏بمنبممونه ی دیگر این دو ویژگی،‏ کمپابىنبىی کارگاه تئاتر در تئاتر رویال اسبرتبرراتفورد ایست (Royal

East) Stratford در لندن است که از سال ١٩۵٣ به سرپرسبىتبىی و کارگردابىنبىی جون لیتل وود

Littlewood) (Joan فعالیت می کرد و پس از او نبریبرز تا کنون به فعالیت خود ادامه داده

است.‏

٣. سیاست و خط مشی مشخص:‏ این ویژگی نبریبرز ‏همھهممانند ویژگی دوم،‏ با هویت مستقل کمپابىنبىی

ارتباط و اثرگذاری دوطرفه دارد.‏ این خصیصه در واقع ‏مجممجحور و مسبریبرر کاری کمپابىنبىی را مشخص

می ‏بمنبمماید که در بسیاری موارد کمپابىنبىی اساساً‏ حول ‏مجممجحور آن شکل می گبریبررد.‏ این ویژگی می تواند

مربوط به سبک و شیوه ی اجرا،‏ موضوع،‏ ‏مجممجحتوا،‏ نوع و گروه سبىنبىی ‏مجممجخاطب و یا حبىتبىی مناسبات مالىللىی و

اقتصادی شان باشد.‏

۴. تامبنیبنن بودجه:‏ ‏بجنبجحوه ی تامبنیبنن بودجه را امکانات موجود در کشور ‏مجممجحل فعالیت و نبریبرز سیاست

کمپابىنبىی تعیبنیبنن می ‏بمنبمماید و از سوی دیگر بر مسبریبرر کاری و شیوه ی فعالیت کمپابىنبىی تاثبریبرر می گذارد.‏

بدبهیبههی است که این امر عاملی حیابىتبىی و تعیبنیبنن کننده در حیات و بقاء کمپابىنبىی تئاتری است.‏

فعالیت کمپابىنبىی و ارتباط آن با دیگر هویت های تئاتری

کمپابىنبىی تئاتری در حالت ایده آل خود ‏مجممجحیطی مناسب را برای فعالیت تئاتری هبرنبررمندان فراهم

می کند.‏ چرا که در چنبنیبنن شرایطی تقسیم وظایف به صورت مطلو ‏بىببىی صورت گرفته و هر فرد در

زمینه ی ‏بجتبجخصصی خود فعالیت می ‏بمنبمماید،‏ بار مسئولیت دغدغه های دیگر از روی دوش اعضای

هبرنبرری برداشته شده و آبهنبهها قادر خواهند بود که با فراغ بال به خلق هبرنبرری ببرپبرردازند.‏ اما این امر

چگونه ‏ممممممکن می شود؟ این بررسی را از راس تشکیلات آغاز می کنیم.‏ بدبهیبههی است مواردی که

در زیر ذکر می شوند بسته به اندازه و شرایط کمپابىنبىی متغبریبرر بوده و ضرورتاً‏ در ‏بمتبممام کمپابىنبىی ها وجود

ندارند.‏

١. ‏بجببجخش مدیریت:‏ یک کمپابىنبىی می تواند برای اداره ی امور جاری خود دارای ‏بجببجخش مدیریت باشد

که این ‏بجببجخش نبریبرز به نوبه ی خود ‏ممممممکن است به امور اجرابىیبىی و مالىللىی تقسیم شود.‏ ‏بجببجخش مدیریت

‏ممممممکن است با مدیریت هبرنبرری واحد بوده و یا ‏مجممججزا از هم باشند.‏ در این صورت استخدام پرسنل

اجرابىیبىی و هبرنبرری زیر نظر هر یک از این دو ‏بجببجخش صورت می گبریبررد.‏ مدیر کمپابىنبىی توسط اعضاء

موسس یا هیئت مدیره انتخاب می شود.‏

مدیر هبرنبرری director) (Artistic برنامه ی فعالیت کمپابىنبىی را تنظیم می کند،‏ آثار را برای اجرا

در طول هر فصل انتخاب کرده و سیاست های کوتاه مدت کمپابىنبىی را نبریبرز تعیبنیبنن می ‏بمنبمماید.‏

تصمیم گبریبرری و برنامه ریزی تور اجرا در شهرها و کشورهای دیگر و یا مبریبرزبابىنبىی کمپابىنبىی از گروه های

‏بمنبممایشی دیگر نبریبرز بر عهده ی این ‏بجببجخش است.‏ فعالیت کمپابىنبىی ‏ممممممکن است به اجرای صحنه ای

منحصر باشد و یا شامل کارهای پژوهشی،‏ آموزشی،‏ مستندسازی و...‏ نبریبرز بشود.‏ در صوربىتبىی که

!6


گروه تئاتر ا گزیت کمپابىنبىی تئاتر پرونده ‏بجتبجحریریه ا گزیت ‏‐فروردین ٩٨

این فعالیت ها در تعامل با اجرای صحنه ای باشد،‏ این فعالیت ها نبریبرز زیر نظر مدیر هبرنبرری صورت

می گبریبررد.‏ در غبریبرر این صورت ‏ممممممکن است این ‏بجببجخش ها مدیران جدا گانه ی خود را داشته باشند.‏

مدیر هبرنبرری ‏ممممممکن است خود به کارگردابىنبىی آثار کمپابىنبىی نبریبرز ببرپبرردازد و یا کارگردان دیگری را به کار

گبریبررد.‏

مدیر اجرابىیبىی director) (Executive ‏بجببجخش اداری و اجرابىیبىی کمپابىنبىی را مدیریت می کند.‏

کارمندان اداری و ‏لحللحجیستیک ‏(روابط عمومی،‏ تبلیغات،‏ امور مالىللىی،‏ منابع انسابىنبىی،‏ ‏بجببجخش حقوفىقفىی و

قراردادها و...)‏ زیر نظر این ‏بجببجخش فعالیت می کنند.‏ در صورت عدم وجود ‏بجببجخش ها و کارمندان

‏مجممججزا برای رسیدگی به این امور،‏ این وظایف نبریبرز شخصاً‏ بر عهده ی مدیر اجرابىیبىی است.‏ یکی از

مسئولیت های عمده ی مدیر اجرابىیبىی تامبنیبنن و مدیریت بودجه و درآمد کمپابىنبىی است که عملاً‏ حیات

کمپابىنبىی به آن وابسته است.‏

٢. ‏بجببجخش کارگردابىنبىی:‏ در کمپابىنبىی ‏ممممممکن است یک یا چند کارگردان به صورت دابمئبممی یا موقت

مشغول به کار باشند.‏ در برخی از کمپابىنبىی ها ‏ممممممکن است کارگردان ‏همھهممزمان وظایف مدیریبىتبىی ‏(هبرنبرری

و اجرابىیبىی)‏ را نبریبرز بر عهده داشته باشد.‏ در غبریبرر این صورت،‏ مدیر هبرنبرری کارگردان را به استخدام

کمپابىنبىی درمی آورد.‏ کارگردان ‏ممممممکن است از اعضای موسس کمپابىنبىی بوده و در عضویت دابمئبممی

کمپابىنبىی باشد.‏ این امر الزاماً‏ مانع از استخدام کارگردان مهمان ‏بمنبممی شود.‏ دراماتورژ نبریبرز یکی از

اعضای ‏بجببجخش کارگردابىنبىی است که کمپابىنبىی ‏ممممممکن است به صورت دابمئبممی یا دوره ای به کار گبریبررد.‏

٣. ‏بجببجخش بازیگری:‏ شرایط گروه بازیگری مشابه کارگردابىنبىی در کمپابىنبىی است.‏ بازیگران نبریبرز ‏ممممممکن

است از اعضای موسس بوده و عضو دابمئبمم کمپابىنبىی باشند.‏ می توانند به صورت انفرادی و یا در قالب

گروه هابىیبىی با هویت و پیشینه ی مشخص به ‏همھهممکاری موقت با کمپابىنبىی پرداخته و یا به استخدام

دابمئبممی کمپابىنبىی درآیند.‏ ‏ممممممکن است کمپابىنبىی برای کار با بازیگران،‏ بازی گردان نبریبرز در استخدام خود

داشته باشد.‏

۴. ‏بجببجخش طراحی ‏(صحنه،‏ لباس،‏ نور):‏ این گروه از هبرنبررمندان نبریبرز ‏ممممممکن است به عنوان ‏بجببجخشی از

کمپابىنبىی به صورت دابمئبمم عضو آن باشند و یا موقتاً‏ به صورت انفرادی یا عنوان ‏بجببجخشی از گروه های

مهمان با کمپابىنبىی ‏همھهممکاری ‏بمنبممایند.‏

۴. ‏بجببجخش ادبىببىی:‏ بسیاری از کمپابىنبىی ها در این ‏بجببجخش ‏بمنبممایشنامه نویسابىنبىی دارند که آثارشان را برای اجرا

در کمپابىنبىی می نویسند.‏ منتقد نبریبرز عضو مهمی از برخی کمپابىنبىی هاست که در فرآیند ‏بمتبممرین و اجرا با

کمپابىنبىی ‏همھهممکاری می ‏بمنبمماید.‏ یون چئول کیم که رئیس ابجنبججمن جهابىنبىی منتقدان معتقد است که منتقد

در این فرآیند می تواند نقشی حیابىتبىی ایفاء ‏بمنبمماید.‏ منتقد در چهارچوب فعالیت کمپابىنبىی می تواند به نقد

اجراهای کمپابىنبىی و اجراهای خارج از آن و نبریبرز امور آموزشی و پژوهشی ببرپبرردازد.‏

۵. ‏بجببجخش آموزشی:‏ کمپابىنبىی ‏ممممممکن است در کنار فعالیت صحنه ای به امور آموزشی نبریبرز ببرپبرردازد.‏ یکی

از عمده فعالیت های آموزشی،‏ تربیت و پرورش بازیگر است که ‏ممممممکن است در ادامه این افراد

در اجراهای صحنه ای کمپابىنبىی شرکت کرده و حبىتبىی به عضویت کمپابىنبىی درآیند.‏ در کنار آن می توان

!7


گروه تئاتر ا گزیت کمپابىنبىی تئاتر پرونده ‏بجتبجحریریه ا گزیت ‏‐فروردین ٩٨

از دوره های بلندمدت و کارگاه های آموزشی کوتاه مدت در رابطه با مبابىنبىی تئاتر،‏ نقد،‏ ادبیات ‏بمنبممایشی

و سایر زمینه های مرتبط با تئاتر نام برد.‏

۶. ‏بجببجخش پژوهشی و نشریات:‏ ‏بجببجخش پژوهش در کمپابىنبىی ‏ممممممکن است ‏بجتبجحت نظر و با ‏همھهممکاری اعضای

دیگر ‏بجببجخش های آن ‏همھهممچون منتقد،‏ نویسنده،‏ کارگردان و...‏ فعالیت کند و یا به طور مستقل در

کمپابىنبىی فعالیت ‏بمنبمماید.‏ این ‏بجببجخش به پژوهش و تالیف مقالات در رابطه با هبرنبررهای ‏بمنبممایشی پرداخته و

امکان ابجنبججام مطالعات میدابىنبىی را به واسطه ی حضور در کمپابىنبىی داراست.‏ ‏بجببجخش نشریات نبریبرز به

انتشار ‏بمنبممایشنامه،‏ نقد و سایر آثار نوشتاری کمپابىنبىی می پردازد.‏

٧. ‏مجممجحل اجرا و پرسنل مرتبط با آن:‏ در ‏بهنبههایت کمپابىنبىی ‏ممممممکن است ساختمان تئاتر متعلق به خود را

داشته باشد.‏ در این صورت کمپابىنبىی آثار خود را در ‏مجممجحل دابمئبممی استقرار خود به روی صحنه می برد

و می تواند مبریبرزبان اجراهای دیگری از سایر گروه ها و کمپابىنبىی ها نبریبرز باشد.‏ در این شرایط بسته به

اندازه و شرایط ساختمان،‏ سایر ‏بجببجخش های کمپابىنبىی نبریبرز ‏ممممممکن است در ‏همھهممبنیبنن مکان مستقر بوده و

فعالیت ‏بمنبممایند.‏ آرشیو لباس و آ کسسوار و کارگاه ساخت دکور و دوخت لباس نبریبرز از قسمت هابىیبىی

است که ‏ممممممکن است زیرمجممججموعه ی کمپابىنبىی تئاتر باشد.‏ در این صورت ‏بمتبممامی پرسنل فبىنبىی،‏ تاسیسات،‏

نگهداری و تدارکات مرتبط با این ساختمان کمپابىنبىی نبریبرز زیرمجممججموعه و از کارکنان کمپابىنبىی خواهند

بود.‏

آبجنبجچه گفته شد،‏ حالت حدا کبرثبرری کمپابىنبىی است.‏ کمپابىنبىی هابىیبىی که امروز فعالیت می کنند،‏ ترکیب های

گونا گوبىنبىی از این ویژگی ها را دارا هستند.‏ بنابراین کمپابىنبىی تئاتری ‏مجممجحدوده ی گسبرتبررده و تعریف

موسعی دارد و اشکال گونا گوبىنبىی را ‏بجتبجحت ‏سمشسممول خود قرار می دهد.‏

چند کمپابىنبىی تئاتری:‏

گلوب ‏(انگلستان):‏ این کمپابىنبىی در سال ١۵٩۴ در لندن تاسیس شد و به دلیل ‏جمحجممایت لرد

‏جمچجممبرببررلبنیبنن که مسئول ‏بجببجخش سرگرمی دربار بود،‏ در ابتدا«مردان لرد ‏جمچجممبرببررلبنیبنن»‏ نام داشت.‏ شکسپبریبرر

ا کبرثبرر آثار خود را در دوران فعالیت در این کمپابىنبىی نوشت و خود در برخی ‏بمنبممایش ها ایفای نقش نبریبرز

می کرد.‏ در سال ١۵٩٩ این کمپابىنبىی صاحب ساختمان تئاتری از آن خود با عنوان تئاتر گلوب

(Globe) در لندن شد.‏ این کمپابىنبىی بعدها با ‏جمحجممایت شاه جیمز به ‏«مردان شاه جیمز»‏ تغیبریبرر نام

داد.‏ این کمپابىنبىی حق ابجنبجحصاری اجرای کارهای شکسپبریبرر را در اختیار داشت.‏ شکسپبریبرر و برخی از

دیگر اعضاء سهامدار کمپابىنبىی و تئاتر گلوب بودند.‏

برلبنیبنن آنسامبل ‏(آلمللممان):‏ این کمپابىنبىی توسط برتولت برشت ‏بمنبممایشنامه نویس آلمللممابىنبىی و ‏همھهممسرش هلنه

وایگل Weigel) (Helene در سال ١٩۴٩ در برلبنیبنن شرفىقفىی تاسیس شد.‏ این کمپابىنبىی در ابتدا

به عنوان شعبه ای از دوبجیبجچه تئاتر Theater) (Deutsches شکل گرفت که پیش تر برشت

‏بمنبممایش ننه دلاور و فرزندانش را در آن کارگردابىنبىی کرده بود.‏ این کمپابىنبىی در قالب یک کمپابىنبىی سیار

!8


گروه تئاتر ا گزیت کمپابىنبىی تئاتر پرونده ‏بجتبجحریریه ا گزیت ‏‐فروردین ٩٨

تشکیل شده بود و بازیگران جوان دوبجیبجچه تئاتر از اعضای اولیه ی آن بودند.‏ هلنه وایگل نبریبرز به

عنوان بازیگر و کارگردان در این کمپابىنبىی فعالیت می کرد.‏ در سال ١٩۵۴ به سالن تئاتر خودش

نقل مکان کرد و به تئاتر مستقل بدل شد.‏ برلبنیبنن آنسامبل در سال ١٩٩٠ به دنبال ابجتبجحاد آلمللممان

شرفىقفىی و غر ‏بىببىی به تشکیلابىتبىی عمومی بدل شد و تا سال ١٩٩٢ ‏بجتبجحت ‏جمحجممایت سوبسید دولبىتبىی بود.‏

این کمپابىنبىی پس از آن به ‏بجببجخش خصوصی منتقل شد اما ‏همھهممچنان تا ابجنبجحلالش در سال ١٩٩٩

سوبسید دریافت می کرد.‏ برلبنیبنن آنسامبل در سال ٢٠٠٠ ‏مجممججدداً‏ احیا شد و ‏همھهممچنان به تئاتر

سیاسی در معنابىیبىی گسبرتبررده تر وفادار ماند.‏

کارگاه تئاتر ‏(انگلستان):‏ این کمپابىنبىی در سال ١٩۴۵ توسط جون لیتل وود تاسیس شد.‏ او

پیش از آن به ‏همھهممراه اوان مک کال macColl) (Ewan تئاتر ا کشن را در راستای جنبش تئاتر

کارگری تاسیس کرد که متاثر از اعتصابات و جنبش های کارگری،‏ بریتانیای ببنیبنن دو جنگ و ظهور

فاشیسم بود.‏ پس از آن در ‏بىپبىی نیاز به تشکیلات حرفه ای تئاتر،‏ کمپابىنبىی یونیون را تاسیس کردند

و متاثر از تئاتر آوانگارد اروپا،‏ شروع به فعالیت و پژوهش بر روی آثار استانیسلاوسکی،‏

مبریبررهولد،‏ پیسکاتور و...‏ ‏بمنبممودند.‏ این کمپابىنبىی در سال ١٩۴٠ منحل شد.‏ در اوایل قرن ٢٠

تشکیل کمپابىنبىی در انگلستان چندان متداول نبود،‏ اما لیتل وود ضرورت ابجیبججاد ‏مجممجحملی پایدار برای

پرورش بازیگر و آموزش مهارت ها و دانش تئاتری و نبریبرز پژوهش در این زمینه را حس کرده بود.‏

‏بهنبههایتاً‏ به ‏همھهممراه تعدادی از اعضای پیشبنیبنن کمپابىنبىی منحل شده،‏ کارگاه تئاتر را تاسیس کرد.‏ در سال

١٩۵٣ این کمپابىنبىی در تئاتر رویال اسبرتبرراتفورد ایست مستقر شد.‏ لیتل وود از ابتدا گرایشات

کمونیسبىتبىی داشت و از این رو ‏همھهممواره ‏بجتبجحت نظر بود.‏ او معتقد بود که تئاتر باید وسیله ای برای طرح

مسائل جامعه باشد.‏ این کمپابىنبىی نبریبرز به خاطر رویکرد رادیکال خود ‏همھهممواره ‏بجتبجحت فشار اقتصادی

قرار داشت و هرگز از سوی دولت هیچ بودجه ای به آن تعلق نگرفت.‏ امروز جون لیتل وود به

عنوان مادر تئاتر مدرن انگلستان شناخته می شود.‏ فعالیت این کمپابىنبىی پس از لیتل وود،‏ توسط

دیگر اعضای جدید ادامه پیدا کرد و تا امروز نبریبرز کمابیش با ‏همھهممان سیاست ها فعال است.‏

کمپابىنبىی به مثابه راه حل

فعالیت در قالب کمپابىنبىی برای هبرنبررمندان و فعالان عرصه ی تئاتر می تواند بسیار سودمند باشد.‏

کمپابىنبىی در شرایط ایده آل به واسطه ی خصلت های اساسی خود می تواند زمینه ساز شرایط

مطلوب تری برای خلق هبرنبرری گردد.‏

١. هویت مستقل از اعضاء ثبابىتبىی نسبىببىی را برای هبرنبررمندان فعال در آن ابجیبججاد می کند.‏ درست است

که اعضای موسس در هر زمان قادر هستند و امکان دارد که کمپابىنبىی را منحل ‏بمنبممایند،‏ اما از سو ‏بىیبىی

این امر نبریبرز وابسته به یک فرد به تنهابىیبىی ‏بجنبجخواهد بود و امکان ادامه فعالیت در غیاب او نبریبرز وجود

!9


گروه تئاتر ا گزیت کمپابىنبىی تئاتر پرونده ‏بجتبجحریریه ا گزیت ‏‐فروردین ٩٨

خواهد داشت.‏ از سوی دیگر اعضاء هر یک مسئولیت و دغدغه ی مرتبط با ‏بجتبجخصص و زمینه ی

کاری خود را خواهند داشت.‏

٢. کار کمپابىنبىی مستمر بوده و ‏مجممجحدود به یک یا دو پروژه نیست.‏ ‏همھهممبنیبنن امر هم ثبات حرفه ای برای

اعضاء و کارکنان آن به وجود می آورد و هم ‏همھهممکاری مداوم موجب ‏بهببههبود و پیشرفت کاری آبهنبهها

می شود.‏ کار مستمر باعث یافبنتبنن زبان مشبرتبررک با ‏همھهممکاران شده و کارابىیبىی آبهنبهها را افزایش داده و

اثرگذاری کار را بیشبرتبرر می کند و در ‏بهنبههایت کیفیت کاری را افزایش می دهد.‏

٣. سیاست و خط مشی کمپابىنبىی مسبریبرر مشخصی را برای آن تعیبنیبنن می کند که البته ‏ممممممکن است در

طول زمان تغیبریبرر ‏بمنبمماید،‏ اما ‏همھهممواره امری روشن است.‏ چهارچوب و سبک مشخص کاری کمپابىنبىی نبریبرز

هم از این طریق و هم از طریق کارنامه کاری مستمر روشن می شود.‏ این امر انسجام ‏بهببههبرتبرری به

فعالیت کمپابىنبىی می دهد و انتخاب را برای ‏مجممجخاطب نبریبرز ساده تر می کند.‏ به این ترتیب هر کمپابىنبىی بنا به

ویژگی های خاص خود،‏ ‏مجممجخاطبان خود را جذب خواهد کرد.‏ اساسنامه ی کمپابىنبىی اهداف،‏

سیاست ها،‏ ‏بجنبجحوه ی عملکرد و تصمیم گبریبرری،‏ شیوه ی حل و فصل اختلافات و ابجنبجحلال آن را

مشخص می کند.‏ این شکل از سازمان یافبنتبنن هبرنبررمندان و قاعده مندی کاری برای هبرنبررمندان

می تواند بسیار مفید واقع شود.‏

۴. تامبنیبنن بودجه کمپابىنبىی در کنار دیگر خصایص کمپابىنبىی،‏ با تضمبنیبنن درآمد اعضاء و ابجیبججاد ثبابىتبىی نسبىببىی

برای هبرنبررمندان عضو آن شرایطی برای ‏بمتبممرکز بر فعالیت هبرنبرری و نبریبرز امنیت شغلی نسبىببىی فراهم

می ‏بمنبمماید.‏ چنبنیبنن شرایطی زمینه ی استمرار کار هبرنبررمند را نبریبرز ابجیبججاد می کند و در ‏بهنبههایت ‏بجتبجحقق موارد

فوق در شکوفابىیبىی هبرنبرر تئاتر می تواند بسیار موثر باشد.‏ در واقع می توان گفت که این رکن کمپابىنبىی

اساس ارکان دیگر کمپابىنبىی قرار گرفته و اصولاً‏ موجودیت آن را با خصائص مذکور ‏ممممممکن می سازد.‏

گروه یا کمپابىنبىی؟

گروه تئاتری و کمپابىنبىی تئاتری دو مفهوم بسیار نزدیک به هم هستند و در اصول ابتدابىیبىی تفاوت

چندابىنبىی با یکدیگر ندارند.‏ چنان که در بسیاری موارد در زبان انگلیسی این دو به جای هم به

کار می رود.‏ از سوی دیگر اخبریبرراً‏ در زبان فارسی ‏بمتبممایز ناصحیحی میان این دو گذاشته شده است

که احتمالاً‏ مرتبط با معنای اصلی واژه ی کمپابىنبىی در زبان انگلیسی به معنای کسب و کار ‏بجتبججاری و

در نتیجه این تصور است که کمپابىنبىی تشکیلابىتبىی مستقل از نظر اقتصادی و قادر به اداره ی

خودگردان امور مالىللىی خود است.‏ اما تفاوت گروه و کمپابىنبىی در مقیاس تشکیلات و مبریبرزان

سازمان یافتگی آن است.‏ علبریبررغم کمپابىنبىی ‏‐که ارکان اولیه ی پیش تر ذکر شده مولفه های اساسی

آن هستند‐‏ گروه الزاماً‏ واجد این خصوصیات نیست و این امر انعطاف پذیری بیشبرتبرری را به آن

می دهد.‏ این امر به هیچ عنوان به معنای عدم انسجام و سازمان یافتگی گروه نیست،‏ بلکه تنها

!10


گروه تئاتر ا گزیت کمپابىنبىی تئاتر پرونده ‏بجتبجحریریه ا گزیت ‏‐فروردین ٩٨

بیان گر این مطلب است که این دو در سطوح متفاوبىتبىی قرار دارند و مهم تر از آن،‏ لازم و ملزوم

یکدیگر نیستند.‏

در هر حال گروه و کمپابىنبىی هر دو شکل منسجم و سازماندهی شده ی نبریبرروهای هبرنبرری هستند و هر

یک بنا به ضرورت و نیاز شرایط شکل می گبریبررند.‏ بنابراین ا کنون پرسش را به این صورت

می توان مطرح کرد که آیا انسجام و سازماندهی راه حل معضل موجود است؟ آیا ثبت و

سازماندهی گروه های تئاتری موجود و نبریبرروهای هبرنبرری که امروز در ایران به شکل پروژه ای در

قالب گروه های موقت فعالیت می کنند،‏ می تواند چاره ساز باشد؟ برای پاسخ به این مطلب،‏ ابتدا

مروری خواهیم داشت بر وضعیت کنوبىنبىی تئاتر ایران.‏

نگاهی به وضعیت امروز

اقتصاد تئاتر امروز دغدغه ی عمده ی دست اندرکاران این هبرنبرر است.‏ حفظ حیات و پویابىیبىی تئاتر

در وهله ی اول در گرو وجود بنیان اقتصادی مستحکمی است که بتواند بقای آن را تضمبنیبنن ‏بمنبمماید.‏

اما وضعیت حال حاضر تئاتر ایران حکایت از تزلزل و ناامبىنبىی این ساختار دارد.‏ مبریبرزان بودجه ی

دولبىتبىی،‏ ‏بجنبجحوه ی ‏بجتبجخصیص آن و چگونگی و زمان پرداخت آن،‏ اتکای تئاتر به این ‏بجببجخش را دشوار

‏بمنبمموده است.‏ از سوی دیگر ‏بجببجخش خصوصی نبریبرز امروز با مشکلات عدیده ای دست و پنجه نرم

می کند.‏

سالن های دولبىتبىی و خصوصی

در پایان دهه ی ٨٠ ‏سمشسممسی،‏ تئاتر خصوصی به عنوان راه حلی برای گسبرتبررش فضای فعالیت

تئاتری،‏ رونق تئاتر و ابجیبججاد بنیان اقتصادی قابل اتکا مطرح شد و پس از آن سالن های خصوصی

تئاتر یکی پس از دیگری شروع به فعالیت کردند.‏ رویکرد اقتصادی این تئاترها رویکرد ‏بجتبججاری

و متکی به گیشه بوده که البته اغلب این بار بر روی دوش گروه های تئاتری قرار گرفته است؛ به

این معنا که این تئاترها در عمل ‏مجممجحل را برای اجرای یک اثر به مدت و قیمت مشخص اجاره

می دهند.‏ از طرفىففىی تئاترهای دولبىتبىی هم به مرور ‏همھهممبنیبنن رویکرد را در پیش گرفته و ملا ک موفقیت

اثر را مبریبرزان فروش گیشه قرار دادند.‏ در حالىللىی که دست کم در این ‏بجببجخش بودجه ی دولبىتبىی

می بایست پاسخگوی هزینه های جاری،‏ هزینه ی تولید و حبىتبىی دستمزد گروه های اجرابىیبىی باشد.‏ در

نتیجه شاهد تعطیلی پیش از موعد اجراهای گونا گوبىنبىی در طول این سال ها به علت عدم فروش

به مبریبرزان حد نصاب مورد نظر مسئولبنیبنن مربوطه بوده ابمیبمم.‏ این تنها ابتدای به وجود آمدن چرخه ای

آسیب زا بوده است.‏ چرا که در ادامه ی این فرآیند،‏ عوامل دیگری نبریبرز وارد این چرخه شد که

به نتاتحیتحج نامطلو ‏بىببىی منجر شده است.‏

!11


گروه تئاتر ا گزیت کمپابىنبىی تئاتر پرونده ‏بجتبجحریریه ا گزیت ‏‐فروردین ٩٨

تبلیغات

از ‏جمججممله ی عوامل آسیب زا در فضای تئاتری شیوه های تبلیغی نامتعارف است که ‏همھهممه چبریبرز را

دستاویز خود قرار می دهد.‏ به جای اطلاع رسابىنبىی صحیح درباره ی ‏بمنبممایش،‏ از استقبال ‏بىببىی نظبریبرر

‏مجممجخاطبان می گوید،‏ چهره های سرشناس را مقابل دورببنیبنن قرار می دهد تا از ‏بمنبممایش ‏بمتبممجید کنند،‏

وعده ی حضور آن هبرنبررمند یا این چهره ی ‏مجممجحبوب را در افتتاحیه یا شب های دیگر اجرا به

‏بمتبمماشا گران می دهد.‏ ‏همھهممه چبریبرز اهمھهممیت می یابد جز خود اثر که گو ‏بىیبىی کالابىیبىی است که به هر ترتیب

باید به فروش برسد؛ فروخته شود تا از هبرنبرر تئاتر ‏جمحجممایت شود.‏ اما آیا این وظیفه ی مردم است که

از تئاتر ‏جمحجممایت کنند؟ و کدام ‏«مردم»‏ ‏مجممجخاطب واقعی این تئاتر هستند که بقاء یا زوال آن

برایشان اهمھهممیبىتبىی داشته باشد؟

‏مجممجخاطب

در سال ١٣٩٣ آماری منتشر شده که اعلام می کرد تنها ۴ درصد ‏جمججممعیت بالای ١۵ سال ایران

در یک سال گذشته به تئاتر رفته اند.‏ این آمار در سال سال ٩۴ ‏(در میان ‏جمججممعیت بالای ١٨

سال)‏ به ۵٬۵ درصد رسید و تا سال (۵٬١ ٩۶ درصد ‏جمججممعیت بالای ١۵ سال)‏ تغیبریبرر چندابىنبىی

نکرده است.‏ دلایل این تعداد کم از ‏جمججممعیت ‏مجممجخاطب تئاتر هر چه که باشد،‏ این آمارها نشان گر

آن است که تنها قشر ‏مجممجحدودی در حال حاضر ‏مجممجخاطب آن هستند،‏ یعبىنبىی علاقه و توان مالىللىی رفبنتبنن به

تئاتر را دارند.‏ بنابراین برای فروش حدا کبرثبرری در این بازار تئاتری،‏ آثار ‏بمنبممایشی نبریبرز مطابق سلیقه ی

‏همھهممبنیبنن قشر تنظیم می شود.‏ چنبنیبنن سیاسبىتبىی خواسته یا ناخواسته این دایره ی ‏مجممجحدود را ‏همھهممچنان

حفظ می کند.‏

فارغ التحصیلان

هر ساله انبوهی از دانشجویان و هبرنبررجویان از دانشکده های هبرنبرر و موسسات هبرنبرری در رشته های

‏مجممجختلف تئاتر فارغ التحصیل می شوند بدون اینکه فضای مناسب و کافىففىی برای فعالیت آبهنبهها وجود

داشته باشد.‏ در کنار این گروه ها،‏ شاهد برگزاری انواع و اقسام کارگاه های کوتاه مدت هستیم که

هبرنبررجویان را با وعده ی اجرای صحنه ای جذب می کنند.‏ اما امکانات و ظرفیت فضای تئاتری

کشور تا چه حد پاسخگوی نیاز این خیل عظیم است؟ آبجنبجچه در این میان روشن است این

حقیقت است که با وجود افزایش تعداد سالن های خصوصی که امکان فعالیت را برای تعداد

بیشبرتبرری از گروه ها و افراد ابجیبججاد می کند،‏ اما برآمدن از پس هزینه ها برای بسیاری از آبهنبهها ا گر

غبریبررممممممکن نباشد،‏ دست کم دشوار است.‏

!12


گروه تئاتر ا گزیت کمپابىنبىی تئاتر پرونده ‏بجتبجحریریه ا گزیت ‏‐فروردین ٩٨

سلبرببرریبىتبىی ها

پدیده ی دیگری که امروز در تئاتر ایران شاهد آن هستیم،‏ ورود سلبرببرریبىتبىی ها به عرصه ی تئاتر

است،‏ یعبىنبىی افرادی که فارغ از پیشینه،‏ توانابىیبىی و مهارت خود،‏ صرفاً‏ به خاطر شهرت و

‏مجممجحبوبیت شان در میان برخی اقشار به کار گرفته می شوند.‏ این افراد ‏ممممممکن است توان و استعداد

در خوری در این زمینه از خود نشان دهند،‏ اما شهرت آبهنبههاست که حرف اول را می زند.‏ عدم

توانابىیبىی و مهارت کافىففىی بازیگری برخی از این چهره ها به کیفیت آثار نبریبرز ضربه زده و در ‏بهنبههایت

موجب افت استاندارد کاری می شود.‏ از سوی دیگر این افراد در قبال ‏همھهممکاری خود

دستمزدهای بالابىیبىی نبریبرز دریافت می کنند.‏ ‏همھهممبنیبنن امر موجب بالاتر رفبنتبنن هزینه های تولید و در نتیجه

بالا رفبنتبنن قیمت بلیت می شود.‏

تئاتر ‏بجتبججاری

‏بمتبممامی عوامل فوق در روند ‏بجتبججاری شدن تئاتر و ‏بجتبجحکیم آن نقش دارند.‏ در تکمیل این چرخه،‏

‏بهتبههیه کنندگان غبریبررتئاتری وارد این عرصه می شوند تا آبجنبجچه تا کنون در حال شکل گبریبرری بوده،‏

شکل ‏بهنبههابىیبىی اش را به خود بگبریبررد؛ یعبىنبىی تئاتر به ‏بمتبممام یک ‏بجتبججارت شود.‏ نیازی به گفبنتبنن آن نیست که

‏بمتبممامی فعالان عرصه ی تئاتر نبریبرز امکان چنبنیبنن اقدامابىتبىی را ندارند،‏ اما در چنبنیبنن شرایطی نا گزیر به

هر ترفندی برای فروش بیشبرتبرر و بقاء در این عرصه متوسل می شوند که ‏مجممجحدود به موارد برسمشسممرده

شده نبریبرز نیست.‏ این شیوه ها ‏ممممممکن است با هدف حل معضل،‏ خروج از ‏بجببجحران و ‏بهنبههایتاً‏ رونق و

شکوفابىیبىی به کار گرفته شود،‏ اما هیچ یک راه حل قطعی نبوده و به مشکلات بیشبرتبرری منجر

می شوند.‏ کمااینکه در مورد تئاترهای خصوصی علبریبررغم توفیق اولیه،‏ اخبریبرراً‏ شاهد تعطیلی

بسیاری از سالن ها بوده ابمیبمم که خود گواه روشبىنبىی بر این امر است.‏

امروز در یک کفه ی ترازوی نامتوازن تئاتر گروه اقلیبىتبىی هستند که با موفقیت با جریان تئاتر ‏بجتبججاری

‏همھهممراه شده و حبىتبىی پیشگام آن قرار می گبریبررند و با توسل به شیوه های گونا گون فروش حدا کبرثبرری

را تضمبنیبنن می ‏بمنبممایند.‏ در کفه ی دیگر آبهنبههابىیبىی هستند که علبریبررغم تلاش شان موفق ‏بمنبممی شوند و یا

‏بمنبممی توانند ‏(یا بعضاً‏ ‏بمنبممی خواهند)‏ که وارد چنبنیبنن مناسبابىتبىی بشوند.‏ ‏همھهممبنیبنن امر منجر به قطبىببىی شدن و

ابجنبجحصار عرصه در دست گروه اول و در نتیجه غالب شدن گفتمان آبهنبهها می شود.‏

!13


گروه تئاتر ا گزیت کمپابىنبىی تئاتر پرونده ‏بجتبجحریریه ا گزیت ‏‐فروردین ٩٨

یک ‏بجتبجحلیل:‏

فرآیند ‏بجتبججاری شدن تئاتر به معنای ورود آن به عرصه ی بازار آزاد و تبعیت از قوانبنیبنن آن است.‏ به

زبان ساده،‏ تولیدات تئاتری کالابىیبىی خواهند بود که با هدف فروش به بازار عرضه می شود.‏ این

کالا می بایست قابلیت فروش در بازار داشته باشد،‏ یعبىنبىی خریداران مشخصی برای آن وجود

داشته باشد و باید بتواند وارد رقابت با دیگر تولیدات مشابه خود شود.‏ این روابط را به روشبىنبىی

می توان با فرمول ارزش اضافىففىی در اقتصاد سیاسی ‏بجتبجحلیل کرد.‏

تولیدات تئاتری در مقام کالا،‏ در وهله ی اول می بایست سود مشخصی را حاصل ‏بمنبممایند.‏ به بیان

دیگر،‏ وسائل تولید ‏(سرمایه)‏ + نبریبرروی کار ‏(هبرنبررمند)‏ = کالا ‏(مجممجحصول هبرنبرری).‏ ارزش این ‏مجممجحصول در

خود هزینه ها ی تولید و ارزش اضافىففىی یا ‏همھهممان سود را ‏بهنبههفته دارد.‏ پس کالای تولید شده یعبىنبىی

‏مجممجحصول تئاتری در این فرآیند می بایست به قیمبىتبىی در بازار فروخته شود که در ‏بهنبههایت علاوه بر

بازگشت سرمایه،‏ مبلغی سود را نبریبرز عاید سرمایه گذار ‏بمنبمماید.‏ بدبهیبههی است که هر چه هزینه های

تولید بالاتر باشد،‏ قیمت ‏مجممجحصول ‏بهنبههابىیبىی نبریبرز بالاتر خواهد بود،‏ به علاوه ی اینکه سرمایه دار ‏همھهممواره

مایل است که سود حاصل از ارزش اضافىففىی نبریبرز با رقم بالاتری عایدش گردد.‏ ‏همھهممبنیبنن امر در ‏بهنبههایت

موجب ورود تولیدابىتبىی به این بازار می شود که قشر ‏مجممجحدودی توان خرید آن را دارد.‏ این امر از

یک سو موجب تنظیم تولیدات مطابق سلیقه ی این قشر ‏مجممجحدود می شود و از سوی دیگر در کنار

تعداد زیاد تولید کنندگان ‏مجممجحصول ‏(تئاترهای خصوصی)‏ موجب ‏بجببجحران تولید مازاد در این بازار

خواهد شد.‏ در این شرایط تولیدکنندگان وادار به توسل به شیوه های جدیدی برای مطلوبیت

‏مجممجحصول خود می شوند ‏(تبلیغات،‏ سلبرببرریبىتبىی ها،‏ توسل به سرمایه گذاران ‏بجتبججاری برای راهکارهای

جدید،…).‏

از طرفىففىی انبوه ارتش ذخبریبرره ی نبریبرروی کار یعبىنبىی هبرنبررمندان و فارغ التحصیلان هبرنبررهای ‏بمنبممایشی که هر

ساله به این خیل افزوده می شوند،‏ آماده ی به کار گرفته شدن در این فرآیند با پایبنیبنن ترین قیمت

هستند که به کاهش هزینه ی تولید می ابجنبججامد.‏ پیامد دیگر این فرآیند،‏ افزایش رقابت میان

دست اندرکاران این بازار است که به حذف عناصر خرده پا و افزایش قدرت عناصری می ابجنبججامد

که توان ادامه ی حضور در این بازار را دارند.‏ در ‏بهنبههایت این امر موجب ابجیبججاد ابجنبجحصار و قطبىببىی

شدن بازار مورد نظر می شود.‏ در چنبنیبنن شرایطی بازاری به وجود می آید که یک سوی آن

قطب های ابجنبجحصاری سرمایه قرار دارند که این بازار را در کنبرتبررل مطلق خود خواهند داشت و

سوی دیگر آن خریدارابىنبىی ‏مجممجحدود با سلائق مشخص.‏

یکی از ‏بمتبممایلات سرمایه داری ‏همھهممواره این بوده است که ابتدا نیاز ابجیبججاد کرده و سپس ‏مجممجحصول خود

را در پاسخ به این نیاز عرضه ‏بمنبمماید.‏ از این رو است که چنبنیبنن تئاترهای پرهزینه و گرانقیمبىتبىی را

‏«فاخر»،‏ ‏«ارزسمشسممند»‏ و ‏«عالىللىی»‏ لقب داده و آن را در ویبرتبررین هبرنبرر قرار می دهد.‏ ویبرتبرریبىنبىی که عمده ی

اجتماع تنها می توانند از دور آن را ‏بمتبمماشا کنند و تنها اندک ‏سمشسمماری از آبهنبهها توان مالىللىی دسبرتبررسی به آن

را دارند.‏ به این ترتیب سرمایه بر تئاتر حا کم شده و تئاتر تبدیل به کالابىیبىی لوکس و ‏بجتبججملی

می شود که ارتباط زنده و پویابىیبىی با اجتماع خود ندارد.‏

!14


گروه تئاتر ا گزیت کمپابىنبىی تئاتر پرونده ‏بجتبجحریریه ا گزیت ‏‐فروردین ٩٨

جایگاه کمپابىنبىی تئاتری در این ساختار

اغلب کمپابىنبىی ها فعالیت خود را با سرمایه ی شخصی اعضاء موسس آغاز می کنند،‏ اما گاه ‏ممممممکن

است با بودجه ی دولبىتبىی یا کمک مالىللىی افراد یا سازمان ها و یا سرمایه گذار خارج از کمپابىنبىی نبریبرز

صورت گبریبررد.‏ البته در مورد اخبریبرر امکان دارد سرمایه گذار در مقام شریک یا سهامدار عمده ی

کمپابىنبىی قرار گبریبررد.‏ ‏همھهممبنیبنن ‏بجنبجحوه ی تاسیس کمپابىنبىی،‏ ادامه ی راه را نبریبرز تا حدی روشن می ‏بمنبمماید.‏ به

عنوان مثال سرمایه گذار به دنبال این عمل خود در ‏بىپبىی بازگشت سرمایه ای خواهد بود که برای

تاسیس کمپابىنبىی و ادامه ی فعالیت آن صرف کرده است.‏

از سوی دیگر سایر کمپابىنبىی ها در ادامه ‏ممممممکن است ‏همھهممچنان سوبسید دولبىتبىی یا کمک مالىللىی افراد و

سازمان ها را دریافت ‏بمنبممایند که بسته به مبریبرزان آن،‏ ‏بمتبممام یا ‏بجببجخشی از هزینه های کمپابىنبىی را پوشش

دهد.‏ در مواردی ‏ممممممکن است فعالیت کمپابىنبىی که با سرمایه ی شخصی اعضاء یا سوبسید و

کمک هزینه تاسیس شده ‏بمتبمماماً‏ متکی بر گیشه و دیگر فعالیت های درون کمپابىنبىی ‏همھهممچون برنامه های

آموزشی یا نشریات باشد.‏

ادامه ی فعالیت کمپابىنبىی می تواند به هر یک از اشکال فوق بوده و ‏ممممممکن است از یک شیوه به

شیوه ی دیگر تغیبریبرر ‏بمنبمماید.‏ اما از یک نگاه می توان کمپابىنبىی ها را به دو گروه تقسیم کرد:‏ گروهی که

دغدغه ی بازگشت سرمایه یا تامبنیبنن هزینه ها را دارند،‏ یعبىنبىی کمپابىنبىی هابىیبىی که متکی بر

سرمایه شخصی یا سرمایه گذار ‏بجتبججاری هستند؛ و کمپابىنبىی هابىیبىی که چنبنیبنن دغدغه ای ندارند،‏ یعبىنبىی آبهنبهها

که سوبسید یا کمک مالىللىی دریافت می کنند.‏

به هر حال تعیبنیبنن کننده ی اصلی عامل اقتصادی است و این رویکردی اشتباه است که به کمپابىنبىی

صرفاً‏ به چشم تامبنیبنن کننده بودجه نگاه شود.‏ وجود کمپابىنبىی در ذات خود می تواند مثبت باشد،‏ اما

به خودی خود ‏بمنبممی تواند در شرایط نامناسب عملکرد مثببىتبىی داشته باشد.‏ از یاد نبرببرر ‏بمیبمم که هر

چقدر یک تشکیلات تئاتری سازمان یافته تر و گسبرتبررده تر باشد،‏ هزینه ی بیشبرتبرری را نبریبرز در بر

خواهد داشت.‏ سازماندهی و تشکیل کمپابىنبىی و گروه امر فرمایشی نیست،‏ بلکه قدم مثببىتبىی است

که هبرنبررمندان در راستای منافع حرفه ای خود بر می دارند.‏ کمپابىنبىی را هبرنبررمندان بنا به نیاز و

ضرورت ابجیبججاد می کنند و برای این امر باید ابتدا بسبرتبرر مناسب کار کمپابىنبىی فراهم باشد تا کمپابىنبىی

برای استفاده ی ‏بهببههینه از امکانات تشکیل شود.‏ در غبریبرر این صورت ‏همھهممبنیبنن روند تئاتر ‏بجتبججاری با

مشکلات و خلل های موجود که شاهدش هستیم،‏ به شکلی سازمان یافته ادامه یافته و حبىتبىی

تشدید خواهد شد.‏ در ‏بهنبههایت آبجنبجچه تغیبریبرر می کتد صورت بندی وضعیت است.‏

!15


گروه تئاتر ا گزیت کمپابىنبىی تئاتر پرونده ‏بجتبجحریریه ا گزیت ‏‐فروردین ٩٨

اثر دوگانه ی کمپابىنبىی تئاتر:‏ هژموبىنبىی فرهنگی

سازماندهی نبریبرروهای هبرنبرری در قالب مشخص در شرایطی می تواند بسیار آسیب زا و حبىتبىی برای

استقلال هبرنبرری خطرنا ک باشند.‏ در شرایط کنوبىنبىی،‏ تا کید بر تشکیل کمپابىنبىی بدون پشتوانه ی

اقتصادی،‏ تنها می تواند جامعه ی هبرنبرری را عملاً‏ در قالب شرکت های ‏بجتبججاری سازمان دهد.‏ به

عبارت دیگر در وضعیبىتبىی که سرمایه در حال سلطه یافبنتبنن است و از سوی دیگر ‏بهنبههادهای صنفی

مستقل برای ‏جمحجممایت از حقوق هبرنبررمندان وجود ندارد،‏ این امر به معنای بسیج کردن نبریبرروهای

سرمایه علیه تئاتر است.‏ از سوی دیگر،‏ در این شرایط تنها آن ‏بجببجخش از تئاتری ها موفق خواهند

بود که در عرصه ی فروش و سود بیشبرتبرر ‏بهببههبرتبرر عمل کنند.‏ در نتیجه گروه تبدیل به جریان غالب

شده و فضای تئاتر هر چه بیشبرتبرر به ‏سمسسممت قطبىببىی شدن حرکت می کند،‏ چرا که در این فرآیند عناصر

دیگر که در این عرصه ضعیف عمل می کنند را حذف کرده و یا در درون خود حل می ‏بمنبمماید.‏ از

منظر دکبرتبررین سیاسی،‏ خطر اصلی هژموبىنبىی فرهنگی این جریان،‏ تبدیل شدن سازماندهی نبریبرروهای

هبرنبرری به ابزاری برای کنبرتبررل فضای فکری و در ‏بهنبههایت جلوگبریبرری از رشد اندیشه های پویا در تئاتر

است.‏ نظارت و کنبرتبررل در چنبنیبنن شرایط لزومی ندارد که به صورت مستقیم اعمال شود،‏ بلکه

می تواند در قالب سیاست های کمپابىنبىی پیاده شود،‏ مشابه اتفافىقفىی که در قالب تفویض اختیار به

سالن داران در رابطه با بندهای شانزده گانه شورای انقلاب فرهنگی رخ داد و دست بسیاری از

مدیران را در اعمال نفوذ به عناوین ‏مجممجختلفی چون عدم سودآوری برای سالن و...‏ باز گذاشت.‏

‏بمنبممونه ی دیگر این دست اعمال ‏مجممجحدودیت ها مصوبه ی جدید اداره ی هبرنبررهای ‏بمنبممایشی درباره ی

بررسی صلاحیت هبرنبرری کارگردانان تئاتر است،‏ در حالىللىی که شورای نظارت و ارزشیابىببىی ‏همھهممچنان

‏ممممممبریبرزی خود را بر روی آثار ادامه می دهد.‏ ‏بمتبممامی این ‏مجممجحدودیت ها در شرایط سازماندهی شده

شکل جدیدی به خود گرفته و ‏بمتبممامی اشکال سانسور،‏ با سانسور اقتصادی ناشی از آن یکپارچه

شده و در آن حل می شود.‏ در ‏بهنبههایت الگو ‏بىیبىی که امروز در مقیاسی کوچک تر و پرا کنده تر شاهد

آن هستیم،‏ شکل گسبرتبررده تر و منسجم تری به خود می گبریبررد و هبرنبررمند را بیش از پیش در

چنبرببرره ی خود ‏مجممجحصور می کند.‏

مقایسه ی ساختار تئاتر کشورهای دیگر می تواند در روشن شدن نقش مبنای اقتصادی کمک

کننده باشد.‏

‏بمنبممونه ی انگلستان و آلمللممان:‏

هر دو کشور آلمللممان و انگلستان پیشینه ای غبىنبىی در هبرنبرر تئاتر دارند و امروز نبریبرز از مهم ترین مرا کز

تئاتری در اروپا به ‏سمشسممار می آیند.‏ بررسی وضعیت ساختار اقتصادی تئاتر این دو کشور می تواند

نتاتحیتحج مفیدی را در این مبحث عرضه کند،‏ به ویژه در شرایطی که طی یک دهه ی اخبریبرر ‏بجببجحران

اقتصادی بسیاری از کشورها را وادار به تغیبریبررابىتبىی در ‏بجتبجخصیص بودجه ی فرهنگ و هبرنبرر کرده است.‏

!16


گروه تئاتر ا گزیت کمپابىنبىی تئاتر پرونده ‏بجتبجحریریه ا گزیت ‏‐فروردین ٩٨

انگلستان

در انگلستان تئاتر از ‏لحللححاظ اقتصادی به دو دسته تقسیم می شود:‏ تئاتر ‏بجتبججاری و تئاتر متکی به

بودجه ی دولبىتبىی.‏ شورای هبرنبرر انگلستان England) (Art Council مسئول وا گذاری این

بودجه به ‏بجببجخش ها و واحدهای ‏مجممجختلف است.‏ ‏بجببجخش عمده ی این بودجه به تئاتر تعلق دارد.‏

در گزارشی که شورای هبرنبرر انگلستان در سال ٢٠١۶ منتشر کرد بر اهمھهممیت سرمایه ی ‏بجببجخش

خصوصی تا کید شده است،‏ چرا که ٨۶٪ بودجه به کار گرفته شده در تئاتر از این ‏بجببجخش آمده

است.‏ کاهش بودجه ی دولبىتبىی که از سال ٢٠٠۴ آغاز شد،‏ در دهه ی کنوبىنبىی شدت بیشبرتبرری به

خود گرفته است.‏ کاهش بودجه و نبریبرز رویکرد کارآفریبىنبىی نسبت به تئاتر از سوی سازمان ها موجب

شرایطی شده است که منابع درآمد خصوصی برای تئاتر بیشبرتبررین برجستگی را یافته اند:‏ ٪٧٣

‏مجممججموع درآمد چهارساله ی منتهی به ٢٠١٣-٢٠١۴ از ‏بجببجخش خصوصی بوده است.‏ ‏(درآمد ناشی

از ‏بجببجخش خصوصی در اینجا یعبىنبىی هرآبجنبجچه که دولبىتبىی نیست،‏ مثلاً‏ درآمد خود تئاترها یا کمک

سازمان های بشردوستانه و فرهنگی.)‏

کاهش بودجه ی دولبىتبىی موجب ابجیبججاد نگرابىنبىی هابىیبىی در رابطه با ‏مجممجحدودیت تئاترها در زمینه ی ریسک

کردن شده است.‏ چرا که بودجه ی دولبىتبىی برای سازمان های تئاتری از این جهت اهمھهممیت دارد که

آبهنبهها را قادر به نوآوری و سرمایه گذاری بر تولیدات با کیفیت می ‏بمنبمماید.‏ Theatre)

programming, ACE)

از ‏لحللححاظ جغرافیابىیبىی،‏ لندن در مبریبرزان تولیدات تئاتری (٪۴٧ کل اجراهای سال ٢٠١۴)، تعداد

سالن های اجرا (٪۴٣ از کل منطقه)‏ و تعداد ‏مجممجخاطب ‏(بیش از ٪۵٠ ‏بمتبممام ‏مجممجخاطبان)‏ غالب است.‏

‏همھهممچنبنیبنن کمپابىنبىی های بزرگ مستقر در مرکز لندن از نظر خروجی تولیدات و دستیابىببىی به سهم

بزرگ تری از بازار نسبت به دیگر سازمان های تئاتری برتری دارند،‏ هر چند که پرا کندگی ‏سمشسممار

تولیدات نشانگر چنبنیبنن ‏بمتبممرکزی نیست.‏

افزایش درآمد تئاترها در سال های منتهی به ٢٠١۶ از طریق افزایش قیمت بلیت حاصل شده که

تغیبریبرری کلی در مبریبرزان حضور ‏بمتبمماشا گران در تئاترها نداشته است.‏ اما گزارش شورای هبرنبرر

انگلستان اشاره دارد که نگرابىنبىی هابىیبىی درباره ی افزایش بیشبرتبرر قیمت بلیت وجود دارد،‏ از این

روی که ‏ممممممکن است به گیشه آسیبىببىی نرساند اما قطعاً‏ دسبرتبررسی ‏بمتبمماشا گران به تئاتر را به ‏مجممجخاطره

می اندازد.‏

‏مجممجخاطبان تئاتر انگلستان بر اساس این گزارش بیشبرتبرر از اقشار بالای اجتماع بوده و اقلیت های

قومی سهم کمی از ‏جمججممعیت ‏مجممجخاطبان دارند.‏ از سوی دیگر ‏مجممجخاطبان تئاترهابىیبىی که از طریق رسانه ها

‏بجپبجخش می شوند خصوصاً‏ در میان اقشار کم درآمد رو به افزایش است.‏ از ‏لحللححاظ سبىنبىی نبریبرز جوانان

سهم کمبرتبرری از این ‏جمججممعیت دارند.‏ ‏مجممجخاطبان تئاتر در ‏مجممججموع به ژانرهای کمدی،‏ موزیکال و

پانتومیم علاقه ی بیشبرتبرری نشان داده اند.‏ عامل موثر دیگر در جذب ‏مجممجخاطب به کارگبریبرری

سلبرببرریبىتبىی ها بوده که رشد فزاینده ای نبریبرز داشته است.‏

!17


گروه تئاتر ا گزیت کمپابىنبىی تئاتر پرونده ‏بجتبجحریریه ا گزیت ‏‐فروردین ٩٨

در قسمت نبریبرروی کار شاغل در ‏بجببجخش تئاتر نگرابىنبىی های روزافزوبىنبىی درباره ی طبقه ی اجتماعی آنان

وجود دارد:‏ مسئله ی حقوق دریافبىتبىی پایبنیبنن با وجود هزینه های بالای زندگی خصوصاً‏ در لندن

حادتر شده است.‏ در رابطه با دوره های کارآموزی بدون حقوق یا حقوق پایبنیبنن،‏ طبیعتاً‏ کسابىنبىی

دارای امتیاز خواهند بود که برای تامبنیبنن هزینه های زندگی شغلی جانبىببىی و یا پشتوانه ی مالىللىی داشته

باشند و ‏همھهممبنیبنن امر طیف گسبرتبررده ای را از این موقعیت ‏مجممجحروم می ‏بمنبمماید.‏

با کاهش بودجه ها برخی از هبرنبررمندان یا گروه های کوچک هبرنبررمندان ترجیح داده اند که

تشکیلات شان را ‏مجممجحدودتر کرده تا برای کار در رسانه های گونا گون انعطاف بیشبرتبرری داشته

باشند.‏ برخی تئاترها طیفی از مدل های کسب وکار جدید را برای کسب سود بیشبرتبرر در پیش

گرفته اند که ‏بمنبممونه ی آن انعطاف در قیمت بلیت هاست.‏ برخی از سازمان ها نبریبرز به دنبال راه های

دیگری برای پایدار ساخبنتبنن خود هستند که شامل طیفی از مدل های جدید می شود.‏ این

مدل های جدید با توسل به راه حل های گونا گون تلاش می کنند که با وجود کاهش بودجه،‏

‏بهببههره وری تئاترها را حفظ کنند.‏ بالا بردن قیمت بلیت،‏ کاهش تعداد بازیگران و دست اندرکاران،‏

پرداخت های حداقلی،‏ کاهش مدت زمان دوره ی اجرا و کاهش امکانات مورد استفاده برای

تولید از ‏جمججممله ی این راه هاست.‏

نتاتحیتحج پژوهشی که ‏بىببىی ‏بىببىی سی درباره ی مبریبرزان تولیدات تئاتری ببنیبنن سال های ٢٠٠٩ و ٢٠١۴ ابجنبججام

داد،‏ اطلاعات جالبىببىی در این زمینه ارائه می کند.‏ نتاتحیتحج پژوهش نشان داد که شکاف میان

کمپابىنبىی های سوبسیدی رده بالا و دیگر کمپابىنبىی ها رو به رشد است.‏ این کمپابىنبىی های رده بالا

‏بمنبممایش های پرطرفدارشان را به ‏همھهممه جا می برند،‏ سرمایه و کمک ‏بجببجخش خصوصی را جلب می کنند و

استعدادهای درخشان را جذب می ‏بمنبممایند.‏

این پژوهش ٢٠ کمپابىنبىی بزرگ با بودجه ی دولبىتبىی سالانه بالای ١ میلیون پوند و ۴٢ سالن تئاتر و

کمپابىنبىی های سیار با بودجه ی دولبىتبىی میان ٢۵٠٠٠٠ و یک میلیون پوند را بررسی کرد.‏ علبریبررغم

کاهش بودجه دولبىتبىی،‏ ٢٠ کمپابىنبىی بزرگ ٢٣٪ افزایش تولید تئاتر حرفه ای داشته اند و ۴٢ سالن و

کمپابىنبىی دیگر افزایشی در تولیدات نداشته اما کاهش نبریبرز نداشته اند.‏ این نتاتحیتحج ظاهراً‏ درخشان به

نظر می رسد،‏ اما سندیکای بازیگران اعلام کرده است که بازیگران در تئاترهابىیبىی که بیشبرتبررین

سوبسید را دریافت می کنند،‏ در ‏مجممججموع هفته های کاری کمبرتبرری داشته اند.‏ آمار سندیکای

بازیگران کاهش ١۵ درصدی هفته ی کاری بازیگران را از سال ٢٠٠٩ تا ٢٠١۴ نشان می دهد.‏

این امر نشان گر آن است که این کمپابىنبىی ها به سراغ شیوه های تولیدی متفاوبىتبىی رفته اند.‏ ‏بمنبممایش های

کم بازیگر،‏ مدت و دوره ی اجرای کوتاه تر و به گفته ی الیسبرتبرر اسمسسممیت سردببریبرر ‏مجممججله صحنه،‏ عدم

افزایش کیفیت کاری علبریبررغم افزایش تولیدات،‏ راهکارهابىیبىی است که منجر به این شرایط شده

است.‏

!18


گروه تئاتر ا گزیت کمپابىنبىی تئاتر پرونده ‏بجتبجحریریه ا گزیت ‏‐فروردین ٩٨

‏جمججممهوری فدرال آلمللممان

تئاتر آلمللممان دارای شاخه های بسیار گونا گوبىنبىی است که بر مبنای ژانر و مقیاس طبقه بندی می شود و

عناوین گونا گوبىنبىی به خود می گبریبررد.‏ ‏همھهممبنیبنن گونا گوبىنبىی یکی از خصیصه های مهم تئاتر آلمللممان است.‏ اما

فارغ از اسامی گونا گون،‏ از ‏لحللححاظ بودجه ی دولبىتبىی یا ‏همھهممان سوبسید با هم متفاوت اند.‏ این مزایا

‏ممممممکن است منحصراً‏ از سوی شهرداری یا ‏بجببجخش پرداخته شود و یا بودجه ی ایالبىتبىی نبریبرز مکمل آن

باشد.‏

حا کمیت قانوبىنبىی و اداری در رابطه با فرهنگ در ‏جمججممهوری فدرال آلمللممان در حوزه ی صلاحیت

ایالت ها است و در ایالت های آلمللممان وزارت فرهنگ یا به طور ‏مجممججزا و یا به عنوان ‏بجببجخشی از یک

وزاربجتبجخانه ی بزرگ تر وجود دارد.‏ در سطح فدرال تا پیش از سال ١٩٩٨ وزارت فرهنگ وجود

نداشت.‏ گرهارد شرودر در دوران صدارت خود کمیساریای فدرال برای امور فرهنگ و رسانه را

با هدف یکپارچه سازی سیاست های فرهنگی وزاربجتبجخانه های ایالت ها ابجیبججاد کرد.‏ ساختار فرهنگی

آلمللممان ‏همھهممچون ساختار سیاسی اش بر مبنای فدرالیسم فرهنگی است.‏ وظیفه ی دولت فدرال در

قبال امور فرهنگی ایالت ها فراهم کردن ‏مجممجحیط مناسب از طریق قانون گذاری فدرال و نبریبرز ‏بمنبممایندگی

فرهنگ ملت در پایتخت و نبریبرز ‏بمنبممایندگی کشور در عرصه ی ببنیبنن المللممللی است.‏

مبنای اقتصادی تئاترها در آلمللممان ‏«قراردادهای تئاتری»‏ هستند که البته ارزش یکسابىنبىی با معاهدات

در مورد کلیسا ها و کمپابىنبىی های ‏بجپبجخش تلویزیوبىنبىی ندارند.‏ تئاتر در آلمللممان از ‏لحللححاظ اقتصادی ‏بمنبممی تواند با

این دو رقابت کند،‏ چرا که آبهنبهها منابع درآمد خود را نبریبرز دارند.‏ اما از سوی دیگر از ‏لحللححاظ سیاست

فرهنگی،‏ تئاتر به طور سنبىتبىی وظیفه ای معنوی دارد.‏ به طور متوسط هر چهار سال یک بار مدیریت

هبرنبرری تغیبریبرر می کند و نیازهای مالىللىی تئاتر می بایست ‏مجممججدداً‏ مذا کره شود که این امر را سندیکای

صحنه آلمللممان Bühnenverein) (Deutscher به ‏بمنبممایندگی از ‏بجببجخش تئاتر ابجنبججام می دهد.‏

سوبسید های مالىللىی در مقابل مبریبرراث فرهنگی ارزسمشسممندی قرار گرفته اند که هزینه های تولیدش توسط

مفهوم اداری ‏«خدمات عمومی»‏ پوشش داده شده اند.‏ تئاترها در آلمللممان برابر با خدمات عمومی

‏همھهممچون آموزش،‏ ‏بهببههداشت و بیمارستان ها هستند.‏ اما به طور کلی ‏جمحجممایت مالىللىی مقامات اداری از

تئاتر خدمابىتبىی داوطلبانه است که ‏ممممممکن است دستخوش تغیبریبرر شود.‏ با این حال دولت فدرال و

دولت های ‏مجممجحلی ‏جمحجممایت از فرهنگ و از ‏جمججممله تئاتر را وظیفه ی خود می دانند.‏

شاخصه های تئاتر آلمللممان،‏ آنسامبل دابمئبممی و رپرتوار است که به ‏همھهممبنیبنن دلیل آن را ‏«تئاتر آنسامبل و

رپرتوار»‏ نبریبرز می نامند.‏ آلمللممان دارای ١۴٠ تئاتر با بودجه ی عمومی،‏ ٢٢٠ تئاتر خصوصی و ١٣٠

ارکسبرتبرر ‏سمسسممفوبىنبىی،‏ ‏مجممججلسی و اپرا،‏ حدود ٧٠ فستیوال،‏ تقریباً‏ ١۵٠ تئاتر و سالن بدون آنسامبل

دابمئبممی،‏ و حدود ١٠٠ صحنه ی اجرای میهمان و تور و نبریبرز تعداد زیادی گروه های مستقل است.‏

نکته ی جالب توجه اینجاست که هیچ یک از این تشکیلات بدون بودجه ی عمومی قادر به

ادامه ی بقاء نیستند.‏ در آلمللممان سالانه ٣۵ میلیون نفر از ‏بمتبممامی سنبنیبنن ‏بمتبمماشا گر ١٢۶٠٠٠ ‏بمنبممایش و

٩٠٠٠ کنسرت هستند.‏

!19


گروه تئاتر ا گزیت کمپابىنبىی تئاتر پرونده ‏بجتبجحریریه ا گزیت ‏‐فروردین ٩٨

سندیکاها در آلمللممان شکل اصلی سازماندهی گروه هابىیبىی با منافع مشبرتبررک هستند.‏ تئاتر و ارکسبرتبرر

آلمللممان به دو گروه بزرگ تقسیم می شوند که ارتباط نزدیکی با تارتحیتحخ پس از جنگ آلمللممان دارد.‏ در

یک سو اشکال به اصطلاح سازمان یافته ی کار تئاتری بر مبنای سیاست فرهنگی است و در

سوی دیگر اشکال به اصطلاح رهابىیبىی یافته ی آن.‏ تقابل اصلی ناشی از اعبرتبرراضات دانشجو ‏بىیبىی

سال های ۶٠ بوده است.‏ گذشته از ‏بجتبجحولابىتبىی که در این رابطه رخ داد،‏ این دو گروه تا امروز خود

را بر مبنای ساختار سازمابىنبىی شان تعریف می کنند.‏ در یک سو مبریبرراث تاربجیبجخی:‏ سندیکاها و

ابجنبججمن های کارگری.‏ در سوی دیگر اشکال سازمابىنبىی صحنه ی مستقل.‏ از ‏جمججممله ی این سندیکا ها،‏

سندیکای صحنه ی آلمللممان است که در سال ١٨۴۶ تاسیس شد.‏ این سندیکا در سال ٢٠١۶

‏بمنبمماینده ی ٢١۴ تئاتر ‏(ملی،‏ شهر،‏ ایالبىتبىی و خصوصی)،‏ ٣١ ارکسبرتبرر ‏سمسسممفوبىنبىی ‏(ملی،‏ شهر،‏ ایالبىتبىی و

خصوصی)‏ و ١٢٩ عضو فعال انفرادی بوده است.‏ این سندیکا مسئولیت مسائل سیاست

فرهنگی،‏ سازمابىنبىی و هبرنبرری،‏ گسبرتبررش ‏مجممجخاطبان،‏ شکل گبریبرری چهارچوب های قانوبىنبىی و جایگاه

اجتماعی هبرنبررمندان است.‏ سازمان دیگر ابجنبججمن صحنه ی آلمللممان Genossenschaft)

(Deutscher Bühnenangehöriger است که در سال ١٨٧١ تاسیس شد.‏ این

سازمان ‏بمنبمماینده ی ‏بجببجخش هبرنبرری و فبىنبىی‐هبرنبرری است.‏ تنظیم اشکال مشخص قراردادها برای حفظ

حقوق کارکنان تئاتر از دستاورد های آن است و اعضای آن از ‏جمحجممایت و مشاوره ی رایگان حقوفىقفىی

برخوردار هستند.‏ از ‏جمججممله وظایف این ابجنبججمن پرداخبنتبنن به سیاست های فرهنگی،‏ سیاست های مالىللىی

مربوط به پرداخت حقوق،‏ و خصوصاً‏ تعیبنیبنن شرایط کار و دستمزد است.‏ ‏بهببههبود شرایط

بازنشستگی افراد ‏بجتبجحت پوشش یکی از اهداف این ابجنبججمن است.‏ ابجنبججمن صنفی هبرنبررهای ‏بمنبممایشی

سندیکای خدمات متحد der) The Fachgruppe darstellende Kunst

(Vereinten Dienstleistungsgewerkschaft سندیکابىیبىی است که خدمات مشاوره و

‏جمحجممایت حقوفىقفىی،‏ وکالت اعضا در دادگاه در زمینه های ‏مجممجختلف از ‏جمججممله پرونده های مرتبط با کبىپبىی رایت

و قرارداد و نبریبرز ‏جمحجممایت در زمان اعتصاب را ارائه می دهد.‏

هر هبرنبررمندی که در استخدام تئاتری نباشد مستقل ‏مجممجحسوب می شود.‏ این شرایط از ‏لحللححاظ پوشش

بیمه ی اجتماعی به این معناست که اداره ی مزایای تامبنیبنن اجتماعی هبرنبررمندان

(Künstlersozialkasse-KSK) مسئول اوست.‏ علاوه بر ابجنبججمن تئاتر آماتور آلمللممان (Bund

Amateurtheater) ، Deutscher تئاتر مستقل سازمابىنبىی ‏جمحجممایبىتبىی برای هر ١۶ ایالت دارد

که در سال ١٩٩٠ و عمدتاً‏ به خاطر ابجنبججمن فدرال هبرنبررهای ‏بمنبممایشی Bundesverband)

(Freie Darstellende Künste تشکیل شد.‏ این سازمان بیش از ٢٠٠٠ تئاتر مستقل در

آلمللممان را پوشش می دهد.‏

در یک ‏جمججممع بندی کلی ساختار تئاتر آلمللممان را می توان به دو ‏بجببجخش تئاتر دولبىتبىی ‏(دولت های ‏مجممجحلی یا

فدرال)‏ و تئاترهای مستقل تقسیم کرد.‏ هر دوی این ‏بجببجخش ها از سوبسید ‏بهببههره مند می شوند و

تفاوت در مبریبرزان و ‏بجنبجحوه ی ‏بجتبجخصیص آن است.‏ سندیکاها و سازمان های ‏جمحجممایبىتبىی نبریبرز از نظر عملکرد

‏بمتبممام این ‏بجببجخش ها را پوشش می دهند.‏

!20


گروه تئاتر ا گزیت کمپابىنبىی تئاتر پرونده ‏بجتبجحریریه ا گزیت ‏‐فروردین ٩٨

بودجه ی فدرال فرهنگ آلمللممان از سال ٢٠١٣ تا پیش از ٣٨٪ ٢٠١٨، افزایش داشت و در سال

٢٠١٨ نبریبرز ٢٣٪ نسبت به سال گذشته ی آن افزایش یافته است.‏ وزیر فرهنگ آلمللممان مونیکا

گروترز Grütters) (Monika در اشاره به این مطلب بیان کرده است که ‏«این افزایش

بیان گر باور دولت به ارزش فرهنگ است و فرهنگ مبنای جامعه ی باز و دموکراتیک ماست.»‏

هم ا کنون چشم انداز تئاتر و ارکسبرتبرر آلمللممان نامزد ثبت در فهرست مبریبرراث فرهنگی یونسکو شده

است و در سال جاری (٢٠١٩) در رابطه با آن تصمیم گبریبرری خواهد شد.‏

مقایسه

بررسی دو ‏بمنبممونه ی آلمللممان و انگلستان بیانگر نکات مهم و قابل تاملی است.‏ اتکای تئاتر انگلستان

به سرمایه ی ‏بجببجخش خصوصی و نا کافىففىی بودن سوبسید دولبىتبىی،‏ آن را هر چه بیشبرتبرر به ورطه ی تئاتر

‏بجتبججاری کشانده است.‏ تئاتر ‏بجتبججاری با ‏بمتبممرکز بر سود بیشبرتبرر و هزینه ی کمبرتبرر،‏ به راه هابىیبىی روی می آورد

که می تواند از کیفیت آثار بکاهد،‏ موضوعات را ‏مجممجحدودتر،‏ طیف ‏مجممجخاطبان را کمبرتبرر و دسبرتبررسی اقشار

گونا گون به تئاتر را دشوارتر ‏بمنبمماید.‏ به علاوه،‏ در راستای کاهش هزینه ها،‏ روش هابىیبىی به کار گرفته

می شود که هبرنبررمندان را ‏بجتبجحت فشار گذاشته و منافع شان نادیده گرفته می شود.‏ فرآیند قطبىببىی شدن

و ‏بمتبممرکزگرابىیبىی در تئاترها را نبریبرز می توان در این آمارها مشاهده کرد که آسیب های آن پیش تر

برسمشسممرده شد.‏

از سوی دیگر کشور آلمللممان با پیشینه ی تئاتری طولابىنبىی و غبىنبىی امروز به عنوان قوی ترین اقتصاد

سرمایه داری اروپا می تواند مثال جالب توجهی برای ‏بجنبجحوه ی اداره ساختار تئاتر باشد.‏ این کشور

علبریبررغم ساختار اقتصادی سرمایه داری،‏ فرهنگ را از این حیطه ‏مجممججزا کرده و ‏جمحجممایت از فرهنگ

را در ‏بمتبممام سطوح کشور جاری کرده است.‏ نقش سندیکاهای مستقل در ‏جمحجممایت از هبرنبررمندان نبریبرز

برجسته و چشمگبریبرر است.‏ مذا کره ی سندیکای صحنه آلمللممان درباره ی نیازهای مالىللىی تئاتر بیان گر

قدرت سندیکا و نقش مهم آن در ساختار تئاتر است.‏ در نتیجه با پیشینه ی غبىنبىی تاربجیبجخی و

سیاست های فرهنگی معاصر،‏ تئاتر آلمللممان امروز در آستانه ی ثبت چشم انداز تئاتری خود به

عنوان مبریبرراث فرهنگی یونسکو است.‏

‏جمججممع بندی

‏بجنبجخستبنیبنن امری که می تواند ثبات را در فضای تئاتری ابجیبججاد ‏بمنبمماید،‏ پشتوانه ی اقتصادی است.‏ این

پشتوانه تنها با سوبسید دولبىتبىی است که فراهم می شود.‏ فقدان این پشتوانه منجر به ‏بجتبججاری شدن

تئاتر شده و عرصه را برای فعالیت آزادانه و خلاقانه تنگ می ‏بمنبمماید.‏ در سال های اخبریبرر نبریبرز در

ایران شاهد آسیب های این جریان به بدنه ی تئاتر بوده ابمیبمم که ا گر چنبنیبنن جریابىنبىی متوقف نشود،‏

آسیب ها به وضعیت کنوبىنبىی ‏مجممجحدود نشده و آثار ‏مجممجخرب تری را به بار خواهد آورد.‏

!21


گروه تئاتر ا گزیت کمپابىنبىی تئاتر پرونده ‏بجتبجحریریه ا گزیت ‏‐فروردین ٩٨

سازماندهی نبریبرروهای تئاتری در شرایطی که اقتصاد تئاتر دچار ضعف و کمبود است،‏ امری فرعی

به ‏سمشسممار آمده و نه تنها گرهی را از معضل کنوبىنبىی باز ‏بمنبممی کند،‏ بلکه می تواند وضع را به مراتب

بغرتحنتحج تر سازد.‏ به عباربىتبىی می توان گفت که سازماندهی نبریبرروهای هبرنبرری در وضع کنوبىنبىی در قالب

گروه و کمپابىنبىی به مثابه تشکیل ارتشی از ‏بهنبههادها و هویت های ‏بجتبججاری خواهد بود.‏ ‏بمنبممونه ی انگلستان

به خو ‏بىببىی نشان می دهد که تا کید و ‏بمتبممرکز بر سازمان تئاتری و آمارهای مرتبط به آن،‏ توجه را از

خود دست اندرکاران و فعالان عرصه تئاتر باز داشته و موجب می شود که درآمد و کیفیت

زندگی شان کاهش یافته و نادیده گرفته شوند.‏ افراد انسابىنبىی در میان نام کمپابىنبىی های بزرگ گم

می شوند.‏ این امر شبیه ‏همھهممان اتفافىقفىی است که در صنایع برای کارگران می افتد:‏ آمارهای درخشان

تولید به ‏بهببههای ‏بهببههره کشی از نبریبرروهای انسابىنبىی به دست می آید.‏

نبریبرروهای هبرنبرری برای تشکل و سازمان یابىببىی نیاز به دستورالعمل ندارند،‏ بلکه شرایطی را نیاز

دارند که برایشان حق انتخاب مببىنبىی بر این امر را فراهم ‏بمنبمماید.‏ ساختار اقتصادی تئاتر آلمللممان

‏بمنبممونه ی وضعیبىتبىی است که در آن هبرنبررمندان فارغ از دغدغه ی اقتصادی با توجه به ‏بمتبممایلات،‏

شرایط و منافع خود و نه آبجنبجچه که ساختار ابجیبججاب می کند می توانند انتخاب کنند که به شکل

انفرادی یا در قالب گروه و کمپابىنبىی و در چهارچوب مستقل یا دولبىتبىی فعالیت ‏بمنبممایند.‏ برای ‏بجتبجحقق این

امر ابتدا می بایست زیرساخت ها تغیبریبرر ‏بمنبمماید.‏ در غبریبرر این صورت،‏ حل مسئله از جزء به کل ‏ممممممکن

نیست.‏

با توجه به آبجنبجچه در این نوشتار بیان شد،‏ ‏بمنبممی توان یک راهکار مشخص برای معضلات پیش روی

تئاتر ایران ارائه کرد.‏ مهم ترین عاملی که می تواند تغیبریبرر عمده ای در ساختار تئاتر ابجیبججاد کند،‏

وجود سوبسید دولبىتبىی مشابه مدل آلمللممان است:‏ سوبسید دولبىتبىی با توزیع عادلانه و آزادانه ی آن

بدون استفاده از آن به عنوان اهرم سانسور و اقتدار.‏ این عامل از دست هبرنبررمندان خارج

است،‏ اما ‏مجممججموعه ای از راهکارها و اقدامات می تواند تغیبریبررابىتبىی عمده و مطلوب در ‏بىپبىی داشته باشد.‏

مهم ترین این اقدامات تشکیل سندیکای مستقل در جهت حفظ حقوق و منافع فردی و ‏جمججممعی

هبرنبررمندان در مقابل کارفرمایان شان و ‏بهنبههادهای دولبىتبىی و خصوصی در شاخه های گونا گون تئاتر

است.‏ چنبنیبنن تشکیلابىتبىی می تواند با ابجیبججاد یک چبرتبرر ‏جمحجممایبىتبىی گسبرتبررده،‏ رده های گونا گون حرفه ای و

آماتور را ‏بجتبجحت پوشش خود قرار دهد؛ شکلی از پوشش ‏جمحجممایبىتبىی که به جای خارج کردن

هبرنبررمندان جوان یا ضدجریان غالب یا اقلیت ها از دایره ی ‏سمشسممول،‏ آبهنبهها را به فراخور شرایط شان

پشتیبابىنبىی ‏بمنبمماید و از ابجیبججاد ابجنبجحصار در فضای هبرنبرری جلوگبریبرری کند.‏ تنطیم قراردادهای استاندارد،‏

تعیبنیبنن مبریبرزان حداقل دستمزد عادلانه،‏ قاعده مند کردن روابط حرفه ای از طریق پیش بیبىنبىی

ضمانت اجرابىیبىی مناسب برای این قواعد و تعامل صحیح میان ‏بهنبههادهای صنفی اقدامی موثر در

‏بهببههبود وضع هبرنبررمندان خواهد بود.‏ به این ترتیب هبرنبررمندان می توانند مطالبات صنفی خود را نبریبرز به

شکل ‏جمججممعی شناسابىیبىی و پیگبریبرری ‏بمنبممایند.‏ قدرت گرفبنتبنن سندیکا و ‏بهنبههادهای صنفی مستقل بدون

وابستگی به ‏بهنبههادهای دولبىتبىی،‏ می تواند به ابزاری برای افزایش امنیت شغلی هبرنبررمندان و ‏بهببههبود

شرایط کاری و معیشبىتبىی شان بیابجنبججامد.‏ این شکل از سازماندهی بر خلاف شکل دیگر آن که

!22


گروه تئاتر ا گزیت کمپابىنبىی تئاتر پرونده ‏بجتبجحریریه ا گزیت ‏‐فروردین ٩٨

موضوع این نوشتار بود،‏ می تواند آثار بسیار مثببىتبىی داشته و زمینه ساز اقدامات ‏جمججممعی و مطالبه گری

موثر در رابطه با قوانبنیبنن حا کم بر تئاتر،‏ بودجه ی دریافبىتبىی و ‏بجنبجحوه ی اختصاص آن باشد.‏

٢٩ فروردین ١٣٩٨

!23


گروه تئاتر ا گزیت کمپابىنبىی تئاتر پرونده ‏بجتبجحریریه ا گزیت ‏‐فروردین ٩٨

Theatre Company: A solution or a camouflage for the problem of

theatre

A survey of the role of theatre companies within the structure of

Iranian theatre today

By Shirin Mirzanejad

Chief editor at Exit Theatre Group

Abstract

The formation of theatre companies is now being introduced as a

solution to the current issues of theatre in Iran. Some of these issues

are proclaimed to be lack of job security and the required

environment to employ the artistic forces. But other problems such

as the process of commercialization of theatre, lack of public

sector’s support and the absence of anefficient union is now facing

the Iranian theatre. Eventually, the inability to reach a correct

analysis and grasping the roots of the current issues has become a

huge obstacle on the way towards finding a solution, defining the

demands and presenting a thorough method for pursuing these

demands. On the other hand, superficial and incompetent analysis

of current situation will not improve it, if not escalate it. The

purpose of this article is to exhibit an analysis of current situation of

the theatre in Iran and the role of theatre company within its

structure.

Goals:

- Analyzing the current structure of Iranian theatre from financial

aspect.

- Examining the theatre company as a theatrical entity within the

financial structure of theatre.

!24


گروه تئاتر ا گزیت کمپابىنبىی تئاتر پرونده ‏بجتبجحریریه ا گزیت ‏‐فروردین ٩٨

- Examining the correlation between theatre company and other

entities of the theatre structure.

- Examining the theatre sector policy and cultural hegemony in

relation to theatre companies.

- An analogy between England and Germany in terms of the

theatre finances.

Questions

- Is registering the theatre groups a prerequisite for the formation

of theatre companies? Does it necessarily results in that end?

- Does the formation of theatre companies stop the process of

commercialization of theatre?

- To what extent can the formation of theatre companies

guarantee job security for the artists?

- Is there any alternative solution for overcoming the crisis?

Keywords: Theatre, Theatre Company, Structure of Theatre,

Theatre finances.

April 2019

!25


گروه تئاتر ا گزیت کمپابىنبىی تئاتر پرونده ‏بجتبجحریریه ا گزیت ‏‐فروردین ٩٨

منابع:‏

- مرکز آمار ایران،‏ آمار رسمسسممی رفتارهای خانوارهای ایرابىنبىی در سال های ١٣٩٣ تا ١٣٩۶

- The Federal Government Commissioner for Culture and the

Media- THE CULTURE AND MEDIA POLICY OF THE

GERMAN FEDERAL GOVERNMENT englishsummary-2014-11-06

- Rakow, Christian THEATRE FUNDING INDEPENDENT

THEATRE IN GERMANY

- Dickens, Eleanor, An introduction to Joan Littlewood's theatre

practice, September 7, 2017.

- Osborne, William, The German Arts Funding Model, January 4,

2002

- Youngs, Ian, The State of UK theatre: Boom or bust? British

Broadcasting Company, February 4, 2015.

- Youngs, Ian, The State of UK theatre: In numbers, British

Broadcasting Company, February 4, 2015.

- Art Council England, Analysis of Theatre in England Final

Report by BOP Consulting & Graham Devlin Associates 13th

September 2016

- Herwig, Lewy, GERMAN THEATRE: BEHIND THE

SCENES OF ITS STRUCTURES, Published on 6 June

2017 (Article originally written in German)

- National Theatre, UK, Facts and Figures, 2018

- Gurr, Andrew. The Shakespearean Stage 1574–1642. Third

edition, Cambridge: Cambridge University Press, 1992.

!26


گروه تئاتر ا گزیت کمپابىنبىی تئاتر پرونده ‏بجتبجحریریه ا گزیت ‏‐فروردین ٩٨

















شبریبررین مبریبررزانژاد حقوق دان،‏ مبرتبررجم،‏ پژوهشگر

و دببریبرر ‏بجتبجحریه گروه تئاتر ا گزیت است.‏

آثار وی تا کنون عبارتند از:‏

‏•مجممججموعه مقالات تئاتر در ساختار نظام سرمایه داری

‏•بمنبممایشنامه مستند اِما گلدمن : آن گونه که من زیستم

‏•ترجمججممه سندیکاها در دوران ‏بجببجحران سرمایه داری و

نیاز به اسبرتبرراتژی انقلابىببىی اثر راب سول

‏•ترجمججممه شکسپبریبرر،‏ یک انقلابىببىی در ادبیات اثر الن وودز

‏•ترجمججممه هبرنبرر و مبارزه طبقابىتبىی اثر الن وودز

• ترجمججممه ٣ ‏بمنبممایشنامه ‏(اما،‏ مارکس در سوهو،‏ دخبرتبرر ونوس)‏

اثر هاوارد زین

ترجمججممه ‏بمنبممایشنامه من موجودی احساسابىتبىی هسم اثر ایو انسلر

ترجمججممه شازده کوچولو اثر آنتوان دوسنت ا گزوپری

• ترجمججممه اندیشه های کارل مارکس اثر الن وودز

‏•ترجمججممه ‏بمنبممایشنامه یک خاطره،‏ یک مونولوگ،‏ یک فریاد

و یک نیایش گردآوری ایو انسلر و مالىللىی دویل

ترجمججممه ارج ‏بهنبههادن به مقاومت ‐ چگونه زنان در روابط خصوصی در برابر آزار مقاوت می

کنند ، ‏بهتبههیه شده توسط سرپناه اضطراری زنان کلگری ) کانادا)‏

ترجمججممه درباره دو برداشت روانکاوانه از شازده کوچولو اثر آنتوان دوسنت ا گزوپری به قلم

کریستبنیبنن دولاروش کوداما

ترجمججممه باز هم مبنتبنن و بسبرتبرر آن ‐ اجرای ‏بمنبممایش ‏«مهاجران»‏ اسلاومبریبرر مروژک در استودیو ‐ تئاتر

‏«چلاوک»‏ مسکو به قلم سوزان کوستانزو

ترجمججممه ۶٢ مقاله ‏بجتبجخصصی تئاتر برای ۴ ‏سمشسمماره ‏مجممججله ‏«صحنه معاصر»‏ گروه تئاتر ا گزیت

وی برنده رتبه اول ترجمججممه در مسابقه مطبوعابىتبىی ابجنبججمن منتقدان،‏ نویسندگان و پژوهشگران خانه تئاتر ایران در

سال ١٣٩۶ گردیده است.‏

از سال ١٣٩٢ بعنوان دستیار کارگردان در شانزده اجرای صحنه ای رپرتوار گروه تئاتر ا گزیت ‏همھهممکاری

داشته است که عبارتند از:‏

مهاجران اثر اسلاویر مروژک

‏بمنبممایش ‏همھهمملت در روستای مردوش سفلی اثر ایوو برشان

مارکس در سوهو اثر هاوارد زین

یک خاطره،‏ یک مونولوگ،‏ یک فریاد و یک نیایش گردآوری ایو انسلر و مالىللىی دویل

شازده کوچولو اثر آنتوان دوسنت ا گزوپری

ماهی سیاه کوچولو اثر صمد ‏بهببههرنگی

مبرتبررسک ‏(چهار صندوق)‏ اثر ‏بهببههرام بیضابىیبىی

نردبان ‏(زاویه)‏ اثر غلامجممجحسبنیبنن ساعدی

من موجودی احساسابىتبىی هستم اثر ایو انسلر

فیلم‐تئاتر مستند اِما گلدمن : آن گونه که من زیستم نوشته شبریبررین مبریبررزانژاد

!27


گروه تئاتر ا گزیت کمپابىنبىی تئاتر پرونده ‏بجتبجحریریه ا گزیت ‏‐فروردین ٩٨

!28


گروه تئاتر ا گزیت کمپابىنبىی تئاتر پرونده ‏بجتبجحریریه ا گزیت ‏‐فروردین ٩٨

دیگر انتشارات گروه تئاتر اگزیت

هفت گفتار

۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰

تئاتر در ساختار نظام سرمایه داری

۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰

گروه تئاتر ا گزیت

ش:‏‎9‎ین م:‏‎9‎زانژاد

!29

www.exittheatre.ir

More magazines by this user
Similar magazines