10.07.2019 Views

E82070 Preprint Przeszłośc i dziś kl 1.2

Create successful ePaper yourself

Turn your PDF publications into a flip-book with our unique Google optimized e-Paper software.

Wydawnictwo<br />

STENTOR<br />

Warszawa 2019


Podręcznik dopuszczony do użytku szkolnego przez ministra właściwego do spraw oświaty i wychowania i wpisany do<br />

wykazu podręczników przeznaczonych do kształcenia ogólnego do nauczania języka polskiego, na podstawie opinii<br />

rzeczoznawców:<br />

dr Małgorzaty Burty, prof. dr. hab. Radosława Pawelca, prof. dr. hab. Tadeusza Zgółki<br />

Etap edukacyjny: III<br />

Typ szkoły: liceum ogólnokształcące i technikum<br />

Rok dopuszczenia: 2019<br />

Numer ewidencyjny w wykazie: 951/2/2019<br />

Podręcznik wpisany do wykazu podręczników MEN dopuszczonych do użytku szkolnego, uwzględniających podstawę<br />

programową kształcenia ogólnego określoną w rozporządzeniu z dnia 30 stycznia 2018 r. (Dz. U. z 2018 r., poz. 467)<br />

Copyright by Krzysztof Mrowcewicz<br />

Copyright by Wydawnictwo Piotra Marciszuka STENTOR<br />

Warszawa 2019<br />

Wydanie I<br />

ISBN 978-83-63462-66-6<br />

Rozdziały z nauki o języku<br />

Jarosław Łachnik<br />

Redakcja i opracowanie indeksów<br />

Teresa Marciszuk<br />

Korekta<br />

Ingeborga Jaworska-Róg<br />

Projekt graficzny, projekt okładki i łamanie<br />

Agata Pieńkowska<br />

Wydawnictwo Piotra Marciszuka STENTOR<br />

02-793 Warszawa<br />

ul. Villardczyków 10/73<br />

tel. 797 657 960<br />

redakcja@stentor.com.pl<br />

www.stentor.pl<br />

Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne Spółka Akcyjna<br />

00-807 Warszawa, Aleje Jerozolimskie 96<br />

KRS: 0000595068<br />

tel. 22 576 25 00<br />

infolinia: 801 220 555<br />

www.wsip.pl<br />

Druk i oprawa: <br />

Wydrukowano nakładem Wydawnictw Szkolnych i Pedagogicznych<br />

Publikacja, którą nabyłeś /nabyłaś, jest dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, abyś przestrzegał /przestrzegała praw, jakie<br />

im przysługują. Jej zawartość możesz udostępniać nieodpłatnie osobom bliskim lub osobiście znanym. Ale nie publikuj<br />

jej w Internecie. Jeśli cytujesz jej fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A kopiując jej<br />

część, rób to jedynie na użytek osobisty.<br />

Szanujmy cudzą własność i prawo.<br />

Więcej na www.legalnakultura.pl<br />

Polska Izba Książki


RENESANS . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7<br />

Wprowadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8<br />

Renesansowi humaniści . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8<br />

Sztuka i architektura renesansu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11<br />

1. Człowiek renesansu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .14<br />

Jan Kochanowski, Pieśń XIX, Księgi wtóre . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 16<br />

Pieśń XXIV, Księgi wtóre . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 18<br />

Fraszki Jana Kochanowskiego. Przypomnienie wiadomości . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .19<br />

Komentarz: Wacław Borowy, Kamienne rękawiczki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 20<br />

2. Odkrycie świata i boje o renesans . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 22<br />

Jan Kochanowski, Hymn . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25<br />

Pieśń II, Księgi pierwsze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .26<br />

Psalm 8 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .28<br />

Psalm 47. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 29<br />

François Rabelais, Gargantua i Pantagruel (fragmenty) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .30<br />

Komentarz: Tzvetan Todorov, [Dlaczego Ameryka, a nie Kolumbia?] . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 37<br />

3. W teatrze życia codziennego – miłość i małżeństwo . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .39<br />

Giovanni Boccaccio, Sokół (fragmenty) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 41<br />

Jan Kochanowski, Pieśń świętojańska o Sobótce (fragment) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .45<br />

Komentarz: Margaret L. King, Renesansowe małżeństwo (fragmenty) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 47<br />

4. Jestem człowiekiem, jestem obywatelem . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .49<br />

Piotr Skarga, Kazania sejmowe (fragment) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .51<br />

Piotr Skarga, Żywoty świętych (fragmenty) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 52<br />

Jan Kochanowski, Odprawa posłów greckich<br />

Przewodnik po lekturze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .56<br />

Fragmenty . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .58<br />

Jan Kochanowski, Pieśń V, Księgi wtóre . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 63<br />

Pieśń XII, Księgi wtóre . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 64<br />

Komentarz: Stephen Greenblatt, Utopia i wiara (fragmenty) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 65<br />

5. Kryzys renesansu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .67<br />

Michel de Montaigne, Próby (fragmenty) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 67<br />

Jan Kochanowski, Pieśń IX, Księgi pierwsze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 70<br />

Pieśń IX, Księgi wtóre . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 72<br />

Psalm 13 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .73<br />

Treny<br />

Tren IX . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 73<br />

Tren X . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 75<br />

Tren XI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 76<br />

Przykładowa interpretacja: Tren XI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 77<br />

Tren XIX albo Sen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 79<br />

Wprowadzenie 3


Komentarz: Janusz Pelc, [Czym są „Treny”?] . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 84<br />

Lektury dla ciekawych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 85<br />

DIALOGI Z TRADYCJĄ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 86<br />

Julian Tuwim, Rzecz Czarnoleska . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 86<br />

Jarosław Iwaszkiewicz, *** (Pogoda lasu niechaj będzie z tobą) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 86<br />

Władysław Broniewski, Firanka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 88<br />

Jak mówić i pisać pięknie oraz przekonująco? Retoryka, czyli sztuka wymowy . . . . . 89<br />

BAROK . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 95<br />

Wprowadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 96<br />

1. Człowiek wobec nieskończoności . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 99<br />

Mikołaj Sęp Szarzyński, Sonet I. O krótkości i niepewności na świecie żywota człowieczego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 99<br />

Sonet II. Na one słowa Jopowe: „Homo natus de muliere,<br />

brevi vivens tempore etc.” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .102<br />

Sonet IV. O wojnie naszej, którą wiedziemy z szatanem, światem i ciałem . . . . . . . . . . .103<br />

Daniel Naborowski, Krótkość żywota . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .104<br />

William Szekspir, Hamlet<br />

Przewodnik po lekturze. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .106<br />

Fragment . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .108<br />

Miguel de Cervantes Saavedra, Przemyślny szlachcic Don Kichote z Manczy<br />

Przewodnik po lekturze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .110<br />

Fragment . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .111<br />

Komentarz: W.H. Auden, „Hamlet” – dzieło doskonałe? (fragmenty) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .113<br />

2. W barokowym teatrze świata . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .115<br />

William Szekspir, Makbet (fragmenty)<br />

Przewodnik po lekturze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .116<br />

Fragment . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .117<br />

Pedro Calderon de la Barca, Życie jest snem<br />

Przewodnik po lekturze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .121<br />

Fragment . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .123<br />

Molier, Skąpiec<br />

Przewodnik po lekturze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .126<br />

Fragment . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .128<br />

Komentarz: Alfred Harbage, Posłowie do „Makbeta” (fragmenty) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .132<br />

3. Dwie miłości – Bóg i świat . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .133<br />

Mikołaj Sęp Szarzyński, Sonet V. O nietrwałej miłości rzeczy świata tego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .134<br />

Daniel Naborowski, Na oczy królewny angielskiej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .135<br />

William Szekspir, Romeo i Julia<br />

Przewodnik po lekturze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .137<br />

Fragment . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .138<br />

4<br />

Renesans


Jan Andrzej Morsztyn, O swej pannie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 143<br />

Do trupa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 144<br />

Komentarz: Umberto Eco, Luneta Arystotelesowska (fragmenty) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 148<br />

4. W kręgu sarmatyzmu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 150<br />

Sztuka sarmacka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 151<br />

Jan Chryzostom Pasek, Pamiętniki (fragmenty) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 152<br />

Komentarz: Janusz Tazbir, [Na styku kultur i systemów politycznych] . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 156<br />

Lektury dla ciekawych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 157<br />

DIALOGI Z TRADYCJĄ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 158<br />

Zbigniew Herbert, Tren Fortynbrasa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 158<br />

Stanisław Grochowiak, Lekcja anatomii (Rembrandta) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 159<br />

Witold Maj, Et in Arcadia ego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 161<br />

Ernest Bryll, Portret sarmacki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 162<br />

Dlaczego ku chwale ojczyzny służono per nexum sanguinis,<br />

a nie „z powodu więzów krwi”? Stylizacja i makaronizacja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 163<br />

OŚWIECENIE . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 165<br />

Wprowadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 166<br />

1. Czas rozumu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 171<br />

Wielka trójka francuskiego oświecenia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 172<br />

Wolter, Kandyd, czyli optymizm (fragmenty) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 173<br />

Adam Naruszewicz, Balon . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 180<br />

Ignacy Krasicki, Hymn do miłości ojczyzny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 182<br />

Klasycyzm w sztuce oświecenia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 183<br />

Ignacy Krasicki, Pijaństwo . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 184<br />

Żona modna Ignacego Krasickiego. Przypomnienie wiadomości . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 186<br />

Ignacy Krasicki, Do króla . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 188<br />

Komentarz: Paul Hazard, Kryzys świadomości europejskiej (fragmenty) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 191<br />

Wielką czy małą literą? Zawiłości ortograficzne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 192<br />

2. Czucie i wiara . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 198<br />

Rokoko . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 200<br />

Franciszek Karpiński, Do Justyny. Tęskność na wiosnę . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 201<br />

Przypomnienie dawnej miłości . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 202<br />

Laura i Filon (fragmenty) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 203<br />

Pieśń o narodzeniu Pańskim . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 206<br />

Komentarz: Teresa Kostkiewiczowa, [Motywy i tematy literatury sentymentalnej] . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 207<br />

Pieśń Legionów Polskich we Włoszech Józefa Wybickiego. Przypomnienie wiadomości . . . . . . . . . . 208<br />

Lektury dla ciekawych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 209<br />

Wprowadzenie 5


DIALOGI Z TRADYCJĄ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 210<br />

Mieczyslaw Jastrun, Pijaństwo (fragmenty) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 210<br />

Czesław Miłosz, Piosenka pasterska . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 211<br />

Dlaczego czasem pisano odmiennie o tych samych sprawach?<br />

Język i styl różnych epok . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 212<br />

Indeks rzeczowy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 217<br />

Indeks osób i utworów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 220<br />

6


Wprowadzenie<br />

Nazwa epoki. Terminem renesans (fr. renaissance)<br />

historycy określają okres w dziejach kultury europejskiej<br />

pomiędzy połową XIV w. a końcem XVI<br />

stulecia. W Polsce używamy wymiennie słów „renesans”<br />

i „odrodzenie”. Nazwa epoki wiąże się ze<br />

sformułowaną w tym czasie koncepcją rozwoju<br />

kultury. Ludzie renesansu uważali, że odrodzili<br />

sztukę i naukę po ich upadku w dobie średniowiecza.<br />

Dziś rozumiemy to pojęcie znacznie szerzej,<br />

dostrzegając głębokie zmiany, które zaszły wówczas<br />

w koncepcji człowieka, w jego stosunku do<br />

życia, świata i Boga. Renesans to czasy bujnego<br />

rozwoju sztuki i nauki, okres wielkich odkryć<br />

geograficznych, a także prawdziwego kultu starożytności,<br />

której dzieła stały się wzorem dla pisarzy,<br />

poetów i artystów europejskich.<br />

Kolebka renesansu. Pierwsze oznaki przemian<br />

zachodzących w kulturze europejskiej można dostrzec<br />

w Italii w połowie XIV stulecia. To właśnie<br />

stąd rozprzestrzeniały się na cały kontynent nowe<br />

idee, stopniowo zmieniając oblicze Europy. Ten<br />

prymat Italii wynikał w dużej mierze z jej położenia<br />

geograficznego. Zapewniało ono włoskim<br />

państewkom i miastom rolę pośrednika między<br />

Wschodem i Zachodem. Dzięki handlowi z Bizancjum<br />

oraz państwami Afryki i Azji włoskie miasta<br />

bogaciły się, a z dostatku rodziło się zapotrzebowanie<br />

na nową kulturę i nowy styl życia. Tym tendencjom<br />

towarzyszył wyraźny kryzys Kościoła.<br />

W XIV w. papież Klemens V opuścił Rzym i przeniósł<br />

się do Awinionu, gdzie na ponad pół wieku<br />

papiestwo popadło w zależność od władców Francji.<br />

Humanizm. Zmiany pojawiły się także na ówczesnych<br />

uniwersytetach, na których rozkwitły<br />

szczególnie studia nad językami starożytnymi,<br />

w tym nad słabo znaną w średniowieczu greką.<br />

Znajomość języka Homera pogłębiała się dzięki<br />

zapoczątkowanym w dobie krucjat bliskim kontaktom<br />

z greckojęzycznym Cesarstwem Bizantyjskim,<br />

które przechowało żywą tradycję antyczną.<br />

Uczeni opuszczający w popłochu upadające cesarstwo<br />

(ostateczna katastrofa Bizancjum nastąpiła<br />

w 1453 r.) osiedlali się właśnie w Italii.<br />

Studia nad językami i literaturą antyczną umożliwiły<br />

stopniowe odkrywanie innego świata, w którym<br />

najwyższą wartością był człowiek. Taka jest<br />

geneza renesansowego humanizmu (łac. humanus<br />

‘ludzki’), który początkowo był ruchem umysłowym<br />

zmierzającym do nowego odczytania dorobku<br />

kultury starożytnej. Potem mianem humanizmu<br />

zaczęto określać światopogląd renesansu,<br />

Renesansowi humaniści<br />

Francesco Petrarka (wł. Petrarca) [franczesko…]<br />

(1304–1374) – jeden z pierwszych twórców nowej epoki.<br />

Mimo że pisał przede wszystkim po łacinie, sławę<br />

przyniosły mu wiersze włoskie, które wypełniają jego<br />

Zbiór pieśni. Opisał w nich swoją wielką miłość do francuskiej<br />

damy Laury, którą ujrzał bodaj tylko raz w kościele<br />

w Awinionie. To spotkanie na zawsze odmieniło<br />

życie poety. Laura stała się tematem jego pieśni i sonetów,<br />

natchnieniem pobudzającym jego umysł, siłą wysubtelniającą<br />

wyobraźnię poetycką (zob. s. 40).<br />

Giovanni Boccaccio [dżiowanni bokaczjo] (1313–<br />

1375) – włoski pisarz i myśliciel. Był doskonałym obserwatorem,<br />

mistrzem w portretowaniu ludzkich charakterów.<br />

Jego największym dziełem jest Dekameron<br />

(zob. s. 43).<br />

Giovanni Pico della Mirandola [dżiowanni<br />

piko…] (1463–1494) – włoski uczony, filozof, pisarz,<br />

prawdziwy poliglota (znał kilkanaście języków). Jest<br />

autorem słynnej Mowy o godności człowieka, uznawanej<br />

za manifest humanizmu renesansowego (zob.<br />

s. 14).<br />

8<br />

Renesans


stawiający w centrum człowieka, jego potrzeby<br />

duchowe i materialne. Dla ludzi tej epoki charakterystyczne<br />

są: zachwyt nad własnym „ja”, jego<br />

bogactwem i zmiennością oraz niezachwiana wiara<br />

we własne możliwości. Ideałem humanisty był<br />

człowiek wykształcony, znający trzy najważniejsze<br />

języki starożytne (grekę, łacinę i hebrajski) i odwołujący<br />

się w swoim twórczym działaniu bezpośrednio<br />

do źródeł kultury europejskiej – wielkich<br />

osiągnięć antyku.<br />

Ekspansja idei renesansowych. Kultura renesansu<br />

wkrótce rozprzestrzeniła się na całą Europę.<br />

Jednym z czynników, które sprzyjały szybkiemu<br />

przepływowi nowych idei, był wynalazek druku.<br />

W 1455 r. Niemiec Johannes Gutenberg (ok. 1399–<br />

1468) odbił na papierze za pomocą ruchomych<br />

czcionek około 150 egzemplarzy łacińskiej Biblii (do<br />

<strong>dziś</strong> zachowało się tylko 46, w tym jeden w Polsce,<br />

w Muzeum Diecezjalnym w Pelplinie). Wynalezienie<br />

druku okazało się prawdziwą rewolucją. Książki<br />

wyraźnie staniały i stały się łatwo dostępne dla renesansowych<br />

twórców i uczonych.<br />

Druk, proch i busola<br />

Ludzie renesansu mieli świadomość, że żyją w epoce<br />

przełomowej. Byli dumni ze swoich osiągnięć, ulepszali<br />

też dawne wynalazki (np. proch). Jeden z myślicieli<br />

schyłku epoki, Anglik Francis Bacon [bejkn]<br />

(1561–1626) pisał z dumą: „Warto zwrócić uwagę na<br />

moc, wydolność i następstwa wynalazków, co w niczym<br />

nie występuje tak wyraźnie jak w tych trzech<br />

odkryciach. […] mam na myśli wynalazek druku,<br />

prochu strzelniczego i busoli morskiej. Te trzy bowiem<br />

wynalazki zmieniły całkowicie oblicze rzeczy<br />

i stosunki na świecie”. Druk ułatwił i przyspieszył<br />

przepływ informacji, proch – oprócz zastosowania<br />

w wojnach – umożliwiał wielkie przedsięwzięcia budowlane,<br />

busola zaś otwierała morza przed śmiałymi<br />

żeglarzami.<br />

Reformacja i Marcin Luter. Renesansowi humaniści,<br />

sięgając do źródeł kultury, nie mogli ominąć<br />

najważniejszego tekstu dla świata chrześcijańskiego<br />

– Biblii. Ludziom tej epoki nie wystarczał już<br />

bowiem łaciński przekład św. Hieronima, który<br />

Erazm z Rotterdamu (1467–1536) – najsłynniejszy humanista europejski<br />

przełomu XV i XVI w. Był wrogiem średniowiecznych teologów (których<br />

wydrwił w satyrze Pochwała głupoty), a także bezmyślnych naśladowców<br />

literatury starożytnej.<br />

Niccolò Machiavelli [nikolo makiawelli] (1469–1527) – filozof, pisarz<br />

i dyplomata, jeden z najważniejszych przedstawicieli włoskiego odrodzenia.<br />

Dziś znany jest przede wszystkim jako autor kontrowersyjnego traktatu<br />

Książę, w którym bez ogródek stwierdza, że władca nie musi być moralny,<br />

lecz przede wszystkim skuteczny, a każdą zbrodnię można uzasadnić najwyższą<br />

racją stanu, czyli interesem państwa (zob. s. 50).<br />

Mikołaj Kopernik (1473–1543) – słynny astronom i matematyk zajmujący<br />

się także naukami ekonomicznymi, medycyną i – o czym mało kto pamięta<br />

– malarstwem.<br />

Tomasz Morus (właśc. Thomas More [mo: r ], 1478–1535) – angielski polityk,<br />

pisarz i myśliciel, autor dzieła Utopia, opisującego idealne państwo<br />

(zob. s. 49).<br />

Andrzej Frycz Modrzewski (1503–1572) – najwybitniejszy polski pisarz<br />

polityczny epoki renesansu, autor dzieła zawierającego projekt reformy<br />

państwa (O poprawie Rzeczypospolitej).<br />

Erazm z Rotterdamu, portret olejny pędzla Hansa<br />

Holbeina [holbajna], 1523 (National Gallery, Londyn)<br />

Wprowadzenie 9


Hasła renesansu<br />

CZŁOWIEKIEM JESTEM I NIC, CO LUDZKIE,<br />

NIE JEST MI OBCE<br />

(Łac. Homo sum et nihil humanum a me alienum esse puto). Ten<br />

cytat z komedii rzymskiego pisarza Terencjusza (II w. p.n.e.)<br />

dobrze charakteryzuje pole zainteresowań renesansu. W jego<br />

centrum znajdowała się istota ludzka, jej duchowe i materialne<br />

potrzeby. Dzięki temu w renesansie pojawił się nowy bohater<br />

literacki: zwykły człowiek, prezentowany w różnych sytuacjach<br />

codziennego życia.<br />

CZŁOWIEK JEST MIARĄ WSZECHRZECZY<br />

Maksyma starożytnego filozofa Protagorasa (V w. p.n.e.) znajdowała<br />

oddźwięk zarówno w literaturze, jak i w sztuce renesansu.<br />

Człowiek uważany był za mały świat (mikrokosmos), powiązany<br />

ściśle z wielkim światem (makrokosmosem). W ciele ludzkim odnajdywano<br />

idealne proporcje, które potem wykorzystywano np.<br />

w architekturze.<br />

CZŁOWIEK JEST KOWALEM SWOJEGO LOSU<br />

Myśliciele renesansu szczególnie mocno podkreślali wolność<br />

człowieka, dar, który wyróżnia go spośród innych istot. Cytat<br />

pochodzi z Mowy o godności człowieka Giovanniego Pica della<br />

Mirandoli.<br />

DO ŹRÓDEŁ!<br />

(Łac. Ad fontes!). Ludziom odrodzenia nie wystarczały już średniowieczne<br />

autorytety. Chcieli sięgać do źródeł wiedzy, których<br />

szukali w starożytności. Nie oznaczało to jednak wyłącznie biernego<br />

naśladownictwa doskonałych wzorów. Hasło Ad fontes!<br />

było raczej demonstracją nowej, krytycznej postawy i chęci rywalizacji<br />

z największymi osiągnięciami ludzkiego ducha.<br />

Leonardo da Vinci<br />

(zob. s. 12), Człowiek<br />

wpisany w kwadrat<br />

i koło, ok. 1490 (Gallerie<br />

dell’Accademia, Wenecja).<br />

Ludzie renesansu<br />

wierzyli, że w ludzkim<br />

ciele odbija się geometryczny<br />

ład kosmosu.<br />

Marcin Luter, portret<br />

olejny pędzla Lucasa<br />

Cranacha, 1549<br />

(kolekcja prywatna).<br />

Niemiecki malarz<br />

Lucas Cranach<br />

[lukas kranach]<br />

(1472–1553)<br />

był przyjacielem<br />

reformatorów. To<br />

jemu zawdzięczamy<br />

najsłynniejsze<br />

wizerunki Lutra.<br />

obowiązywał w Kościele w średniowieczu. Badając<br />

tekst oryginału, humaniści dostrzegli, że w tłumaczeniu<br />

tym nie brak błędów i przeoczeń. Rozpoczęły<br />

się więc burzliwe dyskusje nad interpretacją<br />

Pisma Świętego. Czytelnikiem tych polemik był<br />

Niemiec Marcin Luter (1483–1546), ksiądz z Wittenbergi,<br />

człowiek wielkiej wiary, którego oburzały<br />

niektóre działania Kościoła. W 1517 r. Luter opublikował<br />

95 tez przeciw odpustom – powszechnie<br />

wówczas praktykowanym zwolnieniom od kar<br />

czyśćcowych w zamian za dobre postępki bądź<br />

wnoszone przez wiernych opłaty. Luter uważał, że<br />

do zbawienia prowadzi sama wiara, a sprzedawanie<br />

odpustów jest niemoralne. Spór teologiczny,<br />

który powstał wokół praktyki odpustów, rychło<br />

przerodził się w konflikt polityczny, gdy część niemieckich<br />

księstw poparła księdza z Wittenbergi.<br />

Rok 1517 uważa się za początek reformacji<br />

(łac. reformatio ‘przekształcenie’). Był to wielki<br />

ruch religijny zmierzający do zreformowania Kościoła<br />

rzymskiego. W rezultacie reformacji wyłoniły<br />

się niezależne od papiestwa kościoły zwane<br />

protestanckimi. Nazwa wywodzi się od protestu<br />

zwolenników Lutra przeciw podjętym na sejmie<br />

w Spirze (1529) uchwałom, które zagrażały nowej<br />

wierze.<br />

Luter odrzucał w praktyce wolność ludzką, co<br />

było sprzeczne z renesansową koncepcją człowieka<br />

(zob. s. 14). Reformacja, mimo że wyrosła ze<br />

studiów humanistycznych, zaprzeczyła ostatecznie<br />

istocie ruchu humanistycznego. Zamiast jedności<br />

i zgody mnożyła podziały i kontrowersje, zamiast<br />

10<br />

Renesans


godności akcentowała słabość i grzeszność człowieka.<br />

Konsekwencją sporów wywołanych przez<br />

reformację były prześladowania i wojny religijne,<br />

w których zarówno jej zwolennicy jak i przeciwnicy<br />

wykazywali się niezwykłym okrucieństwem.<br />

Nie można jednak zapominać, że reformacja stanowiła<br />

potężny impuls do rozwoju filozofii i nauki,<br />

uwolnionych od wszechwładnego autorytetu Kościoła.<br />

Ruch reformacyjny sprzyjał także awansowi<br />

języków narodowych, które powoli wypierały<br />

łacinę (Luter sam dokonał przekładu Biblii na język<br />

niemiecki, uważał bowiem, że każdy wierny<br />

powinien mieć dostęp do Pisma Świętego; wkrótce<br />

potem zwolennicy Kościoła rzymskiego podążyli<br />

jego śladem).<br />

Jan Kalwin. Najwybitniejszym oprócz Lutra reformatorem<br />

był działający przede wszystkim w Szwajcarii<br />

Jan Kalwin (1509–1564), który do luterańskiego<br />

poglądu o zbawieniu dzięki wierze dołączył<br />

doktrynę predestynacji (łac. praedestinare ‘ustalać<br />

z góry’). W myśl tego przekonania Bóg z góry przeznacza<br />

człowieka do zbawienia bądź do potępienia.<br />

Dla wyznawców kalwinizmu szczególnie istotne<br />

okazało się więc pytanie, kto znajduje się wśród<br />

wybrańców Bożych. Za jeden z najważniejszych<br />

znaków Boskiego błogosławieństwa uważano powodzenie<br />

w pracy i interesach. To przekonanie sta-<br />

Leonardo<br />

da Vinci,<br />

Studium<br />

anatomiczne,<br />

1515 (Royal<br />

Collection<br />

Trust)<br />

ło się bodźcem do aktywności gospodarczej w krajach<br />

zdominowanych przez kalwinizm. W Polsce<br />

najwybitniejszym pisarzem wyznania kalwińskiego<br />

był Mikołaj Rej (zob. s. 15).<br />

Reformacja w Polsce. W odróżnieniu od większości<br />

krajów europejskich, w XVI-wiecznej Polsce<br />

nie wybuchały wojny i krwawe konflikty wyznaniowe.<br />

Szanowano u nas wolność sumienia i odmienność<br />

poglądów. Swoboda religijna dotyczyła oczywiście<br />

wyłącznie szlachty, ale i tak był to wyjątek<br />

w skali kontynentu. Rzeczpospolita stała się wówczas<br />

schronieniem dla różnych wolnomyślicieli<br />

z całej Europy. Potwierdzeniem polskiej tolerancji<br />

była konfederacja warszawska (1573), gwarantująca<br />

różnowiercom swobodę wyznania, równouprawnienie<br />

i opiekę państwa. Wolność głoszenia<br />

różnych poglądów przyczyniła się niewątpliwie do<br />

wspaniałego rozkwitu polskiego renesansu.<br />

Renesans w Polsce. Do Polski idee renesansowe<br />

zaczęły docierać na przełomie XV i XVI w. Był to<br />

okres przebudowy państwa. Na pierwszy plan stopniowo<br />

wysuwał się obdarzony licznymi przywilejami<br />

stan szlachecki. Korzystna sytuacja polityczna<br />

i ekonomiczna sprawiała, że Polska bogaciła się,<br />

co sprzyjało rozwojowi potrzeb duchowych społeczeństwa.<br />

Za czasów ostatnich Jagiellonów nasz<br />

kraj nawiązał bliskie kontakty z kolebką odrodzenia<br />

– Włochami. Ślub Zygmunta Starego z włoską<br />

księżniczką Boną z mediolańskiego rodu Sforzów<br />

przyspieszył przyjęcie renesansowych ideałów.<br />

Wkrótce w wyższych sferach społeczeństwa zapanowała<br />

moda na włoską kulturę i włoskie obyczaje.<br />

Liczni żądni wiedzy Polacy wyruszali na studia do<br />

Italii, skąd przywozili nie tylko wiedzę, lecz także<br />

nowy styl życia.<br />

SZTUKA I ARCHITEKTURA RENESANSU<br />

Inspiracje naturą i sztuką starożytną<br />

Źródłem inspiracji dla artystów epoki renesansu była z jednej<br />

strony natura, którą cierpliwie obserwowali (np. anatomiczne<br />

badania Leonarda da Vinci i Michała Anioła), z drugiej zaś sztuka<br />

starożytna, gorliwie studiowana w tym czasie we wszystkich pracowniach<br />

malarzy, rzeźbiarzy i architektów.<br />

Wprowadzenie 11


Donato Bramante,<br />

kaplica na dziedzińcu<br />

kościoła San Pietro<br />

in Montorio w Rzymie,<br />

1502. Renesans cenił<br />

symetrię i uporządkowaną<br />

przestrzeń.<br />

Kaplica Zygmuntowska<br />

na Wawelu. Pokryte złotą<br />

kopułą mauzoleum<br />

(czyli monumentalny<br />

grobowiec) ostatnich<br />

Jagiellonów powstało<br />

na początku XVI w. według<br />

projektu włoskiego<br />

architekta działającego<br />

w Polsce, Bartolomea<br />

Berecciego [bereczcziego].<br />

Wyróżnia<br />

się piękną dekoracją<br />

rzeźbiarską, jedną<br />

z najwspanialszych na<br />

północ od Alp.<br />

Renesansowa architektura<br />

Architektura renesansu nawiązywała do form antycznych,<br />

odrzucając barbarzyński – jak wówczas uważano<br />

– gotyk. Szukano idealnych proporcji, które przez<br />

swój matematyczny rygoryzm miały nadawać zamkom,<br />

kościołom i pałacom cudowną, cieszącą oko harmonię.<br />

Budowla renesansowa w porównaniu ze skomplikowaną<br />

bryłą gotyckiej katedry urzeka prostotą i geometryczną<br />

przejrzystością kompozycji.<br />

Arkadowy dziedziniec zamku na Wawelu powstał pod wpływem wzorów włoskich<br />

w pierwszej połowie XVI w. Monumentalizm, a zarazem lekkość kompozycji, szlachetna<br />

prostota i doskonałe proporcje sprawiają, że dzieło to nie ma sobie równych<br />

w Europie Środkowej.<br />

Genialni artyści<br />

• Leonardo da Vinci [winczi] (1452–1519) – malarz,<br />

rzeźbiarz, uczony i teoretyk sztuki; mistrz psychologicznego<br />

portretu oddającego przeżycia duchowe i tajemnice<br />

człowieka.<br />

• Michał Anioł (właśc. Michelangelo [mikelandżelo]<br />

Buonarroti, 1475–1564) – rzeźbiarz, malarz, architekt<br />

i poeta; najważniejszym tematem jego dzieł jest potęga<br />

ludzkiego ducha, manifestująca się przez moc, piękno<br />

i proporcje ciała.<br />

• Rafael (właśc. Raffaello Santi, 1483–1520) – malarz<br />

i architekt; jego sztuka stanowi doskonały przykład<br />

renesansowej harmonii duszy i ciała; mistrz logicznej,<br />

uporządkowanej kompozycji.<br />

Michał Anioł, Dawid,<br />

1501–1504 (Galleria<br />

dell’Accademia,<br />

Florencja). Doskonałe<br />

proporcje, a także<br />

pozbawiona indywidualnych<br />

rysów<br />

twarz świadczą<br />

o tym, że Dawid to<br />

człowiek idealny,<br />

synteza doskonałości<br />

ludzkiego ciała.<br />

12<br />

Renesans


Leonardo da Vinci,<br />

Mona Lisa, obraz olejny<br />

na desce, ok. 1505<br />

(Luwr, Paryż)<br />

Rafael, Madonna<br />

Sykstyńska, obraz olejny<br />

na płótnie, 1512–1513<br />

(Gemäldegalerie Alte<br />

Meister – Galeria Obrazów<br />

Starych Mistrzów, Drezno)<br />

Malarze z północy<br />

• Albrecht Dürer (1471–1528) – malarz niemiecki, największy artysta renesansu<br />

na północy Europy; udało mu się połączyć finezję i prostotę kompozycji<br />

włoskich mistrzów z charakterystycznym dla sztuki niemieckiej<br />

zamiłowaniem do realizmu i konkretu.<br />

• Pieter Bruegel [piter brechel] (starszy), zw. Chłopskim (ok. 1526–1569) –<br />

najwybitniejszy malarz flamandzki (<strong>dziś</strong> powiedzielibyśmy: belgijski) późnego<br />

renesansu; w jego scenach rodzajowych i studiach pejzażowych<br />

można zawsze odnaleźć głęboki sens symboliczny.<br />

Albrecht Dürer, Adam i Ewa, obrazy olejne na desce, 1507 (Prado,<br />

Madryt). Podobnie jak inni twórcy renesansowi, Dürer starał się<br />

uchwycić idealne piękno ludzkiego ciała.<br />

Pieter Bruegel (starszy), Żniwa, obraz olejny na desce, 1565<br />

(Metropolitan Museum of Art, Nowy Jork)<br />

Wprowadzenie 13


Odkrycia geograficzne. W epoce<br />

renesansu duchowemu odrodzeniu<br />

człowieka towarzyszyło odkrywanie<br />

świata. Jeśli w kulturze średniowiecza<br />

świat traktowany był bądź jako zbiór<br />

alegorii (sekretny język odsyłający do<br />

Bożych tajemnic), bądź jako zagrożenie<br />

(fałszywe wartości i rozkosze<br />

odwodzące człowieka od Boga), to<br />

w okresie renesansu stał się on nieograniczonym<br />

polem ludzkiej aktywności.<br />

Po świecie można było po prostu<br />

wędrować w poszukiwaniu jego<br />

dziwów i skarbów.<br />

Boje o renesans. W epoce renesansu bujnie<br />

rozwijała się nauka. Świat bowiem można i trzeba<br />

badać, choć często przeszkadzają w tym dawne<br />

schematy myślenia. Renesans odrzucił typowe<br />

dla poprzedniej epoki bezkrytyczne podejście do<br />

autorytetów. Ale idee średniowieczne wciąż jeszcze<br />

dominowały na wielu uniwersytetach, a model<br />

edukacji nadal narzucali zwolennicy scholastyki.<br />

Trzeba więc było podjąć z nimi polemikę. Najczęściej<br />

renesansowi humaniści sięgali wówczas<br />

Mikołaj Kopernik, portret pędzla<br />

nieznanego malarza z XVI w.<br />

(Ratusz Staromiejski, oddział<br />

Muzeum Okręgowego w Toruniu)<br />

po ostrze satyry, niemiłosiernie wyśmiewając<br />

przesądy średniowiecza.<br />

Tak czynili np. Erazm z Rotterdamu<br />

w słynnej Pochwale głupoty czy też<br />

francuski pisarz François Rabelais<br />

(zob. s. 34). Z oporem konserwatywnych<br />

środowisk uniwersyteckich i kościelnych<br />

musieli się także liczyć uczeni.<br />

Najwybitniejszym spośród nich był<br />

poddany polskiego króla Mikołaj Kopernik<br />

(1473–1543). W dziele O obrotach<br />

sfer niebieskich (1543) sformułował<br />

on rewolucyjną teorię, według<br />

której w centrum wszechświata nie<br />

znajduje się Ziemia, lecz nieruchome<br />

Słońce. Uczony długo zwlekał z ogłoszeniem<br />

swego odkrycia. Jak głosi legenda, wydrukowane<br />

egzemplarze pracy Kopernik otrzymał dopiero na<br />

łożu śmierci. Wkrótce potem Kościół uznał jego<br />

dzieło za sprzeczne z Pismem Świętym i umieścił<br />

wśród ksiąg zakazanych (1559).<br />

Nowy, wspaniały świat. Ludzie renesansu uważali,<br />

że świat trzeba podziwiać jak dzieło sztuki,<br />

które wyszło spod ręki Boga. Mimo że jest ono<br />

Świat się rozszerza – odkrywcy<br />

Róża<br />

wiatrów<br />

z portugalskiej<br />

mapy<br />

świata,<br />

1502<br />

Za postać symboliczną dla odrodzenia można uznać Krzysztofa Kolumba<br />

(1451–1506), śmiałego włoskiego żeglarza, który na niewielkim stateczku<br />

dotarł w 1492 r. do jednej z wysp archipelagu Bahamów, a potem do<br />

wybrzeży Kuby. Swoją nazwę kontynent amerykański zawdzięcza jednak<br />

innemu Włochowi, Amerigo Vespucciemu (1454–1512), który kilka razy<br />

dopłynął do Nowego Świata. Pierwszą podróż dookoła globu odbył Portugalczyk<br />

Ferdynand Magellan (ok. 1480–1521). Za odkrywcami podążyli<br />

wkrótce łupieżcy (zwani też konkwistadorami, czyli zdobywcami),<br />

tacy jak Hiszpanie Hernán Cortés (ok. 1485–1547) czy Francisco Pizarro<br />

(1478–1541) – szaleńczo odważni awanturnicy, którzy z garstką towarzyszy<br />

podbili wielkie indiańskie państwa w Meksyku i Peru.<br />

22 Renesans


wspaniałe, człowiek może je jeszcze upiększyć,<br />

uczynić doskonalszym i cudowniejszym. W epoce<br />

odrodzenia artyści czują się podobni bogom,<br />

dopełniają bowiem wielkie dzieło Stwórcy. Włoski<br />

humanista Gianozzo Manetti [dżianocco...]<br />

(1396–1459) pisał:<br />

wszystko to, co powstało na świecie po pierwszym<br />

i jeszcze niedostatecznie wykończonym stworzeniu<br />

świata, wydaje się […] przez nas wynalezione,<br />

uczynione i wykończone dzięki niezwykłej, twórczej<br />

potędze umysłu ludzkiego. Nasze bowiem, to znaczy<br />

ludzkie, bo uczynione przez człowieka, są te wszystkie<br />

dzieła, które widzimy, wszystkie domy, wszystkie<br />

osiedla i miasta, wszystkie budowle, które są tak<br />

liczne, tak wielkie i tak wspaniałe, że, zaiste, powinny<br />

być uważane za dzieła raczej aniołów niż ludzi.<br />

Nasze są obrazy, nasze rzeźby, nasze są sztuki, nasze<br />

nauki, nasza jest mądrość.<br />

O godności i wspaniałości człowieka, 1452–1453<br />

Przełożył Andrzej Nowicki<br />

Religijność renesansu. Charakterystyczny dla renesansu<br />

kult człowieka nie wy<strong>kl</strong>uczał głębokiej religijności.<br />

Bóg renesansu to nie surowy sędzia, lecz<br />

raczej dobry ojciec i przede wszystkim największy<br />

artysta. Zachwyt nad doskonałością kosmosu, nad<br />

pięknem ziemi i nieba to wątki typowe dla literatury<br />

odrodzenia. Można wręcz powiedzieć, że renesansowa<br />

miłość do Stwórcy wyraża się przede wszystkim<br />

w miłości do świata.<br />

Klasycyzm renesansowy. Renesansowi malarze,<br />

architekci czy poeci wypowiadali się zwy<strong>kl</strong>e w formach<br />

<strong>kl</strong>asycznych, choć nie brakowało też twórców,<br />

którzy propagowali nowe idee w inny sposób<br />

(np. François Rabelais, Mikołaj Rej). Początkowo<br />

<strong>kl</strong>asycznymi, czyli najlepszymi (łac. classicus ‘najwyższej<br />

<strong>kl</strong>asy’), nazywano twórców starożytnych.<br />

Potem zaczęto tak również określać artystów, którzy<br />

starali się dorównać wzorom antycznym. Klasycyzm<br />

renesansowy był jednak nie tylko stylem<br />

w sztuce i literaturze, opartym na wzorcach starożytnych,<br />

lecz przede wszystkim światopoglądem.<br />

Twórcy tej epoki, zainspirowani<br />

koncepcjami myślicieli, dostrzegali<br />

w świecie niezwykły ład, prostotę<br />

i harmonię, widome znaki działania<br />

największego artysty – Boga. Rolą<br />

malarza, architekta czy poety jest<br />

więc naśladowanie boskiego porządku<br />

rzeczy. Z dostatków i uroków<br />

świata można też, odrzuciwszy<br />

lęki średniowiecznych ascetów,<br />

rozumnie korzystać. Natura – jej<br />

bogactwo i piękno – stała się ulubionym<br />

tematem literatury i sztuki<br />

renesansu.<br />

Giorgione [dżiordżione], Burza, obraz olejny na<br />

płótnie, ok. 1505 (Gallerie dell’Accademia, Wenecja).<br />

Burza to obraz bardzo tajemniczy. Kim jest kobieta<br />

karmiąca niemowlę, jaką rolę odgrywa wpatrujący<br />

się w nią młodzieniec? Jak wytłumaczyć tytuł obrazu?<br />

Interpretacji jest wiele. Nie wchodząc w spory historyków<br />

sztuki, możemy po prostu podziwiać piękne<br />

studium natury, łagodny pejzaż okolic jakiegoś<br />

miasta oraz zastygłe na moment przed burzą niebo,<br />

przecięte już pierwszą błyskawicą.<br />

<br />

23


Sandro<br />

Botticelli, Wiosna,<br />

1482–1483<br />

(Galeria Uffizi,<br />

Florencja)<br />

Wskazówki do odbioru dzieła sztuki<br />

Sandro Botticelli. Artyści renesansu często pracowali pod<br />

dyktando humanistów, którzy podpowiadali im tematy<br />

dzieł. Tak było w wypadku Sandra Botticellego [boticzellego]<br />

(1445–1510), który obracał się w kręgu florenckich zwolenników<br />

i kontynuatorów filozofii Platona. Obraz Wiosna<br />

ilustruje neoplatońską koncepcję miłości.<br />

Siła miłości. W centrum kompozycji Botticellego stoi Wenus,<br />

ubrana w białą suknię i czerwoną narzutkę – strój eleganckiej,<br />

dojrzałej mieszkanki Florencji końca XV w. Królestwo<br />

Wenus rozkwita wiosną, w porze płodności natury. Po<br />

prawej stronie widzimy scenę porwania nimfy Chloris przez<br />

boga delikatnego wiatru Zefira, jedynego, który ma wstęp<br />

do ogrodu miłości. Pod wpływem uczucia Zefira Chloris<br />

przemienia się w boginię kwiatów, wiecznie młodą Florę,<br />

która – przybrana w kwiecistą, zwiewną szatę – rozsiewa<br />

wokół siebie ulubione kwiaty Wenus, róże (malarz stosuje<br />

w tej części obrazu typową dla średniowiecza tzw. kompozycję<br />

symultaniczną: na jednym płótnie przedstawia kolejne<br />

fazy opowieści).<br />

Grupa postaci po lewej stronie to trzy Gracje, mitologiczne<br />

boginie wdzięku. W myśli neoplatońskiej symbolizowały<br />

one cudowną zgodę Rozkoszy i Czystości, z której<br />

rodzi się prawdziwe Piękno (postać w środku; mierzy do<br />

niej z łuku bożek miłości Amor, unoszący się nad głową<br />

Wenus). Miłość platońska (platoniczna) nie jest bowiem<br />

zmysłowa, lecz duchowa. Przypomina o tym zapatrzony<br />

w niebo bóg Hermes, rozpędzający czarodziejską laską<br />

(słynnym kaduceuszem, uśmierzającym wszystkie kłótnie<br />

i niezgody) chmury nad ogrodem miłości. Wiosna Botticellego<br />

jest więc hymnem na cześć piękna świata i zarazem<br />

przypomnieniem, że zawdzięczamy je miłości Stwórcy.<br />

Oglądamy i interpretujemy<br />

1 W jaki sposób artysta przedstawia piękno i płodność<br />

natury?<br />

2 Na podstawie wiadomości ze Słownika mitów i tradycji<br />

kultury Władysława Kopalińskiego zinterpretuj postać<br />

Hermesa.<br />

3 Botticelli słynął z portretów kobiet. Na podstawie wizerunku<br />

Flory opisz typ urody kobiecej prezentowany na<br />

obrazach tego artysty. Czy ten ideał piękna odpowiada<br />

dzisiejszym gustom? Uzasadnij odpowiedź.<br />

24 Renesans


Jan Kochanowski<br />

Hymn<br />

Czego chcesz od nas, Panie, za Twe hojne dary?<br />

Czego za dobrodziejstwa, którym nie masz miary?<br />

Kościół Cię nie ogarnie, wszędy pełno Ciebie,<br />

I w otchłaniach, i w morzu, na ziemi, na niebie.<br />

Złota też, wiem, nie pragniesz, bo to wszytko Twoje,<br />

Cokolwiek na tym świecie człowiek mieni swoje 1 .<br />

Wdzięcznym Cię tedy sercem, Panie, wyznawamy,<br />

Bo nad to przystojniejszej ofiary nie mamy.<br />

Tyś pan wszytkiego świata, Tyś niebo zbudował<br />

I złotymi gwiazdami ślicznieś uhaftował;<br />

Tyś fundament założył nieobeszłej 2 ziemi<br />

I przykryłeś jej nagość zioły rozlicznemi.<br />

Za Twoim rozkazaniem w brzegach morze stoi,<br />

A zamierzonych granic przeskoczyć się boi:<br />

Rzeki wód nieprzebranych wielką hojność mają.<br />

Biały dzień a noc ciemna swoje czasy znają.<br />

Tobie k’woli 3 rozliczne kwiatki Wiosna rodzi,<br />

Tobie k’woli w kłosianym wieńcu Lato chodzi.<br />

Wino Jesień i jabłka rozmaite dawa,<br />

Potym do gotowego gnuśna 4 Zima wstawa.<br />

Z Twej łaski nocna rosa na mdłe 5 zioła padnie,<br />

A zagorzałe zboża deszcz ożywia snadnie 6 ;<br />

Z Twoich rąk wszelkie źwierzę patrza swej żywności,<br />

A Ty każdego żywisz z Twej szczodrobliwości.<br />

Bądź na wieki pochwalon, nieśmiertelny Panie!<br />

Twoja łaska, Twa dobroć nigdy nie ustanie.<br />

Chowaj nas, póki raczysz, na tej niskiej ziemi;<br />

Jedno zawżdy 7 niech będziem pod skrzydłami Twemi!<br />

Czytamy, analizujemy, interpretujemy<br />

1 Jaką koncepcję Boga i świata Jan Kochanowski zawarł w Hymnie?<br />

Zwróć uwagę na czynności Boga i efekty Jego działania.<br />

2 Wskaż filozoficzne inspiracje czarnoleskiego poety.<br />

3 Odszukaj w Hymnie przykłady pytań retorycznych, anafor<br />

i paralelizmów. Określ ich funkcje w utworze.<br />

4 Czy Hymn Kochanowskiego można uznać za wzorcowy przykład<br />

<strong>kl</strong>asycyzmu w literaturze? W odpowiedzi wykorzystaj<br />

wiadomości z ramki Cechy stylu <strong>kl</strong>asycznego.<br />

1<br />

mieni swoje – nazywa swoim<br />

2<br />

nieobeszłej – takiej, której nie<br />

można obejść, nieskończonej<br />

3<br />

Tobie k'woli – dla Ciebie, zgodnie<br />

z Twoją wolą<br />

4<br />

gnuśna – leniwa, niewymagająca<br />

wysiłku<br />

5<br />

mdłe – słabe<br />

6<br />

snadnie – łatwo<br />

7<br />

jedno zawżdy – tylko zawsze<br />

Wskazówki do lektury<br />

Manifest renesansu. Według staropolskiej<br />

tradycji wydany w 1562 r. Hymn był pierwszym<br />

polskim tekstem Kochanowskiego.<br />

Trudno w to jednak uwierzyć, zważywszy<br />

na dojrzałość artystyczną tego utworu. Badacze<br />

literatury nazywają go wręcz manifestem<br />

polskiego renesansu. W Hymnie<br />

znajdujemy bowiem charakterystyczne dla<br />

epoki obrazy Boga i świata, a człowiek wyraża<br />

swój stosunek do Stwórcy, podziwiając<br />

jego dzieło, które zachwyca prostotą,<br />

jasnością i harmonią. W wierszu została<br />

przedstawiona wizja świata, gdzie wszystko<br />

jest doskonale zaplanowane, każda<br />

rzecz ma swoje miejsce, swój czas i sens.<br />

Kunszt poetycki. Doskonałości i prostocie<br />

stworzenia odpowiada doskonałość i prostota<br />

stylu poetyckiego. Kochanowski<br />

dba o harmonię składni: stosuje naturalny<br />

szyk wyrazów w zdaniu, unika przerzutni<br />

(zdania bądź całostki składniowe mieszczą<br />

się w wersach, a nawet respektują średniówkę).<br />

Oszczędnie wykorzystuje epitety,<br />

które najczęściej są przewidywalne i oczywiste<br />

(np. dzień jest „biały”, a noc „ciemna”).<br />

Właśnie z tego powodu zarzucano<br />

czasem poecie brak wyobraźni plastycznej.<br />

Jest to jednak raczej świadoma decyzja<br />

artysty, który posługuje się zrozumiałymi<br />

dla wszystkich, uniwersalnymi i syntetycznymi<br />

obrazami (zob. hasło Synteza<br />

<br />

25


w ramce Cechy stylu <strong>kl</strong>asycznego).<br />

Skłonność do syntezy widać<br />

też w uogólniających sformułowaniach,<br />

np. „wszelkie źwierzę”,<br />

„zioła rozliczne”, „jabłka rozmaite”.<br />

Czarnoleski poeta w krótkich formułach<br />

zamyka całe bogactwo<br />

świata natury.<br />

Hymn. Utwór pod względem gatunkowym<br />

przypomina hymn.<br />

Nazywamy tak uroczystą i podniosłą<br />

pieśń, która sławi Boga,<br />

bohaterskie czyny bądź jakieś powszechnie<br />

uznane wartości (np.<br />

ojczyznę, bohaterstwo, wolność).<br />

Ze względu na charakter pieśni<br />

Czego chcesz od nas, Panie…<br />

w polskiej tradycji nazywa się ją<br />

często po prostu Hymnem.<br />

Cechy stylu <strong>kl</strong>asycznego<br />

• Porządek. Świat jest uporządkowany, artysta powinien więc dążyć do<br />

ładu w swoim dziele.<br />

• Jasność i prostota. Zasady funkcjonowania świata są jasne i proste; podobnie<br />

powinno być skonstruowane dzieło sztuki.<br />

• Harmonia. Tak jak wszystkie elementy świata wzajemnie się dopełniają, tworząc<br />

zgodną całość, tak wszystkie elementy dzieła sztuki powinny być do siebie<br />

dopasowane i wywoływać wrażenie harmonii.<br />

• Synteza. Działanie natury z pozoru może wydawać się chaotyczne, artysta powinien<br />

jednak dostrzec w zmiennym świecie ukryty porządek. Dlatego twórca<br />

<strong>kl</strong>asyczny, prezentując świat, zmierza do syntezy i uproszczenia, wydobywa cechy<br />

istotne, a odrzuca to, co przypadkowe i zmienne.<br />

• Uniwersalizm. Twórcy <strong>kl</strong>asyczni wierzą w prawdy uniwersalne, ważne dla<br />

wszystkich. Dlatego dążą w swoich dziełach do formuł zrozumiałych dla każdego,<br />

co często łączy się ze świadomym nawiązywaniem do tradycji. Jak napisał<br />

historyk literatury Ryszard Przybylski (1928–2016), „<strong>kl</strong>asycyzm to głęboka<br />

radość powtarzania”. Jeśli bowiem swoją prawdę wypowiem słowami dawnego<br />

twórcy, to staje się ona pewniejsza i prawdziwsza.<br />

Jan Kochanowski<br />

Pieśń II, Księgi pierwsze<br />

1<br />

roście patrząc – rośnie, kiedy się<br />

patrzy<br />

2<br />

wysszej – wyżej<br />

3<br />

prawie – naprawdę, prawdziwie<br />

4<br />

sumnienia całego – spokojny, bez<br />

wyrzutów sumienia<br />

5<br />

przecz – dlaczego<br />

6<br />

wstydać – wstydzić<br />

7<br />

rady – postanowienia, decyzji<br />

Serce roście patrząc 1 na te czasy!<br />

Mało przedtym gołe były lasy,<br />

Śnieg na ziemi wysszej 2 łokcia leżał,<br />

A po rzekach wóz nacięższy zbieżał.<br />

Teraz drzewa liście na się wzięły,<br />

Polne łąki pięknie zakwitnęły,<br />

Lody zeszły, a po czystej wodzie<br />

Idą statki i ciosane łodzie.<br />

Teraz prawie 3 świat sie wszystek śmieje,<br />

Zboża wstały, wiatr zachodny wieje,<br />

Ptacy sobie gniazda omyślają,<br />

A przede dniem śpiewać poczynają.<br />

Ale to grunt wesela prawego,<br />

Kiedy człowiek sumnienia całego 4<br />

Ani czuje w sercu żadnej wady;<br />

Przecz 5 by się miał wstydać 6 swojej rady 7 ?<br />

26 Renesans


Temu wina nie trzeba przylewać<br />

Ani grać na lutni 8 , ani śpiewać;<br />

Będzie wesół, byś chciał, i o wodzie,<br />

Bo się czuje prawie na swobodzie 9 .<br />

Ale kogo gryzie mól zakryty,<br />

Nie idzie mu w smak obiad obfity,<br />

Żadna go pieśń, żadny głos nie ruszy,<br />

Wszystko idzie na wiatr mimo uszy.<br />

Dobra myśli, której nie przywabi,<br />

Choć kto ściany drogo ujedwabi,<br />

Nie gardź moim chłodnikiem chruścianym 10 ,<br />

A bądź ze mną, z trzeźwym i z pijanym!<br />

Czytamy, analizujemy, interpretujemy<br />

Wskazówki do lektury<br />

Harmonia świata i harmonia duszy. Pieśń II dobrze<br />

prezentuje nie tylko horacjanizm Kochanowskiego, lecz<br />

także charakterystyczną dla renesansu postawę: człowiek<br />

powinien żyć w harmonii z naturą, która daje mu<br />

radość i nadzieję. Aby jednak korzystać z piękna świata,<br />

trzeba zachować harmonię wewnętrzną, „dobrą myśl” –<br />

jak pisze poeta – oraz spokój ducha, bez którego życie<br />

traci smak.<br />

8<br />

na lutni – lutnia, instrument<br />

strunowy, bardzo popularny<br />

w okresie renesansu; zob. s. 70<br />

9<br />

prawie na swobodzie – całkiem<br />

wolny<br />

10<br />

chłodnikiem chruścianym –<br />

ogrodową altaną z gałęzi<br />

1 Jakiego rodzaju zjawiskom natury poeta poświęca uwagę? Scharakteryzuj obraz natury<br />

przedstawiony w utworze.<br />

2 Jaką funkcję pełni w pieśni opis natury? (Czemu poświęcona jest dalsza część utworu<br />

i jaki jest związek między tymi częściami?).<br />

3 Wynotuj z drugiej części utworu elementy nacechowane pozytywnie i negatywnie.<br />

Przedstaw na tej podstawie zespół wartości, za którymi opowiada się mistrz z Czarnolasu.<br />

4 Porównaj pieśni Jana Kochanowskiego z utworami Horacego. Podaj przykłady nawiązań<br />

do twórczości rzymskiego mistrza.<br />

Giusto [dżiusto] Utens (Justus Utens), widok na renesansową willę i ogrody<br />

Medyceuszy w Poggio [podżio] a Caiano w Toskanii, II poł. XVI w. (Villa<br />

La Petraia). Poza rezydencjami we Florencji do rodziny<br />

Medyceuszy, rządzącej tym miastem, należały<br />

liczne wiejskie posiadłości. Najsłynniejszy<br />

przedstawiciel tego rodu, Wawrzyniec<br />

Wspaniały (Lorenzo il Magnifico,<br />

1449–1492), kazał zbudować<br />

piękny, otoczony ogrodami<br />

pałac w miejscowości<br />

Poggio a Caiano. Tam,<br />

na łonie przyjaznej<br />

natury, przypominającej<br />

o złotym wieku<br />

ludzkości, mógł zażywać<br />

odpoczynku<br />

od zgiełku miasta<br />

i politycznych<br />

waśni.<br />

Cztery wieki ludzkości. Według starożytnych dzieje<br />

ludzkości były historią upadku. Owidiusz (zob. 1. część<br />

podręcznika) pisał, że na początku był wiek<br />

złoty, w którym człowiek nie musiał pracować<br />

i żył beztrosko w harmonii z łagodną naturą.<br />

Potem na stąpił wiek srebrny,<br />

w którym ludzie zaczęli zmagać się<br />

z kaprysami przy rody, musieli<br />

chronić się przed chłodem,<br />

budować pierwsze siedziby.<br />

W kolejnym wieku, zwanym<br />

spiżowym, natura<br />

ludzka stała się porywcza<br />

i gwał towna, doszło<br />

do pierwszych spo rów.<br />

Wresz cie przy szedł<br />

wiek żelazny, pe łen<br />

kłamstw, występ ków,<br />

zbrodni i wo jen.<br />

<br />

27


Jan Kochanowski<br />

Psalm 8<br />

Wszechmocny Panie, wiekuisty Boże,<br />

kto się Twym sprawom wydziwować 1 może?<br />

Kto rozumowi, którym niezmierzony<br />

ten świat stworzony?<br />

Gdziekolwiek słońce miece 2 strzały swoje,<br />

wszędy jest zacne święte imię Twoje,<br />

a sławy niebo ogarnąć nie może<br />

Twej, wieczny Boże!<br />

Niech źli, jako chcą, Ciebie mierzią sobie 3 ;<br />

z ust niemowlątek roście 4 chwała Tobie<br />

ku więtszej hańbie i ku potępieniu<br />

złemu plemieniu.<br />

Pietro Perugino [perudżino], Pokłon trzech króli, fresk, 1504 (kaplica Santa Maria<br />

dei Bianchi w Città della Pieve, Włochy)<br />

1<br />

wydziwować – nadziwić<br />

2<br />

miece – miota, rzuca<br />

3<br />

mierzią sobie – czują do Ciebie wstręt<br />

4<br />

roście – rośnie<br />

5<br />

wybranego złota – tu: czystego złota<br />

6<br />

koło miesięczne – sferę księżyca (miesiąca); według dawnych wyobrażeń ziemię<br />

otaczały przejrzyste sfery, do których były przyczepione planety i gwiazdy<br />

7<br />

raczysz ji pomnieć – raczysz go pamiętać<br />

8<br />

przyochędożył – przyozdobił<br />

9<br />

żeś go… – że prawie go zrównałeś z aniołami<br />

10<br />

swawolne – swobodne, wolne<br />

11<br />

władnie – włada<br />

Wskazówki do lektury<br />

Psałterz Kochanowskiego. Psałterz Dawidów (tj. Dawidowy) – swobodna<br />

poetycka przeróbka Księgi Psalmów – to jedno z najważniejszych<br />

dzieł Kochanowskiego. Poeta przez wiele lat pracował nad<br />

tym obszernym, liczącym 150 utworów zbiorem poetyckim. Można<br />

odnieść wrażenie, że tak jak w pieśniach chciał dać literaturze polskiej<br />

wzór doskonałej liryki, tak w psalmach starał się stworzyć model<br />

polskiej poezji religijnej. Pieśniom patronował Horacy, natomiast<br />

psalmom – biblijny król Dawid, uchodzący w epoce renesansu za<br />

największego poetę Pisma Świętego.<br />

Dawid i Horacy. Renesans jest epoką, w której swobodnie mieszano<br />

wątki rozmaitych tradycji. Twórcy uważali wówczas, że poeci i filozofowie<br />

antyczni przekazywali tę samą prawdę co autorzy Biblii.<br />

Kochanowski nie dostrzegał więc sprzeczności między Horacym<br />

i Dawidem. Dlatego jego psalmy, choć oparte na tekstach biblijnych,<br />

Twój czyn jest niebo. Twoich rąk robota<br />

gwiazdy jaśniejsze wybranego złota 5 ;<br />

Ty coraz nowym światłem zdobisz wdzięczne<br />

koło miesięczne 6 .<br />

A człowiek co jest, że Ty, niestworzony<br />

wszystkiego twórca i Pan niezmierzony,<br />

raczysz ji pomnieć 7 ? Czym jest syn człowieczy<br />

godzien Twej pieczy?<br />

Takeś go uczcił i przyochędożył 8 ,<br />

żeś go z anioły tylko nie położył 9 ,<br />

postawiłeś go panem nad zacnymi<br />

czyny swoimi.<br />

Dałeś w moc jego wszytki bydła polne,<br />

dałeś i leśne zwierzęta swawolne 10 ,<br />

on na powietrzu ptactwem, pod wodami<br />

władnie 11 rybami.<br />

Wszechmocny Panie, wiekuisty Boże,<br />

kto się Twym sprawom wydziwować może?<br />

Kto rozumowi, którym niezmierzony<br />

ten świat stworzony?<br />

28 Renesans


Czytamy, analizujemy,<br />

interpretujemy<br />

1 Wyjaśnij, jaki obraz Boga wyłania się z Psalmu 8.<br />

Porównaj ten obraz z wizerunkiem Stwórcy ukazanym<br />

w czarnoleskim Hymnie.<br />

2 Omów wizję świata zaprezentowaną w Psalmie 8<br />

i Hymnie.<br />

3 Przedstaw obraz człowieka ukazany w Psalmie 8.<br />

Porównaj go z obrazem człowieka z wybranych<br />

pieśni Kochanowskiego.<br />

4 Jaką rolę odgrywa pierwsza strofa psalmu? Nazwij<br />

środek poetycki wykorzystany na początku<br />

utworu.<br />

5 Jaką funkcję pełnią w psalmie Kochanowskiego<br />

pytania retoryczne? Odpowiedz, odwołując się do<br />

wybranych przykładów z tekstu.<br />

mają formę horacjańską, a Psałterz jest doskonałym przykładem renesansowej<br />

syntezy tradycji antycznej i biblijnej.<br />

Idee renesansowe w Psałterzu. Psalm 8, ujęty w kształt antycznej<br />

strofy safickiej (trzy wersy 11-zgłoskowe, jeden 5-zgłoskowy), przypomina<br />

czarnoleski Hymn. Bóg jest tu wielkim artystą, człowiek zaś –<br />

istotą doskonałą, wywyższoną nad inne stworzenia. Renesansowy<br />

poeta szukał bowiem w biblijnej Księdze Psalmów potwierdzenia<br />

renesansowych koncepcji Stwórcy i stworzenia.<br />

Uniwersalność dzieła Kochanowskiego. Psałterz powstawał<br />

w okresie gorących dyskusji religijnych doby reformacji, Kochanowski<br />

jednak jako typowy renesansowy humanista dążył w swoim dziele<br />

do pokoju i zgody. Chodziło mu o stworzenie zbioru psalmów dla<br />

wszystkich chrześcijan, uważał bowiem, że żaden Kościół „nie ogarnie”<br />

Boga. Miarą sukcesu poety jest fakt, że w XVI-wiecznej Polsce<br />

psalmy Kochanowskiego śpiewano zarówno w katolickich kościołach,<br />

jak i w protestanckich zborach.<br />

Jan Kochanowski<br />

Psalm 47<br />

Kleszczmy 1 rękoma wszyscy zgodliwie 2 ,<br />

Wszyscy śpiewajmy Panu chętliwie 3 ,<br />

Panu nad pany, Panu groźnemu,<br />

Królowi wszego świata możnemu 4 .<br />

Ten niedobyte podał nam grody 5 ,<br />

Ten pod nas możne podbił narody,<br />

Dał nam w dziedzictwo i w używanie<br />

Włość Jakubowę 6 , swoje kochanie.<br />

Oto w swój kościół w wesołym pieniu 7 ,<br />

Oto wstępuje w głośnym trąbieniu;<br />

Dajcie cześć Panu, dajcie naszemu,<br />

Śpiewajcie Bogu, Bogu wiecznemu!<br />

Ten władnie światem sam niezmierzonym,<br />

Temu śpiewajcie pieniem uczonym;<br />

Wszytkim narodom Ten rozkazuje<br />

I wiecznie na swym tronie króluje.<br />

Wskazówki do lektury<br />

Psalmy – pieśni wspólnoty. Wiele<br />

spośród psalmów towarzyszyło różnym<br />

ceremoniom religijnym, w czasie<br />

których wierni oddawali cześć Bogu.<br />

Widać to wyraźnie w Psalmie 47, w którym<br />

poeta zwraca się do swoich braci<br />

w wierze.<br />

1<br />

<strong>kl</strong>eszczmy – <strong>kl</strong>aszczmy<br />

2<br />

zgodliwie – zgodnie<br />

3<br />

chętliwie – chętnie, ochoczo<br />

4<br />

możnemu – potężnemu<br />

5<br />

niedobyte… – pozwolił nam zdobyć niezdobyte<br />

miasta<br />

6<br />

Włość Jakubowę – ziemię Jakuba; Jakub, zwany<br />

też Izraelem, patriarcha biblijny<br />

7<br />

pieniu – śpiewie<br />

8<br />

k’Niemu – do Niego<br />

Mocarze ziemscy k’Niemu 8 przystali,<br />

Królowie królem swym Go wyznali;<br />

Wielka cześć Jego, cześć niezmierzona,<br />

Niebem nie może być ogarniona.<br />

<br />

29


Czytamy, analizujemy, interpretujemy<br />

1 Jakie cechy Boga podkreśla autor psalmu?<br />

2 Jakie informacje na temat starożytnych ceremonii religijnych<br />

można uzyskać z Psalmu 47?<br />

3 Do jakiego rodzaju psalmów zaliczysz Psalm 47?<br />

Porównaj go pod tym względem z Psalmem 8. Czy według<br />

ciebie należą one do tego samego rodzaju? Uzasadnij<br />

swoją odpowiedź.<br />

François Rabelais<br />

Gargantua i Pantagruel (fragmenty)<br />

1<br />

mitręgi – mozolnej pracy<br />

2<br />

szczere – prawdziwe<br />

Do czytelnika<br />

Przyjacielu, coś jął się tej Księgi,<br />

Wszelki smutek chciej rozpędzić z czoła,<br />

I czytając, nie gorszyć się zgoła:<br />

Zła tu nie masz ni szpetnej mitręgi 1 ,<br />

Choć nauczyć niewiele was zdoła,<br />

Jeno śmiechu da nieco czasami;<br />

To lekarstwo najlepszym się zda mi<br />

Na zgryzotę, co sercu dopieka:<br />

Lepiej śmiechem jest pisać niż łzami,<br />

Śmiech to szczere 2 królestwo człowieka.<br />

ŻYJCIE W WESELU!<br />

XI. Młode lata Gargantui<br />

Od trzech do pięciu lat żywiono i chowano Gargantuę za rozkazaniem jego ojca<br />

tak, jak każe obyczaj i spędzał czas podobnie jak inne dzieci w tych stronach, to<br />

znaczy: na piciu, jedzeniu i spaniu; na jedzeniu, spaniu i piciu; na spaniu, piciu<br />

i jedzeniu.<br />

Jak dzień długi paćkał się we własnych bździnach, babrał sobie nos, drapał się<br />

po twarzy, zdzierał obcasy u trzewików, ziewał, aż mu muchy do gęby wpadały,<br />

i uganiał chętnie za motylami zamieszkującymi państwo jego ojca. Zlewał się po<br />

trzewikach, fajdał po koszuli, ucierał nos w rękawy, ślinił się do zupy, pchał się<br />

gdzie nie trzeba, czerpał wodę pantoflem i tarł się brzuchem o koszyk. Ostrzył<br />

zęby na sabotach, ręce umywał w polewce, czesał się kubkiem do picia, siadał<br />

między dwa krzesła zadkiem na ziemi, przykrywał się mokrym workiem, popijał,<br />

jedząc zupę, wyjadał zakalce z chleba, gryzł, śmiejąc się, śmiał się, gryząc […], popuszczał<br />

od tłustości, szczał pod słońce, bździł pod wiatr, chował się przed deszczem<br />

pod rynnę, kuł żelazo, kiedy wystygło, myślał o niebieskich migdałach, […]<br />

szukał wiatru po świecie, darowanemu koniowi zaglądał w zęby, pierdział wyżej<br />

niż dziura w zadku.<br />

[…]<br />

XIV. Jako Gargantua kształcony był przez pewnego teologa w alfabecie łacińskim<br />

[…] Tęgospust nie posiadał się z zachwytu, rozważając niepomierną bystrość i cudowne<br />

pojęcie syna swego Gargantui.<br />

30 Renesans


Za czym rzekł do piastunek:<br />

– […] I dojdzie on do najwyższych szczeblów mądrości, jeżeli dostanie się<br />

w dobrą szkołę. Dlatego chcę go powierzyć jakiemu uczonemu człowiekowi, aby<br />

go kształcił wedle jego zdolności. I nie będę oszczędzał w tej mierze.<br />

Jakoż w istocie przydano mu wielkiego doktora teologii, nazwiskiem mistrz<br />

Tubal Holofernes, który nauczył go tak dobrze abecadła, iż recytował je z pamięci<br />

od końca. Co zajęło mu pięć lat i trzy miesiące. Potem czytywał mu Donata,<br />

Faceta, Theodoleta i Alanusa In parabolis 3 , na czym zeszło trzynaście lat, sześć<br />

miesięcy i dwa tygodnie.<br />

Ale zważcie, iż równocześnie uczył go pisać alfabetem gotyckim i że sam musiał<br />

pisać wszystkie swoje księgi, sztuka bowiem drukarska nie była jeszcze w użyciu.<br />

I nosił zazwyczaj wielki kałamarz 4 , ważący więcej niż siedem tysięcy cetnarów<br />

5 , u którego schówek na pióro był tak gruby i tak wielki jak filary enajskie 6 ;<br />

kałamarzyk 7 zaś wisiał na wielkich łańcuchach żelaznych, a był rozmiarów porządnej<br />

beczułki.<br />

Potem mu czytywał De Modis significandi 8 z komentarzem mistrzów Pyskatego,<br />

Nicpotem, mistrza Jana Ciołka, Stękały, Kujona i wielu innych; na czym zeszło<br />

więcej niż osiemnaście lat i jedenaście miesięcy. I umiał je tak dobrze, że na wyrywki<br />

w każdym miejscu powtarzał je na wspak. […]<br />

Potem mu czytał Computum 9 , na czym strawił Gargantua szesnaście lat i dwa<br />

miesiące; w tym to czasie jego preceptor 10 umarł:<br />

W roku tysiącznym czterechset szóstem<br />

Z francy 11 nabytej kędyś z wielkim gustem.<br />

Po nim miał jeszcze drugiego starego stękałę, zwanego mistrz Pała Zakuta,<br />

który mu czytywał Hugocja, Grecyzmy Hebrarda, Doktrynala Partes, Quid est,<br />

Supplementum, Marmotreta De moribus in mensa servandis […], Passavantus<br />

cum commento, Dormi secure 12 na dni świąteczne, i parę innych z podobnej mąki;<br />

z których to dzieł stał się tak mądrym, jak był w bebechach swojej matki.<br />

3<br />

Donata… – Rabelais wymienia<br />

średniowieczne łacińskie dzieła<br />

moralistyczne i gramatyczne,<br />

wykorzystywane w nauczaniu<br />

4<br />

kałamarz – tu: pojemnik na<br />

przybory do pisania<br />

5<br />

cetnar – 100 funtów, czyli 50 kg<br />

6<br />

filary enajskie – potężne kolumny<br />

romańskiej bazyliki św. Marcina<br />

d’Ainay w Lyonie<br />

7<br />

kałamarzyk – naczynie na atrament<br />

8<br />

De Modis significandi – traktat<br />

scholastyczny<br />

9<br />

Computum – łaciński podręcznik<br />

astronomii<br />

10<br />

preceptor – nauczyciel<br />

11<br />

francy – choroby wenerycznej,<br />

zwanej też chorobą francuską<br />

12<br />

Hugocja… – imiona zapomnianych<br />

scholastycznych uczonych<br />

i tytuły przestarzałych podręczników<br />

do gramatyki greckiej<br />

i łacińskiej, sztuki wymowy, teologii,<br />

zasad dobrego zachowania<br />

przy stole, tytuły zbiorów kazań,<br />

komentarzy do komentarzy;<br />

czasem w tytułach ukrywają się<br />

komiczne aluzje, np. zbiór kazań<br />

Dormi secure to po polsku „śpij<br />

bezpiecznie” lub „śpij dobrze”<br />

13<br />

nie płuży – nie przynosi korzyści<br />

XV. Jako Gargantuę powierzono innym pedagogom<br />

Owóż ojciec jego spostrzegł, iż mimo że chłopiec kształci się bardzo pilnie i obraca<br />

cały swój czas na naukę, wszelako nic mu to nie płuży 13 , a co gorsza staje się<br />

z tego pomylony, przygłupiasty, zatumaniony i jołopowaty.<br />

[…]<br />

Skoro mistrz Pała ustąpił z domu, naradził się Tęgospust z wicekrólem nad<br />

wyborem nowego preceptora; jakoż ułożyli między sobą, iż obowiązki te obejmie<br />

Ponokrates […]; i że […] razem udadzą się do Paryża, aby poznać, w jakich naukach<br />

kształci się ówczesna młodzież francuska.<br />

[…]<br />

XXI. Nauki i obyczaje Gargantui wedle dyscypliny jego profesorów Sorbonosłów<br />

[…]<br />

Następnie Gargantua pragnął zabrać się ze wszystkich sił do studiowania pod kierunkiem<br />

Ponokrata. Ale ten na początek zalecił mu, aby żył wedle dawnego swego<br />

obyczaju. Pragnął się sam przekonać, przez jakie sposoby w tak długim przeciągu<br />

<br />

31


Gustave Doré [güstaw dore], Karmienie<br />

Gargantui, 1873<br />

14<br />

rzeczenie – powiedzenie<br />

15<br />

Vanum est… (łac.) – Daremnie<br />

wstajecie wczesnym rankiem;<br />

cytat z Psalmu 127<br />

16<br />

chędożyć – tu: czyścić, przystrajać<br />

17<br />

archidiakońską modą – częsty<br />

u Rabelais’go przytyk do upadku<br />

obyczajów wśród księży; archidiakon<br />

to dawniej ważny dostojnik<br />

kościelny<br />

18<br />

pud, funt – dawne jednostki<br />

wagi; pud to ok. 16 kg, funt zaś<br />

to ponad 0,4 kg, zatem brewiarz<br />

(modlitewnik) Gargantui ważył<br />

mniej więcej 180 kg<br />

19<br />

Komikus – czyli rzymski komediopisarz<br />

Terencjusz (II w. p.n.e.)<br />

20<br />

urynał – nocnik<br />

21<br />

wykałał – tu: czyścił<br />

czasu nauczyciele uczynili zeń takiego głupca, jołopa i nieuka.<br />

Spędzał tedy Gargantua czas w taki sposób, iż zazwyczaj budził<br />

się między ósmą a dziewiątą godziną, czy było jasno, czy<br />

ciemno; tak zalecili mu jego kierownicy teologiczni, przytaczając<br />

rzeczenie 14 Dawidowe: Vanum est vobis ante lucem surgere 15 .<br />

Później przewalał się, parskał i figlował po łóżku przez<br />

chwilę, aby lepiej rozweselić umysł; po czym ubierał się wedle<br />

pory roku, ale zwyczajnie nosił długą i obszerną suknię<br />

[…] podbitą lisami; potem czesał się grzebieniem Adama, to<br />

jest czterema palcami i kciukiem. Preceptorzy bowiem mówili<br />

mu, że inaczej się czesać, myć i chędożyć 16 to oczywista strata<br />

drogiego czasu.<br />

Potem fajdał, sikał, rzygał, chrząkał, pierdział, ziewał, spluwał,<br />

kaszlał, przełykał, kichał i wycierał nos archidiakońską<br />

modą 17 palcami; po czym śniadał, aby przepędzić wilgotność<br />

rosy i rannego powietrza: nadobne flaki zasmażane, piękne<br />

pieczonki duszone, szyneczki, combry koźle i obfitość zupy<br />

ze świeżych jarzynek. Ponokrates przedkładał mu, iż nie powinien<br />

najadać się tak rychło po wstaniu z łóżka, zanim użyje<br />

jakowego ruchu. Gargantua odparł:<br />

– Co? Jeszcze nie dosyć ruchu? Tociem się wytarzał dobrych<br />

parę razy po łóżku, nim się wziąłem do wstawania. Czyż to nie dosyć? Papież<br />

Aleksander tak samo czynił […], a żył do samej śmierci na złość zazdrośnikom.<br />

Moi pierwsi nauczyciele wzwyczaili mnie do tego, mówiąc, że z obfitego<br />

śniadania przychodzi dobra pamięć; a na dowód sami pierwsi popijali co wlezie.<br />

Bardzo się przy tym dobrze czuję i tym większy mam apetyt do obiadu. […]<br />

Tak pośniadawszy należycie, szedł do kościoła, gdzie za nim nieśli w dużym<br />

koszyku srogi brewiarz, pięknie oprawny, ważący, tak dla swej tłustości, jak dla<br />

zamków i pergaminów, mniej więcej jedenaście pudów i sześć funtów 18 . Tam wysłuchiwał<br />

dwadzieścia sześć do trzydziestu mszy […]. […]<br />

Potem studiował jakieś małe pół godzinki z oczami wyłupionymi na książkę;<br />

ale, jako powiada Komikus 19 , dusza jego przebywała w kuchni.<br />

Napełniwszy sumiennie urynał 20 , zasiadał do stołu. A ponieważ był natury<br />

flegmatycznej, zaczynał posiłek od paru tuzinów szynek, wędzonych ozorów, ikry<br />

rybiej z octem, kiełbas i innych przekąsek przedwinnych. Przez ten czas czterech<br />

ludzi bez przestanku nakładało mu do gęby pełnymi łopatami musztardę; potem<br />

wysączał przerażający łyk białego wina, aby sobie ulżyć na nerki. Potem najadał<br />

się, wedle pory roku, różnych mięsiw do sytości i przestawał jeść wówczas, gdy pas<br />

wrzynał mu się do brzucha. Co do picia, nie miał na to granicy ani kanonu. Powiadał<br />

bowiem, iż granica i kres picia jest wówczas, gdy u osoby pijącej podeszwy<br />

u pantofli nabrzmiewają na pół stopy.<br />

XXII. Zabawy Gargantui<br />

Potem ciężko mamrocząc pod nosem kęs pacierzy, umywał ręce w świeżym winie,<br />

wykałał 21 zęby wieprzową nogą i rozmawiał wesoło ze swymi ludźmi. Tedy<br />

rozciąg nąwszy zielone sukno, rozkładano obfitość kart, kości, a także mnogo szachownic<br />

i warcabnic. I grywał tam:<br />

32 Renesans


w podaj dalej,<br />

w prymę,<br />

w „moja twoja”,<br />

w kupki,<br />

w tryumf,<br />

w pikardkę,<br />

w „sto do stu”,<br />

w czerwone i czarne,<br />

w żądełko,<br />

w mizerkę,<br />

w „co upadło, to przepadło”<br />

[…] 22<br />

22<br />

Katalog zabaw Gargantui liczy<br />

ponad 100 pozycji! O większości<br />

z tych gier nie wiemy nic.<br />

23<br />

antycyrską ciemierzycą – Antycyra<br />

(Antikyra) to miejscowość<br />

nad Zatoką Koryncką, skąd sprowadzano<br />

zioła wykorzystywane<br />

do leczenia chorób umysłowych,<br />

m.in. ciemierzycę (syn. ciemiernik,<br />

trędownik); o roślinie tej pisał<br />

Horacy w Satyrach (II, 3)<br />

XXIII. Jako Ponokrates ujął Gargantuę w taką dyscyplinę, iż ani godzina w dniu<br />

nie szła na marne<br />

Kiedy Ponokrates poznał opłakany sposób życia Gargantui, zamierzył inaczej pokierować<br />

jego nauką; ale w pierwszych dniach był cierpliwy, rozumiejąc, iż natura<br />

nie znosi gwałtownej odmiany bez wielkiego oporu.<br />

Pragnąc tym skuteczniej rozpocząć dzieło, poprosił znakomitego lekarza<br />

owych czasów, zwanego mistrzem Teodorem, aby ocenił, czy możliwym jest naprowadzenie<br />

Gargantui na lepszą drogę. Ten przeczyścił go kanonicznie antycyrską<br />

ciemierzycą 23 i za pomocą tego lekarstwa uprzątnął mu z mózgu wszelkie<br />

zastarzałe błędy i szpetne nałogi. Również za pomocą tego środka Ponokrates dał<br />

mu zapomnieć wszystko, czego się nauczył pod swymi dawnymi preceptorami<br />

[…]. […]<br />

Następnie przepisał mu taki rozkład nauki, iż ani jedna godzina w dniu nie szła<br />

na marne; jeno cały czas obrócony był na studia i szacowną wiedzę. Budził się tedy<br />

Gargantua około czwartej rano. Podczas gdy go nacierano, czytano mu równocześnie<br />

jakąś stronicę Pisma Świętego, głośno i wyraźnie, z wymową zastosowaną do<br />

treści […]. Pod wpływem przedmiotu i treści tych lekcji nieraz w sercu Gargantui<br />

budziło się uczucie czci i zachwytu, potrzeba modlitwy i obcowania z dobrym<br />

Bogiem, którego majestat i cudowną sprawiedliwość poznawał z onego czytania.<br />

[…]<br />

Następnie ubierano go, czesano, trefiono mu włosy, strojono i skrapiano pachnidłami,<br />

przez który to czas przepowiadano mu równocześnie lekcje z dnia poprzedniego.<br />

On sam wydawał je na pamięć i przystosowywał do praktycznych<br />

wydarzeń zaczerpniętych z ludzkiego życia; to trwało niekiedy do trzech godzin:<br />

ale zwyczajnie przerywali, kiedy był zupełnie ubrany. Potem przez dobre trzy godziny<br />

czytano mu głośno.<br />

Następnie wychodzili z domu, ciągle rozprawiając o treści przeczytanych ustępów<br />

i kierowali się na plac albo na łąki i grali w piłkę, w palanta albo w inne gry,<br />

wdzięcznie ćwicząc nimi ciało, jako poprzednio ćwiczyli ducha. Zasadą gry była<br />

u nich swoboda; przerywali bowiem partię, kiedy im się spodobało, zaprzestając<br />

zwyczajnie gry wówczas, gdy się spocili albo uczuli zmęczenie. Zaczem osuszywszy<br />

i wytarłszy się dobrze, zmieniali koszule i przechadzając się z wolna, szli zajrzeć,<br />

czy obiad gotów. I oczekując posiłku, powtarzali głośno i ozdobnie niektóre<br />

sentencje zapamiętane z lekcji.<br />

<br />

33


24<br />

mastyku – mastyksu, drzewa<br />

pistacjowego, wydzielającego<br />

wonną żywicę, którą czasem<br />

żuto, by odświeżyć oddech<br />

Tymczasem zjawiał się pan apetyt i przystojnie, w pogodzie ducha, siadali do<br />

stołu. Na początku posiłku czytano jakąś ucieszną historię ze starożytnych dziejów,<br />

póki Gargantua nie napił się wina. Wówczas, gdy im się zdało, kazali dalej<br />

czytać albo też zaczynali wesoło gwarzyć, mówiąc przez pierwsze miesiące o własnościach,<br />

przymiotach, pożytkach i naturze wszystkiego, co im podawano do stołu:<br />

chleba, wina, wody, soli, mięsiwa, ryb, owoców, ziół, korzeni i o ich sposobie<br />

przyrządzania. […] Tak sobie rozmawiając, polecali nieraz dla większej pewności<br />

przynosić książki do stołu. I tak dobrze i wiernie zatrzymał Gargantua w pamięci<br />

omawiane materie, iż nie było w mieście lekarza, który by umiał połowę tego co<br />

on. Potem komentowali lekcje odczytane rano. Kończąc posiłek porcyjką konfitur<br />

z pigwy, czyścił sobie Gargantua zęby gałęzią mastyku 24 , obmywał ręce i oczy<br />

Wskazówki do lektury<br />

François Rabelais [frans u a rable] (ok. 1494?–<br />

1553) był największą indywidualnością<br />

francuskiej literatury renesansowej. W młodości<br />

wstąpił do zakonu franciszkanów, potem<br />

był benedyktynem. Pociągała go jednak<br />

wiedza. Dzięki wsparciu możnych protektorów<br />

(w tym samego papieża) podjął studia<br />

medyczne, a potem porzucił życie zakonne<br />

(choć nadal pozostał duchownym). Praktykował<br />

jako lekarz, a w swoich pismach zwalczał<br />

przesądy średniowiecznej medycyny<br />

i scholastyczne metody nauczania, co przysporzyło<br />

mu wielu wrogów w środowiskach<br />

uniwersyteckich.<br />

François Rabelais, anonimowy<br />

portret z XVI w. (Pałac w Wersalu)<br />

Gargantua i Pantagruel. Przyczyną tej niechęci<br />

była niezwy<strong>kl</strong>e popularna satyryczna<br />

powieść Gargantua i Pantagruel, opublikowana<br />

w pięciu tomach. Jako pierwszy ukazał<br />

się tom poświęcony Pantagruelowi (ok. 1532). W dwa lata<br />

później Rabelais wydał opowieść o ojcu Pantagruela, olbrzymim<br />

Gargantui. Kolejne części ukazywały się w latach 1546<br />

i 1552. Już po śmierci autora opublikowano tom piąty, który<br />

być może nie jest w całości pióra Rabelais’go.<br />

Geneza utworu. Opowieści o Gargantui i Pantagruelu wywodzą<br />

się prawdopodobnie z legend ludowych. Sam Rabelais<br />

twierdził, że gdy bawił w Lyonie, udało mu się kupić na targu<br />

broszurę pod pompatycznym tytułem: Wielkie i szacowne kroniki<br />

ogromnego olbrzyma Gargantui. Rozbawiony nabytkiem,<br />

postanowił opisać dzieje Pantagruela, syna legendarnego bohatera.<br />

Gdy jego opowieść zdobyła popularność wśród czytelników,<br />

przygotował także własną wersję przygód Gargantui.<br />

Literatura jarmarczna. Na przełomie średniowiecza i renesansu<br />

obok dzieł uczonych pisarzy zaczęła funkcjonować literatura<br />

jarmarczna, dostosowana do gustów mniej wybrednej<br />

publiczności. Zwy<strong>kl</strong>e były to fantastyczne<br />

historie, wywiedzione z mitów, legend,<br />

dziejów Grecji oraz Rzymu, opowiedziane<br />

naiwnym, prostym, by nie rzec: prostackim<br />

językiem.<br />

Literatura jarmarczna a karnawał. Główną<br />

cechą tej literatury był krytyczny stosunek<br />

do kultury aprobowanej przez ówczesną<br />

elitę. Anonimowi autorzy popularnych<br />

książeczek często wyśmiewali wzorce<br />

i autorytety, pozwalali sobie na wulgarne<br />

żarty z możnych tego świata, parodiowali<br />

cenione dzieła i drwili z powszechnie szanowanych<br />

wartości i obowiązujących obyczajów.<br />

Wskazuje to zdaniem badaczy na<br />

związek tej literatury ze średniowieczną<br />

kulturą karnawałową.<br />

Średniowieczny karnawał. Karnawał, czyli okres od święta<br />

Trzech Króli do wtorku poprzedzającego środę popielcową<br />

(tj. dzień rozpoczynający okres Wielkiego Postu), był<br />

w śred niowieczu czasem szczególnym. Na krótko rozpadała<br />

się bowiem uporządkowana rzeczywistość, oparta na pochodzącej<br />

od Boga hierarchii. Świat jak gdyby powracał do<br />

pierwotnego chaosu. Zawieszeniu ulegały surowe prawa<br />

i kary, można było pozwalać sobie na drwiny ze wszystkiego:<br />

panów, władców, ideałów, a nawet religii. Był to czas<br />

szalonych zabaw, bluźnierczych ceremonii, fantastycznych<br />

maskarad. Do tytułów króla i królowej karnawału pretendowali<br />

najszpetniejsi żebracy i żebraczki, jakże dalecy od ideałów<br />

władców i dam. Żywiołem karnawału był śmiech – poniżający,<br />

ale i odnawiający, przywracający światu pierwotną<br />

młodość. Co więcej, karnawał – wbrew naukom Kościoła,<br />

głoszącym wciąż ascezę i bezwzględny prymat duszy – wysuwał<br />

na pierwszy plan ciało: jego fizjologiczne potrzeby,<br />

jego żywotność i siłę.<br />

34 Renesans


czystą wodą źródlaną i składał podziękę Bogu jakąś nadobną kantyczką 25 ułożoną<br />

na pochwałę mocy i dobrotliwości Bożej.<br />

Następnie przynoszono karty, ale nie dla grania, jeno dla uczenia się tysiąca<br />

figielków i wymysłów, wszystkich opartych na zagadnieniach arytmetyki. W ten<br />

sposób nabrał zamiłowania do tej sztuki liczebnej i co dzień po obiedzie i kolacji<br />

spędzał czas równie uciesznie, jak wprzódy go trwonił przy kościach albo kartach.<br />

I tak stał się w tym mocny, w teorii i w praktyce, iż sam Tunstal 26 , Angielczyk,<br />

który o tej materii obszernie pisał, w porównaniu z Gargantuą jest w niej zaiste<br />

zupełnym niezdarą.<br />

Tom I<br />

Przełożył Tadeusz Boy-Żeleński<br />

25<br />

kantyczką – piosenką religijną<br />

26<br />

Tunstal – żyjący w epoce<br />

Rabelais’go scholastyczny teolog,<br />

prawnik i matematyk angielski<br />

Rabelais i ludowa kultura śmiechu. Według rosyjskiego<br />

badacza Michaiła Bachtina (1895–1975) Rabelais, podejmując<br />

polemikę z kulturą średniowiecza, sięgnął świadomie<br />

do literatury jarmarcznej. Dostrzegł w niej bowiem<br />

ogromny potencjał satyryczny i wielką siłę perswazyjną,<br />

umożliwiającą podjęcie niebezpiecznej (poza okresem karnawału)<br />

walki z dawnym porządkiem. Rabelais, wyrafinowany<br />

humanista, przybierał maskę prostaczka, który snuje<br />

komiczne, absurdalne i naiwne opowieści, by w ten sposób<br />

uniknąć oskarżeń o atak na Kościół i zasady wiary.<br />

Korzenie karnawału<br />

Karnawał wywodzi się prawdopodobnie z rzymskich<br />

świąt na część boga Saturna, italskiego boga płodności<br />

natury (saturnalia), który patronował złotemu wiekowi<br />

w dziejach ludzkości, oraz orgiastycznych ceremonii na<br />

cześć innych bogów z rzymskiego panteonu. Słowo „karnawał”<br />

pochodzi od łacińskiej nazwy wozu w kształcie<br />

okrętu (carrus navalis), w którym w wesołym pochodzie<br />

przeciągano przez miasto figurę bóstwa. W średniowieczu<br />

stworzono inną etymologię, nawiązującą do zbliżającego<br />

się postu (łac. carnem levare ‘usuwać mięso’ lub<br />

carne vale ‘żegnaj, mięso’).<br />

Bohaterowie. Gargantua pochodził z rodu olbrzymów.<br />

Jego ojcem był król Tęgospust, władający krainą nieopodal<br />

Turenii (krainy w zachodniej Francji, położonej nad Loarą),<br />

matką zaś królowa Gargamela. Gargantua słynął z niepohamowanego<br />

obżarstwa (np. zjadł niechcący sześciu pielgrzymów<br />

w liściach sałaty; do <strong>dziś</strong> mówimy o gargantuicznym<br />

apetycie), ale też z mądrości, męstwa i dobrego serca<br />

(pokonał króla Żółcika, który napadł na państwo Tęgospusta,<br />

ale wypuścił wolno wszystkich jeńców). Gdy miał 484<br />

lata, urodził mu się syn Pantagruel. Był to żarłok i opój. Tak<br />

jak ojciec wyruszył po wiedzę do Paryża. Tam spotkał spryt-<br />

nego studenta Panurga, z którym – by rozstrzygnąć problem:<br />

żenić się czy nie? – wędrował przez różne fantastyczne krainy<br />

(np. Płaskonosów, Pozwańców, Ścichapęków) do wyroczni<br />

Boskiej Flaszy. Niestety, jej odpowiedź była (jak zawsze w wypadku<br />

wyroczni) bardzo niejasna. Składała się tylko z jednego<br />

słowa: „Pij”.<br />

Styl François Rabelais’go. Rabelais, choć dobrze znał literaturę<br />

antyczną, niewiele robił sobie z <strong>kl</strong>asycznej jasności, prostoty<br />

i ekonomiczności stylu. Jego dzieło utrzymane jest w estetyce<br />

obfitości. Pisarz uwielbia wyliczać, tworzy całe łańcuchy synonimów,<br />

sięga po neologizmy, tak jakby bogactwem języka<br />

próbował sprostać zmysłowemu bogactwu świata. Nie dba też<br />

o tak ważną dla <strong>kl</strong>asycznej poetyki stosowność – miesza słowa<br />

podniosłe z wulgarnymi, łączy filozoficzną refleksję z pospolitymi<br />

żartami. W ten sposób tworzy świat komiczny, monstrualny<br />

i groteskowy, gdzie wzniosłość zderza się z pospolitością,<br />

piękno z brzydotą, groza z wszechogarniającym śmiechem.<br />

Parodia. Dzieło François Rabelais’go przenika duch parodii. Na<br />

przykład żywot Gargantui to parodystyczne odtworzenie schematu<br />

hagiograficznego. Opowieść zaczyna się od cudownych<br />

narodzin – Gargantua przychodzi na świat przez… ucho Gargameli.<br />

Potem mamy grzeszne dzieciństwo i młodość, wreszcie<br />

bohaterskie czyny (wojna z królem Żółcikiem) i chwalebną<br />

śmierć. Chwilami Rabelais parodiuje styl poważnego historyka,<br />

uczonego medyka lub autora średniowiecznych podręczników<br />

dobrego wychowania. A wszystko to prowadzi do oczyszczającego<br />

śmiechu.<br />

Przekład. Polski przekład Gargantui i Pantagruela (1915) to<br />

prawdziwe arcydzieło. Jaką inwencją językową, stylistyczną<br />

i słowotwórczą musiał się wykazać świetny pisarz i tłumacz<br />

Tadeusz Boy-Żeleński (zob. 1. część podręcznika)! Nic dziwnego,<br />

że utwór francuskiego pisarza mocno oddziałał na kulturę<br />

polską. Powieść Gargantua i Pantagruel należała do ulubionych<br />

lektur Witolda Gombrowicza.<br />

<br />

35


Czytamy, analizujemy, interpretujemy<br />

1 Jakie modele wychowawcze można odtworzyć na podstawie<br />

historii Gargantui?<br />

2 W jaki sposób Rabelais krytykuje średniowieczne wychowanie?<br />

3 Scharakteryzuj rodzaj humoru występujący w utworze. Przedstaw<br />

i omów przykłady.<br />

4 Na podstawie zawartych w podręczniku fragmentów dzieła<br />

François Rabelais’go napisz, na czym polega groteskowość<br />

Gargantui i Pantagruela.<br />

5 Porównaj rolę karnawału dzisiaj i w średniowieczu.<br />

6 Rozważ, co daje wprowadzenie do utworu bohaterów<br />

olbrzymów.<br />

7 Opowiedz w stylu François Rabelais’go o młodości<br />

jednego z dwóch bohaterów: Polifema, cy<strong>kl</strong>opa<br />

z Odysei Homera, lub wymyślonego przez siebie<br />

fantastycznego olbrzyma, który przybywa na Ziemię<br />

w dzisiejszych czasach.<br />

Pieter Bruegel (starszy), Walka Karnawału<br />

z Postem, obraz olejny na desce, 1559<br />

(Kunsthistorisches Museum – Muzeum<br />

Historii Sztuki, Wiedeń). Obraz przedstawia<br />

plac miejski, podzielony na dwie<br />

części. Strona lewa należy do Karnawału,<br />

prawa do Postu, których personifikacje<br />

widać w centrum.<br />

Oglądamy i interpretujemy<br />

1 Opisz uosobienia Karnawału i Postu przedstawione na obrazie Walka<br />

Karnawału z Postem.<br />

2 Przedstaw zwięźle scenę ukazaną na obrazie jako przykład ludowej kultury<br />

śmiechu.<br />

36 Renesans


KOMENTARZ Tzvetan Todorov (1939–<br />

2017) – filozof, krytyk literacki<br />

Tzvetan Todorov<br />

[Dlaczego Ameryka, a nie Kolumbia?]<br />

i kulturoznawca pochodzenia<br />

bułgarskiego.<br />

Dlaczego Ameryka, a nie Kolumbia? Odpowiedź nie jest jednoznaczna. Informacje<br />

o podróżach Ameriga Vespucciego (1454–1512) są niepewne, a jego żeglarskie<br />

osiągnięcia dyskusyjne. Jedynym źródłem wiedzy o wyprawach jest on<br />

sam, tak więc słusznie podano w wątpliwość wiarygodność jego opowieści. Poza<br />

tym, nawet jeśli założyć, że wyprawy miały miejsce, Amerigo nie był ich dowódcą,<br />

a chwałę przyniosły właśnie jemu. Pomijając te wszystkie zastrzeżenia, pozostaje<br />

faktem, że Amerigo nie jest pierwszy w niczym, ani w przepłynięciu Atlantyku,<br />

ani w wyjściu na kontynent, ani w uznaniu go za kontynent. A więc dlaczego?<br />

Dlatego, że Amerigo zostawił nam najlepsze opowiadania podróżnicze, dwa listy<br />

[…], które wywarły duże wrażenie na współczesnych, szczególnie zaś na uczonych<br />

z Saint-Dié 1 . W 1507 r. publikują oni dzieło z zakresu geografii, gdzie nowy<br />

kontynent otrzymuje nazwę Ameryki. Uznanie należy się pisarzowi, nie żeglarzowi.<br />

Amerigo jest więc nowym rodzajem podróżnika, myśliciela i artysty.<br />

Aby określić literacką wartość, warto porównać dwa listy podobnej długości:<br />

list wysłany przez Kolumba do Santangela 2 w 1493 r. oraz list od Ameriga do Lorenza<br />

Medici 3 […]. […]<br />

List Kolumba nie przestrzega ustalonego planu. […]<br />

List Ameriga natomiast świadczy o pewnej znajomości retoryki. Rozpoczyna<br />

się i kończy fragmentami, które podsumowują istotę rzeczy. To właśnie w nich<br />

zawarte są poruszające stwierdzenia o nowości tego świata. […] List Ameriga ma<br />

prawie geometryczną formę, nadaną w celu przyciągnięcia czytelnika. U Kolumba<br />

forma ta nie istnieje.<br />

U Ameriga czytelnik stoi na honorowym miejscu, podczas gdy list Kolumba<br />

dowodzi, że autor o niego nie dba. […] Bez względu na to, czy list skierowany<br />

jest do Santangela, wysokiego urzędnika i armatora, czy do innych osób, Kolumb<br />

zwraca się przede wszystkim do władców Hiszpanii […], pragnąc ich przekonać<br />

o bogactwach odkrytych ziem i konieczności zorganizowania nowych wypraw.<br />

Chodzi więc o listy o charakterze instrumentalnym 4 , utylitarnym 5 . U Ameriga niczego<br />

podobnego nie widać. Podróżuje on dla zdobycia chwały, a nie pieniędzy,<br />

i pisze z tego samego powodu („aby utrwalić chwałę mojego imienia”, dla „powagi<br />

mej starości”). Jego listy mają na celu przede wszystkim zadziwienie florenckich<br />

przyjaciół, zabawienie ich, oczarowanie. […]<br />

Stąd też jasność wypowiedzi oraz streszczenia na początku i końcu. Zamiłowanie<br />

do jasności, troska o to, by inni go zrozumieli, są rzeczą najistotniejszą. […]<br />

jako doświadczony narrator troszczy się także o zainteresowanie czytelnika, a nie<br />

tylko o to, żeby wszystko zrozumiał. Przyciąga go więc obietnicą tego, co nastąpi.<br />

„Podczas podróży widziałem prawdziwe cuda, o czym Wasza Wysokość się przekona<br />

[…]. […]<br />

Niezależnie od tego, jak bardzo Amerigo dbał o swego czytelnika, ten ostatni,<br />

czytając jego pisma, odnajdywał się w świecie, który był mu bliski. Autor nawiązuje<br />

1<br />

Saint-Dié – miasto we wschodniej<br />

Francji, na granicy z Niemcami;<br />

w okresie renesansu ważny ośrodek<br />

studiów geograficznych<br />

2<br />

Santangelo – bankier finansujący<br />

wyprawę Kolumba<br />

3<br />

Lorenzo Medici (1463–1503) –<br />

kuzyn Wawrzyńca Wspaniałego,<br />

bankier i polityk florencki<br />

4<br />

instrumentalny – będący środkiem<br />

do osiągnięcia określonego<br />

celu<br />

5<br />

utylitarny – użytkowy, mający<br />

zastosowanie praktyczne<br />

<br />

37


do poetów włoskich, filozofów starożytności, rzadko do źródeł chrześcijańskich.<br />

Kolumb myśli wyłącznie o świętych księgach i fantastycznych opowiadaniach<br />

[…]. Pod tym względem Kolumb jest postacią średniowiecza, Vespucci – renesansu.<br />

Człowiek renesansu, red. Eugenio Garin; rozdz. Podróżnicy i tubylcy<br />

Przełożyła Anna Osmólska-Mętrak<br />

Czytamy, analizujemy, interpretujemy<br />

1 Czy pytanie postawione na początku tekstu jest pytaniem retorycznym? Uzasadnij<br />

krótko swoją odpowiedź.<br />

2 Wyjaśnij, dlaczego osiągnięcia Ameriga Vespucciego autor uznaje za dyskusyjne.<br />

3 Jaka była według autora główna przyczyna triumfu Ameriga?<br />

4 Wymień różnice między listami Kolumba i Ameriga.<br />

5 Wskaż elementy renesansowe w liście Ameriga.<br />

38 Renesans


Na początek…<br />

Przeczytaj fragmenty mowy Stanisława Orzechowskiego (1513–1566) – jednego z najsłynniejszych oratorów,<br />

historyków i pisarzy politycznych oraz religijnych renesansu.<br />

Następnie wykonaj polecenia i odpowiedz na pytania.<br />

a) Określ, czy jest to tekst mówiony, czy też pisany. Dlaczego tak sądzisz? Jeśli uważasz, że nie można tego<br />

stwierdzić jednoznacznie, to powiedz, co przemawia za jednym i drugim rozwiązaniem.<br />

b) Wskaż w tekście cechy językowe odróżniające go od wypowiedzi codziennych. Jaki cel pozwalają osiągnąć<br />

autorowi?<br />

Stanisław Orzechowski<br />

Mowa do szlachty polskiej<br />

Przodkowie nie pozostawili nam niczego większego ponad<br />

dobre prawa<br />

Wiele zaszczytów, Panowie a Bracia, zdobyli dla was i pozostawili<br />

wam wasi przodkowie, żaden jednak nie jest<br />

większy i bardziej godny waszego imienia niźli wasze<br />

prawa, nie tylko oparte na poczuciu sprawiedliwości, ale<br />

jaśniejące także przedziwną bystrością i blaskiem waszej<br />

wspaniałomyślności. Jest ona tak wielka, że nigdy żaden<br />

lud ani naród nie okazywał większej.<br />

Jakie prawa w Królestwie Polskim? Jaka wolność szlachty<br />

polskiej zagwarantowana prawami?<br />

Ponieważ cała ta wspaniałomyślność zawarta jest w prawach,<br />

nic nie powinno się wydawać milszym dla waszych<br />

uszu i godniejszym poznania aniżeli chęć słuchania<br />

o tych waszych prawach, którymi znacznie przewyższacie<br />

wszystkie ludy, jakie gdziekolwiek są. Inne narody<br />

mają czym wynosić się wobec was, czy to gdy patrzy się<br />

na ich umocnienia, czy na miasta, czy wylicza się dochody,<br />

czy rozważa plony pól. […]<br />

Polacy w wielu rzeczach stoją niżej od innych narodów,<br />

wolnością zaś przewyższają wszystkie znacznie<br />

Biją nas, Panowie a Bracia, inne narody urodzajnością<br />

pól, obfitością złota i dochodów, mnóstwem plonów<br />

i wielkością obwarowań. Lecz wolność, najwyższe dobro,<br />

spośród wszystkich dóbr, jest własnością waszego<br />

rodu i waszego imienia. Jest ona tak (ogromna) i tak<br />

wielka, że w zestawieniu z nią wolność innych narodów<br />

byłaby dla was niewolą nie do zniesienia. […]<br />

Wolność polska nie jest nigdy podana w wątpliwość, zagwarantowana<br />

jest prawem<br />

Tak bardzo zasłynęło wasze imię, że Polska dzięki wolności<br />

zrosła się z wielu ludów. Rozległością obszarów,<br />

liczebnością ludzi, żyznością pól dorównywacie innym<br />

krajom. Nic nie zmyślam, Panowie a Bracia, mówię to,<br />

co jest, i przypominam te dobra, które wam zgotowała<br />

wasza znakomita wolność, zawarta w całości w waszych<br />

prawach i obyczajach.<br />

Najpierw powiem krótko o warunkach i naturze tych<br />

praw i proszę was, Panowie a Bracia, byście mnie słuchali,<br />

jako człowieka stroniącego od publicznych spraw,<br />

dalekiego od udziału w sądach, wiodącego spokojne,<br />

swobodne życie.<br />

Prawa mają własny użytek<br />

Domagajcie się ode mnie mowy o prawach waszych nie<br />

na sposób owych krzykaczy w rzeczach obywatelskich,<br />

lecz na sposób tych ludzi, którzy wiedzą, że prawa są po<br />

to, by zapobiegać niesprawiedliwości, nie zaś po to, by ją<br />

zadawać. Za pomocą praw wprowadzają wszystko to, co<br />

słuszne, aby żyć w królestwie o najlepszym ustroju, aby<br />

pod sprawiedliwym królem i pod prawowitymi sądami<br />

zachować życie, majątki i wolność wraz z godnością.<br />

Wstęp do Statutów Jakuba Przyłuskiego, 1553<br />

Z łaciny przełożył Jerzy Starnawski<br />

Retoryka, <br />

czyli sztuka wymowy<br />

89


Retoryka w czasach antycznych. W starożytności<br />

powstała dziedzina będąca jednocześnie nauką i sztuką.<br />

Nazwano ją retoryką (gr. rhetorike). W zakres jej zainteresowań<br />

wchodziło poprawne oraz piękne mówienie i pisanie.<br />

Starożytni mówcy (retorzy) tworzyli mowy, które<br />

miały dotrzeć do słuchaczy, wpłynąć na ich opinie i emocje<br />

oraz przekonać do określonego stanowiska albo też<br />

skłonić do działania. Teksty musiały być zatem sugestywne<br />

oraz napisane nienagannym językiem. Antyczni<br />

mówcy nie byli jednak wyłącznie osobami przygotowującymi<br />

przemówienia. Ze względu na wszechstronne<br />

wykształcenie – znali filozofię, literaturę, historię, prawo<br />

oraz psychologię – stanowili ówczesną elitę intelektualną.<br />

Retoryka Arystotelesa<br />

Jednym z najwybitniejszych dzieł starożytnych poświęconych<br />

językowi i sztuce wymowy była praca<br />

Arystotelesa zatytułowana Retoryka (IV w. p.n.e.).<br />

Filozof zawarł w niej własną koncepcję sztuki retorycznej.<br />

Według Arystotelesa retoryka jest wiedzą<br />

praktyczną (jej cel to przekonanie słuchacza,<br />

np. w mowach sądowych, w polemikach), łączącą<br />

wiadomości z różnych obszarów działalności ludzkiej.<br />

Nie posługuje się wnioskowaniem pewnym,<br />

właściwym myśleniu naukowemu, ale wnioskowaniem<br />

opartym na przesłankach prawdopodobnych,<br />

na typowych sposobach myślenia. Wykorzystuje język<br />

jako narzędzie perswazji (przekonywania).<br />

Retoryka w renesansie. Rozkwit retoryki w Polsce przypada<br />

na czasy renesansu. Słynne łacińskie mowy pisał Andrzej<br />

Frycz Modrzewski, twórca dzieła publicystycznego<br />

O poprawie Rzeczypospolitej. Znanymi autorami mów byli<br />

Stanisław Orzechowski oraz Piotr Skarga. Elementy sztuki<br />

retorycznej często wprowadzano do literatury. Na przykład<br />

w Odprawie posłów greckich Jana Kochanowskiego pojawiają<br />

się ukształtowane na sposób retoryczny mowy, m.in.: Aleksandra,<br />

Antenora, Ulissesa.<br />

Części sztuki retorycznej. Autorzy starożytni wyróżnili<br />

pięć części sztuki retorycznej, które odzwierciedlały etapy<br />

pracy nad mową. Dzisiaj te wskazówki nie straciły znaczenia<br />

– opisane w antyku sposoby postępowania możemy<br />

wykorzystać podczas przygotowywania wielu typów wypowiedzi<br />

publicznych i różnorodnych tekstów (prezentacji,<br />

referatu, wypracowania). Były to:<br />

• określenie tematu i głównych zagadnień wypowiedzi (ten<br />

etap pracy w teorii retoryki określa się mianem inwencji);<br />

• uporządkowanie mowy, jej podział na części (dyspozycja);<br />

• dobór słownictwa i określenie kształtu językowego mowy<br />

(elokucja);<br />

• nauka mowy na pamięć, zapamiętanie tekstu (memoria,<br />

czyli pamięć)<br />

• wygłoszenie mowy (pronuncjacja albo akcja, czyli wykonanie).<br />

Argumenty w wypowiedziach. W przemówieniach,<br />

wypowiedziach publicznych oraz tekstach argumentacyjnych<br />

posługujemy się różnymi rodzajami argumentów.<br />

Rodzaje argumentów retorycznych<br />

Nazwa Opis Przykład<br />

Polegają na odwoływaniu się do zdarzeń, faktów,<br />

liczb, potwierdzonych prawd lub zasad. Zwy<strong>kl</strong>e<br />

można je łatwo zweryfikować, sprawdzając dane<br />

w ogólnodostępnych źródłach.<br />

w wysokości 375 milionów euro.<br />

argumenty<br />

rzeczowe<br />

(merytoryczne)<br />

argumenty<br />

emocjonalne<br />

argumenty<br />

logiczne<br />

argumenty<br />

retoryczne<br />

(erystyczne)<br />

Przedstawiamy w nich własne emocje dotyczące<br />

jakiegoś zdarzenia, mówimy o swojej reakcji na coś,<br />

co widzieliśmy bądź w czym braliśmy udział.<br />

Opierają się na wyciąganiu wniosków<br />

z przedstawionych przesłanek lub opisanych<br />

zdarzeń.<br />

Nie przedstawiają faktów, ale opierają się na<br />

znajomości psychiki ludzkiej i odwołują do<br />

stereotypów. Często odnoszą się bezpośrednio do<br />

osobistego doświadczenia mówcy. Innym razem<br />

mają zdyskredytować adwersarza.<br />

Z tego względu przygotowaliśmy na lata 2007–2013<br />

nową inicjatywę, którą nazwaliśmy „Regiony<br />

na rzecz zmian gospodarczych”, z budżetem<br />

Byłem ogromnie przerażony jego zachowaniem!<br />

Skoro oskarżona była w tym czasie w okolicy domu<br />

ofiary, o czym poinformował nas wiarygodny<br />

świadek, nie mogła być jednocześnie w oddalonym<br />

o 20 kilometrów Sulinowie, mimo że tak twierdzi.<br />

Rozmowa z takim oszołomem jak pan jest poniżej<br />

mojej godności!<br />

Zrób to, o co cię proszę, a będziesz miał święty<br />

spokój.<br />

To oczywiste, że ludzie bogaci dorobili się na<br />

nieszczęściu i krzywdzie innych.<br />

90


Argumenty powinny być ściśle związane z tematem<br />

wystąpienia i celnie dobrane. Najważniejsze są argumenty<br />

merytoryczne oraz logiczne, ponieważ dotyczą one treści<br />

omawianych problemów, są obiektywne i uczciwe. Należy<br />

natomiast unikać argumentów erystycznych (o erystyce<br />

możesz przeczytać w 1. części podręcznika) – nie odnoszą<br />

się one bezpośrednio do meritum, ale grają na emocjach<br />

słuchaczy, a często służą ośmieszaniu adwersarza (przeciwnika<br />

w sporze), ukazywaniu go w niekorzystnym świetle<br />

bądź stawianiu w kłopotliwej sytuacji. Powinniśmy być<br />

także bardzo wyczuleni na to, gdy ktoś posługuje się takimi<br />

argumentami, są one bowiem niebezpieczne i nieuczciwe,<br />

chociaż często bardzo atrakcyjne dla odbiorców (wykorzystują<br />

dowcip, ironię, dowodzą błyskotliwości mówcy). Niestety,<br />

zwy<strong>kl</strong>e nie da się ich zweryfikować.<br />

Jeżeli ktoś w rozmowie z nami nadużywa argumentów<br />

erystycznych, nie powinniśmy tracić pewności siebie, ale<br />

zareagować, mówiąc np.: To ciekawa metafora, ale nie ma<br />

nic wspólnego z problemem, który omawiamy; Bardzo mi<br />

przykro, ale pana argumenty nie mają charakteru merytorycznego.<br />

Styl retoryczny. W czasie rozwoju języka polskiego<br />

wykształcił się tzw. styl retoryczny, zwany także stylem<br />

wystąpień oficjalnych lub stylem przemówień. Dzisiaj<br />

uznaje się go za jeden ze stylów polszczyzny. Jest on<br />

obecny nie tylko w tekstach dawnych (np. kazaniach Skargi<br />

czy Orzechowskiego), lecz także dzisiejszych, np. w mowach<br />

obrończych i oskarżycielskich w sądzie. Co więcej,<br />

tym stylem posługuje się każdy z nas, kiedy wygłasza<br />

przemówienie – np. uczeń do kolegów z <strong>kl</strong>as, które opuszczają<br />

szkołę, dyrektor do pracowników z okazji jubileuszu<br />

zakładu czy rektor uniwersytetu otwierający konferencję<br />

naukową.<br />

Dla ukształtowania językowego wypowiedzi retorycznych<br />

charakterystyczne są struktury odwołujące się do<br />

emocji, rozumu i woli słuchaczy. Typowe dla składni<br />

stylu retorycznego są zatem zwroty do słuchaczy (Wielce<br />

Szanowni Państwo!, Drogi Jubilacie!, Rodacy!, Sędziowie!,<br />

Zacni Przyjaciele!). W takich tekstach możemy znaleźć liczne<br />

zdania pytające i wykrzyknikowe. Typowe dla stylu retorycznego<br />

są tzw. pytania retoryczne, czyli takie, na które<br />

mówiący nie oczekuje odpowiedzi, lecz używa ich jako<br />

pretekstu do przekazania pewnych informacji (a zwłaszcza<br />

ich oceny) – w sposób sugestywny i oddziałujący na emocje<br />

słuchaczy, np. Czyż można było tak postąpić?!, Czy świat<br />

widział wspanialszego człowieka?, A teraz gdzie mam się<br />

podziać? Rozbudowane długie zdania, często tzw. okresy<br />

retoryczne, służą budowaniu nastroju podniosłego, a nawet<br />

patetycznego. W tych konstrukcjach autorzy posługują<br />

się np. paralelizmem składniowym (zob. rozdział<br />

o stylu biblijnym w 1. części podręcznika). Uwzniośleniu<br />

stylu służy niekiedy archaizacja – w tej funkcji występuje<br />

szyk przestawny (czasowniki na końcu zdania, przymiotniki<br />

po rzeczownikach, podmiot po orzeczeniu).<br />

Słownictwo występujące w tekstach omawianego<br />

stylu także bywa podniosłe (albo przynajmniej książkowe<br />

lub erudycyjne, z czego wynika obecność dużej liczby<br />

wyrazów zapożyczonych z języków obcych), emocjonalne,<br />

archaiczne, obrazowe, jawnie oceniające. Nierzadko<br />

warstwa leksykalna ma przekonać odbiorców lub ukazać<br />

daną sytuację z jednego tylko punktu widzenia – wygodnego<br />

dla mówcy albo związanego z celem wypowiedzi.<br />

Typową figurę retoryczną stanowi hiperbola, czyli<br />

wyolbrzymienie – przedstawienie zwykłego wydarzenia,<br />

osoby lub zjawiska w skrajny sposób – w możliwie najlepszym<br />

lub najgorszym świetle. Częste jest posługiwanie się<br />

stopniem najwyższym przymiotników – na przykład<br />

zamiast powiedzieć o kimś, że jest dobrym lub złym człowiekiem,<br />

mówimy, że jest najlepszy/najgorszy na świecie,<br />

najwspanialszy ze wszystkich, najpodlejszy wśród ludzi.<br />

Najszlachetniejszy kamień jest ten, który kraje<br />

wszystkie inne, a siebie zarysować nie daje; najszlachetniejsze<br />

serce jest to, które właśnie raczej<br />

da się skaleczyć, niż samo zadraśnie.<br />

Okres retoryczny to długie zdanie wielokrotnie złożone,<br />

często zbudowane z dwóch lub większej liczby<br />

krótszych zdań złożonych, oddzielonych od siebie<br />

spójnikiem współrzędnym (np. oraz, a także, zatem)<br />

lub po prostu średnikiem. Okres retoryczny charakteryzuje<br />

się symetrią, tzn. jego części (np. poszczególne<br />

wypowiedzenia lub zdania składowe) w pewien sposób<br />

sobie odpowiadają: zawierają treści synonimiczne<br />

lub przeciwstawne, są podobnie zbudowane itp.<br />

Jak skonstruować dobre przemówienie? Porady retoryczne<br />

Określenie tematu i głównych zagadnień wypowiedzi (inwencja)<br />

• Dogłębnie i wielostronnie przeanalizuj temat, na który zajmiesz w tej sprawie i co chcesz osiągnąć – całą wypowiedź<br />

podporządkuj temu chcesz się wypowiedzieć; zdecyduj, jakie stanowisko<br />

celowi.<br />

Retoryka, <br />

czyli sztuka wymowy 91


• Zastanów się nad odpowiednimi argumentami na poparcie<br />

wybranej przez siebie tezy. Pamiętaj, że największą<br />

wartość mają argumenty rzeczowe i logiczne. Swoją<br />

wypowiedź możesz urozmaicić także argumentami<br />

emocjonalnymi czy erystycznymi. Zwróć jednak uwagę<br />

na to, by – przemawiając – nikogo nie skrzywdzić.<br />

• Zgromadź źródła, na podstawie których się przygotujesz<br />

(książki, artykuły, reprodukcje dzieł sztuki, źródła historyczne).<br />

Zastanów się, w jaki sposób możesz je wykorzystać.<br />

• Wybierz przykłady, do których się odwołasz.<br />

• Czy będziesz polemizować ze zdaniem innych osób? Jeśli<br />

tak, to w jaki sposób to zrobisz? Do jakich argumentów<br />

przeciwników nawiążesz i jakie kontrargumenty przedstawisz?<br />

• Zastanów się, jakich środków stylistycznych użyjesz.<br />

Odpowiedz na pytanie, czy możesz posłużyć się metaforami.<br />

Jeśli tak, jakie to będą metafory? Czy twoją mowę<br />

można wzbogacić innymi tropami stylistycznymi (jak:<br />

hiperbole, epitety, porównania, pytania retoryczne, niedopowiedzenia,<br />

personifikacje i animizacje)? Przy okazji<br />

których argumentów zostaną zastosowane te środki?<br />

• Zgromadź odpowiednie słownictwo związane z tematem<br />

wypowiedzi – przygotuj wyrażenia, których można<br />

użyć. Na razie zapisuj wszystko, co przyjdzie ci do głowy,<br />

kolejność nie ma znaczenia – zbierzesz duży materiał,<br />

z którego potem dowolnie skorzystasz.<br />

Uporządkowanie mowy, jej podział na części (dyspozycja)<br />

• Przemyśl, co będzie punktem wyjścia twojej wypowiedzi.<br />

W jaki sposób można przyciągnąć uwagę słuchaczy?<br />

(Czy posłużysz się wybranym tropem stylistycznym, czy<br />

też jakimś – nieco kontrowersyjnym na pierwszy rzut<br />

oka – zdaniem? Czy temat przemówienia i okazja pozwalają<br />

zacząć nietypowo? Jeśli tak – czym możesz zaskoczyć<br />

publiczność?).<br />

• Zastanów się nad porządkiem prezentacji argumentów.<br />

Możesz przedstawić wyłącznie argumenty na poparcie<br />

tezy. Możesz także najpierw wymienić argumenty przeciwników,<br />

potem zbić je swoimi kontrargumentami, by<br />

potwierdzić wyjściową hipotezę. Innym sposobem jest<br />

też przeciwstawianie kolejnym argumentom adwersarzy<br />

swoich argumentów – jednego po drugim.<br />

• Uporządkuj ostatecznie argumenty. Zastanów się, w których<br />

miejscach wykorzystasz zgromadzone wcześniej<br />

źródła i przykłady.<br />

• Przemyśl, w jaki sposób podsumujesz swoją wypowiedź:<br />

co jeszcze raz podkreślisz jako najważniejsze.<br />

• Zastanów się, czy na koniec przemówienia można dodać<br />

coś, co szczególnie zapadnie słuchaczom w pamięć. Pamiętaj,<br />

że pytanie retoryczne i wykrzyknienie mają szczególną<br />

funkcję perswazyjną.<br />

• Sporządź ramowy plan przemówienia. Jeszcze raz<br />

sprawdź, czy nic nie umknęło twojej uwadze.<br />

Dobór słownictwa i określenie kształtu językowego mowy (elokucja)<br />

• Zapisz tekst, który będziesz wygłaszać. Pamiętaj o poprawności<br />

językowej i starannym doborze słownictwa. być one zbyt długie i skomplikowane, bo utrudni to słu-<br />

• Pamiętaj o właściwym konstruowaniu zdań. Nie powinny<br />

• Nie zapomnij o stosowaniu właściwych formuł zwracania<br />

się do słuchaczy.<br />

nie mogą także dominować zdania bardzo krótkie, bo<br />

chaczom śledzenie tego, co chcesz przekazać. W tekście<br />

• Tekst przemówienia dostosuj do sytuacji, w której będzie wówczas będzie on odebrany jako infantylny. W miarę<br />

wygłoszony. Nie uciekaj się do wyrazów zbyt potocznych,<br />

jeśli sytuacja jest bardzo oficjalna. Jeśli natomiast • Jeśli chcesz coś podkreślić, możesz umieścić to w zdaniu<br />

możliwości przeplataj zdania dłuższe i krótsze.<br />

mówisz do przyjaciół i znajomych, zwróć uwagę na to, bardzo krótkim, nawet jednowyrazowym. Zaskoczy ono<br />

czy twoje przemówienie nie jest za bardzo poważne, słuchaczy i przyciągnie ich uwagę.<br />

zbyt „napuszone”.<br />

• Nie każde przemówienie musi być napisane od początku<br />

do końca. Czasem wystarczy tylko szczegółowy plan,<br />

• Żarty słowne mogą rozluźnić atmosferę. Są jednak sytuacje,<br />

w których będą one zdecydowanie nie na miejscu. którego rozwinięcie będziemy mieli w głowie. Zdecyduj,<br />

Czy w twoim przemówieniu można posłużyć się dowcipem,<br />

ironicznym wyrażeniem, zabawną sentencją? Jeśli w danej sytuacji.<br />

co jest najwygodniejsze dla ciebie i najlepiej sprawdzi się<br />

tak, sformułuj je odpowiednio.<br />

92


Zapamiętanie tekstu (memoria)<br />

• Pamiętaj, że przygotowując przemówienie (czy jakąkolwiek<br />

inną wypowiedź publiczną), nie wystarczy zapisać<br />

go (jej) na kartce. Tylko wydaje się nam, że podczas wypowiedzi<br />

wszystko pójdzie gładko, gdyż nie bierzemy<br />

pod uwagę dodatkowych czynników, takich jak stres<br />

i rozkojarzenie.<br />

• Wygłoś przemówienie na próbę. Zobacz, z czym masz<br />

największe problemy. Zwróć szczególną uwagę na te zagadnienia.<br />

• Zrób przerwę, po której ponowisz próbę. Możesz poprosić<br />

kogoś, żeby cię posłuchał i ocenił. Dzięki życzliwym<br />

uwagom łatwiej poprawisz ewentualne mankamenty.<br />

• Jeżeli zależy ci na zawarciu w przemówieniu konkretnych<br />

struktur składniowych lub frazeologicznych, zabawnych<br />

powiedzonek, dowcipnych sformułowań, na zapamiętanie<br />

ich poświęć więcej czasu, żeby podczas mówienia<br />

móc bez trudu, „gładko” przywołać je z głowy.<br />

• Przygotowując wypowiedź, pilnuj tempa mówienia (częstym<br />

błędem jest mówienie zbyt szybkie, co bywa wynikiem<br />

stresu), dbaj o intonację oraz tembr głosu.<br />

• Pamiętaj, żeby dobrze wypocząć przed prezentacją. Wyśpij<br />

się.<br />

Wygłoszenie mowy (akcja)<br />

• Staraj się opanować stres. Dzięki dobremu przygotowaniu<br />

twój mózg włączy się niemal automatycznie i wszystko<br />

pójdzie jak z płatka. Jednak weź ze sobą plan (tekst)<br />

przemówienia. Nawet jeśli nie będziesz do niego zaglądać,<br />

świadomość, że masz go przy sobie, uspokoi cię<br />

i doda ci odwagi.<br />

• Tekst wygłaszaj powoli (ale też nie nazbyt wolno) miękkim,<br />

łagodnym głosem (chyba że sytuacja wymaga zdecydowania).<br />

• Jeśli czegoś zapomnisz, nie przejmuj się – zawsze możesz<br />

skorzystać z notatek. Jeżeli zerkniesz od czasu do czasu<br />

do tekstu, nic złego się nie stanie.<br />

• W czasie mówienia zachowuj kontakt wzrokowy z publicznością.<br />

Możesz wybrać słuchacza, na którym skupisz<br />

wzrok. Pamiętaj jednak, żeby przenosić uwagę z osoby<br />

na osobę. Jeśli stresuje cię patrzenie komuś w oczy w takiej<br />

sytuacji, patrz w środkowy punkt czoła ponad oczami.<br />

Możesz też patrzeć nieco ponad głowami słuchaczy.<br />

Wówczas wszyscy będą mieli wrażenie, że mówisz do<br />

nich.<br />

• Pamiętaj o odpowiedniej mimice i gestykulacji. Twoje<br />

gesty nie mogą być zbyt gwałtowne, ale powinny podkreślać<br />

to, co mówisz.<br />

• Podczas wypowiedzi zachowaj właściwą postawę. Zadbaj<br />

także o strój. W ten sposób wyrażamy szacunek do<br />

słuchaczy.<br />

Przemówienie improwizowane<br />

Może się zdarzyć, że mamy wygłosić przemówienie<br />

bez przygotowania. Musimy wówczas<br />

błyskawicznie przemyśleć to, co chcielibyśmy<br />

powiedzieć, i ubrać tę treść w stosunkowo<br />

proste zdania, żebyśmy nie stracili wątku. Pamiętajmy,<br />

że nie trzeba mówić długo. Chodzi<br />

jedynie o to, aby dostosować swoją wypowiedź<br />

do sytuacji (oficjalnej lub nieoficjalnej),<br />

a temu, co mówimy, nadać spójną i jednolitą<br />

formę. Jeśli przychodzi nam do głowy jakieś<br />

zgrabne sformułowanie, żartobliwe zdanie,<br />

możemy się do niego uciec. Jeśli nie, nie starajmy<br />

się wymyślić czegoś na siłę. Efekt może<br />

być odwrotny do zamierzonego. Najważniejsze<br />

jest, by nie wpadać w panikę.<br />

Sprawdź się<br />

1 Wymień typy argumentów i je scharakteryzuj. Wyjaśnij,<br />

dlaczego niektóre argumenty są nieuczciwe.<br />

2 Czym charakteryzują się składnia i słownictwo tekstów<br />

napisanych w stylu retorycznym?<br />

3 Jakie cechy charakterystyczne dla stylu retorycznego dostrzegasz<br />

w podanym na początku rozdziału fragmencie<br />

mowy Stanisława Orzechowskiego? Jakiego typu argumentów<br />

używa autor? Zacytuj właściwe sformułowania.<br />

4 W jakich sytuacjach komunikacyjnych używamy dzisiaj<br />

stylu retorycznego? Podaj przykłady.<br />

Retoryka, <br />

czyli sztuka wymowy 93


5 Poniższe przemówienie zostało podzielone na części, które ułożono<br />

w złym porządku. Posługując się wiedzą o mowach retorycznych,<br />

ułóż fragmenty przemówienia we właściwej kolejności (w zeszycie<br />

zapisz we właściwej kolejności oznaczenia literowe fragmentów<br />

przemówienia). Jakie cechy typowe dla stylu retorycznego występują<br />

w tym przemówieniu? Z myślą o jakiej sytuacji komunikacyjnej<br />

zostało ono przygotowane?<br />

A<br />

Skoro tak, proszę wszystkich Państwa o powstanie<br />

z miejsc.<br />

B<br />

Pani J . . . . i Panie M . . . . !<br />

Stajecie <strong>dziś</strong> na progu najważniejszej decyzji<br />

w swoim życiu. Za chwilę w postawie stojącej,<br />

z wyciągniętą ku sobie dłonią, podkreślającą<br />

szczerość wypowiedzi, przyrzekniecie sobie<br />

uroczyście, że uczynicie wszystko, aby wasze<br />

małżeństwo było zgodne, szczęśliwe i trwałe.<br />

To wyjątkowy zaszczyt móc powiedzieć do jedynej<br />

osoby na tym świecie: „mój mężu”, „moja<br />

żono”; dlatego zmianie stanu cywilnego towarzyszy<br />

uroczysty i podniosły charakter.<br />

C<br />

E<br />

Przypomnę, że w sensie prawnym Państwa decyzja<br />

reguluje kwestie majątkowe, decyduje o wyborze<br />

małżeńskiego nazwiska i tworzy ład prawny waszemu<br />

dziecku. Jednocześnie słowa tutaj wypowiadane<br />

zobowiązują obie strony do wierności, pomocy, szacunku,<br />

równej troski o materialny i duchowy kształt<br />

wspólnego życia.<br />

Niektórzy ironizują, że nieważne, z kim się weźmie<br />

ślub; nazajutrz i tak się okaże, że to ktoś zupełnie inny.<br />

Rzeczywiście, małżeństwo to coś więcej niż wzajemna<br />

miłość. To wybór nowego stylu życia: jedność –<br />

w miejsce wolności, zgoda – w miejsce wygody. To<br />

także odpowiedzialność za rozwój człowieczeństwa<br />

i uczuć, tak by kochać się bardziej niż wczoraj, a troszeczkę<br />

mniej niż jutro. Miłość wymaga, by zmieniać<br />

się dla siebie nawzajem. O tym, że jest to możliwe,<br />

przekonują nas pary, które na tej sali obchodzą swój<br />

złoty jubileusz. Czy jesteście gotowi pójść ich drogą<br />

i przyjąć na siebie prawa i obowiązki małżeńskie?<br />

D<br />

F<br />

Szanowni Państwo,<br />

każdy z nas dokonuje codziennie wielu wyborów. Bywają wybory<br />

istotne i bardzo ważne, a wśród nich takie, które kształtują naszą<br />

przyszłość. Najczęściej dotyczą one edukacji, zdrowia, pracy,<br />

poziomu życia, przekonań, rodziny i przyjaciół. Pierwsze życiowe<br />

decyzje podejmują za dziecko rodzice, ale z czasem pociechy<br />

nabierają coraz większej samodzielności. Decyzja o wyborze<br />

współmałżonka nie jest jednak indywidualna. Jest wspólna.<br />

Dwie indywidualności spotykają się i decydują na bycie razem<br />

nie po to, by z siebie po jakimś czasie zrezygnować, ale by się<br />

ciągle nawzajem dojrzale ubogacać. Stać się częścią czegoś ważniejszego<br />

niż oni sami. Tej całości na imię małżeństwo.<br />

Dzień dobry.<br />

W Sali Zawierania Małżeństw Urzędu Stanu Cywilnego<br />

w K . . . . serdecznie witam dzisiejszych nowożeńców:<br />

Panią J . . . . i Pana M . . . . .<br />

Witam świadków młodej pary, rodzinę i wszystkich<br />

przybyłych gości.<br />

3 Przeczytaj jeszcze raz porady retoryczne zamieszczone w tym rozdziale. Wskaż porady szczególnie przydatne dla auto-<br />

rów wymienionych w ramce tekstów. Podaj przykłady<br />

innych nych wypowiedzi, podczas przygotowywania których można<br />

posłużyć się tymi wskazówkami.<br />

k<br />

• rozprawka szkolna,<br />

• rozmowa z <strong>kl</strong>ientem, który ma kupić produkt lub<br />

• prezentacja multimedialna,<br />

skorzystać z usługi firmy,<br />

• pochwała kolegi z pracy wygłoszona z okazji jego • przedstawienie przełożonemu na zebraniu zarządu<br />

jubileuszu,<br />

firmy własnego pomysłu na jej restrukturyzację,<br />

• referat na konferencji naukowej,<br />

• rozmowa z kolegą ze szkoły,<br />

• toast na oficjalnym przyjęciu,<br />

• exposé premiera rządu.<br />

• referat na lekcji,<br />

4 Zgodnie z zasadami przedstawionymi w tym rozdziale przygotuj własne przemówienie na jeden z podanych tematów:<br />

a) Czy retoryka jest dla nas przydatna dzisiaj?<br />

b) Czy warto zostać politykiem?<br />

c) Czy szkoła pomaga uczniom w zdobywaniu wiedzy i rozwoju osobowości?<br />

94


Zwodnicze piękno świata. Cechą charakterystyczną<br />

barokowego odczuwania świata jest bolesne<br />

rozdarcie: pisarzy i artystów tej epoki z jednej<br />

strony fascynuje bogactwo i piękno rzeczywistości,<br />

z drugiej zaś mają oni świadomość, że zmysły ich<br />

oszukują, a świat jest inny, niż to się człowiekowi<br />

wydaje. Trzeba więc odrzucić jego piękno i dążyć<br />

Georges de La Tour [żorż dö la tur], Maria Magdalena, ok. 1640<br />

(Metropolitan Museum of Art, Nowy Jork). Maria Magdalena, nawrócona<br />

grzesznica, była jednym z ulubionych tematów sztuki baroku – epoki<br />

gorących przeżyć religijnych, rozterek, wątpliwości i częstych zmian wiary.<br />

Malarze XVII w. lubili ukrywać na swoich obrazach liczne symbole.<br />

do wartości duchowych. Ale w jaki sposób ich szukać?<br />

Tylko prawdziwa i głęboka wiara mogłaby pomóc<br />

zwalczyć pokusy świata i skierować człowieka<br />

ku jego jedynemu celowi – Bogu. O tę jednak trudno<br />

w nękanej duchowymi wątpliwościami epoce.<br />

Twórcy baroku w przeciwieństwie do artystów<br />

renesansu nie potrafili pogodzić miłości do świata<br />

z miłością do Boga. Powtarzali wciąż, że trzeba<br />

wybierać: albo Bóg, albo świat. Jedni szukali więc<br />

zapomnienia w erotyzmie (który jednak kojarzył<br />

im się natrętnie z ciemną sferą cierpienia i śmierci),<br />

inni głosili absolutną ascezę, jeszcze inni zaś<br />

malowali rozkosze żywota, by potem ujawnić ich<br />

prawdziwą postać – nędzę przemijania i rozpad<br />

materialnego piękna. Sztuka baroku jest pełna dysonansów<br />

i napięć. Wynikają one właśnie z owego<br />

„rozdwojenia w sobie”, o którym pisał Mikołaj Sęp<br />

Szarzyński.<br />

Koncept. Poeta barokowy, by odtworzyć niepojętą<br />

naturę bytu, musiał nieustannie zadziwiać czytelnika,<br />

przykuwać jego uwagę, odpowiadać na niezwykłość<br />

świata niezwykłością swojej poetyckiej<br />

inwencji. Zaskakujące pomysły, którymi w tym<br />

celu się posługiwał, nazywano wówczas konceptami.<br />

Koncept mógł się realizować zarówno na płaszczyźnie<br />

treści (np. niespodziewane i nielogiczne<br />

porównanie, czyli ujawnienie ukrytego podobieństwa<br />

w rzeczach do siebie z pozoru całkiem niepodobnych),<br />

jak i formy (np. oparcie całego utworu<br />

na jednym środku stylistycznym). Zwieńczeniem<br />

konceptu była niespodziewana i oryginalna puenta,<br />

którą polski barokowy poeta i teoretyk poezji<br />

określił paradoksalnie jako „zgodną niezgodność<br />

i niezgodną zgodność”. Niezwykła popularność<br />

tej estetyki cudowności i zaskoczenia sprawiła, że<br />

jeden z nurtów barokowej poezji nazywamy <strong>dziś</strong><br />

konceptyzmem.<br />

<br />

133


Marino – król poetów baroku<br />

Za „króla poetów” w XVII stuleciu uchodził Włoch Giambattista<br />

Marino (1569–1625). Była to postać bardzo barwna:<br />

poeta, dworzanin, kochanek, tchórz i bohater (Marino<br />

unikał rycerskich zajęć, ale potrafił z wielką determinacją<br />

bronić swojego honoru), przede wszystkim jednak wielki<br />

artysta słowa. Przez całe życie towarzyszyły mu jak cienie<br />

sława i zazdrość. Jedni wynosili pod niebiosa jego talent,<br />

inni zaś nazywali go złodziejem. Jego zimna, intelektualna<br />

poezja (paradoksalnie poświęcona przede wszystkim<br />

gorącej miłości, która jest jednak nieuchronnie naznaczona<br />

cieniem śmierci) przetwarzała bowiem w kapryśny<br />

sposób staro- i nowożytne wątki literackie. Marino nie<br />

chciał opisywać natury. Jego światem była odizolowana<br />

od rzeczywistości sfera kultury: biblioteki, pałace, galerie<br />

obrazów i rzeźb. Poeta to według niego „rybak w morzu<br />

literatury”, na które składają się dzieła innych twórców.<br />

Marino żądał od twórcy przede wszystkim pomysłowości.<br />

Sam był niezrównanym mistrzem konceptu i mistrzowskiego<br />

panowania nad językiem i wierszem: „Celem poety<br />

jest cudowność – pisał. – Kto nie potrafi zdumiewać, niechaj<br />

idzie do stajni”. W poezji nie liczą się przy tym żadne<br />

reguły. Jedyną regułą obowiązującą poetę powinno być<br />

łamanie wszystkich reguł.<br />

Marinizm<br />

Marino znalazł w XVII w. wielu naśladowców. Stworzyli<br />

oni w poezji europejskiej osobny nurt zwany marinizmem.<br />

Jego główną cechą jest wirtuozeria formalna.<br />

Marino i jego imitatorzy oraz współzawodnicy pisywali<br />

zwy<strong>kl</strong>e utwory erotyczne, ale wpływy marinizmu można<br />

odnaleźć także w twórczości religijnej baroku, epoki,<br />

w której bardzo łatwo mieszano doświadczenia sacrum<br />

i profanum.<br />

Mikołaj Sęp Szarzyński<br />

Sonet V. O nietrwałej miłości rzeczy świata tego<br />

1<br />

cukrują – upiększają, słodzą<br />

2<br />

mienić – zmieniać się<br />

3<br />

psować – psuć<br />

4<br />

dostatkiem – wystarczająco<br />

5<br />

sceptr – berło (jako symbol<br />

władzy)<br />

6<br />

trwóg się warować – chronić się<br />

przed trwogą<br />

7<br />

bieg bycia – sposób istnienia<br />

8<br />

z żywiołów – tj. z ziemi, wody,<br />

powietrza i ognia, elementów,<br />

z których (jak wówczas<br />

uważano) zbudowany jest świat<br />

materialny<br />

9<br />

co zna… – tj. rzeczy materialne,<br />

złożone z żywiołów (tak jak<br />

i ciało)<br />

10<br />

prawej – prawdziwej<br />

I nie miłować ciężko, i miłować<br />

Nędzna pociecha, gdy żądzą zwiedzione<br />

Myśli cukrują 1 nazbyt rzeczy one,<br />

Które i mienić 2 , i muszą się psować 3 .<br />

Komu tak będzie dostatkiem 4 smakować<br />

Złoto, sceptr 5 , sława, rozkosz i stworzone<br />

Piękne oblicze, by tym nasycone<br />

I mógł mieć serce, i trwóg się warować 6 ?<br />

Miłość jest własny bieg bycia 7 naszego,<br />

Ale z żywiołów 8 utworzone ciało –<br />

To chwaląc, co zna początku równego 9 –<br />

Zawodzi duszę, której wszystko mało,<br />

Gdy Ciebie, wiecznej i prawej 10 piękności<br />

Samej nie widzi – celu swej miłości.<br />

134 Barok


Czytamy, analizujemy,<br />

interpretujemy<br />

1 Zinterpretuj pierwsze zdanie utworu: „I nie<br />

miłować ciężko, i miłować / Nędzna pociecha”.<br />

Prześledź kontynuację tej myśli w całym wierszu.<br />

2 Jak rozumiesz zdanie: „Miłość jest własny bieg<br />

życia naszego”?<br />

3 Wskaż przykłady ziemskich rozkoszy, o których<br />

mowa w wierszu.<br />

4 Przedstaw stosunek Sępa do Boga.<br />

5 Porównaj sonet Sępa z Hymnem Jana Kochanowskiego.<br />

Jaki jest stosunek tych poetów do<br />

Boga i świata?<br />

6 Wskaż w wierszu środki stylistyczne typowe dla<br />

poetyki baroku. Jaką funkcję pełnią w utworze?<br />

7 Skorzystaj z informacji zawartych w ramce Odmiany<br />

sonetu i zdecyduj, do którego typu sonetów<br />

zaliczyć można utwór Sępa.<br />

8 Na podstawie poznanych sonetów napisz pracę<br />

na temat: Bóg, człowiek i świat w poezji Mikołaja<br />

Sępa Szarzyńskiego.<br />

Wskazówki do lektury<br />

Dwie miłości. Sonet V, mimo że powstał u progu baroku, jest zapisem<br />

typowego dla tej epoki konfliktu dwu przeciwstawnych postaw:<br />

fascynacji światem oraz świadomości, że oferuje on człowiekowi zaledwie<br />

pozór rozkoszy i szczęścia. Sęp definiuje człowieka jako istotę,<br />

która musi kochać i pożądać. Są jednak dwie miłości: jedna, która<br />

zależy od człowieka, do rzeczy cielesnych i przemijających, i druga,<br />

która przychodzi wyłącznie dzięki niepojętej łasce Boga.<br />

Odmiany sonetu<br />

Pod względem wersyfikacyjnym sonety, wiersze o stałym<br />

rozmiarze (14 wersów), różnią się układem stroficznym<br />

i układem rymów. Sonet włoski składa się z dwóch strof czterowersowych<br />

i dwóch tercyn. W pierwszych strofach występują<br />

rymy okalające (abba, abba), w dwóch ostatnich – różne kombinacje<br />

rymów okalających i parzystych (np.: cde cde; cde edc). W sonecie<br />

francuskim, który rozwinął się w XVI w. na bazie włoskiego,<br />

dwie pierwsze strofy wyglądają tak jak w sonecie włoskim (abba<br />

abba), dwie końcowe przynoszą zaś kombinację rymów krzyżowych<br />

i parzystych (np. ccd ede; cde dee). Sonet angielski, pojawiający<br />

się choćby w twórczości Szekspira, wyróżnia się swobodniejszym<br />

układem rymów (w pierwszych strofach rymy krzyżowe:<br />

abab cdcd) i wyraźnym wyeksponowaniem końcowego dwuwiersza<br />

(strofa trzecia: efef; czwarta: gg).<br />

Daniel Naborowski<br />

Na oczy królewny angielskiej<br />

Twe oczy, skąd Kupido 1 na wsze ziemskie kraje,<br />

Córo możnego króla, harde prawa daje,<br />

Nie oczy, lecz pochodnie dwie nielutościwe,<br />

Które palą na popiół serca nieszczęśliwe.<br />

Nie pochodnie, lecz gwiazdy, których jasne zorze<br />

Błagają nagłym wiatrem rozgniewane morze.<br />

Nie gwiazdy, ale słońca, pałające różno,<br />

Których blask śmiertelnemu oku pojąć próżno.<br />

Nie słońca, ale nieba, bo swój obrót mają<br />

I swoją śliczną barwą niebu wprzód nie dają 2 .<br />

Nie nieba, ale dziwnej mocy są bogowie,<br />

Przed którymi padają ziemscy monarchowie.<br />

Nie bogowie też zgoła, bo azaż 3 bogowie<br />

Pastwią się tak nad sercy 4 ludzkimi surowie?<br />

Nie nieba: niebo torem jednostajnym chodzi;<br />

Nie słońca: słońce jedno wschodzi i zachodzi;<br />

Nie gwiazdy, bo te tylko w ciemności panują;<br />

Nie pochodnie, bo lada wiatrom te hołdują.<br />

Lecz się wszytko zamyka w jednym oka słowie:<br />

Pochodnie, gwiazdy, słońca, nieba i bogowie.<br />

Isaac Oliver, Królewna angielska Elżbieta, miniaturowa<br />

akwarela, ok. 1610 (Royal Collection Trust)<br />

1<br />

Kupido – rzymski bożek miłości<br />

2<br />

wprzód nie dają – nie dają się wyprzedzić<br />

3<br />

azaż – czyż<br />

4<br />

sercy – sercami<br />

<br />

135


Wskazówki do lektury<br />

Kunsztowna pochwała. W 1609 r. Daniel Naborowski odwiedził Londyn,<br />

gdzie na królewskim dworze mógł zobaczyć słynącą z urody królewnę Elżbietę.<br />

Jej ojciec, panujący wówczas w Anglii Jakub I, był wielkim wielbicielem<br />

teatru. Wiadomo nawet, że polska delegacja mogła obejrzeć premierę jednej<br />

z ostatnich sztuk Szekspira, Burzy. Być może podczas tej wizyty Naborowski<br />

rozmawiał z autorem Hamleta, lecz czy tak było, nie dowiemy się nigdy.<br />

Pamiątkę po tej podróży stanowi wiersz Na oczy królewny angielskiej –<br />

kunsztowna pochwała urody królewskiej córki. Wiersz ma bardzo rygorystyczną<br />

konstrukcję. Jest to tzw. kompozycja łańcuchowa (inaczej: konkatenacja),<br />

polegająca na rozwijaniu wypowiedzi za pomocą powtórzenia i dopełnienia<br />

jakiegoś elementu członu poprzedniego, np.: „Stoi w lesie stary grab, / pod<br />

tym grabem leży drab, / leży drab, a kilka os / gryzie draba prosto w nos” (Jan<br />

Brzechwa). Ostatecznym dowodem formalnej wirtuozerii poety jest puenta<br />

utworu, w której Naborowski jeszcze raz powraca do najważniejszych słów,<br />

motywów i pojęć wiersza. Taka figura zamykająca wiersz nosi nazwę sumacji.<br />

Czytamy, analizujemy,<br />

interpretujemy<br />

1 Naborowski operuje serią przenośni.<br />

Co je łączy? Co decyduje o ich kolejności?<br />

Znajdź w słowniku terminów<br />

literackich i zastosuj w swojej odpowiedzi<br />

termin: gradacja.<br />

2 Jakie stylistyczne środki składniowe<br />

obserwujesz w utworze? Jaka jest ich<br />

funkcja?<br />

3 Na czym polega koncept zawarty<br />

w tym wierszu?<br />

4 Odczytaj wymowę puenty utworu.<br />

5 , że poeta<br />

prowadzi intelektualną grę z czytelnikiem?<br />

Wyrafinowane i wieloznaczne<br />

kompozycje modne były też<br />

wśród malarzy. Giuseppe<br />

Arcimboldo [dżiuzeppe<br />

arczimboldo] (1527–1593),<br />

tworzący wizerunki ludzkich<br />

twarzy z różnych przedmiotów,<br />

roślin i owoców, był<br />

też autorem obrazów, które<br />

można było oglądać na wiele<br />

sposobów. Czy pierwszy obraz<br />

rzeczywiście przedstawia<br />

misę z warzywami? Zobacz,<br />

co widać po jego odwróceniu.<br />

Giuseppe Arcimboldo,<br />

Ogrodnik, ok. 1590<br />

(Museo Cirico, Cremona)<br />

Giuseppe Arcimboldo, Lato, obraz olejny na desce, 1563 (Kunsthistorisches<br />

Museum – Muzeum Historii Sztuki, Wiedeń). Arcimbolda można nazwać malarskim<br />

konceptystą. Jego obrazy opierały się bowiem na zaskakującym pomyśle.<br />

Oto np. „portret” Lata, na który składają się rośliny, owoce i przedmioty związane<br />

z tą porą roku. Jest to zarazem przykład barokowego iluzjonizmu (tj. wykorzystywania<br />

w malarstwie złudzeń optycznych) – widz spoglądający na ten obraz<br />

z oddalenia widzi ludzką twarz.<br />

136 Barok


William Szekspir<br />

Romeo i Julia<br />

P r z e w o d n i k p o l e k t u r z e<br />

Autor: zob. s. 106.<br />

Data i okoliczności powstania utworu. Romeo i Julia<br />

to utwór z wczesnego okresu twórczości poety. Widać<br />

w nim wyraźnie młodość, niecierpliwość i gwałtowność.<br />

Szekspir napisał tę tragedię około 30. roku życia (1594–<br />

1596?). Niektórzy badacze wiążą utwór z pobytem poety<br />

na dworze hrabiego Southamptona (przypuszczalnego<br />

adresata słynnych i tajemniczych Sonetów Szekspira). Między<br />

okolicznymi rodami, z którymi utrzymywał kontakty<br />

Southampton, od stuleci wybuchały spory, czasem prowadzące<br />

do tragicznych konsekwencji. Sztuka odniosła duży<br />

sukces i stała się jednym z najczęściej wystawianych utworów<br />

Szekspira, zarówno za jego życia, jak i później.<br />

Źródła. Opowieść o dwojgu nieszczęśliwych kochankach<br />

wywodzi się ze średniowiecznych włoskich legend. Oczywiście<br />

można też wskazać wzorce antyczne, np. opisaną<br />

w Metamorfozach Owidiusza i niesłychanie popularną<br />

w sztuce historię Pyrama i Tysbe. Bezpośrednim źródłem<br />

Szekspira był utwór jednego z pomniejszych poetów angielskiego<br />

renesansu, opublikowany w 1565 r.<br />

Pyram i Tysbe<br />

Kochankowie, wywodzący się z dwóch zwaśnionych<br />

babilońskich rodzin, spotykali się ukradkiem przy<br />

szczelinie w murze dzielącym posiadłości rodziców.<br />

Zaplanowawszy ucieczkę, umówili się niedaleko starego<br />

grobowca. Tysbe przyszła pierwsza, a gdy zaatakował<br />

ją lew, uciekła do jaskini, zostawiwszy w zębach<br />

bestii swoją przepaskę. Pyram, widząc lwa z przepaską<br />

Tysbe, pewny, że ukochana zginęła, popełnił samobójstwo.<br />

Gdy Tysbe po wyjściu z jaskini znalazła martwego<br />

Pyrama, także odebrała sobie życie.<br />

Postacie<br />

Eskalus – sprawiedliwy książę Werony; próbuje pogodzić<br />

zwaśnionych.<br />

Parys – dumny i pewny siebie kuzyn księcia; niedoszły mąż<br />

Julii.<br />

Montecchi – ojciec Romea, od dawna żywiący urazę do<br />

Capulettich.<br />

Pani Montecchi – matka Romea; umiera z tęsknoty za synem.<br />

Capuletti – nieznoszący sprzeciwu ojciec Julii.<br />

Pani Capuletti – posłuszna mężowi i mściwa matka Julii.<br />

Romeo – syn Montecchiego.<br />

Julia – niespełna czternastoletnia córka Capulettiego.<br />

Merkucjo – kuzyn Eskalusa, przyjaciel Romea, osobnik cyniczny,<br />

zgryźliwy i wyjątkowo wymowny.<br />

Benvolio – wierny i rozsądny przyjaciel Romea.<br />

Tybalt – zawzięty i gwałtowny bratanek pani Capuletti.<br />

Marta – aż nazbyt rozsądna i bezpośrednia, ale zawsze<br />

wierna piastunka i opiekunka Julii.<br />

Ojciec Laurenty – dobry franciszkanin, sprzyjający nieszczęśliwym<br />

kochankom.<br />

Brat Jan – franciszkanin, mimowolny sprawca tragedii.<br />

Baltazar, Abraham – słudzy Montecchich.<br />

Samson, Grzegorz, Piotr – słudzy Capulettich.<br />

Konstrukcja. Tragedia składa się z pięciu aktów (akt I –<br />

5 scen; akt II – 6 scen; akt III – 5 scen; akt IV – 5 scen; akt V –<br />

3 sceny). Dwa pierwsze akty poprzedzone są pieśniami<br />

Chóru, streszczającymi całość sztuki i wprowadzającymi<br />

w akcję. Jest to jedno z najbardziej poetyckich dzieł scenicznych<br />

Szekspira, w którym ponad 80 procent tekstu<br />

napisana jest wierszem. Mimo to Szekspir nie rezygnuje ze<br />

swojej metody zderzania scen lirycznych z pospolitością<br />

i wulgarnością codziennego życia. Tragedia nie zachowuje<br />

<strong>kl</strong>asycznych trzech jedności, ale jej akcja jest bardzo<br />

skondensowana. Zaczyna się w sobotę, a kończy przed<br />

fatalnym czwartkiem, na który bezlitosny ojciec wyznaczył<br />

ślub Julii. Zupełnie inaczej jest np. w Makbecie, gdzie akcja<br />

rozwija się powoli, przez dłuższy czas.<br />

Synopsis<br />

Akt I<br />

PROLOG (Chór). Spór dwóch rodów. Streszczenie akcji.<br />

SCENA I. Awantura na ulicy. Słudzy Montecchich i Capulettich.<br />

Starcie Tybalta i Benvolia. Interwencja straży. Eskalus<br />

zakazuje pojedynków. Gdzie jest Romeo? Dlaczego Romeo<br />

jest smutny? To miłość. Miłość do Rozaliny można pokonać<br />

tylko inną miłością.<br />

SCENA II. Parys chce zaślubić Julię. Czy nie za młoda? Capuletti<br />

szykują bal. Romeo i sługa Capulettich. Na balu będzie<br />

Rozalina. Pójdę więc tam i ja.<br />

SCENA III. Pani Capuletti rozmawia z Martą. Czy czas na<br />

zamąż pójście? Julio, bądź dla niego miła!<br />

SCENA IV. Przed domem Capulettich. Wzdychania Romea.<br />

Złośliwości Merkucja.<br />

<br />

137


SCENA V. Rozmowy służby. Pan Capuletti wita gości. Kim<br />

jest ta dziewczyna? To miłość, nowa miłość. Tybalt rozpoznaje<br />

Romea. Capuletti udaremnia bójkę. Pierwsza rozmowa<br />

kochanków. Więc jest z Capulettich? Rozpacz i miłość.<br />

Więc jest z Montecchich? Kocham wroga!<br />

Akt II<br />

Chór. Czy miłość przezwycięży przeszkody? Miłość przezwycięży<br />

wszystko.<br />

SCENA I. Gdzie zniknął Romeo? Gderania Merkucja. Romeo<br />

w ogrodzie Capulettich. Julia na balkonie. Monolog Julii.<br />

Romeo wychodzi z ukrycia. Wyznania miłości. Przyślę posłańca!<br />

SCENA II. Zob. fragment<br />

SCENA III. Romeo i ojciec Laurenty. Wyznanie Romea. Ja kocham!<br />

Ślub ma być jeszcze <strong>dziś</strong>.<br />

SCENA IV. Benvolio i Merkucjo szukają Romea. Złośliwe koncepty<br />

Merkucja. Spotkanie z Martą. Kpiny Merkucja. Marta<br />

i Romeo. Polecenia Romea. Dziś po południu u ojca Laurentego.<br />

SCENA V. Niecierpliwość Julii. Julia i Marta. Marta przekazuje<br />

wieści od Romea.<br />

SCENA VI. Przed tajemnymi zaślubinami. Ostatnie przestrogi<br />

ojca Laurentego.<br />

Akt III<br />

SCENA I. Merkucjo szuka zaczepki. Nadchodzi Tybalt. Awantura<br />

na ulicy. Romeo rozdziela walczących. Śmiertelna rana<br />

Merkucja. Zemsta Romea. Tybalt nie żyje. Kto zaczął bójkę?<br />

Wyrok księcia. Wygnanie Romea.<br />

SCENA II. Julia oczekuje nocy. Wieści Marty. Kto zginął? Miłość<br />

silniejsza od nienawiści.<br />

SCENA III. Romeo i ojciec Laurenty. Złe wieści. Pukanie do<br />

drzwi. Ukryj się! Przybycie Marty. Bądź mężczyzną, Romeo!<br />

Julia czeka na ciebie!<br />

SCENA IV. Decyzja pana Capuletti. Parys triumfuje. Ślub odbędzie<br />

się w czwartek.<br />

SCENA V. Romeo opuszcza sypialnię Julii. Czułe pożegnanie.<br />

Pani Capuletti i córka. Wyjdziesz za Parysa. Bezlitosny ojciec.<br />

Protest Julii. Decyzja jest nieodwołalna. Co robić?<br />

Akt IV<br />

SCENA I. Parys zamawia ślub. Spotkanie Julii i Parysa. Parys<br />

pewny swego. Ojciec Laurenty obmyśla podstęp. Weź tę<br />

fiolkę! Determinacja Julii.<br />

SCENA II. Przygotowania do ślubu. Capuletti zmienia decyzję.<br />

Ślub będzie jutro.<br />

SCENA III. Julia wypija tajemniczy płyn.<br />

SCENA IV. Dalszy ciąg przygotowań. Marto, obudź Julię!<br />

SCENA V. Julia nie żyje! Pogrzeb zamiast ślubu.<br />

Akt V<br />

SCENA I. Romeo w Mantui. Baltazar przywozi straszną wieść.<br />

Rozpacz Romea. Decyzja Romea. Romeo u aptekarza.<br />

SCENA II. Tragiczny zbieg okoliczności. Brat Jan nie dostarczył<br />

listu. Ojciec Laurenty rusza do grobowca.<br />

SCENA III. Parys na cmentarzu. Romeo wchodzi do grobowca.<br />

Parys spostrzega Romea. Pojedynek. Śmierć Parysa.<br />

Romeo wypija truciznę. Ojciec Laurenty w grobowcu Julii.<br />

Julia się budzi. Rozpacz Julii. Julia odbiera sobie życie. Straż<br />

na cmentarzu. Straszny widok. Capuletti i Montecchi na<br />

cmentarzu. Przybywa Eskalus. Wyjaśnienia ojca Laurentego.<br />

Książę wzywa do zgody. To kara za nienawiść. Zgoda.<br />

Romeo i Julia (fragment)<br />

1<br />

Diana – grecka Artemida, dziewicza<br />

siostra Apollina, bogini łowów,<br />

ale i Księżyca oraz śmierci<br />

W oknie na piętrze ukazuje się Julia.<br />

Romeo<br />

Cicho! Cóż to za światło błysło w oknie?<br />

To brzask na wschodzie, a słońcem jest Julia!<br />

Wzejdź, słońce, przyćmij chorobliwie blady<br />

Księżyc! Patronka księżyca i dziewic,<br />

Bogini Diana 1 , szarzeje z zawiści<br />

Na widok twojej urody. Wypowiedz<br />

Jej posłuszeństwo, jeśli tak zazdrosna!<br />

Nie bądź potulną służebną, zrzuć suknie<br />

Jej anemicznej, ziemistej poświaty!<br />

138 Barok


To moja pani! moja ukochana!<br />

O, gdyby mogła wiedzieć, że nią jest!<br />

Mówi coś; nic nie słychać. Lecz co z tego?<br />

Jej oczy mówią – oczom więc odpowiem.<br />

Zbyt śmiały jestem; mówią, lecz nie do mnie.<br />

Dwie najjaśniejsze gwiazdy w całym niebie,<br />

Mając gdzie indziej jakieś pilne sprawy,<br />

Znalazły sobie w jej oczach zastępców,<br />

Póki nie wrócą na swoje orbity.<br />

A gdyby zamieniły się miejscami,<br />

Gdyby to gwiazdy świeciły w jej twarzy?<br />

Jasność tej twarzy przyćmiłaby gwiazdy,<br />

Jak światło dzienne gasi światło lamp;<br />

Za to jej oczy w niebie takie blaski<br />

Słałyby poprzez powietrzne regiony,<br />

Że ptak, światłością niezwykłą zmylony,<br />

Śpiewałby w nocy. Oparła policzek<br />

Na dłoni! O, być jedną z rękawiczek<br />

Julii i dotknąć przez chwilę jej twarzy!<br />

Julia<br />

Ach!<br />

Romeo<br />

Słyszę, mówi coś. O, przemów znowu,<br />

Jasny aniele! bo świecisz nade mną<br />

Jak ci skrzydlaci wysłannicy niebios,<br />

Gdy na pokładzie ociężałych chmur<br />

Żeglują ponad głębiną powietrza<br />

I olśniewają zadziwione oczy<br />

Zadzierających głowy śmiertelników.<br />

Julia<br />

Romeo! Czemuż ty jesteś Romeo?<br />

Wyrzecz się ojca i odrzuć nazwisko<br />

Lub, jeśli nie chcesz, powiedz, że mnie kochasz,<br />

A ja wyrzeknę się mojego rodu.<br />

Romeo (na stronie)<br />

Przemówić do niej, czy też słuchać dalej?<br />

Julia<br />

Tylko nazwisko twoje jest mi wrogiem.<br />

Ty jesteś sobą – nie żadnym Montecchim.<br />

Cóż jest Montecchi? To nie dłoń, nie stopa,<br />

Nie twarz, nie ramię – nie człowiecze ciało.<br />

O, zmień nazwisko, nazwij się inaczej!<br />

Cóż znaczy nazwa? To, co zwiemy różą,<br />

Pod inną nazwą nie mniej by pachniało.<br />

Tak i Romeo, gdyby się nazywał<br />

Inaczej, byłby wciąż tym samym cudem.<br />

Romeo, odrzuć nazwisko, a za ten<br />

Balkon Julii – atrakcja turystyczna Werony<br />

<br />

139


140 Barok<br />

Dźwięk, który nie jest nawet cząstką ciebie<br />

Weźmiesz mnie całą.<br />

Romeo<br />

Biorę cię za słowo.<br />

Nazwij mnie tylko swoim ukochanym:<br />

Ten nowy chrzest przekreśli dawne imię.<br />

Julia<br />

Któż to śmiał wtargnąć pod osłoną nocy<br />

W moją samotność?<br />

Romeo<br />

Aby odpowiedzieć,<br />

Musiałbym nazwać się, a nie wiem jak.<br />

Moje nazwisko jest mi nienawistne,<br />

Bo ty, najświętsza, jesteś mu niechętna.<br />

Gdybym to słowo miał gdzieś napisane,<br />

Podarłbym je na strzępy!<br />

Julia<br />

Moje uszy<br />

Nie spiły jeszcze stu słów z twoich ust,<br />

A już poznaję głos. To ty, Romeo?<br />

To ty, Montecchi?<br />

Romeo<br />

Jak mi rozkażesz,<br />

Nie będę ani jednym, ani drugim.<br />

Julia<br />

Powiedz mi, skąd się tu wziąłeś i po co?<br />

Jak się zdołałeś wspiąć na mur ogrodu?<br />

Czy nie rozumiesz, że jesteś zgubiony,<br />

Jeśli ktoś z moich krewnych cię tu znajdzie?<br />

Romeo<br />

Na mur wzleciałem na skrzydłach miłości;<br />

Dla niej kamienne przegrody są niczym:<br />

Jeśli je umie przekroczyć – przekracza.<br />

Żaden z twych krewnych też mnie nie powstrzyma.<br />

Julia<br />

Zginiesz z ich ręki, jeśli cię spostrzegą.<br />

Romeo<br />

Bardziej się lękam chłodu w twoich oczach<br />

Niż zimnych <strong>kl</strong>ing dwudziestu wrogich mieczy!<br />

Ciepłe spojrzenie starczy mi za pancerz.<br />

Julia<br />

Oby cię tylko tutaj nie ujrzeli.<br />

Romeo<br />

Płaszcz nocy przed ich wzrokiem mnie osłoni.<br />

Zresztą, jeżeli choć trochę mi sprzyjasz,<br />

Wydaj mnie: lepsza już śmierć w walce z wrogiem<br />

Niż usychanie bez twojej miłości.


Julia<br />

Jak tu trafiłeś? Kto ci wskazał drogę?<br />

Romeo<br />

Miłość mnie wsparła zachętą i radą,<br />

A ja jej za to użyczyłem oczu.<br />

Choć żaden ze mnie nawigator, jednak<br />

Zaryzykowałbym rejs przez Pacyfik,<br />

Gdyby na drugim brzegu czekał skarb<br />

Taki jak ty.<br />

Julia<br />

To szczęście, że na twarzy<br />

Mam maskę mroku, bo widziałbyś na niej<br />

Rumieniec wstydu za to, co słyszałeś<br />

Z moich ust. Rada bym wszystko odwołać,<br />

Przestrzegać form – lecz po co nam konwenans?<br />

Czy ty mnie kochasz? Wiem, że powiesz „tak”,<br />

A ja uwierzę; a jednak przysięgi<br />

Czasem się łamie. Przysłowie powiada,<br />

Że wiarołomstwo kochanków rozśmiesza<br />

Jowisza w niebie. Romeo, najmilszy,<br />

Jeśli mnie kochasz, powiedz mi to szczerze.<br />

Jeżeli masz mnie za zbyt łatwy podbój,<br />

Zrobię wyniosłą minę i na złość<br />

Będę cię zmuszać do dalszych zalotów;<br />

Ale naprawdę nie mam na to chęci.<br />

Tak, jestem może dla ciebie zbyt czuła,<br />

Możesz pomyśleć, że się mało cenię;<br />

Lecz wierz mi – będę na pewno wierniejsza<br />

Od tych, co sprytnie umieją się droczyć.<br />

Powinnam była trzymać cię na dystans,<br />

Przyznaję – ale i tak podsłuchałeś,<br />

Co sama sobie szeptałam o mojej<br />

Wielkiej miłości. Więc nie wiń mnie za to,<br />

Nie bierz za płochość tego, coś usłyszał<br />

Tylko dlatego, żeś podkradł się w mroku.<br />

Romeo<br />

Julio, przysięgam na ten blask księżyca,<br />

Oprószający srebrem czubki drzew –<br />

Julia<br />

Nie, nie przysięgaj na niestały księżyc,<br />

Który się zmienia od pełni do nowiu,<br />

Bo twoja miłość podobnie zmaleje.<br />

Romeo<br />

Na co więc przysiąc?<br />

Julia<br />

Nie przysięgaj wcale;<br />

Albo przysięgnij na samego siebie,<br />

Wskazówki do lektury<br />

Scena balkonowa. Fragment zamieszczony w podręczniku to<br />

słynna scena balkonowa. Po balu w domu Capulettich Romeo<br />

zakrada się pod balkon Julii. Oboje już kochają. Miłość trafiła ich<br />

jak piorun. Romeo słucha monologu Julii i wie, że jest kochany.<br />

Chce, by miłość spełniła się od razu. Ale Julia powstrzymuje<br />

kochanka. I on, i ona pod wpływem gwałtownego uczucia stają<br />

się poetami. To jedna z najpiękniejszych scen w twórczości<br />

Szekspira. Noc, pusty ogród i rozgwieżdżone niebo. Kochankowie<br />

niby dalecy, a tak sobie bliscy. Ich los jest już przesądzony.<br />

Szekspir i miłość. Niewiele wiemy o uczuciowym życiu Szekspira.<br />

Jako osiemnastolatek ożenił się ze starszą od siebie<br />

o osiem lat kobietą. Nie było to chyba dobrane małżeństwo.<br />

Żona żyła w Stratfordzie, poeta zaś mieszkał przede wszystkim<br />

w Londynie. Mieli trójkę dzieci: córkę Zuzannę, ulubienicę ojca,<br />

i bliźnięta, Hamneta i Judytę.<br />

Świadectwem życia uczuciowego poety są więc przede<br />

wszystkim jego dramaty i cy<strong>kl</strong> miłosnych sonetów.<br />

Sonety Szekspira<br />

W 1609 r. ukazał się zbiór 154 sonetów Szekspira.<br />

Opatrzone niejasną dedykacją, w przeważającej mierze<br />

skierowane do młodego mężczyzny, do <strong>dziś</strong> wzbudzają<br />

dyskusje badaczy, którzy próbują dociec, kto był adresatem<br />

tych utworów. Przede wszystkim jednak jest to wielka poezja<br />

miłości, wiersze, w których autor Romea i Julii dowodzi nie<br />

tylko mistrzostwa poetyckiego, ale też bogatego życia uczuciowego.<br />

SONET XVIII<br />

Do czego cię przyrównać? Do dnia w pełni lata?<br />

Jesteś od niego bardziej i świeża, i stała.<br />

Jeszcze w maju wiatr nieraz mrozem pąk omiata<br />

A letnia pora nie trwa, jak obiecywała.<br />

Niebios złociste oko to nazbyt świat pali<br />

Swoim żarem, to kryje blask za sine chmury;<br />

Nic, co piękne, pełnego piękna nie ocali,<br />

Odzierane zeń trafem lub prawem natury:<br />

Lecz twoje wieczne lato nie wie, co jesienie,<br />

Nie straci barwy, którą jest twoja uroda,<br />

Ani jej Śmierć nie wciągnie w zapomnienia cienie,<br />

Gdy w rymie, nad Śmierć trwalszym, przetrwasz<br />

[wiecznie młoda.<br />

Póki tchu w piersiach ludzi, póki w oczach wzroku –<br />

Wiersz żyw będzie i tobie nie da zginąć w mroku.<br />

Przełożył Stanisław Barańczak<br />

<br />

141


Na boga mojej prywatnej religii –<br />

Wtedy uwierzę.<br />

Romeo<br />

Jeśli moja miłość –<br />

Julia<br />

Nie, nie przysięgaj. Choć mi z tobą dobrze,<br />

Niemiłe mi to nocne ślubowanie.<br />

Zbyt jest pospieszne, nierozważne, nagłe –<br />

Jak błyskawica, która znika z nieba,<br />

Zanim się zdąży powiedzieć: „Błysnęło”.<br />

Dobranoc, miły! Oby pąk miłości,<br />

Ogrzany słońca opiekuńczym tchnieniem,<br />

Rozkwitł przy naszym następnym spotkaniu!<br />

Dobranoc! Gdy ja będę śnić, niech twoją<br />

Duszę te same słodkie sny ukoją!<br />

Romeo<br />

A więc mam odejść ze swoim pragnieniem?<br />

Julia<br />

A czegóż pragniesz?<br />

Romeo<br />

Abyś moje śluby<br />

Odwzajemniła przysięgą miłości.<br />

Julia<br />

Dałam ci słowo, zanim zażądałeś;<br />

Chciałabym teraz, żebyś mi je zwrócił.<br />

Romeo<br />

Chcesz cofnąć słowo? Dlaczego, najdroższa?<br />

Julia<br />

Bo chcę być szczodra i dać ci je znowu.<br />

A zresztą wcale go nie musisz zwracać:<br />

Mam w sobie miłość głęboką jak morze<br />

I szczodrość tak jak morze bezgraniczną;<br />

Im więcej ci ich udzielam, tym więcej<br />

Czuję ich w sercu, bo są nieskończone.<br />

Ciszej, ktoś idzie. Bądź mi zdrów, najmilszy!<br />

Akt II, Scena II<br />

Przełożył Stanisław Barańczak<br />

Czytamy, analizujemy, interpretujemy<br />

Fragment<br />

1 Jakie uczucia wyraża w scenie balkonowej Romeo, a jakie Julia?<br />

2 Zakochany Romeo staje się poetą. Jakich środków poetyckich używa?<br />

3 W oczach Julii świat staje się cudowny i niezwykły. Przemawia jak poetka. Z jakich<br />

środków poetyckich korzysta?<br />

142 Barok


4 Porównaj sposób opisywania<br />

kobiecej urody w monologu<br />

Romea i wierszu Daniela Naborowskiego<br />

Na oczy królewny<br />

angielskiej. Wynotuj podobieństwa<br />

i wyjaśnij, z czego one<br />

wynikają.<br />

5 Co zakochani mówią o miłości?<br />

Scharakteryzuj to uczucie<br />

na podstawie ich wypowiedzi.<br />

6 Dlaczego Julia nie chce ulec<br />

gwałtownemu kochankowi?<br />

Cały utwór<br />

1 Jakie były przyczyny tragicznego<br />

zakończenia historii Romea<br />

i Julii?<br />

2 Scharakteryzuj parę kochanków.<br />

3 Dlaczego zakochani stają się<br />

poetami?<br />

4 Scharakteryzuj Merkucja. Dlaczego Szekspir zderza subtelną naturę kochanków z takimi<br />

postaciami jak Merkucjo?<br />

5 Wskaż w tragedii Szekspira fragmenty komiczne. Wyjaśnij, na czym polega ich komizm.<br />

6 Czy Szekspir dbał o prawdopodobieństwo opisywanych wydarzeń? Uzasadnij swoją<br />

odpowiedź.<br />

7 W scenie II aktu III Julia rozpacza po zbrodni Romea. Jakie typowe dla baroku środki<br />

poetyckie wykorzystał Szekspir w skardze Julii?<br />

8 Porównaj prawa kobiet i mężczyzn w świecie Romea i Julii.<br />

9 Omów i oceń postępowanie ojca Laurentego.<br />

10 Według formuły Wergiliusza miłość zwycięża wszystko (łac. amor omnia vincit).<br />

Czy tragedia Szekspira mogłaby mieć takie motto? Uzasadnij swoje zdanie.<br />

11 Porównaj dwie pary kochanków: Tristana i Izoldę oraz Romea i Julię. Którą z nich<br />

uważasz za bardziej wiarygodną?<br />

Scena z filmu Romeo i Julia, reż. Baz<br />

Luhrmann, 1996. Tragiczne dzieje<br />

Romea i Julii doczekały się wielu<br />

adaptacji filmowych, czasem przenoszących<br />

Szekspirowskich kochanków<br />

w wiek XX. Utwór Szekspira<br />

jest bowiem historią uniwersalną,<br />

w której miłości towarzyszy nienawiść,<br />

wybory młodych nie zawsze<br />

są zgodne z wolą ich rodziców, a los<br />

często decyduje o ludzkim szczęściu.<br />

W ekranizacji Baza Luhrmanna Romeo<br />

i Julia to dzieci zwalczających<br />

się gangsterskich rodzin z małego<br />

amerykańskiego miasteczka.<br />

Jan Andrzej Morsztyn<br />

O swej pannie<br />

Biały jest polerowny alabastr z Karrary 1 ,<br />

Białe mleko przysłane w sitowiu 2 z koszary 3 ,<br />

Biały łabęć 4 i białym okrywa się piórem,<br />

Biała perła nieczęstym zażywana sznurem 5 ,<br />

Biały śnieg świeżo spadły, nogą nie deptany,<br />

Biały kwiat lilijowy za świeża zerwany,<br />

Ale bielsza mej panny płeć twarzy i szyje<br />

Niż marmur, mleko, łabęć, perła, śnieg, lilije.<br />

1<br />

z Karrary – z miejscowości Carrara<br />

we Włoszech, słynącej z kamieniołomów<br />

marmuru<br />

2<br />

w sitowiu – tu: w plecionce z sitowia<br />

3<br />

z koszary – z zagrody dla bydła<br />

4<br />

łabęć – dawna pisownia wyrazu<br />

łabędź<br />

5<br />

nieczęstym zażywana sznurem<br />

– tzn. nieczęsto noszona<br />

w sznurze (pereł)<br />

<br />

143


Wskazówki do lektury<br />

Marinizm polski. Sława Marina dotarła do Polski bardzo<br />

wcześnie. Już w latach dwudziestych XVII w. powstały<br />

pierwsze przekłady wierszy włoskiego mistrza. Nieco<br />

później anonimowy staropolski poeta jako pierwszy<br />

w Europie podjął się tłumaczenia eposu Adon, opowiadającego<br />

o miłosnych perypetiach bogini Wenus i pięknego<br />

pasterza Adonisa. Świadczy to o niezwy<strong>kl</strong>e wysokim<br />

poziomie kultury polskiej w XVII stuleciu, jako że dzieło<br />

uchodziło wówczas za najbardziej wyrafinowany i subtelny<br />

utwór poetycki.<br />

Poetyka zadziwienia. Najwybitniejszym marinistą polskim<br />

był Jan Andrzej Morsztyn. Współzawodniczył on<br />

z włoskim mistrzem w dziedzinie konceptu i mistrzostwa<br />

formy. Podobnie jak Marino, Morsztyn uprawiał „literacką<br />

grabież” (najczęściej jego wiersze są niezwy<strong>kl</strong>e efektownymi<br />

przeróbkami dzieł Marina). Umiał też zadziwiać, by<br />

nie powiedzieć: szokować niezwykłymi pomysłami.<br />

W utworze O swej pannie Morsztyn umiejętnie potęguje<br />

ciekawość czytelnika, który przecież nie wie, czemu służy<br />

szereg pomysłowych porównań. Dopiero puenta przynosi<br />

niespodziewane, zaskakujące rozwiązanie. Oprócz<br />

inspiracji dziełem Marina widać też w tym wierszu wpływ<br />

Daniela Naborowskiego, zapewne pierwszego Polaka,<br />

który sięgnął po marinistyczne wzorce poetyckiej wirtuozerii<br />

oraz wyrafinowanego konceptyzmu.<br />

Co warto wiedzieć o najsławniejszym poecie polskiego baroku,<br />

Janie Andrzeju Morsztynie (1621–1693)?<br />

• Nie przejmował się sprawami wiary, którą – dążąc do kariery<br />

– często zmieniał (był arianinem, wyznawcą kalwinizmu,<br />

wreszcie katolikiem). Można wątpić, czy Morsztyn w ogóle<br />

wierzył w Boga.<br />

• Był ulubieńcem kobiet, których uczucia z ochotą odwzajemniał.<br />

Przepadała za nim sama królowa Ludwika Maria Gonzaga.<br />

• Był człowiekiem sukcesu. Udało mu się dojść do najwyższych<br />

godności w Rzeczypospolitej, został nawet podskarbim<br />

wielkim koronnym, czyli ówczesnym ministrem finansów.<br />

• Nie zadbał o wydrukowanie swoich wierszy, a twórczością<br />

zajmował się tylko do czasu zrobienia kariery politycznej.<br />

• W poezji współzawodniczył z najwybitniejszym wówczas<br />

twórcą europejskim – Marinem.<br />

• Był człowiekiem wykształconym, znał bardzo dobrze włoski<br />

i francuski.<br />

• Jako dyplomata przeżył niejedną przygodę godną scenariusza<br />

filmowego (np. zatonięcie statku i cudowne uratowanie<br />

po wielu godzinach dryfowania na drewnianej belce).<br />

• Oskarżony o zdradę przez króla Jana III Sobieskiego, uciekł<br />

w przebraniu do Francji, gdzie kupił sobie zawczasu ogromne<br />

dobra pod Paryżem.<br />

• Do kultury francuskiej przeszedł jako postać symbolicznego<br />

skąpca, który „po śmierci [na własny pogrzeb] wydaje<br />

w jeden dzień więcej, niż za życia wydawał w dziesięć lat”.<br />

Czytamy, analizujemy, interpretujemy<br />

1 Na podstawie języka utworu scharakteryzuj jego nadawcę.<br />

2 Jak ukształtowana jest puenta wiersza? Co zaskakuje w niej czytelnika?<br />

3 Jakie symboliczne znaczenia ma biel? Które z tych znaczeń wykorzystasz<br />

w interpretacji wiersza?<br />

4 Na czym polega koncept w wierszu Morsztyna?<br />

W jakim sensie dotyczy on treści,<br />

a w jakim – budowy utworu?<br />

5 Jaki efekt osiąga poeta dzięki wyliczeniom?<br />

Jan Andrzej Morsztyn<br />

Do trupa<br />

Sonet<br />

1<br />

krwie – krwi<br />

2<br />

jawne – widoczne (które się palą<br />

wokół trumny)<br />

Leżysz zabity i jam też zabity,<br />

Ty – strzałą śmierci, ja – strzałą miłości,<br />

Ty krwie 1 , ja w sobie nie mam rumianości,<br />

Ty jawne 2 świece, ja mam płomień skryty,<br />

144 Barok


Andrea Pozzo [pocco], malowidło na s<strong>kl</strong>epieniu kościoła Sant’Ignazio (św. Ignacego)<br />

w Rzymie, 1585–1591. Barokowi malarze lubią iluzjonistyczne efekty.<br />

W rzymskim kościele św. Ignacego na płaskim suficie artysta wymalował kopułę.<br />

Z określonego punktu obserwacji mamy doskonałą iluzję otwierającej się w górę<br />

przestrzeni. Wystarczy jednak krok – a złudzenie znika.<br />

Kościół San Carlo alle Quattro Fontane w Rzymie, proj. Francesco Borromini,<br />

1638–1641. W architekturze baroku szczególnie ceniona jest linia krzywa. Fasada<br />

kościoła Borrominiego faluje i płynie. Mimo że wykuta w twardym kamieniu,<br />

wydaje się niemal nierzeczywista. Fantazyjnie powyginane linie, kapryśny rytm<br />

wypukłych i w<strong>kl</strong>ęsłych powierzchni, owalny medalion u szczytu – wszystko to<br />

wygląda na żart z praw geometrii. Świątynia łudzi wzrok: z jednego punktu<br />

obserwacji sprawia wrażenie ogromnej, monumentalnej budowli, z drugiego –<br />

miniaturowego cacka.<br />

Tyś na twarz suknem żałobnym nakryty,<br />

Jam zawarł zmysły w okropnej ciemności,<br />

Ty masz związane ręce, ja wolności<br />

Zbywszy mam rozum łańcuchem powity 3 .<br />

3<br />

powity – spętany<br />

4<br />

w… śreżodze – w upale<br />

Ty jednak milczysz, a mój język kwili,<br />

Ty nic nie czujesz, ja cierpię ból srodze,<br />

Tyś jak lód, a jam w piekielnej śreżodze 4 .<br />

Ty się rozsypiesz prochem w małej chwili,<br />

Ja się nie mogę, stawszy się żywiołem<br />

Wiecznym mych ogniów, rozsypać popiołem.<br />

<br />

145


Wskazówki do lektury<br />

Miłość w cieniu śmierci. Głównym tematem wierszy Morsztyna była miłość,<br />

kojarzona jednak uporczywie ze śmiercią. Można nawet zaryzykować twierdzenie,<br />

że jego efektowne wiersze ukrywają paniczny lęk przed przemijaniem<br />

i pośmiertną pustką w świecie bez Boga. Morsztyn nie wierzy w żadne<br />

wartości moralne. Nie liczą się dla niego prawda czy dobro. W ich miejsce<br />

pojawiają się zmysłowa rozkosz i piękno, czyli etykę zastępuje poecie estetyka.<br />

Takie są konsekwencje duchowego oraz intelektualnego chaosu epoki<br />

baroku, w której wszystko było niepewne i niezrozumiałe.<br />

Topos miłości i śmierci. W poezji marinistycznej nader często pojawiało<br />

się skojarzenie miłości ze śmiercią. W poemacie Adon Marino opowiada<br />

nawet historię o pojedynku, a potem wielkiej przyjaźni między Kupidynem<br />

i śmiercią. Kochanek często bywa porównywany np. do ćmy (motyla), która<br />

kocha przyczynę swojej zguby – świecę, do galernika skazanego na męki<br />

czy wreszcie – do trupa.<br />

Czytamy, analizujemy,<br />

interpretujemy<br />

1 Przeprowadź analizę sonetu Do trupa.<br />

Wypisz cechy zakochanego i cechy trupa.<br />

Rozważ, czy Morsztynowi udało się<br />

udowodnić podobieństwo rzeczy niepodobnych,<br />

czyli skonstruować dobry<br />

koncept.<br />

2 Czy porównanie zakochanego do trupa<br />

to tylko efektowny koncept, czy też<br />

można się w nim doszukać jakiegoś<br />

głębszego sensu? Uzasadnij odpowiedź.<br />

3 Jak zbudowane są dwie pierwsze zwrotki<br />

utworu, a jak dwie kolejne? Co jest<br />

ich tematem? Jaka jest zasada kompozycyjna<br />

wiersza?<br />

SZKATUŁA BAROKOWYCH KONCEPTÓW,<br />

CZYLI DUCHOWY PISTOLET NA NIEPOKOJE ŚWIATA<br />

Kochankowie – ramiona cyr<strong>kl</strong>a<br />

Koncept angielskiego poety Johna Donne’a (1572–1631), wymyślony na rozstanie z ukochaną;<br />

jak ramiona cyr<strong>kl</strong>a zakochani nigdy się w gruncie rzeczy nie rozłączają.<br />

*<br />

Miłość – odkrycie Ameryki przez Kolumba<br />

John Donne w nieco frywolnym wierszu opisuje, jak odkrywa ciało ukochanej<br />

niczym Kolumb nieznany kontynent.<br />

*<br />

Grób – dziura w zębie… którą po raz ostatni wypełnia dentysta nazwiskiem Hall<br />

(Przechodniu, tu leży John Hall, który wypełnia swą ostatnią dziurę – gra słów: Hall – ang. hole ‘dziura’; anonimowe)<br />

*<br />

Życie – wydanie książki; zmartwychwstanie – nowa, ocenzurowana przez Boga edycja<br />

(z nagrobka księgarza)<br />

*<br />

W epoce baroku lubowano się w długich i zawierających koncepty tytułach, np.:<br />

Duchowa szlafmyca wyszywana pocieszającymi maksymami<br />

Duchowe szelki, podtrzymujące ciało i duszę, czyli pobożne rady dla ciała i duszy<br />

Duchowa lewatywa dla zatwardziałych w pobożności dusz<br />

146 Barok


Peter Paul Rubens, Porwanie córek<br />

Leukipposa, obraz olejny na płótnie,<br />

ok. 1618 (Alte Pinakothek –<br />

Stara Pinakoteka, Monachium)<br />

Oglądamy i interpretujemy<br />

1 Odpowiedz na pytania:<br />

– Pod jakim kątem nachylone są<br />

ciała porywaczy i kobiet?<br />

– Jaki jest układ nóg postaci?<br />

– Jak ułożone są ręce córek Leukipposa,<br />

a jak ręce porywaczy?<br />

– Jak zachowują się konie?<br />

Określ ten rodzaj kompozycji malarskiej.<br />

2 Jaka kolorystyka dominuje po lewej,<br />

a jaka po prawej stronie obrazu? Jaki<br />

efekt osiąga w ten sposób artysta?<br />

3 Opisz pejzaż, na którego tle rozgrywa<br />

się scena. Jaka jest jego rola?<br />

4 Wybierz spośród barokowych wierszy<br />

miłosnych fragment, który mógłby<br />

towarzyszyć dziełu Rubensa.<br />

Wskazówki do odbioru dzieła sztuki<br />

Triumf miłości cielesnej. Temat obrazu został zaczerpnięty z mitologii. Kastor<br />

i Polluks, synowie Zeusa i bracia Heleny trojańskiej, zostali zaproszeni na wesele<br />

córek Leukipposa. Piękne panny urzekły młodych herosów, którzy nie bacząc<br />

na święte zasady gościnności, porwali narzeczone. Rubens maluje dramatyczną<br />

scenę, głosząc zarazem chwałę ludzkiej cielesności i niezwykłą siłę emocji.<br />

Artysta nie chce przerażać, dąży raczej do olśnienia widzów bogactwem form<br />

i wszechobecnym ruchem. Malarz przedstawia świat obfity, zmysłowy, piękny<br />

i bogaty. Dwaj mężczyźni na potężnych rumakach mocarnymi ramionami<br />

opasują ciała broniących się kobiet. Powiewają kolorowe płaszcze, wiatr rozwiewa<br />

końskie grzywy i włosy porwanych. Rubens jest mistrzem aktu. Ciała<br />

kobiece przedstawia w niezwy<strong>kl</strong>e śmiałych ujęciach. Wybiera przy tym kształty<br />

pełne, obfite. Próżno szukać na jego płótnach kobiet szczupłych. W mitycznym<br />

dramacie artysta dostrzega przede wszystkim malowniczość i piękno. Kolory<br />

Rubensa są jasne i radosne, pozy – wyszukane i teatralne, tylko z pozoru pełne<br />

napięcia. Scena jest wszak barokowym triumfem światowej, cielesnej miłości.<br />

Ujawnia to niewidoczny na pierwszy rzut oka szczegół obrazu: mały Kupido<br />

trzyma za uzdę szarpiącego się rumaka i spogląda drwiąco na widzów. Nikt nie<br />

potrafi poradzić sobie z mocą miłości.<br />

<br />

147


KOMENTARZ<br />

Umberto Eco<br />

Luneta Arystotelesowska 1 (fragmenty)<br />

1<br />

Tytuł rozdziału jest aluzją do głośnego<br />

w XVII w. traktatu na temat<br />

sztuki poetyckiej.<br />

2<br />

florencki astronom – Galileusz<br />

3<br />

uniwersum – wszechświat<br />

4<br />

rzecz rozciągła – wg filozofii Kartezjusza:<br />

przedmioty materialne,<br />

w opozycji do rzeczy myślącej,<br />

tj. wytworów umysłu<br />

5<br />

& – znak w dawnych tekstach<br />

odpowiadający łac. et ‘i’<br />

6<br />

sentymenta – uczucia<br />

7<br />

meteoryści – astronomowie<br />

zajmujący się kometami i meteorami<br />

8<br />

dowcipne – wymyślne, pomysłowe<br />

9<br />

Astrum (łac.) – gwiazda, tu: Słońce<br />

10<br />

Auster – łagodny wiatr południowy;<br />

w mitologii rzymskiej bóg<br />

wiatru południowego<br />

Ojciec Emanuel nie wydawał się stary, miał może ze czterdzieści lat […]. A kiedy<br />

padło pytanie, czymże takim się zajmuje, odparł, że zamierza, zupełnie jak astronomowie,<br />

skonstruować lunetę.<br />

– Pewnie słyszałeś o tym florenckim Astronomie 2 , który pragnąc objaśnić Uniwersum<br />

3 , użył Lunety, hiperboli oczu, i dzięki Lunecie ujrzał to, co oczy mogą<br />

sobie tylko wyobrazić. Wielce szanuję takie wykorzystanie Przyborów Mechanicznych<br />

do zrozumienia, jak zwykło się dzisiaj mówić, Rzeczy Rozciągłej 4 . Aby<br />

jednak zrozumieć Rzecz Myślącą, czyli nasz sposób poznawania Świata, musimy<br />

uciec się do innej Lunety, tejże, której użył Arystoteles, a która nie jest ni tubusem,<br />

ni soczewką, ale Treścią Słów, Przeni<strong>kl</strong>iwą Myślą, albowiem darem jeno Sztucznej<br />

Elokwencji jest to, co pozwala nam zrozumieć Uniwersum.<br />

Tak przemawiając, prowadził ojciec Emanuel Roberta poza kościół, a podczas<br />

przechadzki wspięli się na skarpę twierdzy […]. […]<br />

– Cóż widzisz, synu? – spytał ksiądz Emanuel.<br />

A Robert, mało jeszcze wymowny, odparł:<br />

– Łąki.<br />

– To pewne, każdy potrafi zobaczyć tam Łąki. Lecz zakonotuj sobie, że zależnie<br />

od pozycji Słońca, od barwy Nieba, pory dnia & 5 roku mogą jawić się w rozmaitych<br />

formach, narzucając ci rozmaite Sentymenta 6 . Utrudzonemu wiejskiemu<br />

grubianinowi będą się jawić jako Łąki & nic innego. Toż samo przydarzy się nieokrzesanemu<br />

rybakowi, którego przestraszą niektóre z tych nocnych Wizerunków<br />

Ognia pojawiających się niekiedy na niebie & siejących trwogę, ledwie jednak<br />

Meteoryści 7 , będący wszak Poetami, ośmielili się nazwać je Kometami Grzywiastymi,<br />

Brodatymi & Ogoniastymi, Kozami, Belkami, Pu<strong>kl</strong>erzami, Pochodniami<br />

& Strzałami, te figury języka pokazały ci, przez jakie dowcipne 8 Symbole chce<br />

przemawiać Natura […]. A Łąki? Spójrz, ile możesz rzec o Łąkach & jak, mówiąc<br />

to, coraz więcej w nich widzisz & pojmujesz: wieje zachodni Wietrzyk, Ziemia się<br />

otwiera, płaczą Słowiki, pysznią się Drzewa w koronie Listowia Runi wykarmionej<br />

przez Strumyki, które zaśmiewają się uciesznie jak dzieci. Łąki w godowej szacie<br />

radują się, rozdokazywane i wesołe, gdy pokazuje się Słońce, odsłaniają swe oblicze<br />

& widzisz tęczę uśmiechu & cieszą się powrotem Astrum 9 , upojone słodkimi<br />

pocałunkami, jakich nie szczędzi Auster 10 & śmiech tańcuje po szczerej Ziemi,<br />

która otwiera się na nieme Wesele & poranne ciepło tak przepełnia je Szczęściem,<br />

że roztapiają się we łzach Rosy. […] Lecz rychło ich Miłość umie już zdążać pośpiesznie<br />

ku śmierci, śmiech ulega zmąceniu nagłą bladością, niebo traci barwy<br />

& zapóźniony Zefir wzdycha nad omdlałą Ziemią, a kiedy zimowy nieboskłon<br />

zaczyna się raz po raz srożyć, zasmucają się Łąki & nakłada się na nie szronowy<br />

Szkielet. Otóż więc, synu: gdybyś powiedział po prostu, że Łąki są urocze, nie co<br />

innego byś uczynił, jak przedstawił mi ich zielenienie – o czym sam wiem – jeśli<br />

jednakowoż mówisz, że Łąki się śmieją, podsuwasz mi przed oczy Ziemię jako<br />

Człowieka Żywego & nauczę się wypatrywać na ludzkich twarzach tych wszyst-<br />

148 Barok


kich odcieni, które dostrzegłem na łąkach… A to jest rola Figury najwznioślejszej<br />

ze wszystkich, Metafory. Jeśli Umysł, a zatem Wiedza, polegają na wiązaniu odległych<br />

Pojęć i znajdowaniu Podobieństwa w rzeczach niepodobnych, Metafora,<br />

z wszystkich Figur najbardziej przeni<strong>kl</strong>iwa i osobliwa, jako jedyna może wytworzyć<br />

Zachwyt, z którego, niby ze zmian scen teatralnych, rodzi się Rozkosz.<br />

Czytamy, analizujemy, interpretujemy<br />

Wyspa dnia poprzedniego, 1994<br />

Przełożył Adam Szymanowski<br />

1 Wyjaśnij znaczenie wyrażenia „hiperbola oczu”.<br />

2 W jaki sposób zdaniem ojca Emanuela człowiek poznaje świat?<br />

3 Co dostrzega w łąkach człowiek prosty, a co uczony poeta?<br />

4 Na jakim środku stylistycznym oparty jest wywód ojca Emanuela zaczynający się od<br />

słów: „Spójrz, ile możesz rzec o Łąkach…”?<br />

5 Na czym polega zdaniem ojca Emanuela mechanizm tworzenia metafor?<br />

6 Wskaż w tekście Umberta Eco elementy stylizacji językowej.<br />

7 Zabaw się w barokowego konceptystę. Tematem może być np. niebo. Na podstawie<br />

„przepisów” ojca Emanuela opisz niebo, posługując się zaskakującymi metaforami<br />

i porównaniami.<br />

<br />

149


Leksykografia oświeceniowa<br />

Pierwsze, bardzo proste słowniki powstawały już w średniowieczu<br />

i często zawierały polskie tłumaczenia wyrazów łacińskich. W drugiej<br />

połowie XVI w. ukazał się wielki słownik łacińsko-polski Jana Mączyńskiego.<br />

O tym dziele wspominał Jan Kochanowski. Największym<br />

słownikiem XVIII w. był trzytomowy Nowy dykcyjonarz, to jest Mownik<br />

polsko-niemiecko-francuski, napisany przez długoletniego lektora języka<br />

polskiego na uniwersytecie w Lipsku – Michała Abrahama Trotza.<br />

Posadę Trotza objął wkrótce Samuel Bogumił Linde – autor pierwszego<br />

jednojęzycznego Słownika języka polskiego (1807–1814).<br />

Słownik Lindego jest przełomowym dziełem polskiej leksykografii<br />

(tj. nauki zajmującej się metodami tworzenia słowników, gr. leksikón<br />

‘słownik’, gráphō ‘piszę’), a zarazem bezcennym źródłem wiedzy o polszczyźnie.<br />

Gromadząc materiał wyrazowy, uczony oparł się na źródłach<br />

drukowanych od połowy XVI do początków XIX w. Uzupełnił go<br />

słownictwem z języka mówionego swoich czasów. Rozwój leksykogra<br />

fii w dobie oświecenia był jednym z przejawów dbałości o polszczyznę<br />

i przywracania jej pozycji (wobec prestiżowych wówczas języków<br />

obcych: łaciny, a zwłaszcza francuszczyzny). Kiedy Polska znalazła<br />

się pod zaborami, troska o czystość polszczyzny i rozwijanie kultury<br />

języka stały się tym ważniejsze.<br />

Współczesne słowniki ortograficzne<br />

• Jerzy Podracki (red.), Wielki słownik ortograficzno-fleksyjny, Warszawa<br />

2001.<br />

• Tomasz Karpowicz, Słownik ortograficzny. Rejestr wyrazów występujących<br />

w języku polskim, Warszawa 2001.<br />

• Edward Polański (red.), Wielki słownik ortograficzny PWN z zasadami<br />

pisowni i interpunkcji, Warszawa 2003.<br />

• Edward Polański (red.), Wielki słownik ortograficzny, Warszawa 2016.<br />

Na początek…<br />

Przeczytaj poniższe zdania. Odwołując<br />

się do zasad ortograficznych poznanych<br />

w szkole podstawowej, wyjaśnij pisownię<br />

pogrubionych wyrazów. W razie wątpliwości<br />

posłuż się zasadami podanymi w wybranym<br />

słowniku ortograficznym (najnowszy i aktualizowany<br />

na bieżąco Wielki słownik ortograficzny<br />

PWN jest dostępny pod adresem<br />

www.sjp.pwn.pl).<br />

− Kiedy zaczynamy omawiać „Ogniem<br />

i mieczem”?<br />

− Każdy z nas jest Polakiem i Europejczykiem.<br />

− Oddziałem „Piast” dowodził Orzeł.<br />

− Zapraszam na zebranie Towarzystwa<br />

Kultury Języka Polskiego.<br />

− Te trzy wartości: Prawda, Dobro i Piękno<br />

są naszym zdaniem nadrzędne.<br />

− W XVI w. Polską władali Jagiellonowie.<br />

− Jak spędzacie w tym roku Wielkanoc?<br />

− Nasz Układ Słoneczny znajduje się<br />

w centrum Drogi Mlecznej.<br />

− Szanowna Pani, prosiłbym uprzejmie,<br />

żeby do najbliższego piątku zechciała<br />

Pani przesłać dokumenty, o których rozmawialiśmy.<br />

− Eliminacje do XXII Mistrzostw Polski<br />

w Łamigłówkach odbędą się 3 marca<br />

2019 roku.<br />

Zasady pisowni wielką i małą literą<br />

Jedną z podstawowych zasad w polskiej ortografii jest<br />

zasada konwencjonalna. Polega ona na tym, że przyjęto<br />

pewne sposoby zapisu wyrazów, chociaż nie wynika<br />

to z ich budowy ani z historii języka. Bywa nawet tak,<br />

że można było przyjąć rozwiązania odwrotne do zaakceptowanych.<br />

Ze względów praktycznych użytkownicy<br />

musieli się po prostu „umówić”, jak będą pisać niektóre<br />

wyrazy.<br />

Zasada konwencjonalna bardzo często sprawia Polakom<br />

problemy, ponieważ nie ma uzasadnienia logicznego – pewnych<br />

rozwiązań należy nauczyć się na pamięć. Dotyczy to<br />

m.in. pisowni wielką i małą literą, na którą warto zwrócić<br />

uwagę, gdyż we współczesnej polszczyźnie (pod wpływem<br />

języków obcych, zwłaszcza angielskiego) pojawia się tendencja<br />

do coraz częstszego błędnego posługiwania się wielką<br />

(dużą) literą.<br />

192


• Pełne nazwy urzędów jednoosobowych<br />

Rzecznik Praw Obywatelskich<br />

Prezes Sądu Najwyższego<br />

Prezes Rady Ministrów<br />

W pełnych nazwach urzędów jednoosobowych, zwłaszcza w tekstach prawnych i urzędowych, każdy wyraz rozpoczynamy<br />

wielką literą. Nie mamy wówczas na myśli konkretnej osoby wykonującej daną pracę, ale nazwę<br />

urzędu – abstrakcyjny zbiór kompetencji związanych z jego sprawowaniem.<br />

• Nazwy stanowisk i funkcji oraz pełniących je osób<br />

rzecznik spraw obywatelskich<br />

prezes Sądu Najwyższego<br />

minister spraw zagranicznych<br />

minister spraw wewnętrznych<br />

prezydent<br />

premier<br />

papież<br />

Nazwy stanowisk i funkcji, nawet bardzo ważnych, np. sprawowanych przez jedną osobę na świecie, a także nazwy<br />

pełniących je osób piszemy małą literą.<br />

• Pełne nazwy instytucji<br />

Ministerstwo Spraw Zagranicznych<br />

Urząd Rady Ministrów<br />

Kancelaria Premiera Rzeczypospolitej Polskiej<br />

Instytut Języka Polskiego Uniwersytetu Warszawskiego<br />

Każdy wyraz (o wyjątkach niżej) w pełnych nazwach instytucji rozpoczynamy wielką literą.<br />

UWAGA 1. Niektóre wyrażenia, takie jak pod wezwaniem, na rzecz, do spraw, imienia, numer, przeciwko, nawet w nazwach<br />

własnych piszemy małą literą.<br />

Kongregacja Panien Bernardynek w Polsce p o d w e z w aniem Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Marii Panny<br />

Fundacja n a r z ecz Nauki Polskiej<br />

Towarzystwo imienia Fryderyka Chopina<br />

Wszystkie wyrazy niesamodzielne gramatycznie (czyli przyimki i spójniki) oraz wszystkie skróty w nazwach własnych<br />

piszemy zawsze małą literą.<br />

Szkoła Podstawowa n r 3 i m. Marii Konopnickiej w e Wrześni<br />

UWAGA 2. Niejednokrotnie można użyć skróconej nazwy instytucji, jeśli bezsprzecznie wiadomo, że o niej mowa,<br />

np. zamiast: Wczoraj Sejm Rzeczypospolitej Polskiej przyjął nową ustawę możemy napisać: Wczoraj Sejm przyjął<br />

nową ustawę. Taką skróconą nazwę zapisujemy wielką literą.<br />

Natomiast nazwy typów instytucji piszemy małą literą:<br />

Każdy kraj powinien mieć sprawnie działający sejm.<br />

Podobnie: Senat Rzeczypospolitej Polskiej – Senat RP – Senat – senat.<br />

liceum ogólnokształcące w Warszawie (Jest to typ szkoły, w Warszawie znajduje się wiele liceów ogólnokształcących,<br />

a więc określenie nie stanowi nazwy własnej).<br />

<br />

1. Czas rozumu 193


• Nazwy geograficzne<br />

Morze Bałtyckie<br />

Puszcza Niepołomicka<br />

Cieśnina Meksykańska<br />

Ziemia Królowej Maud<br />

Góra Kościuszki<br />

Cieśnina Beringa<br />

wyspa Wolin<br />

wyspa Uznam<br />

jezioro Leman<br />

pustynia Gobi<br />

Wszystkie wyrazy wchodzące w skład nazw geograficznych zbudowanych z rzeczownika i przymiotnika oraz<br />

rzeczownika i rzeczownika w dopełniaczu rozpoczynamy wielką literą.<br />

W nazwach geograficznych zbudowanych z rzeczownika i rzeczownika w mianowniku tylko drugi wyraz piszemy<br />

wielką literą. Zakładamy, że pierwszy wyraz nie należy do nazwy, a jest jedynie ogólnym określeniem typu<br />

obiektu (zwy<strong>kl</strong>e można pominąć go bez szkody dla przekazu).<br />

• Nazwy marek i firm oraz nazwy konkretnych produktów noszących te nazwy<br />

samochód (marki) Ford / Volvo / Mercedes<br />

herbata (marki) Lipton<br />

margaryna (marki) Delma<br />

buty (marki) Caterpillar<br />

jeździć fordem / volvo / mercedesem<br />

pić liptona<br />

smarować pieczywo delmą<br />

chodzić w caterpillarach<br />

Nazwy marek i firm piszemy wielką literą. Nazwy konkretnych produktów noszących nazwy tych marek lub firm<br />

piszemy małą literą.<br />

• Tytuły utworów i dokumentów<br />

„Komu bije dzwon”<br />

„Kronika niezapowiedzianej śmierci”<br />

„Ballada dziadowska”<br />

„Jak rozpętałem drugą wojnę światową”<br />

„Modlitwa o wschodzie słońca”<br />

„Słownik poprawnej polszczyzny”<br />

„Wielka ency<strong>kl</strong>opedia powszechna”<br />

„Rozporządzenie w sprawie wysokości minimalnych stawek wynagrodzenia zasadniczego nauczycieli”<br />

W tytułach różnego rodzaju, np. tytułach książek, filmów, wierszy, piosenek, słowników, ency<strong>kl</strong>opedii, dokumentów,<br />

jedynie pierwsza litera pierwszego wyrazu jest wielka. Pozostałe wyrazy zapisujemy małymi literami.<br />

To zasada bardzo często łamana pod wpływem języka angielskiego, w którym obowiązuje inna konwencja ortograficzna.<br />

• Tytuły czasopism<br />

„Po Prostu”<br />

„Żyjmy Dłużej”<br />

„Poznaj Swój Kraj”<br />

„Kobieta i Życie”<br />

„Kurier Codzienny”<br />

„Gazeta Wyborcza”<br />

„Świat Kobiety”<br />

„Chwila dla Ciebie”<br />

W tytułach czasopism wszystkie wyrazy (poza skrótami, przyimkami i spójnikami) rozpoczynamy wielką literą.<br />

194


• Tytuły ustaw<br />

„Ustawa z dn. 23 kwietnia 1999 r. o ochronie środowiska”<br />

ustawa „Kodeks postępowania administracyjnego”<br />

ustawa „Prawo o kontroli urodzeń”<br />

Tytuły ustaw – zgodnie z normą wzorcową języka ogólnego – traktujemy tak jak wszystkie inne tytuły, czyli<br />

wyłącznie pierwszy wyraz piszemy wielką literą. Jeżeli po wyrazie ustawa pojawia się rzeczownik kodeks lub<br />

prawo, to uznajemy, że tytuł zaczyna się od tego miejsca, a więc wyraz ustawa zapisujemy małą literą.<br />

• Nazwy mieszkańców<br />

Ziemianin<br />

Marsjanin<br />

Europejczyk<br />

Amerykanin<br />

Polak<br />

Małopolanin<br />

Kaszub<br />

Łemko<br />

warszawianin<br />

krakowiak<br />

krakus<br />

wąchocczanin<br />

grodziszczanin<br />

mokotowianin (mieszkaniec Mokotowa<br />

– dzielnicy Warszawy)<br />

sulejówczanin<br />

Nazwy mieszkańców regionów (krain geograficznych) i obszarów większych od nich (tzn. nazwy mieszkańców<br />

państw, kontynentów i planet – także mieszkańców potencjalnych) piszemy wielką literą.<br />

Nazwy mieszkańców miast i mniejszych obszarów (np. dzielnic, miasteczek, wsi, osad) piszemy małą literą.<br />

UWAGA. Niekiedy wielka i mała litera służą różnicowaniu znaczeń odnośnie do nazw mieszkańców miast i ich<br />

okolic. Mieszkaniec Suwałk to suwałczanin, a mieszkaniec Białegostoku – białostoczanin. Mając jednak na myśli<br />

mieszkańca regionu, którego centralnym miastem są Suwałki czy Białystok, zapiszemy: Suwałczanin, Białostoczanin.<br />

Dlatego każdy suwałczanin jest Suwałczaninem, ale nie każdy Suwałczanin jest suwałczaninem.<br />

• Nazwy ulic, placów itp., nazwy obiektów<br />

ulica 17 Stycznia<br />

plac Wilsona<br />

skwer Wodiczki<br />

rondo ONZ<br />

teatr Na Wodzie<br />

park Biegu po Zdrowie<br />

cmentarz Powązkowski<br />

kościół Świętego Krzyża<br />

pałac Pod Blachą<br />

pomnik Lotnika<br />

Nazwy obiektów występujących w obrębie miejscowości, a zaczynające się od rzeczowników takich jak ulica, plac,<br />

pałac, kościół, <strong>kl</strong>asztor, cmentarz, skwer, rondo, teatr, pomnik z reguły są zapisywane w sposób następujący: pierwszy<br />

wyraz jest uważany za określający typ obiektu i zapisywany małą literą, a wszystkie kolejne wyrazy<br />

(poza niewystępującymi na początku spójnikami i przyimkami) wchodzą w skład nazwy i rozpoczynają się<br />

wielkimi literami. Od tej zasady jest bardzo dużo wyjątków, np. Pałac Kultury i Nauki, Pałac Staszica, Pałac Kazimierzowski,<br />

Cmentarz Orląt Lwowskich, Teatr Narodowy.<br />

Czasami bardzo trudno przewidzieć, czy pierwszy element (rzeczownik) wchodzi w skład nazwy własnej.<br />

Wówczas najlepiej pisownię takiej nazwy sprawdzić, np. na stronie internetowej odpowiedniej instytucji, gdyż nie<br />

ma jednolitej zasady ortograficznej (np. hotel Victoria, hotel Ibis, hotel Mercure, ale Hotel Polski, Hotel Europejski,<br />

Hotel Warszawa).<br />

UWAGA. Rzeczownik aleja rozpoczynający nazwy ulic jest zapisywany małą literą, jeśli występuje w liczbie pojedynczej,<br />

a wielką literą – gdy występuje w liczbie mnogiej.<br />

aleja Jana Pawła II<br />

Aleje Jerozolimskie<br />

aleja Solidarności<br />

Aleje Niepodległości<br />

<br />

1. Czas rozumu 195


• Nazwy epok literackich<br />

renesans<br />

barok<br />

oświecenie<br />

romantyzm<br />

Nazwy epok literackich piszemy małymi literami. Jedynym wyjątkiem jest nazwa Młoda Polska.<br />

• Nazwy wydarzeń historycznych<br />

chrzest Polski<br />

drugi pokój toruński<br />

wojna trzydziestoletnia<br />

unia lubelska<br />

hołd pruski<br />

powstanie listopadowe<br />

II wojna światowa<br />

powstanie warszawskie<br />

Nazwy wydarzeń historycznych piszemy małymi literami. Jednym z niewielu wyjątków jest Bitwa Warszawska<br />

1920 r. (podobnie: Cud nad Wisłą).<br />

Pamiętajmy, że mówimy pisać coś wielką (dużą, małą) literą lub pisać od wielkiej (dużej, małej) litery. Sformułowanie<br />

*pisać coś z wielkiej (dużej, małej) litery jest błędne, ponieważ stanowi kalkę składniową z języka rosyjskiego.<br />

Sprawdź się<br />

1 W każdej z poniższych par zdań powtarza się ten sam wyraz zapisany w różny sposób. Wyjaśnij przyczyny tych<br />

różnic, odwołując się do znaczenia wyrazu i odpowiedniej zasady ortograficznej.<br />

Żoną Sokratesa była Ksantypa.<br />

Ale baba, ale ksantypa! Nic dziwnego, że nikt z nią nie może wytrzymać.<br />

Dziadem Noego był Matuzalem, który żył 969 lat.<br />

Andrzej Hiolski był matuzalemem polskiej sceny operowej.<br />

Stajnię Augiasza oczyścił Herkules.<br />

Ale z niego herkules – ja usiłowałem poruszyć tę kłodę i ani drgnęła.<br />

Hetman Petro Sahajdaczny to pierwszy wielki Kozak.<br />

Skoro taki z niego kozak, to niech przyjdzie i pokaże, na co go stać.<br />

2 Przepisz poniższe zdania. Wyrazy złożone wersalikami zapisz dużą bądź małą literą. W razie potrzeby sprawdź<br />

pisownię w słowniku bądź odwołaj się do odpowiednich zasad ortograficznych.<br />

Trzeba przyznać, że LWY są zwy<strong>kl</strong>e bardzo ambitne.<br />

Lubię patrzeć na KSIĘŻYC, gdy stoję na skąpanej rosą ZIEMI. Naturalnym satelitą ZIEMI jest KSIĘŻYC.<br />

Deimos jest KSIĘŻYCEM MARSA.<br />

Miniesz PLAC ZWYCIĘSTWA, KOŚCIÓŁ ŚWIĘTEGO BRONISŁAWA, PAŁAC ZAMOYSKICH i dojdziesz<br />

do RONDA PONIATOWSKIEGO.<br />

Kiedy jechałem ALEJAMI JEROZOLIMSKIMI, a nie ALEJĄ RÓŻ, widziałem PAŁAC KULTURY I NAUKI,<br />

a nie PAŁAC STASZICA.<br />

196


Jechałem ULICĄ NA SKRAJU i obserwowałem PAŁAC POD BLACHĄ.<br />

Najpierw idź ULICĄ KSIĘDZA JERZEGO POPIEŁUSZKI, następnie skręć w ULICĘ KRÓLOWEJ<br />

JADWIGI, równoległą do ULICY BITWY POD PŁOWCAMI. Koło KOŚCIOŁA ŚWIĘTEGO DOMINIKA<br />

wejdziesz na MOST GRABOWIECKIEGO.<br />

To nie jest HOTEL EUROPEJSKI, ani nawet HOTEL FRANCUSKI czy HOTEL VICTORIA, ale standard<br />

wyższy tu niż w HOTELU POD RÓŻĄ, HOTELU POLSKIM, a już na pewno niż w ZAJEŹDZIE POD<br />

GOŁYM NIEBEM.<br />

Komunikat w tej sprawie wyda w poniedziałek KANCELARIA SEJMU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ.<br />

Porozumienie podpisał MINISTER SPRAW ZAGRANICZNYCH Władysław Bartoszewski.<br />

Nie zdołał tego załatwić żaden z MINISTRÓW SPORTU ostatnich dziesięciu lat.<br />

3 Popraw błędy ortograficzne w poniższych zdaniach. Powołaj się na odpowiednie zasady ortograficzne (jeśli ich<br />

nie znasz, znajdź je w słowniku ortograficznym: www.sjp.pwn.pl). Możesz również posłużyć się rozstrzygnięciami<br />

językoznawców w internetowych poradniach językowych. Niektóre zdania nie zawierają błędów.<br />

Nie interesują mnie tak bardzo jezuici, dominikanie czy krzyżacy, bo<br />

zawodowo zajmuję się templariuszami.<br />

W jaki sposób piszemy nazwy członków<br />

zakonów? Która nazwa jest wyjątkiem?<br />

Dlaczego?<br />

Zmiany dotkną przede wszystkim Województwo Warmińsko-Mazurskie.<br />

Wówczas krzyżacy zajęli Ziemię Chełmińską i Ziemię Dobrzyńską.<br />

W jaki sposób piszemy nazwy<br />

jednostek podziału administracyjnego,<br />

współczesnych i historycznych?<br />

Nie ma chyba osoby, która byłaby w stanie przeczytać cały „Słownik Języka Polskiego” Witolda Doroszewskiego<br />

od deski do deski, a co dopiero nauczyć się go na pamięć.<br />

Wszystkiego najlepszego z okazji Świąt Bożego Narodzenia.<br />

Kiedy w tym roku rozpoczynają się Święta Wielkiej Nocy?<br />

Spotkamy się przed Świętem Trzech Króli.<br />

W jaki sposób piszemy nazwy świąt i dni świątecznych?<br />

Które elementy nie należą do nazwy? W jakich sytuacjach<br />

i tak można napisać je od dużej litery?<br />

Nie widzieliśmy się w Mikołajki. Może spotkajmy się chociaż w Walentynki.<br />

Czy to następny konflikt kościoła katolickiego z kościołem prawosławnym<br />

i kościołem protestanckim?<br />

Jest wielu ludzi, którzy pamiętają czerwiec ’56, marzec ’68 czy wydarzenia<br />

grudniowe.<br />

W jaki sposób piszemy nazwy<br />

zwyczajów, a także dni nazwanych<br />

od tych zwyczajów?<br />

Od czego zależy pisownia<br />

rzeczownika kościół?<br />

Jak piszemy nazwy miesięcy<br />

oznaczających wydarzenia<br />

historyczne? Dlaczego?<br />

<br />

1. Czas rozumu 197


Opozycja wobec <strong>kl</strong>asycyzmu. Wiek oświecenia<br />

nie był pozbawiony napięć i sprzeczności. Rozumna<br />

i uładzona wizja świata, którą prezentowały (lub<br />

do której dążyły) filozofia i literatura <strong>kl</strong>asycyzmu,<br />

wzbudzała liczne kontrowersje. Z przekonania<br />

o doświadczalnym (empirycznym) i zmysłowym<br />

pochodzeniu wiedzy (bo, jak wówczas powszechnie<br />

mniemano, świat objawia się człowiekowi<br />

przede wszystkim za pośrednictwem zmysłów)<br />

można było przecież wyciągnąć wniosek, że źródłem<br />

poznania jest jednostkowe, indywidualne<br />

przeżycie. Każdy widzi więc świat inaczej, w zależności<br />

od swoich życiowych doświadczeń i chwilowego<br />

stanu ducha. Człowiek radosny dostrzega<br />

świat w jasnych barwach, cierpiący i zrozpaczony<br />

– w ciemnych. Z tego założenia płynie wniosek,<br />

że świat nie jest uniwersalnym, obiektywnym<br />

porządkiem, racjonalną, matematyczną harmonią,<br />

ale jest tyle światów, ile oczu otwiera się co rano, by<br />

odbierać bodźce płynące z rzeczywistości.<br />

Literatura <strong>kl</strong>asycyzmu. Większość myślicieli<br />

epoki było zafascynowanych rozumem. Klasycyzm,<br />

opancerzony swoimi regułami, nieufny wobec<br />

„czułostkowości”, dysponuje niewielką skalą<br />

emocji: zwy<strong>kl</strong>e jest to śmiech (ironiczny, drwiący,<br />

szyderczy) lub patos. Religijne wzruszenie z trudem<br />

mieści się w ramach <strong>kl</strong>asycznego modelu literatury<br />

XVIII w., <strong>kl</strong>asycy nie potrafią też oddawać<br />

bogatej palety miłosnych przeżyć. Przejęci ideą<br />

postępu, chcieliby podporządkować emocje rozumowi,<br />

odebrać im ich nieuporządkowany, spontaniczny<br />

charakter. Dlatego też miłosne wyznanie<br />

<strong>kl</strong>asyka łatwo przybiera postać zdawkowego komplementu<br />

(z uczonymi aluzjami do antycznej mitologii),<br />

modlitwa zaś staje się pompatycznym popisem<br />

retorycznych efektów, jak np. w wierszu Hymn<br />

do Słońca Naruszewicza:<br />

Duszo istot po wielkim rozproszonych świecie,<br />

O ty, prawicy twórczej najdroższy sygnecie!<br />

Oceanie światłości, którą w krąg swój biegły<br />

Zlewa tron Wszechmocnego latom niepodległy.<br />

Sentymentalizm. Są jednak wówczas także twórcy<br />

zafascynowani uczuciami, cierpliwie analizujący<br />

ludzkie emocje i poszukujący wytrwale sposobu<br />

ich wyrażania. Należą oni do odrębnego nurtu literatury<br />

oświecenia, zwanego sentymentalizmem.<br />

Termin ten (z ang. sentimental ‘wrażliwy, uczuciowy’)<br />

wywodzi się od tytułu powieści angielskiego<br />

pisarza Laurence’a Sterne’a [lorensa sterna]<br />

(1713–1768) Podróż sentymentalna. Sentymentaliści<br />

byli nastawieni na zgłębianie wewnętrznego<br />

życia człowieka, na analizę jego uczuć. W miejsce<br />

charakterystycznego dla <strong>kl</strong>asycyzmu kultu rozumu<br />

pisarze sentymentalni głosili pochwałę czułości<br />

i prostoty; w miejsce zachwytu nad dobrodziejstwami<br />

kultury – zachwyt nad pięknem przyrody.<br />

Literatura sentymentalizmu przyniosła pogłębienie<br />

analizy psychologicznej postaci, przełamała suchy<br />

i wzniosły styl <strong>kl</strong>asycyzmu, eksponując śpiewność<br />

i melodyjność ludzkiej mowy (wzorem dla<br />

sentymentalistów często była liryka ludowa).<br />

Patronem sentymentalistów stał się Jean-Jacques<br />

Rousseau, polemista Woltera, współpracownik<br />

słynnej Ency<strong>kl</strong>opedii, który – wbrew głównym założeniom<br />

epoki – głosił prymat uczuć nad rozumem.<br />

Sentymentalizm polski. W Polsce sentymentalizm<br />

rozkwitł w kręgu magnackiej rodziny Czartoryskich.<br />

Konflikt między królem a księciem<br />

Adamem Kazimierzem doprowadził pośrednio do<br />

powstania drugiego oprócz stołecznej Warszawy<br />

ośrodka kultury polskiego oświecenia. Były nim<br />

Puławy. Pod okiem wytrawnej miłośniczki sztuki<br />

198


i literatury księżnej Izabeli Czartoryskiej urządzono<br />

tam wspaniałą rezydencję, którą otaczał piękny<br />

ogród w stylu angielskim, jakby żywcem przeniesiony<br />

z sielankowych wierszy. Były tam lasy,<br />

łąki, pola, a nawet prawdziwe wiejskie chaty wraz<br />

z mieszkańcami.<br />

Puławy w świadomy sposób przeciwstawiały się<br />

<strong>kl</strong>asycyzmowi królewskiej stolicy. Pielęgnowano tu<br />

staropolskie, rycerskie tradycje, odrzucano francuskie<br />

stroje i peruki. W kontakcie z naturą szukano<br />

pierwotnej szczęśliwości, o której pisał w swoich<br />

dziełach Rousseau. Panowała atmosfera czułości<br />

i miłości. Wśród wierszy poetów związanych z Puławami<br />

królują sielanki i erotyki, dominuje tematyka<br />

osobista i intymna. Przedmiotem zainteresowania<br />

twórców staje się natura tajemnie zespolona<br />

z przeżyciami człowieka.<br />

Ogrody angielskie<br />

W XVIII w. pojawiła się moda na ogrody angielskie. Naśladowały<br />

one naturalne formy krajobrazu. W malowniczych, „dzikich” zakątkach<br />

wznoszono często sztuczne ruiny, świątynie, fragmenty<br />

kolumn itp.<br />

Akwedukt<br />

w Arkadii<br />

zbudowany<br />

według<br />

projektu<br />

Szymona Bogumiła<br />

Zuga,<br />

1781–1784<br />

Zygmunt Vogel [fogel], Ogród Aleksandry Ogińskiej w Siedlcach, akwarela,<br />

1791 (Biblioteka Uniwersytetu Warszawskiego)<br />

Jean-Pierre Norblin, Kąpiel w parku, obraz olejny na płótnie, 1785 (Muzeum Narodowe,<br />

Warszawa). Norblin to francuski artysta, który związał swoje losy z rodziną Czartoryskich.<br />

W Polsce przebywał przez blisko 30 lat. Na swoich obrazach i rysunkach lubił przedstawiać<br />

zabawy bogatego towarzystwa. Był częstym gościem w słynnych ogrodach polskiego<br />

oświecenia: w Puławach i w Arkadii niedaleko Nieborowa.<br />

2. Czucie i wiara<br />

199


Antoine Watteau [wato], Odjazd na Cyterę,<br />

obraz olejny na płótnie, 1717 (Luwr,<br />

Paryż). Sztuka rokokowa przesycona<br />

jest erotyzmem, ale ten erotyzm nigdy<br />

nie przekracza granic dobrego smaku:<br />

jest subtelny i wyrafinowany. Artyści<br />

tworzący w tym stylu unikają szczęśliwie<br />

pułapek wulgarności. Głoszą piękno życia,<br />

urodę młodości, rozkosze kochania,<br />

ale ich sztuce obca jest prostacka<br />

dosłowność. Na obrazie Watteau światowe<br />

towarzystwo wybiera się na grecką<br />

Cyterę (Kyterę), która uchodziła za wyspę<br />

miłości. To u jej wybrzeży według mitu<br />

wyłoniła się z morskiej piany bogini<br />

Afrodyta.<br />

Rokoko<br />

Był to styl, który rozwinął się w sztuce XVIII w. w opozycji<br />

do dominującego <strong>kl</strong>asycyzmu. Rozkwit rokoka przypada na<br />

okres panowania Ludwika XV (1715–1774). Zamiast uroczystej,<br />

dostojnej sztuki <strong>kl</strong>asycznej pojawiają się wówczas dzieła<br />

o subtelnym, kameralnym, dekoracyjnym charakterze.<br />

Nazwa rokoko wywodzi się od ulubionego w tym czasie<br />

ornamentu w kształcie muszli (fr. rocaille [rokaj] to pierwotnie<br />

dekoracja ogrodowa z kamieni i muszli). W literaturze<br />

rokoko objawiało się zamiłowaniem do elegancji formy<br />

i subtelnością treści. Najczęściej tematem rokokowych wierszy<br />

i powieści była zmysłowa miłość, rozumiana jako gra,<br />

zabawa. W literaturze tego nurtu nie było typowego dla<br />

epoki dydaktyzmu. Pisarze chcieli dostarczać czytelnikowi<br />

rozrywki, cieszyć go pięknem i wdziękiem. Do najwybitniejszych<br />

twórców rokokowej Europy należał hrabia Jan Potocki<br />

– Polak piszący po francusku.<br />

Dekoracja Sali Cesarskiej w pałacu<br />

biskupim w Würzburgu (1750). Rokoko<br />

to sztuka błaha, rzec by można:<br />

rozrywkowa. W dekoracjach wnętrz<br />

dominują fantazyjne ornamenty, które<br />

przydają wnętrzu splendoru i przepychu.<br />

Ich kształt przywodzi na myśl kapryśnie<br />

powyginane muszle.<br />

Sztuka rokokowa to także niewielkie,<br />

pięknie malowane porcelanowe<br />

figurki, zwane bibelotami. Praktycznie<br />

bezużyteczne, zdobiły bogate<br />

domy i pałace. Często przedstawiały<br />

dworskie zaloty lub zabawy wyidealizowanych<br />

pasterzy. Na zdjęciu<br />

figurka z manufaktury porcelany<br />

w Ludwigsburgu, 1765–1770<br />

200


Franciszek Karpiński<br />

Do Justyny. Tęskność na wiosnę<br />

Już tyle razy słońce wracało<br />

I blaskiem swoim dzień szczyci 1 ,<br />

A memu światłu cóż to się stało,<br />

Że mi dotychczas nie świeci?<br />

Już się i zboże do góry wzbiło,<br />

I ledwie nie kłos chce wydać;<br />

Całe się pole zazieleniło;<br />

Mojej pszenicy nie widać!<br />

Już słowik w sadzie zaczął swe pieśni,<br />

Gaj mu się cały odzywa.<br />

Kłócą powietrze ptaszkowie leśni;<br />

A mój mi ptaszek nie śpiewa!<br />

Już tyle kwiatów ziemia wydała<br />

Po onegdajszej 2 powodzi;<br />

W różne się barwy łąka przybrała;<br />

A mój mi kwiatek nie schodzi 3 !<br />

O wiosno! Pókiż będę cię prosił,<br />

Gospodarz zewsząd stroskany?<br />

Jużem dość ziemię łzami urosił:<br />

Wróć mi urodzaj kochany!<br />

1<br />

szczyci – ozdabia<br />

2<br />

onegdajszej – przedwczorajszej<br />

3<br />

schodzi – wschodzi<br />

Wskazówki do lektury<br />

Franciszek Karpiński (1741–1825)<br />

• Pochodził ze skromnej rodziny szlacheckiej.<br />

• Ze względu na ubóstwo musiał przyjąć posadę<br />

guwernera w bogatych szlacheckich domach.<br />

• Gorliwy czytelnik Rousseau (a szczególnie sentymentalnej<br />

powieści w listach Nowa Heloiza),<br />

miał „serce czułe” zarówno dla swych uczennic,<br />

jak i ich matek.<br />

• Nie lubił dworskiego i miejskiego życia; po<br />

krótkim pobycie w Warszawie w kręgu rodziny<br />

Czartoryskich wrócił na prowincję.<br />

• Dzięki swoim wielkim miłościom podreperował<br />

budżet i rozpoczął życie ziemianina (od<br />

jednej z Justyn otrzymał 5 tys. zł, co było wówczas<br />

znaczącą sumą).<br />

• Pisywał sielanki i pieśni (inspirowane liryką ludową),<br />

a pod koniec życia – utwory religijne.<br />

Jak wyrażać uczucia? Franciszek Karpiński, tak<br />

jak Rousseau, przyznawał się, że łatwo ulegał<br />

uczuciom. W młodości przeżył przynajmniej<br />

trzy wielkie miłości. Ich bohaterki upamiętnił<br />

w swoich wierszach pod wspólnym imieniem<br />

Justyny. W utworze Do Justyny. Tęskność na wiosnę<br />

można dostrzec najważniejsze cechy liryki<br />

sentymentalnej. Poeta chce przede wszystkim<br />

wyrazić swoje uczucia. Nie mówi jednak o nich<br />

wprost, dąży raczej do odtworzenia subtelnej<br />

gry nastrojów. Pomaga mu w tym natura, odbijająca<br />

ludzkie nastroje i emocje, współczująca<br />

człowiekowi w cierpieniu i dzieląca z nim radości.<br />

Czytamy, analizujemy, interpretujemy<br />

1 Co jest tematem wiersza? Jaki związek zachodzi między tytułem utworu a jego<br />

treścią?<br />

2 Scharakteryzuj osobę mówiącą w wierszu. Zwróć uwagę na jej stan emocjonalny,<br />

określ role, jakie przyjmuje.<br />

3 Co w tekście symbolizuje wiosna, a co poszczególne elementy przyrody? Jaki związek<br />

zachodzi między przyrodą i życiem wewnętrznym człowieka?<br />

4 Jakie środki stylistyczne zostały wykorzystane w czterech pierwszych zwrotkach<br />

wiersza? Do jakiego typu liryki odwołuje się poeta?<br />

5 Jak skonstruowana jest ostatnia strofa? Zinterpretuj wers kończący utwór.<br />

6 Wskaż w tekście cechy typowe dla literatury sentymentalizmu.<br />

2. Czucie i wiara<br />

201


Franciszek Karpiński<br />

Przypomnienie dawnej miłości<br />

Potok płynie doliną,<br />

Nad potokiem jawory,<br />

Tam ja z tobą, Justyno,<br />

Słodkie pędził wieczory.<br />

Noc się krótka zdawała,<br />

Żegnamy się ze świtaniem,<br />

Miłość sen nam zabrała:<br />

Miłość żyje niespaniem.<br />

Nikt nie widział, nie szydził,<br />

Niebo świadek jedyny!<br />

Jam się nieba nie wstydził,<br />

Miłość była bez winy.<br />

Jan van Huysum, Pejzaż arkadyjski, obraz olejny na blasze miedzianej, I poł. XVIII w.<br />

(Rijksmusum, Amsterdam). W spokojnym sielskim pejzażu pasterze i pasterki składają bogom<br />

ofiarę z kwiatów i owoców. W tle widać antyczne ruiny, powoli pochłaniane przez czas i naturę.<br />

Wskazówki do lektury<br />

Sentymentalne pejzaże. Sentymentaliści kojarzyli swoje uczucia<br />

przede wszystkim z naturalnym, sielskim pejzażem. Ulubioną scenerią<br />

ich miłosnych przeżyć były ogrody krajobrazowe (angielskie)<br />

i przyroda – z pozoru dzika, lecz przyjazna człowiekowi. W takiej scenerii<br />

kochankowie, dążąc do pierwotnej prawdy serca, mogli odgrywać<br />

rolę ludzi prostych, nieskażonych cywilizacją. Wiersze opisujące<br />

miłosne przeżycia przybierały zaś formę melodyjnych piosenek.<br />

Liryka ludowa. Utwory sentymentalistów nawiązywały do wzorów<br />

ludowej pieśni. Charakteryzuje się ona:<br />

• prostą formą (zwy<strong>kl</strong>e konstrukcja opiera się na paralelizmach i symetrycznych<br />

powtórzeniach, na refrenowym powrocie tych samych<br />

motywów);<br />

• konsekwentnym kojarzeniem przeżyć ludzkich ze światem natury;<br />

• śpiewnością.<br />

Raz się chmura zebrała,<br />

Piorun skruszył dębinę;<br />

Tyś mię drżąca ściskała,<br />

Mówiąc: „Sama nie zginę”.<br />

Oto przy tym strumieniu,<br />

Oto przy tej jabłoni,<br />

Wieleż razy w pragnieniu<br />

Wodę piłem z jej dłoni?<br />

Dziś, kiedy nas w swym gniewie<br />

Los rozdzielił opaczny,<br />

Znaki nasze po drzewie<br />

Popsuł pasterz niebaczny.<br />

I ślady się zmazały!<br />

Las zarasta krzewiną!<br />

Potok, drzewa zostały,<br />

Ciebie nie masz, Justyno!<br />

Czytamy, analizujemy, interpretujemy<br />

1 Opisz sentymentalny pejzaż przedstawiony w wierszu<br />

Karpińskiego.<br />

2 Jakie wrażenie wywiera na poecie natura? W jaki sposób<br />

pomaga mu w wypowiadaniu uczuć?<br />

3 zostali opisani kochankowie? Kim są?<br />

4 Wskaż w wierszu elementy typowe dla liryki ludowej.<br />

Zwróć np. uwagę na formę i opis ludzkich przeżyć.<br />

5 poeta osiąga wrażenie melodyjności?<br />

202


Franciszek Karpiński<br />

Laura i Filon (fragmenty)<br />

Laura<br />

Już miesiąc 1 zeszedł, psy się uśpiły,<br />

I coś tam <strong>kl</strong>aszcze za borem.<br />

Pewnie mnie czeka mój Filon miły<br />

Pod umówionym jaworem.<br />

Nie będę sobie warkocz trefiła 2 ,<br />

Tylko włos zwiążę splątany;<br />

Bobym się bardziej jeszcze spóźniła,<br />

A mój tam tęskni kochany.<br />

1<br />

miesiąc – księżyc<br />

2<br />

trefiła – tu: plotła<br />

3<br />

Dorydy – konwencjonalne imię<br />

sielankowej pasterki<br />

4<br />

zdybała – znalazła<br />

5<br />

pieszczonej – czułej, delikatnej<br />

Wezmę z koszykiem maliny moje<br />

I tę plecionkę różowę;<br />

Maliny będziem jedli oboje,<br />

Wieniec mu włożę na głowę.<br />

[…]<br />

Oto już jawor… Nie masz miłego!<br />

Widzę, że jestem zdradzona!<br />

On z przywiązania żartuje mego,<br />

Kocham zmiennika Filona.<br />

Pewnie on teraz koło bogini<br />

Swej, czarnobrewki Dorydy 3 ,<br />

Rozrywkę sobie okrutną czyni,<br />

Kosztem mej hańby i biedy.<br />

[…]<br />

Filonie! wtenczas, kiedym nie znała<br />

Jeszcze miłości szalonej,<br />

Pierwszy raz-em ją w twoich zdybała 4<br />

Oczach i w mowie pieszczonej 5 .<br />

[…]<br />

Ale któż zgadnie, przypadek jaki<br />

Dotąd zatrzymał Filona?<br />

Może on dla mnie zawsze jednaki,<br />

Może ja próżno strwożona?<br />

Lepiej mu na tym naszym jaworze<br />

Koszyk i wieniec zawieszę,<br />

Jutro paść będzie trzodę przy borze:<br />

Znajdzie!… Jakże go pocieszę!<br />

2. Czucie i wiara<br />

203


6<br />

Na sprośne… – oddaje się z nią<br />

rzeczom sprośnym, bezwstydnym<br />

7<br />

w chrościnie – w krzakach<br />

8<br />

niebaczny – nierozsądny<br />

9<br />

zbyt siła – za długo<br />

Och, nie! on zdrajca, on u Dorydy,<br />

On może teraz bez miary<br />

Na sprośne z nią się wydał niewstydy 6 …<br />

A ja mu daję ofiary…<br />

[…]<br />

Tłukę o drzewo koszyk mój miły,<br />

Rwę wieniec, którym splatała;<br />

Te z nich kawałki będą świadczyły,<br />

Żem z nim na wieki zerwała…<br />

Kiedy w chrościnie 7 Filon schroniony<br />

Wybiegł do Laury spłakanej,<br />

Już był o drzewo koszyk stłuczony,<br />

Wieniec różowy stargany.<br />

Filon<br />

O, popędliwa!… O, ja niebaczny! 8 …<br />

Lauro!… poczekaj… dwa słowa!…<br />

Może występek mój nie tak znaczny,<br />

Może zbyt kara surowa.<br />

Jam tu przed dobrą stanął godziną,<br />

Długo na ciebie <strong>kl</strong>askałem,<br />

Gdyś nadchodziła, między chrościną<br />

Naumyślnie się schowałem,<br />

Chcąc tajemnice twoje wybadać,<br />

Co o mnie będziesz mówiła?<br />

A stąd szczęśliwość moję układać;<br />

Ale czekałem zbyt siła 9 .<br />

Pierwsze twe skargi o Dorys były.<br />

Sądź o mnie, Lauro, inaczej:<br />

Kogóż by wdzięki tamtej wabiły,<br />

Kto cię raz tylko obaczy?<br />

[…]<br />

Cóżem zawinił, byś mię gubiła<br />

Przez twój postępek tak srogi?<br />

Czyliż dlatego, żeś ty zbłądziła,<br />

Ma ginąć Filon ubogi?<br />

[…]<br />

204


Laura<br />

Dajmy już pokój troskom i zrzędzie 10 ,<br />

Ja cię niewinnym znajduję;<br />

Teraz mój Filon droższy mi będzie,<br />

Bo mię już więcej kosztuje.<br />

Filon<br />

Teraz mi Laura za wszystko stanie,<br />

Wszystkim pasterkom przodkuje 11 ;<br />

I do gniewu ją wzrusza kochanie,<br />

I dla miłości daruje.<br />

[…]<br />

Laura<br />

Połóż twą rękę, gdzie mi pierś spada,<br />

Czy słyszysz to serca bicie?<br />

Za uderzeniem każdym ci gada,<br />

Że cię tak kocha, jak życie.<br />

Filon<br />

Daj mi ust… z których i niepokoje,<br />

I razem słodycz wypływa.<br />

Tą drogą poślę zapały moje,<br />

Aż gdzie twa dusza przebywa.<br />

[…]<br />

Laura<br />

Filonie! widzisz wschodzące zorze?<br />

Już to drugi raz kur pieje,<br />

Trochę przydługo bawię na dworze…<br />

Jak matka wstała!… truchleję.<br />

Filon<br />

Żal mi cię puścić, nie śmiem cię trzymać,<br />

Kiedyż przyśpieszy czas drogi,<br />

Gdy z moją Laurą i słodko drzymać 12 ,<br />

I bawić będę bez trwogi?<br />

Laura<br />

Miesiącu! już ja idę do domu!<br />

Jeśliby kiedy z Dorydą<br />

Filon tak trawił noc po kryjomu,<br />

Nie świeć, niech na nich dżdże idą!<br />

10<br />

zrzędzie – narzekaniom<br />

11<br />

pasterkom przodkuje – przewyższa pasterki<br />

12<br />

drzymać – spać<br />

François Boucher [frans u a busze], Zbieranie owoców, obraz olejny na płótnie, 1768<br />

(Kenwood House, Londyn)<br />

Wskazówki do lektury<br />

Laura i Filon. To niewątpliwie najsłynniejsza polska sielanka. Podobnie<br />

jak pieśni religijne Karpińskiego, stała się własnością ogółu.<br />

O autorze szybko zapomniano. Ze względu na prosty i wyrazisty<br />

rytm, utwór był często śpiewany, do różnych zresztą melodii. Najbardziej<br />

znaną uwiecznił Fryderyk Chopin w swojej młodzieńczej<br />

Fantazji A-dur na tematy polskie (1828–1829).<br />

Forma utworu. Sielanka ma formę dialogową. Niektórzy badacze<br />

dostrzegają w niej zalążek struktury operowej. Utwór zaczyna się<br />

od dłuższej partii Laury (jakby arii), potem monologu (czy też arii)<br />

Filona, po którym następuje część dialogowa.<br />

2. Czucie i wiara<br />

205


Czytamy, analizujemy, interpretujemy<br />

1 Przedstaw zwięźle fabułę sielanki.<br />

2 Jakie emocje wyraża Laura? Jakich<br />

środków wyrazu użyto, by je przedstawić?<br />

3 Zinterpretuj grę nastrojów zakochanych.<br />

4 Pasterze czy przebierańcy?<br />

Oceń, czy scenka przedstawia<br />

wyidealizowane życie<br />

pasterzy, czy też zawiera<br />

jakiś ładunek prawdy.<br />

5 Jak poeta osiąga efekt śpiewności? Aby<br />

odpowiedzieć na to pytanie, przyjrzyj się<br />

dokładnie wersyfikacji sielanki. Ile sylab<br />

mają poszczególne wersy? Po której sylabie<br />

następuje pauza rytmiczna (średniówka)?<br />

Jaki jest układ rymów?<br />

Franciszek Karpiński<br />

Pieśń o narodzeniu Pańskim<br />

Bóg się rodzi, moc truchleje,<br />

Pan niebiosów obnażony;<br />

Ogień krzepnie, blask ciemnieje,<br />

Ma granice – Nieskończony.<br />

Wzgardzony – okryty chwałą,<br />

Śmiertelny – Król nad wiekami!…<br />

A Słowo Ciałem się stało<br />

I mieszkało między nami.<br />

Jean-Honoré Fragonard [żã onore fragonar], Pokłon pasterzy, obraz<br />

olejny na płótnie, 1775 (Luwr, Paryż)<br />

Wskazówki do lektury<br />

Pieśń dla ludu. Znana niemal każdemu Polakowi<br />

kolęda pochodzi z cy<strong>kl</strong>u Pieśni nabożnych (1792),<br />

który Karpiński napisał z myślą o prostym ludzie.<br />

Tak mówił o tym królowi: „Według możności pieśni<br />

moje składałem w myśl pokazania ludowi […]<br />

powinności względem Boga i bliźniego: jak mają<br />

być cierpliwymi w przypadkach […], jak kochać<br />

ojczyznę mają”. Sięgnął przy tym do głęboko zakorzenionych<br />

w polskiej kulturze wzorców liryki<br />

barokowej (np. wykorzystując takie środki stylistyczne,<br />

jak antytezy czy oksymorony).<br />

Cóż, Niebo, masz nad ziemiany?<br />

Bóg porzucił szczęście twoje,<br />

Wszedł między lud ukochany,<br />

Dzieląc z nim trudy i znoje.<br />

Niemało cierpiał, niemało,<br />

Żeśmy byli winni sami.<br />

A Słowo Ciałem się stało<br />

I mieszkało między nami.<br />

W nędznej szopie urodzony,<br />

Żłób Mu za kolebkę dano!<br />

Cóż jest, czym był otoczony?<br />

Bydło, pasterze i siano.<br />

Ubodzy, was to spotkało<br />

Witać Go przed bogaczami!<br />

A Słowo Ciałem się stało<br />

I mieszkało między nami.<br />

Potem i króle widziani<br />

Cisną się między prostotą,<br />

Niosąc dary Panu w dani:<br />

Mirrę, kadzidło i złoto.<br />

Bóstwo to razem zmieszało<br />

Z wieśniaczymi ofiarami!…<br />

A Słowo Ciałem się stało<br />

I mieszkało między nami.<br />

206


Podnieś rękę, Boże Dziecię,<br />

Błogosław ojczyznę miłą,<br />

W dobrych radach, w dobrym bycie<br />

Wspieraj jej siłę swą siłą,<br />

Dom nasz i majętność całą,<br />

I Twoje wioski z miastami.<br />

A Słowo Ciałem się stało<br />

I mieszkało między nami.<br />

Czytamy, analizujemy, interpretujemy<br />

1 Jakiej zasadzie została podporządkowana budowa pierwszej<br />

zwrotki? Nazwij wykorzystany tu środek stylistyczny i określ<br />

jego funkcję.<br />

2 Jaki cel osiąga poeta, stosując powtórzenie na końcu każdej<br />

zwrotki?<br />

3 Określ stosunek przedstawiciela liryki sentymentalnej do Boga.<br />

4 W jaki sposób pieśń realizuje cel dydaktyczny,<br />

o którym poeta mówi w wypowiedzi cytowanej we<br />

Wskazówkach do lektury? Oceń, czy zamiar poety<br />

się powiódł.<br />

5 Jak poeta połączył motyw religijny z narodowym?<br />

Jakie znaczenie ma ten zabieg?<br />

KOMENTARZ<br />

Teresa Kostkiewiczowa<br />

[Motywy i tematy literatury sentymentalnej]<br />

W literaturze polskiej problem opozycji natury i kultury organizował dość różne<br />

motywy literackie; stał się przede wszystkim podstawą sentymentalnego ujęcia<br />

tradycyjnych przeciwstawień wsi i miasta lub wsi i dworu. […] W cały szereg<br />

utworów aktualizujących ten motyw wpisane zostało przekonanie, że wieś – wolna<br />

od zgubnego wpływu cywilizacji – pozwala pełniej rozwinąć się osobowości<br />

ludzkiej, dostrzec i zrozumieć innego człowieka, podczas gdy miasto i dwór zabijają<br />

naturalne walory i cnoty ludzkie. […]<br />

Wiara w arkadyjski, naturalny charakter więzi międzyludzkich panujących<br />

wśród mieszkańców wsi różni takie utwory od wierszy np. Krasickiego […],<br />

w których subtelne analizy zachowań i przekonań dworaków nie są wsparte optymistycznym<br />

przekonaniem o możliwości zapanowania bardziej naturalnych stosunków<br />

w jakimkolwiek innym środowisku. […]<br />

Problematyka opozycji natury i kultury realizowała się także w motywie przeciwstawienia<br />

norm społecznych i praw świata cywilizowanego – jednostce ludzkiej<br />

z naturalnymi walorami jej czucia i serca. Poznanie siebie, zwrot ku wewnętrznym<br />

wartościom ludzkim to powtarzające się motywy. […]<br />

Motywem charakteryzującym poezję sentymentalną w odróżnieniu od innych<br />

nurtów literackich epoki były doznania religijne. Boga jako nominalnego adresata<br />

wierszy tego typu łączą z człowiekiem więzi emocjonalne. Utwory takie, jak Karpińskiego<br />

Do Boga […], przedstawiają uczuciowy stosunek człowieka do bóstwa,<br />

będący niejako ludzką reakcją na własną sytuację i los. Podczas gdy w nielicznych<br />

Teresa Kostkiewiczowa<br />

(ur. 1936) – badaczka i wybitna<br />

znawczyni epoki oświecenia.<br />

Jest autorką studiów<br />

o twórczości Franciszka<br />

Karpińskiego i Franciszka<br />

Dionizego Kniaźnina.<br />

2. Czucie i wiara<br />

207


1<br />

poeci <strong>kl</strong>asycystyczni – tj.<br />

tworzący w XVIII w.; w stosunku<br />

do sztuki tego okresu używa się<br />

równolegle określeń „<strong>kl</strong>asyczny”<br />

i „<strong>kl</strong>asycystyczny”<br />

wierszach poetów <strong>kl</strong>asycystycznych 1 (Naruszewicz, Krasicki) akcentowane były<br />

najczęściej oddalenie i różnice dzielące Boga i człowieka, w poezji sentymentalnej<br />

na plan pierwszy wysuwa się sprawa porozumienia i bliskości, wręcz namacalnej<br />

obecności bóstwa niosącego wsparcie i pociechę.<br />

Klasycyzm, sentymentalizm, rokoko, 1975<br />

Czytamy, analizujemy, interpretujemy<br />

1 Jakie cechy przypisywali sentymentaliści miastu, a jakie – wsi?<br />

2 Czym różni się pogląd sentymentalistów na naturę ludzką od przekonań Krasickiego?<br />

3 Czemu przeciwstawiali sentymentaliści normy społeczne i prawa świata cywilizowanego?<br />

4 Na jaką charakterystyczną cechę poezji sentymentalnej zwraca uwagę autorka?<br />

5 Jak odnosili się do Boga <strong>kl</strong>asycy, a jak sentymentaliści?<br />

6 Wymień motywy literackie, które w epoce oświecenia wyrażały opozycję natury i kultury.<br />

JÓZEF WYBICKI, PIEŚŃ LEGIONÓW POLSKICH WE WŁOSZECH<br />

Przypomnienie wiadomości<br />

Pieśń legionów polskich we Włoszech (czyli Mazurek Dąbrowskiego) została napisana<br />

z okazji wymarszu legionistów z miasta Reggio w Italii w 1797 r. Prawdopodobnie<br />

sam autor odśpiewał ją wówczas do prostej ludowej melodii. Od<br />

roku 1926 Mazurek jest oficjalnym hymnem narodowym. Pieśń zbudowana<br />

jest z patriotycznych haseł, przeplatanych przykładami historycznymi, aluzjami<br />

politycznymi, a nawet rodzajowymi scenkami. Wymowa utworu jest optymistyczna,<br />

co podkreśla żywy, taneczny rytm mazurka (mazurek to popularny<br />

wówczas taniec ludowy).<br />

Wykorzystaj swoją wiedzę<br />

Jacques-Louis David, Napoleon, niedokończony portret<br />

olejny na płótnie, ok. 1797 (Luwr, Paryż)<br />

1 Przypomnij, kim był autor polskiego hymnu narodowego.<br />

2 Wyjaśnij obydwa tytuły utworu: Pieśń legionów polskich we Włoszech<br />

i Mazurek Dąbrowskiego.<br />

3 Czemu służy przywołanie postaci i wydarzeń z historii Polski? Jaką funkcję<br />

pełni postać Napoleona?<br />

4 Adam Mickiewicz napisał, że „sławna pieśń legionów poczyna się od<br />

słów, które otwierają historię współczesną. […] Słowa te znaczą, że ludzie<br />

zachowujący w sobie to, co stanowi istotę narodowości polskiej,<br />

zdolni są przedłużyć byt ojczyzny niezależnie od wszelkich warunków<br />

politycznych i mogą dążyć do jego przywrócenia”. Jakie znaczenie mają<br />

w utworze pierwsze zdania? Skomentuj wypowiedź Mickiewicza. Jaka jest<br />

przewodnia idea pieśni?<br />

5 Do jakich argumentów wspierających tezę zawartą w pierwszym zdaniu<br />

odwołuje się Wybicki?<br />

208


6 Jaką rolę odgrywa refren pieśni? Do<br />

czego nawołuje?<br />

7 Jakie formy czasowników dominują<br />

w refrenie? W jakim celu poeta je zastosował?<br />

8 Na czym polega związek utworu z muzyką? Pamiętaj, że pierwotnie<br />

był on piosenką żołnierską.<br />

9 W jaki sposób tekst Pieśni legionów nawiązuje do fol<strong>kl</strong>oru?<br />

10 Jak myślisz, dlaczego pieśń Wybickiego została hymnem Polski?<br />

Napisz krótkie wyjaśnienie.<br />

Rozważamy, podsumowujemy, piszemy<br />

1 Wyjaśnij termin „oświecenie”, odwołując się do twórczości<br />

pisarzy tego okresu.<br />

2 Jaki był stosunek pisarzy oświecenia do nauki?<br />

3 poglądy twórców oświecenia na naturę człowieka.<br />

Odwołaj się do przykładów z różnych nurtów<br />

literatury epoki.<br />

4 Dlaczego w okresie oświecenia dominował <strong>kl</strong>asycyzm?<br />

Wskaż najwybitniejszych przedstawicieli tego nurtu<br />

w ówczesnej literaturze.<br />

5 Oświecenie bywa nazywane „progiem nowoczesności”.<br />

Wyjaśnij to określenie i oceń jego trafność.<br />

6 W jaki sposób pisarze oświecenia starali się stworzyć<br />

szczęśliwe społeczeństwo?<br />

7 Jaką rolę w kulturze epoki oświecenia odgrywał śmiech?<br />

Odwołaj się do wybranych tekstów literackich z tej epoki.<br />

8 „Satyra prawdę mówi, względów się wyrzeka”. Omów<br />

obraz rzeczywistości zawarty w utworach Ignacego Krasickiego.<br />

9 Scharakteryzuj zjawisko sentymentalizmu na podstawie<br />

twórczości Franciszka Karpińskiego.<br />

10 Scharakteryzuj <strong>kl</strong>asycyzm i sentymentalizm jako nurty<br />

polskiego oświecenia. Przygotuj krótkie prezentacje na<br />

podstawie wybranych tekstów literackich i dzieł sztuki.<br />

11 W jaki sposób ludzie oświecenia próbowali naprawiać<br />

świat? Jak myślisz, czy jest to w ogóle możliwe?<br />

12 Ludzie oświecenia przede wszystkim wierzyli w rozum,<br />

postęp i wolność człowieka. Zastanów się, czy mieli rację.<br />

13 Przygotuj rozmowę człowieka oświeconego z człowiekiem<br />

sentymentalnym na temat natury i kultury, rozumu<br />

i uczucia.<br />

14 W epoce oświecenia modną formą literacką były tzw. rozmowy<br />

zmarłych. W takich fikcyjnych dialogach konfrontowali<br />

swoje poglądy myśliciele, poeci, artyści i politycy,<br />

którzy żyli w różnych epokach. Napisz dialog między<br />

Wolterem i Szekspirem na temat natury ludzkiej.<br />

15 Jakie idee oświeceniowe są nam bliskie? Dlaczego? Przygotuj<br />

wystawę na ten temat. Nadaj jej stosowny tytuł.<br />

16 Czy człowiek powinien być optymistą, pesymistą czy też<br />

raczej realistą? Przygotuj argumenty do pochwały jednej<br />

z tych postaw.<br />

Lektury dla ciekawych<br />

Wacław Borowy, O poezji polskiej w wieku XVIII, Warszawa 1978.<br />

Pierre Chaunu, Cywilizacja wieku oświecenia, przeł. Eligia Bąkowska, Warszawa 1989.<br />

Czytanie Karpińskiego, red. Bożena Mazurkowa, Tomasz Chachulski, t. 1–2, Warszawa 2017.<br />

Czytanie Krasickiego, red. Teresa Kostkiewiczowa, Roman Doktór, Bożena Mazurkowa, Warszawa 2014.<br />

Zbigniew Goliński, Ignacy Krasicki, Warszawa 1979.<br />

Paul Hazard, Kryzys świadomości europejskiej 1680–1715, przeł. Janusz Lalewicz, Andrzej Siemek, Warszawa 1974.<br />

Mieczysław Klimowicz, Oświecenie, Warszawa 1972.<br />

Teresa Kostkiewiczowa, Klasycyzm, sentymentalizm, rokoko. Szkice o prądach literackich polskiego oświecenia, Warszawa 1979.<br />

Teresa Kostkiewiczowa, Oświecenie: próg naszej współczesności, Warszawa 1994.<br />

Teresa Kostkiewiczowa, Studia o Krasickim, Warszawa 1997.<br />

Zdzisław Libera, Oświecenie, Warszawa 1991.<br />

Zdzisław Libera, Wiek oświecony, Warszawa 1986.<br />

Józef T. Pokrzywniak, Ignacy Krasicki, Warszawa 1993.<br />

Ryszard Przybylski, Klasycyzm, czyli prawdziwy koniec Królestwa Polskiego, Warszawa 1983.<br />

Słownik literatury polskiego oświecenia, red. Teresa Kostkiewiczowa, Wrocław 1977.<br />

Jerzy Snopek, Objawienie i oświecenie. Z dziejów libertynizmu w Polsce, Wrocław 1986.<br />

Jerzy Snopek, Oświecenie. Szkic do portretu epoki, Warszawa 2000.<br />

2. Czucie i wiara<br />

209


• Dorota Siwicka, Aleksander Nawarecki,<br />

)<br />

• Ewa Paczoska,<br />

)<br />

• Ewa Paczoska,<br />

)<br />

• <br />

<br />

oraz )<br />

• <br />

)

Hooray! Your file is uploaded and ready to be published.

Saved successfully!

Ooh no, something went wrong!