ՆՈՐՔ 2017-III

norqamsagir

2017-3

I SSN 1829-2 232

9 77182 92 2300 0

17003

3 / 2017

i


ii


ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ԳՐՈՂՆԵՐԻ ՄԻՈՒԹՅԱՆ

ԳՐԱԿԱՆ-ԳԵՂԱՐՎԵՍՏԱԿԱՆ,

ՀԱՍԱՐԱԿԱԿԱՆ-ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ՀԱՆԴԵՍ

ՀՐԱՏԱՐԱԿՎՈՒՄ Է 1933 ԹՎԱԿԱՆԻՑ

“NORK” MAGAZINE OF WRITERS UNION OF ARMENIA is being published since 1933

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

Շարունակելի… . ................................................................... 3

Կլոր սեղան

Խոսում ենք ժամանակակից գրականության մասին . ......................... 6

Արձակ

Արմինե Բոյաջյան

Էլ-Վինա. նախաբան` չավարտված պիեսի .................................... 18

(Հ)ան(րա)կացարան ........................................................... 24

Սևակ Գևորգյան

Ամրագոտին . .................................................................. 26

Արամ Ավետիս

Քաղաքի երեք մահերը ......................................................... 33

Աղավնի Գրիգորյան

Հավաբուն ..................................................................... 36

Ցեցը ........................................................................... 38

Ֆուտբոլիստը .................................................................. 40

Աղբամանը ..................................................................... 43

Սերգեյ Աղաջանյան

Աշխատանքային օր ........................................................... 46

Հուսահատը ................................................................... 54

Կիրակնօրյա ձանձրույթ ....................................................... 62

ԾՈՎ alize Բանուչյան

Քաղաքավարություն . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 75

1


Պոեզիա

ԾՈՎ alize Բանուչյան, Արշակ Սեմիրջյան, Հուսիկ Արա

Բանաստեղծություններ ....................................................... 78

Թարգմանություն

Աֆրիկայի պոեզիա թարգմանությունը՝ Մարգարետ Ասլանյանի ....................... 94

Անդրեյ Ռաստորգուև

Անապյան արև թարգմանությունը՝ Նաիրա Սիմոնյանի. ............................. 98

Դիանա Ամփիմիադի

Բանաստեղծություններ թարգմանությունը՝ Ասյա Դարբինյանի, Հասմիկ Սիմոնյանի .. . 103

Գրականագիտություն

Հովհաննես Եսայան

Եղիշե Չարենցի «Էպիքական լուսաբաց» ժողովածուի

չափածո նովելները ........................................................... 110

Շապիկին՝ Ժան-Բատիստ Վանմուր.

«Հայերը թղթախաղ խաղալիս», 1720-1737թթ.

Հանդեսը տպագրվում է

ՀՀ Մշակույթի նախարարության աջակցությամբ

Համարի տպագրությանը նպաստել է

Համազգային հայ կրթական և մշակութային միությունը

Գլխավոր խմբագիր և տնօրեն` Լիլիթ Հովսեփյան

ԽՄԲԱԳՐՈՒԹՅԱՆ ՀԱՍՑԵՆ՝ 375019, Բաղրամյանի պող., 3

ՎԿԱՅԱԳԻՐ՝ 44

ԴԱՍԻՉ՝ 77823

ՏՊԱՔԱՆԱԿ՝ 500

«Նորք հանդես» ՍՊԸ, 2017

2


ՇԱՐՈՒՆԱԿԵԼԻ…

Ֆրանսիացի բանաստեղծ և դիվանագետ

Օսկար Միլոշը դեռ մեկ դար

առաջ էր տրտնջում․ «Պոետի և մարդկային

ցեղի միջև անդունդ է գոյացել»։

Միլոշը ճանաչված և սիրված էր, նրա

ստեղծագործությունները կարդում և

թարգմանում էին, նրա հեղինակությունն

անվիճելի էր, գրականության Նոբելյան

մրցանակակիր՝ իր ազգական Չեսլավ Միլոշին

ուսուցանած նրա վարպետության դասերի ազդեցությունը՝ անհերքելի․․․ Եվ,

այնուամենայնիվ, դժգոհ էր․․․

Մշակութային լաբիրինթոսներից ելք գտածների դժգոհության ավանդույթը, անշուշտ,

նախորդ դարասկզբին չի ձևավորվել․ գրական և փիլիսոփայական պեղումները,

ուզենք թե չուզենք, պարբերաբար հայտնաբերում են սերունդերի անխուսափելի

վիճաբանության վկայությունները, ինչը բնական կլիներ նաև մեր օրերին, մեր

երկրում, եթե գրականության և արվեստի ժառանգատուներն ու ժառանգակալները

միմյանցով գոնե հետաքրքրվեին, էլ չասեմ՝ միմյանց սիրեին։

Մինչդեռ հենց նրանց փոխադարձ անտարբերությունն է, որ բերում է «պոետի

և մարդկային ցեղի միջև անդունդի» գոյացմանը, որովհետև մարդկային ցեղը մեծ

մասամբ որքան դյուրահավատ ու բամբասանքասեր է, նույնքան էլ հակված է հուսահատության

ու ժխտողականության, և երբ խոսք ու գիր տարածելու առաքելությունը

ստանձնած տաղանդավոր սերունդները միմյանց արհամարհում են, նա կեղծիքի

հոտ է առնում։ Իսկ կեղծիքը՝ գրականության քիլերն է։

Միմյանցից խռոված սերունդներից ում էլ լսես՝ ճիշտ են․ ավագները սպասում

են, որ նորեկներն իրենց դիմեն, հարգեն, կիսվեն, խորհուրդ հարցնեն, սովորեն, սուբորդինացիա

պահեն, ու սպասելով․․․ հեռանում են, իսկ նորեկները՝ որբանոցից փախած

բողոքավորների կասկածամտությունն աչքերում, սպասում են հրավերի, որովհետև

վախենում են առաջինը ձեռք մեկնել, ու սպասելով․․․ հեռանում են։ Իսկ խընդիրները

մնում և բարդացնում են առանց այդ էլ բարդույթավորված սերունդների

հարաբերությունները... մինչդեռ բավական է ընդամենը անկեղծ խոսել:

3


ՆՈՐՔ-ի այս համարի «Կլոր Սեղան»-ի շուրջ խոսում ենք ժամանակակից գրականության

և ուղեկից խնդիրների մասին։

Մասնակցում են․ բանաստեղծ, Հայաստանի գրողների միության նախագահ Էդվարդ

Միլիտոնյանը, գրող, հրապարակախոս, «Անդին» ամսագրի գլխավոր խըմբագիր

Մերուժան Տեր-Գուլանյանը, գրականագետ, ԵՊՀ դոցենտ Հայկ Համբարձումյանը,

արձակագիր, սցենարիստ Արմինե Բոյաջյանը, դրամատուրգ Կարինե Խոդիկյանը,

գրողներ․ Անի Ամսեյանը, Գրիգը, Դավիթ Սամվելյանը, ռեժիսոր Դավիթ Մաթեվոսյանը,

բանաստեղծներ․ Անի Տեր-Գուլանյանը և Հուսիկ Արան։

4


5


ԿԼՈՐ ՍԵՂԱՆ

ԿԼՈՐ ՍԵՂԱՆ

ԽՈՍՈՒՄ ԵՆՔ ԺԱՄԱՆԱԿԱԿԻՑ ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ ՄԱՍԻՆ

Գրականությունը որպես ժառանգություն փոխանցվող արվեստի տեսակ է:

Այն սերնդեսերունդ անցնում է` կերպարանափոխվելով, փոխելով իր արտահայտչաձևերն

ու բովանդակությունը, գեղագիտական նորմերը, քանդելով

սահմաններ ու նորերը կառուցելով: Արդյո՞ք ավագ սերունդն իր

«էստաֆետը» ճիշտ հասցեատիրոջն է փոխանցել: Որքանո՞վ են գոհ երիտասարդներն`

իրենց ստացածից և ավագներն` իրենց ունեցածը պահպանող,

ավելացնող-պակասեցնողներից:

Գրիգ - «Ավագ սերունդ» և «երիտասարդ սերունդ» ասվածների հարաբերությունը

նման է ծնող-երեխա հարաբերությանը. կարող ես գոհ լինել կամ դժգոհ, սիրել

կամ չսիրել, դրանից ոչինչ չի փոխվում. քոնն է, իսկ երեխայի այսպիսին կամ այնպիսին

լինելու համար, հայտնի բան է, պատասխանատուն ծնողն է: Ավագների անունից

չեմ կարող խոսել, իսկ իմ սերնդի մասին կարող եմ ասել՝ ինքնուսների սերունդ

է, կիսատ մարդիկ, ովքեր ճաշակել են պատերազմի զրկանքները, գիտեն, թե ինչ

բան է վատ դպրոցն ու կիսակրիմինալ փողոցը, սակայն համառորեն գրում են մանկության

մասին, որը չեն ունեցել, ու լավ են գրում:

Էդվարդ Միլիտոնյան - Որքան էլ գրականությունը ժառանգություն է` բնականորեն

փոխանցվող, այն համեմատել կտակի հետ և´ մոտ է, և´ հեռու. ցանկացած

մեծ գրող, մեծ երևույթ իր գրական աշխարհում ստեղծագործելիս չի մտածում

սերունդների` իրեն կարդալու մասին: Նրա գործը ենթագիտակցության դաշտում է,

որ հղված է սերունդներին: Լավ կլինի, եթե փոխանցումավազքի նպատակը լինի

կարդալը, ճանաչելը. դա շղթայի կարևոր մասն է: Ես այս ընթացքը սպորտի հետ

չէի համեմատի. մշակույթը տեսանելի ու անտեսանելի կապերով է հյուսվում, այն

առարկայական պատկերացնելը դժվար է: Որքան էլ, որ զարմանալի է, յուրաքանչյուր

գրող չի ընկալվում հե´նց իր կողմից: Գրողը երբեք գրականագիտորեն չի մոտենում

իր ստեղծածին, նա արարում է շարունակելիության բնազդով: Երիտասարդը

կընդունի, թե` ոչ, այս մասին նա չի մտածում գրելիս: Ի վերջո, նա ինքն է իր տերը,

իր ազատության սահմաններում է կարդալու իր ընտրությունը:

6


Դավիթ Մաթևոսյան - Գրականությունը... արվեստը, մշակույթը առհասարակ,

այո, որպես ժառանգություն փոխանցվող բան է, բայց լիովին կարող է և

«դատարկ տեղում» գոյանալ թե՛ ազգային մշակույթի սահմաններում, թե՛ ազգամիջյան

խաչմերուկներում: Փառք Աստծո, որ այդպես է, որ ճկուն են արարողի ու

արարման հոգին ու միտքը, այլապես դարերի ընթացքում մշակույթների ծնվելն ու

վերածնվելը, արգասավոր փոխթափանցումը, սինթեզները և նոր ու նորի ծնունդներ

չէին լինի, իսկ մեր՝ ավաղ այդքան հաճախ առերեսած պատմական, քաղաքական

տապալումներն անպտուղ ու ստերջ կթողնեին սերունդներ ու ժամանակներ:

Հարցի ենթատեքստում ձեր ճիշտ դիտարկումն եմ տեսնում՝ սերնդափոխությունը

մեր իրականության պարբերաբար վեր ելնող, պարբերաբար տապալվող ու

չիրականացվող խնդիրն է: Մի´շտ: Իհարկե, ունեցել ենք արգասավոր ժամանակներ,

երբ հաջողացրել ենք սերնդափոխություն ապահովել: Ունեցել ենք նույնիսկ

«ի հեճուկս» ժամանակներ, երբ, ասենք, ստալինյան քսանամյա տեռորի, մշակույթի

ու գրականության ողջ դաշտի ավերմանն, ասես, ջգրու՝ Երկրորդ համաշխարհային

պատերազմից հետո ոտքի ելավ ու ձևավորվեց մեր նոր դասական գրականության

սերունդը: Չթվարկեմ: Բայց որպեսզի դա բացառիկ կերպով համաշխարհային գիտամշակութային

պոռթկմանը՝ հետպատերազմյան ֆենոմենին ու «վաթսունականներ»

հասկացությանը չվերագրվի, այլ նաև տեղական ջանքին ու գիտակցմանը, գիտակցված,

ծրագրված հաղթահարմանն ու արդյունքը համարվի ծրագրված գաղափարի

ուգաղափարական գործողությունների: Բայց չէ՞ որ լավագույն դեպքում գործ ենք

ունեցել մտավորականների խմբի, անհատի կամ անհատների նախաձեռնության

ու գիտակցման ֆենոմենի հետ, կարճ ժամանակահատվածում, այսպես ասենք՝

գենետիկ, ինքնապահպանման կոդերի ազդակով արված քայլերի հետ, երբ եզրին

հայտնված լինելու, եզրով քայլելու այդ՝ կոդային գիտակցումը, հակառակ ոչնչացման

ծրագրի՝ Ստալինի, Մեծ հայրենականի, Եղեռնի, Անդրֆեդերացիայի... ծրագրեր

ու անհատներ է ձևավորել. Նժդեհ ու Մյասնիկյան և, համապատասխանաբար, հայրենիքի

փրկված մնացորդ մի կտոր ու բնակվելու եկած մտավորականներ՝ գիտնական

ու արվեստագետ, որ երկիր ստեղծեցին, քսաներորդ դարի քառասնականներ և

գլխատված մտավորականության մնացորդաց ծնունդ մտավորական պլեյադայի

նոր սերունդ, որ իր հետևից վաթսուն-յոթանասնականների սերունդը բերեց և,

վերջապես, արդեն այդ սերունդը, որ իր նախորդի մնացորդացի հետ իմ սերնդին

կյանք տվեց, ԽՍՀՄ փլուզումը բաց աչքերով տեսավ, դրա մարտահրավերը բոլորիս

հետ ընդունեց... Բայց ընդունե՞ց, ընդունեցի՞նք, հաղթահարեցի՞նք: Կոլապսն

ահռելի է ու շարունակվում է. ներսից չեմ կարողանում հասկանալ: Գիտեմ միայն,

որ բարեբախտաբար պատերազմի մարտահրավերը առայժմ կարողացել ենք հաղթահարել,

իսկ երկրի կառուցմանը՝ քավ լիցի:

Մերուժան Տեր-Գուլանյան - Երկար էր հարցը, սակայն ես ինձ ավագ չհամարելով՝

հիշեցի մեր մեծ ավագի մեկ տողը. «Մենք բոլորս, բոլորս մանուկներ ենք

որբ»... Հարցը իմ մեջ արթնացրեց Տերյանի համատիեզերական թախիծը, որից հետո

քիչ բան կա ասելու:

7


ԿԼՈՐ ՍԵՂԱՆ

Իսկ ինչ վերաբերում է երիտասարդությանը, նրանք մեծ ժառանգություն են

ստացել և, ի պատիվ իրենց, ասեմ, որ այդ ժառանգությունը քամուն չեն տալիս,

թեև երբեմն վերածում են մանրադրամի, բայց դա ընդամենը խոսք որդեկիրն են:

Անի Տեր-Գուլանյան - Բոլոր ժամանակներում էլ ավագներն իրենց էստաֆետը

ճիշտ հասցեատիրոջն են փոխանցել մի պարզ պատճառով, որ այսօրվա ավագների

մեջ վաղվա երիտասարդներն արդեն միտված են: Ենթագիտակցորեն պահպանելով

ժառանգածը` երիտասարդությունն ապրում է ինքն իր կյանքով և ապրում ու գրում

է այնպես, կարծես իրենից առաջ ոչինչ չի էլ եղել և ինքն առաջինն է, որ նայել ու

տեսել է. գրում է անփույթ, հիմնականում անհասցե ու անսյուժե, գրում է իր ճշգրիտ

ինքնանկարը և հասցնում է մինչև լղոզված վերացարկմանն ու ինքն իր հետքերով

վերադառնում: Ամեն ինչ ճիշտ է:

Կարինե Խոդիկյան - Իսկ ի՞նչ է նշանակում՝ «ճիշտ հասցեատիրոջ է փոխանցել»:

Այսինքն, ասպարեզում մեկից ավելի հասցեատեր կար ու ավագ սերունդը ընտրելով

նրանցից մեկին, հիմա պատասխանատվությա՞ն պիտի ենթարկվի… Սերնդափոխությունը

(գոնե գրականության մեջ) գրական տարածքի ներքին տրամաբանությամբ

է ընթանում. գալիս է Եկողը և իր գրական Ասելիքով նշում իր Տեղը:

Այլ հարց է, որ ոչ միշտ են Ասելիքն ու ակնկալիք Տեղն իրար համարժեք, բայց դա

նորմալ է, քանի դեռ գործում է Ժամանակի գնահատականը: Ինչ վերաբերում է գոհ

լինելուն, արվեստում (և գրականության մեջ) «բարեհոգի գոհունակություն» ասվածն,

առնվազն, տարօրինակ է, գոնե ինձ համար:

Հուսիկ Արա - Սերունդների միջև պայքարը, անգամ`մեկմեկու չհանդուրժելն

ու ժխտելը, գրեթե բոլոր ժամանակներում է եղել, ինչը բնական երևույթ է՝ արդեն

հինը մերժելու, նորը ստեղծելու և այն չընդունելու առումով: Սակայն ամեն սերունդ

նախ ինքնուրույն է և հիմնականում ինքնատիպ իր հայացքով: Որքան դարն արագընթաց

է, նույնքան էլ բուռն է այդ ինքնության պարբերականությունը: Երկու տարբեր

հասարակարգերում ստեղծագործած և ստեղծագործող գրական սերունդներ

են այսօր կողք կողքի գիր ու խոսք ստեղծում Հայաստանում: Սակայն հընթացս

անկախության շրջանի գրականության ազդակները գալիս են 60-ականների հեղափոխական

սերնդի նորովի բառուբանից: Նորարար էին նրանց ավագները նույնպես`

Պարույր Սևակը, Եղիշե Չարենցը, Վահան Տերյանը… այդպես որքան հետ

գնանք՝ մինչևՄեսրոպ Մաշտոց, ամեն մեկն իր ժամանակի մեջ: Պարզապես ամեն

նոր գրական սերնդի ընթերցող նոր հայացք պետք է ունենա:

Դավիթ Սամվելյան - Գրականությունը, ինչպես կյանքում ամեն ինչ, պետք է

և կրում է դինամիկ բնույթ: Չեմ կարծում, թե գոհ կամ դժգոհ լինելու հարց պետք է

ծագի: Յուրաքանչյուր գրող իրեն բնորոշող ու իրեն յուրահատուկ դարձնող ձեռագիր

ու դիմագիծ պետք է ունենա, իսկ եթե մի բան, որն անցյալից է եկել, իր սրտով չէ,

ապա ինքը ստեղծագործող է, թող ուղղի իր ստեղծագործական գործունեությամբ:

Դե, ավագները սովորաբար միշտ դժգոհ են, որն ունի իր դրական կողմերը, այսինքն`

քեզ վերանայելու և ավելի հիմնավոր դառնալու հնարավորություն է ստեղծվում: Խոսքս

չի վերաբերում այն դժգոհությանը, որը տանում է բացարձակ ժխտողականության:

8


Անի Ամսեյան - Սերունդ բառն այդքան էլ չեմ սիրում։ Ամեն մարդ ինդիվիդ է,

հատկապես գրողը։

Մեզ հրաշալի գրականություն է փոխանցվել, որն անպայման պետք է արժեվորել ու

ճանաչել։ Պետք է յուրացնել մեզնից առաջ եղածը, առանց կրկնելու՝ ստեղծագործաբար։

Այսօր շատ հետաքրքիր, բազմաոճ գործեր են ծնվում։

Ստեղծագործող մարդուն պետք է, որ այնքան էլ չհուզեն այս հարցերը։ Եթե գրողը

կամ արվեստով զբաղվող մարդը կարող է քննադատությունների, չհասկացվածության

պատճառով դադարեցնել գործունեությունը, եթե կարող է չգրել, չստեղծագործել,

պիտի անպատճառ անի դա։

Չեմ ուզում ընդհանրացնել, փորձեմ հարցին պատասխանել՝ կիսվելով անձնական

փորձառությամբ։

Ես երևի մի փոքր բախտավոր եմ. ինձ հանդիպում են մարդիկ, որոնք ավելի

շատ են հավատում իմ ուժերին, կարողություններին, քան ես ինքս։

Ինչպե՞ս կարող եմ մոռանալ և հիմա չհիշատակել լուսահոգի Ռուբեն Հովսեփյանի

անունը, ում ուսանողը լինելու երջանկությունն եմ վայելել։ Մտավորական,

որի հետ անգամ նստել-լռելիս կարելի էր գրականության և, առհասարակ, աշխարհի

մասին ունեցած պատկերացումները վերանայել։ Միշտ ոգևորող, միշտ առաջ

մղող, միշտ հավատացող․․․

Ինչպե՞ս կարող եմ մոռանալ Գուրգեն Խանջյանի վերաբերմունքը, երբ վախեցած,

գրեթե դողալով առաջին անգամ մտա «Գրեթերթ»-ի խմբագրություն։

Շատերի անունները կարող եմ նշել հիմա։ Մեծահոգի մարդիկ, որոնց մեկ բառն

անգամ հեղափոխել է կյանքս։

Հայկ Համբարձումյան - Չգիտեմ, թե որքանով է նպատակահարմար մարզական

եզրաբանության կիրառությունը գրականության ժառանգորդության մասին

խոսելիս, քանի որ գրողները շատ տարբեր են իրենց դավանած գեղագիտական ու

գեղարվեստական սկզբունքներով: Դժվարանում եմ այդպիսի ժառանգորդություն

տեսնել գրական տարբեր սերունդների միջև, նաև կոնկրետ պատգամներ, ուղերձներ,

կամ «ժառանգություն», որոնք ստացել են կամ չեն ստացել երիտասարդները

ավագներից ու պետք է շարունակեն փոխանցել: Եվ գուցե դա լավ է, քանի որ գրողը

պետք է ազատ լինի պայմանականություններից, հաղթահարի ավանդույթն ու

կաղապարները, որպեսզի կարողանա ինքնուրույն ու նոր խոսք բերել գրականություն:

Եվ, ընդհանրապես, գրականության զարգացաման համար կարևոր է ոչ

թե սերունդների համերաշխությունը, այլ բանավեճը: Ցավոք, ես այդպիսի բանավեճ

քիչ եմ տեսնում. եթե երիտասարդների կողմից նույնիսկ որոշակի ընդդիմություն

լինում է, ավագները դրան կասկածանքով են նայում, երբեմն վախով ու նաև խիստ

դիմադրությամբ են ընդունում: Մյուս կողմից երիտասարդները լավ ծանոթ չեն

ավագների ու նույնիսկ միջին սերնդի հեղինակների գործերին, ինչը կարող էր օգնել

նրանց կողմնորոշվել գրական դաշտում: Ընդհանրապես միմյանց կարդալու ու ճանաչելու

հարց կա առաջին հերթին, ապա նոր գնահատելու և գուցե ուղղորդվելու:

9


ԿԼՈՐ ՍԵՂԱՆ

Էդվարդ Միլիտոնյան - Իմ հիմնական մտահոգությունն այն է, որ դարերով

թրծված մեր մշակույթի ոգին կարողանանք փոխանցել: Ձևերն ապագայինն են,

գրականությունն էլ, ի վերջո, տեղական, լոկալ լինել չի կարող. այն սնուցվում է համաշխարհային

լավագույն գրական էջերից: Սա սերունդների ընտրության խընդիրն

է: Ցավոք, գրականագիտական մոտեցումները լիարժեք համարել չենք կարող

վերջին հիսուն տարիներին ավագների ստեղծած հսկայական գրական պաշարի

նկատմամբ: Որքանով տեղյակ եմ, ժամանակակից գրականությունը դասագրքերում

ավարտվում է Հրանտ Մաթևոսյանով: Բուհական ձեռնարկներում լիարժեք չի

ժամանակակից գրականության ուսուցման մեթոդիկան: Ցանկալի է, որ յուրաքանչյուր

երիտասարդ գրող կենդանի շփման ցանկություն ունենա ավագների հետ, հաճախ

մեծ ու կարևոր դասերը հե´նց բանավոր կերպով են տրվում:

Արմինե Բոյաջյան - Ես գրականությունն ընկալում եմ որպես մեկ շղթա`

ամբողջական, հյուսված: Անգամ իրար հերքող, իրար սպանող ստեղծագործություններն

էդ մեկ շղթայից են: Ամեն ժամանակ ու ամեն մեկն էդ ժամանակի մեջ իր պըտույտն

է գծում: Գիտակցաբար-անգիտակից` ամեն գծած մի օղակ է, որով կապվում

է ինքը և որից կկապվի ինչ-որ մեկը: Ես շարունակողն եմ քարերի վրա պոեզիա սարքող

շումերների… Կա գերագույն միտք: Մենք սնվում ենք էդ մտքից: Ինչ-որ մի օր,

հավերժական չափումի մի օր այդ միտքը կամբողջանա: Մարդկության էս ահռելի

երակի մեջ ունենք հե´նց մեզ թողնված ժառանգություն: Այն փոքր չէ, կնքված ու

թրծված է: Կա գնահատելու և քոնը ստեղծելու, արմատը տեսնելու ու յուրովի շիվեր

տալու անհրաժեշտություն: Եթե գանք ինձ համար ավելի կոնկրետ ու շոշափելի

հարթակ, ապա քիթս վեր տնկած կարող եմ ասել, որ ճյուղ եմ գրական հզոր մի

արմատի, պտղաբերում եմ մի մեծ սերմի: Ես չգիտեմ` գոհ էր արդյոք նա, իմ Ուսուցիչը,

Վարպետը` Ռուբեն Հովսեփյանը, չգիտեմ` կուզենա՞ր արդյոք հե´նց ինձ փոխանցել

էն, ինչ իմ բաժինն էր իր հսկա ունեցածից, բայց իմ մասով ասեմ` ես հաջողակ ու

բախտավոր մարդ եմ, որովհետև 2002թ-ին նախախնամությամբ հանդիպեցի նրան...

Դավիթ Մաթևոսյան - Ես գրող չեմ: Մի քանի տպագրած, մի քանի հեռուստատեսային

հրապարակում ունեմ: Թարգմանություններ, սցենարներ, բեմադրություն,

ֆիլմեր: Ես ռեժիսոր եմ, որ լիամետրաժ-խաղարկային ֆիլմ չի արել տակավին:

Սերնդափոխության մասին կարծում եմ, որ ժառանգման ու ժառանգականության

առաջնահերթ ու էական նախապայմանը գրագետ լինելն է՝ գոնե մեկ լեզվի

խիտ ու խորը սահմաններում, եթե գրականությունից ու կինոյից ենք խոսում:

Համոզված եմ, որ գրող լինելու համար պետք է մանրամասնորեն ու հաճախակի

գիրք կարդալ, այնքան, որ բառապաշարդ ու բառարանդ հարստանան, այնքան, որ

լեզվով ոչ թե գործողություն ու զգացմունք նկարագրես, այլ խաղաս, տարե՛րքդ լինի

լեզուն, կատարյալ զե՛նքդ: Թե չէ՝ ի՞նչ է ստացվում: Հանրությունն այս մեկին Բակունցի,

Մաթևոսյանի, Չարենցի էպիգոնը, և ապա՝ գրական հետևորդ ու ժառանգորդն

է համարում, մինչդեռ նրա բառապաշարը, նրա խոսքի կոնստրուկցիան աղքատիկ

ու տգետ է: Ու տարիների հետ նա չի աճում, թերուս ու տգետ է մնում: Ասացի՝

եթե գրականությունից ու կինոյից ենք խոսում: Սահմանները փոքրացրել, նեղի եմ

10


բերել՝ նկարիչ, քանդկագործ, կոմպոզիտոր, ճարտարապետ… չգիտեմ, դուրս եմ

թողել: Այնտեղ համոզված են մեծ մասը և նրանց մասին մեծ մասը համոզված է, որ

Խոսքի, Բառի հետ նրանց արվեստն ու արհեստը, գիտությունը կապ չունի, կամ քիչ

կապ ունի: Մինչդեռ միայն Բեթհովեն-Գյոթե տանդեմը հիշեցնեմ ու անցնեմ:

Ինչևէ, համարում եմ, որ ժառանգականությունը, սերնդափոխությունը որևէ

մշակույթի պարտադիր, մտածված, գծագրված հատկանիշը պիտի լինի:

Ավարտելով, այսպես ասեմ՝ միայն Ստեփան Զորյանի պատմվածքների մանրակրկիտ

ընթերցումը, վերլուծումն ու թեկուզ նմանակումը մեր գրականությանն ու

մշակույթին կարող է տալ գրագետ ու տրամաչափի տեր գրողների ու արվեստագետների

սերունդներ, որ լեզվի են տիրապետում: Միայն Հակոբ Մնձուրու պատմըվածքների

նույնական ու նույնորակ ընթերցումը կարող է նույնն անել, առավել՝ ոչինչից,

մոխրից դուրս բերել գրական ԿԵՆԴԱՆԻ արևմտահայերենը՝ փայլուն ադամանդ,

էթնոգրաֆիկ գիտության մի շերտ ստեղծել, ոչնչացված քաղաքակրթության

մասին գիտական ոսկե հատորներ տալ սերունդներին:

Դժվա՞ր է արդյոք ավագների համար ստեպ-ստեպ հեռանալ դաշտից`

զիջելով իրենց դիրքերը հաջորդներին: Գաղտնիք չէ, որ այս հարթության

մեջ խնդիրներն անխուսափելի են: Ինչո՞վ են դրանք պայմանավորված:

Հուսիկ Արա - Գրողը, քանի դեռ գրում է, չի հեռանում դաշտից, շրջանառվում

է՝ ինչ չափով, որ ստեղծել է` անկախ տարիքից: Անգամ հեռանալու դեպքում, եթե

իսկական գրականություն է ստեղծել, շարունակում է ընթացքի մեջ մնալ: Այլ է հարցը,

երբ վարչական աշխատանք կատարող գրողին է վերաբերում: Զգալի մասը դըժվարությամբ

է զիջում, քանի որ չեն ցանկանում իրենց դիրքից զրկվել:

Արմինե Բոյաջյան - Խորհրդավոր ու սիրուն պատասխան, անշուշտ, կարող

եմ տալ, բայց կլինեմ ավելի ռեալ ու անկեղծ: Այո´, արվեստում կամ գուցե ամեն տեղ,

ավագները զիջել չեն սիրում: Տասնյակ էդպիսի դեպքեր կան մեր փոքր, պտղնցաչափ

քաղաքում: Գուցե՞ գաղտնիքը հենց էդ «փոքր»-ի մեջ է… Արդեն ասացի` ես բախտավորներից

եմ, բայց շատ երիտասարդների գիտեմ, որոնք «ստիպված» երազում

են ոմանց մահը... Շատ մշակութային տիրույթներից, ցավոք, էսօր жэк-ի հոտ

է փչում: Թեև այս իրական պատկերի կողքին կա նաև մեկ այլ` ոչ պակաս իրական

տեսություն` ջուրն իր հոսելու հունը կգտնի...

Գրիգ - Ասում են՝ լավագույն աշակերտը նա է, ով գերազանցում է ուսուցչին.

կարծում եմ՝ դիրք զիջել-չզիջելու հարց չկա, կա նպատակ՝ լավագույնը լինել: Լավագույնն

ես՝ կստիպես զիջել, լավագույնն ես՝ ուրախությամբ կզիջեն: Եթե խնդիրներ

կան, ուրեմն դեռ այն չենք, ինչ ուզում ենք լինել:

Կարինե Խոդիկյան - Ավագները ստեպ-ստեպ հեռանան, որպեսզի կրտսերները

տեղ-տեղ գրավեն նրանց տե՞ղը... Ներեցեք սարկազմի համար: Սա մի տիրույթ է,

11


ԿԼՈՐ ՍԵՂԱՆ

որտեղ ամեն մեկն ունի ի՛ր տեղն ի՛ր ստեղծած գրականությամբ: Պետք չէ իրար տրորել,

ընդամենը ստեղծել սեփական գրական մոլորակը: (Հիշեցում՝ տիեզերքն անեզր է):

Դավիթ Սամվելյան - Միշտ ընթեռնելի, միշտ ուշադրության ու հետաքրքըրության

կենտրոնում լինելու ցանկությունից է հավանաբար: Բայց եթե ստեղծել ես

արժեքավոր գործ, ապա չեմ կարծում, թե ժամանակը որևէ խոչընդոտ կարող է

հանդիսանալ: Այլ բան է մոդան, որը միշտ է փոփոխական, բայց նաև մոդայի մեջ

լավագույն նորը մոռացված հինն է դառնում երբեմն:

Էդվարդ Միլիտոնյան - Գրողը երբեք չի հեռանում. իր ստեղծածն իրենից երկար

է ապրում, իր գրականությունն իրենից հետո ավելի խորն է ներկայանում:

Երևի թե, գրողն ապրելով, խանգարում է ինքն իրեն. բնավորությունը, մոտեցումը,

մարդկային վարքը, նիստուկացը երբեմն խանգարում են նրան: Կա մի հին ասացվածք`

ծառը կտրելիս է բունը երևում: Այն, որ գրողը հեռանում է, տեսողական խաբկանք

է երևի: Գրողն ու գրականությունը հյուսվածքներով գնում են դեպի ապագա:

Այ, տեսե´ք, կար Չարենցի սերունդը: Չարենցի հետքը տեսանելի է մինչև այսօր: Սա

մի դաշտ է, որտեղ առանց հոգևոր հաղորդակցության անհնար է: Նախորդ սերունդը

միայն օգնում է եկողներին: Ես «հայրերի ու որդիների» խնդիր չեմ տեսնում:

Անի Տեր-Գուլանյան - Երբ ավագ լինեմ, կպատասխանեմ այս հարցին, չնայած

կարծում եմ, որ իրական ավագի համար դժվար չպետք է լինի, քանի որ մի այլ

մեկի միջով ու միջոցով գրականության թելը չի կտրվում, թեկուզ և առավել երիտասարդի.

չէ՞ որ պահպանվում է ամենակարևորը, որին ինքն էր ծառայում:

Դավիթ Մաթևոսյան - Ո՞ր ավագների համար: Ո՞ւմ մասին ենք խոսում: Տարիքո՞վ,

թե՞ ձիրքով, թվացյալ արհեստո՞վ, թե՞ արվեստով ավագներից ենք խոսում:

Քանի որ ունենք խաթարված, սնանկ հանրային դաշտ, չստեղծված, չհիմնավորված

համակարգ, որևէ հարթության վրա, էլ ուր մնաց ՝ հիմքերի հիմք Մշակույթի

դաշտում, այդպես է լինելու:

Անի Ամսեյան - Արվեստի մեջ, կարծում եմ, այդպիսի խնդիր չի կարող լինել. յուրաքանչյուր

տաղանդավոր, ստեղծագործող մարդ անպայման գտնում է իր տեղը։

Բնական է ու մարդուն բնորոշ անվստահությունը նորի, նորեկի ու իր բերածի հանդեպ։

Առհասարակ մեր հասարակությունը ցանկացած նոր բան մեծ սթրեսով է դիմավորում։

Ժամանակ է անհրաժեշտ։ Եթե պիտի ապրի, կապրի...

Հայկ Համբարձումյան - Չեմ կարող ասել ինչ դիրքերի մասին է խոսքը: Գուցե

նախկինում նման խնդիր կար, երբ գրողները հնարավորություն չունեին իրենց

ուզած չափով հրատարակվել, ներկայանալ գրական մամուլում և այլն: Համացանցի

ու թվային աշխարհի զարգացումը հնարավորություն է տվել բոլորին` ներկայացնել

ու տարածել իրենց ստեղծագործությունները, ինչը գրողները բավական լավ անում

են: Այլ է խնդիրը, թե ով է այդ ամենի ընթերցողը, քանի մարդ է կարդում:

Մերուժան Տեր-Գուլանյան - Աստծո ստեղծած մարդը զավակ է ծնում, զավակը

ծնում է իր զավակին և միշտ չէ, որ նրանք մի կարծիքի են, բայց նրանք միշտ

իրար սիրում են: Եվ ինչ լավ է, որ կյանքը այսպես շարունակվում է: Ինչպես էլ նաև

շարունակվում է գրականությունը:

12


Գրականագիտական, տեսական վերլուծություններն ի՞նչ ազդեցու-

թյուն ունեն գրականության վրա: Ի՞նչ մակարդակում է համակարգը հի-

մա Հայաստանում: Ինչպիսի՞ հեռանկարներ կան կոնկրետայս ոլորտում:

Էդվարդ Միլիտոնյան - Եթե գրականությունը լուրջ դիտարկենք, լրջագույն

կերպով անդրադառնանք այս աշխարհին, հետաքրքիր վերլուծությունն օգտակար

է հենց գրողին: Գրողը երբեմն շատ բան չի նկատում, նրա ստեղծագործական հոգեբանության

մեջ մեծ դեր ունի ենթագիտակցությունը: Խաչատուր Աբովյանը ստեղծեց

մի հզոր, էքսպրեսիվ վեպ`«Վերք Հայաստանի»: Այդ նոր լեզվաընկալումն, անշուշտ,

բխում է ենթագիտակցությունից: Գրական երկի կառուցվածքի, տրամաբանության

արմատը երեք ոլորտի` ենթագիտակցության, անգիտակցության ու գիտակցության

հարաբերությունն է: Հենց սա´ է մշակութային առեղծվածը: Գրականությունը

գրականություն չէ, եթե գաղտնիք չունի: Այստեղ ամեն ժամանակ իր շերտն

է բացում: Ժամանակի հսկա դաշտն է մշակութային աշխարհի տարածքում վերլուծում,

թե «ինչպես…»: Ցավոք, այսօր կաղում է գրականագիտությունը: Անուններ,

անշուշտ, կան, բայց վերջին քսան-երեսուն տարիներին խուսափում են գրաքննական

լուրջ աշխատանք կատարելուց: Օրերս հրավիրված էի գրական համաժողովի.

նայում ես ելույթների ցուցակը` քառասուն ելույթից ընդամենը վեց-յոթ աշխատանք

է, որտեղ կա դիտարկում վերջին հիսուն տարվա գրականության վերաբերյալ: Սա

արդեն շատ բան է ասում: Ես չեմ հասկանում, թե որն է բուն պատճառը` այդ ժամանակի

գրականությունն ինքն իրեն չի՞ պարտադրում, թե՞ երիտասարդներն այն

չեն համարում քննարկման նյութ: Չգիտե´մ:

Հայկ Համբարձումյան - Որոշակիորեն կանոնակարգված գրական ընթացքի

ու գրական ակտիվ դաշտի առկայության դեպքում գրականագիտական-քննադատական

խոսքը չափազանց կարևոր է և մեծ ազդեցություն կարող է ունենալ

գրականության զարգացման վրա: Մեր օրերում, ցավոք, գրականության քիչ ընթերցման

պայմաններում էլ առավել քիչ են կարդում քննադատական ուսումնասիրություններ:

Այս վիճակը պայմանավորված է նաև գրական մամուլի իներտությամբ,

ժամանակին համընթաց չքայլելու հանգամանքով: Ունենք լավ ավագ ու

երիտասարդ գրականագետներ, որոնք գրում են գրախոսություններ, տարբեր հոդվածներ,

սակայն այդ աշխատանքը ոչ մի կերպ չի վարձատրվում, գրեթե բացակայում

են հոնորարները: Այս պարագայում գրականագետները նյութեր չեն տալիս

գրական մամուլին, ուշ-ուշ են անդրադառնում հայ արդի գրականությանը: Մեկ այլ

խնդիր է, որ գրողներից շատերը, չհասկանալով քննադատության գործառույթն ու

նշանակությունը, ընթերցում են միայն այն հոդվածները, որտեղ իրենց անունը կա,

շատ սուր արձագանքում քննադատական խոսքին, երբեմն արհամարհում գրականագետներին,

նրանց համարում պատվերներ կատարողներ և այլն:

Մերուժան Տեր-Գուլանյան - Գրականագետներն, ափսոս, այսօր մի քանի

տասնամյակներ առաջվա ազդեցությունը չունեն գրականության վրա (թերևս երևի

13


ԿԼՈՐ ՍԵՂԱՆ

դա ճիշտ է), սակայն այսօր էլ կա գրականագետ, ում խոսքը ազդեցիկ է, և ես հիմա

չեմ խուսափում անուններ տալուց.

Օրինակ՝ ԴավիթՄարկ Նշանյան, Գրիգոր Պլտյան, Թադևոս Խաչատրյան, Դավիթ

Գասպարյան, Պետրոս Դեմիրճյան, Ալեքսանդր Թոփչյան, Յուրա Խաչատրյան, Արքմենիկ

Նիկողոսյան և ավագներից Ֆելիքս Մելոյան, ով, ցավոք, այլևս մեզ հետ չէ:

Իսկ ինչ վերաբերում է հեռանկարին, այսինքն, մեզնից հետո եկողներին, պատասխանեմ

Գառնիկ Քալաշյանի քառատողով.

Երանի ձեզ, որ պիտի գաք`

Մեզնից ջահել, մեզնից խնդուն,

Մենք մեր տան մեջ օտար եղանք,

Դուք տիրաբար մտեք մեր տուն:

Կարինե Խոդիկյան - Վերոնշյալները գրականության զարգացման վրա եթե

ազդեցություն ունենային, այսօր մենք կունենայինք շատ կասկածելի մի գրականություն:

Համենայնդեպս, չեմ հիշում, որ մեկը գրող է դարձել գրականագետի տեսական

վերլուծությունների շնորհիվ: Գրականագիտությունը ընդամենը պետք է

ախտորոշի գրական պրոցեսը և դասակարգման ենթարկի արդեն գրվածը: Իսկ

ծանոթ-գործարքային հոդվածներն ընդամենը օդ են շարժում, փառք Աստծո, որ ժամանակի

շատ կարճ մի պահի:

Հուսիկ Արա - Գրաքննադատությունն անհրաժեշտ է գրական ընթացքն արժեվորելու,

անհրաժեշտ դիտարկումներ անելու համար: Ներկայումս ձևավորվում է

գրաքննադատական նոր հայացք Հայաստանում, և այդ ներուժը վաղվա օրվա

վստահություն է ներշնչում:

Արմինե Բոյաջյան - Տեսական վերլուծությունն օգնում է գրականությանն ապրել

կամ մեռնել: Գրողը չի գրում ընթերցողի կամ վերլուծողի համար, բայց նրա տեքստին

որոշակի ստատուս է տալիս գրաքննությունը: Օբյեկտիվ վերլուծությունների

պակաս եղել է ու կլինի միշտ, որովհետև մարդու բոլոր ընկալումներն, ի վերջո, սուբյեկտիվ

են: Այս ամենին էլ հաճախ գումարվում է գրող-քննադատ փոխադարձ

շահավետ հարաբերությունը, որն ունի, անշուշտ, իր տխուր կողմերը: Հայաստանյան

շուկան խիստ փոքր է, այստեղ այլ մասշտաբներ են, դրա հետևանքում խնդիրներն

էլ սպեցիֆիկ են, երբեմն` տրամաբանությունից դուրս: Գրականագիտական լավ

դպրոցի կարիք կա այսօր Հայաստանում – դա անհերքելի է, բայց նաև միակ լուծումը չէ:

Հարցերն ավելի կոմերցիոն բնույթ ունեն, և դա էլ նորմալ է, բնական:

Անի Ամսեյան - Մեր օրերում Հայաստանում արվեստով զբաղվող ցանկացած

մարդ նվիրյալ է, արկածախնդիր։ Մենք հիմա ունենք գրաքննադատներ` նաև երիտասարդ,

որոնք գրական միջավայր ստեղծողներ են։ Մարդիկ այսքան ծանր սոցիալական

պայմաններում, չարժանանալով գրեթե որևէ առանձնահատուկ ուշադրու-

14


թյան, շարունակում են բարեխղճորեն կատարել իրենց աշխատանքը, ուրեմն կյանքը

շարունակվում է, լույս կա, որին ձգտում ենք։

Միայն թե, ցավոք, Հայաստանում շատ հաճախ մասնագիտական քննադատությունը,

քննարկումն ի վերջո տեղափոխվում է անձնական դաշտ։ Առողջ քննադատությունը

և դրա առողջ ընդունելությունը` առանց հույզերի, առանց ավելորդ

զգացմունքայնության, միայն կարող է նպաստել միջավայրի բարելավմանը։

Գրիգ - Այսօր գրականագիտությունը, գուցե ինչպես միշտ, կենտրոնական

նշանակություն ունի: Քիչ թվով մարդիկ են կարդացել Ջեյմս Ջոյսի «Ուլիսես»-ը, սակայն

շատերը գիտեն, որ այն լավագույն վեպերից մեկն է, գիտեն՝ ինչի մասին է և

այլն... Այս ամենը շնորհիվ կամ պատճառով գրականագիտության, որն, անկասկած,

առաջ է ընկել գրականությունից, և լավագույն գրքերը սկսվում են ոչ թե գրողի բուն

տեքստով, այլ այդ բուն տեքստի մասին գրականագիտական բանավոր կամ գրավոր

մեկնաբանությամբ: Հայաստանում խնդիրը բարդ է հատկապես գրականագետժամանակակից

գրող հարաբերության տեսանկյունից. այս կամ այն գրողի ստեղծագործության

մասին ասված խոսքը ընկալվում է իբրև անձնական վիրավորանք, իսկ

հաճախ խոսք է ասվում՝ հաշվի առնելով ընկեր-բարեկամ հայկական սովորությունը:

Կարծում եմ հեռանկար ունենալու համար պետք է տարանջատել գրողին տեքստից:

Դավիթ Մաթևոսյան - Գրականագիտությունից, գրաքննադատությունից գրողը,

արվեստագետը պիտի վախենա, պիտի զգաստանա ճիշտ այնպես, ու նույնիսկ

քանիցս ավելի շատ, քան ինքն իր ներսում իրենից է վախենում. իր ներսում

ինքը հո գիտի՝ արածը ա՞ղբ է, թե մարգարիտ: Այդպիսի համակարգ Հայաստանում,

գոնե իմ պատանությունից սկսած, չի եղել: Առհասարակ արվեստաբանությունը,

արվեստի քննադատությունը և տեսությունը Հայաստանում համակարգ չեն դարձել:

Վերջին հիսուն-վաթսուն տարիների ընթացքում, նույն այն հետպատերազմյան

ու «վաթսունականների սերունդ» ֆենոմեններով, արժանի ու պատվավոր սերնդափոխության

միջոցով հրապարակ ելած փայլուն արվեստաբանների, գրականագետների

ու քննադատների մեկ-երկու տասնյակ խումբը որոշակիորեն ու հստակ

արժեհամակարգ ու չափորոշիչներ սահմանեց իր ժամանակահատվածում, «տեղը

դնել» փորձեց ու հաճախ հաջողեց` թե՛ հանճարեղներին ու տաղանդավորներին, թե՛

միջակներին: Բայց այսօր ունե՞նք արվեստի, գրականության, թատրոնի… տեսության,

առավել՝ քննադատության համակարգ ու դպրոց, դաշտ ունե՞նք: Այսօր Հայաստանում

առկա՞ է գրականության կամ կինոյի քննադատության օբյեկտիվ դաշտ,

երբ ոչ թե թայֆաներն են իրար վրա ու դեմ ծառս լինում, այլ առարկայական, սուր

խոսք է հնչում և սթափեցնում կամ ուղղորդում: Ո՛չ: Ունենք առանձին, լուսավոր

գիտնականներ, ճակատներ, միավորներ, որ լավագույնս լավագույն դեպքում իրենց

անձնական ազդեցության դաշտում սերնդափոխության ու գիտելիքի փոխանցման

շնորհակալ աշխատանքն են անում:

Դավիթ Սամվելյան - Գրաքննադատությունը, այն է՝ առողջ ու մասնագիտական

քննադատությունը, միշտ է օգտակար, եթե իր մեջ չի կրում սուբյեկտիվ սկըզբունքներ

հենց գրաքննադատի կողմից: Այսինքն, երբ նա չի առաջնորդվում անձ-

15


ԿԼՈՐ ՍԵՂԱՆ

նական ճաշակով միայն: Գրաքննադատությունը պետք է օգնի, ոչ թե խանգարի:

Հայաստանում, բնականաբար, կան գիտակ և իրենց գործում հմուտ գրաքննադատներ,

բայց որոշների խոսքը լսելի է, ոմանցը՝ ոչ: Անհատները կան, բայց ինստիտուցիոնալ

կերպով միշտ չէ, որ գործում է:

Անի Տեր-Գուլանյան - Կան առանձին գրականագետներ, բայց չկա գրականագիտություն:

Լուրջ գրական վերլուծություններ գրեթե չկան, կան գրախոսականներ,

գովազդվում են գրքեր, գրողներ, և սա գուցե ազդում է գրականության զարգացման

վրա, չգիտեմ: Բայց կարծեմ մենք` գրականագիտական, տեսական վերլուծություն

ասելով սա նկատի չունենք. դաշտը այսօր գրականագետների կարիք ունի, որոնք ի

դեպ կան, մնում է, որ զբաղվեն այդ գործով:

Շարունակությունը՝ 4-րդ համարում

16


ԱՐՁԱԿ

ԱՐՄԻՆԵ ԲՈՅԱՋՅԱՆ

Արձակագիր, սցենարիստ

ԷԼ-ՎԻՆԱ

ՆԱԽԱԲԱՆ` ՉԱՎԱՐՏՎԱԾ

ՊԻԵՍԻ

1. ՖԱՈՒՍՏ

«Դու լսեցիր ու տեսար ամենքին, բայց ոչ` ինձ, վեր առար բոլոր հոգնած-վաստակածների

մեծուփոքր, ծանրութեթև բեռները, բայց` ոչ երբեք իմը: Գոյությունդ հերքել

չեմ ուզում. տեսա` ինչպես եմ կաթկթում քո կողից` արյանդ հետ, տեսա` ինչպես

եմ վարարում` որպես ջուր: Այն, ինչ կառուցված է, ոչ ոք ավերակ անել չի կարող:

Տեսա գլորվող պսակս, տեսա` ոնց քոնն ինձ տվեցիր: Ես հոսեցի ու տանս ճակատը

ներկեցի, որ գիշեր գա, ու որդի գողացողն անցնի իմ դռնից: Բայց որդի գողացողն

անառակ էր: Նա հենց ի´մ դռան առջև կանգնեց: Եվ հիմա ես քեզ եմ ուղղում մենմիակ

հարցս` ինչո՞ւ այն գիշեր, երբ եգիպտացիները մարդու որսի էին դուրս եկել,

դրանդիներին քսած արյունդ պահեց քոնոնց անդրանկորդիներին, բայց երբ ուզեցին

իմն ինձնից առնել, դու թո˜ղ տվեցիր: Հիմա ինչպե՞ս աղոթեմ` «հայր իմ», երբ դու

հայր եղար բոլորին, բայց` ոչ ինձ… Րոպեներ անց ես այլևս չեմ լինի, իսկ դու կլինես

մի´շտ: Իմ չլինելուց հետո կայրեն մարմինս ու շատ ջրերին կտան: Գուցե իսկապե՞ս

կլինի այնպես, ինչպես պատմել են առաքյալներդ, գուցե դարձյա՞լ երկիր կիջնես

ու մեռելներին ողջերի պես կանես հետին օրում, ու ես մարմին չեմ ունենա` հարու-

18


թյան համար, միևնույն է, ես մոխրանալ եմ ուզում` առանց հաջորդ կյանքի շանսի:

Ո´չ, գոյությունդ հերքել չեմ ուզում, բայց քեզնից երկրորդ անգամ ծնվե´լ էլ չեմ ուզում.

դու առաջին անգամ տարար տվածդ` անողոքոբար: Հիմա ների˜ր, ես օվկիանին եմ

ուզում խառնվել` անվերադարձ, որ ամեն երեկո ափ գամ` որպես ալիք, ու խաղամ

շեկ ավազների մեջ վազ տվող առաջնեկներից բոլորի տոտիկների հետ, որ չմնամ

անբարեխոս, անբուն, անբժիշկ ու անբաժինք…

Ես տեսա` ինչպես խաչի վրա մեռա´վ սերը. մա´րդը խաչեց նրան...»:

Կիսամութ սենյակում մտովի մրմնջում էր իր ամենապոեմը: Վերջին անգամ ներս

էր քաշում ծխախոտի ծուխն ու շոյում ստեղները: Դրանք առաջին անգամ լուռ էին:

Գոնե մի բան հնչեր, ասենք` Լիստից, դե` «Ֆաուստ»-ից մի կարճ հատված, նախաբանի

մասը: Բայց այդպես էլ չհնչե´ց: Լռության բերած մահն էլ սարսափի ուրիշ ժանրից

է: Փոխարենը լսվեց ատրճանակի ձայն: Մարմինն ընկավ հատակին: Հատակն

արնոտվեց: Ժամեր անց բակը լի էր մարդկանցով, ոստիկաններով, հետախույզ շըներով`

ինչպես դասովորաբար անում են, երբ Լոս Անջելեսում տարօրինակ մահ է

գրանցվում: Մահն, իսկապես, տարօրինակ էր` մանավանդ տեղի հայերի համար:

Չկա´ր Էլվինան` հայկական ջազի խենթ լեգենդը, ով, թերևս, կուլ չտվե´ց շատ բան ու

շատերին, բայց և նրան էլ չկարողացա´ն կուլ տալ: Ակորդները լռեցի´ն: Ստեղները

մեռա´ն տխրությունից` մեկ առ մեկ: Պատերն իրար հետ փսփսում էին ու որոշում

մոռանալ այս ալեխռիվ տեսարանը:

15-րդ դարում ապրում էր մի գերմանացի դոկտոր, ով նաև պայծառատես էր ու

քննում էր երկնքի դեմքը: Նա մարդկանց պատմում էր գալիքի ու իրենց ճակատագրերի

մասին: Նա գրավել էր բոլոր հնարավոր բարձունքները, բայց դժբախտ էր,

քանզի շա´տ էր իր դարի համար. այդ ժամանակ Չոսերն Անգլիայում արդեն գծել

էր ռեալի սահմանները, չինացիներն ուզում էին փակել վեպ-էպոպեաների վերջին

էջերը, իսկ ալբանացիներն այբուբեն հորինելու փոխարեն գրականություն էին սարքում

լատիներենով: Ահա այս մեծ ու ծավալուն դարի համար, այնուամենայնիվ, շատ

էր գերմանացի հեռուներ տեսնող գուշակը: Կան անառագաստ նավեր, որ իրենք են

բացում իրենց հունը, որ անդաշն են նորմերի հետ: Միշտ ու ամենուրեք կան չմարսված

մեծություններ` խրված միջակությունների կոկորդներին` մեխի պես: Միշտ կա ֆասթֆուդ

գիր, ֆասթֆուդ մյուզիք, կան ֆասթֆուդ պորտրետներ, որ սարքվում են արագ,

ծախվում են լավ, բայց չաղացնում են ուտողին ու շարքից հանում ստամոքսը:

«Ինձ կայրե´ք, մոխիրն օվկիանին կտա´ք: Չհավաքվե´ք: Հոգեհաց չտա´ք: Ամեն

մեկդ ինձ հիշեք` ինչպես կկամենաք` ձեր ներսում»,- դարձյալ փսփսում էին պատերը:

Հատակին Էլվինայի ավերակներն էին` արյան մեջ:

Օվկիանոսը սպասում էր նրան` անգծագիր, անգոգ:

Անառավոտ եղավ գիշերը:

«Բաժանորդն անհասանելի է, խնդրում ենք փորձել մի փոքր ուշ»,- լսվեց…

19


ԱՐՁԱԿ ԱՐՄԻՆԵ ԲՈՅԱՋՅԱՆ

2. ...ՈՒ ԿԱՐԹՆԱՆԱ ԷԳԱՌՅՈՒԾԸ

Ջինսե տաբատով, սև վերնաշապկի թևերը հետ ծալած, երկար գանգուրներն

ուսերին, քթի տակ ինչ-որ երգ տմբտմբացնելով քայլում էր Աստաֆյան փողոցով:

Հասավ տուն ու.

- Գրաչիկովնա˜… Մա՞մ, մա´մ... էսօր ինձ մաեստրո Խաչատրյանն է լսել, գիտե՞ս,-

պայուսակը բազմոցին գցելով անցավ խոհանոց:

- Մաեստրո Խաչատրյանն ո՞վ է:

- Արամ Խաչատրյանը, մա´մ, կոմպոզիտոր Արամ Խաչատրյանը:

- Ո՞ւ…

- Դե, ասաց, որ հրաշք եմ ու գլուխս շոյեց: Հա˜,- կծելով ձեռքի մեծ կանաչ խնձորը,

կարևոր մի բան մոռացածի պես,- մեկ էլ` երկար ինձ նայեց ու ժպտաց:

- Էլվինա´, կարո՞ղ է դու հանճար ես, վրաս խաբար չկա:

- Չենք բացառում, մա˜մ, չենք բացառում:

Գնաց միջանցքի մեծ հայելու մոտ: Երկար նայեց: Ձեռքերով խաղաց գանգուրների

հետ: Արագ սկսեց շարժել դեմքի մկանները: Աչքերն աջուձախ արեց ու.

- Մա´մ, ինձ ի՞նչ բեմական անուն կսազի: Էլվի՞:

Զարդասեղանի մակերեսը մաքրեց, օծանելիք-սանր հավաքեց, լցրեց հատակին,

կանգնեց վրան:

- Էլվի˜: Էլվի՞: Չէ´, մի տեսակ էն չի: Ականջիս չի հնչում:

Հատուկ անուն ու կերպար պետք չեղավ. նա մարդկանց ու բեմերն իրենով արեց

առանց ավելորդ պճնանքի, այնպես, ինչպես կար: էմոցիոնալ ու փոքրամարմին

աղջնակն արդեն ուներ անհասկանալի ներուժ, որ, հավանաբար, բխում էր մարմնի

բոլոր մասնիկների անդադար շարժից: Անհանգիստ էր, փնտրող: Այլատես էր: Այնտեղ

էր, որտեղ մարդու ոտք չէր դրվել, լսում էր` ինչ մարդու ականջ չէր ընկել: Եվ

հենց դա´ էլ չներվեց նրան: Նրան չներվեց իր հասկացած-ապրա´ծը, սեփական կենսակերպը

որոշելու բարոյական ազատության իրավունքի գիտակցումը: Էլվինան

շա´տ եղավ իր ժամանակի համար, իր տվածի մեջ առատ ու անբավաբաշխ եղավ:

Էգառյուծի պես զգոն, նրա պես հավատարիմ, նրա պես տիրող, անդապահ` աչքն

իր բնի ու ձագերի վրա: Էգառյուծի պես դեպի իր որսը գնաց գիշերով, որ չտեսնեն,

չխանգարեն, դիմացը չկտրեն: Բարձր էր, ականջ ծակելու չափ բարձր էր Էլվինայի

հևքը: Ոմանք այդ հևքը տանել չկարողացան:

Դիցը համոզում է մեզ, որ երկրի վրա մի հսկա է եղել, որ շղթաներով կապել են

նրան` մարդածեփան տիտանին, ով սիրում էր իր ծեփածին` այդ միկրոտիեզերքին:

Շղթայված humanita´s. կլինեն մարդասերի լյարդը կրծող հրեշանման թռչուններ, քանի

դեռ կա ժամի պարփակումը: Սերը կզեղվի, բայց այն իրիկնամուտին միայն, երբ

քրոնոսն իր թոշնած թևերը ծալի ու հուսահատ քարշ տա իր դագաղը: Մարդը մարդ

չի սիրում, նա արձան է սիրում. արձանն անշարժ է, չի խոսում և ամենակարևորը`

չի ապրում:

20


Տասներկու-տասներեք տարեկան էր ընդամենը, երբ հանճարեղ կոմպոզիտորի

սուր աչքը տեսավ նրան: Էլվինային կարելի էր հերքել, ընդդիմանալ, զրպարտել,

բայց չնկատել հնարավոր չէր:

Ճեղքի´ր քանոնով գծվածն ու մտի´ր շրջանակից ներս: Գլորվի´ր, վերջացի´ր, որովհետև

նիզակից է ծնվել տավիղը: Հոսի´ր ոչ թե ջրի նման, այլ` ջրի վրայով. ջուրն անսովոր

կարողություն ունի. մաքրում է ձայնը: Միամիտ գիտնականները ջուրը զտելու ֆիլտրեր

են հորինել, մինչդեռ այն զտում է անգամ մարդուն` ներառյալ նույն գիտնականներին:

Եվ հիմա ու՞մ կամ ինչի՞ հետ նույնացնես նրան` անկյունում անհաշտ սպասողի՞,

աղեղնավոր թավջութակի՞, որ չորս լարի փոխարեն հինգն ուներ, թաքուն, իր

ու երկնքի համար, ազատահաճ լեզվով, տաղի իր հորինած կարգով-կանոնով, հանգով,

չափով, իր կշռույթով սյուիտ նվագողի՞, աղջիկությամբ շորորացող ներվի՞

թե աֆրոամերիկյան ավանդից քամած սոնետի՞, որ էդպես էլ չհասկացվեց, օդում

կախ մնաց, արգելված մնաց գոմերում չորս դանակ-չորս պատառաքաղով ճաշող

ախոռապետների ձեռամբ: Թե՞ անդունդներ հերձող մռնչյունի հետ նույնացնես, որ

առուծախի աղմուկից խլացած ոռնոց էր` պատրաստ ծամելու երկաթ ու կուլ տալու

ժանգ` իր գոյության աքսիոմն ապացուցելու համար:

Ու կարթնանա էգառյուծը…

3. ՆԵՂՃԱԿԱՏ ԿԻՆՏՈՅԻՑ ՄԻՆՉԵՎ ՁՆՀԱԼ...

Բոլոր սառն ու տաք պատերազմներն ունեն կրկնվելու սովորություն` ճիշտ կանացի

ամսեկանների պես, որ հա´մ պետք են, հա´մ` անդուր: Դրանք, որպես սուրբ

կանոն, դեպի բագին են առաջնորդում անհատներին, անհույս, աներդիկ են թողնում

վերևների հախուհաշվից անտեղյակ, իրենց կյանքով ապրողներին: Նավթի, զենքի,

սպառազինության, թմրանյութի համար լեշ հոշոտողները տաք ու հարմարավետ

բներում էլ սատկում են` սիգարները դնչներին` իրենց փոխարեն արենա նետելով թույլ

ազգերին: Էդ թոհուբոհերի մեջ ոչ առաջինն էինք, ոչ վերջինն եղանք: Ազգը շնչահեղձ

անելու համար բռնեցին մշակույթի բկից, ավելի կոնկրետ` էդ ոլորտում վերևների

թելադրությունները մերժողների բկից: Անհատների վերջին հանգրվանը միշտ էլ

մսաղացն է, նրանց յառլիկը` «նացիստը»: Էս այծախաղը մերոնցից շատերին կըտրեց

իր հողից, ջրից, բնից, կտրեց նախասահմանվածից: Թեև ո՞վ գիտե` գուցե նախասահմանությունից

կտրվելն էր հե´նց նախասահմանվածը: Էլվինան երգում էր

հայերեն, ռուսերեն, ֆրանսերեն, անգլերեն: Հենց այս վերջինն էլ վտանգավոր համարվեց,

որովհետև մեր ու մեզպեսների բազմակնճիռ ճակատին կախված էր սովետամերիկա

կոնկուրենցիան, մեր դպրոց-ինստիտուտների պատերից մի ֆրազ էր

աղմկում` «…հասնել և անցնել Ամերիկային…»: Նա իր սահմաններն ուներ, ճիշտ

երակով երաժշտությանը կապված` իր մայրամուտներն ու արևագալներն էր գծում,

իր աշուններն ու գարուններն էր նկարում ու սիրում էր իր սերերը: Նրա հարմոնիան

սիրո մեջ էր, ծովի մեջ իր կոհակը գտնելու, սրտի ուզածի պես վարարելու, գժվելու

մեջ էր: Լսել վերինները, վերինները խորհել… Ամբողջի մեջ գտնել իրեն` որպես ֆունկցիոնալ

ու ժառանգական բջիջ` նույն ԴՆԹ-ով: Մեծի մեջ փոքրը տեսնել, փոքրի մեջ`

21


ԱՐՁԱԿ ԱՐՄԻՆԵ ԲՈՅԱՋՅԱՆ

մեծը: Նա գիտեր, որ բոլոր զոհերը սիրուց են: Իսկ սերը չի վերջանում, ուրեմն միշտ

կլինի զոհ: Էլվինան շատ սիրեց, սիրեց իր ունեցածն ու իրեն բաժին հասածը: Բայց

ունեցածն առանց իրեն մնաց. անազատներն էդ սերը կրծեցին, համեմատվեցին:

Երկար քթեր ունեին, քթերը քթանցքներ չունեին: Անտեղյակ էին, որ կա ոսկորների

սարսափելի հիվանդություն` փտախտ: Այն առաջանում է նախանձից: Էլվինան զարմանում

էր համեմատվողների, երկարաքթերի, ուրիշի ունեցվածքին աչք տնկողների

վրա. սա իր ազատությունն էր:

Դարանակալած աղվեսն ամենավերջին ընթրիքին էր սպասում: Գինով լցվեցին

կավե պնակները: Մարդու Որդին վերջին անգամ ումպ արեց որթատունկի բերքից:

Աղվեսն աբսոլյուտ չէր, ամպ ու հով էր անում` «իսկ եթե մատնիչը զղջա՞ վերջին

պահին…»: Ամենաբաշխն ինքն էր գրել երեկոյի հանգուցալուծման պատումը, բայց

սրտատրոփ սպասում էր շանս տալու: Այն տասներկուսի հետ նրա ոտքերն էլ լվաց

ու օդում բառեր շաղ տվեց`«ձեզնից մեկն անմաքուր է»: Ակնարկը պարզ էր, աղվեսի

ճանկերն էին խորը մխրճված: Որդին գիտեր` իր հետ հաց կիսողը շուտով կրունկ

պիտի բարձրացնի: Տասներկուսին էլ ասվեց` ով է ճանապարհը, ճշմարտությունը,

կյանքը, նրանցից մեկի ականջը ծակ էր: Սիրո զեղման երեկո էր: Պատվիրան էր

կոթողանում: Աղվեսն աչքերը չորս արած նայում էր, թե ինչպես է հոսում սերը` գինի

դարձրած: Խաղաղությունը ճամփա էր ընկել, գնում էր որտեղից եկել էր: Վերջին անգամ

էր Հացը հաց կիսում: Անբերանի կեցվածքով երախավորներ կային, որ արծաթ

էին պահում գրպանում ու սպասում որոշյալ ժամանակին:

Բեմը խեղդվում էր լույսերի շատությունից: Կուլիսներում ու հանդերձարաններում

արտիստները գրիմի, հագուկապի վերջին շտրիխներն էին ուրվագծում, մի երկուսն

անհանգիստ քայլվածքով բեմի հետնամասն էին չափչփում, ոմանք լուռ ծխում

էին ու նոտաներն աչքի առնում, ոմանք` ծիծաղում արդեն հարյուր անգամ իրար

պատմած նույն պատմությունը լսելով: Սովորական կուլիսային քաոս` համերգից

առաջ: Հետո համերգասրահի բակում մի սև չայկա կանգնեց, ու «Կռունկ»-ի համերգը

տեղի չունեցավ: Ճնշումներ, շանտաժներ – ամերիկյան երաժշտությունը խիստ

թանկ գին ուներ: Էլվինան սովոր էր թանկ վճարել իր ունեցածի համար: Ամեն երեկո

անհետանում էր մի քանի ժամով: Խորհրդավորը թաքուն երգում էր ամերիկյան

դեսպանատան սրահում, գումար վաստակում իր ու անփող մնացած կոլեգաների

համար: Նա լռել չէր կարող: Լռելն իր «սթայլը» չէր:

«Ինձ կայրե´ք, մոխիրն օվկիանին կտա´ք: Չհավաքվե´ք: Հոգեհաց չտա´ք: Ամեն

մեկդ ինձ հիշեք` ինչպես կկամենաք` ձեր ներսում»…

Հող էր, հող դառնալ չկամեցավ…

4. ԱԳՆՈԶԻԱ

Նրա մասին բարբաջում էին գրեթե բոլորն ու ամենուրեք`«ըմբոստ է, չենթարկ-

վող, թմրամոլ է…»: Անզորությունից հնարում էին ինչ հնարավոր էր: Մրցանակները

22


բոլորին փառք բերեցին, նրան` թշնամիներ: 80-ականներին Էլվինային էլ բաժին հա-

սավ տնային կալանքը: Դժվար էր նրա մեջ խեղդել արարումը. նա շարունակում էր

երգեր գրել…

Քաղաքիդ լուսաբացն եկավ առանց քեզ… Եկավ ու նստեց վերմակիդ աջ փեշին:

Ձեռքին սկուտեղ կար, սկուտեղի վրա` սուրճի բաժակ ու մի մետաղե դատարկ մոխրաման:

Գլանակդ մոխրացել էր մատներիդ արանքում ու քո մասին պատմություն

էր սուլում: Լուսաբացը կռթնել էր վերմակիդ, տաք թրջոց դրել ոտքերիդ:Գիշերը քեզ

համար խաղաղ էր:

Դու քնած ես անշարժ, էգառյո´ւծ ու սպասում ես աներևույթ որսիդ…

Աշխարհը պտտվում է: Գալիլեյը չէր սխալվել: Երկրագունդը կլոր է: Գալիլեյին

այրեցին, որովհետև չէր սխալվել: Հռոմի պապը հանուն բարեգործության կամ բարեգործի

պիտակի աճուրդի է հանել ճերմակ «լամբորջինին»: Աշխարհը շարունակում

է պտտվել: Պիտակը նորաձև է: Պիտակը միշտ էլ նորաձև է եղել: Տիեզերքում

նոր մոլորակներ են հայտնաբերվել: Աստղագիտության ժամին իմ սերտած

դասն այսօր ժամանակավրեպ է: Մարդիկ այլևս քայլել չեն սիրում: Մարդիկ սիրում

են հարյուր մետր ճանապարհն անցնել իրենց քառանիվ կենդանիներով: Ամենուր

սիգար է, օղու դատարկ շիշ ու կոկ: Ամենուր ծուխ է ու գերեզման: Դարի աղվեսդոկտորները

չեն կամենում բուժել մեռնողների ցավը. թանկ ու եկամտաբեր են

քիմիական հաբերը: Ամուսնանալն ակտուալ չէ. աշխարհի «պապաներին» ձեռըն

տու չէ մարդկության աճը: Սպիդը չի´ բուժվի: Այդպես պե´տք է: Խնձորի սերմից

տանձ են քամում վերին օրենքներն ատողները:

Երկիրը նեղում է մարդուն:

Մարդը նեղում է երկրին:

«Բաժանորդն անհասանելի է, խնդրում ենք փորձել մի փոքր ուշ…»

23


ԱՐՁԱԿ ԱՐՄԻՆԵ ԲՈՅԱՋՅԱՆ

(Հ)ԱՆ(ՐԱ)ԿԱՑԱՐԱՆ

Հանրային կացարանն ունի մեկ գազօջախ, մեկ զուգարան, երեսունյոթ ճաշ եփող

ու հարյուր տասնվեց միզող` յուրաքանչյուրն օրվա մեջ գոնե երկու անգամ:

Մենք ամենից լավ ուտում ենք սերիալ, որովհետև սիրում ենք նայել բանալու

անցքից:

Հանրային կացարանում մենակ ապրող աղջիկը դեռ պոռնիկ է: Պոռնիկ է էն

պատճառով, որ մենակ է ապրում ու տուն գալիս կեսգիշերին: Իսկ թե պոռնիկ

է, տուն է գալիս կեսգիշերին ու հետն էլ մենակ ապրում, ուրեմն բեսեդկայի սեվազգեստ

պլանքյաշները նրա հետևից կբարձրանան մինչև դուռը, ու նրանց

ձեռքից բռնող չի լինի:

- Դուք ապրում եք Արխենտինայում, բայց ծնվել եք Երևանու՞մ:

- Առանց Երևանի ես ո´չ մի տեղ էլ չեմ ապրում:

Սա իմ կենսագրական ամփոփ նկարագիրն էր, երբ Բուենոս Այրեսի հրատարակչությունից

զանգ տվեցին ու խնդրեցին ուղարկել տեքստ` իմ մասին պատմող: Այս

կարճ դիալոգն, անշուշտ, կթարգմանվի իսպաներեն, բայց այդպես էլ չի հասկացվի,

որովհետև արգենտինացին կծնվի Կորդոբայում, կհաճախի դպրոց Նյու Յորքում,

կփորձի աշխատել Բալենդորֆում, իսկ հայը եթե փորձի էդպես անել, ուրեմն արտագաղթյալ

է ՀՀ (Հայաստանի Հանրապետություն)-ի համար ու ներգաղթյալ` թե´

Նյու Յորքի, թե´ Բալենդորֆի, թե´ նույնիսկ Մինսկի համար: Իսկ գիտեք ինչու՞...

որովհետև ՀՀ (Հայաստանի Հանրապետություն)-ում հանրային կացարանն ունի

մեկ գազօջախ, մեկ զուգարան, երեսունյոթ ճաշ եփող ու հարյուր տասնվեց միզող`

յուրաքանչյուրն օրվա մեջ գոնե երկու անգամ:

- Ամեն ինչին քո աչքերով ես նայում:

- Իսկ ո՞ւմ աչքերով պետք է ես դա անեմ:

Ես սյուժեից չեմ խրտնում: Անշուշտ կգտնվեր շիշը գրպանում, մայթերին փըսխող

մեկը, մանկատան մի որբ, գյուղից քաղաք եկած մի միամիտ, որ կդառնար

խաղամոլ, մի Ռոմեո, որ կսիրեր իր Ջուլիետին, մի զոհ-զոհաբերվող, մի պոետ`

փառքի քաղցով, մի տղամարդ, որ կսիրեր տղամարդու, մի շուն, որ հաշտ կապրեր

իր կատվի հետ, մի մայր, որ կսպասեր որդու վերադարձին, մի զինվոր` պատերազմի

հոտ առած: Սա չի´ այդ դեպքը. մեկ-մեկ սյուժեն կարծր տիպ է: Ես խաշ

ուտել չեմ սիրում: Ինձ համար տարօրինակ է ուտել ինչ-որ մեկի ոտքերը: Ուտողների

24


դեմ բողոք չունեմ, նրանց հետ տալ-առնելիք-կիսելիք չկա´: Քնեք ինչպես ուզում եք,

ում հետ ուզում եք, որտեղ ուզում եք: Ես որոշել եմ պսակադրությանս կարգն անել

մի հին մատուռում, առանց քահանայի, լու´ռ: Հյուրեր չեն լինի. ճերմակ զգեստս կըկարվի

միայն Նրա համար, միայն Նա կիմանա զգեստիս կապերն արձակելու հնարը:

Ամենազորն ինձ սիրում է ճիշտ այնքան, որքան սիրում է Ինքն Իրեն: Ես հավատում

եմ խաչելությանը: Դա ինձ համար կրոն չէ, այլ գաղափարների կույտ, որովհետև

սիրելն ավելի դժվար է, քան ատելը: Չար սերմերն ունեն վիժելու հատկություն, եթե

կա դրա գիտակցումը: Ես կասեմ ամեն տեղ ու ամեն ժամանակ` միակ ճշգրիտ գործող

ծեսը սերմի օրենքն է: Ամեն բան սերմից է, նույնիսկ` մարդը: Մենք անոթներ

ենք` լցված ինչ-որ բանով: Մեզնից հեղվում է այն, ինչով մենք լցված ենք: Մնացածը

բստրած է: Մարդն էդպես է` եթե չկա պրոբլեմ, նա անպայման կհորինի: Եվրոպան

պարապուրդից պրոբլեմի ֆաբրիկա է բացել: «Ֆաբրիկա» բառը սովետահոտ էր:

Բայց կա ենթագիտակցություն, որ ամբարում է բառեր: Ես անկեղծ եմ, երբ գրում եմ

և գրում եմ այն, ինչ ծնվում է պահի մեջ` առանց ֆոտոշոփի: Ես անոթ եմ, որտեղից

հոսում է Ջուր: Շատերը ժպտում են, որ լավ լինի, ես ժպտում եմ, որովհետև ուզում

եմ ժպտալ: Ամեն ինչ հորինվում է առանց կոնկրետ հերոսի: Սարսափելի է, երբ հասկանում

ես, որ դժվար է ծնել նոր բան: Նոր բան ծնողներս, երևի, մեզ խաբում ենք

պլագիատներով: Ես ստիպված որոշել եմ այլևս գրել կանոնիկ, այսինքն` խախտելով

եղած կանոնները: Բնավ խրթին չէ աջ ձեռքով բռնել ձախ ականջը: Բոլորս կարդացել

ենք բառարաններ և գիտենք, որ դերբայական դարձվածը սիրունացնում է միտքը:

Ջուրը ջուր է, երբ պարզ է: Բուդդան գնաց ճշմարտություն որոնելու: Արդեն սխալվել

էր: Բացարձակ է ապրումն այն, երբ դու պառկած ես անկողնում, իսկ մեջքից

քեզ գրկել են տաք ձեռքեր: Բացարձակ են եղբորս ձեռքի կոշտուկները, որոնք կան, որ

ես սնվեմ: Բացարձակ է մորս լռությունը, երբ թաղում էր որդուն: Բուդդան սրանք գտնել

չէր կարող: Ես չեմ փոքրացնում այն ամենի նշանակությունն, ինչ չեմ հասկանում,

ես կարևորում եմ այն ամենն, ինչ հասկանում եմ: Անհրաժեշտ է հետ գլորվել` դեպի

վիպականը: Ասքը ծանր կացին է: Ասքն ինքն է նստում ժամանակի վրա, որովհետև

ծանր է: Ասքը թույլ է տալիս ճանաչել քեզ: Ծու´ռը չի գրավում ՊՊԾ-ն: Այս տողը շատ

ազգային էր: Ոչի´նչ: Այս տեքստը չենք թարգմանի:

25


ԱՐՁԱԿ

ՍԵՎԱԿ ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ

Արձակագիր

ԱՄՐԱԳՈՏԻՆ

Ես երբեք այլևս չեմ կարողանա բարձրանալ այս մուտքի աստիճաններով, ուր

ժամանակին ամեն օր էի լինում: Թերևս, նա՝ նույնպես...

Ես նրանից մեծ եմ մեկ ամսով կամ մի փոքր քիչ: Ծնվել եմ այս բակում, ուր ապրել

են պապերս, պապերիս պապերը և այդպես շարունակ, թեև, վստահ չեմ, որ մեր բակն

այդքան հին է, որովհետև այս բանվորական թաղամասն, ասում են, բավականին

երիտասարդ է:

Տաս տարեկան էի, երբ նա եկավ մեր բակ: Ինքն էր և տատը: Տեղափոխվել էին

կենտրոնից: Հենց առաջին օրից չսիրեցի նրան, որովհետև շատ կոկիկ և նրբիկ տղա

էր: Մենք ընկերովի միշտ կեղտոտ մռութներով ու մաշված շորերով էինք ման գալիս,

իսկ նա ձմռանը շարֆ էր կապում և գլխարկ դնում: Մազալու տեսք ուներ,

երբ իջնում էր ձնագնդի խաղալու․ երևում էին միայն աչքերը, որովհետև շարֆը

ծածկում էր դեմքի մի կեսը, գլխարկը՝ մյուս: Մենք բակի հներով միշտ «նեղում» էինք

նրան, թավալում ձների մեջ, ֆուտբոլի ժամանակ հրում-գցում: Նա երբեք կռիվ չէր

անում և չէր պատասխանում մեր ծաղրանքներին: Ժամանակի հետ ես ավելի ու ա-

վելի էի զզվում նրանից, որովհետև ի սկզբանե չեմ սիրել խեղճերին և թույլերին:

Հետզհետե նա հեռացավ մեր ընկերական շրջապատից և դադարեց բակ իջնել:

Մենք էլ մի տարի հետո լրիվ մոռացանք նրա գոյության մասին…

Մորաքույրս Մոսկվայում էր ամուսնացել, ես նրան գրեթե չէի տեսել, չնայած, ա-

մեն շաբաթ կամ շաբաթը երկու անգամ մերոնք հեռախոսով խոսում էին հետը: Այն

26


ժամանակ Հայաստանից արտերկիր քաղաքայինով խոսելը բավականին թանկ էր,

բջջայինը նոր էր հայտնվել և հասու չէր բոլորին, մերոնք էլ խոսում էին մորաքրոջս

հետ ինտերնետ հեռախոսակապի միջոցով: Տանից զանգ էին պատվիրում, հետո

մեկ շաբաթվա ընթացքում տեսուչը մոտենում ու կտրոնով վերցնում էր գումարը:

Այդ օրը մենակ էի տանը, մերոնք գնացել էին գյուղ՝ ծիրան բերելու, ինձ էլ պատվիրել

էին դուրս չգալ, որովհետև տեսուչի հետ արդեն պայմանավորվել էին: Ես մըտքիս

մեջ հայհոյում էի տեսուչին, որ ամառվա այս հրաշք օրով ստիպված եմ նստել

տանը՝ լողավազան գնալու փոխարեն: Ժամը չորսն էր, երբ դուռը թակեցին: Ուրախացած

վազեցի բացելու, բայց տեսուչի փոխարեն շեմին կանգնածը Սմբատն էր,

ում գոյության մասին արդեն մոռացել էի:

– Ի՞նչ ես ուզում,– կոպիտ հարցրի ես:

– Բարև, Գուգ, եկել եմ հեռախոսի փողը տանեմ:

– Ի՞նչ հեռախոս:

– Որ Մոսկվա եք խոսել:

– Դու ի՞նչ գիտես:

– Ես «Տելնետում» եմ աշխատում, տեսուչն եմ:

Չեմ կարող բացատրել, թե այդ պահին ինչ ապրեցի, բայց բոլոր զգացողություններս,

որ ունեի նրա հանդեպ, մի ակնթարթում կորան: Իմ դիմաց կանգնած էր

տասներկու տարեկան տղամարդ, ով արդեն աշխատում էր, ով իր մանկությունը

փոխանակել էր գոյատևման միջոցի հետ: Ով ուներ մի տատ և ուրիշ ոչինչ:

Ես տվեցի նրան գումարը, նա վերադարձրեց մանրն ու գնաց: Երկար ժամանակ

մնացի կանգնած բաց դռան արանքում ու չէի կարողանում գնալ ներս: Նույնիսկ լողավազանի

տրամադրությունս էր կորել: Հագնվեցի ու գնացի նրանց տուն: Դուռը

բացող չեղավ: Ստիպված իջա ներքև, մուտքի մոտ սկսեցի սպասել: Երեկոյան տասնըմեկն

էր, երբ եկավ:

– Սմբատ,– ձայն տվեցի: Մոտեցավ: Չգիտեի ինչից սկսեի, ինչպես ընկերանայի հետը:

– Վաղը կգա՞ս իջնենք «20-կոպեկնոց»:

– Չէ, վաղը գործի եմ:

– Ինչու՞ ես աշխատում:

– Որ փող ունենամ:

– Ինչքա՞ն:

– Շատ:

– Ինչքա՞ն շատ:

– Շատ–շատ: Ես ուզում եմ հարուստ լինեմ:

– Ինչքա՞ն ժամանակ ա, որ աշխատում ես:

– Մի շաբաթ:

– Հավաքում ե՞ս:

– Հա: Արդեն 2000 դրամ ունեմ: Պիտի դարձնեմ 3000, որ հեծանիվ առնեմ:

– Հեծանի՞վ: Բա դու ասում ես, որ ուզում ես հարուստ լինես։ Եթե հեծանիվ առնես,

փողերդ կվերջանան:

27


ԱՐՁԱԿ ՍԵՎԱԿ ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ

– Չէ: Հեծանիվն ինձ փող կբերի:

– Ո՞նց:

– Կիմանաս,– ու գնաց տուն:

Ես անընդհատ ուզում էի շփվել հետը, ուզում էի ինքս էլ փող աշխատեի, ուզում

էի նրա կողքին լինեի, որովհետև կռահել էի, որ արտասովոր է: Նրանից մի յուրահատուկ

էներգիա էի զգում, որ լիցքավորում էր ինձ: Մի անբացատրելի ուժ կար

մեջը, անբացատրելի ձգողականություն:

Դեպքից տաս օր էր անցել համարյա: Ադպես էլ չկարողացա բռնացնել նրան:

Սկսել էի քաշվել՝ իմ նկատմամբ նրա բացարձակությունից... Այդպես թրև էի գալիս

բակում, երբ երկու պատանի մոտեցան, 17–18 տարեկան.

– Ապեր ջան, ձեր բակում հեծանիվ սարքող տղա կա, որտե՞ղ ա ապրում: Անունն

էլ Սմբատ ա:

Հեծանիվ սարքո՞ղ: Մեր բակում մի Սմբատ կա, ով մի քանի օր առաջ հեծանիվ էր

ուզում առներ... Մի՞թե: Խառը մտքերը ճնշում էին գլխիս կաղապարը, բայց առանց

ինձ կորցնելու պատասխանեցի.

– Հա, իհարկե: Իմ ընկերն ա, եկեք տանեմ ցույց տամ:

Նրանց հետ բարձրացա Սմբատենց տուն: Դուռը բացեց տատը, ում առաջին անգամ

էի տեսնում․ փոքրամարմին էր, բարի աչքերով:

– Եկեք ներս,– ասաց,– Սմբատը բալկոնում ա:

Երեք սենյականոց հին տուն էր: Չհասցրեցի լավ աչքի անցկացնել, որովհետև

հենց առաջին ննջասենյակի միջով դուրս եկանք բաց պատշգամբ: Ննջասենյակում,

պատին կպած, նեղլիկ մահճակալ էր դրված, պատի վերևում մի քանի պատվոգրեր

էին փակցված, մյուս պատի մոտ սպասքի պահարաններ էին կանգնած, մեջը՝ լիքը

գիրք: Կարծես, գրադարան մտած լինեինք: Սմբատը պատշգամբում նստած էր ծառի

քոթուկի վրա, դիմացի պլաստմասե թասի մեջ սև հեղուկ էր լցրած՝ հոտից ենթադրեցի,

որ սևացած բենզին է: Բենզինով հեծանիվի շղթա էր լվանում, ձեռքերը սեվաթաթախ

էին, տեղ–տեղ էլ յուղը քսվել էր դեմքին՝ երևի, քրտինքը սրբելուց, ու մի քանի

սև լաքաներ էին մնացել այտերին ու ճակատին: Նա դաստակով բարևեց բոլորիս:

– Պատրաստ ա,– ասաց հետիս տղաներին ու կողքից հեծանիվի զույգ ոտնակներ

հանեց-մեկնեց նրանց:

– Ապրես, ապեր,– ասաց տղաներից բարձրահասակն ու ավելացրեց,– ի՞նչ պիտի տամ:

– Երկու հազար,– պատասխանեց Սմբատը: Բարձրահասակը գրպանից հանեց

երկու հատ հազարանոց, մեկնեց Սմբատին, հաջողություն ասեցին ու հեռացան:

Սմբատը տեղից չշարժվեց, ես նրանց ճանապարհեցի ու հետ եկա: Պատշգամբում

հեծանիվի մասեր էին թափած, պատից շղթաներ էին կախված, աստղիկներ, ղեկ:

– Ի՞նչ ես անում,– հարցրի:

– Էս ցեպը պոկված էր, սարքել եմ, հիմա լվանում եմ, որ գան տանեն: Տեսա՞ր, որ

ասում էի հեծանիվն ինձ փող կբերի…

Ես չգիտեի ինչ ասեի, իսկ նա խորամանկ աչքերով նայում էր ինձ:

– Ես էլ եմ ուզում աշխատել, կգա՞ս իրար հետ գործ անենք:

28


– Ի՞նչ կարաս անես:

– Ինչ ասես:

– Լավ, բայց ես եմ որոշելու, թե ինչքան փող տամ քեզ:

– Ինձ փող պետք չի, պարզապես բան չունեմ անելու:

– Չէ, եթե աշխատելու ես, ուրեմն փողով, եթե չէ, ուրեմն նստի նայի:

– Չէ, ուզում եմ օգնեմ:

– Լավ,– ասաց նա:

Ու մենք ընկերացանք:

Ես ամեն օր ավելի ու ավելի էի զարմանում նրա վրա: Այնքան շատ բան գիտեր ու

այնքան շատ բան էր կարողանում, որ իմ աչքին փոքրիկի նրա կերպարանքը հետըզհետե

հսկայի էր վերածվում: Ինձ թվում էր, թե նա կարդացել է իրենց տան բոլոր գըրքերը,

որոնք մյուս սենյակներում ավելի շատ էին, որ նա կարող է ամեն բան, որ նա

մասնագետ է ամեն ինչում և ամեն ինչով ինձնից ու բոլորից առավել:

Նա Սմբատն էր:

․․․1993-ի պարետային ժամին միլիցիան կամ ԽՍՀՄ զինվորները սպանել էին հորն

ու մորը, երբ վերջիններս իջել էին ձորից փայտ բերելու: Ես այդքանն էի լսել մինչև

հետո իմացա, որ իրականում Սմբատի հայրը հանցագործ էր, մայրն էլ օրինական

կինը չէր: Իմացա, որ հոր անունը կապված է հանցավոր աշխարհի շատ ու շատ կարկառուն

ներկայացուցիչների հետ, ինչի մասին Սմբատի մոտ երբեք չեմ խոսել: Իմացա,

որ բարի աչքերով տարեց կինը նրա մորական տատն է՝ պրոֆեսոր, գիտնական,

և այս բոլոր գրքերը նրանն են ու նա հաստատ կարդացել է բոլորը: Ժամանակ

կանցնի և ես նրան՝ Լիդային, իմ տատերից ավելի շատ կսիրեմ: Ժամանակի

ընթացքում Լիդան ինձ համար տատ կդառնա․․․

Սմբատը մոտի եղած գումարով հեծանիվ էր առել, քանդել և սկսել էր կտոր-կտոր

վաճառել՝ որպես պահեստամասեր: Այդպես քառակի ավել գումար էր վաստակում:

Համ էլ շարունակում էր տեսուչ աշխատել: Ես ամբողջ օրը հետն էի: Շաբաթական

երկու անգամ մենք Հանրապետության հրապարակի «Արհմիությունների կոնֆեդերացիա»

ցուցանակով շենքի երկրորդ հարկի նեղ ու երկար միջանցքի ձախակողմյան

վերջին սենյակից վերցնում էինք մեր թաղամասի՝ 4-ով սկսվող հեռախոսահամարների

զույգերի (42,44,46,48) կտրոններն ու ոտքով գնում դրանց վրա նշված

հասցեներով: Ցերեկը, ամառվա երևանյան տապին, պատշգամբում նստած հեծանիվի

մասեր էինք քանդում, սարքում, գնում, վաճառում, իսկ երեկոյան դուրս էինք գալիս

հեռախոսակապի գումարները գանձելու: Ինձ չափազանց հետաքրքիր էր նրա

հետ: Ամեն օր մի նոր բան էի սովորում, երբեք չէի ձանձրանում և իսպառ մոռացել

էի խաղերի, մյուս ընկերներիս մասին: Ամեն օրվա վերջում նա իր կամ մեր աշխատած

գումարի տաս տոկոսն ինձ էր տալիս: Առաջին անգամն էր միայն, որ չէի ուզում

վերցնել, և առաջին անգամ էր, որ տեսա նրա «ատամները»: Ծայրահեղ վճռական

էր, իշխող, և ես արդեն երկյուղում էի նրանից, ակնածանքով վերաբերվում: Նա

անընդհատ գործ էր բռնում, գործ էր գտնում․ մեկ շենքերի մուտքերով գովազդային

այցեքարտեր էինք բաժանում, մեկ ակնոցներ էինք տեղափոխում արտադրամա-

29


ԱՐՁԱԿ ՍԵՎԱԿ ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ

սից խանութ, մեկ էլ կիլոգրամով ցելոֆանե տոպրակներ էինք առնում, 100–ական

դասավորում, գրամեքենայով և պատճենաթղթով պիտակներ սարքում, կպցնում

վրաները և եռակի թանկ վաճառում:

Նա ամեն տեղ ծանոթներ ուներ, ընկերներ: Օդից փող էր ստեղծում։

Պատին փակցված պատվոգրերը հրաձգության մրցումներին էր ստացել: Տաս

տարեկանից պարապում էր ԴՈՍԱԱՖ-ում: Ուսուցչի հետ խոսել էր, և շուտով արդեն

միասին էինք հաճախում մարզում ների: Ես զենքի ու հրաձգության հանդեպ սեր չունեի,

ձանձրանում էի, բայց քանի որ դա նրա տարերքն էր, ավտոմատ կերպով ես էլ

սկսեցի սիրել: Նա իհարկե լավ էր կրակում: Լավից մի բան էլ ավել: Իսկ ես երազում

էի նրա նման լինել, նրա նման կարողանալ, բայց երբեք մտքովս չէր անցնում

նրանից լավը դառնալ, քանի որ նա ինձ համար իդեալական էր, դրանից այնկողմ

պարզապես չի լինում։

Դասերի ժամանակ նա սովորում էր: Մինչև հինգերորդ դասարան գերազանցիկ

էր: Նրա մեջ խելահեղ էներգիա ու եռանդ կար: Թվում էր, թե երբեք չի հոգնում:

Երազում էր ռազմական օդաչու դառնալ:

Տասնյոթ տարեկան էինք, երբ Սարի Թաղում ինտերնետ ակումբ բացեցինք:

– Նայի,– ասաց,– համակարգիչները նոր–նոր են հայտնվել, իսկ քաղաքն արդեն

զբաղված ա ինտերնետ ակումբներով: Իսկ Սարի Թաղում ոչ մի հատ չկա: Ու եթե

չհասցնենք, շուտով ուրիշները կբացեն:

Հասցրեցինք:

Հետո նրան բանակի ծառայության համար ոչ պիտանի ճանաչեցին. հարթաթաթ

էր, ռազմական օդաչուի մասին երազանքը հօդս ցնդեց:

– Վարչապետ եմ ուզում դառնալ,– մի օր հայտարարեց նա ու ընդունվեց պետհամալսարանի

միջազգային հարաբերությունների ֆակուլտետ: Առավոտյան գնում

էր դասի, դասից՝ ինտերնետ ակումբ, ես գնում էի քնելու: Երեկոյան գալիս էի, նա էր

գնում քնելու: Հետո ինձ տարան բանակ՝ ԼՂՀ, Մարտունի: Ամեն ամիս գալիս էր տեսակցության:

Մի տարի հետո մեքենա առավ՝ 1993 թ. «Վոլկսվագեն»:

– Լսի,– ասաց ինձ հերթական այցի ժամանակ,– մարդիկ սկսում են հեռախոսով

մտնել ինտերնետ: Գործը շուտով կմեռնի: Ամեն երկրորդը համակարգիչ ունի: Մի

ծանոթ եմ գտել, Չինաստանից ապրանքներ ա բերում, ես էլ տոնավաճառում տեղ

եմ վերցրել... Ներքնազգեստ, գուլպա ու գոտի... Հայաստանում դեռ ոչ ոք դրանով

չի զբաղվում…

Բանակից եկա` նա արդեն քաղաքի բոլոր տոնավաճառներում երկուական վաճառակետ

ուներ: Մեկ ամիս էլ չէր անցել, արդեն ինքն էր գնում Չինաստան, սկսեց

նաև մեծածախ առևտրով զբաղվել…

Մեքենան փոխել էր. «Տոյոտա» ջիպ էր:

Մի օր միասին գնում էինք պահեստ՝ ապրանքը բաց թողնելու, դիմացով զինվորականներ

տեղափոխող բեռնատարների ավտոշարասյուն էր ընթանում: Նա արագությունն

ավելացրեց, բավականին առաջ անցավ, սուպերմարկետի մոտ կանգ առավ, վազելով

մտավ ներս, քիչ անց դուրս եկավ ու ձեռքով արեց: Գնացի հետևից:

30


– Լսի,– շնչակտուր էր,- օգնի էս սիգարետները հանենք,– ու մատնացույց արեց

մի քանի արկղի: Դրանք բոլորը խցկեցինք մեքենայի մեջ ու քշեցինք առաջ: Երբ

զինվորականների ավտոշարասյունը մոտեցավ, նա կտրուկ թեքեց մեքենայի ղեկը,

փակեց առաջին բեռնատարի ճանապարհն ու արագ դուրս եկավ մեքենայից: Շարասյունը

կանգնեց: Ոստիկաններն ու ուղեկցողները սկսեցին սուլել, ձայնային ազդանշաններ

տալ, իսկ նրա պետքն էլ չէր: Մինչև կհասցնեինք կողմնորոշվել, արդեն

մեքենայից հանում էր արկղով սիգարետներն ու նետում ամեն բեռնատարի մեջ: Մի

քանի րոպե չանցած նորից մեքենայի ղեկին էր՝ պահեստի ճանապարհին:

Հրաշալի վարորդ էր: Մի օր խնդրեցի, որ ինձ էլ սովորեցնի մեքենա վարել: Սկըզբում

զարմացավ, հետո զայրացավ, թե ինչու եմ այսքան ուշացումով դրա մասին ա-

սում: Ուղիղ մեկ շաբաթ, ամեն երեկո նա ինձ մանրամասն սովորեցնում էր, մեքենան

տալիս էր, որ քշեմ: Ցերեկները, երբ ինքն էր ղեկին, անընդհատ խորհուրդներ էր տալիս,

օրինակներ բերում:

Այդ օրը գնում էինք Բագրատաշեն՝ սահմանին վրացիներից ապրանք ունեինք

վերցնելու: Երբ Երևանից դուրս եկանք, խնդրեցի ղեկին նստեմ՝ ցերեկով դեռ երբեք

չէի քշել, մայրուղին էլ համեմատաբար քիչ էր ծանրաբեռնված: Նա առանց վարանելու

համաձայնեց, ու Չարենցավանի մոտակայքում տեղերով փոխվեցինք:

– Լսի,– ասաց խիստ տոնով, հենց մեքենան շարժվեց,– ես քեզ ի՞նչ եմ ասել:

– Ի՞նչ:

– Ամրագոտիդ կապի՛ր։

Ուզում էի հարցնել, թե ի՞նքն ինչու չի կապում, բայց տոնն այնքան հրամայական

էր, որ առարկել չհամարձակվեցի։ Միևնույն է կասեր․«Ես՝ ես եմ»:

Նա ինձ այնքան լավ էր վարժեցրել, որ վստահ էի զգում ղեկին ու բացարձակապես

չէի հուզվում: Առաջին անգամ կյանքումս քշում էի 90 կմ/ժ արագությամբ: Մայրուղին

ընդարձակ էր, մեքենան՝ ենթարկվող: Իսկ նա հանգիստ նստած էր կողքիս,

հեռախոսով խաղ էր խաղում: Ես էլ օգտվելով նրա ուշադրության բացակայությունից

ավելի հանգիստ էի և ինքնավստահ: Սիգարետ վառեցի: Կիսաբաց լուսամուտին

հենված, մի ձեռքով ղեկն էի բռնել, մյուսով ծխում էի: Երբ սիգարետով

ձեռքս հանեցի պատուհանից դուրս, որ թափ տամ, դիմացի քամին պոկեց գլանակը

մատներիս արանքից ու շպրտեց ներս: Գլանակը զարկվեց ուսիս և ընկավ

նստատեղիս ու դռան արանքը: Ինձ թվաց հիմա հրդեհ կբռնկվի, որովհետև մեքենայի

սրահի հատակը բրդյա գորգով էր ծածկված: Ամրագոտին չէր թողնում, որ շարժըվեի:

Փորձեցի կռանալ ու մատներիս ծայրով գլանակը փախցնել, բայց մոռացել

էի, որ մյուս ձեռքս ղեկին է, և մեխանիկորեն ղեկը մարմնիս հետ թեքեցի: Զգացի,

թե ինչպես է ամեն ինչ գլխիվայր շուռ գալիս՝ ճամփեզրի արգելապատնեշների սև–

սպիտակը բարձրացավ երկինք, մոտեցավ, մոտեցավ․․․ ու ես տեսա ծառը…

...Արդեն երեք տարի է անցել այդ օրից: Աշխարհի բոլոր խոշորագույն կլինիկաներն

ուղարկել են իրենց պատասխանները. «Չի քայլելու»: Արդեն երեք տարի է

ինչ նա անօգնական ու անշարժ պառկած է տանը: Տատն է խնամում: Տատը ջուր է

31


ԱՐՁԱԿ ՍԵՎԱԿ ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ

տալիս, կերակրում, փոխում շորերը, լողացնում: Իսկ նա անգամ վիզը չի կարողանում

շարժել: Այս երեք տարվա մեջ ես ոչ մի անգամ չեմ գնացել նրա մոտ, չնայած,

որ մեր տները մի քանի մետր հեռավորության վրա են, չնայած, որ նա ամեն ամիս

450 կիլոմետր անցնում էր, որ ինձ տեսնի ու նույնքան էլ հետ էր գնում: Նա անշարժ

պառկած է, ու ինձանից լավ ոչ ոք չգիտի, թե ինչքան շատ կյանք կա ու ինչ էներգիա

է եռում այդ անշարժ մարմնի մեջ: Ես երբեք չեմ կարողանա տեսնել նրան այդ վիճակում,

թեև գիտեմ, որ երեք տարի, ամեն օր, նա սպասում է ինձ: Գիտեմ, որ մեր

ընկերները մի անգամ իմ անունն են տվել ու տեսել, թե ինչպես է արցունքն աչքի

ծայրից դուրս պրծել ու այտոսկրի վրայով կաթացել բարձին:

Ես երբեք չեմ հավատա, որ նա լաց է լինում։ Երբեք չեմ կարողանա նայել նրա

աչքերին, չեմ կարողանա անգամ տեսնել այդ աչքերը, որոնք պետք է մնան հիշողությանս

մեջ ձմեռային գլխարկի ու շարֆի արանքից երևացող կամ ամառային

պատշգամբում խորամանկ նայելիս: Ես չգիտեմ, թե ինչ կլինի, երբ տատը դադարի

նրան խնամել, դադարի շնչել… Ես երազում եմ վերադարձնել այն օրը, երբ․․․ մեջըս

տղամարդկություն գտնելով, չեմ ենթարկվի նրան ու չեմ կապի այդ անիծյալ

ամրագոտին...

32


ԱՐԱՄ ԱՎԵՏԻՍ

Արձակագիր

ՔԱՂԱՔԻ ԵՐԵՔ ՄԱՀԵՐԸ

ԱՌԱՋԻՆ. ԻՆՔՆԱՍՊԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

Կարևոր չէ, թե ժամացույցի սլաքները ինչ են ցույց տալիս՝ երեկո թե գիշեր:

Ինձ ամեն վայրկյանն այս քաղաքում վտանգավոր է թվում: Ես զգում եմ մոտեցող

վտանգի ալիքը: Հիմա ուղղակի փչում է մեջքիս, հիմա ուղղակի ցավում են մկաններս,

բայց նա կգա վերջապես և ինձ կազատի սպասումից: Կքշի-կտանի իմ սենյակի

գրքերն ու կիսատ թողած ձեռագրերս և ամենակարևորը՝ մարմինս, որի սպասման

լարվածությունից ու ձեռքերիս դողից ձանձրացել եմ:

Ես տառապում եմ հետապնդման մոլագարությամբ: Ես զգում եմ կրունկներս կրծող

քաղաքի ատամները: Ես անընդհատ մտովի շրջվում եմ ու ձայն տալիս․ «Դե գոնե այս

անգամ երկաթը խրիր գանգիս մեջ»: Եվ եթե հարվածը չի հետևում, միևնույն է, ես

զգում եմ սպասումի ցավը, ու դեմքս ծռմռվում է այդ ցավից:

Մի գիշերվա մեջ նրա մազերից մի շերտ սպիտակեց և սպիտակ շավիղի պես

կապեց գանգը: Չինական դեղին բանտում միակ սպիտակ կետն էր այդ մազաշերտը:

Ճապոնացիները եկան նրա ետևից և մինչև լուսաբաց ոտքերով տրորում էին

մարմինը: Ոտքերն այդ արդեն հողի տակ են, բայց նա ամեն օր սպասում է դրանց:

Մի անգամ փակվեց զուգարանում և պատռեց գանգի երակները: Արյան հետ

գնաց նաև սպասումը:

33


ԱՐՁԱԿ ԱՐԱՄ ԱՎԵՏԻՍ

Բժիշկները, որոնք լավ գիտեն երակների տեղը, բայց ոչինչ չգիտեն ճապոնացիների

մասին, կարեցին երակը՝ վերադարձնելով նրան կարմիր սպասումի աշխարհ:

Այդ երակի մի ճյուղը՝ պորտալարին փաթաթված, մտել է մարմնիս մեջ, և ես

սկսել եմ սպասել: Սպասել տրորող ոտքերի:

«Ճապոնացիներին հավերժ սպասող գանգի օրագիրը» գիրքը գտա զուգարանում:

Բաց արի ու կարդացի առաջին տողերը.

«ԵՍ ՈՉԻՆՉ ՉԳԻՏԵՄ: ԵՎ ԵԹԵ ՆՈՒՅՆԻՍԿ ԱՅՍՔԱՆԻՑ ՀԵՏՈ ՁԵԶ ԹՎՈՒՄ Է, ԹԵ ԵՍ ԻՆՉ-

ՈՐ ԲԱՆ ԳԻՏԵՄ, ՈՒՐԵՄՆ ԵՍ ԿՊԱՏԱՍԽԱՆԵՄ, ՈՐ ԳԻՏԵՄ ՄԻԱՅՆ ԵՐԱԿՆԵՐԻՍ ՏԵՂԸ»:

ԵՐԿՐՈՐԴ. ՄԱՀԱՊԱՏԻԺ

Ես ատում եմ մարդկանց և հերիք է անցնեմ աշխատավայրից մինչև տուն ընկած

ճանապարհս, որ համոզվեմ դրանում:

Երբ նրանք ծիծաղում են, ես ուզում եմ տեսնել նրանց թափվող ատամները: Երբ

նրանք շարժվում են, ես զգում եմ, թե ինչպես է օդը լցվում զզվելի մազահոտով: Երբ

երեխաների եմ հանդիպում, ուզում եմ սպանել՝ մինչ նրանք իրենք իրենց կսպանեն՝

ծնողների էժանագին մտքերով, հիմար գրքերով և դատարկախոսությամբ, որից հետո

լեզուն մեռնում է բերանում:

Գրողի առաջինը միշտ լեզուն է մեռնում:

Չասված խոսքերը գարշաբույրով ողողված ձայներ են արձակում:

Եվ այդ ձայները լցված են իմ արձակի ու պոեզիայի մեջ:

Ամեն օր մի տառ է փտում, և տրաքում են բառերի վերքերը, և թարախն է խցանում

տեքստիս կոկորդը:

Հերիք է քայլ անեմ այս քաղաքի ու մարդկանց մեջ, որ հասցնեմ անկեղծ ատել նրանց:

Թեև, ատելությունը ինքնին արդեն անկեղծություն է:

Ձյունե արյուն է նստում քաղաքի վրա, և մարդիկ արյունե ձնագնդիկ են խաղում:

Լույսի տատանումներից մթնում են աչքերս, բայց ինքս պարզ տեսնում եմ, թե

ինչ եմ գրում: Իսկ երբ լուսավորությունը վերջնականապես հեռանում է իմ սենյակից,

ես արդեն հասցրած եմ լինում ավարտել միտքս, և ավարտուն միտքը ինքն է

դառնում էլեկտրական հոսանք:

- Դե ի՞նչ, կրակի՛:

Նրան հանձնեցին կրակի:

Երեկ էր․․․ կիրակի:

ԵՐՐՈՐԴ. ԴԻԱՀԵՐՁՈՒՄ

Արձակելով ներսիս կենդանական եռանդը՝ կեղտոտ ձեռքերով, ուր մնացել են

իմ չծնված երեխաների արձագանքները, վերցնում եմ գրիչս՝ կրկին սուզվելու մի ճամփորդության

մեջ, որն ինձ կտանի դեպի իմ անդունդը՝ խորքերիս սևեռվելուց վախ

ու գլխապտույտ ապրող անդունդ:

34


«Ոչ մի օր առանց տող» արտահայտությունը ես փոխում եմ «Ոչ մի տող առանց

ապրած օր»-ի հետ: Տողերից պետք է կյանքի հոտ գա, տղամարդու հոտ: Այդ հոտը

գռգռում է թանաք սիրող կանանց:

Թանաքը ծորում է, իր մեջ խեղդելով չգրված գրքերը: Ողջ գրքից մնում է միայն

թանաքի հոսող գետը, որ տանում է իր հետ հազարավոր ձեռագրեր:

Քաղաքն այսօր պահ է մտել, փակել իմ առաջ իր բոլոր դռներն ու բառարանները:

Բայց ես հերձում եմ նրան և գիտեմ, թե ինչից է այս քաղաքը բաղկացած:

Բառարանում գտնում եմ երկու բառ:

ՔԱՂՔԵՆԻ

1. քաղաքացի, քաղաքաբնակ

2. սահմանափակ հայացքների տեր մարդ

Քաղաքը ունի իր օրենքները և ունի իր սահմանները: Եթե դու ապրում ես քաղաքում,

իր օրենքներով, ուրեմն դու քաղաքաբնակ ես, այսինքն՝ քաղքենի: Եվ քանի որ

դու որպես քաղաքացի ապրում ես քաղաքի սահմանների մեջ (հակառակ դեպքում

դու չէիր լինի քաղաքացի), ապա ունես այնքանը, որքան քաղաքն է տեղավորում

իր մեջ: Դու նայում ես քաղաքի երկու սահմաններին: Սահմնանները փակ են դրսից

եկողների համար: Փակ սահմաննների կամ սահմանափակ հայացքների պատճառով

դու դառնում ես իսկական քաղքենի:

Այսինքն՝ քաղաքացին ինքնին քաղքենի է:

ՔԱՂԱՔԱԿԻՐԹ

1.մշակույթ՝ քաղաքակրթություն ունեցող

2.բարեկիրթ, կրթված

Այսինքն՝ կրթությունը, որը մենք ստանում ենք քաղաքում, կոչվում է «քաղաքակիրթ»,

որն էլ իր հերթին նշանակում է «բարեկիրթ և կրթված»: Ուրեմն, միայն քաղաքի

ապրողը կարող է իրեն բարեկիրթ համարել:

ՀԵՏԵՎՈՒԹՅՈՒՆ

Քաղաքակիրթ մարդը նույն քաղքենին է, ով նաև քաղաքացի է՝ կրթված և բարեկիրթ:

Նրա կրթվածությունը տեղավորվում է լուցկու տուփի մեջ, որովհետև նա սահմանափակ

հայացքների քաղաքակրթության ծնունդ է: Նա ինքն իրեն ընկալում է

իբրև այս քաղաքի լիիրավ անդամ և երջանիկ է քաղաքային մշակույթի մեջ, ինչն

իրականում քաղքենիություն է։ Բարեկիրթ քաղքենիություն:

Փակում եմ բառարանը և շպրտում պատուհանից դուրս: Փողոցի շները հոշոտում

են թերթերը: Ստամոքսահյութը քայքայում է բառերը, և մարսվում-գնում են

այս շինծու քաղաքի գաղտնիքները:

35


ԱՐՁԱԿ

ԱՂԱՎՆԻ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ

Արձակագիր

ՀԱՎԱԲՈՒՆ

Անիկի հավաբնում իրարանցում էր...

Հարևան Սերոժը տները ծախել, քաղաք էր գնում: Անցյալ տարի տղան եկավ,

հաշվեց հոր կնճիռները, ձեռքի ճաքերն ու մատերի կոշտուկները և, չնայած կնոջ

դժգոհ դիմածռություններին, որոշեց հորը տանել իր մոտ: Սերոժը մի տարի ու մի օր չըքնեց,

ի վերջո որոշեց թողել-հեռանալ քաղաք՝ գոնե թոռներին մոտ կլինի։ Կովը ծախեց,

կիսատ-պռատ ծակուծուկը փակեց, նախորդ տարվա մեռելափողի ցուցակի

պարտքը տվեց, մնացած դրամը դոլարի վերածեց գյուղի «բանկիր» Ամալի մոտ ու

թաշկինակի մեջ փաթաթեց, որ տանի տա տղային ու հարսին: Հավերին էլ Անիկը

վերցրեց․ չորս հավ էին ու չալ Շմավոնը՝ այդպես էր Սերոժը կնքել աքլորին...

Անիկը դրանց լցրեց հավաբուն ու դուռը վրա բերեց: Գնաց գոմի գործերն ավարտի:

Սերոժի հավերը կծկվել էին դռան տակ՝ ոչ առաջ էին գնում, ոչ հետ, «տան

տերերն» էլ իրենց տեղում թառած էին մնացել. տնտղում էին ոտքից գլուխ նորեկներին,

որ հասկակային, թե սրանք ովքեր են ու ինչ գործ ունեն իրենց տանը:

Շմավոնը, որ խելքը գլխին, էն թվերին կռված, աղվեսի բերնից փախած ու իրենց

թոփալ միաչքանի Ջեկոյի հաչոցը սկի կտուցին չառնող աքլորատեսակն էր, ոտքը

կախ էր գցել ու դռան կողքը ստվերում մնացել․ հետախույզի հոտառությամբ

տարածքն արագ ուսումնասիրեց, չափում-ձևում արեց, հաշվեց Անիկի տասը ա-

ծան հավերին, որ ամեն մեկը Սերոժի հավերի երկու քաշին էր ու ավելի շատ մսատու

անասուն էր հիշեցնում՝ դե Անիկը խոպանչու կին է, աչքի լույսի պես է պահել իր

հավերին, փետուրներն անգամ փայլում են: Նայեց դռան տակ կծկված նիհար,

խամրաբմբուլ սերոժական հավերին. սրանց էլ որ լավ կերակրեն, Անիկինից ավելի

փարթամ կլինեն, հիմա էլ գոնե ամբաղ-զամբաղ չեն կչկչում:

36


Հավաբնի մյուս կողմում, փոքր լուսամուտի տակ, որի շրջանակի մեջ վաղուց արդեն

ապակու տեղ պլաստմասի կտոր է հարմարացրել հարևան Վալոդը, ետ ու առաջ

էր անում Լիպոն՝ հավերի կուռքն ու սարսափը: Լիպոն տարիքն առած աքլոր էր ու

հազիվ էր դիմանում սրանց, որ առավոտից իրիկուն գլուխը տանում են՝ էնքան

օգուտ չեն տալիս, ինչքան անիմաստ ու դատարկ ղռվռում: Հետո Լիպոն նայեց

դռան տակ կուչ եկած անգույն հավերին՝ Սերոժի պահածը ի՞նչ պիտի լիներ․․․ Մի

տեսակ խիղճը տվեց․ սրանք էլ կասեն՝ հավ են... Իսկ իր հավաբնում Թաթուլի երգերի

տակ գարի ու կորեկ կերած հավեր են ֆռֆռում՝ էնքան կուշտ ու երես առած,

որ երբ Անիկը առավոտյան կեր է լցնում, մի կես ժամ մտածում են՝ տեղներից առաջ

գա՞ն, թե՞ չէ:

Շոգը մի կողմից, ճանճերի տզզոցը՝ մյուս: Լիպոն չնկատեց Շմավոնին:

Շմավոն դու Շմավոն, կամաց պատի տակով մոտեցավ ու թը՛փ՝ չանչը դրեց կերի

ամանի վրա, դեռ մի բան էլ միջի կերն աջ ու ձախ ցպնեց: Սերոժի հավերը, որ

մինչ այդ վախվորած կպել էին դռանը, ոգևորվեցին, սկսեցին աղմկել: Էն բոհեմիկ

տասը հավը, որ պատի տակ թառած ցերեկվա քունն էին վայելում, վեր թռան, թափահարեցին

թևերը, հետո նորից, իրար հրմշտելով, ոտքերը ծալեցին ու տեղավորվեցին:

Շմավոնը գրաված տարածքի կարևորության գիտակցումով կատարը վեր ցցեց

ու ետ քաշվեց, որ իր հավերը կուշտ քուջուջ անեն․ կերան, կշտացան ու սկսեցին

այս ու այն կողմ քայլել հավաբնով: Մեկն էլ, ամենահամարձակը, խիզախեց ու բազմեց

թառին՝ Անիկի հավերի կողքին:

Լիպոն, որ անծանոթ կչկչոցի վրա շրջվել ու նկատել էր անկոչ կարմրակատարին,

դեռ ծանրութեթև էր անում իր մարտական դիրքի առավելությունն ու հարմար

տեղ փնտրում աքլորակռվի համար:

Շոգը մի կողմից, ճանճերի տզզոցը՝ մյուս... Լիպոն թևերը թափահարեց ու հայտնվեց

Շմավոնի դիմաց, շուռ տվեց կերամանն ու ոտքերով օդ հանեց գետնին լցրած խսիրը:

Կտուց-կտուցի տվեցին: Շմավոնն առաջին իսկ հարվածից զգաց իր գերազանցությունը,

բայց դե Սերոժի բամբ ձայնով ֆիդայական երգերի տակ մեծացած

աքլոր էր՝ չուզեց տանտիրոջը նսեմացնել: Լուռ համաձայնության եկան ու աքլորակռիվը

տեղափոխվեց թատերաբեմ: Աջ ու ձախ փոշու ամպ բարձրացրին, թռան

վեր ու վար իբր իրար պիտի կտցահարեն: Հավերը ամբոխվել, շրջապատել էին

դերակատարներին ու ոգևորված կչկչում էին, թափահարելով թևիկները․ հին ու

նոր խառնվեցին իրար:

Աղմուկի վրա Անիկը դուռը բացեց, երկու աքլոր իրար հետևից ոտքերի արանքով

ճողոպրեցին դուրս: Անիկը վրա բերեց դուռը, անջատեց հավաբնի լույսը, հավերը

սսկվեցին: Անիկի հավերից մեկը դեռ մի երկու անգամ դժգոհ կվկվաց, բայց ի

վերջո կողք քաշվեց ու տեղ տվեց մյուսներին․ քիփ-քիփ տեղավորվեցին թառին:

Աքլորները մի քիչ քուջուջ արեցին բակում, որդ ու ճիճու փորեցին-հանեցին:

Վաղվանից պիտի դիմանան տասնչորս հավի կչկչոցին։ Շոգը մի կողմից, ճանճերի

տզզոցն էլ՝ մյուս....

37


ԱՐՁԱԿ ԱՂԱՎՆԻ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ

ՑԵՑԸ

- Մամ, հարևան Քնարն էր եկել, քեզ էր հարցնում, ասեց. հենց գաս` իրենց տուն մտնես:

Ձեռքիս առևտուրը ցած դրի: Հոգնած տուն եմ մտել աշխատանքից, ուզում եմ

նստել գոնե հինգ րոպե: Բայց դե Քնարը կանչում է, ավելի լավ է գնամ, քանի ինքը չի

եկել ետևիցս: Դուռ-դռի հարևաններ ենք, ու թեև ես օրվա մեծ մասը տանը չեմ,

Քնարն առանց ինձ մի բաժակ սուրճն անգամ չի խմում:

- Դուռը ծածկիր, առաջ արի,- լսեցի Քնարի ձայնը: Սենյակում մութ էր:

- Մարդ կա՞ քնած, Քնար, թե հարմար չի` հետո կգամ:

- Ստո՛պ,- հրահանգեց Քնարն այնպիսի տոնով, որ մեխվեցի-մնացի տեղումս.

- Ե՞վ:

- Ցեց ա մտել, մի ժամ ա չեմ կարողանում հանել, ես քշում եմ, ինքը նորից հայտնվում ա:

- Քնար, դու խիղճ ունե՞ս։ Ես հոգնած, հալ չկա վրաս․․․ Մի ցեցի պատճառով ինձ

կանչել-բերել ես:

-Պա՜հ, ոնց որ Վաշինգտոնից ես եկել, տնաշեն, կողքի դուռն ա, էլի:- Ձայնը մեղմեց

ու ավելի խնդրաբար շարունակեց։– Արդեն մի ժամ ա ձեռքը կրակն եմ ընկել... Հիմա

էլ մտել ա պատուհանի ու վարագույրի ձողի արանքն ու՝ ո՛չ էս կողմ, ո՛չ էն...

- Լավ, Քնար ջան,- փորձեցի կատակել,- ցեց ա, եղածը մի բան չի, մի քիչ կթռվռա, կգնա:

- Բա դա ասելու բա՞ն ա, Անուշ, ուրեմն իմ շուբը սրա բաժին ընթրիքը դառնա՞,

դրա համար ե՞մ քսան տարի աչքիս լույսի պես պահել:

Մթությունը քողարկում էր ակամա լայնացող ժպիտս:

Քնարի «շուբը» մեր շենքի սրբությունների շարքին է դասվում, Ամերիկայից հորաքույրն

էր բերել քսան թե քսանհինգ տարի առաջ` ձյունաճերմակ բնական մորթուց

մուշտակ էր, որ էն թվերին մի ողջ կարողություն կարժենար: Մութ տարիներին խեղճ

Քնարս ու՞ր էր գնում, որ սպիտակ մուշտակն էլ հագներ: Մի քանի տարի, հերթով՝

թանգարան այցելելու նման, բոլոր հարևանները եկան, տեսան, «ա՜խ» քաշեցին,

սուրճ խմեցին, հետն էլ Քնարի սարքած անմահական չրերը գովեցին…

Եղբոր հարսանիքին Քնարն առաջին ու վերջին անգամ հագավ իր ձյունաթույր

մուշտակը: Տուն եկավ, կախեց պահարանի պատվավոր արանքում ու բազմաթիվ

նավթալինե տոպրակիկներ կախեց շուրջը: Վերջերս ժամանակակից, նոր նյութերով

է խնամում` եթե հնարավոր լիներ, վստահաբար ազդանշանային համակարգ էլ

կանցկացներ՝ բոլոր թռչող ու քայլող միջատներից պաշտպանելու համար...

Հետո քրոջ աղջիկը՝ Գայուշը, հարսանիքին գցել էր ուսերին: Նկարներն այնքան

էին հավանել, որ Քնարը չկարողացավ մերժել, երբ Գայուշի մոտիկ ընկերուհին, որ

38


ձմռանն էր ամուսնանում, խնդրեց ինքն էլ հագնի: Ամենակարևորն այն է, որ ով մուշտակը

գցում էր ուսերին՝ ամուր ընտանիք էր կազմում: Գայուշի ընկերուհին, որ

արտասահման էր տեղափոխվել, երկու տարի անց երեխայի ու ամուսնու հետ եկավ

Քնարին հատուկ շնորհակալություն հայտնելու: Քնարն աչքերը լցրեց. ի՞նչ մի մեծ

բան է արել, որ… բայց շոյվեց: Բի-բի-սի Նաթելը զույգին Քնարենց տնից դուրս գալիս

հանդիպեց… Արդեն երեկոյան «Քնարի մուշտակի ասքը» Նաթելի ծխած ու կոշտ

ձայներանգով սրճել էր շենքի հինգ հարկերի բոլոր բնակարաններում, բացառությամբ

առաջին հարկի վերելակի կողքի բնակարանի, որն էլ հենց Նաթելի դուռն էր:

Քանի՜-քանիսի երջանկության վկան էր այս մուշտակը․․․ Ու հիմա ինչ-որ ցեց

սպառնում է այդ հավերժությանը` իր կրծող ծնոտային համակարգով:

- Քնար, լույսը վառենք, հաստատ գնացել ա:

- Լավ, բայց որ գնացած չլինի, մեղքը քո վիզը, դու ես հանելու:

Լույսը վառեցինք: Ցեցն աշխուժացավ:

- Քնար, էս լավ էլ մեծ թիթեռ ա:

- Թիթեռ չասես, ասում ես, որ սիրտս չտա՞ թե դրան տապչկով սատկացնեմ...

Ու էն պահին, երբ Քնարը պատրաստվում էր պատին նստած ցեցի վերջը տալ,

մտավ Քնարի ամուսինը`Արտաշը:

- Էս նոր ներկած պատին ուզում ես ցեցի դաջվածքը հավերժացնե՞ս, Քնարիկ

Գրիգորևնա։ Ես նորից պատ ներկողը չե՜մ…

- Դե թող ուտի։ Բայց իմացի․ մենակ շուբըս չի ուտելու, կողքն էլ քո վերարկուն ա

ու պիջակդ` կարող ա անճաշակ ցեց պարզվի ու հենց վերարկուիցդ էլ սկսի...

Ցեցն ըստ երևույթին հասկացավ Քնարի ասածը: Իրավիճակն ավելի սրելու համար

երկու-երեք պտույտ արեց առաստաղի մոտերքում ու համբույրով իջավ ուղիղ

Արտաշի ճաղատին: Քնարը՝ դեռ չգիտակցելով, արագ փոխեց նշանակետն ու... ձեռքը

մնաց օդում...

Արտաշը մատը դրեց քունքին.

- Ցնդել ե՞ս…

Վերից վար չափեց կնոջն ու վերջինիս ազգուտակին հիշելով գնաց պատշգամբ`

ծխելու: Պատշգամբից դեռ մի հինգ րոպե Քնարի ցեղի «գովքն» էր շարունակվում

արտաշյան բասով`ճիշտ դիմացի շենքի հարկերի բարձրության:

- Ա՜խ, հորքուր…- փլվեց աթոռին Քնարը:

- Հորքո՞ւրն ինչ կապ ունի ցեցի հետ:

- Ա՜խ, հորքուր, թե ասա, ինչի՞ս էր պետք էս սպիտակ շուբն էն մութ թվերին,-

ասեց ու սկսեց ծիծաղել,- Անուշ ջան, քեզ էլ գործից կտրեցի, լրիվ խելքս գցել եմ:

Ախր, ձեռքս չի գնում շպրտեմ, ոչ էլ էն ա՝ մեկին նվիրեմ, հիմա ո՞վ ա շուբ հագնողը...

Թեյ խմե՞ս,- կտրուկ փոխեց խոսակցությունը,- լավ հոնի մուրաբա ունեմ:

Մինչ Քնարը թեյ էր լցնում, ցեցը թռավ, նստեց բազմոցի հենակին:

- Հոնի մուրաբայի անուն լսեց,- կատակեց Քնարն ու գլխով արեց ցեցի կողմը.

- Թիթեռ ա, թող ապրի, մենակ Արտաշի վերարկուն չգզի, փող չկա առնելու...

...Նոր տարուն հաշված օրեր էին մնացել: Ճանապարհին հանդիպեցի Նաթելին.

39


ԱՐՁԱԿ ԱՂԱՎՆԻ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ

հագին նվեր ստացած սպիտակ, բնական մորթուց մուշտակն էր… Հացի էր գնում...

Հ.Գ. Պատի վրա հողաթափով ցեցին ջնջխելուց առաջ հիշե՛ք․ յուրաքանչյուր ցեցի

գեշլո «զրահի» տակ զգայուն թիթեռնիկ է ապրում: Իսկ աչքի ընկնող, վառվռուն

գույներով սիրուն թիթեռը, որին դուք վայ-վույ եք անում ու մտածում, թե «ի՜նչ

պուպսիկ ա», մի քանի ժամ առաջ շատակեր թրթուր էր ընդամենը...

Արտաքինը խաբուսիկ է, նայեք խորքը:

Հարգանքներով` ՑԿԳ (Ցեցմիության Կենտրոնական Գրասենյակ)

«ՖՈՒՏԲՈԼԻՍՏԸ»

-Է՜,- ակնոցի տակից ժամացույցին նայեց Վրեժը ու շարունակեց գործը:

Երկար ձգվող «է»-ն տարբեր տոնավորմամբ շատ բան է ասում Վրեժի «բառարանով».

Լիլիթը գիտի «է՜»-ների մեկ տասնյակից ավելի տեսակ` իրարից տարբեր ու

իրար հակասող իմաստներով...

- Զանգել եմ, կհասնի քիչ հետո:

Վրեժն անգամ աչքը չթարթեց, նշանակում է` խոսակցությունն ավարտված է:

Ժենյայի տուն գնալու ժամն էր, բայց սրճարանի տիրոջ լարվածությունը տեսնելով

ոտքը հա կախ էր գցում: Վրեժը ձեռքով իմաց տվեց, որ աշխատողն ազատ է: Հետո

թարս նայեց կնոջը ու մի ուրիշ «է՜» արձակեց: Հնչյունի պոչիկը վեր բարձրացավ,

շրջանագծով պտտվեց լուսամփոփի կաթնագույն լամպի շուրջն ու հետ եկավ, մեխվեց

Լիլիթի առաջ իբրև․ Սառչկան էլ գնաց, աղջիկդ դեռ չի եկել…

Սառչկան, նույն ինքը՝ Ժենյան Օդեսայից էր, ու չնայած որ մանկության միայն մեկ

թե երկու տարին էր այնտեղ բնակվել, իրեն հպարտորեն համարում էր քաղաքի կոլորիտի

կրողը։ Վրեժը Ժենյային կնքեց «Սառչկա», ու Օդեսայի կոլորիտը մտավ

իսպանական արվարձանի հայկական փոքրիկ բար-ռեստորան: Անեկդոտ պատմելու

ժամանակ չէր լինում, այնպես որ Օդեսան այնքանով էր ներկա ու արդիական,

որքան գարեջրի բաժակ էր հավաքվում ֆուտբոլի խաղից հետո...

Ֆուտբոլի օրերին ռեստորանում ասեղ գցելու տեղ չկա, Սառչկան աշխատում է

հանկարծ որևէ բացթողում չանել, վազվզում է սրահով մեկ` գարեջրի բաժակները

ձեռքին, ու րոպեն մեկ կրկնում.

- Հա՛, շեֆ ջան։- Այդքանը հայերեն յուրացրել է, երբեմն նույնիսկ ձայներանգից է

գուշակում «շեֆ»-ի միտքը, ու իր կոտրած իսպանա-ռուսական բառախառնուրդով

պատասխանում չարտասանված հայերեն խոսքին:

- Կնի՛կ, պետք ա զգույշ լինել, Սառչկան շուտով հայերեն կխոսի,- աչքով է անում Վրեժը:

Ֆուտբոլը Վրեժին տվեց այս երկրում հարմարվելու hնարավորությունը, իրեն

օտար չզգալու իննսուն րոպեն, երկու խաղակեսը, երբ ինքը պարզապես ֆուտբոլասեր

է, ոգևորվում է բոլորին հավասար, նույն խանդավառությամբ: Իննսուն րոպե,

40


որի ընթացում ինքն իրեն զգում է աշխարհի ամենաուժեղ ֆուտբոլային ակումբի

մի մասնիկը՝ շոշոփելի, ռեալ… և Ռեալի վերնաշապիկն այդ րոպեներին միավորում

է սրահում գտնվող մարդկանց, դարձնում միասնական ֆուտբոլային թիմ, ինքն էլ

դառնում է թիմի կապիտանը, երբ մեկ էլ միահամուռ «գոոո՜լ»-ը երկարում, ծավալվում

է ու բաժակների մեջ լցվող գարեջրի պես պղպջում ոսկեփայլով․ գոոո՜լ…

- Հարևանները կբողոքեն,- ամուսնուն կամացուկ զգուշացնում է Լիլիթը։

- Է՜..․- վերից վար շրմփում է Վրեժի բարիտոնն, այս անգամ հետևյալ ստուգաբանությամբ․

ֆուտբոլի ժամանակ գոռոցները ոչ միայն թույլատրելի, այլև պարտադիր

են: Հաջորդում է նոր, ավելի բարձր «գոո՜լ»-ն ու Վրեժի աչքերը փայլում են ուրախությունից`

սպասված խաղալիքը նվեր ստացած երեխայի աչքերի պես:

- Ձերոնք ֆուտբոլ խաղու՞մ են,- հարցնում է հարևան Ֆերնանդոն առաջին

խաղակեսից հետո:

- Մերոնցից միայն ես եմ «ֆուտբոլիստ»,- կատակում է Վրեժը,- մյուսները շախմատիստ

են։ Մենք խաղի արդյունքն առաջին քայլից արդեն գիտենք, դաշտով մեկ

վազվզելու կարիք չկա։ Մերը խելքի ֆուտբոլ է...

Խաղից հետո սրահը դատարկվում է ու թագավորական ակումբի վերնաշապիկը

հանգրվանում է դրամարկղի կողքի դարակում` Պարույր Սևակի հատորյակի

կողքին: Հը՜մ`Ռեալը քմծիծաղով նայում է Սևակի հին, մաշված ու գույնը գցած

կազմին․ «նույիսկ կաշվից չի», մինչդեռ ինքը թագավորական ակումբի տարբերանշանն

է կրում: Սևակը լռում է․․․ Ու մութ փակ դարակում քնում են կողք-կողքի հայ

գիրքն ու իսպանացի վերնաշապիկը։ Մեկն իր լեռների պարն է տեսնում, մյուսը լիգայի

գավաթի ոսկեփայլը վայելում` ռեստորանի կաթնագույն լույսի մեջ...

…Լիլիթը ներս ու դուրս էր անում, աթոռներն էր տեղաշարժում, դասավորում, որ

դստեր մտնելու պահին հասցնի մի ժեստով զգուշացնել հոր տրամադրության մասին:

ժամանակը լցնելու համար գնաց, բերեց դույլն ու հատակի ջնջոցը: Քամեց իր

հոգնությունը, որ խառնվեց իսպանական ջրի կաթիլներին, ու հայավարի պոկեց

հատակի փոշին, հետն էլ՝ դրոշմված խառը ոտնահետքերը: Հետո նորից ու նորից

էր շփում՝ այնքան, մինչև սալահատակը կորցրեց օրվա հիշողությունը, ազգային

պատկանելությունն ու փայլեց շուկայի ձեթած խնձորի հայելային ժպիտով: Հետաքըրքիր

գորշ հեղուկ էր հավաքվել դույլի մեջ` հայի հոգնության ու իսպանական ժամանցի

խառնուրդ, որ իրարից անջատ, իրար հետ չձուլվելով, մի քանի րոպեում կառանձնանան՝

մեկը կնստի հատակին, մյուսը փրփուրով կծածկի դույլի երեսը: Լիլիթը

սակայն ցանկություն չուներ երկարաձգել ջրային այս երկխոսությունը: Մի

քանի րոպեից դատարկ դույլը դրվեց տեղը:

Վրեժն էլ անցավ հաջորդ օրվա համար միս ջարդելուն. վերցրեց մի մեծ կտոր,

շուռումուռ տվեց ձեռքի մեջ, որ հյուսվածքի ուղղությունը գտնի: Դանակը ոսկերչական

ճշտգրտությամբ ձևատում էր միսն ու առանձնացնում տարբեր նշանակության

ու համային արժեքներով պատառները, որ հետո` անուշահամ ճաշաբաժին

դարձած, պիտի հագեցնեն իսպանախոսների քաղցն ու հրամցնեն նոր գաստրոնոմիկ

վայելքներից առավելագույնը...

41


ԱՐՁԱԿ ԱՂԱՎՆԻ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ

- Ի՞նչ համեմունք ես ավելացրել,- կհարցնի հաստափոր Խուանը, բերանից յուղը

ծորալով ու հաճույքից աչքերը ակնախորշերում վեր գցելով:

- Հայի ջիգյարը,- կատակի կտա Վրեժը դեմքի լուրջ արտահայտությամբ:

Ու իսպանացի Խուանը Վրեժի թելադրանքով թղթիկի վրա տառ առ տառ կգրի

D.Z.H.I.G.I.A.R., որ հաջորդ օրը խանութի համեմունքների բաժնում երկար փնտրի ու

այդպես էլ չգտնի սրվակների պիտակների վրա գաղտնի համեմունքի անվանումը:

…Միսը շերտած ու տեսակավորված էր: Վրեժը կրկին նայեց պատի ժամացույցին,

հոգոց հանեց: Դե հա, նորմալ ու բնական է, որ համալսարանի ավարտական

միջոցառումից հետո դուստրն ընկերների հետ սրճարան կամ բար գնա, բայց ինքն

ուզում է ժամ առաջ տեսնել նրան այստեղ, կողքին:

Բացեց դրամարկղի դարակը: Հանեց գիրքը, շոյեց մաշված ստվարաթուղթը։ Բացելու

կարիքը չկար՝ վաղուց անգիր է կարդում...

Տասնհինգ տարին լրացավ, որ բնակվում է այստեղ, ամեն օր կարոտը փաթաթում

է ու բրդուճ արած կծում, հետո կում-կում խմում ծորակից եկող իսպանական

ջրամբարի ջուրն ու կիսաձայն Սևակ կարդում: Չէ, հրաշք տեղի չի ունենում ու ջուրը

նույնն է՝ չի քաղցրանում, անհամ է, պարզապես բրդուճը կոկորդից մի քիչ իջնում

է, այնքան, որ կարողանա շունչ քաշել…

- Սուս կմնաս,- հասցրեց հուշել մայրը դռնից ներս մտնող դստերը:

Աղջիկը գլխով արեց, շրջվեց հոր կողմը, կանգնեց դիմացը, համբուրեց.

- Պապ ջան, ո՞նց ես:

Վրեժը ուսերը քաշեց․ ակնոցը վեր ելավ, ունքերն ուղղանկյուն եռանկյուն գծեցին։

Փլվեց աթոռին:

- Է՜,- ու հալվեց, փոքրացավ, դարձավ մի բուռ։ «Է՜»-ի մեջ աշխարհի բոլոր հայրերի

հոգսը խտացավ, փքվեց, եկավ Վրեժի տան դուռը թակեց ու մնաց հենց դռան

շեմին` հսկող շան պես:

- Պապ ջան, ախր սրանից շուտ էլ ո՞նց գայի՝ մինչև բոլորը հավաքվեցին, ես արդեն

դուրս եկա:

- Սոված չե՞ս, բալես, հա՛, բա ի՞նչ ես,- Վրեժը մտքում հաշվարկեց ժամանակը`

երեխեն գնացածից բան չի էլ հասկացել, հաստատ: Հայացքով գտավ կնոջը, որ արդեն

յոթերորդ անգամ սրճեփ մեքենայի պարագաներն էր վերադասավորում:

- Ի՞նչ ես կանգնել մեռնող կարապի դեմքով. էրեխեն սոված ա:

Մի քանի րոպեից սեղանը գցած էր: Հայր ու դուստր մոտ քաշեցին ախորժաբույր

ուտելիքով ամանները:

- Է՜, շնորհավոր, բալես, էս էլ քո առաջին գոլն էր իսպանական դարպասին,- կոնյակը

լցվեց-խառնվեց բոլոր տարատեսակ «է՜»-ներին, գլորվեց-իջավ ցած, որ հետո

գնդակի պես դուրս պրծնի հզոր բարիտոնի միջոցով.

- Գոոոո՜լ,- դղրդաց հայի հպարտությունն իսպանական լռության մեջ:

Դարակում դրված վերնաշապիկը ցնցվեց, վեր թռավ ու սկսեց ջղաձգվել... Սեվակի

հատորյակը ժպտաց խորհրդավոր․․․

42


ԱՂԲԱՄԱՆԸ

Օրը` օր է. ոչ լավ, ոչ վատ, ոչ արև է, ոչ ամպ: Այն օրերից է, որ ուզում ես մի տեղ

կորչել, «ինչու»-ներդ էլ հետդ կորցնել ու չգտնել…

Շենքեր են ու շենքի անկյունից սկսվող, դեպի այգին տանող ծառուղի: Կողքիս,

հենց բանուկ փողոցի եզրին, մեծ աղբաման կա` նրանցից, որ վերջերս են տեղադրել:

Արդեն անորոշ գույնի է, կողքերից մի քանի տեղ երկար, ծորացող ներկի հետքերով:

Հենց այն է, ինչ պետք է` մտածում եմ ու հրելով տանում քիչ այն կողմ, որ

աչքի չընկնի, ինքս էլ կանգնում եմ աղբամանի փոխարեն: Հաստատ ոչ մեկը չի

նկատի փոփոխությունը։ Ո՞վ է աղբամանի վրա ուշադրություն դարձնում. մարդը

մարդուն չի նկատում, ուր մնաց՝ աղբամանը...

Հարևանս առաջինը եկավ: Շփոթվեցի: Առանց ինձ նայելու շպրտեց նախօրեի

կերակրի մնացորդներով տոպրակն ու գնաց... Շունչ քաշեցի: Իսկը իմ փնտրածն է.

մի քիչ կկանգնեմ ու հետո` մինչև կոկորդս լցված «ինչու»-ներս աղբահան մեքենան

կհավաքի-կտանի...

Եկավ մեր բակի Արամիկը, աջ-ձախ նայեց. բացի ալկաշ Սամոյից մարդ չտեսավ

փողոցում: Հանեց ուսապարկից մոր պատրաստած բուտերբրոդը ու... սղացրեց

աղբամանի ներսի պատով: Հիմա հանգիստ է. ընկերները չեն ծաղրի միայն նրա համար,

որ տնից ուտելիք է բերում: Հոգոց հանեց ու գնաց:

Ստյոպի Իվետչկան դիմացի խանութից դուրս եկավ` կոնքագոտուց մինչև մազի

ռեզինը նալիքվելով: Իբր պատահական ձեռքից խանութի կտրոնը ցած գցեց,

կռացավ, հետո՝ կուլտուրական երևալու միտումով, արագ մոտեցավ աղբամանին,

կտրոնը գցեց մեջը, ձեռքերն էլ իրար զարկեց, իբր զզվում է։ Ընթացքում` Իվետայի

աճպարարությամբ աղբամանում հայտնվեց անցած գիշերվա ներքնազգեստը, որ,

բացի իրենից, մեկ էլ կողքի շենքի Գեղամն էր տեսել ու հենց տեղում էլ, առանց նախաբանի,

հանել.․․ Ափսոս էր, բայց դե...

Չորրոդ հարկի Կիման մոտեցավ։ Սա էլ սկեսուրի նվիրած մի քանի կտոր փալասփուլուսը

ոնց կար՝ գնապիտակով, գործարանային ծալվածքով ու նավթալինահոտով

բերեց մուգ տոպրակի մեջ խցկած, որ հարևանների ռենտգեն-զննմանը դիմակայի:

Մեկ ուզեց դնել աղբամանի կողքը, հետո որոշեց ռիսկի չդիմել. լավ փակեց

տոպրակի բերանն ու գցեց աղբի խորքերը։ Ում էլ պետք լինի` հաստատ կգտնի

մաքուր վիճակում:

43


ԱՐՁԱԿ ԱՂԱՎՆԻ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ

Քիչ անց Ստյոպի մեքենան ճռռոցով կանգնեց կողքիս: Ստյոպը մի տուփ հանեց,

որ ֆիրմային խանութից գնված ժամացույցի պատյան էր ու այս «գործուղման»

ընթացքում սիրուհուց էր նվեր ստացել: Տուփը նետեց աղբամանը, ժամացույցն

էլ կապեց ձեռքին: Ստյոպի բախտը չբերեց, որովհետև հենց այդ պահին Անիկը

շանն էր ման տալիս ու տեսավ նրան` աղբամանի գլխին կանգնած, տուփը ձեռքին:

Պարունակությունը չտեսավ, բայց տուփի չափսն ու ձևավորումը Անիկի «հեռադիտակը»

միանգամից մեծացրեց տաս անգամ ու եռաչափ սքան արեց տարբեր

կողմերից: 7D էլ կարող էր լինել, եթե Անիկն անցյալ շաբաթ իր «դրսային» ակնոցը

կորցրած չլիներ: Հինգ րոպե անց` Մարոյի հետ, որ խաչբառի կանոնների մեծագույն

գիտակ է, արդեն բացահայտելու են, թե ինչ տուփ է, որտեղից ու ինչու է հայտնվել

աղբամանի մեջ, այն էլ՝ Ստյոպի գործուղումից վերադառնալու հենց հաջորդ օրը․․․

Ժամացույցի տուփը կապ ընկավ Իվետայի ներքնաղգեստի ժանյակներին ու «գրկախառնված»

քաշեց-տարավ աղբամանի հատակը:

Հովհաննեսը, որ արդեն երկու տարի մենակ է ապրում ու հազիվ թոշակով յոլա

է գնում, մեկ-մեկ էլ դեսից-դենից հարևաններն են օգնում, զգուշավոր մոտեցավ

աղբամանին, տեսավ Արամիկի բուտերբրոդը, բայց անհարմար զգաց հանի, թուքը

կուլ տվեց, ոտքը հետ քաշեց ու նստեց խանութի դռանը, որ հարմար պահի գա ու

թռցնի: Մի պահ նայեց աչքերիս մեջ՝ հազիվ ինձ զսպեցի, որ չմատնեմ ով լինելս,

44


բայց Հովհաննեսն այնքան է կյանքից հոգնել, որ եթե անգամ ճանաչեց, հաստատ

մտածեց` ցնորվում է, եթե աչքին մարդ-աղբաման է երևում:

Գրիշը այդ պահին խանութից ժամկետանց ապրանքն էր հանում` սանէպիդկայանի

տուգանքից խուսափելու համար, Հովհաննեսին տեսավ, ուրախացավ:

Մինչև աղբամանն ավելորդ հինգ մետրը քայլելու փոխարեն տոպրակները խոթեց

Հովհաննեսի ձեռքն ու աղայավարի կանգնեց խանութի դիմաց. դե թող սանէպիդը

գա ու ստուգի... Հետն էլ մի տեսակ «վեհություն» իջավ դեմքին` իրեն բարերար

զգաց ու պատկերացրեց, ո՜նց է քիչ անց Հովհաննեսը ժամկետանց պահածոները

ճամփում ստամոքս…

Երկու անպատկառ լակոտ գարեջրի շշերը շպրտեցին իմ կողմ, շշերը կպան եզրիս,

ետ թռան, գլորվեցին դեպի փողոցի բանուկ մասը: Երևի դժգոհ, որ աղբամանը

չկռացավ, չխոնարհվեց իրենց առաջ, նրանցից մեկը ոտքով քացահարեց կողերս,

նոր իրեն տղամարդ զգաց...

Մինչ այդ Անիկն ու Մարոն խաչբառի բոլոր հնարավոր վանդակները խաչազարդելով

եկան, հանգեցին էն մտքին, որ Ստյոպը սիրուհի ունի ու պաշտոնյայի կին է

հաստատ, Ստյոպից էլ մի քսան տարի մեծ... Հինգ րոպե էլ քննարկումները շարունակվեին`

հասցեն ու հեռախոսն էլ կգուշակեին: Զավեշտալին այն է, որ ճիշտ էին…

Անիկի շունն օգտվեց ազատությունից, եկավ ու սկսեց քաշքշել փեշերս: Ինչ

արեցի` չգնաց. պոչն էր խաղացնում, ուրախ վազվզում, ստիպված հանեցի Հովհաննեսի

համար պահած բուտերբրոդը, ախորժակով կերավ վերջացրեց: Հիմա էլ ոտքերիս

է քսմսվում` ի նշան շնորհակալոության: Անիկն ուր-որ է կգա...

Աղբատարը ժամանեց: Հավաքված թափթփուկը, հետն էլ «ինչու»-ներս գլորվեցին

մեքենան, կորցրին ուժը` նոր «ինչու»-ների կողքին… Էս ինչքա՜ն «աղբ» կա

արկղից դուրս:

Աղբամանը հրեցի տեղը: Քայլեցի... Ոչ արև է, ոչ ամպ: Մի տեսակ դատարկված

եմ: Պատերս գույնը գցել են, ներկն էլ երեսովս ծորացել, երկար թաց հետքեր է թողել...

Տեսնեմ՝ Արամիկը մոր համար մի հատիկ ծաղիկ առած տուն է գնում…

45


ԱՐՁԱԿ

ՍԵՐԳԵՅ ԱՂԱՋԱՆՅԱՆ

Գրականագետ, արձակագիր

ԱՇԽԱՏԱՆՔԱՅԻՆ ՕՐ

Նախարարության ենթակայության հիմնարկում սկսվել էր հերթական երկուշաբթին,

որն աշխատողներին ձանձրույթի այդ օրվա չափաբաժնից զրկելու նախանշաններ

ցույց չէր տալիս: Ամեն ինչ սովորական ընթացքի մեջ էր: Աշխատողների

համար օրը մեկնարկել էր ըստ նրանց նախասիրությունների, իսկ հիմնարկի պետը

դեռ նախարարությունում էր` թռուցքաժողովի:

Տեղ հասածները կպել էին համակարգիչներին՝ հետաքրքրությունները կիսելով

աշխատանքայինի ու անձնականի միջև:

Կանանց մի խումբ վայելում էր առավոտվա ընկերովի սուրճը․ առաջին եկողը

դնում էր եփելու՝ իր և ուշացողների համար, մինչև հինգ-տաս րոպեի տարբերությամբ

կձևավորվեր միջավայրը, ուր՝ մի մասի ծխելով, մյուսների՝ կուտակված ծուխը

շնչելով, միահամուռ ակտիվությամբ քննարկվում էին ինտիմից մինչև տիեզերք

հասնող հարցերը։ Դա կարող էր շարունակվել անվերջ, քանի որ սպառված

թվացող նյութը թարմանում էր ամեն նոր եկածի աշխուժությամբ։ Եվ այնուամենայնիվ,

մինչև ընդմիջում խումբը՝ հանուն պատշաճության, ցրվում, տեղավորվում էր

գրասեղանների շուրջ, մեկ-երկու թուղթ շուռումուռ տալիս, այստեղից վերցնում,

այնտեղ դնում: Ընթացքում միևնույն է սուրճի բաժակներն էին լվացվում և մոտակա

խանութից ընդմիջման համար ուտելիք բերողն էր ընտրվում:

Հիմնարկի պետը եկավ: Մինչև ընդմիջում դեռ ժամանակ կար. առանց շտապելու

խմեց քարտուղարուհու տված սուրճը, պայուսակից որոշ թղթեր հանեց, դրեց

46


սեղանին և հանձնարարեց բոլորին տեղեկացնել, որ հավաքվեն խորհրդակցությունների

սրահում` ժողովի:

Հիմնարկի աշխատակազմը մեծ չէր` մի քսան հոգի: Հենց տեղավորվեցին, մտավ

պետը՝ մի հայացքով ընդգրկեց բոլորին: Դժվար չէր նկատելը, որ անտրամադիր է:

Նախապես նշելով, որ հավաքվածները ստիպված են լինելու վերջում անցանկալի

նորության տեղեկանալ` մի քանի բառով ներկայացրեց նախարարությունում

խոսքուզրույցից իրենց վերաբերող մասը:

Բոլորը սպասում էին անցանկալի նորությանը: Պետը մի անգամ էլ հայացքով շըրջագայեց

դիմացինների դեմքերով, ուզում էր բան ասել, մեկ էլ աչքը կպավ Անուշին․

- Արձակուրդդ վերջացա՞վ,- հարցրեց:

Անուշը հազիվ նկատելի ժպտաց և գլխով դրական նշան արեց:

- Գոնե կարգին հանգստացա՞ր,- նորից հարցրեց պետը:

- Մի քանի օրով Ջերմուկ գնացի:

- Օրն ի՞նչ արժեր,- տեղից հետաքրքրվեց Համբիկը:

- Քսաներկու հազար,- պատասխանեց Անուշը:

- Քսաներկու հազա՜ր...- կլորացրեց աչքերը Համբիկը:

- Դու ինչի՞ն ես քսաներկու հազար տվել, Անուշ ջան,- հարցրեց պետի վարորդը:-

Էդ գնի մեջ նարկոտիկ, հեռախոսականչով տղամարդ, էկզոտիկ ուրիշ հաճույքներ կայի՞ն...

Բոլորը ծիծաղեցին, որովհետև լավ գիտեին, որ արդեն քառասունին մոտեցող ու

չամուսնացած Անուշին այդպիսի հաճույքները բնորոշ չեն:

- Եսիմ...- արդարացավ Անուշը։- Վերանորոգված սենյակ` տաք ջրով, հեռուստացույցով

ու սառնարանով, երեք անգամվա սնունդ, լողավազան...

- Քաղաքից փախել էիր, որ Ջերմուկում հեռուստացու՞յց նայեիր,- ակտիվացավ

մի ուրիշը։

Անուշը մեղավոր ժպտաց: Պետը լռում էր՝ գիտակցելով, որ քանի դեռ գործնական

հարցերի քննարկումների ժամանակ ակնհայտորեն պասիվ աշխատակիցները

աշխուժացած են, ինքն ավելի լավ է սպասի ու չմիջամտի, որովհետև իր համար

էլ հաճելի չէր վերջին՝ անցանկալի նորությանը հասնելը, ինչի մասին, կարծես

թե, բոլորը մոռացել էին։

- Դու ընդմիջման քո պանիր-հացը ընենց ես ուտում, որ նայողի լացը գալիս ա՝

ոնց որ քեզ ստիպում են, որ ուտես: Դու ո՞նց ես օրը երեք անգամ սնվել, հը՞,- նորից

խոսեց վարորդը:

- Համբիկին պիտի ուղարկեինք քո տեղը` մի լավ կուտեր ու գուցե աչքը լիանար,-

Անուշի պատասխանին չսպասելով սրամտեց մեկ ուրիշը:

- Ճի՛շտ ես ասում,- տեղից վեր թռավ Համբիկը,- եկող ամառվա համար փող հավաքեք՝

ես Ջերմուկը շատ եմ սիրում:

- Հասնգստացի ու տեղդ նստի,- խոսեց պետը:- Մինչև եկող տարվան հասնելը

դեռ տեսնենք, թե էս տարվա հարցերդ ոնց ենք լուծում:

Աշխատակիցները հարցական նայեցին պետին:

- Մեր հաստիքները կրճատում են,- մի շնչով դուրս բերեց պետն ու հառեց Համբիկին:

47


ԱՐՁԱԿ ՍԵՐԳԵՅ ԱՂԱՋԱՆՅԱՆ

Ամեն ինչ միանգամից պարզ դարձավ:

- Առանց ինձ չե՛ք կարող աշխատել: Ո՛չ հոսանքից եք գլուխ հանում, ո՛չ մեխ խփել

գիտեք, ո՛չ մակուլատուրա կարաք հանձնեք,- շնչակտուր վրա տվեց նորից ոտքի

ելած Համբիկը:- Առանց ինձ հիմնարկը չի՛ կարա աշխատի:

Նրա բողոքը տպավորություն չթողեց։ Իսկ պետն արդեն մյուս աշխատակիցների

համար շաբաթվա հրատապ գործերն էր որոշակիացնում: Խոսք ասող կամ հարց

տվող այլևս չեղավ:

- Կարող եք գնալ,- ավարտեց պետը:

Սրահը դատարկվելուց հետո ինքն էլ դուրս եկավ: Անելիքը չիմացող Համբիկը

նստել-մնացել էր՝ իրեն երբեք այդքան անճար ու անպաշտպան չէր զգացել:

Թեև տարիքին անհամապատասխան աշխույժ էր, բայց վաղուց էր թոշակի անցել

ու շարունակում էր աշխատել նույն հիմնարկում` կոմունալ-կենցաղային, տնտեսական

հոգսերը շալակած: Կատակասեր-զվարճախոս էր, բայց տարիքի հետ նրա այդ

պահելաձևը վերածվել էր ջրիկության: Գործընկերները մի կերպ էին հանդուրժում

նրա անհամ-անհարկի դարձած կատակները՝ ուրիշ ելք չունեին։ Ու հիմա՝ թեև

համոզված էին, որ պետը կրճատման ենթակա հաստիքի ճիշտ ընտրություն է

արել, այնուամենայնիվ, խղճում էին Համբիկին: Բոլորն էլ գիտեին, որ նրա գնալով

հիմնարկում ոչինչ չի մնա անկատար. անկեղծանալով՝ իրար մեջ փսփսում էին, որ

հիմնարկի կազմի կեսն էլ եթե ազատվի գործից, մյուս կեսն էլի կանի նույնքան,

որքան անում են բոլորը միասին:

Բայց տխուր մի բան կար Համբիկի հետ պատահածի մեջ: Յուրաքանչյուրը

մտովի հաշվում էր, թե իրեն ինչքան է մնացել մինչև թոշակի տարիքը: Հաշվում էին,

նաև գիտակցում, որ անկախ տարիքից ամեն մեկն էլ կարող է նույն օրն ընկնել: Ակամա

ստացվում էր, որ անգործ մնալու Համբիկի տարբերակը նույնիսկ նախանձելի է:

Մինչդեռ, Համբիկը վերջապես որոշեց անելիքն ու գնաց պետի մոտ:

- Ինձ աշխատանքից մի ազատի: Հեչ մտածե՞լ ես` թոշակով ոնց եմ ապրելու,-

ասաց ու հայացքով կախվեց նրա դեմքից:

Պետը անթաքույց նեղսրտվեց.

- Դու ասա՝ քո փոխարեն ո՞ւմ ազատեմ:

- Չգիտեմ, ում ուզում ես ազատի, բայց ինձ թո՛ղ:

- Ես քո վիճակը հասկանում եմ,- փորձեց բացատրել պետը,- բայց դու էլ հաշվի

առ, որ արդեն համարյա ութսուն տարեկան ես: Քո տարիքում մարդիկ վաղուց արդեն

չեն աշխատում: Քեզ տարիներ շարունակ պահել եմ. փոխարենը շնորհակալ լինես…

- Հա՜, շնորհակալ ե՜մ․․․ բայց որ աշխատանքից հանես, ո՞նց եմ ապրելու, ի՞նչ եմ

ուտելու,- բողոքեց Համբիկը:

Պետը հասկանում էր, որ շարունակելն անիմաստ է:

- Խնդրում եմ, ինձ հանգիստ թող. ընկերոջս վիրավոր տղային են սահմանից

բերել, սիրտ չունեմ:

- Ոչինչ, ձեր օրն էլ որ գա, նոր կհասկանաք, թե ինչ ա էս երկրում թոշակի հույսին

մնալը,- համարյա լացակումած եզրափակեց Համբիկն ու հեռացավ:

48


Պետը մի կողմ քշեց սեղանի վրայի թղթերն ու հետ ընկավ աթոռի թիկնակին:

Ընդմիջման ժամին՝ ճշտելով, որ պետը մինչև երեկո դրսում անելիք չունի, վարորդը

գնաց Համբիկի մոտ:

- Ո՞նց ես, ջահե՛լ,- հարցրեց:

- Է՜հ, ընենց, էլի,- պատասխանեց Համբիկը:

- Բա ասում էիր, որ մեզ թոշակի ես ուղարկելու նոր հետո գործից դուրս գաս,-

չարախնդաց վարորդը:

Համբիկը սուս մնաց:

- Ոչինչ, շատ մի նեղվի: Տղերքդ մարդ ա մի հարյուր դոլար կուղարկեն, կդնես քո

ու կնկադ թոշակների վրա, առոք-փառոք կապրես:

- Առանց իմանալու խոսում ես, էլի,- ավելի խեղճացավ Համբիկը:- Մեկը լինի տղերքիս

պահի. մեծը Իսպանիայում՝ թափառական, փոքրը սիբիրներում՝ անտեր-անտիրական:

- Բա որ ասում եմ` անհաջող ծնունդ ես, նեղանում ես: Գոնե կնիկ լինեիր, թոռներիդ

կպահեիր, լվացք-մվացք կանեիր, մի կտոր հաց կտային: Հիմա ի՞նչ ես անելու.

դարձար ավելորդ հացակեր,- գնալով ոգևորվում էր վարորդը:

- Դու քո մասին մտածի,- տհաճ խոսակցությունը փորձեց փակել Համբիկը:

- Ես մտածելու բան չունեմ,- ոտքը ոտքին գցելով ինքնագոհ ասաց վարորդը,-

դաչայիս հողը կմշակեմ, կապրեմ:

Հետո ծոցագրպանից ծխախոտ հանեց, վառեց, խորը ներս քաշեց ու արտաշնչելուց

հետո խոսեց արդեն ինքն իր համար.

- Անունդ Համբիկ ա, հերիք չի, համ էլ երեսունյոթին ես ծնվել, ծնվածդ տարում

էլ հորդ են գնդակահարել: Մի կարգին չգիտես էլ, թե հերդ ով ա, մեծացել ես սոված,

աչքդ ծակ... Հետո պատերազմ, էլի սոված ու տկլոր… Այ մարդ, գոնե անունդ բանի

նման լիներ, ասենք` Ռաթևոս:

- Ես հորս եմ քաշել: Ինքս չեմ հիշում, բայց մորս ասելով՝ նման եմ,- փնթփնթալով

պաշտպանվեց Համբիկը:

- Մերդ ճիշտ ա ասել. ամեն մարդ էլ իրա հորն ա նման: Հարցն էն ա, թե ով ա քո

հերը,- խնդրի մեջ ավելի խորացավ-ոգևորվեց վարորդն ու նայեց զրուցակցին:

Համբիկը խոսելու սիրտ չուներ: Վարորդը շարունակեց.

- Մի՛ տխրի: Հենց նախարարությունից քո սև թուղթն եկավ՝ երկու հատ կարմիր

մեխակ կառնեմ, կփաթաթեմ էդ թղթով, կտամ ձեռդ, կնստացնեմ ավտոյի հետևը,

առոք-փառոք կհասցնեմ տուն. շուն-գել` էսքան տարվա աշխատանքային ընկեր

ենք: Հետո՞ ինչ անենք, որ անունդ Ռաթևոս չի, ու սովետի բոլոր դժբախտություններն

էլ սկսվել են հենց քո ծնված տարուց:

- Ես որ աշխատանքից...- Համբիկը չկարողացավ արտասանել «ազատվեմ»,-

դու մի օր էլ չես դիմանա, այ Լոճված:

Վարորդը գիտեր, որ «Լոճված»-ն իր մականունն է, բայց միայն Համբիկն էր նրան

երբեմն այդպես դիմում: Վարորդից մի տասնհինգ տարով մեծ լինելու փաստով

էր Համբիկը իրեն այդպիսի իրավունք վերապահել: Մականունը լսելով` վարորդն

ավելի ագրեսիվ դարձավ:

49


ԱՐՁԱԿ ՍԵՐԳԵՅ ԱՂԱՋԱՆՅԱՆ

- Ոչինչ, դու առանց իմ մասին մտածելու փասա-փուսեդ հավաքի էս հիմնարկից.

ես որ քեզ կարոտեմ, կիմանամ անելիքս:

Լռեցին: Համբիկը շարունակելու հավես չուներ: Բայց վարորդը դեռ ասելիք էր կուտակել

ու որոշեց չխնայել աթոռի վրա կծկված ու ինքնամփոփ-անտրամադիր բիձուն:

- Ա՛յ մարդ, մի հատ ասա` ո՞նց ես էսքան տարի էս աղքատ երկրի տված փողն

ուտում: Հեչ մտածե՞լ ես, որ էդ փողով մի որբ, մի անապահով երեխա կարելի էր

պահել: Բայց համա պնդերեսն ես հա՜...

- Հերի՛ք եղավ, զահլաս տարար,- ջղայնացավ Համբիկը և մի կողմ հրեց ընդմիջման

հացը, որ բացել-դրել էր սեղանին, բայց չէր կերել:

Վարորդն ինքնագոհ ծիծաղեց:

- Լավ, լավ, հացդ կեր։

Նրանց ընկերությունը սովորական դարձած անհաշտությամբ էր շաղախված:

Տարին մի քանի անգամ իրարից խռովում ու էլի բարիշում էին:

- Դու մեր հիմնարկի անտիկվարն ես, բայց արդեն անպետք, դուրս գցելու ենթակա,

դրա համար էլ քեզ շատ կսազի Ռաթևոսը:

- Իմ անունը Համբիկ չի, ա՛յ անգրագետ, Համբարձում ա:

- Չէ՛, Համբիկ ա, Համբի՛կ, Հա ՛մ-բի ՛կ,- ձայնը մանկականացնելով կրկնում էր

վարորդը: Հետո ավելի խրոխտ տոն վերցրեց.

- Անունը իմի պես պիտի լինի: Ասում ես` Ժորա ու քիչ ա մնում թևերդ բացվեն:

Լսողն էլ, եթե նստած ա, ուզում ա կանգնի, եթե կանգնած ա, ուզում ա նստի: Հասկացա՞ր

մարդու անունը ոնց պիտի լինի:

Վարորդ եռանդը չէր պակասում՝ ժամանակին ստացածի տեղը հանելու հարմար

պահ էր գտել․ վերջին անգամ Համբիկը նրան չէր խնայել մի ավտովթարի առիթով:

Ձեռ էր առել սրտի ուզածի չափ, ոնց ասես անվանել. է՛լ ֆայտոնչի, է՛լ երթևեկության

խախտումների տուգանքներով հիմնարկը սնանկացնող չարիք, է՛լ ինչ ու ինչ...

- Ախր, ո՞նց կլինի, որ դու աշխատես, ես էլ վեր ընկնեմ տանը,- բորբոքվեց Համբիկը:-

Ախր, ես քեզնից առողջ եմ: Չես հավատում, արի դուրս գանք փողոց, վազենք:

- Ա՛յ անդարդ,- խղճահարությամբ լցվեց Ժորան,- ինչքան ուզում ես տրտինգ

տուր, մեկ ա՝ ծերությանը չես խաբի:

Համբիկը ծանր հոգոց հանեց:

Սենյակում նստած աշխատակցուհին, որ արդեն հոգնել էր վարորդի ցանցառություններից,

խոսակցության մեջ մտավ.

- Տրտինգ տալով, ճիշտ ա, ծերությանը չես խաբի, բայց փորձելը չի խանգարի:

Վարորդը նրա ասածը բանի տեղ չդրեց ու շարունակեց կիսատ թողած միտքը.

- Հենց էս երկրու՞մ պիտի ծնվեիր ու էս հիմնարկու՞մ աշխատեիր, ձախո՛րդ: Երկրաշարժ

եղավ, պատերազմ ու չքավորություն եղավ, որ հաստիք-հաստիք կրճատվելով`

էս հիմնարկն էլ մի օր փակվի-վերջանա, քո ծնունդով սկսված չարիքների

շարքը նոր կպրծնի:

Համբիկի միակ ցանկությունը գլուխն ազատելն ու մենակ մնալն էր: Տեղից վեր

կացավ, որ սենյակից դուրս գնա:

50


- Ուզու՞մ ես քեզ օգնեմ,- պոկ չէր գալիս Ժորան:

- Օգնի:

- Գնա ու վարչապետին մի հատ երկար-բարակ դիմում գրի:

- Որ ի՞նչ:

- Էն, որ․ պարոն վարչապետ, դու ինձնից լավ գիտես, որ էս երկրում էլ ջահել չի

մնացել, իսկ մնացածներն էլ քո տված աշխատավարձերով չեն ուզում աշխատեն:

Ինչու՞ ես թոշակառուներին աշխատանքից ազատում՝ ախր, մենք էլ որ չաշխատենք,

բա թոշակի ֆոնդը ո՞նց պիտի լցվի, որ թոշակառուների էս երկիրը պահեք, հո

մենակ «Փարոսով» չի՞...

Ճառն ավարտեց ու սպասեց Համբիկի արձագանքին:

- Ասում ես` դիմում գրեմ…- խոսեց մտքերի մեջ ընկած Համբիկը:

- Հա: Վարչապետը հաստատ կհանձնարարի, որ քեզ գործից չազատեն:

- Գնա-կորի, Լոճված, ես էլ մտածեցի կարգին բան ես ասելու:

- Ի՞նչ, օրինակ։

- Էն, որ ոնց էլ լինի, շաբաթը մի անգամ նախարարություն ես գնում, նախարար

ես տեսնում: Մի անգամ կասեիր` Համբիկը պետքական մարդ ա, պարո՛ն նախարար,

գործից մի՛ ազատի:

- Ուզում ես, կասեմ: Բայց դրանից առաջ պիտի անունդ փոխես ու դառնաս Ռաթևոս:

Սեփական սրամտությամբ բավարարված, տեղից բարձրացավ:

Համբիկը նայում էր լուսամուտից երևացող աշխարհի փոքրիկ կտորին:

Դեպի ավարտ գլորվող աշխատանքային օրը սովորականի պես լցվել էր միօրինակ

գոյության դեղնած ձանձրույթով, ուր շնչահեղձ էր լինում ցանկացած փոփոխության

սպասումը: Ձանձրույթը զգացվում էր աշխատողների շարժ ու ձևի, ձայնի

հնչերանգի մեջ՝ թվում էր, թե նրանց ամեն ասածն ու արածը ձանձրույթի ծիսակարգ

է: Երևի միշտ է այդպես եղել, և բոլոր ժամանակների չինովնիկը կոփվել է

ժամացույցի փոքր սլաքի գոյությունը շաղախած այդ համասեռ ձանձրույթով...

...Հիմնարկի միջանցքը լցվեց երգեցողությամբ:

Ա՛րի, ա՛րի դու ինձ մոտ

Ե՛ս քո տե՛սքին եմ կարոտ...

Բոլորն էլ գիտեին, որ դա «Սեդուլիկ» մականունով հայտնի Սեդրակն է` երեսունն

անց երիտասարդը, ում թաղամասում շատերն էին ճանաչում: Օրը մի անգամ պըտըտվում

էր տարածքի մթերային խանութներով, մոտակա դպրոցի բակով, ու եթե

ուտելիք կամ փող տվող չէր լինում, նոր միայն մտնում էր վարչական հիմնարկների

շենքը: Պահակներն էլ արդեն հոգնել էին անհասկացողի համառությունից ու երբ

տալիք չէին ունենում, չէին էլ փորձում դուրս վռնդել:

Շուտով հիմնարկի աշխատողներից մի քանիսն արդեն միջանցքում էին: Որը

հումոր անելով, որը լուռ՝ հետևում էին շրջապատը արհամարող, իմացած միակ երգը

կիսատ-պռատ երգող, միջանցքի մի ծայրից դեպի մյուսը գնացող-եկող երիտա-

51


ԱՐՁԱԿ ՍԵՐԳԵՅ ԱՂԱՋԱՆՅԱՆ

սարդին: Նա գլուխը հետ ու առաջ էր շարժում ու ռիթմին համապատասխան շեշտելով

բառերը` երգն արտասանության էր վերածում:

Միջանցքում հայտնվեց նաև վարորդ Ժորան ու հարձակվեց Սեդուլիկի վրա.

- Հենց հիմա ռադդ քաշի ստեղից, ա՛յ երջանիկ:

Երիտասարդը դադարեց երգել, նիհար բարձրահասակի իր վերևներից շեղ-շեղ

նայեց Ժորային ու մատը թափ տվեց.

- Խելո՛ք մնա, թե չէ գեներալ քեռուս կասեմ՝ գլուխդ կջարդի:

Լսվեց հավաքվածների ծիծաղը: Վարորդն ավելի ջղայնացավ.

- Քեզ ասում եմ՝ ռադդ քաշի՛, թե չէ…

Բռնեց երիտասարդի թևն ու փորձեց քարշ տալ միջանցքով դուրս: Մոտակա

սենյակից դուրս եկած կինը կանգնեց նրանց առաջ` ձեռքին մի խաչապուրի:

- Սպասեք,- ասաց ու իր ընդմիջման ուտելիքի մնացորդը տվեց երիտասարդին:-

Գնա կեր:

Սեդուլիկը զույգ ձեռքերով խաչապուրին մոտեցրեց դեմքին ու նորից դայլայլեց.

Ա՛րի, ա՛րի դու ինձ մոտ

Ե՛ս քո տե՛սքին եմ կարոտ...

- Դե գնա՛,- հրամայեց Ժորան:

Երիտասարդը հասավ միջանցքի վերջին, շրջվեց ու սպառնաց.

- Ես քո ակերը ծակելու եմ… Հա՜, ծակելու եմ…

Սեդուլիկի հեռանալուց հետո շատ ժամանակ չէր անցել, աշխատողները ցրվել

էին սենյակներով, երբ հանկարծ հիմնարկով մեկ կնոջ տագնապալից ձայն տարածվեց.

- Շու՛տ արեք, սրտի դեղ հասցրե՛ք, «Շտապ օգնությու՜ն»...

Մարդիկ դուրս թափեցին, հիմնարկն արագորեն համակվեց վալոկարդինի

անշփոթելի հոտով:

Տղամարդիկ խմբվեցին միջանցքի վերջում` ծխողների շուրջը: Պետին տեղեկացրին,

որ «Շտապ օգնություն» են կանչել:

Վատացողը երիտասարդ կին էր` Աիդան: Բոլորն էլ ընդհանուր առմամբ տեղյակ

էին նրա խնդրին. ամուսինն արդեն երկու տարուց ավել Ռուսաստանում էր` անտերանօգնական

թողնելով երկու փոքր երեխաներին, որոնցից մեկն ի ծնե հաշմանդամ

էր: Հակառակ կնոջ խնդրանք-հորդորներին, չէր վերադառնում:

«Շտապ օգնությունը» չուշացավ: Բժիշկն արեց իր գործն ու վստահ լինելով, որ

վտանգն անցել է, գնաց: Դրանից հետո պետը մտավ աշխատակցուհուն տեսնելու:

Աիդան թեք ընկած էր բազմոցի մի անկյունում: Սենյակի լուսամուտը բաց էր, բայց

նրա ընդհատ շնչառությունից դժվար էր գլխի ընկնել`օ՞դը չի բավականացնում, թե՞

ուզում է, բայց չի կարողանում լաց լինել: Երբ պետը ներս մտավ, կանանցից մեկը

փորձեց Աիդային օգնել, որ նստի:

- Թողեք, ինչպես իրեն է հարմար,- կանխեց պետն ու կանգնեց դիմացը:

Աիդայի դեմքին գույն չէր մնացել, աչքերում ոչ մի արտահայտություն չկար, և

հասկանալի չէր` տեսնու՞մ են, թե՞ ոչ:

52


- Հիմա ո՞նց ես,- մի բան ասելու համար հարցրեց պետը:

Աիդան ափերով ծածկեց դեմքն ու մղկտաց: Պետը վատ զգաց ու չիմացավ ինչ

անի: Տարիքով մի կին, որ Աիդայի հետ նույն աշխատասենյակում էր նստում, նրան

հայացքով մի կողմ հրավիրեց և շշուկով պատմեց.

- Քիչ առաջ էդ թաղվածը զանգեց: Աիդան նորից խնդրեց-աղաչեց, որ հետ գա,

էրեխեքին անտեր չթողնի: Նա էլ թե. «Ոչ դու ես ինձ պետք, ոչ էլ քո էրեխեքը:

Ոնց բերել ես, ընենց էլ պահի»: Հետն էլ պահանջեց, որ Աիդան տունը դատարկի,

որովհետև մի քանի օրից գալու է, որ ծախի, իր բաժինը վերցնի գնա:

Աշխատակցուհին արտասվելով էր խոսում: Պետը հասկանում էր, որ նա շատ

ավելին գիտի Աիդայի կյանքից, քան պատմածն էր: Մտածում էր ինչո՞վ օգնի:

Կանչեց վարորդին.

- Սպասի, մինչև իրեն լավ կզգա, տար, տուն հասցրու:

Ընդունարանին մոտենալիս նայեց պատի տակ կանգնած աշխատակիցներին

ու քիչ էր մնում բարձրաձայն արտասաներ իրեն խեղդող հարցը. «Տխուր, էս ծայրահեղ

տխուր գոյությունը, լավ՝ մինչև ե՞րբ ենք շարունակելու կյանք համարել»...

Աշխատանքային օրն ավարտվեց:

Մարդիկ փոքր խմբերով կամ առանձին-առանձին, հեռանում էին, չխախտելով

աշխատանքային օրվա ամենանկատելի` ժամանակին գործի գալու և ժամանակից

շուտ շենքից դուրս չգալու օրենքը: Ու հեռանալով՝ այդ մի օրն էլ տվեցին մոռացության։

53


ԱՐՁԱԿ ՍԵՐԳԵՅ ԱՂԱՋԱՆՅԱՆ

ՀՈՒՍԱՀԱՏԸ

Երբ Արամը սկսեց հողամասի անկյունում մեկուսի կանգնած զուգարանի շուրջը

պատ շարել, հարևանների, նրան ճանաչող անցուդարձողների համար դժվար չէր

կռահելը, թե նա ինչ է անում․ մարդը որոշել է տարածքի նախկին տիրոջից մնացած՝

թեքված ու խարխուլ փայտաշեն զուգարանի տեղում նորը սարքել:

Բայց պատի շերտերի բարձրանալու հետ մեկտեղ ձևավորվում էր Արամի բռնած

գործով հետաքրքրվողների զարմանքը՝ հնարավոր չէր չնկատել, որ նա կառուցում

է ենթադրվող նպատակին անհամապատասխան ընդարձակ մի բան: Շուտով զարմանքը

վերածվեց տարակուսանքի, որովհետև իմացել էին նաև, որ զուգարան սարքելու

համար Արամը քանդում է իր կիսակառույց տան պատը: Քանդում է ու նույն

քարերով զուգարան սարքում:

- Ախչի, էս հարևանիս բռնած գործից գլուխ չեմ հանում,- մի իրիկուն կնոջն

ասաց Մանվելը:- Մի հատ Հասմիկին խոսացրու, իմանանք` մտքինն ի՞նչ ա:

- Հարցրել եմ,- պատասխանեց կինը,- տունն ա քանդում:

- Բա ի՞նչ ա սարքում:

- Զուգարան:

Կնոջ պատասխանը Մանվելի իմացածին ոչինչ չավելացրեց: «Էդ շան որդին պատերազմից

խելքը գլխին վերադարձավ,- մտածում էր Արամի մասին:- Ի՞նչ պատահեց

դրան էս խաղաղ օրով․․․» Մտածում էր, բայց մտքով անցածին չէր հավատում:

Քանի տարվա հարևաններ էին, ու Մանվելն Արամին լավ գիտեր: Ճիշտ է, ընտրությունների

ժամանակ նա մի քիչ շատախոս ու կռվարար էր դառնում, բայց միշտ էլ

խելքը տեղն էր: Նույնիսկ երբ չափն անցնում ու մարդկանց երեսին կոպիտ խոսքեր

էր շպրտում, միևնույնն է հետը գլուխ չէին դնում, որովհետև շատերն ընդունում

էին, որ ճիշտ է: Բայց դրանից բան չէր փոխվում: Մարդկանց համար ճիշտն էլ, սըխալն

էլ արդեն արժեք չեն` ամեն մեկն իր օրվա ապրուստի հոգսին է:

- Լավ, ես վաղը կպարզեմ․․․ Վերջ ի վերջո հարևան ենք, չէ՞,- ասաց կնոջ բացատրությունով

չբավարարված Մանվելն ու գլուխը բարձրացնելով` տեսավ, որ սենյակում

մենակ է:

Քաղաքամերձ այդ բնակավայրը նախկին այգեգործական տարածքներից էր:

Երևանի շրջակայքում դրանք շատ էին: Այս մեկը շոգ ու չոր կլիմայի պատճառով ժամանակին

հատկացվել էր գործարանների բանվորներին: Սովետական տարիներին

փոքրիկ հողակտորներին քչերն էին լուրջ վերաբերվում, և դա էր պատճառը, որ

մեծ մասի վրա կառուցված բնակարանները կցմցված էին հողատերերի ձեռքն ընկած

54


շինանյութով: Շատերի համար ամառվա շաբաթ-կիրակի քաղաքից դուրս մի պատառ

խորովածով օրն անցկացնելու, ձեռքի հետ մի քանի ծառ ու ճյուղ ջրել-մշակելու

զբաղմունքի տեղ էր: Ժամանակի հետ տարածքը վերածվել էր քաղաքային պարապությունից

կամ բնակարանների նեղվածքից ելք փնտրող թոշակառուների սեզոնային

կացարանի:

Սակայն նոր կյանքի դժվարությունները մարդկանց ստիպել էին վերջնականապես

հաստատվել այդտեղ․ հող մշակել, անասուն պահել, ապրել գյուղական կենցաղով:

Պետական հովանավորությունից վաղուց զրկված տարածքի բնակիչներն արդեն

ընտելացել էին տրանսպորտ չունենալուն, ձեռքն ընկածը վառելով` ձմռան ցրտից

պաշտպանվելուն: Կային նաև ճարահատվածներ, ովքեր աթար էին վառում՝ ծխի

կծվահոտից ծանրացնելով շրջակայքի օդը: Փողոցների ասֆալտի քայքայվելուց

գոյացած մեծ ու մանր փոսերը տարվա մի կեսը լցված էին ձյունով ու ցեխոտ սառույցով,

մյուս կեսը` փոշիով, բնակարաններից ու հողամասերից դուրս բերված աղբով:

Երևանում ծնված-ապրած Արամը ևս ընտանիքով տեղափոխվել էր այդ բնակավայր:

Նա պատերազմին մասնակցել էր առաջին օրերից և ազատագրված Արցախի

համար խիղճը հանգիստ վերադարձել ընտանիքի հոգս-ու-կենցաղին: Բայց մի քանի

տարի մաքառելուց հետո տեսել էր, որ նոր կյանքի խանդավառության բացը լրացվել

է ամենօրյա ապրուստի անլուծելի խնդիրներով: Խորհրդակցելով կնոջ ու արդեն հասունացած

երեխաների հետ` գտել էր լուծումը․ քաղաքում ունեցած բնակարանի

վաճառքի գումարով կարող էին մերձակայքում ձեռք բերել մի կտոր հողամասով

տուն՝ համ քաղաքից չէին կտրվի, համ էլ՝ հողը մշակելով ու մի քանի հավ ու ճագար

պահելով, կթեթևացնեին ապրուստը:

Այդպես էլ արեցին: Ու թեև Արամի առած տունը միայն ժամանակավոր կացարան

պիտի դառնար, բայց գոհ մնացին արածից: Չնչին գումար էին ծախսել, մնացածի

55


ԱՐՁԱԿ ՍԵՐԳԵՅ ԱՂԱՋԱՆՅԱՆ

մի մասն էլ հատկացրել էին ավագ աղջկա հարսանիքին․ Արամը նրան կնության

էր տվել իր մարտական ընկերոջ երեք տղաներից ավագին: Ստեփանավանցի այդ

մարդու հետ մտերմությունն անցել էր հազար ու մի փորձությունների միջով: Դրա

համար էլ՝ երբ նշանդրեքին նա Արամին ու Հասմիկին ասել էր, որ ինքը եկել է ոչ

թե հարս տանելու, այլ ընտանիքում պակասող աղջիկ, նրա անկեղծությանը և հարսնացուի

ապագա երջանկությանը ոչ ոք չկասկածեց:

Հաջորդ տարի էլ Արամը որդուն էր ծառայության ճամփել ու սկսել նոր տան

շինարարությունը: Ճիշտ է, մնացած փողը չէր հերիքի գործն ավարտելուն, իր աշխատածն

էլ մեծ բան չէր, բայց որոշել էր մինչև տղայի զորացրվելը շինարարությունը քիչքիչ

առաջ տանել: Եթե պետք լիներ, նաև վարկով փող կվերցներ: Իսկ թե այդքանով

էլ չավարտվեր՝ որդին կգար-կմիանար ու միասին կանեին-կվերջացնեին... Նոր երկիր,

նոր կյանք, նոր տուն... Ոչինչ, որ դժվար է, լիքը բան սրտով չի, բայց վստահ

էր, որ օր օրի կլավանա:

Սակայն զորացրվելուց հետո տղան, չնայած ջանքերին, չէր գտել մի գործ, որի հույսով

կարող էր սկսել իր ինքնավար կյանքը: Ի վերջո որոշել էր գնալ մորական կողմի

ազգականների մոտ, ովքեր վաղուց հաստատվել էին Ռուսաստանում, տուն ու կարողության

տեր դարձել՝ իրենց արհեստները բանեցնելով:

Գնացել էր իբր հարազատների հրավերով, իբր նրանց տեսնելու, բայց Արամը հասկանում

էր, որ տղան այլևս չի վերադառնալու: Դա էր պատճառը, որ, հակառակ

կնոջ խնդրանքների, որդու մեկնելու օրը դարձրեց անհաշտ խոսք-ու-զրույցով տպավորված

հիշողություն:

Նոր տան պատին Արամը էլ քար չէր ավելացրել: Փոխարենը դարձել էր սակավախոս

ու չնչին բանից շուտ նեղսրտող: Արդեն երկու տարուց ավել էր անցել: Հիմա էլ

տղան էր ծնողներին խնդրում ու համոզում, որ թողնեն ամեն ինչ ու տեղափոխվեն:

Իր գործերը վատ չէին․ խոստանում էր հարմար մի աշխատանք էլ հոր համար, որ

չնեղվի պարապությունից...

- Էս ի՞նչ բանի ես,- հարցրեց Մանվելը:

Արամը չէր նկատել հարևանի մոտենալը, որովհետև զբաղված էր տախտակամածի

վրայի նորաշաղախ բետոնով լի դույլի կողքերը քարեր շարելով:

- Հեչ,- ասաց առանց գործից կտրվելու:

Մանվելը սպասեց: Տեսավ, որ Արամն իրեն բանատեղ չի դնում, նորից հարցրեց.

- Քեզ օգնող պետք չի՞:

- Չէ:

Մանվելը մոտեցավ, կանգնեց Արամի ու տախտակամածի միջև.

- Ի՞նչ պատ ես շարում:

-Պատ չէ, պարիսպ եմ շարում` երկու տակ քար, երեք մետր բարձրություն:

Մանվելի շունչը կտրեց: Ուշադիր նայեց Արամին.

- Էս ավերակ զուգարանի համա՞ր…

- Հա, հենց էս զուգարանի համար:

56


- Դու լավ չես, Արամ,- եզրակացրեց Մանվելը:

- Ի՞նչ կապ ունի` զուգարան, թե պալատ,- ջղայնացավ Արամը:- Էս երկրում ով ինչ

ունի՝ պարսպի մեջ ա առնում: Իմ ունեցածն էլ էս ա:

- Ո՞նց թե` էս ա,- զարմացավ Մանվելը։ - Բա հո՞ղը, տո՞ւնը․․.

- Հո ՛ղն էլ, տու ՛նն էլ իմը չեն, վարկի տակ են,- կարճ կտրեց Արամն ու էլի գործի անցավ:

- Արի գնանք, նստենք՝ հանգիստ խոսենք,- փորձեց համոզել Մանվելը:

- Գնա՛ գործիդ,- չոր պատասխանեց Արամն ու դրեց հերթական քարը:

Մանվելը մնաց նայելով: Հասկացավ, որ հարևանին պիտի հանգիստ թողնել, ու

գնաց: Փողոց դուրս գալիս տեսավ հավերին կուտ տվող Հասմիկին: Կանգ առավ:

Մտածեց` ասի-չասի, ու ասաց.

- Մարդդ լավ չի, աչքդ վրան պահի:

Հասմիկն աչքերը լցրեց. ինքը հո լավ գիտեր:

Թեև Արամն այդ մասին չէր խոսում, բայց Հասմիկի համար պարզ էր, որ տղայի

գնալը ամուսինը ծանր է տանում: Լռակյաց: Նախկին աշխույժ, ասող-խոսող Արամից

բան չէր մնացել: Սկսել էր ուշ-ուշ սափրվել, ինչն էլ ավելի էր ընդգծում մազմորուքի

մեջ ավելացած սպիտակը:

Բայց ամեն ինչ ավելի լրջացավ ձմռան գալուց, երբ ինքն էլ՝ հազար ու մի պատճառ

բռնելով, փորձել էր ամուսնուն համոզել, լավ կլինի տղայի մոտ գնան: Հակառակ

կնոջ համառ, հետևողական ջանքերին, նույնիսկ՝ տհաճ վեճերին ու աղմուկին,

Արամն այդ մասին լսել անգամ չէր ուզել: Միայն մի անգամ հոգնած մռթմռթաց.

- Եթե էդքան ուզում ես, գնա։ Ես կմնամ:

Հարցը դրանով էլ փակվել էր. Հասմիկն Արամին չէր թողնի ու գնար: Բայց օրեր

անց շատ էր զարմացել, երբ Արամն առանց առիթի հանկարծ ասաց.

- Մինչև Ռուսաստան գնալը մի հատ եկեղեցի եմ սարքելու հողամասի մեջ՝ թողնեմ

մնացողներին: Հենց վերջացնեմ՝ գնանք:

Լսածից Հասմիկի ուրախությունն ու զարմանքը խառնվել էին իրար: Չէր հասկացել,

թե եկեղեցին Արամի ինչին է պետք: Մտածել էր, որ դրա փոխարեն կարելի էր

եղած-չեղածը ծախել՝ գոնե ճամփի փող դարձնել: Բայց հետո հասկացել էր, որ ի-

րենց ունեցածը երբեք էլ չի ծախվի: Շուրջ բոլորը վաճառող են՝ առնող չկա:

- Բա ե՞րբ ենք գնալու,- լսածը հաստատելու համար հարցրել էր Հասմիկը:

- Հենց որ եկեղեցին կառուցեմ-վերջացնեմ:

«Ոչինչ, մտածել էր կինը,- գարունը նոր պիտի գա: Եղածը մի քանի ամսվա գործ

չի՞, թող անի, գնանք-պրծնենք…»

Ձյունը հալվելու հետ Արամը գործի էր անցել: Ու հենց առաջին օրը, երբ Հասմիկը

տեսավ, թե նա ինչպես է լինգով քանդում կիսատ տան պատը, շնչակտուր վրա հասավ

ու կախվեց թևից.

- Չե՜մ ուզում․․. Ո՛չ քո եկեղեցին եմ ուզում, ո՛չ էլ Ռուսաստանը… Չեմ ուզում, մենակ

մի՛ քանդի:

- Հեռու՛ մնա,- կտրուկ ասել ու իրեն ոչ բնորոշ կոպտությամբ կնոջը մի կողմ էր

հրել Արամը:

Այդ օրվանից շաբաթներ էին անցել: Հասմիկը հասկացավ, որ անիմաստ է

57


ԱՐՁԱԿ ՍԵՐԳԵՅ ԱՂԱՋԱՆՅԱՆ

ամուսնու մտածածին միջամտելը: «Թող անի, ինչ ուզում ա,- որոշել էր ի վերջո:- Եթե

գնալու մտադրությունը չփոխի, գոնե աչքը չի մնա թողածի վրա ու նոր տեղում

ավելի հանգիստ կապրի»: Բայց Արամի ինքնամոռաց հետևողականությանը նայելով`

սկսել էր անհանգստանալ նրա համար: Ոչինչ այլևս աչքին չէր գալիս, միայն թե

Արամին բան չպատահի:

Այդ մտավախությամբ էր, որ մի իրիկուն, երբ Արամն արդեն համարյա ավարտել

էր պարսպի շինարարությունը և պիտի սկսեր եկեղեցունը, Հասմիկը զգուշորեն

խոսք գցեց.

- Քո ինչի՞ն ա պետք եկեղեցին: Էս երկրում ինչն ա շատ` եկեղեցին, մեկով ավել,

մեկով պակաս… Արի ձեռ քաշի: Քեզ չես խղճում, գոնե ինձ ու էրեխեքին խղճա…

Էլ չկարողացավ շարունակել ու նախապես մտածածն էլ մնաց չասված: Անձայն

մղկտաց, ինչպես միայն անճարակ կինը կմղկտա:

- Իզուր մի տանջի քեզ՝ ասել եմ ու կանե՛մ: Եկեղեցիս կվերջացնեմ, հրացանս թանգարան

կհանձնեմ, հորս թողած գրքերն էլ կանգառի Հայկուշին կտամ: Թող տոպրակ

սարքի, սեմուշկա ծախի: Մենք էլ Ռուսաստանի ճամփեն կբռնենք…

Ընթրիքի սեղանը մտազբաղ հավաքող Հասմիկը չէր կարողանում խաղաղվել:

Կանացի բնազդով զգում էր, որ Արամը մինչև վերջ չի ասում մտքին եղածը, չէր հավատում,

որ նա կգնա տղայի մոտ ապրելու:

Ի՞նչ աներ` չգիտեր: Մեկի միջամտությունն էր պետք: Շատ կուզեր, որ տեգրը

մահացած չլիներ: Ափսոս՝ խելոք, գրագետ մարդ էր, կկարողանար Արամին դարձի

բերել: Գուցե՝ տա՞լը… Ապրուստի հոգսով ծանրաբեռնված մի կին էլ նա էր, ի՞նչ կարող

էր փոխել… Հարևանների, ծանոթների մեջ էլ չկար մեկը, որին արժեր դիմել:

Նրանց համար Արամն ընդամենը խոսք ու զրույցի թեմա էր: Իսկ որոշների հետաքրքրասիրությունն

այնքան ակտիվ ու ծաղրական էր, որ միայն նյարդայնություն էր

ավելացնում:

Ի՞նչ աներ…

Ի վերջո որոշեց, որ ամենահարմարն իրենց խնամին է` Վահանը: Համոզված

էր, որ նրան գոնե կհաջողվի Արամին բան հասկացնել: Միայն թե պետք է այնպես

կազմակերպել, որ ամուսինը գլխի չընկնի:

Ու Հասմիկը գտավ հարմար պահն ու արցունքախառն խոսքերով ամեն ինչ

պատմեց աղջկան:

Երկու օր հետո, երեկոյին մոտ, դարպասից ներս մտնելուն պես Վահանը ձայն տվեց.

- Արա՜մ, Հասմի՜կ: Ո՞ւր ես, իմ ախպեր Արամ:

Հասմիկը սպասեց ներսում` լուսամուտի տակ, մինչև Արամն ընդառաջ կգար

Վահանին: Հետո, երբ տեսավ, թե ինչպես են գրկախառնվել, նորից համոզվեց, որ

նրանք իրար համար շատ ավելին են, քան սովորական ընկերները կամ խնամիները:

Ուրախացավ. ուրեմն ճիշտ է վարվել Վահանին տեղյակ պահելով:

- Էս ո՞նց ըսենց հանկարծ,- հարցրեց Արամը:

- Քաղաքում մի երկու մանր-մունր առևտուր ունեի: Բայց որ եկել էի, հո առանց

ձեզ տեսնելու չէ՞ի գնա:

58


- Շատ էլ լա՛վ ես արել: Բայց գնալու մասին խոսք չլինի՝ մնալու ե՛ս,- վճիռ կայացրեց

Արամը:

Նա ուրախ էր Վահանին տեսնելու: Նայեց շուրջը, Հասմիկին էր փնտրում, չըգտավ՝

գլխի ընկավ, որ կինն արդեն իր անելիքին է:

- Մինչև լվացվես, ես նայեմ ինչ գործի ես,- ասաց Վահանն ու գնաց դեպի կիսակառույց

տունը:

Կեսգիշերին մոտ էր: Սենյակի օդը թանձրացել էր ուտելիքի, Վահանի բերած տանձի

օղու հոտից, ծխախոտի ծխից: Հասմիկն արդեն քանիերորդ բաժակ սուրճն էր

դնում տղամարդկանց առաջ ու չէր շտապում սեղանի եղածը հավաքել: Հիշել էին

անցած-գնացած բաները, իրար հարցուփորձ արել ամենքից ու ամենից, ինչն իրենց

հարազատացնում էր: Թեթևակի գինովցած Արամի և Վահանի տրամադրությունը

տեղն էր, ու Հասմիկն անհամբեր սպասում էր իրեն մտահոգող թեմայի բացվելուն:

- Տեսա, որ լավ եք, Արամ ջան, շատ ուրախ եմ: Բայց ես բան չհասկացա, ու դու էլ

բան չխոսեցիր քո բռնած գործից,- հարմար պահ գտնելով ասաց Վահանը:- Տունդ

ընչի՞ ես քանդում:

- Էլ ի՞նչ տուն. եկեղեցի եմ սարքում,- քիչ լուռ մնալուց հետո պատասխանեց Արամը:

- Ի՞նչ, եկեղեցի՞,- իբր բանից անտեղյակ զարմացավ Վահանը:

- Հա, եկեղեցի, բա էլ ի՞նչ:

- Կարող ա՞ որոշել ես տերտեր դառնաս ու քո համար եկեղեցի ես սարքում,-

նրան սթափեցնելու համար կատակեց Վահանը:

- Իմ համար չի, ոչ էլ տերտեր եմ դառնալու, Վահան,- առարկեց Արամը: - Իմ մեղքի

վրա եմ եկեղեցի սարքում, որ թողնեմ-գնամ: Սարքելուց հետո էլ կով եմ մորթելու,

խաշեմ, դնեմ պատի տակ՝ մատաղ գնացող-եկողի համար: Թող ուտեն, որ իմ մեղքը

թողություն ստանա:

Վահանն ակամա հայացք գցեց սեղանից քիչ հեռու նստած Հասմիկին: Հասկացել

էր, որ տեսած-լսածն ավելի լուրջ է, քան երկու օր առաջ իրեն ասվել էր: Հետո

դարձավ Արամին, բռնեց ձեռքն ու զգույշ հարցրեց.

- Արամ, իմ ախպեր, ի՞նչ ես խոսում. ի՞նչ մեղք, ի՞նչ թողություն...

Արամը լցրեց բաժակները, իրենը միանգամից դատարկեց.

- Խմի, կասեմ:

Վահանը խմեց ու սպասեց` հայացքը Արամից չպոկելով:

- Դու չես խորացել, դրա համար էլ չգիտես, որ ամեն եկեղեցու հիմքում հայտնի

կամ անհայտ մի հանցանք կամ մի մեղք կա…

- Արամ, ես էդքան չեմ էլ ուզում խորանամ,- ընդհատեց Վահանը,- դու ինձ ասա`

ո՞րն ա քո՛ մեղքը, որի վրա եկեղեցի ես սարքում:

Հասմիկն արդեն անհանգստությամբ էր հետևում իր գոյությունն անտեսած տղամարդկանց

խոսակցությանը, մտածում էր` ուր-որ է լսելու է մի բան, որն իր առանց

այդ էլ պղտորված կյանքը լրիվ տակնուվրա կանի:

- Իմ մեղքն էն ա, որ ես հասկացել եմ, որ անհույս, անատամ, անճար ժողովուրդ

ենք... Մենք մենակ թուրքի դեմ կռվելու համար ենք պիտանի, Վահան: Մնացած ժա-

59


ԱՐՁԱԿ ՍԵՐԳԵՅ ԱՂԱՋԱՆՅԱՆ

մանակը՝ ընտրությունից ընտրություն, մղկտում ենք։ Ու հենց մղկտալուց էլ ենք հոգնում,

թողնում-փախնում ենք էս երկրից: Ումի՞ց, ինչի՞ց ենք փախնում, ինքներս մեզնի՞ց...

Վահանն ուզում էր առարկել, բայց չգիտեր ինչ ասի:

- Մեր կռիվը իզուր չէ՞ր, Վահան: Իզուր չէ՞ր, եթե մեր մի կտոր հացն ուրիշ տեղ

պիտի աշխատենք,- շարունակեց Արամը:

- Ի՞նչ ես ասում, Արա՛մ, մենք մեր կռիվն ենք կռվել,- առարկեց Վահանը:- Մի կըտոր

հաց աշխատելն ի՞նչ կապ ունի դրա հետ:

- Մեր կռիվն իմաստ չունի, եթե դրանից հետո թողնելու ենք ու փախնենք, եթե

մեր երկրին տեր չենք դառնալու: Ու իմ մեղքն էն ա, Վահա՛ն, որ ասածներս սրտովս

եմ ընդունել:

- Մի՛ փչացրու էն հավատը, որով կռվում էինք, Արամ. մահն աչքներիս չէր գալիս,-

անկեղծ նեղվեց Վահանը:

Արամը լռեց, հետո մի բաժակ էլ խմեց, Վահանի մտահոգ դեմքին սևեռվեց ու արդեն

բոլորովին անխռով ձայնով ասաց.

- Ոչինչ, թուրքն ու քուրդը մեր երկրի համը լավ գիտեն, անտեր չեն թողնի:

- Արա՛մ, էս ինչե՞ր ես ասում,- անհանգստացավ Վահանը:- Դու կնիկ-էրեխեք ունես,

էգուց-էլոր թոռներդ են կողքիդ կանգնելու: Ի՞նչ ա՝ որոշել ես փչացնե՞ս քո ու էս

ժողովրդի կյանքը… Լա՜վ մտածի:

Արամը նայեց Վահանին, բայց ոչինչ չասաց:

Իսկ Վահանն էլի խոսելու պահանջ էր զգում․

- Բան չունեմ ասելու, երևի թե ճիշտ ես ասում: Բայց դու քո կռիվն արդեն կռվել

ես, ապրի քո համար, ոնց որ մյուսները: Կյանքն էլ գուցե մի օր կարգավորվի...

Արամը մտախոհ լռում էր:

Վահանը ճնշվում էր նրա անորոշ լռությունից, քիչ առաջ այդպիսինը չէր: Ու հանկարծ

իրեն թվաց` ելքը գտել է: Դրանից էլ ձայնին կարողացածի չափով աշխույժ

երանգ տված, նորից խոսեց.

- Քեզ ասեմ` լավ կլինի․ Հասմիկին լսես ու Ռուսաստան գնաս: Կյանքդ կփոխվի,

տանջող մտքերից էլ կազատվես: Գիտեմ, հետո շատերի պես դու էլ ես հետ գալու,

բայց հիմա գնա:

- Չգիտեմ,- անորոշ ասաց Արամն ու նայեց դիմացի լուսամուտին, որի հետևի

մթության մեջ ոչինչ չէր երևում:

Օրավուր ցրտող, բայց դեռևս քաղցր աշուն էր:

Վահանի այցից ամիսներ էին անցել: Արամն այլևս գործի չէր գնում, ապրում էին

տղայի ուղարկած փողերով: Գիշեր-ցերեկ մեկ արած շտապում էր ավարտել եկեղեցու

շինարարությունը: Փոքր չափերի մի բան էր Արամի նախատեսածը: Գմբեթը կառուցելու

համար էլ նախապես պայմանավորվել էր քարգործ վարպետի հետ: Հասմիկը

խաղաղվել էր շինարարության մոտալուտ ավարտի հույսով: Արամն էլ՝ թեև

որդուց դեռ խռով էր, բայց կարծես հանգիստ էր վերաբերվում նրա հետ մոր այլևս

անթաքույց հեռախոսազրույցներին: Իսկ Հասմիկը՝ որ ամուսինը չմտածի իբր իր

60


գործի նկատմամբ կինն անտարբեր է, երբեմն գնում-հետաքրքրվում էր ընթացքով,

հարցուփորձ անում, չնկատելու տալով կիսաքանդ տան ավերածությունը: Վերջին անգամ

էլ մի քանի օր առաջ էր, որ բավական ժամանակ մնաց աշխատող ամուսնու կողքին:

- Բան չմնաց, վերջացնում ես,- ասաց ու վեր կացավ, որ տուն գնա:

Արամը մեջքը շտկեց, նայեց եկեղեցուն, նայեց Հասմիկին, արձագանքեց.

- Հա, բան չմնաց:

Ու նստեց եկեղեցու պատի տակ, քարերից մեկի վրա` հայացքը դեղնակարմիր

ծիրանենու կողմը: Հետո, արտաշնչելով ներս քաշած ծուխը, կրկնեց.

- Բան չմնաց:

Հասմիկը չհասկացավ` ամուսինը նստեց հանգստանալու՞ թե՞ մտքերի մեջ ընկավ

իր ասածից:

...Հասմիկը վեր թռավ իրեն կոտորող շան կաղկանձից: Նստեց ու մնաց անկողնում:

Երբ համոզվեց, որ երազում չէ, վախեցածի զգուշավորությամբ շշնջաց.

- Արամ, շունը…

Մնաց անպատասխան ու ավելի վախեցավ, համարյա ճչաց.

- Արա՛մ, շու՜նը:

Հետո բնազդաբար ափլփեց կողքերը: Արամը չկար:

Ժամանակ անցավ, մինչև որ վերագտավ իրեն, ուսերին գցեց պատահած հագուստն

ու դուրս գնաց: Արևածագը հեռու չէր, լույսը բավարար` շրջակայքը տեսնելու

համար:

Նրան նկատած շունը սկսեց կլանչել: Հասմիկը վատ բանի կանխազգացումով

ձայն տվեց.

- Արա՞մ:

Ինքն էլ չիմացավ, թե ինչու գնաց դեպի հավաբունը: Արամն այնտեղ չէր: Հետ

գալիս տեսավ, որ շունը շղթան ձգձգում է կիսաքանդ տան ուղղությամբ:

- Արա՜մ․․․ ու՞ր ես,- կանչեց նորից ու անկանոն թափված քարերին զարնվող ծընկների

ցավը բանատեղ չդնելով շուրջվազք արեց շենքով մեկ․ պատի տակ մեկը նըստած

էր՝ ոտքերը գետնատարած, թիկունքը հենած: Վախվխելով մոտեցավ․․․ Արամն էր:

- Արա՞մ,- ձայն տվեց սրտատրոփ:

Պատասխան չեղավ: Մտածեց` քնած է: Ուսը թեթևակի շարժեց.

- Արա՛մ…

Արամը դանդաղ սահեց պատի երկայնքով:

- Վա՛յ… Արա՜մ,- աչքին չհավատալով ճչաց Հասմիկը, բռնեց ամուսնու դաստակներից,

փորձեց ձգել-նստեցնել ու հենց այդ պահին էլ հանկարծ զգաց, որ Արամի ձեռքերն

ինչ-որ դոնդողով են պատված: Վախեցած բաց թողեց, նայեց իր ափերին, նայեց

Արամի պառկած տեղին ու նոր միայն նկատեց նրա շուրջը լերդացած արյունն ու

պատի տակ ընկած զինվորական դանակը, որի շեղբը պսպղում էր լուսնի շողից:

Ծնկները ծալվեցին, ընկավ Արամի վրա ու մղկտաց անփարատելի իր ցավը: Ողբն

անարձագանք մնաց ոչխարների ու կովերի լուսադեմի մայուն-բառաչի մեջ․ սոված

էին, բայց տերերը չէին շտապում կերակրել:

61


ԱՐՁԱԿ ՍԵՐԳԵՅ ԱՂԱՋԱՆՅԱՆ

ԿԻՐԱԿՆՕՐՅԱ ՁԱՆՁՐՈՒՅԹ

Ամառային հերթական կիրակին քաղաքում բացվել էր սովորականի պես` մարդկանց

ու մեքենաների ուշ սկսած անցուդարձով:

Քաղաքաբնակի համար կիրակին քնելու և ձանձրանալու համար է: Քաղաքաբնակը

հանում է ձանձրույթը անկողնուց, բնակարանից, տանում մոտակա սըրճարան

և պատահաբար հանդիպած ծանոթ մեկի հետ ծուլորեն չարչրկում ժամանակը։

Դա հանգիստ կոչված քաղաքային ձանձրույթի ամենատարածված ձևն է:

Մանավանդ անփող մարդու համար:

Կիրակնօրյա ձանձրույթն ունի ծածկով ու անծածկ իր կենտրոնները, ծառուղիները,

նստարանները, հազիվ ծլծլացող պուլպուլակներն ու մշտական այցելուները:

Զբոսայգիների ծառերը թմբիր են մաղում, որն առատորեն ներշնչում են ծաղիկներն

ու արտաշնչում գույնզգույն ձանձրույթ: Երեկոյանալու հետ քաղաքը վերածվում

է երեխաների աղմուկով, շատրվանների խշշոցով, աննպատակ շրջողներով

լցված մարդաշատ ձանձրույթի, ինչն էլ՝ մշուշոտ մնացորդի պես ամենքի ու ամեն

ինչի վրա տարածված, տեղափոխվում է հաջորդ երկուշաբթի։

Ձանձրույթի սիրված տեղերից մեկը ծանրանիստ մարմարե արձանով փոքրիկ

զբոսայգին էր: Դժվար չէր նկատելը, որ մի ուրիշ իրականությունից քաղաքի կենտրոն

եկած ու հանդիսավոր տեղավորված այդ արձանն անհաղորդ է իր շրջապատին:

Նրա համար ժամանակն այլ ընթացք ուներ: Ավելի ճիշտ` ընթացք չուներ:

Ձեռքի քարացած շարժումով ու անցորդների համար անիմանալի հեռուներին սեվեռված

հայացքով՝ նա եկել էր իմաստավոր անցյալից ու բազմել այլ ժամանակի մեջ:

Արձանի ներկայությունից կիրակնօրյա բնութագիրը չէր փոխվում՝ շուրջը միևնույն

է ծավալվում էր սուրճի, ծխախոտի ու գնորդներին անհույս սպասող կտավների

հոտից, հենց այնպես թափառողների դանդաղկոտությունից, մոտակա ուտելատեղերի

կրկնվող երաժշտությունից թմրած քաղաքային ձանձրույթը։ Կողմնակի

դիտորդին կարող էր թվալ, թե արձանը շրջապատված է ծառուղիներով գծագրված

նկարազարդ լաբիրինթոսով, որից ելք չգտած մարդիկ փոքր խմբերով նստոտել են

ստվերների ներքո և կտավների արանքից հոգնած հետևում են եկող-գնացողներին:

Նրանց շարքում էր նաև Անդոն:

Տարին տասներկու ամիս, նույն ջինս-ու-բոթասով, Անդոն ճանաչելի էր ցանկացած

հեռավորությունից, ցանկացած մարդախտության մեջ: Ձմռանը նրա հագ ու

կապին մի սվիտեր ու հորից մնացած մի բաճկոն էր ավելանում: Նիհար, մորուքավոր,

ասես ծնված օրից ներկոտ մատներով, սեփական գոյությանն ինքն էլ բանա-

62


տեղ չդնող՝ իր նկատմամբ ուշադրության միակ դրսևորմն ուղեկցում էր գրպանում

մշտապես ծխախոտ ունենալու հետևողականությամբ:

Առավոտից արձանի մոտ հայտնված առաջին նկարավաճառներից էր․ մշտական

տեղում շարել էր հին ու նոր նկարները, նստել մոտակա նստարանին, հերթական

ծխախոտի հետ սպառել խանութից վերցրած սառը սուրճի մի քանի կումը: Այլևս

անելու բան չունենալով մնացել էր մյուս նկարավաճառներին ու հավանական գընորդներին

սպասելով՝ ոսկրոտ ոտները մեկը մյուսի վրա գցած, ինչից և ավելի էր

ընդգծվում ճաքճքած բոթասների ժամկետանց լինելը:

Չնայած երիտասարդ տարիքին, Անդոն արդեն ինքնահաստատվել էր սկզբունքայնությամբ՝

արհամարհելով գնորդների պահանջարկը, նկարում էր այն, ինչ և ինչպես

ինքն էր ճիշտ համարում: Մի դասախոս ուներ՝ հայտնի նկարիչ, որ պարբերաբար

գալիս էր արձանի շուրջը եղած ցուցադրվածը նայելու:

- Ինչ-որ տեղ աշխատու՞մ ես,- հարցրել էր մի անգամ:

- Չէ, աշխատանք չեմ ճարում,- տխրել էր Անդոն:

- Բա ո՞նց ես ապրում:

- Նկար ծախելով: Մեկ-մեկ պատվերներ են պատահում կամ էլ․․․ տուն վերանորոգելու

գործեր։

Դասախոսը լռել, նորից տնտղել էր Անդոյի նկարներն ու վարպետի խոսքին սպասող

դեռևս մի քանի տարի առաջվա ուսանողին ասել էր.

- Ձեռքդ վատը չի, բայց դու նկարում ես քեզ համար: Սովետական տարիներին մի

գործարանում նկարիչ-ձևավորող կձևակերպվեիր, հացդ կունենայիր․․. Հիմա նկար

ծախելով չես ապրի: Ջահել ես, ուրիշ բան էլ մտածի:

Անդոյին ասած-չասած` մի բան էր:

- Ես ի՞նչ անեմ, որ նկարչություն հասկացող չկա: Երևի մի օր կհասկանան...

- Քեզ ի՞նչ, եթե հետո պիտի հասկանան: Դրանով կյանքդ հետ չես բերի:

- Ոչինչ, ջահել եմ, ժամանակ ունեմ,- ասել էր մեղավոր ժպիտով:

- Տես, չուշանաս, կյանքը չի սպասում,- վերջին խորհուրդն էր տվել հեռացող

դասախոսը:

Նրա գնալուց հետո Անդոն կծկվել էր․ «Հերս կյանքից խռոված գնաց, մորս վիճակը

բանի նման չի: Ես էլ խլուրդի պես եմ ապրում…»- Իրեն հաշիվ էր տվել, դառնացել,

բայց դրանից հետո էլ իր ապրելակերպում բան չէր փոխել:

Արձանի շրջակայքն աստիճանաբար լցվեց նկարավաճառներով: Հատ-հատ

եկան ու իրենց նկարները շարեցին նաև Անդոյի հարևանները: Նրանցից մեկը գործն

ավարտելուց հետո եկավ-նստեց կողքն ու հարցրեց.

- Մաեստրո Սատարից լուր չունե՞ս:

- Չէ, ոչ ինքը կա, ոչ էլ զանգ կա,- պատասխանեց Անդոն՝ տոնից խոսակցին պարզ

դարձավ, որ այս պահին Անդոյի ուշքն ու միտքը հաստատ Սատարը չի:

- Չէ՜, առանց Մաեստրոյի օրը չի անցնի… Ու՞ր ես, ամենափրկիչ Սատար…

Դերասանական հնչերանգով արտասանած վերջին խոսքն աննպատակ չէր․

Մաեստրո Սատարը վեդիցի Սարգսյան Տարիելն էր: Նա ժամանակին նկարչություն

63


էր դասավանդում բնակավայրի դպրոցականներին ու կուլտուրայի տուն հաճախող

երեխաներին: Բայց օր ծերության անգործ մնալով որոշել էր տնամերձը մշակելուն

զուգահեռ վաճառքի հանել նաև սեփական գործերը: Միանգամայն պատահաբար

Անդոյի հարևանությամբ հայտնված այդ կարճահասակ մարդու ինքնատիպությունը

խանձված արտաքինի, կեսատամ բերանով խոսք ու զրույցի անմիջականության,

բնօրինակին հարազատ մնալու մեջ էր: Մինչ այդ խումբը մտնելը նկարում

էր իմիջիայլոց, ուսուցչությանը զուգահեռ, նկարների աջ անկյունում գրեթե աննըկատ

մի Ս․Տ․ ստորագրությամբ: Պատկերում էր իր երկրամասի պատառիկները՝

ինչպես որ դրանք տեսել էր տարվա տարբեր եղանակներին: Ոչ մի ինքնահնար բան,

ոչ մի հորինվածք: Իր նկարների ու նկարչության մասին լավ-վատ կարծիք ասողների

համար էլ անխախտ պատասխան ուներ. «Ոչ մեկը չի կարա աստծուց լավ

նկարի. ես էլ նայում-ընդօրինակում եմ»:

Երբ Սատարը՝ նկարները շալակին, բայց և գյուղական հաց ու պանրի, կանաչու

և օղու տոպրակով առաջին անգամ հայտնվեց մարմարե արձանի մոտ, շուրջն իսկույն

խմբակ ձևավորվեց․ մշտական անդամների ուշքն ու միտքն այսուհետև առաջին

հերթին նրա օղին էր: Ճիշտ է, այն յուրաքանչյուրի համար երբեք մի բաժակից

ավել չէր լինում, բայց օրը լցնող տրամադրություն էր ստեղծում: Սատարը գալիս էր

իր հնամաշ «Ժիգուլի»-ով, նկարները դասավորում, անցուդարձողների աչքից հեռու`

այգու թփուտների հետևում տեղադրում ֆաներայի մի կտոր, վրան շարում ուտելիքն

ու խմիչքը: Դրանց ավելանում էր տնից կամ մոտակա խանութից նաև մյուսների

վերցրած պարենը:

- Դու քո նկարներին նման ես,- առավոտվա մի կտոր հացը ոտի վրա ծամելիս

ասել էր Անդոն:

- Նկարներդ էլ` քեզ,- լրացրել էր մեկ ուրիշը:

- Ու շատ ամոթ կլինի մեր ընկերությանը, եթե քո ինքնատիպությունն անուն չունենա,-

շարունակել էր երրորդն ու բաժակը դատարկելու համար պատրաստ պահած

առաջարկել,- օրինակ` Մաեստրո:

- Էս երկրում ինչքան ասես Մաեստրո կա, օրիգինալ մի բան ասեք,- առարկել էր Անդոն:

- Եկեք Սարգսյան Տարիելը դարձնենք Սատար,- գյուտ անողը հարցական նայել

էր ընկերներին: - Հը՞, տղերք, ի՞նչ կասեք…

- Մաեստրո Սատար,- տեղում փորձարկել էր մինչ այդ լռած մեկը:- Վատ չի. դու

ամեն շաբաթ մեզ սատարում ես, ուրեմն, մեր Սատարն ես:

Առանց Տարիելի համաձայնության, խոսքն այդպես պտտեցին, բերնեբերան

արին ու հասցրեցին իրենց համար ընդունելի ավարտին: Հետո, հակառակ Տարիելի

անհամաձայնության, տղաներից մեկը յուղային մատիտով նրա բոլոր նկարների

ներքևի անկյուններում համեստորեն ծվարած Ս. Տ. տառերը դարձրեց Մ. Սատար:

- Եկա՜վ, գյուղի համ ու հոտով մեր վեդիցին եկավ,- հանկարծ աշխուժացավ Անդոյի

կողքինն ու վազ տվեց օգնելու: - Բե՛ր, բե՛ր քո վար ու ցանքը, ձնծաղիկներն ու

խանձված քարերի արանքում ծաղկած ուրցը… մի խոսքով` Վեդիի մեռոնը: Թե չէ

ծարավ չորացանք:

64


Նկարները Սատարի ձեռքից վերցնելուց հետո էլ տեղին համարեց վերահաստատել

իր անհամբերությունը.

- Ու՞ր մնացիր, այ տնաշեն, օրը կես դառավ...

Ու թեև օրը նոր էր սկսվել, բայց նրա բանաստեղծական հանդիմանանքը Սատարն

ընդունեց ավագի ներողամիտ ժպիտով:

Նկարավաճառների առավոտյան նախապատրաստությունների ծիսակարգն

ավարտվեց՝ մի բաժակ օղիով, մի կտոր հացով, մանր-մունր հարցուփորձով այն

ամեն շաբաթ-կիրակի կրկնվում էր անխախտ նույնությամբ

Սալարկած ծառուղիների անստվեր հատվածները եփվում էին հետմիջօրյա տապից,

անշարժ օդը ծանրացել էր յուղաներկի հոտից: Նկարներով հետաքրքրվողները

սակավաթիվ էին: Անդոն նեղսրտել էր․ չգիտեր հետո ինչ է լինելու:

Մոտեցան ու նկարների դիմաց կանգնեցին ուսանողական տարիքի երկու աղջիկ,

սկսեցին քննարկել:

- Սա ինչքանո՞վ կտաք,- հարցրեց մեկը մատնացույց անելով աշխարհում երբևէ

չեղած ծաղիկներ պատկերող նկարը:

Անդոն հասկացավ ակնարկը: Նրանց հետաքրքրում էր ոչ թե նկարի իրական

արժեքը, այլ այն, թե ինչքան կզիջի:

- Տասնհինգ հազարով կտամ,- նախապես որոշած գնից պակաս հայտարարեց

Անդոն ու ավելացրեց։- Մի՛ կասկածեք՝ լավ նկար եք ընտրել:

Աղջիկները քչփչացին, հետո մեկը մերժում բացառող ժպիտով պատասխան

առաջարկն արեց.

- Որ խնդրենք, տաս հազարով կտա՞ք…

- Տաս հազարո՞վ…- անելիքը չիմանալով ձգեց Անդոն:

- Հա՛, տաս հազարով: Ձեր նկարը չի՞,- ավելի համարձակ խոսեց մյուսը,- ինչքանով

ուզեք, կծախեք, էլի...

- Լավ, թող ձեր ասածը լինի,- համաձայնեց Անդոն:

Մինչև նկարների արանքից կհաներ մատնանշածը, աղջիկներն իրենց պայուսակներն

էին պեղում: Հետո մեկը մեղատանջ ձայնով ասաց.

- Գիտեք, պարզվեց, որ մենք ընդամենը յոթ հազար դրամ ունենք․․․ Կտա՞ք նկարը...

Անդոն մնաց շվարած:

- Մեր ընկերուհու ծննդյան օրվա նվեր ենք առնում,- մանկական անկեղծությամբ

ասաց մյուս աղջիկը։- Թող երեք հազարն էլ ձեր նվերը լինի...

- Երեք հազարն էլ իմ նվերը լինի... Ձեր ընկերուհուն...

Անդոն մտովի բաժանում էր ստանալիքը առնելիքի վրա... Բավարարվածությունը

չնչին էր…

- Հա, էլի՝ ռոմանտիկ նվեր կդառնա… Նվեր անծանոթ նկարչի մասնակցությամբ,-

Անդոյի անորոշությունից նեղված լուծում առաջարկեց աղջիկներից մեկը:

Անդոն նկարը տվեց, հետևեց ուրախ-զվարթ հեռացող աղջիկների հրճվանքին

ու փողը ձեռքի մեջ պահած` ձայն տվեց կտավների թիկունքում նստած Սատարին.

- Նայի մինչև գնամ-գամ՝ մորս հացն ու դեղը հասցնեմ, վերադառնամ:

65


ԱՐՁԱԿ ՍԵՐԳԵՅ ԱՂԱՋԱՆՅԱՆ

Սատարը ձեռքով համաձայնության նշան արեց:

«Մի բերան ուտելիքի ու ամեն դեղից էլ մի քանի հատի երևի կհերիքի,- մտածում

էր արագ քայլելով:- Մնացածն էլ…»- Այ այստեղ միտքը կանգ առավ. գիտեր, որ

մնացածն իր որոշելիքը չէ: Մնացածն էլ․․․ հետո կերևա…

Վերադառնալուն պես Անդոն հարցական նայեց Սատարին ու նրա գլխի շարժումից

հասկացավ, որ նկար առնող չի եղել:

- Իզուր օր ենք սպանում,- ասաց Սատարը:

Անդոն նստեց Մաեստրոյի կողքին ու ծխախոտը հանեց:

- Գիտե՞ս ինչ եմ մտածել,- շարունակեց Սատարը:

- Ի՞նչ,- հենց այնպես հարցրեց մտազբաղ Անդոն:

- Մի քիչ քարի, ցեմենտ-ավազի հարց լուծեմ, հավաբնի մոտ հարմար մի բան

սարքեմ ու ճագար պահեմ: Ամիսը մի քանի հատ էլ որ մորթեմ, թոռներիս համար

մսի հարցը լավից-վատից կլուծեմ:

- Լավ բան ես մտածել,- անտարբեր արձագանքեց Անդոն, չպատկերացնելով անգամ,

թե իր նկարիչ ընկերն ինչպես է կարողանալու մորթել այդ փափլիկ ու անպաշտպան

կենդանիներին:

- Հա, բայց գիտես, չէ՞, որ դրանց կերակրելը հեշտ բան չի:- Սատարը շարունակում

էր կիսվել ապագա խնդիրներով։- Որ տաս, ամեն մեկը մի ոչխարի չափ կուտի:

- Դու էլ, ուրեմն, ոչխար պահի,- եզրակացրեց Անդոն:

- Ոչխարի կերածը կովի կերածից չի տարբերվում: Բա դրա՞ն ինչ կասես,- աշխուժացավ

Սատարը:

- Որեմն, կով պահի,- նույն անտարբերությամբ ասաց Անդոն:

- Վատ առաջարկ չի, եթե հետն էլ կովի համար կեր առնելու փողի տեղը ցույց տաս:

- Քո տնամերձում խոտ ու գարի ցանի:

- Իմ տնամերձով հազիվ բանջարեղենի ու մի քիչ մրգի հարց եմ լուծում:

- Որեմն, ճագար պիտի պահես: Պահի, բայց մի՛ մորթի:

- Բա ի՞նչ անեմ դրանց,- զարմացավ Սատարը:

- Ինչ կուզես արա, բայց մի՛ մորթի,- պնդեց Անդոն:

Սատարը մտքերի մեջ ընկավ:

- Թող թոռներդ խաղան հետները,- հանկարծ լուծում գտավ Անդոն:

- Հա՜․․. վատ չէր լինի,- հանդուրժողական ժպտաց Սատարը:- Եթե մսի խնդիր չունենայի,

թոռներիս խաղալու համար սիրամարգ էլ կպահեի…

Անդոն տեսավ նրա տնամերձում լուրջ-լուրջ քուջուջ անող հավերի մեջ պոչը

հանդիսավոր բացած սիրամարգին ու ծիծաղեց:

- Բա աքլո՞րն ինչ անի…

Սատարը բռնացրեց կրտսեր ընկերոջ դեմքից չքացող մտահոգությունը, բայց

չհասցրեց ճշտել պատճառը, որովհետև մոտեցավ տղաներից մեկը, նստեց Անդոյի

կողքին ու ծոր տվեց.

- Ձանձրու՜յթ…

Եկել էր զրուցելու և ասելիք չուներ: Լռեցին: Հետո դիմեց Անդոյին.

66


- Լսի, դու էս ձանձրույթը ո՞նց կնկարեիր:

Անդոն նորից մտքերի մեջ ընկավ:

- Ձանձրու՜յթ, թախի՜ծ, տխրությու՜ն, տրտմությու՜ն… Ո՞ր մեկը նկարես,-

փիլիսոփայեց Սատարը:

- Չէ, մենակ ձանձրույթը,- նրա միտքը ճիշտ հունի մեջ դրեց նորեկը:- Մնացածի

հետ գործ չունես. ժամանակին Տերյանը դրանք լավ էլ նկարագրել ա:

Հետո նորից դարձավ Անդոյին.

- Հը՞, Անդո, ո՞նց կնկարես հալած ձթի պես կպնող, քայքայված տախտակի մեջ

ներկի նման ներծծվող էս ձանձրույթը…

Շոգից, անգործությունից ախմախացած նրանց խոսակցությունն այդպես էլ

կշարունակվեր մինչև մայրամուտ, եթե չնկատեին, որ գործընկերներից մեկի նկարների

առաջ կանգնած երկու տղամարդ ոտները կախ են գցել: Մոտեցան. շատ թե

քիչ զբաղմունք էր։

Նկարների հեղինակը գլուխկախ լսում էր իր գործերի մասին տղամարդկանցից

միջին տարիքովի կարծիքը, ու Անդոյին դուր չեկավ վերջինիս ո՛չ անառարկելի տոնը

և ո՛չ էլ ինքնավստահ պահվածքը: Կանգնեց ընկերոջ կողքին, որ կարծիք հայտնողի

դեմքը տեսնի ու փորձեց առարկել: Երևի շատ կերկարեր նրա խոսքը, եթե

հանկարծ չնկատեր հակառակորդի՝ իր և ոչ թե կտավների վրա սևեռված հայացքը,

ու անմիջապես չհասկանար, որ զուր է ցանկացած միջամտություն։

- Էս գարնան աղվե՞սն ով ա,- աչքը չթարթելով հետաքրքրվեց տղամարդը:

- Աղվես չի, նկարիչ ընկերս ա,- ոգևորվեց նկարների հեղինակը:

- Մի աղվես էլ դու ես, էլի,- ավելի կոպիտ տոնի անցավ տղամարդը:

Նրա կողքը կանգնած երիտասարդը շարժվեց, ցուցադրելով գործի անցնելու իր

պատրաստակամությունը՝ նրա փքված թև-թիկունքը հեսա ուր-որ է պիտի պայթեր:

Նկարիչները մի պահ սսկվեցին: Իսկ տղամարդը դեռ չէր ուզում հետ քաշվել․

- Ներկը ոնց պատահի քսում եք թղթին, հետո մտածում եք՝ դուք եք, որ կաք, ձեր

պես նկարիչ էս աշխարհում չկա: Մի հատ նայեք ձեր արածին՝ էսքան իզուրանտեղի

լղոզում եք, հետո էլ մղկտում, թե հացի փող չունեք: Դե որ ձեր շնորհքն ու

գաղափարն էդքան ա, սոված մնացեք ու գնացեք միտինգներ արեք:

Ասաց, հայացքը պտտեց իրար կողքի լուռ կանգնած նկարիչների վրայով,

համոզվեց, որ նրանցից այլևս ծպտուն դուրս չի գալու, գնաց:

Երբ բավականին հեռացել էր, նկարների հեղինակը միանգամից պոռթկաց.

- Անասու՜ն, էդ տավարին էլ հետևդ գցած` էկար-ցուցադրվեցիր, որ ի՞նչ...

Օրվա մնացորդը` մինչև նկարների հավաքելը, ամենքն անցկացրին անխոս, մի

կողմ քաշված:

Անդոն միտինգը շուտ թողեց-գնաց. սրտնեղել էր իր ու հավաքվածների խեղճությունից:

Համ էլ ուշք ու միտքը մայրն էր:

«Իմ չլինելն էս շենքում ոչ մեկը չի զգա, ոչ մեկի կյանքում բան չի փոխվի… Ինչի՞

համար եմ անիմաստ քարշ գալիս,- մտածեց աստիճաններով բարձրանալիս:

Հասավ, բանալին կողպեքի մեջ պտտեց, ներս մտավ: Բնակարանում մութ էր: Ձայն տվեց:

67


ԱՐՁԱԿ ՍԵՐԳԵՅ ԱՂԱՋԱՆՅԱՆ

- Հա, Անդրանիկ ջան,- լսեց մոր թույլ արձագանքը:

Գնաց դեպի ննջարան, վառեց լույսը:

- Ո՞նց ես,- հարցրեց,- հիմա քեզ ուտելիք ու դեղ կտամ:

- Դու կեր, հետո,- սովորականի պես ասաց մայրը:

Տան եղածը երեկ երեկոյան իրար վրա էր հավաքել ու ճաշանման ինչ-որ բան

դարձրել: Տաքացրեց, մի կտոր հացի հետ տարավ մորը: Օգնեց, որ թիկնի բարձին,

ափսեն զգուշորեն դրեց գոգին գցած սրբիչի վրա:

- Կեր,- ասաց ու սպասեց:

Մայրը դողդողացող ձեռքն առավ գդալը:

- Օգնե՞մ,- հարցրեց:

- Չէ, կուտեմ, գնա դու էլ կեր:

Մայրը երբեք չէր դժգոհում, չէր խնդրում ավելին, քան ինքը կարողանում էր

անել: Դատապարտվածի հաշտություն էր․․․

Անդոն գնաց խոհանոց: Մի կտոր հաց վերցրեց, սկսեց ծամել: Գիտեր, որ դեռ

մի քանի ձու և կարտոֆիլ կա: «Բա վա՞ղը…»- մտածեց ու հացի կտորը շպրտեց սեղանին։

Խոհանոցից անցավ պատշգամբ: Չգիտեր՝ ու՞ր փախնի այս տան դեռևս մի

կյանք առաջ մաշված, անպետքացած կահ-կարասուց, գույնը վաղուց կորցրած պատերից,

քայքայված հատակից, ճաքճքած լուսամուտներից, որոնց փեղկերը բացելուց

հետո հնարավոր չէ նորից տեղը գցել... Չգիտեր` ու՞ր փախնի իր կյանքից:

Քաղաքը լի էր լույսերով, մեքենաների ղժղժոցով:

Շրջվեց, որ ներս մտնի: Աչքով ընկան պատի տակ շարված նկարների շրջանակները:

Կտրուկ շարժումով բոլորը վերցրեց, բոյով մեկ բարձրացրեց ու շրխկացրեց

հատակին:

- Չե՛մ ուզում․․. Պետքս չե՛ք,- ֆշշացրեց ու ոտքով խբեց-ցրեց պատշգամբով մեկ

շրջանակների կտորտանքը:

- Չե՛մ ուզում, չեմ ուզու՜մ…

Ականջին հասավ մոր տագնապը:

- Բան չկա, մի անհանգստացի,- պատասխանեց հնարավորին չափ զսպվելով:

Երբ ներսը մի քիչ խաղաղվեց, մտավ մոր սենյակը, վերցրեց ափսեն, մեկնեց ջրով

բաժակը, դեղը, հարցրեց.

- Լվացվել կուզե՞ս:

- Պետք չի, Անդրանիկ ջան: Որ ուզեմ, ինքս մի կերպ տեղ կհասնեմ…

Նորից հիշեց, որ արդեն մի քանի շաբաթ է, ինչ մորաքույրն իրենցով չի հետաքըրքրվել,

չի գալիս: Էլի ափսոսեց, որ քույր չունի․․․ Մոր համար միացրեց դեռևս

սովետական տարիներից մնացած ու համառորեն չփչացող հեռուստացույցը, բաժակն

ու ափսեն վերցրեց, գնաց խոհանոց: Հետո վերադարձավ միջանցք, կանգնեցմնաց

մտքերի մեջ: Կտրուկ հետ գնաց, սեղանին փռված ներկ ու թղթերի մեջ փընտրեց,

գտավ դպրոցական մի տետր: Ձեռքն առավ պատահած գրիչն ու սկսեց գրել.

«Գերշահագործվելուց փչանում են լափելու ձեր գործիքներն ու մարսելու միջոցները,

որից հետո ձեր մեջ կսկսի ոռնալ անիմաստ գոյության դատարկությունը: Այդ

68


ժամանակ էլ կհասկանաք, որ բոլորիդ պահանջմունքներն անասնական են եղել»:

Գրիչը գցեց սեղանին, վեր կացավ, քայլեց դեպի լուսամուտ: Միտքը դեռ գրածի

հետ էր․ «Մարդիկ սովորել են պիտանի նյութեր թորել, իսկ դուք միայն զուգարանի

կեղտ եք արտաթորում»։ Կատաղած մտածու՞մ էր թե՞ կիսաձայն արտասանում․․․

ինքն էլ չհասկացավ: Գնաց-եկավ, գրածը կարդաց: Վերցրեց գրիչը, սկսեց որոշ

բաներ ջնջել, փոխել: Նորից կարդաց: Հետո պատռեց ջնջումներով էջը, տետրից

պոկեց մի քանի մաքուրները և աշխատեց հնարավորին չափ ընթեռնելի արտագրել

ստացվածը. «Երբ անզուսպ շահագործումից մի օր փչանան լափող և արտաթորող

ձեր օրգանները, ու դրանից ձեր մեջ սկսի ոռնալ անիմաստ գոյության դատարկությունը,

միգուցե այդ ժամանակ հասկանաք, որ ձեր բոլոր պահանջմունքներն

ու հաճույքները եղել են զուտ անասնական»:

Հետո նույնն արտագրեց տետրից պոկած հաջորդ մի քանի էջերին:

- Վե՛րջ,- ասաց ու կտրուկ վեր կացավ:

Փնտրեց, գտավ չոր սոսինձն ու գրոտած էջերի հետ դրեց գրպանը:

Մտավ մոր սենյակ․

- Եթե քեզ բան պետք չի, գնամ մի քիչ քայլեմ:

- Գնա, բայց դրսում շատ մի մնա,- իր թե որդու համար անհանգստանալով ա-

սաց մայրը:

Արդեն երկար ժամանակ քայլում էր: Ոտքերը նվում էին հոգնությունից: Դուրս

էր եկել բնակշենքերի տարածքից ու շուտով պիտի հասներ պարսպապատ նորակառույց

առանձնատների թաղամաս: Հասնելուն պես կանգնեց փողոցի բերանին,

նայեց շուրջը՝ մարդկանց ու մեքենաների անցուդարձը գրեթե դադարել էր: Նկատեց,

որ առանձնատների մոտակայքում լուսավորության պակաս չկա՝ մտահոգիչ էր, բայց

որոշածից հետ պահել չէր կարող: Ակամա շոշափեց գրպաններում պահված

թուղթն ու սոսինձը, դանդաղ մոտեցավ առաջին պարսպին: Կանգ առավ, նորից չափեց

շրջապատը: Սրտի զարկերին համաչափ դողացող ձեռքով սոսինձն արագ ու

խառնաշփոթ քսեց տետրի էջերից մեկին, կպցրեց պարսպին, նայեց աջ ու ձախ:

Մարդ չկար: Աշխատեց հեռանալ հնարավորին չափ հանգիստ: Նոր էր թուղթը փակցընում

հաջորդ պարսպին, երբ մեկը բղավեց.

- Էս ի՞նչ ես անում, արա՛…

Հանկարծակիությունից ու վախից քիչ մնաց ընկներ: Ողջ մարմինն ակնթարթորեն

պատվեց սառը քրտինքով: Պապանձվեց-մնաց տեղում: Ծոծրակի կողմից

օձիքն ամուր բռնած մեկը մի ձեռքով Անդոյին քաշեց դեպի իրեն, մյուս ձեռքով

պարսպից պոկեց թուղթն ու նորից գոռաց.

- Էս ի՞նչ ա, արա՛:

Հետո, առանց պատասխանի սպասելու, Անդոյին քարշ տվեց առանձնատան

բակը, խցկեց պարսպին կից տնակի մեջ, նետեց սենյակի անկյունն ու խոստացավ.

- Տեղիցդ շարժվել ես՝ ոսկորներդ կջարդեմ: Վեր ընկի ու մնա։

Անդոյի ուղեղը խելքի չէր գալիս` հիմա ի՞նչ է լինելու, ինքը ի՞նչ անի: Մի բան էր

պարզ. ընկել է տարածքի հսկողությունն իրականացնողի ձեռքը: Սա արդեն զանգ

69


ԱՐՁԱԿ ՍԵՐԳԵՅ ԱՂԱՋԱՆՅԱՆ

էր տվել ու զեկուցել պատահածի մասին: Զանգելուց հետո հեռախոսը դրել էր սեղանին

ու հետաքրքրվել.

- Ո՞վ ես:

Անդոն չկարողացավ կողմնորոշվել, թե ինչ պատասխանի: Պահակը հուշեց․

- Անունդ ասա։

- Անդո,- խոստովանեց Անդոն։

- Հեռախոսդ տու՛ր,- հրամայեց պահակն ու հեգնեց,- Անդո՛: Ի՜նքը, իրա հեռախո՜սը...

Խոսելու հետ էլ հանեց հեռախոսի կափարիչը, կոտրեց քարտը, բացեց ջրի ծորակը,

հեռախոսը պահեց ջրի տակ, հետո շպրտեց անկյունում դրված աղբամանը:

- Այ հիմա քո ճաշը կեփվի, Անդո տղա:

Նրա տոնից Անդոն չհասկացավ` սպառնալիք էր դա, թե հեգնանք: Ուզում էր

խնդրել, որ իրեն բաց թողնի, բայց դուռը բացվեց ու ներս մտավ տնային հագուստով

մի տղամարդ: Նայեց անկյունում կուչ եկած Անդոյին ու հարցրեց.

- Էս ա՞ բռնածդ հերոսը:

- Պարսպին թուղթ էր կպցնում,- պարզաբանեց պահակը,- էս էլ թուղթը:

- Կարդա՛,- կարգադրեց տղամարդը:

Պահակը սեղանի վրա հարթեցրեց ճմռթված թուղթը, նկատելի ջանքով փորձեց

կարդալ: Նրա հատուկտոր ընթերցումից բան չէր հասկացվում:

- Տու՛ր,- ասաց սրտնեղած տղամարդը:

Կարդաց անձայն, նայեց Անդոյին, նորից կարդաց:

- Ինչացու՞ ես,- հարցրեց:

- Նկարիչ եմ,- նրանց աչքում սեփական ոչնչությունը գիտակցելով պատասխանեց

Անդոն` հայացքը հատակից չկտրելով:

- Դու՞ ես գրել, թե գրել-տվել են,- նույն հանգստությամբ նորից հարցրեց տդամարդը:

- Ես…- հազիվ լսելի խոստովանեց Անդոն:

Հաշվի առնելով, որ գրվածքը ձեռագիր էր, տղամարդը հավատաց: Պահակը հանկարծ

ցուցամատն ուղղեց դեպի Անդոյի գրպանը, որից կիսով չափ դուրս եկած թղթեր

էին երևում:

- Տու՛ր,- պահանջեց տղամարդը:

Անդոն տետրի էջերը չկամությամբ հանեց գրպանից ու մեկնեց պահակին:

- Էլի նույն բանը,- ասաց պահակը հատ-հատ նայելուց հետո ու տվեց տղամարդուն:

- Դու նկարիչ չես, դու սոված, կատաղած բոմժ ես,- հազիվ զսպվող ջղայնությամբ

արտասանեց տղամարդը:

Անդոյի մարմնով սարսուռ անցավ: Ինքն էլ չիմացավ, թե ինչպես խոսեց:

- Խնդրում եմ, բաց թողեք, գնամ: Հիմարություն եմ արել, բայց ձեր դեմ բան չունեմ…

- Դե որ էդքանը հասկացար, բաց կթողնենք: Բայց հո սոված չե՞ս գնալու,- հանգիստ

ասաց տղամարդը, հետո ավելացրեց զգալի չորությամբ,- գրածներդ կեր ու գնա:

- Չե՛մ ուտի,- ըմբոստացավ Անդոն:

Տղամարդը ձեռքի թղթերը ճմռթեց ու շպրտեց Անդոյի երեսին:

- Կե՛ր, արա՛,- կողքից կարգադրեց պահակը:

70


- Չե՛մ ուտի,- ավելի շատ գլխին գալիքի վախից, քան ունեցած համարձակությունից

գոռաց Անդոն ու ոտքով մի կողմ շպրտեց դիմացն ընկած թղթերը:

Հաջորդ պահին ծոծրակին ստացած հարվածից սրտխառնոց զգաց, ու աչքերի

առաջ մթնեց:

...Մերթ դեմքի, մերթ կրծքի վրա լցվող ջրի սառնությունից քիչ-քիչ պարզվեց

տեսողությունը, վերադարձավ մարմնի անդամների զգացողականությունը: Պահակը

դադարեց շշից վրան ջուր լցնելը, ուսերից բռնեց և ծնկի իջեցրեց, որ նորից

չփռվի հատակին: Հետո կանգնեց դիմացն ու ասաց.

- Կե՛ր:

Անդոն ձեռքերով հենվել էր հատակին, որ շուռ չգա: Նրան թվում էր` ուր-որ է կամ

գլուխը կպայթի ցավից, կամ կխելագարվի ականջների մեջ որոտացող աղմուկից:

- Էս էլ քեզ ջուր,- պահակը կիսատ շիշը դրեց Անդոյի դիմացն ու ոտքով թղթերը

մոտեցրեց:

- Հետո կտանես ու մի տեղ բաց կթողնես,- ասաց տղամարդն ու գնաց:

Նրա առաջ դուռը բացել-ճանապարհելուց հետո պահակը վերադարձավ իր դիրքին

ու ավելի եռանդով կրկնեց.

- Կե՛ր, շու՛տ արա:

Անդոն ապուշ կտրած քարացել-մնացել էր։

- Կե՛ր, անասուն, չես հասկանու՞մ։ Կե՛ր,- վրա տվեց պահակը ամեն բառի հետ

ոտքերով հարվածելով Անդոյի ազդրերին, մեջքին:

Մարմնի ծեծվող մասերի ցավը դարձավ համատարած: Անդոն հազիվ կարողացավ

գլուխը բարձրացնել ու նայել կատաղությունից կարմրած պահակի աչքերին:

Պահակը կռացավ, վերցրեց թղթերից մեկը, ավելի ճմռթեց-փոքրացրեց, խցկեց Անդոյի

բերանն ու ճարահատվածի կատաղությամբ ասաց.

- Կեր, ա՛յ ապուշ: Կե՛ր, տանեմ քեզ մի տեղ շպրտեմ ու պրծնեմ քեզնից:

Արմանի համար անսպասելի էր քաղաքային հեռախոսի զանգը՝ խոսողն անծանոթ

բժիշկ էր: Նա մի քանի բառով բացատրեց զանգելու պատճառը:

Արմանը հեռախոսն անջատեց ու մնաց տարակուսանքի մեջ: Անդոյին մի քանի

օր առաջ էր տեսել ու՝ թեկուզ և կծկտուր զրույցի ընթացքում ոչ մի հիվանդության

կամ բուժման մասին խոսք չէր եղել: «Հետո էլ,- մտածեց Արմանը,- եթե Անդոն

հիվանդանոցում է, ինչու՞ ինքը չի զանգում…»:

- Բան չեմ հասկանում,- կնոջը պատմելուց հետո եզրափակել էր Արմանը:

- Եթե հիվանդանոց ես գնալու, էլ մի ձգձգի,- ասաց կինը, որովհետև չէր ուզում,

որ ուշանային համակուրսեցիների հետ վաղուց պլանավորված հանդիպումից:

Արմանը շենքից դուրս եկավ, մտավ մոտակա խանութը, առավ իր կարծիքով

անհրաժեշտ ուտելիքի, մրգի որոշ քանակ ու շտապեց հիվանդանոց: Տեղ հասնելով

հեշտությամբ գտավ բաժանմունքը, բուժքրոջ օգնությամբ էլ` զանգ տվող բժշկին:

Երիտասարդ էր բժիշկը, բայց իր գործին լուրջ վերաբերվողի պահվածքով Արմանին

ներկայացրեց եղելությունն ու Անդոյի վիճակը: Պարզվեց, Անդոյին հիվանդանոցի

71


ԱՐՁԱԿ ՍԵՐԳԵՅ ԱՂԱՋԱՆՅԱՆ

պահակն է հայտնաբերել կեսգիշերին, երբ դուրս էր եկել ծառերը ջրելու համար առավոտյան

բացած ջրի հոսքը կտրելու ու հետնամուտքի պատի տակ տեսել անօգնական

ընկած մեկին: Անմիջապես տեղեկացրել է հերթապահ բուժքույրերին, ովքեր էլ ներս են

տարել անընդհատ ործկացող ու ցավերից գալարվող Անդոյին, բժիշկ կանչել:

- Հիմա վիճակը ո՞նց է,- անհանգստացավ Արմանը:

- Ստամոքսի լվացումից հետո համեմատաբար լավ է,- ասաց բժիշկը:- Մենակ թե

անհասկանալի մնաց պատճառը, որովհետև ոչ սննդային թունավորում էր, ոչ խըմիչքի

չարաշահում, ոչ էլ նարկոտիկ կամ ինքնաթունավորում:

- Բա ինչի՞ց էր,- ավելի անհանգստացավ Արմանը:

- Մենք էլ չենք հասկանում: Ինքը բան չի ասում, ես էլ չեմ ուզում էդ վիճակով շատ

հարցուփորձ անել:

Արմանի հայացքի մեջ հարց էր կարդացվում:

- Չէ, կյանքին վտանգ չի սպառնում:- հասկացավ բժիշկը։- Ուղղակի ամբողջ մարմինն

է ծեծված, ու նույնիսկ քայլելը նրա համար հեշտ չի: Ցավազրկողներ ենք ներարկել,

որ քնի-հանգստանա:

- Կարո՞ղ եմ իրեն տեսնել:

- Իհարկե,- ասաց բժիշկն ու կանչեց բուժքրոջը:

- Շնորհակալ եմ, բժիշկ,- ասաց Արմանը և սեղանի թղթերի տակ փող խցկեց:

- Ոչինչ պետք չի,- ասաց բժիշկը, վերցրեց գումարը, որ հետ տա, բայց Արմանն

արդեն միջանցք էր փախել:

- Դա դեղերի համար է,- հասցրեց ասի ու գնաց բուժքրոջ հետևից:

Բուժքույրը բացեց հիվանդասենյակի դուռը և ցույց տվեց անկողնու ծածկոցի

տակ մեկնված Անդոյին: Սենյակում միայն ինքն էր: Արմանը ներս մտավ, դուռը փակեց

հետևից, ձեռքի տոպրակը դրեց դեմ-դիմաց մահճակալների արանքի փոքրիկ

պահարանի մոտ ու զգուշորեն ձայն տվեց․

- Անդո՞…

Անդոն ասես հեռու մի տեղից վերադարձավ, բացեց աչքերը, նայեց քար հայացքով,

հետո ծածկոցն անխոս քաշեց դեմքին: Արմանը ետ քաշեց ծածկոցն ու հարցրեց.

- Էս ի՞նչ օրի ես:

Անդոն չէր պատասխանում: Արմանը նստեց դիմացի մահճակալի եզրին ու տեսավ,

թե ինչպես են արցունքները հատ-հատ ընկնում ընկերոջ աչքերից:

- Լավ, վե՛ր կաց,- ասաց Արմանը,- իրար հետ մի կտոր հաց կուտենք, հետո

կպատմես գլխիդ եկածը:

- Չեմ ուզում,- ուշացումով խոսեց Անդոն:

Արմանը սպասեց, մինչև Անդոն ուժ հավաքի, օգնեց, որ նստի անկողնում:

Նրանց ընկերությունը վաղեմի էր․ Արմանը բակի տղաներից էր և Անդոյի մոր

աշակերտներից, ու թեև տարիքային տարբերություն կար, այնուամենայնիվ, ժամանակի

ընթացքում գնալով ավելի մտերմացան՝ մասնագիտական հետաքրքըրությունների

ընդհանրության շնորհիվ:

Ի վերջո Անդոն կամաց-կամաց պատմեց գլխին եկածը: Արմանը լուռ լսում էր:

72


Ամեն ինչ պարզ ու հասկանալի էր. ինքը հո լավ գիտեր Անդոյին, նրա ապրած կյանքը:

- Դե․․․- ընկերոջ գունատ դեմքին նայելով ասաց Արմանը։- Ճարահատյալի հիմարություն

ես արել, ու քեզ քո տեղն են ցույց տվել: Ոչինչ, սրանից հետո խելքդ գլուխդ

հավաքած կապրես:

- Արդեն հավաքել եմ,- հոգնած արձագանքեց Անդոն:- Ես գիտեի, որ իմպեսները

նրանց աչքում ոչինչ են, բայց հիմա ինքս իմ աչքում էլ եմ ոչինչ:

- Մեղավորը դու ես,- նրան սթափեցնելու համար չոր տոնով շարունակեց Արմանը:-

Հաշվի չես առել, թե ինչ հանգամանքներում ես ապրում, հաշվի չես առել,

որ քո համար արժեքավորը պահանջարկ չունի, որ քո ուզածն էս կյանքում հնարավոր

չի, որ քո օրվա հացն ուրիշ ձևով պիտի աշխատես…

Քանի նա խոսում էր, Անդոն հիշեց, թե ինչպես էր դռնեդուռ ընկել մասնագիտական

աշխատանք գտնելու համար: Երազանքը որևէ քոլեջում կամ դպրոցում

կերպարվեստ դասավանդելն էր: Աշակերտների հետ սիրով կաշխատեր, բոլորին

լավ նկարիչ կդարձներ… Բայց չեղավ: Ամեն տեղ լսեցին, հետո ժպտալով ճանապարհեցին,

թե` գնա ու մեր զանգին սպասի…

Արմանը լռեց: Հասկացել էր, որ ասվածը բավական է ու մի քիչ էլ որ խոսի, Անդոյի

աչքում սեփական կյանքը վերջնականապես կարժեզրկվի։ Հետո գործնական տոնով

ավելացրեց.

- Լավ, իրար հետ մի կտոր հաց ուտենք, հետո կասես, թե ինչ ես մտադիր անելու:

Անդոն ուտելու ցանկություն չուներ: Դժվարությամբ փոխեց դիրքը, որ մեղմի

մեջքի ցավը․

- Մինչև մորս մահը` չգիտեմ: Մորիցս հետո` գիտեմ ինչ եմ անելու:

Պահարանի վրա ուտելիքը դասավորող Արմանը հետաքրքրվեց.

- Եվ ի՞նչ ես անելու տիկին Քնարիկից հետո:

- Տունը ծախելու եմ:

- Որ ի՞նչ։ Ունեցած-չունեցածդ էդ տունը չի՞:

- Որ մի սենյակ վարձեմ, գտնեմ քաղաքի ամենամեծ սուպերմարկետը, ամեն օր

մսեղենի, ձկնեղենի ու խմիչքի բաժիններից տեսակ-տեսակ բաներ առնեմ, կուշտ

ուտեմ ու խմեմ, խմեմ ու ուտեմ…

- Որ ի՞նչ…

- Որ հասկանամ, թե անընդհատ կուշտ ուտող-խմող մարդիկ ի՞նչ գույներով ու

ձևերով են տեսնում կյանքը:

Արմանը նայեց Անդոյի աչքերի մեջ ու սկսեց քայլել հիվանդասենյակով.

- Գլուխդ հիմարություններով ես լցրել, դրա համար էլ էս օրին ես:

Հետո կանգնեց Անդոյի դիմացն ու խոսեց կարգադրելու նման:

- Լսի, թե ինչ եմ ասում: Բժշկին կխնդրեմ, որ քեզ վաղը դուրս գրի՝ էսօր դեռ մնա,

որ մի քանի ասեղ էլ սրսկվես-կարգավորվես: Ես շուտով Ռուսաստան եմ գնալու: Եթե

ընկերոջս առաջարկած դիզայնի գործը ստացվի, երևի մի տարի կմնամ: Արվեստանոցի

բանալիները կտամ, աշակերտներիս էլ` հետը: Նկարչության պարապմունքները

կշարունակես, նոր խումբ կհավաքես, ամիսը մի քանի կոպեկ կաշխատես:

73


ԱՐՁԱԿ ՍԵՐԳԵՅ ԱՂԱՋԱՆՅԱՆ

Անդոն գլխով դրական նշան արեց:

- Իսկ եթե քեզ չես պատկերացնում առանց նկարելու,- շարունակեց Արմանը,-

ուրեմն ոչ թե եթերներում ֆռֆռա, այլ պատրաստ եղի հանուն դրա հացդ թեկուզ

փողոց ավլելով աշխատել:

- Հենց էս երկրու՞մ պիտի ծնվեի…

- Երկիրն ի՞նչ, եթե մենք բանի պետք չենք,- չարացած ընդհատեց Արմանը:

Դադարեց քայլել ու նորից նայեց Անդոյին։ Նրա անմխիթար խեղճությունից սիրտը

ճմլվեց, բայց աշխատեց ցույց չտալ: Գրպանից փող հանեց, դրեց պահարանը:

- Սա էլ վաղը տուն հասնելու համար:

Թողեց նաև ծխախոտը։ Հետո Անդոենց տան բանալին ուզեց ու պատրաստվեց

դուրս գալ․

- Կուտես, սոված չմնաս: Իսկ մնացածի մասին էլ վաղը-մյուս օրը` մինչև գնալս

կխոսենք, եղա՞վ:

- Ես ուտել չեմ ուզում, տար տուր մորս,- խնդրեց Անդոն:

- Թող մնա, կուտես: Ես հիմա տիկին Քնարիկի մոտ եմ գնում:

- Մորս չասես, որ հիվանդոնոցում եմ․․․

Արմանի գնալուց հետո Անդոն փորձեց մահճակալից իջնել, չկարողացավ. գլխապտույտը

չթողեց: Ոտքերը ձգեց մահճակալի վրա ու պառկեց: Մի կտոր հաց կուտեր,

եթե չվախենար ստամոքսի ցավը բորբոքելուց:

Քիչ անց բաց լուսամուտից հիվանդասենյակ լցվեց խմբավորված ճնճղուկների

աշխույժ ծլվլոցը։ Բնության ծանոթ իրարանցում էր: Ուզեց տեսնի: Բռնեց մահճակալի

գլխավերևի ձողից, ձգվեց, ոտքերն իջեցրեց հատակին և կռացած կանգ

առավ` մյուս ձեռքով հենվելով պահարանի անկյունին:

Նայում էր մինչև աղմկող թռչունների խումբը չտեղափոխվեց անտեսանելի մի

տեղ: Հետո զգուշությամբ նստեց մահճակալի եզրին: Փորձեց ինքն իր համար պարզել․

եթե ընտրություն ունենար, ո՞ր կյանքը կգերադասեր` թռչնայինը, թե մարդկայինը,

ու որի՞ դեպքում ի՞նչ կկորցներ ու ի՞նչ կշահեր…

74


ԾՈՎ ALIZE ԲԱՆՈՒՉՅԱՆ

Գրող, արվեստաբան

ՔԱՂԱՔԱՎԱՐՈՒԹՅՈՒՆ

Ամենից շատ մարդկանց մեջ գնահատում եմ քաղաքավարի լինելը։

Զգուշացնել, երբ ուշանում ես, դուռը թակել ներս մտնելուց առաջ, բնականաբար

մտնել միայն պատասխան ստանալուց հետո, իսկ եթե պատասխան չկա, ոչ մի դեպքում

չփորձել բացել, թեկուզ հույսով, որ հնարավոր է դուռը բաց է, հնարավոր է դու

կատվիդ գրկած (ես կատու չեմ սիրում, քեզ նկատի ունեմ), ականջակալներդ դրած`

կինո ես նայում ու չես ուզում, որ քեզ խանգարեն։

Եթե սոված չես` չհամոզել, եթե հոգնած ես` չանհանգստացնել, եթե զանգերին

չես պատասխանում` չմտածել, որ հոգեբանի կարիք ունես կամ մեռել ես, եթե մազերդ

թաց են` լավ ես արել չես չորացրել։

Եթե տխուր ես կամ ուրախ, պարտադիր չէ բացատրել, թե ինչու, եթե դասդ չես

սովորել, թող հավատան, որ հեռավոր մորաքույրդ մահացել է` թեկուզ երեք անգամ։

Եթե ծխում ես, գիտես, որ առողջությանը վնաս է` ի վերջո դու ես թոքերդ քաշողն

ու հևիհև վազողը։

Եթե կարծիք չունես այս կամ այն հարցի շուրջ` չես խուսափում կամ դեբիլ չես,

պարզապես քո թեման չէ։

Եթե սիրահարվել ես, ի՞նչ կարևոր է, թե ում, եթե բաժանվել եք, ի՞նչ կարևոր է,

թե ով առաջինը գնաց, միևնույն է գնացողից հետո քո մնալը իմաստ չունի, ինչ էլ

չլինի՝ դու էլ կգնաս, ու ճանապարհելը բոլորովին պարտադիր չէ։

Եթե մեծերին տեղ տալ, ապա՝ միայն հոգնածներին, իսկ շպարված ու ծանր զարդերով

բեռնված, բարձրակրուկներով փափկասուն տիկինը թող մի քիչ էլ կանգնի,

վնաս չունի։

75


ԱՐՁԱԿ ԾՈՎ ALIZE ԲԱՆՈՒՉՅԱՆ

Եթե զգուշանալ, միայն՝ կատաղած շներից։ Եթե զգուշացնել, միայն, որ մոտակայքում

կատաղած շուն կա, պարտադիր չէ մարդկանցով վախեցնելը. գիտենք, որ բոլորը

մի բարի պտուղ չեն։

Բայց այս եթեները չշարունակելու համար՝ մեկը, վերջնականը, ավելի ցայտունը՝

որ պարզ լինի, թե ինչքան կարևոր բան է ինձ համար քաղաքավարությունը։

Եկար, տանս դուռը թակեցիր, հոժարակամ բացեցի, կոշիկներդ մաքրում ես, հարցնում

ես՝ հանե՞լ, թե՞ ոչ, ես ասում եմ, որ ոչ, բայց ե՛ս եմ ասում։ Ուղեկցում եմ քեզ ներս,

առաջարկում նստել, հարցնում եմ, ջուր թե սուրճ, կամ թեյ, ընտրում ես ջուրը` ո՞վ

հավես ունի քեզ համար սուրճ պատրաստել։

Պատմում ես միայն կարևորը, գլուխս չես տանում, եթե այնքան մտերիմ չես, որ

գլուխս տանես: Եթե նույնիսկ մտերիմ ես, բայց ուր-որ է կօտարանանք, հաշտվում

ես այդ մտքի հետ ու չես հարցնում զգեստս նոր է, թե ոչ։ Քեզ ի՞նչ։

Սեղանի վրա խնձոր կա` այդքան էլ չեմ սիրում, բայց սեղանի վրա որ լինում է, մըթնոլորտը

խնձորանում է։ Կառաջարկեմ, թե մտքովս անցնի, բայց կխնդրեմ, որ դու

կտրես` դանակների հետ վարվելու մշակույթը լավ չգիտեմ։ Կտրում ես, ուտում ես,

անաղմուկ հնարավորինս, ու մեկ էլ՝ արդեն հոգնած իմ պահանջատիրական սառը

քաղաքավարությունից, և որովհետև ոչ մի կերպ չի ստացվում ստանալ այն, ինչի հետեվից

եկել ես, շատ իմանամ. փողի, գուցե սիրո, գուցե բամբասանքի, գուցե բանաստեղծության,

գուցե վաղուց ինձ նվիրած ապարանջանի, գուցե գրքի, գուցե պարզապես

զրուցելու, գուցե պարզապես լռելու․․․ ինչի հետևից էլ, որ եկած լինես` եթե չի

ստացվում ստանալ ու մտքովդ անցնում է դանակը վերցնել ու խրել ուղիղ շնչափողս,

հարց չկա, բայց․․․

Սպասում ես, որ արնաքամ լինեմ, հատակը լվանում ես, շորերս լվանում ես, ինձ

կարգի ես բերում, մազերս սանրում ես, սենյակս` եթե թափթփված է, հավաքում ես,

արդեն կարող ես ուզածդ վերցնել՝ դե ինչի՞ս է պետք, թողնում ես միայն մի գեղեցիկ

զգեստ, մի զույգ կոշիկ, չհագածը` ոչինչ որ ոտքերս սեղմեն, միևնույն է չեն ցավեցնի։

Պահում ես ինձ համար նաև ինչ-որ մի զարդ, աշխատում ես, որ գեղեցիկ մնամ։

Պառկեցնում ես մահճակալիս վրա, ձեռքերս դնում՝ դե ինչպես որ անում են, ոտքերս

ուղղում, համոզվում, որ մարդամեջ մտնելու բան եմ, հեռանալուց առաջ դուռը բաց

ես թողնում` իհարկե, հետքերդ վերացնելուց հետո. ես հետմահու ցուցմունք տալու

հավես չունեմ, ոչ էլ կուզեմ գործ տալ քո դեմ։ Դուռը բաց ես թողնում, որ չնեխեմ,

լույսը մարել չես մոռանում, պատուհանն էլ որ բաց թողնես` մի քիչ շնչեմ, մինչև

տանեն, վատ չի լինի։

Եվ որպեսզի այս պատկերը կատարյալ լինի, գնալուց առաջ կարող ես նաև ծըխել

ու ինձ էլ առաջարկել՝ եթե հրաժարվեմ, ուրեմն հաստատ մեռած եմ։

Մի խոսքով, նույնիսկ ինձ սպանելիս, քաղաքավարություն եմ ուզում։

Միայն այդ դեպքում ես գոհ կմնամ․․․

76


ՊՈԵԶԻԱ

ԾՈՎ ALIZE ԲԱՆՈՒՉՅԱՆ

ԵՐԱԶ

Մի փոքրիկ աղջիկ կախվեց թևերից իմ անուրջների

և խնդրեց պատմել, ինչի մասին եմ այդքան երազում,

ինչու եմ ամեն երեկո նայում խուլ կամուրջներից,

ինչու եմ հագել այս ճերմակ շորը, որ ինձ չի սազում:

Ես մտածեցի, որ նա իմ մասին շատ գաղտնիք գիտեր,

բայց թե որտեղից, նրան հարցնելու քաջություն չկար,

և նա իմ ձեռքից բռնելով տարավ հասցրեց մի տեղ,

մի դատարկ սենյակ, որտեղ ես տեսա լոկ երկու նկար:

Մի տարօրինակ նմանություն կար այդ նկարներում,

երկու մարդ. մեկը երիտասարդ էր, իսկ մյուսը ահել,

նրանցից մեկը խաղաղություն էր իմ սրտին բերում,

մյուսը, թվում էր, իր բռում ճզմած իմ սիրտն էր պահել:

Հետո սենյակն այդ հանկարծ վերածվեց մի մեծ փողոցի,

ինձ անտեսելով, իմ միջով անգամ մարդիկ էին անցում,

կապույտ երկինքը նմանվել էր մութ անձրևանոցի,

և թվում էր, թե այդպես էր կյանքը մահին շրջանցում:

Ես մեռնում էի, ամեն ինչ պարզ էր, ինձ քիչ էր մնում,

և նկարներում իմ պահապանն ու ինձ սպանողն էին,

փոքրիկ աղջիկը ինձնից մեկ քայլ հեռու չէր գնում,

ասես հենց նա էլ ինձ դեպի եդեմ կամ վիհ տանողն էր:

Բայց ես բացեցի աչքերս, բայց ես սկսեցի շնչել,

և ինձ պատմեցին, որ ես պարզապես քնել էի երկար,

և որ պարզապես իմ զարթուցիչի ձայնը չէր հնչել։

Իսկ տարօրինակ ու փոքրամարմին աղջիկը չկար:

78


ԲԱՅՑ ՍԱ ՓԱՐԻԶՆ Է

Օրերը խառնվել են իրար, շուտ է մթնում,

դժվար է մոռանալն ու հիշելը, ամեն ինչ այլ է,

երեկվա նոթերում նշածն էլ չեմ գտնում,

և քամուց մինչև փոթորիկ արդեն մի քայլ է:

Գիշերը փողոցում միայն լապտերավառն է,

և Սենի երկայնքով քայլող մենակները,

փեղկերի ետևում հյուրատան, երբ օդը սառն է,

թվում է՝ պիտի լռեն այս սենյակները:

Բայց սա Փարիզն է, այստեղ լռելն անհնար է,

երբ կյանքը դրսում մթնում է, լույս է ներսում

և, եթե արգելվի դուրս գալ, տանը մնալն էլ

խրախճանք է, միայն մենակներն են մրսում:

ԵԹԵ ԿՈՐՑՐԵԼ ԵՍ

ԳԺՎԵԼՈՒ ՔՈ ՇԱՆՍԸ

Եթե կորցրել ես գժվելու քո շանսը,

կյանքն իր հունով կգնա,

ոչ ոք չի խախտի իրերի բալանսը,

չի գա, կամ չի հեռանա...

Եթե կորցրել ես... կմնան քո տեղում

կարոտները` լքված ու մաշված,

և, իբրև նյարդերի անդառնալի շեղում,

կթվան քեզ օրերդ՝ հաշված...

Եթե կորցրել ես գժվելու քո շանսը,

դեռ հաստատ չի, որ չես գժվել...

79


ՊՈԵԶԻԱ ԾՈՎ ALIZE ԲԱՆՈՒՉՅԱՆ

ԿԱՆՑՆԵՍ, ԿԳՆԱՍ

Կանցնես, կգնաս, ու ինձ կմնան էջերը սպիտակ,

Ու ես կափսոսամ այս կաթիլ-կաթիլ թողած թանաքը:

Ինչի՞ համար էի ես` այսքան անշպար ու այսքան շիտակ,

Քո խաղի համար իզուր դատարկում իմ ժամանակը:

Կանցնեմ, կգնամ, ու քեզ կմնան էջերս սպիտակ,

Ու դու չես գտնի մեզ ո՛չ արթմնի, ոչ էլ երազում,

Միայն կտեսնես` ինչպես են մարած մեր աստղերի տակ

Երբեք չծնված, երբեք չսիրված փոքրիկներ վազում:

ՔՈ ԳՐՊԱՆՈՒՄ

Մի օր քեզ գրածս նետելու եմ ծովը,

Որ ինձ մնա ոչինչ, իսկ քեզ`անեզերքը,

Առանց հետին մտքի` ճշմարիտը ով էր:

Ես այդպես էլ չեղա, ես չեղա քո տիեզերքը:

Սիրո հարցում, սե՛ր իմ, ես շռայլ եմ միշտ էլ,

Ես նայիվ եմ, հեշտ են ինձ գրպանում,

Ինձ նույն բանն են թվում սուտն էլ, ճիշտն էլ,

Հեռանում եմ` սիրտս քո գրպանում:

ԻՆՉԻ՞Ս Է ՊԵՏՔ

Կուզեի չլինել ոչ մի տեղ,

Ոչ մի բան քո մասին չլսել,

Ի՞նչ էիր դու իմ մեջ գտել,

Ի՞նչ գտա քո մեջ, իմ սեր...

Թող փլվեն բոլոր փողոցները,

Վերանա ամեն քայլ ու հետք,

Եթե ճիշտ էր իրար կորցնելը,

Քեզ հիշելն ինչի՞ս է պետք...

80


ԱՐՇԱԿ ՍԵՄԻՐՋՅԱՆ

Բանաստեղծ, դրամատուրգ

ՔՆՔՈՒՇ ԾԻԾԱՂ

Աստղերից պոկված իմ քնքուշ ծիծաղ,

Գնա ու հպվիր սրտին այն տխուր,

Որն արտասվում է, որի սերն անցավ,

Որը լալիս է հառաչանքով խուլ:

Քո բույնը հյուսիր նրա փակ սրտում,

Փորձիր նրբորեն դռնակը բացել,

Որ ակամայից իր սրտի խորքում,

Զգա ինչպես է կյանքը արթնացել:

Այսօր լինի նա, վաղն էլ՝ ուրիշը,

Ով կարիքն ունի դու գրկիր ամուր,

Թող ամեն մարդու երջանիկ հույսը,

Քեզնով արթնանա, թռչի ամենուր:

Ու ես կժպտամ այս կյանքից արբած,

Որ քեզանով են սիրով ժպտացել,

Քեզ նվիրում եմ բոլորին սրտանց,

Բայց չմոռանաս, որ պետք ես ինձ էլ:

81


ՊՈԵԶԻԱ ԱՐՇԱԿ ՍԵՄԻՐՋՅԱՆ

ԱՐՆԱՀԵՂ ՏԱՆԳՈ

Կայծակի նման մի ակնթարթում,

Մարեցին բեմի բոլոր լույսերը,

Ու մթնած բեմում արյուն էր կաթում,

Եվ թնդում էին հզոր ծափերը:

Բացվում է բեմը ու նրա խորքում,

Կիսամերկ աղջիկ՝ ժպիտը դեմքին,

Արյունն ու հուրը իր խենթ հայացքում,

Խելագար փարվեց իր պարող զույգին:

Եվ հնչեց տանգոն՝ կայծակի ձայնից,

Մեղեդին ձուլվեց հայացքին նրանց,

Խելահեղ ճիչեր լսվեցին բեմից,

Ուր վարարում էր խենթ կիրքը անսանձ:

Բեմի արյունն էր աղջիկը հագել,

Ու կարմիրով էր զույգին լվանում,

Հոգու կրքով էր տղային գրկել,

Եվ հնչյուններն էր խելագար խմում:

Շքեղ պարուհին կրքի զոհ դարձավ,

Պատռեց զգեստը ու նետեց գետնին,

Իր խենթ պոռթկումից զույգն անէացավ,

Կիրքը նվիրեց գժված մարմնին:

Հնչում էր տանգոն ու արնոտ ճիչով,

Զույգ մարմինները տապալում գետնին,

Հանդիսատեսն էլ սառած հայացքով,

Զոհ դառնում պարի ամեն հնչյունին:

Տանգոն դարձել էր էրոտիկ մի պար,

Սերն էր թափառում՝ արյուն խմելով,

Եվ թռչկոտում էր կիրքը մոլագար,

Շքեղ տանգոյի խենթ հնչյուններով:

Ու չէր դադարում տանգոն արնահեղ,

Աղջիկն էր զույգին փաթաթված ճչում,

Տղան էլ փարված մարմնով ահեղ,

Կրքից ոռնում էր ու արյուն շնչում:

Տղան պարուհու մարմինը գրկեց,

Երբ որ վերջացավ տանգոն խելագար,

Արնոտ մարմնին արցունքներ թափեց,

Մարմնին վառված, ուր էլ կիրք չկար:

82


ՏԻԿԻՆ

Քո շռայլ լույսը կատաղած նետիր,

Հրեղեն փայլով ամայացրու ինձ,

Կրքոտ ժպիտով կրքիս ապտակիր,

Որ գժվեմ շորիդ երկար բացվածքից:

Գինովցած ու խենթ կանգնել եմ ահա,

Ուզում եմ հասնել քո խաչմերուկին,

Աչքերով կանչիր ու ինձ հետ խաղա,

Դու ինձ կախարդիր, հմայիչ տիկին:

Քո կարմիր լույսը փոխիր կանաչի,

Որ խելագարված քո մայթը մտնեմ,

Որ գամ ու զգամ կիրքը քո շնչի,

Որ անէացած մեղքերս մատնեմ:

Արհամարհելով ձևերն օրենքի,

Չնկատելով կարմիր ու կանաչ,

Արգելակում եմ հանուն քո կրքի,

Կանգնում դեմդ ու լիզում՝ շուրթս թաց:

Շքեղ զգեստիդ շռայլ բացվածքից,

Եվ քո ծնկներից կրքեր արձակող

Մթին իղձերը բանտարկում են ինձ,

Եվ կապում անզուսպ հոգիս ոռնացող:

Քո խաչմերուկի զինվորն եմ, տիկին,

Քո բաց անտառի որսորդն եմ հարբած,

Նետահարիր իմ թուլացած հոգին

Եվ առ քո գիրկը կրքով գրկաբաց:

Վարակիր հոգիս բույրով գիշերվա,

Ճչա գիշերում, անդորրը խախտիր,

Դու հյուրընկալվիր սիրով ինձ վրա,

Չմեռնող տենչս գազազած խեղդիր:

Թող որ մարմինդ անհագ ըմբոշխնեմ,

Ապակիները փշրվեն քրտնած,

Գիշերում ցավի հաճույքից մեռնեմ,

Կրծքերիդ ամբողջ եռանդը խմած:

Այսօր զգեստիդ բացվածքը իմն է,

Թող քեզ այս գիշեր դառնամ ուղեկից,

Գուցե հասկանաս, որ տարբերվում է

Գերված պոետը` հարբած վարորդից:

83


ՊՈԵԶԻԱ ԱՐՇԱԿ ՍԵՄԻՐՋՅԱՆ

ՀԵՐՈՍՆԵՐ

Արա Գեղեցիկ չեմ, բայց սիրել եմ ուզում,

Որ ինձ խանդի անգամ Ռոմեոն մեռած,

Խելագար Սաքոյի հետքերով եմ վազում,

Որ գրկեմ Համլետի երազները վառված:

Ուզում եմ կարոտել Ոդիսևսի նման,

Երազում եմ տրվել կրքին Մեդեայի,

Օթելլոյի սիրով դառնամ ծիլը գարնան

Ու լինեմ Անուշի լույսը երազների:

Եվ կրակներ վառած դառնամ Պրոմեթևս,

Ու բարեկամ լինեմ Գոդունովի ազգին,

Ժաննա դ'Արկի հրին հպարտ պարզեմ թևս,

Միանալով Դավթի սասնական բռունցքին:

Դառնալով աղոթքը մեռնող Պոլիկտոսի,

Երազում եմ լույսեր, հույսով գիքորական,

Որ Տարտյուֆն այլևս կրոն չքարոզի,

Ու թնդան Պեպոյի խոսքերը հաղթական:

Սթոքմանի շնչով բռունցքս վեր հանած,

Երկինք եմ շպրտում բողոքները Չացկու,

Ու Աբու Լալայի քարավանում հոգնած

Թպրտում եմ Զևսի կայծակից ահարկու:

Ջարդելով Մակբեթի գահն անակալած,

Մռնչում եմ շնչով մանուկ Հերակլեսի,

Որ Քաջ Նազարները իրենց փառքը թաղած,

Վազեն ու լպստեն դռները Հադեսի:

Աշխարհի մեծերը գրչի մի հարվածով

Կյանքում նկարել են լուսաբացի զարկը,

Ուր յուրաքանչյուրն իր ժամանակի խղճով,

Լողում ու գնում է դեպի մայրամուտ:

84


ԳՈՒՅՆԵՐ

Վարարող ջրի գույնն եմ վերցրել,

Որ ներկեմ կյանքը գույնով խելագար,

Ամեն անցորդի հոգին եմ ջրել,

Որ հոգու գառը դառնա վազող գայլ:

Ծաղկի թագուհու կարմիրն եմ շնչում,

Եվ համբուրում եմ գույնով կրակի,

Փոթորկի նման գիշերում ճչում,

Արթնացնում մեռած կաթիլը կրքի:

Առյուծի դեղին մորթին եմ հագել

Ու մռնչալով վազում աշխարհում,

Այն հոգիների դռներն եմ թակել,

Ովքեր վախից են թաքնված լռում:

Հագել եմ նաև թիկնոցը մթի

Եվ չղջիկներին ընկեր եմ դարձել,

Դարձել եմ մրրիկ ու քնած խղճի՝

Հոգին ավերող քամիներ սանձել:

Ծառերի կանաչ գույներն եմ հագել

Ու փռվել ամեն անցորդի ճամփին,

Մոլախոտերն եմ կյանքում հավաքել,

Հոգու թրթիռով տրվել կանաչին:

Սպիտակն եմ սիրով հողերին ցանել,

Որ կարապի պես ամպերում ճախրի,

Նվեր եմ բերել լուսե երազներ,

Բերել եմ մաքուր գիրքը ծիծաղի:

Առյուծի գույնով արևն եմ վառում`

Ջրերի գույնով հազիվ թե վառվի,

Կարապի գույնով կարմիրն եմ մաքրում`

Կրակի գույնով դժվար մաքրվի:

85


ՊՈԵԶԻԱ ԱՐՇԱԿ ՍԵՄԻՐՋՅԱՆ

ԵՍ

Ես ո՛չ Աստված եմ, և ո՛չ էլ սատանա,

Ձեզ պես մի հասարակ, սովորական մարդ եմ,

Ամեն դժվար պահի հոգիս կվշտանա,

Հավատացեք, որ նույնիսկ լացել գիտեմ:

Կարող եմ ծիծաղել երջանիկ պահերին,

Մանկան նման ժպտալ ու եղբոր պես կռվել,

Եվ հաճախ կանգնել սխալ ճանապարհին`

Մեղքերով լի սրտով նույնիսկ, և չներվել:

Կարող եմ սպանել և սոված գիշերներ

Կամ հարուստ վայրերում անցկացնել ժամանակ,

Ամեն տղայի պես ունենալ ընկերներ,

Կռվից տուն գալ արնոտ, մոտս՝ քար ու դանակ:

Ես այն չեմ, ինչ որ դուք կարծում եք շատ անգամ,

Մի տղա եմ, որ գիտի ցավը կյանքի,

Ամեն դժվար պահի ձեզ օգնության կգամ,

Կլցնեմ ձեր հոգին հնչյուններով երգի:

Եթե կյանքում ունեմ հարուստ թուղթ ու գրիչ,

Չմտածեք, թե ես գոռոզ եմ ու հպարտ,

Շատ ժամանակ ես թույլ եմ՝ չունենալով ոչինչ,

Շատ անգամ պարտված, շատ անգամ էլ՝ անպարտ:

Կյանքում շատ եմ տեսել անծանոթներ տարբեր,

Որոնց ընդունել եմ որպես հին բարեկամ,

Ովքեր մի ակնթարթ հարազատ են դարձել,

Սիրով նվիրել եմ վերջին գրոշն անգամ:

Ես ո՛չ սատանա եմ և ո՛չ էլ Աստված,

Ամեն մարդու պես իմ սիրտն էլ կդողա,

Ինձ համար էլ խորթ չեն երջանկություն ու լաց,

Սովորական մարդ եմ, մի երազող տղա:

86


ՀՈՒՍԻԿ ԱՐԱ

Բանաստեղծ

ԹԱԼԻՇ

Փամփուշտից հետո

կարկամ լռություն է,

և չենք ընդունում՝

սա է դժոխքը։

Լույսից վերև՝

խոնարհված տներ են․

մարմինները մերկ են

լույսից ներքև։

Չորս օր ժամանակը

բացակա էր,

և Աստված

չի վերադառնա այստեղ։

Հեռո՛ւ տար

հերոսի կեցվածքդ,

խրոխտ հայրենիք,

որ իջեցնեմ որմնաթերթերից

բաց մարմինները որդիներիդ՝

ծածկեմ վերջապես:

87


ՊՈԵԶԻԱ ՀՈՒՍԻԿ ԱՐԱ

ԴԻՐՔԵՐՈՒՄ

Սահմանից այն կողմ` խրամատ է,

ու խրամատ՝ սահմանից այս կողմ.

մահվան այդ եզրալարն է

կյանքի բարակ տարածություն.

այդպես գծել է ո՞ւմ ձեռքը անվարժ:

Դիտակետ հսկող դիրքապահ՝

ինքնաձիգն ուսին,

գետնատան գաղջում զինվորներ կես քնի մեջ`

գիշերվա կռվից հետո,

իսկ ծածկի վրա սողում են օձեր:

Հողը զենքի ընկերն է

մերձավոր,

իսկ ամենաթանկը վայրկյանն է այստեղ՝

ողջ մնալու,

և խաղաղ նամակն է կարևոր՝

տնից ուղարկած:

Հողի մեջ փորված մատուռ,

ու թղթե խաչեր կախ-կախ…

Այս կողմերում ամեն տեղ է Աստված,

բայց կյանքը սայթաքող է, փխրուն,

և մահն է ուղիղ ու ստույգ.

մե՛նք ենք հորինել այսքան անխաղաղ:

88


ԱՊՐԻԼ 2016

Ապրիլ գրվեց թղթին հետադարձ,

ու կաթեց արյուն`

մակընթաց կետեր:

1 զոհ, 10 զոհ, 100 զոհ.

երկնքից նայում են կիսատ, անկատար,

իսկ մեր հայացքը հպարտ է`

փուչիկ խաղացնող մանկան նման:

Դառն էր կուլ գնում բաժակը

պարտության,

որ մատուցեցիր ընթրիքին, երկիր,

և խմեցինք խաչի վրա:

300 է դառնում

արծաթի 30-ը,

երբ ուսուցիչն է մատնում

աշակերտին:

Գարունը դավաճան ժամանակ է:

89


ՊՈԵԶԻԱ ՀՈՒՍԻԿ ԱՐԱ

ԻՄ ԵՐԿԻՐՆ Է ՍԱ

Դրսից` երկար կրակահերթ,

կարճ կրակոցներ են ներսում.

տեղավորվել է կյանքս

երկու փամփուշտի արանքում:

Իմ երկիրն է սա.

ի՞նչ ես տվել ինձ, որ առնել չես կարողանում:

Ժամանակը կախվել-մնացել է օդում

և տեղ չի գտնում այս հողի վրա:

Մի փշալարից մյուսն է օրը ձգվում.

ամբողջ՝ վարք է ու կենսագրություն:

Քեզնից դուրս քունքս են փնտրում,

քեզնից ներս գտնում են սիրտս.

ետ չես տանում ձեռքդ, անաստված,

որ տեսնեմ`ի՞նչ գույնի է արյունս:

Դրսից` մոտեցող գազան,

մոտիկ է գազանը ներսում.

ճշգրիտ պառկել է մարմինս

երկու ժանիքի արանքում:

Միշտ նամռութ հայրենիք,

ի՞նչ չեմ տվել քեզ, որ առնել ես փորձում:

ՎԱՐԱԳՈՒՅՐՆ ԸՆԿՆՈՒՄ Է

Վերջ: Վարագույրն ընկնում է պատառ-պատառ,

որ մեղմ բաժանվեն հանդես ու հանդիսատես.

մեր նոր դերն ենք փորձելու կուլիսներում,

իսկ բեմի վրա նույն դերն է խաղացած:

90


Ես էլ տեսա քո կերպը, երկիր`

աստվածային և սատանա.

հիմա որի՞ն երկրպագեմ,

երբ մեկի մեջ մյուսն է առկա:

Կտրում ես երակը զարկի մեջ պրկված

և թույլ ես տալիս դնեն վիրակապ:

Խառնվել են սահման ու կանոն անուն առ անուն`

ո՞ր դիմակի տակ ես.

հերո՞ս ես, զո՞հ, թե՞ բոզի տղա:

Պոկել ես ամորձին որձակ խոսքի,

թողել ես ինձ բառը անանդամ,

ու մեռնում եմ ես գազանիդ համար

և չեմ էլ ապրում, որ գթությունն է քո:

Ու բարձրանա՞ դեռ

նորից վարագույր․․․

թատրոնից հետո:

ԱՄԵՆ ՕՐ

Դանդաղ խրամատ է ժամանակը մեր.

խենթ ես, իմ երկիր,

որ ծիծաղում ես դեռ:

Իմ մարմինն ես,

քո արյունն եմ երակներիդ մեջ,

որ թափվում է կաթիլ-կաթիլ

և ամեն օր:

Զոհից հետո զոհ է էլի,

որ չի հասցնում մնալ նոր:

Քո մարմնում իմ երակն է քամվում

դանդաղ ու ծոր-ծոր.

խփվում ենք մեկմեկու համար`

առանց խտրության

ու հերթ տալու իրար:

Արժե՞ր այսքան մեկ ու նույնը լինել:

91


ՊՈԵԶԻԱ ՀՈՒՍԻԿ ԱՐԱ

ՄԵՆՔ՝ ՔԱՐԻՆ ՓՈՐՎԱԾ

ՃԱԿԱՏԱԳՐԵՐ

Ծերունին՝ ճերմակի մեջ,

նման գուշակին Թեբեի,

պատմեց,

որ կտրիճներ էին ժուկով-ժամանակով

քարերը մեր`

կյանքը զոհեցին վասն այս հողի,

որ ամուր քայլես,

փխրուն երկիր,

ոտքիդ տակ են նրանք:

Արդեն հեքիաթ չէ,

նորից տղաները քո

դառնում են քարեր՝

սիրուն,

լուսավոր:

Մեր քարե՞րն են ծանր,

թե՞ քո հողը, երկիր…

Որ չսայթաքես,

որքա՞ն քարի դեռ

փորելու ենք

ճակատագրեր:

92


ԹԱՐԳՄԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

ԱՖՐԻԿԱՅԻ

ՊՈԵԶԻԱ

ՄԱՆՈՒԵԼ ԼՈՊԵՍ

ԿԱԲՈ- ՎԵՐԴԵ

Երբեք չմեռնես,

որովհետև աշխարհի բոլոր կրակներով

կայրվի իմ լեզուն,

և կամայանա քեզ համար ազատագրված հողս...

Չմեռնես երբեք,

որովհետև երկնքից կընկնեն

բոլոր սրբերը,

և կորբանան աստվածները համայն...

Երդումով աղաչում եմ` չմեռնես,

որովհետև ես չգիտեմ ու չեմ կարող

ջրերի վրայով քայլել

և տիրավայել ցավը կրել...

Հանկարծ չմեռնես,

որովհետև առաջին անգամ կյանքում

ես երջանիկ եմ ու...

այսքան Աստված:

94


ՋՈՆ ՊԵՊԵՐ ՔԼԱՐՔ

ՆԻԳԵՐԻԱ

Մարմինդ սև է, երգ ի'մ,

Հոգիդ` ճերմակ կարապ:

Կանչդ, որ փաթաթել են

Սառը օձերի գալարումներին,

Լացդ, որ խորտակել են

Հին եգիպտական ջրհորում անտակ`

Ամենը հատուցում ունի, երգ ի'մ:

Նրանք, ում մարմինը սպիտակ է,

Հոգին` մրուրի պես սև,

Նայում են ստրուկի կորացած մեջքին

Եվ չեն հասկանում ի ծնե տրված

Ստրկությունն իրենց,

Եվ չեն ճանաչում Ամենատեսին,

Որին կոչում են ոմն Աստված,

Որին կանչում են` միայն մեռնելիս:

Ամենը հատուցում է, երգ ի'մ:

Եվ եթե մեռնեմ կորացած մեջքով,

Ապա` քո մարմնում, որ սև է,

Հոգուդ կարապի ճերմակ թևերին,

Եվ կարեկցանքով դեպի դժբախտը,

Որն ունի մաշկը հյուսիսամարդու

Ու թշվառ հոգի` բարբարոսների:

95


ԹԱՐԳՄԱՆՈՒԹՅՈՒՆ ԱՖՐԻԿԱՅԻ ՊՈԵԶԻԱ

ԶԵԽՈՐ ԶԵՐԱՐԻ

ԱԼԺԻՐ

Կանաչ սրտով աղջիկ,

Դու ապրում ես վերջին աշունդ

Կոպերին իմ:

Ձեռքերս` վերմակդ են,

Հայացքս` գիշերազգեստդ ճերմակ:

Կարոտի որդերը կրծում են մարմինս,

Հոգիս տկարանում է ժամացույցում,

Մերկությունդ` հաց է.

Բոլոր զինվորները սոված են

Պատերազմից հետո:

Կանաչ սրտով աղջիկ,

Դու թաքցնում ես տառապանքդ

Թխկիների տակ` մութ գիշերով

Լուսանները ճանկռում են հոգիդ,

Չղջիկները լցվում են կոկորդդ,

Ես կորցնում եմ թավիշը ձայնիդ

Խուլ անտառներում,

Ես խելագարի պես փնտրում եմ հոտդ

Տերևաթափված ծառերի մաշկին:

Ասա', դու կգա՞ս պատերազմից առաջ,

Ու կհամբուրե՞ս դեռ տաք շուրթերը

Չընկած զինվորի:

96


ԲԻՐԱԳՈ ԴԻՈՊ

ՍԵՆԵԳԱԼ

Հանգցրու' լույսը:

Թող մթության մեջ աչքերիցս թափվեն

Մորմոքների չղջիկները,

Թող ցավս դառնա փշրված աչքը

Կիսալուսնի:

Երեկ գիշերը կառամատույցում

Լսեցի ինչպես սպանեցին վերջին

Ոսկեկուրծք ճային,

Եվ ծովը դարձավ հավերժ սգավոր:

Լույսը հանգցրու':

Թող իմ աչքերը երբեք չտեսնեն

Արյունոտ ձեռքերը հեքիաթասպանի,

Որն ինձ ամեն օր

Դավաճանության դեղին սկուտեղով

Անվրդով բերել է

հանապազօրյա հաց ու ջուր:

Լուսանում է:

Աշխարհում ամեն բան ունի գերեզման,

Սերը մեռնում է այսպես անշիրիմ...

97


ԹԱՐԳՄԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

ԱՆԴՐԵՅ ՌԱՍՏՈՐԳՈՒԵՎ

Ռուս բանաստեղծ, թարգմանիչ, լրագրող:

ԱՆԱՊՅԱՆ ԱՐԵՎ

ՄԱՅԻՍ և ՕԼԳԱ ՄԽՈՅԱՆՆԵՐԻՆ

I

Անապյան արևը խաշում է ու չի տրամադրում`

ո՛չ հանգի, ո՛չ խորունկ մտքի, հատկապես, երբ օրը երկու անգամ՝

ծառայության գնացող ճշտապահ պաշտոնյայի պես,

առևտրի վրանների կողքով մի կերպ հասնում ես լողափ,

ուր աջուձախից, իրար հարևվան քսուքներ են շարված՝

արևայրուքի և նույնից` բայց արդեն

այրված մաշկը բուժելու համար,

տարբեր չափսերի լողազգեստներ, խավավոր սրբիչներ՝

կանչող հայացքով մերկ կանանց պատկերներ,

շնաձկներ, դելֆիններ

և այլ փքված կենդանիներ.

անդրավարտիքով, խալաթով ու ավելորդ մանրմունրով,

որ նախկինում կկոչվեր գաղութային ապրանք՝

ծովով, փոթորիկների միջով,

մաքսանենգությամբ բերված անձամբ մեզ համար...

98


Իսկ քթիդ մեջ սողոսկում է, լցվում ճախրող հոտը

իբրև հրավեր․ խորովածի, որ իր հյութն է տալիս ածուխին,

շուրպայի, շաուրմայի, խաչապուրիի,

լավաշի ու փլավի:

Եվ շրջավաճառի՝ ճիշտ մուեձինի երգին նման ձայնը․

- Տաք մատղաշ եգիպտացորեն, մեղրով փախլավա,

քաղցր սուջուխ, վաֆլու ձողիկներ, թարմ պիցցա,

տնական գինի, խաշած խեցգետին, սառը գարեջուր...

Թուրքական մզկիթի տեղում վաղուց ուղղափառ եկեղեցի է,

իսկ ձայնի ելևէջներն արևելյան են լսվում.

երևի, մեղավորը դարձյալ անապյան արևն է,

որի երեսին արծաթի նման պսպղում են ինքնաթիռները,

ինչպես ձկան շուկայում անձրուկն ու ծովատառեխը,

կամ այգաբացին ծովի ափի մոտ

մանրաձկների վտառի խաղը,

կամ հյուսիսցիների թարմ մարմինները,

որ իջել են կամրջակով ու շնչել աղի օդը սառը կրծքով

և նույն պահին էլ ընկել են ճանկը՝

փոխադրողների ու տնատերերի:

Իսկ հակընդդեմ եկող հոսքը պղնձամորթ էր

ու գրպանում զնգացնում էր վերջին կոպեկները,

որ խնայել ու չէր գցել ծովը․ մինչև ստանալիք կանխավճարով,

ընտանիքը դեռ կես ամիս կսնվեր...

II

Անապյան արևը խաշում է ու չի տրամադրում`

մարմնական սիրո, քանզի լողափը մարմնով առատ է,

բարակ լաթերը չեն ծածկում և ոչ մեկի եղած-չեղածը,

շատերն իրենք էլ չեն թաքնվում, ձգտելով բացվել

ճառագայթների և ցրված հայացքների տակ

(ընդ որում մեծ հայտնագործություն դեռ չի էլ եղել):

Եվ եթե կրծքերը տկլորացրած պարմանուհին անգամ

անտարբեր մարմինն անամոթաբար շրջապատին մեկնի՝

հազիվ թե նկատած մեկը կլիներ:

Անապյան արևը խաշում է ու չի տրամադրում...

Բայց մայրամուտից հետո կարճատև զովությամբ մաքրացած

մարդկանց մարմիններն ասես արևով լցված գավաթներ լինեն,

որ փոխանցում են միմյանց խոնավությունը տաք՝

99


ԹԱՐԳՄԱՆՈՒԹՅՈՒՆ ԱՆԴՐԵՅ ՌԱՍՏՈՐԳՈՒԵՎ

հագեցած․ ծովով, քամիով, մագնոլիաների կանաչով,

շիմշատի, սոճու, օշինդրի՝ թուրմ դարձած բույրով,

ծիրանի, կեռասի, սալորի պիրկ պտուղներով,

և ծանր` թարմ մեղրի բերկրալի տարափով,

և մայր մեղվի կրծքի տտիպ կաթով,

վարունգի հյութով, լոլիկի ու բալի արյունով

և խաղողի ողկույզի առաջին քաղցրահամ արցունքով,

սակայն՝ ցածրաձայն ու զգույշ, որ, Աստված չանի,

չարթնանան հանկարծ հարևան մահճակալներին

հոգնած-քնած՝ արևի և հողի նույն հյութով հագեցած մանուկները:

III

Անապյան արևը խաշում է ու չի տրամադրում`

խորհելուն կյանքի ոլորանների մասին,

հատկապես, երբ սեղանի է կանչում ու կոնյակ հայկական լցնում

հյուրասեր տանտերը՝ քեռի Մայիսը,

իբր՝ հիմա այսպիսինը չես գտնի, և կենաց ասում․

մեր առողջության ու լավ հանգստի համար:

Հուլիսյան գրեթե ամենամյա այցերից հետո

արդեն հինգերորդ սենյակում ենք ապրում նրա տան,

որ ամառները՝ սևծովյան մյուս կալվածքների պես

կենվորների քանակով մեղվաբուն է դառնում.

առավոտյան՝ մեղուների նման,

ցանկապատից դուրս են թռնում,

շտապում հագենալ անապյան արևով...

Ներկայիս աչքերով այս փեթակը, թերևս, մյուսների համեմատ

շատ անշուք է. ահա, հարևանն արդեն եռահարկ մի պալատ է շինել,

իսկ քեռի Մայիսինը դեռ մի հարկանի է:

- Ինչ արած,- ինձ ասում է,- ինքնաթիռն այսօր թանկ է...

Ինքն Անապայից ոտքը դուրս չի հանել,

բայց երեխեք-զարմիկներն ու թոռները․․․

Հայերին դարերով են ցրել աշխարհով․․․

Այս ձմեռ ծոռնուհին հիվանդացավ Երևանում՝

բերեցին անապյան նշանավորներին ցույց տան,

բայց նշանավորներն աշխարհիկ են, առանց փող չեն բուժում...

Անցած շաբաթ էլ իրեն հանկարծ ցավը բռնեց՝

հիվանդանոց չպառկեց, իսկ հիմա արդեն լավ է,

համ էլ քենու ծննդյան օրվա տոնն է․․․

100


Դե մենք էլ գրեթե ընտանիքի անդամ ենք...

Քեռի Մայիսի խորովածն առանձին մի երգ է:

Նախերգանքը՝ շուկան է, ուր վաղ առավոտը

քեռի Մայիսի թարմ միս ընտրելն է․

բծախնդիր, խոժոռված փնթփնթում է, թե՝ ուշ ենք եկել, ընտրություն չկա։

Հետո․ բադրիջան-մադրիջան, լոլիկ-մոլիկ ու խոտ-համեմունք...

Ճաշից հետո էլ մեղեդուն միանում է ածուխը՝ Ռոբսոնի, Արմսթրոնգի

կամ թեկուզ Էլինգտոնի նման սև մանգալին,

իսկ Մայիս քեռին՝ դիրիժոր Հերբերտ ֆոն Կարայանի տեղում է:

Ապոթեոզ․ հյութալի խոզի խժռում՝ մադրիջան-մոլիկի համեմված սոուսով,

տանտիրոջ պահեստից տնական գինով՝

Միշա (տեղի բարբառով) քեռու և Օլյա` նրա սևաչյա տիկնոջ

պատվին կենացներով առատ մեծարում․․․

Այսպիսի մի երգի առիթով կեսգիշերը մինչև բաժանվում ենք՝

քնելու ուղեկցող պատմություն լսելով. թե ինչպես վաթսունականներին

դատախազից փախփխող քեռի Միշան

չորս տարի ապրեց արևմտյան Ուկրաինայում,

քանի դեռ Անապայում կալանք էր սպառնում վեցամյա՝

մի բանի համար, ինչն այսօր բարեգործություն է համարվում:

Թերևս, մեր այս տարօրինակ կյանքի մասին խոհերին

անապյան տապը իսկի չի տրամադրում...

IV

Անապյան արևը կիզում էր և տրամադրում`

միայն երկարատև հանգստի, երբ շոգից ուժասպառ՝

Կազակների շուկայից հասած բալը շալակած,

ծանոթ ճանապարհով տուն վերադարձանք,

և սուսիկ-փոսիկ Ռիտան ասաց․ պապը մահացավ...

Հայ կանայք սև շորեր հագան,

տղամարդիկ` մռայլ ծխելով տեղավորվեցին նստարաններին, որ սպասեն,

մինչև որոշում կայացվի․

ե՞րբ թաղեն՝ կարգով թե՞ մի փոքր ուշ․

երկու եղբայրներն էլ Թբիլիսիում են՝ մինչև մուտքի վիզա ստանան,

մինչև գան-հասնեն, դրանից էլ բացի՝

մահվան թուղթը հազիվ վաղվա կեսօրին կտան...

Հաջորդ առավոտ լայն բացվեց դարպասը,

և՝ հետը անպետք իր համար փաստաթուղթը բերած,

Քեռի Միշան դարձավ իր վերջին գիշերվա օթևան․․․

101


ԹԱՐԳՄԱՆՈՒԹՅՈՒՆ ԱՆԴՐԵՅ ՌԱՍՏՈՐԳՈՒԵՎ

Օլյայի հետ մինչև լուսաբաց նստեցինք դագաղի կողքին,

կինս՝ պատշաճ վիճակին, նույնիսկ սև հագնելիք գտավ,

(այնուհանդերձ, կանայք ավելի են կյանքին հարմարված),

դե ես էլ՝ սովորական, սպորտային շապիկով․ ներիր, քեռի Միշա...

Իսկ Օլյան լալիս ու պատմում էր, ինչպես ամուսինը

հասավ իր ոտքով շտապօգնության մեքենա, հետո, արդեն հիվանդանոցում՝

պատգարակին, պառկեց ու խնդրեց. «Օգնեք...»,

ու քրտինքի կաթիլները սառը պատել էին ճակատը...

Իսկ բժիշկները հանգիստ իրենց սուրճն էին խմում:

Բայց Օլյան նրանց չէր ուզում ոչնչում մեղադրել,

ասում էր․ երևի ամեն ինչ արդեն հասկացել էին...

Վաճառողն ինձ մեկնեց գլուխները կախած կարմիր վեց մեխակ:

Տանում էի դրանք քաղաքով ասես իջեցրաց ջահեր՝

նմանը տեսել էի հին հռոմեական շիրմաքարերին․․․

Իսկ տանը դուդուկն էր ողբում, և թախծոտ մի ձայն

ինչ-որ արևելյան երգ էր երգում, ինձ թվաց՝ սարերի մասին,

որոնց լանջերին Երևանն ու Թբիլիսին են:

Սեղանը, որ շուրջը երեք օր առաջ

քեռի Միշան կոնյակ էր լցնում ու կենաց ասում՝

առողջության, արդեն շրջված էր ոտքերով վեր․

նրա ճաղբի վերջին հենակ էին հիմա ծառայում սեղանի այդ ոտքերը...

Արևը մինչդեռ նույնությամբ հուրհրում էր երկնային վերևից,

ալիքները ափ էին վազում մեկը մյուսի հետևից,

և ծիրանն էր ճյուղից ընկնում Գորգիպի քաղաքի պատերին՝

որ երկու հազարամյակ առաջ են հիմնել հին հույները:

- Ասես ամեն բան այսպես է լինում... – նույն սեղանի շուրջ՝

հոգեհացի հավաքվածներին ասել էր Օլյան:

Ու բողոք չկար նրա դառը խոսքում:

Անապյան արև...

102


ԴԻԱՆԱ ԱՄՓԻՄԻԱԴԻ

Վրաց բանաստեղծ, գրող

ԴԱՆԱՅԱ

«Ձեզ արգելվում է մայրանալ»,- ասում են ինձ:

Գյուղը, ուր ես եմ ապրում,

մռայլ է:

Անցիր այդտեղով,

եթե, իհարկե, ուզում ես պատմություններ լսել

այն մասին,

թե ինչպես մի առավոտ

հարևանի երեխային ես ինձ հետ տարա,

ու կավե ջրամանը փշրվեց:

Թե ինչպես եմ ես ծալում հագուստներս

և նրանց ինչ անուններ եմ տալիս.

Կասիոպեա,

Մեծ արջ,

Եղնիկի ցատկ:

103


ԹԱՐԳՄԱՆՈՒԹՅՈՒՆ ԴԻԱՆԱ ԱՄՓԻՄԻԱԴԻ

Թե ինչպես բրնձե դաշտերում

մորեխներ ցանեցի, ու հետո

մնացինք ձեռնունայն. բերք չկար:

Թե ինչպես եմ օժիտիս սնդուկում

թաքցնում թանկագին քարեր՝

քրիզոլիթ, սուտակ ու տոպազ

օտար ու փայլուն բառեր, և, ափսոս, որ օժիտիս սնդուկում

այդպիսի քարեր չեն փայլում:

Եվ թե իբր մուշտակս արջի

փափուկ ու սպիտակ է այդքան,

քանի որ մաշկած է արջից, երբ արջը դեռ չի եղել սատկած:

Եվ իբր մարմինն այս, որ իմն է,

սարսափելի դեռահաս է ու խակ՝

ցամաքի պես, որ զատվեց ջրերով,

104


և այս ծիտ-պարոնները բոլոր՝

հավաքված փորիս մեջ,

իմ պտուղը կտցող՝

սաղմս…

թպրտացող ծիտ-պարոնները այս,

և այս բոլոր մահճակալները

ես այնքան հեշտ եմ լքում`

այդպես դեղին քարերն են թողնում ճահճի ափին,

ուր դաշտն է հայրիկիս,

և հայրս՝ ահա,

երկինք ու ցամաք իրար է խառնել

ու հավաքում է

մորեխկեր արտում

ցորենը փրկված:

Եվ քեզ ի՞նչ է մնում, եթե ոչ հավատալ

այս բոլոր ասքերին, հեքիաթներին բոլոր,

և գլուխդ պիտի ոսկեզօծես

ու լսես, թե ինչպես են պատմում

հազար ու մի տարօրինակ պատմություն

հազար ու մի տարօրինակ պատմություն

հազար ու մի տարօրինակ պատմություն

ու բոլորն էլ՝

ճիշտ:

105


ԹԱՐԳՄԱՆՈՒԹՅՈՒՆ ԴԻԱՆԱ ԱՄՓԻՄԻԱԴԻ

ԷԼԵՆ

Այս քաղաքը.

երկու տուն,

մի փողոց,

դուռ,

դռան զանգ,

դռան տակի շոր

և աքսորը՝ պարտադիր,

ինչպես պատռված տոպրակից

բրնձի հատիկների փախուստը:

Ես շիլա կեփեմ, սիրելիս,

ու հաց կտամ հյուրերին,

ու գոլորշին բարձրացող կթաքցնի հետքը քո,

և ինչ է պատերազմը.

երկու թուր ու մի ձի`

զրահիդ կապել եմ մազերիցս մի փունջ,

ու թե արձակես՝

ձվից դուրս եկած Աստծո որդու պես

բոլոր կանայք դեպի քեզ կվազեն`

քո տասը տարվա պաշարումից հետո,

տասը տակ ծալված իմ փեշի տակից:

Եվ ի՞նչ է կինը՝

երկու ծիծ ու մի ծակ.

այս փոշոտ ճամփեքին

ես քարշ եմ եկել որպես շրջազգեստ

և ուրիշ ոչինչ,

որպես հեկզամետր`

բանաստեղծության փոշիների մեջ:

106


ԵՎՐԻԴԻԿԵ

Գետնախնձորի բերքն այս տարի փչացավ`

անձրևներ եկան հեղեղի պես,

ու հիմա նեխած նարգիզներ են

իմ տան շուրջը:

Իմ հարմարավետ տան շուրջը նարգիզներ են նեխած,

և մեղուների հարսնյակները խեղդված

լողում են ջրի երեսին:

Իսկ ես մտածում էի. ինձ կխնամեիր, կասեիր տաք բառեր,

բայց կամաց ասացիր՝ nomen omen, այսինքն`քարացիր...

Եվ եթե պատահեին այլ բաներ,

բարակ մատները կիջնեին վերից վար՝

պատատուկի պես։

Բայց դու այլ բաներ ցանկացար,

և մարմնիս վրա տուն տնկվեց,

և բուխարին ծխաց,

և ծուխը թունավոր էր` բարակ օձ։

Իսկ ես մտածում էի՝ կխնամեիր դու ինձ, կասեիր տաք բառեր,

բայց դու կամաց ասացիր՝ nomen omen, այսինքն`քարացիր…

Ախր, կույր ես առանց ինձ,

հասկանո՞ւմ ես արդյոք.

բրայլյան գրերը մրջյունների պես

վազվզում են դեսուդեն,

և հին հույնի քո զգեստը սպիտակ, անկարելի շա՛տ է սպիտակ,

պետք էր մի բան մտածել,

որովհետև մտածում էի՝ կխնամեիր դու ինձ, կասեիր տաք բառեր,

բայց դու կամաց ասացիր՝ nomen omen, այսինքն`քարացիր...

107


ԹԱՐԳՄԱՆՈՒԹՅՈՒՆ ԴԻԱՆԱ ԱՄՓԻՄԻԱԴԻ

Այստեղ՝ այս դարբնոցում՝ սրտում հողի,

մենք թխեցինք կավե ծաղկաման,

հողե թխվածք պատրաստեցինք,

ու երբ մտածում էի՝ շարժվեցինք առաջ,

մենք կանգ առանք,

որովհետև վախենում էիր դու,

որովհետև մտածեցիր՝ քեզնից ի՞նչ առաջնորդ:

Իսկ ես մտածում էի՝ կխնամեիր դու ինձ, կասեիր տաք բառեր,

բայց դու կամաց ասացիր՝ nomen omen, այսինքն`քարացիր…

Գետնախնձորի բերքն այս տարի փչացավ`

անձրևներ եկան հեղեղի պես,

ու հիմա նեխած նարգիզներ են

իմ տան շուրջը:

Իմ հարմարավետ տան շուրջը նարգիզներ են նեխած,

և մեղուների հարսնյակները խեղդված

լողում են ջրի երեսին:

108


ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԵՍԱՅԱՆ

Բանասեր, արձակագիր

ԵՂԻՇԵ ՉԱՐԵՆՑԻ «ԷՊԻՔԱԿԱՆ

ԼՈՒՍԱԲԱՑ» ԺՈՂՈՎԱԾՈՒԻ

ՉԱՓԱԾՈ ՆՈՎԵԼՆԵՐԸ

ՆԵՐԱԾՈՒԹՅՈՒՆ

Հայ գրականության-գրականագիտության պատմության մեջ Եղիշե Չարենցի

ֆենոմենն իր բնույթով յուրօրինակ դիրք է գրավում ոչ միայն գրողի թողած գրական

ժառանգության ժանրային ու թեմատիկ հարստությամբ, բանաստեղծությունների

ոճական տարաբնույթ հայտնագործություններով ու լուծումներով, այլև ստեղծագործական

մակրոհամակարգի դինամիկ զարգացվածությամբ, հանճարին բնորոշ՝

ժամանակի բացառիկ ընկալմամբ:

Չարենցյան ժամանակի մասին պատկերացում կազմելու համար նախևառաջ

հետընթաց հայացք պետք է գցենք գրականության պատմությանը՝ հասկանալու

համար անցած դարի առաջին կեսի մշակութային և հասարակական կյանքի իրադրությունը։

Պիտի փորձենք համաշխարհային գրականության «անբնական

կերպափոխության» շարժառիթների կոնտեքստում վերլուծել պոետի ուշ շրջանի

ստեղծագործությունները՝ սկսած «Էպիքական լուսաբաց» ժողովածուից, և այդ փո-

110


փոխությունների ազդեցությունը հայ գրականության, մասնավորապես հեղինակի

աշխարհընկալման վրա։

Հույժ կարևոր ենք համարում հատուկ շեշտ դնել Չարենց-փիլիսոփայի ուշ շըրջանի

ստեղծագործությունների այլաբանական-մետաֆորային գրվածքների բովանդակության,

կազմության, գաղափարային-տեղեկութային կաղապարի և այլ

կարևոր ելակետային դրույթների վրա։

«Էպիքական լուսաբաց» ժողովածուով Եղիշե Չարնեցը բացում է իր և հայ

գրականության համար բոլորովին նոր ստեղծագործական ճանապարհ։ Բանաստեղծը

ձևավորում է նոր պոեզիայի համակարգ, պոետիկայի նոր ըմբռնում, պատմափիլիսոփայական

և ներքին հոգեբանական ուղղվածությամբ առաջ է քաշում իրականության

բանաստեղծականացման նոր մոդել, որը մոտ է նեոկլասիցիզմին հայերեն

եզրույթով՝ նորդասականությանը։ Հնարավոր է՝ մեծ բանաստեղծն իր գեղարվեստական

աշխարհընկալման մեջ այս փոփոխությանը հասել է բնականոն ուղիով,

բայց նմանօրինակ երևույթներ Չարենցից առաջ իրենց ուրվագիծն են ունեցել

համաշխարհային գրականության մեջ՝ սկիզբ դնելով նոր դպրոցների վեկտորներին,

և այս մասին մանրաքնին կանդրադառնանք այս աշխատության հետագա էջերում։

Ուշագրավ է նաև այն հանգամանքը, թե ինչու մեծ բանաստեղծն իր «Էպիքական

լուսաբաց» ժողովածուի մեջ զետեղած «Homo sapiens», «Անակնկալ հանդիպում

Պետրոպավլովյան ամրոցում», «Գանգրահեր տղան» և «Մեծ առօրյա» ստեղծագործությունների

համար ընտրեց կոմպոզիցիայի չափածո նովելի ձևը, խմբավորեց

դրանք հենց այդ խորագրի տակ և արդյո՞ք «չափածո նովել» եզրույթը ամբողջությամբ

համապատասխանում է այս ստեղծագործությունների բնույթին։

Այնուհետև փորձելու ենք վերոնշյալ չափածո նովելները ենթարկել գրականագիտական

վերլուծության՝ օգտվելով դասական գրականագիտության մշակած

մեթոդներից, առավելագույնը հասկանալի դարձնելու համար Չարենցի «Էպիքական

լուսաբաց» ժողովածուի և մասնավորապես չափածո նովելների էությունը։

Այս աշխատության շրջանակներում մեր նպատակն է ուսումնասիրել Եղիշե

Չարենցի «Էպիքական լուսաբաց» ժողովածուի չափածո նովելների ընդհանուր

գաղափարները, պոետիկան:

Ճիշտ է, Եղիշե Չարենցը հայ գրականության մեջ ամենաբազմաքանակ տպագրություն

ունեցող գրողներից մեկն է, ինչպես նաև մեծ բանաստեղծի ստեղծագործությունների

հիման վրա գրվել են բազմաթիվ գիտական աշխատություններ, բայց

հարկ ենք համարում նշել, որ հայ գրականագիտության մեջ չափածո նովելների

մասին աշխատությունները սակավ են և կարիք կա ավելի խորը ուսումնասիրությունների,

քանի որ չափածո նովելներն իրենց տեսակով ու բնույթով եզակի են հայ

գրականության մեջ:

111


ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԵՍԱՅԱՆ

ԳԼՈՒԽ ԱՌԱՋԻՆ

ՀԱՄԱՇԽԱՐՀԱՅԻՆ ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ ՓՈՓՈԽՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐՆ

ՈՒ ՉԱՐԵՆՑԸ

20-րդ դարի առաջին կեսը գրական-մշակութային գլոբալ զարգացումների ու միտումների

մի ամբողջ դարաշրջան է, որի մասին հստակ պատկերացումներ կազմելու

համար նախ պետք է ընկալենք «մշակութային ճգնաժամ» եզրույթը։ «Մշակույթի ճգնաժամ»

իրավիճակային սահմանումը ճշգրտելու հասկացություն է, որն ի հայտ է

գալիս մշակույթի և վերջինիս ինստիտուցիոն համակարգի խզման և հասարակական

կյանքի կտրուկ շրջադարձի արդյունքում։ Մշակույթի կայացման հարցում

հսկայական ազդեցություն ունի հոգևոր-մշակութային արժեքների և իրական կյանքի

բախման պրոցեսը։

Մշակութային արժեքային համակարգի և արվեստակիրների ստեղծագործական

ոգու ներուժը 19-րդ դարի վերջերից աստիճանաբար սկսեց սպառվել, հոգևոր

արժեքները սկսեցին իրենց դիրքերը կտրուկ թուլացնել հասարակական կյանքում,

և հասարակությունը ենթագիտակցորեն հանձն առավ իր հոգևոր արժեքների բավարարումը

գտնել արվեստի և մեծ մասամբ գրականության մեջ։

Գիտությունը զարգանում էր, գրեթե բոլոր առաջադեմ երկրներում տեղի էր ունենում

գիտատեխնիկական հեղափոխություն, կատարվում էին մարդկանց կյանքը

կտրականապես փոխող գիտական հայտնագործություններ, որոնք շատ կարճ ժամանակում

դառնում էին հանրության սեփականությունը, մտնում սովորական

մարդկանց կենցաղ։ Երկաթգիծ, հեռահաղորդակցման միջոցներ, էլեկտրականություն,

լուսանկարչություն, կինեմատոգրաֆ։ Այս գիտական ձեռքբերումները չէին

կարող չմտնել նաև արվեստի դաշտ (կամ արվեստը սկսեց աստիճանաբար ներթափանցել

գիտական հայտնագործությունների դաշտ)։ Արվեստն ու մասնավորապես

գրականությունն աստիճանաբար սկսում էին ենթարկվել համընդհանուր փոփոխություններին։

Գիտության և արվեստի այս մերձեցումը սկսվել էր դեռ վերածննդի

դարաշրջանից․ արվեստը լքեց իր «անհասանելի» բարձր դիրքը և թափանցեց սովորական

մարդկանց՝ գյուղացիների, քաղաքաբնակների, բանվորների կյանք։

Եթե մինչև 18-19-րդ դարերը մարդիկ վերածննդի հանճար Միքելանջելոյի կողմից

ստեղծված Դավիթի արձանը տեսնելու համար պետք է այցելեին Ֆլորենցիա, ապա

այժմ նրանք հնարավորություն ունեին «Դավիթին» տեսնել լուսանկարի վրա։ Եթե

Շեքսպիր կարդալու համար պետք է մեծ ջանք թափեին, որպեսզի ձեռք բերեին հան-

112


ճարի գիրքը, այժմ գիտության տրամադրած բազմահազար օրինակներով գըրքերի

տպագրությունը թույլ էր տալիս սեփական գրադարանում ունենալ համաշխարհային

մեծությունների երկերը․ արվեստը դարձավ հանրության լայն շրջանակների

սեփականությունը։

Եթե քրիստոնեության առաջադրած հոգևոր արժեքներն ու գրականության թեմատիկան

միջնադարում սահմանափակվում էին միայն սրբերի վարքագրությամբ կամ

կլասիցիզմի կանոններով ստեղծագործությամբ, ապա մի քանի հարյուրամյակում

գրականությունը (գիտության զարգացմանը զուգահեռ) հասավ մի այնպիսի ճգնաժամային

իրավիճակի, որը հենց գիտական եզրույթով կոչվում է «մշակույթի ճգնաժամ»։

Համաշխարհային գրականության 20-րդ դարի առաջին կեսը (ավելի ստույգ՝

Առաջին և Երկրորդ համաշխարհային պատերազմների միջակայքում ընկած ժամանակահատվածը)

ընդունված է համարել «Կորուսյալ սերնդի գրականություն», որը

հենց այս բախումների գագաթնակետի գրականությունն է։

Արվեստը սկսեց ձևափոխվել։ Այս ընդհանուր փոփոխությունների «լաբիրինթոսում»

կողմնորոշվելու նպատակով պետք է փորձենք «լաբիրինթոսին» վերևից

նայենք՝ հանճարի ֆենոմենը գտնելու ու նրա սոցիալական-հասարակական դերը

բացահայտելու համար։

Ովքե՞ր էին հանճարները, ու՞մ էին համարում հանճար։ Ի վերուստ բարձրագույն

ինտելեկտուալ ու ստեղծագործական կարողություններով շնորհված անհատների՞ն,

մարդկա՞նց, ովքեր իրենց ուսերին էին տանում ժամանակի ոգին և փոխում

միլիոնավորների կյանքը։ Այո՛, այս հռետորական հարցադրումների որակումները,

թերևս, կարող են բնորոշել հանճարի էությունը, բայց հանրությունը հանճարի

դասին էր «գամում» մեծ մասամբ նրանց, ովքեր բացի իրենց հանճարեղ

ինտելեկտուալ ու ստեղծագործական կարողություններից ունեին «հանճարին» բնորոշ

կյանքի ընթացք՝ պարուրված դժբախտություններով, չարչարանքներով, տանջանքներով։

«Հանճարի» թողած ստեղծագործական ժառանգությունն արյունով ու

հրով էր ներկայանում հանրությանը, մինչև «հանճարը» կհասներ իր պաթետիկ ու

դրամատիկ կյանքի վախճանին։

Հանճարների այս ֆենոմենալ սոցիալական-հասարակական կարգավիճակը

նորություն չէր պատմության մեջ, այն ուներ իր վաղեմի նախատիպը։ Հանճարները

նորագույն այլընտրանքն էին միջնադարի քրիստոնեական սրբերի՝ այն նահատակների,

որոնց մասին կլասիցիստները վարքագրություններ էին գրում, և որոնք բարձըր

էին կանգնած սովորական, «փոքր» մարդուց և կարող էին իրենց ուսերին վերցնել

գերմարդկային բարդությունները։

«Մշակույթի ճգնաժամը» հասարակության հոգևոր արժեքների ճգնաժամն էր,

և հենց հասարակությունն էլ, ինքնուրույն, գտավ իր հոգևոր արժեքների այլընտրանքները։

Հասարակության կողմից որպես իդեալ ու «գերմարդ» ընկալվող միջնադարյան

սրբերի հասարակական դերը զբաղեցրեցին հանճարները ։

Աշխարհահայացքի իր տեսակով, մինչ այսօր հասարակության գիտակցության

և հայ գրականության մեջ զբաղեցրած դիրքով, ստեղծագործական մտքի ֆենոմենա-

113


ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԵՍԱՅԱՆ

լությամբ, Եղիշե Չարենց բանաստեղծն իր կյանքի հոսքի և ժամանակի ընկալման

բացառիկ ձիրքով համապատասխանում է հանճարի վերոնշյալ եզրույթի բոլոր

դրսևորումներին։

ՉԱՐԵՆՑԻ ՈՒՇ ՇՐՋԱՆԻ

ՍՏԵՂԾԱԳՈՐԾՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ԳԱՂԱՓԱՐԸ

Խորհրդային Միությունում հասարակության վերոնշյալ գիտակցական կազմափոխություններն

ընթանում էին այլ ուղիով։ Սոցիալիստական հեղափոխությունից

և Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներից հետո «փոխվում էին երկրի

ներքինն ու արտաքինը, բարձրանում էին արդյունաբերական հսկաներ, քաղաքներ

ու գյուղեր, բացվում էին ճանապարհներ, երկաթուղիներ, ծաղկում էր կրթությունը,

կուլտուրական շինարարությունը։ Հեղափոխությունը իմաստավորվում էր աշխատանքի

ստեղծման, մաքառումների ընթացքի մեջ, սոցիալիստական ազգերի զորացումն

ու տեղաշարժերը նոր հորիզոն էին բացում գրականության առջև, հստակ

խնդիր դնում՝ խորությամբ թափանցել կյանքի խորհուրդների մեջ և որոնել գրական

աշխատանքի նոր հնարավորություններ»։

Գրականագետ Հրանտ Թամրազյանի կարծիքով. «Ինչպես միշտ, նման դեպքերում,

ծագում է անցյալի գնահատության և ուղիների հարցը»։

Անցած դարի 20-ականների վերջը և 30-ականների սկիզբը մի ժամանակահատված

էր, երբ սովետական գրականությունը սկսեց «ծփալ բուռն վեճերով, հակասություններով,

խմբավորումներով»։ Հենց այս ժամանակահատվածում էր, որ Չարենցն

իր հայացքը վերջնականապես ուղղեց դեպի խոհերի և ծրագրային բանաստեղծությունների

փիլիսոփայական հորիզոնները։

Եղիշե Չարենցի ուշ շրջանի ստեղծագործությունների գաղափարական-ծրագրային

հայեցակետերը, ճիշտ է, իրենց ուրվագիծն ունեին 1920-ականների սկզբին,

բայց 20-ականների վերջից, հատկապես «Էպիքական լուսաբաց» ժողովածուից

սկսած՝ Չարենցը առաջ է քաշում պոեզիայի բոլորովին նոր սկզբունքներ, պոետիկայի

նոր որակ, որը շատ հարցերով հակադրվում էր բանաստեղծի «վաղ» և «միջին»

շրջանի ստեղծագործությունների գաղափարական և կոմպոզիցիոն հայեցակետերին:

Թատերաբեմ է գալիս մետաֆորիզմը, որը Չարենցի «վաղ» շրջանի ստեղծագործությունների՝

սիմվոլիստական պատկերների միջից դուրս է նետում «ենթագիտակցական»

պլանը և բացում է բառի «իմաստային տարածությունները»:

Չարենցի ուշ շրջանի ստեղծագործությունների գաղափարային բովանդակության

մասին տրամաբանված որակումներ է տալիս գրականագետ Հենրիկ Էդոյանը,

նշելով․ «Անցումները «սիմվոլների լեզվից» դեպի «փողոցի լեզուն» և ապա՝ «պոետական

մտքի լեզուն», կատարվում են աստիճանաբար, նախնական կուտակումներով,

114


որոնք հասնելով մի մակարդակի, դառնում են նոր որակ, ուր ստեղծագործության

մեջ դրված ծրագիրը և նրա կառուցվածքը համապատասխանում են մեկը մյուսին»։

Չարենցի ստեղծագործական մակրոհամակարգի դինամիկ զարգացումը չարենցագիտության

մեջ ընդունված է բաժանել երեք հիմնական հայեցակետերի՝ սիմվոլիզմ,

ֆուտուրիզմ, բանաստեղծական ռեալիզմ:

Չարենցի բանաստեղծական մակրոհամակարգի «ինքնակազմակերպվող» բնույթըն

ունեցել է տրամաբանված ընթացք և գաղափարային այնպիսի կուտակումներ,

որոնք «Սիմվոլ-միֆի» լեզվից կարողացան սահուն անցում կատարել «փողոցի լեզվին»

(ֆուտուրիզմ), այնուհետև մեծ բանաստեղծի կյանքի վերջին տարիների

ստեղծագործությունները ձեռք բերեցին միմիայն Չարենցին բնորոշ յուրօրինակ

ինտելեկտուալ-վերլուծական կաղապար, հիմք դնելով բանաստեղծական ռեալիզմի

մինչ այդ հայ գրականության մեջ նախատիպը չունեցած դրսևորումների։

Չարենցի ստեղծագործությունների գաղափարային փոփոխությունները ավելի

պարզ հասկանալու համար առաջարկում ենք այս աղյուսակը, որը ցույց է տալիս

սիմվոլիստ Չարենցի բանաստեղծության անցումը դեպի ռեալիստ Չարենց։

Կապույտը հոգու աղոթանքն է, քույր,

Կապույտը — թախիծ.

Կապույտը — կարոտ թափանցիկ, մաքուր,

Ու հստակ, ու ջինջ

Այսպե՛ս էր։

Խառնվեց իրար

Աշխարհը— եզերքից եզերք։

Եվ բոլո՛ր դաշտերի վրա

Կանգնեցին քաղաքներ մսե

Բարձրաբերձ բլուրի վրա,

Ավանում այն հին, հայրենի,

Ամրացած հնավանդ իր բնին՝

Բարձրացել էր բարդին այն բուրյան

115


ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԵՍԱՅԱՆ

Եղիշե Չարենցի ստեղծագործական

մտքի փոփոխությունները

Հաջորդ կարևորագույն գաղափարային փոփոխությունը գրողի խոսքի ընտրության

հարցն է։ Չարենցը լրջորեն ընդգծում է խոսքի հանդեպ գրողի պատասխանատվությունը։

Գրողը պետք է տարբերի մնայունը անցողիկից, ճշմարիտը՝ կեղծիքից,

կենսականը՝ արհեստականից։ Նա ստեղծում է այդ արժեքի բոլոր նախադրյալները։

Մեր երգերում, գրած մեր գրքերում բազում,

Մեր գործերում, թեպետ պոետական,

Մեր մտքերում՝ հաճախ թե՛ մեղկ, թե՛ գունազուրկ,

Մեր հույզերում – այնքա՜ն լիրիկական,—

Մենք չե՞նք եղել արդյոք զարմանալի անհոգ,

Զարմանալի անփույթ, հաճախ թեթև, —

Եվ պահեր ենք վսեմ մենք ունեցել եթե —

Դա չի՞ եղել արդյոք պատահական արդյունք

Պատահական ժամի․․.

116


«Էպիքական լուսաբաց» ժողովածուի ծրագրային ստեղծագործությունները հայ

գրականության համար իրենց որակով աննախադեպ էին: «Էպիքական լուսաբաց»-

ով սկսվեց Չարենցի փիլիսոփայական մտքի վերելքը, որն իր բարձրակետին հասավ

«Գիրք ճանապարհի» ժողովածուի մեջ:

«Էպիքական լուսաբաց»-ի ծրագրային կողմնորոշումների վերաբերյալ տարբեր

կարծիքներ են հնչել: Գրքի գրախոսը՝ Պողոս Մակինցյանը, մի կողմից արժեքավորում

է Չարենցի գեղագիտական նոր մոտեցումները, մյուս կողմից՝ անտեղի արատներ

հայտնաբերում Չարենցի ստեղծագործական մտքի վերափոխման մեջ:

«ԷՊԻՔԱԿԱՆ ԼՈՒՍԱԲԱՑ»

ԲԱՆԱՍՏԵՂԾԱԿԱՆ ՌԵԱԼԻԶԻՄԻ ՈՒ

ՆՈՐԴԱՍԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ ԴՐՍևՈՐՈՒՄՆԵՐԸ

Իր «Էպիքական լուսաբաց» ժողովածուով Չարենցը սովետահայ պոեզիայում

առաջինը հայտնագործեց հոգեբանական-ռեալիստական նոր պոետիկան՝ իրական

օբյեկտիվ աշխարհի սուր զգացողությամբ։

«Էպիքական լուսաբաց» ժողովածուում համասովետական, համամարդկային

պատկերների ամբողջականության մեջ նոր դիմագիծ է ստանում Հայաստանի և

հայ ժողովրդի արդի կյանքի պատկերը: Կյանքի ու ճակատագրի անլուծելի թվացող

խնդիրները Չարենցը դիտարկում է այլ տեսանկյունից։ Նա սկսում է հատուկ

ծրագրային մոտեցմամբ ստեղծել Հայաստանի հեղափոխական արժեքների, քաղաքացիական

կռիվների ու լուսավոր ապագայի պատմությունը («Անակնկալ հանդիպում

Պետրոպավլովյան ամրոցում», նույն ժամանակում գրած, բայց առանձին լույս

տեսած «Խմբապետ Շավարշը», մայիսյան դեպքերի, նոյեմբերի և փետրվարյան

խռովության թեմաներով հյուսված էպիկական ֆրագմենտները, «Մեծ առօրյան»,

«Չուգունե մարդը» և «Գանգրահեր տղան»)։

Չարենցին հաջողվում է ստանալ մի այնպիսի բազմաշերտ էպիկական հյուսվածք,

որը բացի բանաստեղծական ինտելեկտուալ ոճից, պարուրված է գեղագիտական

մեծ արժեք ներկայացնող, ռոմանտիզմին բնորոշ երազային տարրերով և խորը

իմաստալից սիմվոլիկայով։

Չարենցի բանաստեծական մտքի և ոճի դինամիկ ու զարգացող ընթացքի մասին

դիպուկ բնորոշում է տվել Պարյուր Սևակը․ «Չարենցը կառուցում էր նոր իջեվանատուն՝

հավատարիմ մնալով իր իսկ սահմանած նշանաբանին․ Քո անցած ամեն

մի ճամփին ասա՛,- սա ուրիշ է արդեն»։

Չարենցի ուշ շրջանի ստեղծագործությունների դասականության որոշ գծերը՝

բայց նորարարական բնույթն առճակատման մեջ են մի նոր գրական ուղղության՝

նորդասականության հետ, որին ներդաշնակ են Եղիշե Չարենցի վերջին

117


ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԵՍԱՅԱՆ

շրջանի գրեթե բոլոր ստեղծագործությունների ընդհանուր գաղափարափիլիսոփայական

դրույթները։

Նորդասականությունը (նեոկլասիցիզմը) որպես գրական հոսանք, համընդհանուր

կերպով սկիզբ է առել արևմտաեվրոպական գրականության մեջ՝ սկսած 19-րդ

դարի կեսերից: Նորդասականությունը, ինչպես և դասականությունը (կլասիցիզմը),

կապված է վերածննդի` վերադարձի գաղափարի հետ: Եվրոպական գրականության

պարագայում այն հասնում է հունա-հռոմեական մշակույթի խորքերը և սնունդ

ստանալով անտիկ մշակույթի գեղագիտական անգերազանցելի արժեքներից՝ լիովին

նոր որակներ է ձեռք բերում: Նեոկլասիցիստները իրենց ստեղծագործության

մեջ մեծ տեղ էին հատկացնում անտիկ թեմաներին որպես նշանաբան ունենալով

«մաքուր», «անխառն» արվեստ հասկացությունը, որը զերծ էր սոցիալական բովանդակությունից:

Ռուսաստանում, իսկ հետո արդեն ԽՍՀՄ-ում այս ուղղությունն իր հետևորդներին

է գտել քիչ ավելի ուշ` 20-րդ դարի առաջին քառորդում: Համառուսաստանյան

բանաստեղծների միության մի խումբ անդամներ (Վարվառա Բուտյագինա, Եկատերինա

Վոլչանեցկայա, Գեորգի Դեշկին, Նիկոլայ Զախարով-Մենսկի և ուրիշներ) 1918 թ.

հռչակում են նորդասականների գրական խմբի գոյությունը: Արդեն հինգ տարի անց`

1923 թ., հրապարակվում է նորդասականների դեկլարացիան:

Կարող ենք փաստել, որ հենց այս նորդասականության արձագանքն է 1930 թ.

լույս տեսած Չարենցի «Էպիքական լուսաբաց» ժողովածուն: Այս գրքով է սկսվում

Չարենցի ստեղծագործության թերևս ամենահետաքրքիր ու բեղմնավոր շրջանը,

որը պայմանականորեն կարող ենք համարել նորդասականության շրջան: Միայն

Չարենցի ինտելեկտուալ խիստ զարգացվածությունը չէ, որ առիթ է տալիս ենթադրելու,

թե պոետը ծանոթ է եղել նորդասականների դեկլարացիային։ Մեզ հուշում

է տալիս դեկլարացիայի մեջ ընդգրկված այն կետը, որտեղ ասված է. «Նորդասականությունն

ընդունում է Բլոկի մեծագույն պատգամը. «լսել դարի երաժշտությունը»:

Այս տողերի գրեթե բառացի դրսևորումն ենք տեսնում Չարենցի «Էպիքական լուսաբաց»

ժողովածուի անկյունաքարային բանաստեղծություններից մեկում` «Ներբողներ

ու խոհեր» բաժնի «Թուղթ բանաստեղծ բարեկամիս` N.N.-ին, գրված Երևանից»

քերթվածում.

Թե ուզում ես երգդ լսեն`

Ժամանակիդ շո՛ւնչը դարձիր:-

Կապվի՛ր նյարդով յուրաքանչյուր

Քո օրերին ու քո դարին,

Կյանքը սիրիր լիահնչյուն

Ու մի՛ դավիր քո քնարին:

118


Մյուս կարևոր հանգամանքը, որը հուշում է մեզ Չարենցի ռուս նորդասականության

որոշակի ազդեցության մասին, այն է, որ Չարենցը, ինչպես և ռուս նորդասականները,

Պուշկինին դիտարկում են որպես նորդասականության չափանիշ։ Եվ մեծ

մասամբ «Էպիքական լուսաբաց» ժողովածուն գրված է հենց պուշկինյան ոգով։

«Թուղթ բանաստեղծ բարեկամիս` N.N.-ին, գրված Երևանից» ստեղծագործության

մեջ բազմիցս հիշատակվում է Պուշկինի անունը, գործը գրված է այսպես կոչված

«պուշկինյան չափով»՝ օկտավայով։ Այս չափը հանդիպում ենք Պուշկինի բազմաթիվ

գործերում:

Եղիշե Չարենցի ուշ շրջանի ստեղծագործություններում նորդասականության

դրսևորումները կարող ենք համարել անուղղակի։ Սա նշանակում է, որ Չարենցի

ստեղծագործական աշխարհայացքի վրա ազդեցություն են թողել սովետական նեոկլասիցիստները։

Վերջիններս էլ նորդասականությունը ժառանգել են եվրոպական

գրականության ներկայացուցիչներից:

Չարենցի ստեղծագործություններում նորդասականության առաջին նշանները

սկսում են երևան գալ 1926-1930 թթ.։ Պետք է փաստենք, որ խոսքը ռուս նորդասականների

ազդեցության կամ սոսկ փոխադրության մասին չէ։ Չարենցը դեպի նորդասականություն

անցում է կատարել իր բանաստեղծական-փիլիսոփայական մտքի օրինաչափ

զարգացման արդյունքում, որի լավագույն օրինակը կարող են հանդիսանալ գրողի

հետագա տարիների գործերը («Գիրք ճանապարհի» և 1935-1937 թթ. շրջանը):

119


ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԵՍԱՅԱՆ

ԳԼՈՒԽ ԵՐԿՐՈՐԴ

«ԷՊԻՔԱԿԱՆ ԼՈՒՍԱԲԱՑ» ԺՈՂՈՎԱԾՈՒԻ ՉԱՓԱԾՈ

ՆՈՎԵԼՆԵՐԻ ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

1932 թվականին «Երկեր» ժողովածուում լույս ընծայած «Էպիքական լուսաբաց»

շարքը Չարենցը բացում է «Մուսայիս» բանաստեղծությամբ, որի ընտրությունը

պատահական չէ և ցույց է տալիս շարքի գեղագիտական պատկերների հիմնական

էությունը։ Չարենցը դիմում է ավանդական բանաստեղծությանը, ընտրում

ռոմանտիկական ավանդական կերպարին՝ Մուսային։ Եվ հենց սրանով է «Էպիքական

լուսաբաց» ժողովածուն առանձնանում Չարենցի նախորդ ստեղծագործություններից։

Առաջներում Չարենցն իր ստեղծագործական ճանապարհի և ոչ մի

հանգրվանում չի դիմել մուսային:

Այս հարցն առավել պարզ բացատրելու համար հարկ ենք համարում ուշադրություն

դարձնել Չարենցի կողմից որպես «Էպիքական լուսաբացի» բնաբան ներկայացվող՝

Նեկրասովի «Երազ» բանաստեղծության քառատողին:

И Музе возвращу я голос,

И вновь блаженные часы

Ты обретешь, сбирая колос

С своей несжатой полосы.

Նիկոլայ Նեկրասով

Անկասկած կարող ենք պնդել, որ Չարենցին հետաքրքրել է թե՛ Մուսայի դիցաբանական

ռոմանտիկ մետաֆորը, թե՛ կլասիցիզմը, թե՛ ներշնչման աղբյուր հանդիսանալու

փաստը։ Սակայն Չարենցը ավելի կտրուկ շեշտադրում է կատարել հենց

Նեկրասովի բանաստեղծության մեջ ավանդական պատկերների նոր, ձևափոխված

կերպարին, որը նոր ժամանակների շնչից դուրս եկող բոլորովին այլ մուսա է։

Չարենցին առավելապես գրավում էր այն փաստը, որ դիացաբանական մուսայի

կերպարը Նեկրասովը ներկայացնում է առօրեական, իրական տեսքով։

«Էպիքական լուսաբաց» ժողովածուում նուրբ թելերով հյուսվում են Չարենցի

«պետերբուրգյան» պատումները, որ բանաստեղծի կյանքում մի յուրահատուկ փուլ էր։

Չարենցը խորապես յուրացրեց և ներթափանցեց Ալեքսանդր Պուշկինի ստեղծագործական

եզերքներ՝ հատուկ շեշտադրություն դնելով պոետի ոճին, ժանրին,

120


ոտանավորին, ոճական առանձնահատկություներին։ Չարենցը վերակենդանացնում

է բանաստեղծական հնագույն տեսակներից մեկը՝ ֆրագմենտը, որոնց մինչ

այդ դիմել էր Պուշկինը։

1929 թվականին «Նոր Ուղի» ամսագրի 9-10 համարներում «Լենինգրադյան ցիկլից»

վերնագրի տակ Չարենցը տպագրում է երեք գործ․ «Ձմեռային պալատի ներքնահարկում»,

«Անակնկալ հանդիպում Պետրոպավլովյան ամրոցում», «Հոկտեմբերի

25-26, 1917»։ Այս երեք ստեղծագործությունները պուշկինյան ոգով, բայց չարենցյան

բանաստեղծական հազվագյուտ մտածողությամբ գրված պատմական հաջորդականության

և դարի պատկերների ամփոփումն էին։

Չարենցն ինքը «չափածո նովել» հեղինակային անվանման տակ առանձնացնում է

չորս ստեղծագործություն․ «Homo sapiens», «Անակնկալ հանդիպում Պետրոպավլովյան

ամրոցում», «Մեծ առօրյան» և «Գանգրահեր տղան»։ Չարենցի կողմից առաջադըրված

«չափածո նովել» հատուկ ժանրային խմբի հետ կապված՝ գրականագետների

մոտ հանդիպում են տարբեր, որոշ դեպքերում միմյանց հակասող կարծիքներ։

Հայ մեծանուն գրականագետ Էդուարդ Ջրբաշյանի մեկնանաբանությամբ, այս

չորս գործն էլ, համանման սյուժետային կազմությունից և բովանդակությունից բացի,

ունեն անսպասելի, կարելի է ասել՝ «տարօրինակ» «նովելային վախճան», ինչը

և դարձել է դրանց խմբավորման հիմքն ու շարժառիթը։

Իսկ Հայաստանի Հանրապետության նորանկախ շրջանի վաստակավոր գրականագետ

Ժենյա Քալանթարյանը չափածո նովելների վերաբերյալ տալիս է հետևյալ

մեկնաբանությունը․ «Հայ գրականության մեջ Չարենցը ներմուծել է պոեմի

նոր տեսակ, որ կրում է «չափածո նովել» անվանումը։ Եթե չլիներ հեղինակային այս

տարբերակումը, ապա առանձացված չորս երկերը կարելի է հանգիստ տեղադրել

պոեմների շարքում։»

Թերևս ամենաիրատեսականը Սուրեն Աղաբաբյանի մեկնությունն է այս հարցի

շուրջ․ ««Չափածո նովելները», «այլակերպ», տարբեր հնչերանգով (քնարական, սատիրակական,

պաթետիկ) հյուսված «թեմատիկ պատմություններ են», որոնց միջոցով

Չարենցը յուրացնում է իր կենսագրության որոշակի հատվածները»։

Չափածո նովելները խիստ կապված են Չարենցի կենսագրության հետ։ «Homo

sapiens»-ում Չարենցն անդրադառնում է իր կենսագրության վաղ շրջանին, պատանեկան

ապրումներին՝ գործածելով քնարական-դրամատիկ ընթացք։

«Մեծ առօրյան» խորհրդային կարգերի առաջադրած կենսակերպից հիասթափված

«փոքր մարդու» պատմությունն է, որը գաղափարապես համապատասխանում

է ֆուտուրիստ Չարենցի կերպարանափոխությանը։ Գործը գրված է երգիծական-հեգնական

հնչերանգով։

«Գանգրահեր տղան» բանաստեղծի իդեալի մասին է, լուսավոր ապագայի, որը

գրելու համար Չարենցը ընտրել է պաթետիկ-ոգեշունչ հնչերանգ։

Բացի կենսագրական հղումներից, Չարենցն իր նովելները բարձրացրել է ժամանակի

հոսքի ընթացքով, որտեղ ներկան հավերժ է, անցյալը՝ խորիմաստ, ապագան՝ լուսավոր։

121


ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԵՍԱՅԱՆ

«ԱՆԱԿՆԿԱԼ ՀԱՆԴԻՊՈՒՄ ՊԵՏՐՈՊԱՎԼՈՎՅԱՆ ԱՄՐՈՑՈՒՄ»

«Անակնկալ հանդիպում Պետրոպավլովյան ամրոցում» չափածո նովելը կարող

է լինել այն անկյունաքարը, որը լույս կսփռի հայ գրականության մեջ տարբեր ժամանակներում

և տարբեր հեղինակների գործերում հանդիպող «պետերբուրգյան թեմատիկային»

(սկիզբ է առել դեռ Միքայել Նալբանդյանից և Ռափայել Պատկանյանից)։

Ճիշտ է, հետագայում այս ստեղծագործությունը զետեղվել է «Էպիքական լուսաբաց»

ժողովածուում և հանդես եկել հենց Չարենցի կողմից ուղենշված «չափածո

նովել» եզրույթի շրջանակներում։

Չափածո նովելը սկսվում է հայ մեծ դեմոկրատ-հեղափոխական Միքայել Նալբանդյանի

խորհրդանշական «Ազատություն» բանաստեղծության երկտողով, որը

հենց առաջին չարենցյան ակնարկն է արծարծվող թեմայի շուրջ։

Նախ փորձենք հասկանալ, թե ինչ կապ ուներ Միքայել Նալբանդյանը Պետրոպավլովյան

ամրոցի հետ, և որ իրադարձությանն է Չարենցը հղում կատարում:

Միքայել Նալբանդյանն այն եզակի հայ մտավորականներից է, ով 19-րդ դարի կեսերին

չվախեցավ ցույց տալ իր քաղաքական դիրքորոշումը և կերտեց հայ նորագույն

շրջանի ազատության ոգու երգը:

1862-ի հուլիսի 14-ին Նալբանդյանը ձերբակալվել է «լոնդոնյան պրոպագանդիստների»

հետ կապեր ունենալու մեղադրանքով («32-ի դատավարությունը») և բանտարկվել

Պետերբուրգի Պետրոպավլովյան ամրոցի Ալեքսեևյան ռավելինում, որտեղ

գտնվում էին նաև Չեռնիշևսկին, Սեռնո-Սոլովյեվիչը, Վորոնովը և «Զեմլյա ի

վոլյա»-ի մյուս անդամները։

Այսպիսով՝ անցյալի ազդեցիկ արժեքներից Չարենցին հուզել էր այս միջադեպը:

Հաջորդիվ Չարենցը պատմության հզոր քայլերի և հերոսական գաղափարների

շղարշում սկսում է իր խորը գեղագիտական արժեք ներկայացնող պատկերների և

խոհերի համադրությունը․

Այս ամրոցի օդում՝ մգլահամ ու ճնշող՝

Ստվերներ են շրջում օրհասական,-

Եվ անցյալի մռայլ ոտնաձայնն է հնչում

Ինչպես մահվան քայլերգ հերոսական․․․

Չարենցը Նալբանդյանի կերպարով ամբողջացնում է հայ մտավորականության

ազատության ոգին, ըմբոստությունն առ բռնություն, որոնք այսօր մոռացության են

մատնվել։ Այսպես է դիմում Նալբանդյանը Չարենցին․

122


-Ի՞նչ է,- ասում է,- չե՞ք մտաբերում

Տարիներում այն մութ իմ բարբառած

Շռնդալից երգերն ըմբոստության մասին:-

Մաքառելո՛վ անցա ուղին ես իմ,

Պայքարելո՛վ այն սև բռնության դե՛մ,-

Եվ պարծանքո՛վ կասեմ, որ բարեկամ էի

Ես Հերցենի, պոետ Օգարևի հե՛տ․․.

Չարենց-Նալբանդյան կապին ճիշտ բնորոշում է տվել գրականագետ Սուրեն Աղաբաբյանը․

«Նալբանդյան-Չարենց հանդիպումը անակնկալ լինելով ըստ ձևի, բնավ

անակնկալ չէր ըստ տրամաբանության։ Հանդիպում էին ոչ թե անծանոթները, այլ

ժողովրդի «ըմբոստալից շռնդալից երգերի» երկու նշանավոր պատգամախոսները,

հանդիպում էին՝ ամրապնդելու ժամանակի դաշինքն ու հաջորդականությունը»։

Այս հանդիպումը Չարենցի բանաստեղծական մտքի շեփորն էր, որով անցյալի

բոլոր ավանդները դառնում են ներկայի շարժիչ ուժ, անցյալը մաս է կազմում հավերժ

ներկայի, որը փիլիսոփայության տեսանկյունից յուրօրինակ գաղափար է։

«ՄԵԾ ԱՌՕՐՅԱՆ»

Չափածո նովելների շարքում իր գեղագիտական արժեքով, փիլիսոփայությամբ

և բանաստեղծական գյուտով յուրօրինակ տեղ է զբաղեցնում «Մեծ առօրյա» լայնաշունչ

նովելը։

Նախ չափազանց հետաքրքրական է հերոսի ընտրության հարցը։

«Մեծ առօրյա»-ի հաշվետարը «փոքր մարդու» մարմնավորումն է: Այս հավաքական

կերպարը համաշխարհային գրականության մեջ ի հայտ է եկել հիմնականում

ռուս դասականների ստեղծագործություններում՝ 19-րդ դարի 20-30-ականներին։

Ընդունված է համարել, որ նախատիպը Ալեքսանդր Պուշկինի «Կայարանային տեսուչ»

ստեղծագործության գլխավոր պերսոնաժն է։ Այս թեմատիկային այնուհետև

ընթացք է տվել Նիկոլայ Գոգոլը («Շինել» պատմվածք)։

Չարենցի հաշվետարը իր ողջ կյանքում զրկված է եղել գոյաբանական խնդիրներին

առճակատվելուց, ապրել է առանց հոգևոր արժեքների, խորամուխ չի եղել

կյանքի գաղտնիքների մեջ։ Մեծ է լինում նրա վախը, երբ առաջին անգամ տեսնում

է հաշվիչ մեքենա։

123


ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԵՍԱՅԱՆ

Զարմացավ նա, երբ առաջին անգամ

Ցույց տվին նրան հաշվող մեքենա։—

Այդ զարմանալի մեքենան։ — իր գորշ,

Իր միապաղաղ կյանքում, ուր չկար

Ոչ մի բան լուսեղ ու զարամանալի,

Որ ամբողջովին մի շղթա էր գորշ,

Փոքրիկ հոգսերի,— որ տևում էր լոկ,

Որպես ռոճիկից-ռոճիկ ընթացող

Մի տաղտկալի երթ,— իր կյանքում դա մի

Հրաշք էր՝ վսեմ ու անիրական․․․

Մեջբերված այս հատվածը ոչ միայն բնութագրում է հերոսի աշխարհընկալումն

ու կենսակերպը, այլև մեր ուշադրությունն է սևեռում բոլորովին այլ մի փաստի վրա։

Չարենցն արդեն տեսնում էր կիբեռնետիկայի հզոր ապագան և պատահական չէ,

որ «հրաշքը» կապում է հենց «հրաշք-մեքենաների» հետ։

Ինչպես նշում է Սուրեն Աղաբաբյանը, «Չարենցը, որ ուներ գիտության պաշտամունք,

դեռ այս տարիներին ծանոթ էր Նոբերտ Վիների՝ մեծ մաթեմատիկոսի, գիտական

կռահումներին՝ «կիբեռնետիկայի ուսմունքին»։

«Մեծ առօրյայի» հերոսի կերպարանափոխությունը կապված է ճակատագրական

բանվորական ժողովի հետ, որտեղ Չարենցը գործի է դնում մարդու էության

մեջ ներթափանցելու իր փիլիսոփայական կարողությունները։ Ճիշտ է, հերոսի

կերպարանափոխությունն ու «հրաշք-մեքենայի» տպավորություններն որոշակիորեն

հանգեցնում են կերպարի զարգացմանն ու «խխունջի» նեղ կյանքի պատկերացումների

կազմաքանդմանը, բայց այդ զարգացումները դուրս չեն գալիս արտաքին

աշխարհ, այլ մնում են սոսկ խոհափիլիսոփայական վերլուծությունների ու ներաշխարհային

բախումների շրջանակներում։ Սակայն նովելի վերջաբանում նա կերպարին

սկսում է դիտարկել ինքն իր ներաշխարհի փլուզումը իմաստավորող դերի մեջ․

Իր ներքին, անթարթ հայացքը հառած

Սեփական մտքի խորսը — ճգնում էր

Լրիվ ճշմարտությամբ, մանրամասնորեն

Այնուհետև տեղի է ունենում հերոսի «ողբերգական արթնացումը»․

․․․Աշխարհը նրա

Աչքերին հանկարծ լայնացավ, ձգվեց

Դարձավ անսահման, անծիր, անեզերք:

124


«HOMO SAPIENS»

Այս չափածո նովելը Չարենցի կենսագրության երեք հատվածներից․ անցյալից,

ներկայից և ապագայից, անդրադառնում է անցյալին՝ պատկերելով խորը, հոգեբանական

մանրամասների ու նուրբ ռեալիստական պատկերների ամբողջություն։

Պատահական չէ, որ Չարենցը իր հոգեբանական հասունացումը կապում է գըրքի

հետ (խոսքը լեհ գրող Ստանիսլավ Պշիբիշևսկու համաշխարհային ճանաչում

ունեցող «Homo sapiens» գրքի մասին է)։

Նա գնում էր այգի։— Կռնատակին

Նա տանում էր մի գիրք։ — Չսարսափե՛ս,

Ընթերցո՛ղ։ — Գրքի շապիկին

Գրված էր՝ «Homo Sapiens»։

Այդ գրքում ներկայացվող գաղափարական թեմատիկան խիստ համապատաս-

խանում է ստեղծագործության հերոսի՝ պատանի Չարենցի ներաշխարհին:

Նա կարդում էր անհագ, լափելով

Էջերը, գլուխները։ — Գրքի թերթերից

Մեկը, տիտանային, կարծես շանթ էր թափում

Եվ այրում իր հոգին, իր կրքերը։

Գլուխը վառվում էր։ Սիրտը

Թրթռում էր։— Ուզում էր թռչի դո՛ւրս, դո՛ւրս։—

Տագնապով դարձնում էր թերթերը

Ու կարդո՛ւմ, կարդո՛ւմ, կարդո՛ւմ։—

Չքացել էր աշխարքը։ — Այգին

Դարձել էր անիրական։ Այգին չկար։

Կար մի մարդ հանճարեղ, կար մի կին։

Կար մի կարոտ միայն։

Եվ անարատ մի սիրտ կար։ Եվ մի ուղեղ՝

Դեռ անապակ, դեռ ջինջ, դեռ մաքուր։

Գավառցի պատանի կար մի խեղճ

Նաիրյան այդ խեղճ քաղաքում։

125


ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԵՍԱՅԱՆ

Հետաքրքիր է նաև այն հանգամանքը, որ հերոսն իր երազային աշխարհում կապվում

է «գերմարդու» գաղափարին, բայց իրական աշխարհում տենչում է Նվարդին՝

սիրած աղջկան։

Չենք կարող չնկատել Չարենցի ակնարկը՝ «գերմարդու» գաղափարի, որի հիմնադիրը

համարվում է գերմանացի դարակազմիկ փիլիսոփա Ֆրիդրիխ Նիցշեն, և որն

արդեն մտել էր համաշխարհային գրականության ու փիլիսոփայության մեջ:

Չարենցը խոսում է այն «վեհ» ճանապարհի մասին, որը պատանի Չարենցի առջև

բացվում է գիրք ընթերցելիս։

Նա կարդում էր անհագ— և գնում էր, հանդուգն,

Արդեն ինքն էլ այդ «վեհ» ճանապարհով։ —

«Վեհ» ճանապարհը՝ «գերմարդուն» մոտենալու անհագ ցանկության ուրվագիծը,

նկատում ենք դեռ հայ վերածննդի հանճար Գրիգոր Նարեկացու մոտ։ Ճիշտ

է, Նարեկացու աշխարհընկալումն ու փիլիսոփայությունը խիստ կրոնական է և

կապվում է քրիստոնեության գաղափարախոսության հետ, բայց գրական-փիլիսոփայական

տեսանկյունից Նարեկացուն էլ կարող ենք համարել «գերմարդու» գաղափարի

հիմնադիրը։

Մինչդեռ Չարենցը հետաքրքիր կերպով կարողանում է «գերմարդու» գաղափարի

ոչ իրական բնույթի պատասխանները կապել երկրային սիրո գաղափարի հետ։

— Մտքում

Երազվում էր դեռ նա, այն հանճարեղ գերմարդը —

Շուտով — կիջնի գիշեր, այգի կգա Նվարդը...

Պատանի Չարենցի համար գիրքը գավառական կյանքի սահմանափակությունից

դուրս գալու ձև էր, գորշ առօրյայի դեմ միակ հաղթաթուղթը։ Հարկ ենք համարում

անդրադառնալ նաև այս նովելի մի նրբության, որն առանձնացնում է

«Homo Sapiens»-ը մյուս չափածո նովելներից։ Այստեղ Չարենցը ուղիղ երկխոսության

մեջ է մտնում ընթերցողի հետ, այսինքն, խոսելով ներկայից՝ դնում է ժամանակի,

այս դեպքում՝ անցյալի ջրբաժանը։ Այսպիսի հետաքրքիր լուծում է ստացել նաև

նովելի վերջաբանը, երբ Չարենցը պոկվում է իր ասելիքից և ստեղծագործությունը

փակում «տարօրինակ», ինչ-որ տեղ նաև անտրամաբանական վերջաբանով։

Այդ պատանին հետո դարձավ պոետ,

Եվ գրեց այս նովելը, որ դուք կարդաք...

126


«ԳԱՆԳՐԱՀԵՐ ՏՂԱՆ»

«Գանգրահեր տղան» նովելում ռոմանտիկական պատկերներով ամփոփվում

են հայ կյանքի էպիկական հյուսվածքը և «ժողովրդի բախտի» փիլիսոփայությունը։

Ստեղծագործությունը գրված է երազի սկզբունքով, և այդ երազը՝ ապագայի

երազն է։ Բայց տեղ-տեղ Չարենցը նույն բարձրության վրա է հանում անցյալն ու

ապագան, և կորչում է ժամանակի զգացողությունը՝ ընթերցողին ամբողջովին

տեղափոխելով երազային աշխարհ։

Սկսվում է ներկա ժամանակով, այսինքն՝ Չարենցի ժամանակով։

Փակում եմ հոգնած աչքերըս մի պահ

Եվ տեսնում եմ ես — այնքա՛ն, այնքա՛ն պարզ

Գալիք մի գարուն, վառ մի օր ահա,

Երկինքը կապույտ, օրը հրավարս:

Չարենցի ամենալուսավոր տեսիլը երջանկությունից պոկված մի երազ է, որը

պաթետիկ շարադրանքով և մեծ գեղագիտությամբ պատկերում է ապագա հայի,

ապագա Երևանի գարնանային առօրյան։ Այս տողերով Չարենցը ստանում է լուսավոր

ապագայի երջանկության տեսիլը․

Արևը արդեն բարձրացել է քիչ,

Զնգում է օրը, ինչպես երգեհոն —

Ու կապո՛ւյտ, կապո՛ւյտ, կապո՛ւյտ երկնքից

Թափում է կարծես երգ ու խնդություն:

Չարենցն իր լուսավոր երազում կանխատեսում է ապագա Երևանի զարգացումը,

մարդկանց բարեկեցությունն ու անհոգությունը։ Երազի գեղեցկության մեջ

առկա է որոշակի կարոտ ու թախիծ, բայց ընդհանուր ստեղծագործության համատեքստում

թախիծը վերածվում է մեծ հույսի։

Երջանիկ օրերին խառնված այդ թախիծը առաջանում է Զանգվի ափին ձըգվող

մի հին ցանկապատի կողքին, ուր կանաչի մեջ նշմարվում են հին քարերը։ Գերեզմանատունն

է։ Պիոներական խմբից պոկված մի պատանի, ով հենց երջանիկ

ապագայի տեսլականն է, մոտենում է այդ քարերին։

127


ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԵՍԱՅԱՆ

Կարդում է նա իր աչքերով ծավի,

Ժպտում է, հիշում կարծես ինչ-որ բան,

Քաղում է ապա մի կանաչ բաղեղ —

Ու շարունակում իր թողած ճամփան:

Չարենցի գերեզմանաքարի վրա գրված է. «Եղիշե Չարենց, Բանաստեղծ, ծնված

Մակու քաղաքում»:

Մի հետաքրքիր երևույթ է հանդիպում այստեղ, որը, ճիշտ է, ուղիղ կապ չունի

գիտության հետ, բայց ինչ-որ չափով լույս է սփռում հանճարների էության անբացատրելի

գաղտնիքի վրա։ Չարենցը բազմիցս ապացուցել է, որ իր հանճարին բնորոշ

է ապագայի կանխատեսումը։ Կարողացել է վեր բարձրանալ իր ժամանակից և խորամուխ

լինել ապագայի մշուշի մեջ՝ այնտեղ տեսնելով հայ ազգի և հենց իր ապագան։

1937 թվականին ստալինյան ռեպրեսիաների արդյունքում զոհ գնացին բազմաթիվ

մտավորականներ, այդ թվում՝ Եղիշե Չարենցը, որ գերեզման չունեցավ, և նրա

աճյունի գտնվելու վայրի վերաբերյալ այսօր էլ լոկ վարկածներ են։

Եվ, հուշի նման հավիտյան անցած,

Մնում է հանդում մի կորած շիրիմ..․

«Գանգրահեր տղան» չափածո նովելի այս տողերը Չարենցը գրել է 1928-29 թթ.:

128


ՉԱՐԵՆՑԻ ՓԻԼԻՍՈՓԱՅԱԿԱՆ ՄԻՏՔԸ ՉԱՓԱԾՈ ՆՈՎԵԼՆԵՐՈՒՄ․

«ՀԱՎԵՐԺ» ՆԵՐԿԱՅԻ ԳԱՂԱՓԱՐԸ

Չարենցը ֆանատիկ էր, և այդ ֆանատիզմը եղել է իր ողջ գիտակցական կյանքի

հիմնական շարժիչ ուժը։ Երիտասարդ սիմվոլիստ Չարենցը ստեղծում էր սովետապաշտական

այնպիսի պատկերներ, որոնք իրենց բանաստեղծական խորությամբ

դուրս էին գալիս ազգային-լոկալ արժեհամակարգից և հասնում էին ամենաբարձըրին՝

համամարդկային գոյաբանական թեմաներին։ Ֆուտուրիստ Չարենցն իր ֆանատիզմով

մարտահրավեր էր նետում բոլորին՝ գրականության հին արժեքներին,

ավանդներին, իշխանություններին, ընթերցողին։ Իսկ ռեալիստ Չարենցը, ով իր ֆանատիզմը

զարգացրել էր համաշխարհային գրականության և փիլիսոփայության

բարձրարժեք գործերը յուրացնելու և կյանքի խորին խորհուրդները ընկալելու ուղղությամբ,

կարողացավ ի մի բերել իր անցած ուղին, նայել անցյալին, ներկային ու

ապագային և ստեղծել հայ գրականության համար աննախադեպ մի որակ։

«Էպիքական լուսաբաց» ժողովածուի չորս չափածո նովելների նյութերը տարբեր

են, լեզվաոճական առանձնահատկությունները նույնպես, բայց բոլորն ունեն մի

ընդհանուր գիծ, ինչը հաստատ մտադրված էր արվել։ Խոսքը ժամանակի ընկալման

մասին է։ Որո՞նք են չափածո նովելների ընդհանուր ժամանակային տարբերակումները,

ո՞րն է անցյալի, ներկայի, ապագայի բաժանարարը, մի՞թե անցյալն ու

ապագան տարբեր բևեռներում գտնվող նույն երազը չեն։

Չափածո նովելների ժամանակը անցյալը չէ, ոչ էլ ներկան կամ ապագան. Չարենցը

ստեղծել է փիլիսոփայական հավերժ ներկայի կոնցեպցիա, և բոլոր չափածո

նովելներն էլ գրված են հենց հավերժ ներկայի տեսանկյունից։ Դասական գիտության

կարծիքով ժամանակը պետք է դիտարկվի որպես հստակ ընթացք ունեցող

երևույթ՝ սլաք, որն ունի սկիզբ և ավարտ: Սակայն Չարենցյան ժամանակի ընկալումը

ոչ մի ուղիղ կապ չունի «սլաք-ժամանակի» հետ: Այն առավելապես հիմնված է հարաբերականության

ընդհանուր տեսանյութի հիմքի վրա, որտեղ ժամանակը կարող է փոխել

իր հոսքն ու ձևը՝ կախված տարածության և արագության հարաբերությունից:

Բավական է միայն ուշադրություն դարձնել բոլոր չորս չափածո նովելների սկըզբին

և ավարտին, որտեղ Չարենցը հատուկ դնում է ժամանակի փիլիսոփայության

լայն ընկալման տարբերակումները, ուր մարդու գիտակցության համար սովորական

ժամանակային բաժանումները գոյություն չունեն։ Հավերժ ներկայի բանալին՝

Չարենցի երազն ու տեսիլն են։

«Անակնկալ հանդիպում Պետրոպավլովյան ամրոցում» չափածո նովելը, որը

գրվել է ավելի շուտ, քան մյուս երեք գործերը, սկսվում է հետևյալ տողերով․

129


ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԵՍԱՅԱՆ

Այս ամրոցի օդում՝ մգլահամ ու ճնշող՝

Ստվերներ են շրջում օրհասական,-

Եվ անցյալի մռայլ ոտնաձայնն է հնչում

Ինչպես մահվան քայլերգ հերոսական․․․

Ուրուների նման արնակարմիր ու վեհ,

Հայացքներում վճիռ ու տառապանք անգո՝

Տեսլանում են ահա մարտիրոսներն իմ դեմ

Եղերական ու սուրբ կերպարանքով:

Գեղեցիկ ու մռայլ պատկերների արանքում հանդիպում ենք «անցյալի մռայլ

ոտնաձայն» կազմությանը, որը առաջին ժամանակային հղումն է։ «Տեսլանում են

ահա մարտիրոսներն իմ դեմ» կազմությամբ Չարենցը տեսիլքի միջոցով իր ներկային

է կապում (այս դեպքում նաև՝ ընթերցողի ներկային, որը Չարենցի համար

ապագա է) անցյալի մարտիրոսներին (Միքայել Նալբանդյանին)։

- Ա,- զարմանում եմ ես, ճանաչելով նրան,

Պարզում թևերս, որ նրան գրկեմ․ -

Նա ողջունում է ինձ ու հեռանում արագ -

Ամայի բակն է լոկ լռում իմ դեմ․․․

Այս նովելային ավարտով Չարենցը կտրվում է իր տեսիլների աշխարհից և բախվում

ներկային, ուր բանաստեղծի դիմացը մնում է լոկ ամայի բակը։ Այսինքն՝ երազն

ու տեսիլն են միայն այն միջոցը, որով բանաստեղծը կարողանում է սուզվել կյանքի

փիլիսոփայական ամենանուրբ հարցերի խորքերը։

Լուսավոր ապագայի մասին պատմող «Գանգրահեր տղան» չափածո նովելը կարող

է հանդիսանալ լավագույն օրինակը՝ հասկանալու Չարենցի փիլիսոփայական

մոտեցումը ժամանակին և տեսիլ-երազներին։

Փակում եմ հոգնած աչքերըս մի պահ

Եվ տեսնում եմ ես — այնքա՛ն, այնքա՛ն պարզ

Գալիք մի գարուն, վառ մի օր ահա,

Երկինքը կապույտ, օրր հրավարս:

Ապագան երևում է միայն աչքերը մի պահ փակելուց հետո։

Չարենցը հավատում է պայծառ գալիքին, վաղվա Հայաստանին: Չափածո նովելի

այս լավատեսական կոնտեքստը վեր է սոցիալական-քաղաքական հենքից:

«Վառ օրը» հայի մտքի, կամքի, նպատակասլացության հաղթանակի օրն է: Սոցիալական-քաղաքական

տեսանկյունից կարող ենք համարել, որ Չարենցը պայծառ

ապագան որոշակիորեն կապում է Սովետական կարգերի հետ, քանի որ գանգրահեր

տղան պիոներ է, այսինքն՝ սովետական համակարգի երիտասարդ ներկայացուցիչ:

130


«Մեծ առօրյա» չափածո նովելը առանձնանում է մյուսներից իր փիլիսոփայությամբ

և գեղագիտական որակով։ Չարենցը ձեռնամուխ է լինում հասարակական

պրոցեսների անմիջական նկարագրության։ Հեղինակի տեսանկյունը չեզոքացված է։

Դեպքերը ներկայացվում է սովետական իշխանությունների նկատմամբ գաղտնի

հակակրանքով լցված մի հաշվետարի աչքերով։ Այստեղ Չարենցը մի հնարքի է

դիմում, որով կարողանում է իրականության երկու պլանների՝ կենցաղի ու հանրային

կյանքի հետաքրքիր հարաբերակցություն ստեղծել։ Ինչպես արդեն նշել ենք,

հերոսի հետ ծանոթությունը սկսվում է «վսեմ ու անիրական» մի հրաշքից, որն ամբողջովին

կոնտրաստի է ենթարկում հաշվետարի ռոճիկից ռոճիկ ընթացող տաղտուկ

առօրյան։

Եվ ստեղծվում է մի հակադրություն։ Չարենցը հաշվետարի աչքերով տեսնում

է, որ սովետական իշխանությունների քաղաքական նպատակը ոչ այլ ինչ է, քան

ուտոպիա, և հնարավոր չէ հասնել այդ եզրակետին, քանի դեռ ժողովուրդը տգիտությունից

ու մանր շահադիտական պայքարներից բացի ոչինչ չի տեսել, և մարդկանց

փոխելու համար շատ երկար ժամանակ է հարկավոր։

Եվ ի՞նչ է տեսել` տգիտությունից

Եվ սառը, փոքրիկ շահերի համար

Իրար դեմ մղվող պայքարից բացի…

Վերևում գործին անծանոթ մարդիկ,

Եսասեր, իրար ոտքի տակ փորող,

Անդեմ, ինքնագոհ և ստրկամիտ:-

Իսկ գործարանի բանվորնե՞րը… Օ,

Կա՞ արդյոք թեկուզ լույսի մի նշույլ

Այս մարդկանց կյանքում…

…նրանց

Փոխելու համար սերունդնե՛ր են պետք

Եվ ո՛չ թե օրեր, կամ տասնամյակներ:

131


ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԵՍԱՅԱՆ

Պոեզիայի դասական ձևերից՝ և՛ արևմտյան (սոնետ, բալլադ, ռոնդո, տրիոլետ, էլէգիա,

էպիգրամ, գովերգ, էպիտաֆիա, մոնոստիքոս և այլն), և՛ արևելյան

(գազել, ռուբայի, ճապոնական թանկա, բեյթ և այլն) ձևերից բացի, Չարենցը վերակենդանացրեց

և՛ բանաստեղծության նորագույն տեսակները (ագիտ-պոեմ, ագիտսատիրա,

ռադիոպոեմ), և՛ միջնադարյան տեսակները (հիմն, խորհուրդներ, տաղեր)։

Բացի այդ, Չարենցը տաղաչափական նոր սկզբունքներ մշակեց՝ զարգացնելով հընագույն

չափերը, ստացավ նոր` հայ բանաստեղծությանն ու գրականությանն

անծանոթ կառուցվածքներ:

ԵԶՐԱԿԱՑՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Այս աշխատությունը հանգեցնում է մի շարք եզրակացությունների, որոնցից կա-

րելի է առանձնացնել․

1. Եղիշե Չարենցն իր կյանքով, ստեղծագործական ու գործնական եռանդուն

մասնակցությամբ ակունք բացեց հայ գրականության նոր փուլի համար, ստեղծեց

հայ գրողների նոր սերունդ։ Իր գրական-պատմական հանճարով կազմակերպեց

նոր Հայաստանի գրական կյանքը, ապահովեց գրական եռուն մթնոլորտ, հայ գրականության

համար մշակեց ծրագրային ուղիներ՝ հիմք դնելով չարենցյան գրական

դպրոցին։

2. Եղիշե Չարենցի ստեղծագործական կյանքի հիմնարար ու կարևորագույն

գրքերից մեկն է հանդիսանում «Էպիքական լուսաբաց»-ը։ Այս ժողովածուն երևան է

բերում Եղիշե Չարենցի խորը փիլիսոփայությունն ու գեղագիտական արժեքների

դավանանքերը, իր որակով ու առաջադրած խնդիրներով հիմնովի առանձնանում

հայ գրականության մեջ։

3. «Էպիքական լուսաբաց» ժողովածուի չափածո նովելները Չարենցի կենսագրության

յուրօրինակ արտացոլանքն են, որտեղ անցյալը, ներկան ու ապագան

փոխշաղկապված են և ունեն փիլիսոփայական հիմք։ Չարենցը՝ յուրացնելով իր կենսագրության

որոշ տվյալներ, զուգորդում է դրանք հավերժ ներկայով ապրող ժամանակակից

մարդու կյանքի էպիկական ընթացքի հետ։

132


4. Չարենցի չափածո նովելները հստակորեն արտահայտում են Չարենց-մտավորականի

աշխարհայացքը։ Մասնավորապես «Մեծ առօրյա» չափածո նովելում հիշատակվող

«հրաշք-մեքենան», «Homo sapiens»-ում առաջ քաշված «գերմարդու» գաղափարը

և ուրիշ այլ փաստեր խոսում են այն մասին, որ Չարենցը լավագույնս ծանոթ

է եղել իր ժամանակի գիտական, փիլիսոփայական, մշակութային ձեռքբերումներին

և բարձր գնահատել դրանք։

5. Չափածո նովելներն իրենց կազմությամբ, ոճով, թեմատիկայով բոլորովին նոր

երևույթ էին հայ գրականության համար և մինչև օրս էլ խորը ուսումնասիրության

կարիք ունեն:

133


ՉԱՓԱԾՈ ՆՈՎԵԼՆԵՐ

ԵՂԻՇԷ ՉԱՐԵՆՑ

ԳԱՆԳՐԱՀԵՐ ՏՂԱՆ

Փակում եմ հոգնած աչքերըս մի պահ

Եվ տեսնում եմ ես — այնքա՛ն, այնքա՛ն պարզ

Գալիք մի գարուն, վառ մի օր ահա,

Երկինքը կապույտ, օրը հրավարս:

Արևը արդէն բարձրացել է քիչ,

Զնգում է օրը, ինչպէս երգեհոն —

Ու կապո՛ւյտ, կապո՛ւյտ, կապո՛ւյտ երկնքից

Թափում է կարծես երգ ու խնդություն:

Ոլորապտույտ ձգվում է շոսսեն

Նոր Երևանից դեպի Արարատ.

Ինչքա՛ն են արդյոք տարիներ հոսել

Մինչև գարնային այս օրը զվարթ:

Շոսսեի երկու կողմերում ահա

Տներ, փողոցներ ու գործարաններ,

Կանաչ պարտեզներ, ծաղիկներ առատ, —

Այդ ո՞վ է արդյոք այսքանը ցանել:

Ընկած են տներն իրարից հեռու,

Գործարանները մեջընդմեջ կեցած,

Ո՛չ ծուխ, ո՛չ փոշի և լույս տներում

Ժիր մարդիկ ահա դեմքերին ծիծաղ:

134


Ելած արթնացող քաղաքից` ահա

Ոլորապտոյտ շոսսեով այդ լայն,

Առջևում կարմիր մի դրոշ պահած

Անցնում է վաշտը պիոներական:

Հնչում է նրանց դոփյունը հաստատ,

Թմբուկն է թնդում ռիթմով կորովի,

Անցնում են նրանք քայլերով վստահ,

Աչքերով հստակ, դեմքերով թովիչ: —

Քայլում են նրանք շոսսեով, հետո

Կտրելով այդ լայն, ասֆալտե շոսսեն`

Անցնում են ահա այն ձորի մոտով,

Ուր աղմկաձայն Զանգուն է հոսում:

Զանգուն է հոսում ներքևում զվարթ,

Հստակ ջրերով անվերջ կարկաչում,

Իսկ այնտեղ ահա — մի հին ցանկապատ

Ու քարեր՝ ընկած կանաչի միջում: —

Քարեր, հի՛ն քարեր, վաղուց մոռացված,

Անանուն, անգիր, ննջում են այնտեղ,

Ուր լռութիունն է իշխում անհաստատ

Ու հուշն է թռչում՝ հավիտյան անթև:

Ժպտում է վերից երկինքը կապույտ,

Արևն է զնգում անհուն զնգոցով,

Եվ վաշտն է անցնում քայլերով անփույթ,

Արբած արևի կենսատու բոցով:

Հնչում է նրանց դոփյունը հաստատ,

Թմբուկն է թնդում աղմուկով մի ժիր,

Եվ մանուկների աչքերում նստած

Գարունն է ժպտում արևի ուժին: —

Անցնում են նրանք ծիծաղով հնչուն

Այդ անխոս, այդ հին քարերի մոտով,

Նրանց ծիծաղում կյա՛նքն է կարկաչում,

Գարո՛ւնն է կանչում անափ կարոտով: —

135


ԵՂԻՇԵ ՉԱՐԵՆՑ ՉԱՓԱԾՈ ՆՈՎԵԼՆԵՐ

Անցնում են նրանք: — Ու նրանց երթից,

Աչքերը հառած քարերին խաղաղ

Հանկարծ բաժանվում ու մոտ է գալիս

Մի կապուտաչյա, գանգրահեր տղա:

Պիոներական փողկապը վզին,

Ոտները մինչև ծնկները բոբիկ,

Ճակատը բարձր , աչքերը լուսե,

Հագին սպիտակ, կապտերիզ շապիկ, —

Նայում է նա ջինջ, պայծառ աչքերով

Գերեզմանատան քարերին մի պահ,

Հետո կարծրացած փոշին է քերում

Նա մի հին քարի վրայից ահա:

Նայում է ապա նա փոշոտ քարին

Աղեղանման հոնքերի տակով...

Գրված է վրան.— «Եղիշե Չարենց,

Բանաստեղծ, ծնված Մակու քաղաքում»:

Կարդում է նա իր աչքերով ծավի,

Ժպտում է, հիշում կարծես ինչ-որ բան,

Քաղում է ապա մի կանաչ բաղեղ —

Ու շարունակում իր թողած ճամփան:

Ծիծաղով հնչուն ու արծաթաձայն

Միանում է նա կրկին շարքերին —

Եվ, հուշի նման հավիտյան անցած,

Մնում է հանդում մի կորած շիրիմ...

Լսո՞ւմ ես՝ այդտեղ իմ սի՛րտն է թաղած,

Կոխոտի՛ր նրան քայլերով քո լույս,

Օ, դո՛ւ, գալիքի գանգրահե՛ր տղա,

Մեր լա՛վ գալիքի ոսկեհե՛ր մանուկ...

136


ԱՆԱԿՆԿԱԼ ՀԱՆԴԻՊՈՒՄ

ՊԵՏՐՈՊԱՎԼՈՎՅԱՆ ԱՄՐՈՑՈՒՄ

Ես, անբարբառ մի մանուկ,

երկու ձեռքս պարզեցի․․.

Միք. Նալբանդյան

Այս ամրոցի օդում՝ մգլահամ ու ճնշող՝

Ստվերներ են շրջում օրհասական,-

Եվ անցյալի մռայլ ոտնաձայնն է հնչում

Ինչպես մահվան քայլերգ հերոսական․․․

Ուրուների նման արնակարմիր ու վեհ,

Հայացքներում վճիռ ու տառապանք անգո՝

Տեսլանում են ահա մարտիրոսներն իմ դեմ

Եղերական ու սուրբ կերպարանքով:-

Այսպես, շարան-շարան, ստվերներ հի՛ն,

Հին անուններ - այնքան հերոսական,

Դեմքեր - և՛ պարզ, և՛ ջինջ, և՛ սիրելի -

Ահա կանգնում են իմ մտքի առաջ:

Սերունդներ են ամբողջ, մի վեհ բանակ,

Շռնդալով անցնող հաղթական երթ,

Հերոսության, փառքի մի ճանապարհ անհաս,

Հիմա դարձած անցած օրերի երգ․․․

Իսկ այս բակում ահա, ուր հիմա մի

Շենք կա կանգնած ուրիշ,- այստեղ ահա

Ա՛յլ բաստիոն է հին ու ամեհի

Ցցված եղել առաջ, որպես պահակ

Արքաների փառքի ու ցոփության․․․

Հյուսիսային այն ցուրտ դեկտեմբերյան օրից,

Որ արշալույսն եղավ այս օրերի,

Տառապել են այստեղ բազմություններ ուրիշ,

Բայց նո՛ւյնքան վեհ, անբիծ հերոսների:

Իմ ուղեղի միջով հիմա նրանք

Ահա անցնում են լուռ, խստաբարո,

137


ԵՂԻՇԵ ՉԱՐԵՆՑ ՉԱՓԱԾՈ ՆՈՎԵԼՆԵՐ

Խարազանի հետքեր մարմինների վրա,

Բայց աչքերում վճիռ մի չմարող:

Մտաբերում եմ ես նրանց մեկ-մեկ,

Ռիլեևից մինչեւ պայծառատես

Այն մտածողը վեհ ու հանճարեղ,

Որին Մա՛րքսն է մի օր անվանել մեծ:

Այս քարերի վրա, այս պատերի,

Որոնց նայել են այդ մարդիկ մի օր -

Հայացքների նրանց ու խոհերի

Անանց հետքերն եմ ես փնտրում սիրով:

Վաղուց արդեն թողել, հեռացել են նրանք,

Որոնք ինձ հետ մտան բակն այս ահի,-

Անխոս նայում եմ ես այս պատերին մռայլ,

Շուրջս մութն է արդեն ու ամայի:

Հրաժեշտ եմ տալիս արդեն նրանց,

Շուռ եմ գալիս արդեն, որ գնամ ետ -

Երբ իջնում է հանկարծ ուսիս վրա,

Անակնկալ՝ իջնում է մի ծանր ձեռք:-

Ետ եմ նայում, վերև․․․ Թեքված ուսիս՝

Մի մարդ՝ դեմքով հեռու, անիրական,-

Մտերմական ձայնով ասում է ինձ.

- Դուք ինձ մոռացե՜լ եք, բարեկամ․․․

Բարձրահասակ է, ջղուտ, աչքերը սև,

Բակենբարդներ ունի, փոքրիկ մորուս:

Ես որտե՞ղ եմ նրան արդյոք տեսել․

Կյանքո՞ւմ արդյոք, տենդո՞ւմ, թե՞ գրքերում:

Վշտանման ժպիտ մի աչքերում՝

Նայում է նա, նայում՝ հայացքն հառած.

- Ի՞նչ է, - ասում է,- չե՞ք մտաբերում

Տարիներում այն մութ իմ բարբառած

Շռնդալից երգերն ըմբոստության մասին:-

Մաքառելո՛վ անցա ուղին ես իմ,

Պայքարելո՛վ այն սև բռնության դե՛մ,-

Եվ պարծանքո՛վ կասեմ, որ բարեկամ էի

Ես Հերցենի, պոետ Օգարևի հե՛տ․․․

- Ա,- զարմանում եմ ես, ճանաչելով նրան,

Պարզում թևերս, որ նրան գրկեմ․ -

Նա ողջունում է ինձ ու հեռանում արագ -

Ամայի բակն է լոկ լռում իմ դեմ․․․

138


«HOMO SAPIENS»

I

Տասերեք թվի ամառը, հունիսին,

Նաիրյան քաղաքի մի փողոցով խաղաղ

Անցնում էր, հոգսը երեսին,

Տասնըվեց տարեկան մի տղա։—

Վտիտ էր։ Միջահասակ։ Ուսերը նեղ։

Գանգուր մազեր ուներ, գունատ ճակատ։

Հագին սև շապիկ սատինե՝

Խունացած, առնվազը երեք ամառ հագած։

Դեղին երիզներով դպրոցական գլխարկը

Գանգուր, խիտ մազերին նստել էր ձիգ։

Նա գնում էր դանդաղ, քայլում էր գլխահակ,

Անտարբեր շրջապատին, ինչպես ձի։

Նա դուրս եկավ տնից։ Կեսօր էր։

Քիչ հետո հայրը երևի գալու էր ճաշելու։

Նա չէր սիրում հորը։

Իսկ հոր համար տղան դարձել էր հանելուկ։

Հայրը։— Հիշեց զայրացած։ — Նա երեկ,

Երբ ինքը կես-գիշերին վերադարձավ տուն —

Գազազեց ու համոզեց երկար։— Հետո պայման դրեց՝

Կամ տուն չգալ այլևս, կամ կրկին պատրաստվել քննության։

Ուսը ցնցեց տղան մեքենայաբար,

Հիշեց դպրոցը, հորը, մռայլ տեսուչին,—

Ինքը կանգնած է գլխիկոր նրանց առաջին՝

Դեմքին ամոթ, փոշի ու արցունքներ թափած...

Խորը հոգոց հանեց, հառաչեց —

Ու քայլերը ձգեց։— Երկար

Ձգվում էր իր դեմ փողոցը։ Գնում էր։

139


ԵՂԻՇԵ ՉԱՐԵՆՑ ՉԱՓԱԾՈ ՆՈՎԵԼՆԵՐ

Ամառվա շաֆրանով ներկած՝

Հորանջում էր փողոցը քնում իր։

Փողոցը... Երկու շարք միհարկանի տներ՝

Դեղին, գորշ, վարդագույն, կրկին դեղին։

Իսկ մեջտեղում՝ շոսսե։— Փոշոտ, նեղ,

Ինչպես գյուղական սայլուղի։ —

Երբեմն անցնում էին մայթից մարդիկ,

Դանդաղ անցնում էին ու մտնում տուն։

Ու կրկին ամայանում էր մայթը։

Շոգ։ Փոշի։ Խաղաղություն։—

Կամ մի տնից երբեմն, մի պատուհանից

Դուրս էր նայում մի պահ մի կանացի գլուխ,

Կանչում էր դիմացի հարևանին —

Ու կրկին փողոցը ննջում էր։ Լուռ։

Տղան քայլում էր դանդաղ, առանց նայելու

Իր շուրջը։— Ոտքերը մեքենայաբար

Տանում էին նրան։— Ճանապարհը

Չուներ նրա համար հրապուրիչ բան,

Նա գնում էր այգի։— Կռնատակին

Նա տանում էր մի գիրք։ — Չսարսափե՛ս,

Ընթերցո՛ղ։ — Գրքի շապիկին

Գրված էր՝ «Homo Sapiens»։ —

140


II

Նա կարդում էր երկար, նստած ալեյում1,

Այն հին կաղնու ներքևը, որի բնին

Անցյալ տարի ամառը մի տաքգլուխ

Դանակով փորագրել էր «Արփենիկ»։

Նա կարդում էր անհագ, լափելով

Էջերը, գլուխները։ — Գրքի թերթերից

Մեկը, տիտանային, կարծես շանթ էր թափում

Եվ այրում իր հոգին, իր կրքերը։

Գլուխը վառվում էր։ Սիրտը

Թրթռում էր։— Ուզում էր թռչի դո՛ւրս, դո՛ւրս։—

Տագնապով դարձնում էր թերթերը

Ու կարդո՛ւմ, կարդո՛ւմ, կարդո՛ւմ։—

Չքացել էր աշխարքը։ — Այգին

Դարձել էր անիրական։ Այգին չկար։

Կար մի մարդ հանճարեղ, կար մի կին։

Կար մի կարոտ միայն։

Եվ անարատ մի սիրտ կար։ Եվ մի ուղեղ՝

Դեռ անապակ, դեռ ջինջ, դեռ մաքուր։

Գավառցի պատանի կար մի խեղճ

Նաիրյան այդ խեղճ քաղաքում։

Նա կարդում էր։ Սուզվում էր անդարձ

Ցնորքների հորձանքը։ — Գրքի էջերից

Երազվում էր նրան տիտանային մի մարդ,

Որի հոգին, մտքերը, տենչերը

Վիթխարի են, ամե՛ն ինչ խորտակող,

Որը բարձր է իր բութ շրջապատից,

Ինչպես ճահճից — էլբրուսը,— և վարդագույն

Մի մշուշի նման նրա հոգում

Արդեն փռվում էր մի անեզրական կարոտ...

Նա կարդում էր անհագ— և գնում էր, հանդուգն,

Արդեն ինքն էլ այդ «վեհ» ճանապարհով։ —

Եվ թվում էր նրան, թե իր գլխին

Շառաչում են շանթեր,— և իր սրտում

Հրդեհներ է վառում անիրական մի կին,

Մի հանճարեղ աղջիկ... անհագ թերթում

Ու կարդում էր անվերջ, մինչև հոգնեց։

Զգաց՝ քաղցած է քիչ, իսկ գրպանում...

Ընդամենը ուներ... երկու կոպեկ։

141


ԵՂԻՇԵ ՉԱՐԵՆՑ ՉԱՓԱԾՈ ՆՈՎԵԼՆԵՐ

III

Երեկո էր արդեն, երբ նա հոգնած,

Գիրքը դրեց մի կողմ։ — Շուրջը նայեց —

Ամայի էր ալեյը։— Հանճարներին վայել

Մի շարժումով շոյեց նա իր ճակատն հանկարծ —

Եվ քայլերը ուղղեց ալեյից դուրս:

Այնտեղ, այգու դիմացը, կար մի փոքրիկ խանութ

Որ վաճառում էր հաց։ — Կես ֆունտ գնեց

Եվ գրպանում պահած՝ վերադարձավ կրկին

Նա ամայի ալեյը։— Շուրջը նայեց —

Չէր երևում ոչ ոք։ — Նա սպասեց մի քիչ,—

Եվ սկսեց ուտել գաղտագողի։— Մտքում

Երազվում էր դեռ նա, այն հանճարեղ գերմարդը —

Շուտով — կիջնի գիշեր, այգի կգա Նվարդը...

Նա շտապով կերավ, վերջացրեց։— Հանկարծ

Մի շարժումով կրկին իր ճակատը շոյեց —

Եվ որոշեց, որ ինքը դառնալու է կյանքում...

Մի հանճարեղ պոետ։ —

Նա որոշեց հանկարծ, միանգամից,

Եվ սկսեց շրջել ալեյներում խաղաղ,

Հետո մտավ ակումբը, ուր մի քանի

Ուսանողներ՝ հարբած՝ բիլիարդ էին խաղում։

Ձանձրանալով՝ դանդաղ նա այդտեղից

Երբ դուրս եկավ կրկին մի քիչ հետո —

Արդեն այգին լցվել էր։ — Դեմը նայեց —

Անցնում էր այն աղջիկը ծառի մոտով,

Իր երազած աղջիկը, իր դիցուհին,

Իր հանճարեղ Նվարդը... Նա մոտեցավ,

Փորձեց զրույց անել հետը մի քիչ,

Շլացնել նրան իր խոհերով պայծառ...

Բայց աղջիկը նրան չշոյեց,

Չվերցրեց անգամ նրա վարդը...

Այդ պատանին հետո դարձավ պոետ,

Եվ գրեց այս նովելը, որ դուք կարդաք...

142


ԵՂԻՇԵ ՉԱՐԵՆՑ ՉԱՓԱԾՈ ՆՈՎԵԼՆԵՐ

ՄԵԾ ԱՌՕՐՅԱՆ

Գիշեր էր արդեն, երբ վերադարձավ: —

Ճամփին, փողոցում, քամին սանձարձակ

Հռնդում էր ցուրտ, փչում էր խոնավ

Եվ մտնում մինչեւ ոսկորները: — Նա

Մրսել էր թեկուզ եւ սրթսրթում էր

Ինչպես թրջած հավ, — ուղեղը սակայն

Եռում էր անսանձ խոհերի տապից:

Իր ամբողջ կյանքում առաջին անգամ

Նա չնկատեց ցուրտը, չանիծեց

Աշխարհը, մարդկանց եւ իր բախտը բութ

Ու անաջողակ: — Ուղեղում — մտքեր

Նոր ու անսովոր, մտքեր, որոնք մեծ

Ու ճնշող էին ու հրապուրիչ,

Ինչպես մի հեռու, հզոր, անծանոթ

Աշխարհից հնչող շռնդալից երգ: —

Եվ հիշում էր նա, նորից ու նորից,

Ամբողջը... նրանց դեմքերը, նրա

Խոսքերը եւ՛ պարզ, եւ՛ զարմանալի,

Ինչպես մեքենան այն հրաշագործ,

Որ գումարում է, հանում, բաժանում

Եվ բազմապատկում: Այդպե՛ս, ճի՛շտ այդպես

Զարմացավ նա, երբ առաջին անգամ

Ցույց տվին նրան հաշվող մեքենան: —

Այդ զարմանալի մեքենան: — Իր գորշ,

Իր միապաղաղ կյանքում, ուր չկար

Ո՛չ մի բան լուսեղ ու զարմանալի,

Որ ամբողջովին մի շղթա էր գորշ,

Փոքրիկ հոգսերի, — որ տեւում էր լոկ,

Որպես ռոճիկից ռոճիկ ընթացող

Մի տաղտկալի երթ, — իր կյանքում դա մի

Հրաշք էր վսեմ ու անիրական: —

Այդ զարմանալի մեքենան...Մի պահ,

Առաջին անգամ երբ նա դարձըրեց

144


Այդ մեքենայի կոթը, — մի վայրկյան

Կաշկանդեց նրան անդրաշխարհային

Մի երանություն: — Մի վայրկյան նրան

Թվաց, թե ինքը մի գերերկրային

Հանճարի ուժով պոկվեց առօրյա

Իր անաստղ կյանքից — եւ թռավ դեպի

Հրաշքով լեցուն աշխարհ մի ուրիշ,

Դեպի հեռավոր աշխարհն այն, որի

Փարթամ, դյութական կենցաղի մասին

Երազել է միշտ ինքը, որպես մի

Դրախտի մասին: — Որի գիտության

Ու հարստության մասին նա այնքան

Կարդացել է դեռ մանուկ հասակից

Անթիվ գրքերում ու ժուռնալներում:

Օ, չքնա՜ղ աշխարհ... — նա գուրգուրանքով

Շոյեց մեքենան մի քանի անգամ,

Հետո հուզմունքից փայլող աչքերով

Նայեց հիմնարկի վարիչի դեմքին

Եվ ժպտաց մի պահ գոհ ու հաղթական: —

Այո՛, հուզմունքից փայլող աչքերով

Նայելով անթարթ վարիչի դեմքին —

Ժպտաց նա մի պահ՝ գոհ ու հաղթական

Եվ հետո, փայլող աչքերը կրկին

Հառելով փոքրիկ այն մեքենային —

Նա բարակ քրքջաց՝ հեգնանքով, թաքուն

Արհամարհանքով լեցուն քրքիջով...

«Հի՜-հի՜-հի՜» — քրքջաց, ձեռքերը հետո

Ինքնագոհաբար նա քսեց իրար

Եվ ասաց. « — Այո՛... սիրելի վարիչ, —

Այսպիսի բանե՛ր...» — Իսկ վարիչը՝ բութ

Հայացքն հառելով իր փայլող դեմքին,

Չհասկանալով իր արձակած սուր

Հեգնանքը՝ նետած նրանց հասցեին

Երեխայաբար ծիծաղեց ինքն էլ...

Կարո՞ղ էր արդյոք լոկ կուսակցական

Իր տոմսի ուժով մարդու շարք անցած

Այդ ողորմելին, — մտածում էր նա, —

Հասկանալ իր սուր հեգնանքը՝ հղած

Իրենց հասցեին: — Կարո՞ղ էր արդյոք

Այդ ողորմելին հասկանալ, որ այդ

145


ԵՂԻՇԵ ՉԱՐԵՆՑ ՉԱՓԱԾՈ ՆՈՎԵԼՆԵՐ

Ֆանտաստիկական մեքենան իրոք

Մի անհերքելի մահավճի՛ռ էր

Ուղղած իրենց դե՛մ: — Ի՞նչ ունեն սրանք,—

Մտածում էր նա, նրանց վիթխարի

Հանճարի, ուժի եւ տեխնիկական

Քանքարի հանդեպ... Ի՞նչ ունեն — միայն

Տկլոր սրունքներ եւ ուրիշ ոչինչ:

Եվ ի՜նչ, ի՜նչ հեգնանք սատանայական, —

Մտածել էր նա հաճախ, — այսպիսի

Մարդկային տարրից, նման չքավոր

Երկրում՝ ունենալ կոմունիստական

Հասարակակարգ կառուցելու ի՛ղձ...

Երեք տարի է ահա, որ ինքը

Այստեղ, նաիրյան այս գործարանում

Աշխատում է սոսկ մի հաշվետարի—

Պաշտոնով: — Երեք տարի շարունակ

Այստե՞ղ է թափել իր քրտինքը նա,—

Եվ ի՞նչ է տեսել՝ տգիտությունից

Եվ ստոր, փոքրիկ շահերի համար

Իրար դեմ մղվող պայքարից բացի...

Վերեւում՝ գործին անծանոթ մարդիկ,

Եսասեր, իրար ոտքի տակ փորող,

Անդեմ, ինքնագոհ եւ ստրկամիտ: —

Իսկ գործարանի բանվորնե՞րը... օ,

Կա՞ արդյոք թեկուզ լույսի մի նշույլ

Այդ մարդկանց կյանքում...Կարո՞ղ է արդյոք

Մի բան սպասել ինքը նրանցից,

Երբ ճանաչում է նրանց ավելի՛,

Քան ինքը — իրեն: Խեղճ, տգետ մարդիկ,

Օրվա վաստակի համար մաքառող,

Մարդիկ, որ կարծես իզուր են կրում

Կոչումը մարդու: — Նրանց պիտի դեռ

Սովորեցնես քթները սրբել

Եվ ապա՛ նստել հացի... օ, նրանց

Փոխելու համար սերունդնե՛ր են պետք

Եվ ո՛չ թե օրեր, կամ տասնամյակներ: —

Կարո՞ղ են նրանք հասկանալ արդյոք, —

Մտածում էր նա դեռ երեկ, — թեկուզ

Տարրական մի միտք — կարո՞ղ է նրանց

Գլուխը մտնել որեւէ վսեմ

146


Գաղափար... օ, դա մի անիրական

Հրաշք էր թվում նրան դեռ երեկ, —

Նա ավելի շատ գլո՛ւխը կտար,

Քան կհամոզվեր երեկ, որ նրանք,

Այդ քարե դարից մնացած մարդիկ

Կարող են լինել խոհի ընդունակ,

Կարող են իրենց մտքով ըմբռնել

Մի բարձր, պայծառ գաղափար, կամ խոհ: —

Նա չէ՛ր էլ կարող երեւակայել

Դեռ երեկ, որ այս ածխադեմ մարդիկ

Կարող են երբեք լինել ընդունակ

Ինքնազոհության եւ հերոսության, —

Որ մարդիկ այդ մութ կարող են իրենց

Սրտերում կրել ոգեւորության

Հուրը սրբազան, այն հուրը, որով

Դառնում է մարդը աստված ու հերոս...

Այո ՛ — տարիներ շարունակ իրեն

Համոզել է նա, որ մարդիկ այդ մութ

Լոկ ուտելո՛ւ են ընդունակ, այո՛, —

Ուտելո ՛ւ միայն եւ ծանր, դժվար,

Անմարդավայել, սեւ աշխատանքի, —

Բայց այսօր ահա, ընդամենը մի

Ժամվա ընթացքում, փլվում է հանկարծ

Իր, տարիների ընթացքում կոփված,

Համոզմունքների շենքը անհողդողդ —

Եվ չի ՛ հավատում իր աչքերին նա,

Դժվարությամբ է իր միտքը ահա

Ենթարկվում իր նոր, անհասկանալի

Զգացմունքների եռուն հորձանքին...

Եվ ո՞նց պատահեց ամբողջը... Այնքա՜ն

Այնքա՜ն հասարակ ու զարմանալի,

Այո՛ — հասարակ ու զարմանալի,

Ինչպես մեքենան այն հրաշագործ, —

Հաշվող մեքենան: —

...Առավոտ նրան

Եկան ասացին, որ երեկոյան

Հայտարարված է ընդհանուր ժողով,

Ուր սոցմրցության հարցն է դրվելու

Քննության... Այո՛: — Լսեց քմծիծաղ,

Ինչպես լսում էր նա սովորաբար

147


148


Լուրերն այդպիսի, — եւ որոշեց գալ: —

Նախ՝ ա՛յն պատճառով, որ պարտադիր էր

Ներկայությունը պաշտոնյաների,

Եվ ապա — դե, նա ի՞նչ պիտի աներ

Տանը: — Եվ եկավ: — Ժողովը տեւեց

Բավական երկար: — Նախ նայում էր նա

Շուրջը՝ քմծիծաղ արհամարհանքով

(Իհարկե, գաղտնի...) — Իսկ հետո... հետո..

Օ, ինքն է՛լ գլխի չընկավ, թե հետո

Ո՜նց, ո՜նց գրավվեց ինքն հետզհետե,

Կարծես թե մեկը սուզեց նրան մեծ

Մի կաթսայի մեջ... Կարծես թե մեկը

Պիրկ, ջղուտ ձեռքով պոկեց իր խավար

Աչքերից բարակ, թափանցիկ մի քող —

Եվ տեսավ հանկարծ նա այն, որ երեկ

Չէր կարող անգամ երեւակայել,

Թե կարող է ինքն զգալ ու տեսնել...

Եվ ինչի՞ց, ինչի՞ց, ինչի՞ց սկսվեց,—

Մտածում էր նա՝ ժողովից հետո

Վերադառնալիս: — Ցուրտ, խոնավ քամին

Լիզում էր նրա դեմքը, թափանցում

Մինչեւ թոքերը բավական հիվանդ, —

Նա չէր նկատում ո՛չ մի բան սակայն,

Ձեռքերը կոխած գրպաններն՝ արագ

Քայլում էր ցեխոտ, խարխուլ մայթերով,

Ու բոցկլտում էր ուղեղը՝ ջերմին

Խոհերից թե՛ նոր, թե՛ զարմանալի...

«Ինչի՞ց սկսվեց...» — Հիշեց. — դահլիճում

Ծուխ, ծանոթ մշուշ: — Մշուշում — դեմքեր,

Բոլորը ծանոթ: — Նրանց ամեն օր

Տեսնում էր ինքը, ու թվում էր թե

Ճանաչում է նա յուրաքանչյուրին,

Ինչպես սեփական իր կնոջը, կամ

Երեխաներին: — Նստած էր Խեչոն,

Այդ վտիտ մարմնով բանվորը, որի

Դեմքին կա նստած միշտ դժգոհություն,

Ինչի՞ց — չգիտես: — Նստած էր Համոն,

Այդ հայհոյասեր լենինականցին,

Այդ պարծենկոտը, որ չի՛ հավանում

Ոչ ոքի՝ բացի սեփական անձից: —

149


ԵՂԻՇԵ ՉԱՐԵՆՑ ՉԱՓԱԾՈ ՆՈՎԵԼՆԵՐ

Մուկուչը հետո, այդ երիտասարդ

Բանվորը, որ միշտ ծաղրում է իրեն,

Սիրում է խմել եւ գնալ կինո,

Թեկուզ ունի մայր, կին ու երեխա,

Որ նայում են լոկ նրա վաստակին: —

Նստած էր Հայրոն... Տպավորվել էր

Նրա ուղեղում մանավանդ նրա՛,

Այդ տարիքն առած, բայց անգրագետ,

Կոպիտ, քչախոս, մի՛շտ անբավական

Բանվորի դեմքը... Այդ մարդը, որի

Ամե՛ն մի մազը ծանոթ էր իրեն,

Որին չէր սիրում ինքը եւ որից

Նա չէր սպասում ոչինչ՝ վայրենի

Հայհոյանքներից եւ մութ, եսամոլ

Իղձերից բացի: — Նա չէ՞ր, այդ Հայրոն,

Որ քիչ էր մնում սպաներ մի օր

Իր ընկերներից մեկին՝ մի փոքրիկ

Վեճի ժամանակ... Եվ այսպես, հերթով

Մտաբերում էր նա նրանց մեկ-մեկ, —

Մոտ հիսուն հոգի, որ նստած էին

Սկզբում դժգոհ, հոգնած դեմքերով:

Դահլիճը արդեն լցված էր ծխով,

Հորանջում էին արդեն ձանձրույթից,

Երբ եկավ հանկարծ զեկուցողը — եւ

Ժողովն սկսվեց: — Ինքը անկյունում

Կծկված՝ մի փոքր արհամարհական

Ժպիտը դեմքին՝ նայում էր նրան: —

Ի՞նչ էր սպասում այդ հավաքույթից

Ինքը — թվում է, թե պարզ է, առանց

Երկար խոսքերի: — Մի պաշտոնական

Զեկուցում, հետո վաղուց պատրաստված

Մի բանաձեւի քվեարկություն —

Եվ ուրիշ ոչինչ: — Մութ, մեռյալ մի գործ,

Որ փաթաթվում է այդ անգրագետ

Խեղճերի վզին, որպես մի վերին,

Անխուսափելի կամքի ցանկություն...

Այդպե ՛ս էլ կարծես սկսվեց: — Նախ նա,

Այդ զեկուցողը, հայտնեց, որ իրենց

Սոցմրցության են կանչել՝ Լենինի —

Քաղաքից՝ հսկա մի գործարանի

150


Բանվորները... (Նա այդպես էլ ասաց՝

«Լենինի քաղաքը», եւ ո ՛չ — Լենինգրադ,

Ինչո՞ւ, չգիտեր ինքն էլ երեւի...) —

Խոսեց նա հետո մրցության մասին,

Դրա էության, — բերեց ցիտատներ

Լենինից, Մարքսից եւ Ստալինից, —

Եվ հետո անցավ սոցիալիստական

Շինարարության հնգամյա հսկա

Պլանին: Բերեց մի քանի թվեր,

Հետո անպաճույճ, պարզ, հասկանալի

Խոսքերով պատմեց, նկարագրեց

Աշխատանքները նա այդ վիթխարի —

Եվ հանկարծ ինքն էլ նկատեց, որ մի

Ինչ-որ անսովոր, խոր լարվածությամբ

Լսում են ահա բոլորը նրան, —

Լսում է ի՛նքն էլ եւ աչքերից իր

Ընկնում է կարծես մի մութ վարագույր...

Բայց ո ՛չ. — դեռ դա չէ՛ր պատճառը իր այդ

Անսպասելի ոգեւորության, —

Զեկուցումը չէ՛ր... Չէ՞ որ՝ ինչ որ նա՛,

Այդ զեկուցողը պատմեց ժողովին —

Ո՛չ նորություն էր իր համար, ո ՛չ էլ

Երկնքից իջած մարգարեություն...

Չէ որ, վերջապես, այդ մարդու ասած

Բոլոր այդ վսեմ բաների մասին

Ինքը բազմիցս կարդացել էր մեր

Բոլոր թերթերում եւ ժուռնալներում —

Կարդացել էր եւ... չէր հավատացել: —

Ուրեմն դա չէ՛ր պատճառը նրա

Ոգեւորության: — Բա ի՞նչն էր, ի՞նչը, —

Մտածում էր նա արագ քայլերով

Կտրելով ծանոթ ճանապարհը: — Նա

Իր ներքին անթարթ հայացքը հառած

Սեփական մտքի խորքը՝ ճգնում էր

Լրիվ ճշտությամբ, մանրամասնորեն

Վերականգնել իր բորբոքված մտքում

Ամբողջը: — Այո ՛: — Զեկուցողը երբ

Իր խոսքն ավարտեց — դահլիճում արդեն

Տիրում էր մի խոր, ջերմին լռություն: —

Մի լարվածություն անսպասելի

151


ԵՂԻՇԵ ՉԱՐԵՆՑ ՉԱՓԱԾՈ ՆՈՎԵԼՆԵՐ

Նստել էր, ծանր, բոլորի դեմքին —

Եվ ի՛նքն էլ, ի՛նքն էլ համակված էր այդ

Խոր, անակնկալ, գոլ լարվածությամբ...

Բայց դա ո՞նց, դա ո՞նց, դա ոնց պատահեց

Այդ ինչպե՞ս եղավ, որ ինքն էլ հանկարծ,

Համակված կարծես մի մութ մոգությամբ

Սկսեց տարվել մտքերով — այնքա՛ն

Նոր ու անսովոր... Իր մշուշապատ,

Թե՞ պայծառացած աչքերի առջեւ,

Գուցե ընդհանուր այդ լարվածության

Ազդեցության տակ — սկսեց հանկարծ

Վիթխարի պատկեր մի գծագրվել,

Մի զարմանալի, հոյակապ պատկեր...

Դահլիճում տիրող կապույտ լռության,

Կապտավուն ծխի ու մարդկային այդ,

Խոր լարվածության միջից ելնելով,

Ձուլվելով գուցե իր լսողության

Սահմանին հասնող խոսքերից, նաեւ

Մարդկային խորունկ շնչառությունից, —

Հյուսվելով նրբին, անհասկանալի,

Անշոշափելի տարրերից — քիչ-քիչ

Իր պայծառացած աչքերի առջեւ

Սկսվեց փռվել պատկերն այդ — այնքա՛ն

Ե՛վ հեքիաթային, եւ՛... հասանելի: —

Տեսնում էր նա բիլ մշուշի միջից

Դաշտեր, հովիտներ, լեռներ ամեհի,

Քաղաքներ հսկա ու գործարաններ, —

Եվ հասնում էին նրա ականջին

Ամեհի ձայներ... Բանա՞կ էր արդյոք,

Մի բազմամիլիոն, երկաթյա բանակ,

Որ արշավանքի ելած լցրել էր

Աշխարհը հաստատ, մեկին ձայներով...

Ոտքերի դոփյուն, մկանների երգ,

Լարված կամքերի աճումն ամեհի,

Փոկերի դղիրդ, շչակների ձայն, —

Եվ ձուլված իրար այս ամենը՝ մի

Աղմուկի նման ռիթմային, հզոր,

Որպես երկաթյա երաժշտություն՝

Հնչում էր վսեմ ու անպարտելի...

Եվ այդ ամեհի երաժշտության,

152


Այդ ծխի, կապույտ մշուշի միջից,

Այդ բիլ լռության — տեսնում էր նա կոշտ,

Մազապատ, անտաշ դեմքը Հայրոյի,

Որ այնտեղ, բեմից, ձեռքը ծոծրակին,

Քաշում էր կարծես իր կոպիտ կրծքից

Խոսքի ու խոհի անսովոր գլխից

Այնքան հասարակ ու գոտեպնդիչ

Բառեր... օ, այո ՛ — խոսում էր — Հայրոն...

Եվ ի՞նչ էր ասում. — օ, սովորական

Բառեր... Հասարակ, բայց զարմանալի

Խոսքեր...Հասարա՜կ, — օ, ո՛չ, — եւ եթե

Հասարակ էին խոսքերը նրա,

Ապա... ճի՛շտ այնքան հասարակ, որքան

Պարզ ու հասարակ է վերջ ի վերջո

Հաշվող մեքենան... այն զարմանալի,

Հրաշք-մեքենան: — Հայրոյի ասած

Խոսքերում անշուշտ ա՛յն էր իր համար

Թե՛ անակնկալ, թե՛ զարմանալի,

Որ ինքը... այո՛, չէր կարող երբեք

Երեւակայել, որ նա, այդ Հայրոն,

Ընդունակ է գեթ գլխի ընկնելու,

Թե ինչ են ուզում մարդիկ իրենից,

Էլ ո՞ւր մնաց, որ նա զգար իրեն

Անխախտ մասնիկը այն մեծ բանակի,

Որ Երեւանից մինչեւ Լենինգրադ

Ձայնում են իրար՝ ֆանտաստիկական

Եվ չտեսնված մի աշխատանքի,

Մի վեհ, վիթխարի մի գործի համար...

Խոսեցին հետո մյուսները: — Եվ —

Այն մարդիկ, որոնց ինքը ամեն օր

Տեսնում էր, ապրում հետները, եւ միշտ

Թվում էր նրան, թե ճանաչում է

Ինքը բոլորին ավելի, քան լավ, —

Հանկարծ հառնեցին իր առջեւ — այնքա՛ն

Կարծես անծանոթ, անճանաչելի: —

Երեք տարի է ահա, որ ինքը

Ապրում է այստեղ, այս մարդկանց կողքին, —

Մտածում էր նա, — եւ ի՞նչ. — այս երեք

Տարվա ընթացքում կարողացե՞լ է

Արդյոք հասկանալ այս մարդկանց, տեսնել,

153


ԵՂԻՇԵ ՉԱՐԵՆՑ ՉԱՓԱԾՈ ՆՈՎԵԼՆԵՐ

Զգալ, թե ինչո՞վ, ինչո՞վ են նրանք

Ապրում ու շնչում: — Ճգնե՞լ է արդյոք

Ըմբռնել նրանց առօրյա կյանքի

Ու աշխատանքի իմաստը, — նրանց

Անդուլ մաքառման եւ ընդվզումի

Իմաստը: — Օ, ո՛չ... Վերցնենք թեկուզ, —

Մտածում էր նա, — այդ նույն Հայրոյին.

Անցել է անփույթ այդ մարդու կողքից

Ինքը ամեն օր տեսել է միայն

Նրա մարդկային թերությունների

Կեղեւը, նրա կոպիտ խոսքերի,

Նրա ձեռների, կեղտոտ մատների

Կոշտերը միայն: — Եվ այսպես — բոլոր

Այդ մարդկանց, նրանց առօրյա անդուլ

Աշխատանքների եւ նրանց ամբողջ

Գործի նկատմամբ: — Անանցանելի

Մի պատնեշ է միշտ եղել բարձրացած

Կարծես իր — եւ այդ բանակի միջեւ,

Մի զարմանալի անթափանց պատնեշ,

Որը չես կարող թեկուզ շոշափել,

Բայց պինդ է այդ նուրբ պատնեշը գուցե,

Քան քարը: — Այո՛: — Եվ պատնեշը այդ,

Քաշված իր եւ իր շրջապատի մեջ —

Ինչի՞ց է արդյոք դա առաջացել...

Ինչի՞ց, օ, ինչի՞ց, — հարցընում էր նա, —

Եվ չէր հասկանում, չէր գտնում դրա

Պատճառն իսկական: — Անդրադառնալով

Իր ամբողջ կյանքին՝ փորձում էր գտնել

Այդ հարցին նա մի պատասխան: — Փոքրիկ,

Խուլ, գավառական քաղաքում ահա —

Իր հայրը՝ չարչի՞ , թե՞ արհեստավոր...

Օ, եւ՛ այս, եւ՛ այն: — Տանը շարունակ

Չքավորություն, խեղճություն, կարիք...

Երկդասյան դպրոց. հետո սեփական

Ջանքերով մի կերպ ընկած Երեւան.

Սովորում է նա թեմականում... եւ —

Դա ե՞րբ էր, — թողեց դպրոցը, մտավ

Հաշվապահական կուրսեր — եւ ահա

Դարձավ հաշվետար: — Տասնյոթ թվին

Նա ամուսնացավ — եւ այն օրվանից

154


ԵՂԻՇԵ ՉԱՐԵՆՑ ՉԱՓԱԾՈ ՆՈՎԵԼՆԵՐ

Աշխատում է նա գրասենյակներում: —

Կարգեր են փոխվել, բանակներ եկել,

Բանակներ անցել — իսկ նա միեւնույն

Մատյանների մեջ թաղված շարունակ

Ապրում է մի գորշ խխունջի նման,

Դժգոհ իրենից, դժգոհ բոլորից,

Դժգոհ մանավանդ անհասկանալի

Այս «ընկերներից», որոնցից միայն

Սարսափել է ինքն ու ակընկալել

Ամենայն չարիք ու դժբախտություն...

Հեռու է եղել ինքը շարունակ, —

Մտածում էր նա, — կռվից, պայքարից. —

Չի եղել երբեք նա կուսակցական,

Դժգոհ է եղել նա դաշնակներից,

Բայց ինչո՞ւ, ինչո՞ւ չի հավատացել

Եվ սրանց... Ինչո՞ւ... Ի՞նչն է վախեցել

Կորցնել, բացի իր խեղճությունից,

Իր ճղճիմ, խղճուկ, անաստղ գոյության

Գորշ, անհրապույր հեռանկարից...

Խխունջի նման կառչած շարունակ

Իր ընտանիքին, հոգսերին, հացի

Չնչին փշրանքին, թաղված գլխովին

Այդ ամենի մեջ — չի կարողացել

Սթափվել, բանալ աչքերը, տեսնել

Իր շուրջը թափով թնդացող կյանքի

Ընթացքը թե՛ վեհ, թե՛ հերոսական...

Ինչո՞ւ, օ, ինչո՞ւ, — հարցնում էր նա

Ինքը իրենից, եւ չէր կարենում

Գտնել իր հարցին պատասխան: —Արագ,

Կուրծքը դեմ տված քամու հորձանքին,

Քայլում էր նա՝ ողջ մարմինը թեքած, —

Եվ քամու հնչեղ հորձանքում նա ա՛յլ

Ձայներ էր լսում, նոր ու կատաղի,

Տեսնում էր դեմքեր կոպիտ, անծանոթ, —

Եվ բարձրանում էր նրա մշուշոտ,

Բայց պայծառացած աչքերի առջեւ

Ելնելով կարծես գիշերվա մուժից —

Մեր մեծ առօրյան... Մի նո՛ր, վիթխարի

Իմաստ էր նրա աչքին ստանում

Այն ամենը, որ ինքը ամեն օր

156


Տեսնում էր, սակայն՝ անհասկանալի

Ինչ-որ պատճառով՝ նա չէ՛ր հասկանում

Մինչեւ այս գիշեր... Առաջին անգամ

Այդ հաշվետարը, այդ մարդը փոքրիկ,

Որ ապրել էր միշտ իր փոքրիկ, ճղճիմ,

Չնչին հոգսերով, — առաջին անգամ

Իր անաստղ կյանքում զգաց նա կյանքի

Աճումն, ահռելի ընթացքը, — նրա

Երկաթ քայլերի դոփյունն անհողդողդ: —

Այնտեղ, մշուշում, տեսնում էր նա մի

Հսկա գործարան... Քաղաքում հեռու,

Ուր չի եղել նա իր կյանքում երբեք,

Որից բյուրավոր վերստեր են իրեն

Բաժանում, — այնտեղ, քաղաքում այդ մեծ,

Որ առաջնորդի անունն է կրում

Բազմությունների այս արեւակամ, —

Տեսնում էր այնտեղ նա կրակներ բյո՛ւր,

Աստղերի նման փայլող կրակներ,

Որոնց շուրջն անդուլ եռում են այս մեր

Հայրոյի նման ածխադեմ մարդկանց

Հոծ բազմություններ... Այդ կրակներից

Ձգվում են ահա դեպի խորքը այս

Հեռավոր երկրի — կրակե թելեր: —

Ձգվում են թելեր ոսկեցոլ աստղի

Շողերի նման: — Երբ նայում է մարդ

Կիսախուփ աչով հեռու աստղերին —

Այդպիսի ահա ոսկեցոլ թելեր,

Ձգվելով այդ ջինջ, պայծառ աստղերից՝

Կապում են մարդու հայացքը նրա՛նց,

Այդ ջինջ աստղերին: — Առաջին անգամ

Նա զգաց այդ պիրկ, անմար թելերի

Գոյությունը — եւ աշխարհը նրա

Աչքերին հանկարծ լայնացա՜վ, ձգվե՜ց,

Դարձավ անսահմա՜ն, անծի՜ր, անեզե՜րք,

Երկնքի՛, հոգո՛ւ եւ տիեզերքի՛

Նման անեզերք: — Թեթեւ քայլերով

Տուն հասավ, թակեց նա դուռը: — Քամին

Շաչում էր դեռ թունդ, թռչում սանձարձակ:

Գիշեր էր արդեն, երբ վերադարձավ: —

Արագ մտավ տուն: — Կինը հարցական

157


ԵՂԻՇԵ ՉԱՐԵՆՑ ՉԱՓԱԾՈ ՆՈՎԵԼՆԵՐ

Հառեց մի վայրկյան աչքերը նրա

Շորերին, դեմքին եւ ոչինչ չասաց: —

Սենյակում փայտյա սեղանի վրա,

Դրված էր մի հին դեղին ինքնաեռ,

Կողքին — մի քանի դատարկ բաժակներ—

Եվ ուրիշ ոչինչ: — Թափառ աչքերով

Նայեց մի վայրկյան այդ ամենին նա,

«Թեյ կա՞» — հարցըրեց մեքենայաբար

Կնոջը — եւ երբ կինը օրորեց

Գլուխը — նա լուռ վերարկուն հանեց

Եվ գնաց, պառկեց անկյունում դրված

Անկողնի վրա: — «Հարբա՞ծ է», իրեն

Հարց տվեց մտքում կինը, հետո լուռ,

Չարացած դեմքով չանչ արավ նրան —

Եվ ինքն էլ իր հին շորերն հանելով,

Մտավ անկողին: —

Սենյակի մթնում

Խոր լռության մեջ այդ գիշեր երկար

Մտածում էր նա՝ աչքերը հառած

Մութ առաստաղին: — Եվ սրթսրթալով

Երբ վերջապես նա աչքերը փակեց

Եվ քունը՝ խոնավ, գգվող թաթերով

Սկսեց իջնել նրա աչքերին, —

Դեռ հնչում էին նրա ականջին

Ամեհի խոսքեր ու ոտնաձայներ,

Կրակներ էին իր դեմ կայծկլտում —

Եվ մթության մեջ թվում էր նրան,

Թե իր հոգնաբեկ մարմնի վրայով

Դոփելով անցնում, անցնում են անվերջ

Հայրոյի նման ածխադեմ մարդկանց

Երկաթյա գնդեր, — գնում են դեպի

Երկաթից, կամքից ու աշխատանքից

Կոփվող մի աշխարհ

Իսկ առավոտյան,

Երբ եկավ կրկին նա գրասենյակ

Քնատ էր դեմքը, դժգոհ ու մռայլ.

Գիշերը կարծես եղել էր քեֆի

Եվ այժմ ծանր էր գլուխը, սիրտը

Խառնում էր կարծես — եւ աշխարհը ողջ

158


Թվում էր պղտոր, մթին զառանցանք: —

Իր մթնած, կիտված հոնքերի տակից

Նայում էր մեկ-մեկ նա շուրջը, նրանց,

Եվ նրանք կրկին նո՛ւյնն էին թվում,

Նույնն էին թվում այդ մարդիկ նրան՝

Նույն սովորական եւ անհրապույր,

Կարիքից, հոգսից ու աշխատանքից

Բթացած մարդիկ... Երեկվա իր մեծ

Խոհերից նրա պղտոր ուղեղում

Մնացել էր լոկ մի մթին մորմոք,

Մնացել էր լոկ խղճի խայթի պես

Մի ծանր զգացմունք, որը ճգնում էր

Նա իր մեջ խեղդել: — Նման զգացմունք

Ունենում է մարդ, երբ հանցանք է մի

Կատարում գաղտնի. — խայթում է խիղճը —

Եվ իզուր է նա ճգնում թաքցնել

Սեփական խղճից գիտակցությունը

Այդ անդառնալի հանցագործության...

Այդպես երբեմն հարբելուց հետո,

Մյուս առավոտ ամաչում է մարդ,

Երբ հիշում է, որ ինչ-որ անծանոթ

Մի մարդու առջեւ բացել է սիրտը

Գիշերը՝ խելքից ընկած ժամանակ...

Հեռու, մարմրող ցոլքերի նման

Ցոլացին մի պահ նրա պղտորված

Գիտակցության մեջ երեկվա իր մեծ

Խոհերի վերջին փշրանքները — եւ

Սուզվեցին անդարձ ուղեղի մուժում: —

Նա թթված դեմքով բացեց իր հսկա

Հաշվեմատյանը, մի վերջին անգամ

Բութ, դժգոհ դեմքով իր շուրջը նայեց —

Եվ խորասուզվեց իր մանրակրկիտ,

Անվերջ, չհատնող հաշիվների մեջ: —

«Հը, հո չե՞ս հարբել գիշերը» — նրան

Հարցրեց Կարոն, հաշվապահը: — Նա

Լուռ, անթարթ նայեց նրա աչքերին

Եվ ասաց. — «Այո ... մի փոքր... երեկ...

Ժողովից հետո...» — Եվ կրկին նա լուռ

Թեքվեց իր հսկա մատյանի վրա

Եվ խորասուզվեց հաշիվների մեջ

159


ԵՂԻՇԵ ՉԱՐԵՆՑ ՉԱՓԱԾՈ ՆՈՎԵԼՆԵՐ

Այսպես

Մի անգամ ահա այդ փոքրիկ մարդու,

Այդ հաշվետարի մոտով, այդքան մոտ,

Թնդալով անցավ մեր մեծ առօրյան,

Նա անգամ զգաց, շոշափեց մտքով

Ընթացքը նրա հսկավիթխարի, —

Նայեց նա մի պահ հրաշքի նման

Իր աչքերի դեմ բռնկված այդ վեհ,

Այդ շռնդալով անցնող պատկերին—

Եվ ընկճվելով նրա ամեհի

Մեծության ներքո, այդ անգրկելի,

Անհուն վեհության — սուզվեց նա կրկին

Իր սովորական մտմտանքի մեջ...

Եվ նովելը մեր վերջացավ այսպես:

160

More magazines by this user
Similar magazines