PŁOMJO 9/2022

lětnik
2022
9

2 N O W A K N I H A
Nowy krimi za
młodych čitarjow
Třeći pad młodeju kriminalistow
Dźe wo pjenjezy – prawe a wopačne
Napjatosć wot spočatka do kónca
Jurij Koch,
Golo a Logo na slědach
lumpakow, ilustrował
Thomas Leibe,
wot 9 lět,kruta
wjazba, 48 s.,
11,90 €
Golo a Logo – to rěka nowy
kriminalny pad za młodych
čitarjow! Štó abo što je so
tónraz zhubił/o? Policist
Pistol je ze swojim dźiwnym
nahrawanskim aparatom
dźiwny telefonat
hišće dźiwnišeje holcy zapopadnył,
kotraž swoju
wowku wo pjenjezy
prosy. Ta holca móhła
Machbuba, wnučka
wowki Abezinki być.

N O W A K N I H A
3
Z wobsaha
24 Prašenje měsaca
32 Baseń k wumolowanju
Ale wěste to njeje! Golo a Logo wozmjetaj
naležnosć do rukow a rjadujetaj ju na swoje
wašnje. Bjezmała so při tym samaj z kriminelnymaj
stanjetaj! Napjatosć je zaručena,
a to hač do poslednjeho wokomika. Dźe wo
pjenjezy – prawe a wopačne, a tež wuj
Worješk ze swojim wuběrnym słuchom je
zaso pódla.
Wo lóštne ilustracije je so znowa Halleski
grafikar a karikaturist Thomas Leibe
postarał, kotrehož cartoony buchu tež hižo
w satiriskim časopisu „Eulenspiegel“
wozjewjene.
Powědančko
8 Rubježnik Rumbo
30 Beat-banda
Zajimawostki
14 Moje lěto
w Göteborgu
16 Wot ideje do kina – film
28 Digitalny swět
34 Zwěrjeće
rekordy
tekst: LND
titulny wobraz:
shutterstock.de

Kotre słowa klinča na spočatku samsne?
*
tekst: ]. Pa[ka / rys.: Christin Lukašowa / * Inka Grebner

W U M O L U J E M Y S A M I !
5
rys.: Barbara Beger

6 I T A J A W U K æ
Pójće sobu do hribow!
Cyły zašły tydźeń je
swěćiło a w nocy je so dešćowało. „Prawe wjedro za
“, přiwoła Šustrec swojemu wnučkej (Enkel) Robertej. „Ow, haj, ja
chcu tež sobu do hribow hić“, Robert zawoła.
jeho změrowa: „Wězo móžeš
sobu do přińć, ale najprjedy dyrbimoj wšo přihotować. Trjebamoj ,
do kotrehož móžemoj hriby połožić. Z
nažrane dźěle wotkrajemoj. Tež
spódni dźěl hriba a wot
wo hribach njesměmoj zabyć, wšako tež
wšitke družiny (Arten) z hłowy njeznaju.“
Robert chwataše spěšnje po
a dźěd přinjese nóž a knihu wo hribach.
„Směm w
do lěsa hić?“, so hólc dźěda wopraša. „Božedla“, praji dźěd.
„Wzmi sej
a dołhe
. Tak sy najlěpje před ćernjemi (Dornen) a
škitany (geschützt).“
Pjeć mjeńšin pozdźišo běštaj dźěd a Robert předrasćenaj. Sydnještaj so na
a wotjědźeštaj do . Wowka z za nimaj wołaše: „Wjele wuspěcha při
pytanju!“
1. Što trjebataj Robert a dźěd, hdyž chcetaj do hribow hić? Napisaj dwě sadźe!

I T A J A W U K æ
7
2. Čehodla smě Robert jenož w gumijowych škórnjach
a dołhich cholowach do hribow hić?
3. Zwjazaj słowne skupiny prawje!
lěsne jahody
hriby
jabłuka
zela
hromadźić
šćipać
zběrać
pytać
4. Přirjaduj serbskim pomjenowanjam prawe
němske mjeno hriba! Wužiwaj słownik!
Morchel • Maronenpilz • Steinpilz • Rotkappe
Pfifferling • Fliegenpilz
muchorizna – prawak –
marona – čerwjeny kozak –
smorža – kurjatko –
5. Kotry z tutych hribow je jědojty (giftig)? Wopisuj, kak hrib wupada!
tekst: P. ]. / rys.: Erika Baarmann; * Inka Grebner; ** Elisabeth tekst: Schierak; XXX / rys.: freepik
XXX

Rubjeznik
rumbo
Měšćanski swjedźeń
Spočatk septembra maja w Krumpotecach
na torhošću měšćanski swjedźeń.
„To je wulka wosebitostka“, wujasni Rumbo
runje skupinje turistow z Nižozemskeje.
„Kaž sće w přihotowanskich podłožkach widźeli,
je hłowny zaměr našeho swjedźenja,
pumpotaty być.“
„Čehodla njemjenuje so město potom Pumpotecy?“,
chcyše žona ze słónčnymi nawočemi
wědźeć.
Rumbo so směješe. „To njetrjeba na prěni
pohlad widźeć być.“
„Kak so na wašim swjedźenju prawje zadźeržimy?“,
chcyše muž ze špodkatej čapku
wědźeć, kiž ze swojim handyjom wšo
wokoło sebje fotografowaše.
„Budźće cyle jednorje wobužni. Hóršće
so na wšo, nablawkajće pinčnicy a skazajće
sej nastajnosći nowe piwo“, wujasni
jim Rumbo. „Pola mje móžeće sej zastupne
lisćiki kupić, a potom přeju wam
wjele wjesela.“
Rozpjeršeni dachu turisća Rumbej swoje
pjenjezy. Běše to za nich cyłodnjowski wulět
do Łužiskich horow. Wjeršk běše měšćanski
swjedźeń w Krumpotecach. Dróhi
běchu z girlandami wupyšene, před domami
stejachu wulke wazy z kwětkami. Ničo pokaza na njewšědny nałožk.
nje-
Na wikach běchu wjacore stany nastajane,
dujerska kapała činješe runje kofejowu
přestawku.
„Witaj“, bórboleše Rumbo, hdyž so k tamnym
wobydlerjam přidruži. Woni sedźachu
za dołhimi ławkami, nětko popołdnju bě
hišće dosć swobodnych městnow.
„Koho da sy nam to přiwjedł?“,
wopraša so měšćanosta.

R U B J E Ž N I K R U M B O
9
„To móže ći smorže być“, znapřećiwi jemu
Rumbo.
Zadźiwany měšćanosta na njeho hladaše.
Potom sukny z ramjenjomaj a so turista pódla
sebje direktnje wopraša. „Sće pola Rumba
na wopyće?“
„Ja chcu piwo!“, wołaše tón město wotmołwy.
Potom so wótře zasmja. „To je wulkotne,
skónčnje njetrjebam raz přećelny być! Čłowječe,
wy sće tu wulkotnje žiwi! Tajki měšćanski
swjedźeń dyrbjał w kóždej kupnicy
dawać. Tak zo móžeš so raz do syteje wole
napumpotać.“
„Što to bledźiš?“, prašeše so Glorija. „Rumbo,
sy ty zaso něšto naparał?“
„Dźe tež to“, so Rumbo wobaraše. „Pokazam
mojej skupinje jenož prawe žiwjenje.“
„Što da, sy nam zaso turistow přiwjedł?“,
hóršeše so póstownik, kiž bě hižo wjacore
piwa wupił. „Ćěr so
wróćo do lěsa.“
„Njejsy nam přewjele slubił, Rumbo“, wjeseleše
so młoda žona. „Čakam jenož hišće
na to, zo so bija a klepaja. Prawa klepańca na
swjedźenju, to by něšto było.“
„Za to dyrbiće ekstra zapłaćić“, praji Glorija
kruće a stany. „Móžemy wam tež wšitke
wudma předstajić, kiž znajemy. Ale to tež
ekstra płaći.“
„Glorija!“, prošeše Rumbo. „Što da to dyrbi?“
Měšćanosta měješe cyle čerwjenu hłowu.
„Njedosaha ći, zo naše domy přenaješ, dołhož
smy w dowolu! Nětko chceš nam tež
hišće naš swjedźeń skazyć?!“
Turisća přikleskowachu. „Da-le, da-le“, počachu
woni w rytmusu wołać.
Kapała poskoči a stupi so na jewišćo. Počachu
spěšnje polku hrać, a tak dołho njebě
žane słowo słyšeć.
Pinčnica nošeše turistam wulke škleńcy
z piwom, a kapała hraješe bjez přestawki.
Hercy mějachu cyle čerwjene hłowy, ale ručež
woni přestachu, počachu so hosćo zaso
wadźić.
„Jeli hišće raz na naše kóšty pjenjezy zběraš,
zawołam policiju“, hrožeše měšćanosta
Rumbej.
„To tola zakazane njeje“, tón znapřećiwi a so
smějkotaše.
„Potom financy zarjad!“, zasyča měšćanosta
mjez zubami, prjedy hač jeho Glorija dale
ćehnješe.
„Njechamy jim tola přeće za klepańcu spjelnić,
to ekstra płaći“, wona praji.
prašeni:
* Što w Krumpotecach swjeća?
* Što je sej Rumbo tutón raz
wumyslił?
* Maš to za dobre abo nic?
tekst: Lubina Hajduk-Veljkoviåowa / rys.: Eva Gaeding

1 0 I T A R J O P I S A J A
ITARJO PISAJA
Naše jutry 2022
Mój małki bratr je na zelenym
štwórtku kmótřisku
całtu dóstał. Wón je ju ze
mnu dźělił. Sym kóždy dźeń
dołho spała. Tři króć sym sej
z přećelkami hrajkała.
Jutrońčku je cyła swójba na
zahrodźe jutrowne jejka
pytała. To bě wulke wjeselo.
Připołdnju smy sej křižerjow
w Hórkach a Chrósćicach
wobhladali.
SOPHIE PAŠKEC, SZŠ
CHRÓSĆICY, RJAD. 4
Pućowanje po Łužiskich horach
Znajeće tola wšitcy Łužiske hory. Jedna z nich je Mnišonc.
Naša wulka swójba je na rjanym nalětnim dnju na tutu
horu pućowała. W Hornjej Hórce běše start. Pućujo přez
lěs nam napadny, zo je lěs chory. Skórnik je wulku škodu
načinił, tak zo dyrbješe so wjele štomow podrězać. Na
wróćopuću smy do wjeski Zahor přišli, hdźež steji pomnik
Korle Awgusta Kocora. Tam smy sej zhromadnje spěw „Što
radosć rjeńšu dawa“ zaspěwali. Wjesele dundajo smy so
zaso k awtej wróćili. To běše rjany swójbny wulět.
MIRJAM WENCLEC, SZŠ RADWOR, RJAD. 5
rys.: Isa Bryccyna

Moje jutry 2022
Hižo na bołmončce jědźechmy
po jutrownej konjej. Tak mějachmy
cyły tydźeń wjeselo
a móžachmy jěchać. Sobotu
wječor běch na jutrownej Božej
mši. Na jutrońčce zahe stanych.
Běch cyle napjaty. Dopołdnja
pytachmy naše jutrowne hněžka.
Wjeselach so přez dartowu
tačel a pisane jejka. Připołdnju
běše skónčnje tak daloko. Bjez
wulkich problemow sydnyštaj so
papa a mój bratr Jakub na swojej
konjej. Mama, Pia, wuj Pětr a ja wobhladachmy
sej tež druhe procesiony. Wječor pak běchmy wšitcy jara
zbožowni, jako so papa a Jakub čiłaj a strowaj domoj nawróćištaj.
FLORIAN KRAL, SZŠ CHRÓSĆICY, RJAD. 4
Jutry pola nas doma
Zeleny štwórtk smy w šuli jejka bosěrowali.
To bě jara rjenje. Popołdnju pječech wafle,
dokelž bě so kmótra přizjewiła a mi
kmótřisku całtu přiwjezła. Mějach rjane
popołdnjo z kmótru a jeje swójbu. Pjatk
rano chwatach a smalach k Maćijec dworej.
Tam wočakowachu prěnje konje. Napjeći
čakachmy, zo skónčnje přijědu. Smědźach
konje sobu wurjedźić a picować. Sobotu
rano wujěchachu křižerjo a ja smědźach
sobu běžeć. Nawječor přiwjezechu tež konjej
za nana a bratra. Njedźelu běše skónčnje
tak daloko. Nan a bratr hotowaštaj so
na jěchanje. Potom wuspěwachmy hišće
kěrluš a křižerjo so na konje sydachu.
Wužohnowachmy je a hižo jěchachu z dwora.
Holca dyrbješe nanoweho a tež bratroweho
konja wodźić, dokelž nochcyštej běžeć.
Ja a mać běchmoj sej serbsku narodnu
drastu woblekłoj. Jědźechmy z kuzinu, bratrom
a maćerju do Budyšina, zo bychmy tam
našich křižerjow wuhladali. Hdyž bě procesion
nimo, jědźechmy k wowce a dźědej do
Konjec, zo bychmy sej tam Kulowski procesion
wobhladali a jutrowne hněžka pytali.
Po tym jědźechmy do Radworja, dokelž tam
naši křižerjo wobjedowachu. Hdyž jeju wuhladachmy,
so stróžichmy, dokelž sedło
nanoweho konja křiwje wisaše. Při wobjedźe
so prašach, što bě so stało. Nan mi powědaše,
zo běštej konjej po puću ćeknyłoj,
ale cuzy muž jeju popadny. Mojeho bratra
pak bě jedyn kóń kopnył. Na zbožo njeje so
jara zranił. To běchu jutry pola nas doma.
MA JKA L. BUDARJEC, SZŠ CHRÓSĆICY, RJAD. 4
Jutry pola nas doma
Pjatk smy moje nowe koleso wotewzali.
Potom je k nam wopyt přišoł. Njedźelu
smy jutrowne jejka pytali. Sym z papu
z nowym kolesom do Baćonja jěł. Tam
smój sej křižerjow wobhladałoj.
Póndźelu smy do prazwěrjenca jěli.
To běchu rjane jutry. Wjeselu so hižo
na dalše wulěty.
KONSTANTIN UNTCH,
SZŠ CHRÓSĆICY, RJAD. 4

1 2 I T A R J O P I S A J A
ITARJO PISAJA
Naša šulska zahrodka
Mamy w našej Radworskej šuli šulsku zahrodku. Tutón smy my šulerjo cyłodnjowskeho
poskitka hromadźe z knjeni Šurowej rjenje nalětnje wosadźeli. Su tam nětko pisane
kwětki, kaž na přikład syrotki, tulpy a husace kwětki. Hdyž budźe potom ćoplišo,
nasadźamy hišće solotej, kulirabij a dalše rostliny. W zymje warimy abo pječemy sej
potom w našej šulskej kuchni z płodow a zelow našeje zahrodki dobru jědź.
AG „ŠULSKA ZAHRODA“, ŠULA RADWOR
Młode talenty pytane!
W meji pokazachmy my šulerjo
Chróšćanskeje zakładneje šule
swoje talenty. Běchu to na přikład
rejowanje, přednjesenje
basnjow, wšelake sportowe družiny,
kuzłanje abo dalše zajimawostki.
Mój bratr Sewerin z 2. lětnika
předstaji planety. Ja hrajach
na swojej ukuleli. Před wustupom
běch jara rozpjeršena.
Hrajach dwaj spěwaj. Moja napjatosć
bě potom preč. Dóstach
wulki aplaws wot mojich sobušulerjow.
Běch jara horda na sebje.
SASK JA ŽUREC, SZŠ CHRÓSĆICY,
RJAD. 2

W IU TB Aµ RD J ¥ O OPW I SA AN J AE
1 3
Jutry pola nas doma
Zeleny štwórtk smy konjenc přihotowali. Pjatk
potom po konje jědźechmy. Popołdnju su naši
křižerjo prěni raz wujěchali. Wječor sym pomhał
konje picować. Sobotu su mužojo zaso wujěchali.
Po připołdnju smy zhromadnje konje
rjedźili. Ja tež konja dźeržach. Njedźelu dopołdnja
smy konje pyšili. Po tym pytachmy na
zahrodźe jejka. Po wobjedźe sym pomhał konje
gratować. Smy sej křižerjow wobhladali
a potom běžach spěšnje domoj, zo bych konjenc
wurjedźił. Popołdnju smy wowce na
kofej šli a sej křižerjow z Pančic wobhladali.
Hdyž su so naši jěcharjo zaso nawróćili,
smědźach tež chwilku na konju jěchać.
Wječor smy zaso konje picowali. Jutrownu
póndźelu dowjezechmy konje zaso preč
a popołdnju smy pola wowki jejka pytali.
To běchu rjane jutry.
TADEJ JAKŠT, SZŠ CHRÓSĆICY, RJAD. 4
Jutry pola nas doma
Sobotu smy pilnje dźěłali, wokna
rjedźili, proch srěbali a drastu
płokali. Wječor wopytach jutrownu
Božu mšu. Njedźelu rano smy
sej do Ralbic dojěli. Po tym pytach
jejka. Sym tež mój darik schowała.
Potom smy na Chróšćanski procesion
hladali. Doma pomhach blido
kryć. Smy tež na Pančan procesion
hladać byli. Potom stej wowka
a dźěd k swačinje přišłoj. Hdyž so
Chróšćan křižerjo nawróćichu,
z kmótru za nimi běžachmy.
Smědźach samo na konju jěchać.
Po tym swjećachmy w Prawoćicach
jutry.
To běchu rjane jutry!
PAULA ČORNAKEC, SZŠ CHRÓSĆICY,
RJAD. 4
tekst: rys.: XXX Isa / rys.: Bryccyna XXX

1 4 X X X
Moje
lěto w
Göteborgu
Madridźe
10.
a što je tute lěto ze mnu „činiło“? Prjedy hač
na to wotmołwju, pak chcu wam wo poslednich
dnjach w Šwedskej rozprawjeć. W minjenym
dźělu hižo pisach, zo so dźěło a ja tak
prawje njeznjesechmoj. Wo tym sym tež ze
swójbu porěčała a situacija je so tež ła. Někotre dny mějach samo swobodne a z
nadhodźinami bě tež nimo. Mój posledni
tydźeń bě drje najhórši, dokelž dźěłach wšědnje
9 do 10 hodźinow, ale to sym jim tak
poskićiła. Jako dźak za moje dźěło dóstach
połnu mzdu za junij, hačrunjež sym jenož 10
dnjow dźěłała. Za to běch jara dźakowna,
wšako mějach hišće tydźensku jězbu do Stock-
polěpšiholma
planowanu. Moje nadawki w swójbje
běchu tak rozdźělne w poslednim tydźenju,
zo běch woprawdźe jara mučna po dźěle.
W zahrodce wupomhach při wurězowanju
štomow a hrabanju lisća, wšitke wokna hišće
raz wurjedźich, a přidatnje kuchnju a cyły
dom.
Swójba měješe hižo wot poroda dwójnikow
sem aupair-holcu přistajenu, ale ja sym nětko
najprjedy raz ta poslednja. Hóstna mać je nowe
dźěło namakała a trjeba jenož hišće trójce
wob tydźeń na dźěło. Zo běštaj hóstnej staršej
za moje dźěło jara dźakownaj, to hłuboko začuwach,
a mam tuž rjane dopomnjenki na
swójbu. Na kóncu dóstach blešu wina a rjany
list z dźakom a lubymi přećemi. Jako so rozžohnowach,
praji mi hóstna mać, zo sym
přeco witana a zo bychu so wjeselili, jeli jich
zaso raz wopytam. Rjeńše njemóže rozžohnowanje
być. Wšitke njerjane
nadawki, kotrež dyrbjach wukonjeć,
běchu z tym nimale zabyte.
Potom podach so z ćahom
wot Göteborga do Stockholma.
N imale před lětom to běše, zo přihotowach
zapróšeny kófer z łubje za dyrdomdej,
wupjelnich wšitke dokumenty a spytach swoju
napjatosć ignorować. Njewědźach, što mje
wočakuje, jenička informacija běše, zo budźe
to Španiska, do kotrejež poleću. Nětko, lěto
po tym, sym zaso doma we Łužicy. Wosom
měsacow połnych dyrdomdejow, nowych nazhonjenjow,
nowych přećelow a zaćišćow, kotrež
njebych před lětom za móžne měła. Moje
mozy smědźachu dwě nowej rěči nawuknyć
– štož je dobry trening. Wosebje napadnyło
je mi to při čitanju abo spomjatkowanju
wobsahow. Husto dyrbju tekst jenož jónu čitać
a wobsah hnydom zrozumju. Fascinowace!
Jedne lěto – dwaj nowej krajej,
w kotrymajž sym bydliła, so na
wašnja a jědźe zwučiła, kulturu zeznała
a mjezsobne rozdźěle nazhoniła
– hač su to klima, politika abo
stawizny kraja.
Jako so zaso domoj nawróćich,
mějach wjele časa k přemyslowanju.
Što chcu w mojim poslednim dźělu
tuteje serije hišće raz naspomnić

P U ∂ O W A N J E
1 5
Něhdźe 3,5 hodźiny běch po puću, prjedy hač
zetkach so skónčnje z přećelkomaj z Łužicy.
Zhromadnje wotkrywachmy sej šěsć dnjow
šwedsku stolicu, prjedy hač so na dompuć
podachmy. Moja swójba we Łužicy wězo ničo
wo mojim nawróće njewědźeše – překwapjenka!
W Stockholmje přebywachmy w hotelu.
Zo budźe jědź tam droha, to hižo wědźachmy.
Nakupichmy sej tohodla tróšku
jědźe a potom sej stajnje pomazki namazachmy.
Jenož jónu w běhu tydźenja smy so do
hosćenca podali. Zetkachmy so tam tež z mojej
přećelku, kotraž nas po měsće wodźeše.
Wobhladachmy sej mje druhim hród Drottningsholm,
muzej fotografijow, narodny muzej
kaž tež muzej za moderne wuměłstwo.
Dojědźechmy sej tež na kupu Vaxholmen, na
kotrejž nas špatne wjedro překwapi. Tak njemóžachmy
sej tam wjele wobhladać. Jedyn
z wosebitych wokomikow bě, jako nas starši
muž narěča, zo chce nas fotografować. Wón
dźěła zhromadnje z druhimi fotografami na
projekće wo nalěću a lěću w měsće. K tutej
temje nas z rozdźělnych perspektiwow fotografowaše.
Nimo tójšto rjanych fotow sedźachmy
husto při wodźe a dachmy so wot
rjanych twarjenjow a wuhladow na město
zakuzłać.
Jako so dźeń našeho wotlěta přeco bóle bližeše,
mějach na jednym boku tróšku strach,
so zaso do stareho žiwjenja nawróćić, na
druhim boku pak začuwach wjeselo a žedźbu
za domiznu. W ćahu wot Berlina
do Drježdźan dyrbjach
so najprjedy raz na němčinu
zwučić, wšako so cyłe lěto jendźelsce,
španisce abo šwedsce
rozmołwjach. Jako potom
mać a bratra na dwórnišću wuhladach, so
skónčnje doma čujach. Tež mać běše wjesoła,
jako mje naraz wuhlada.
Hdyž nětko na lěto we wukraju wróćo zhladuju,
móžu rjec, zo bych wšitko zaso tak činiła,
kaž sym to dožiwiła. Njeje drje wšitko
tak běžało kaž planowane, na přikład njewočakowany
wotchad ze Španiskeje, nawrót do
domizny strowotniskich přičin dla a naslědny
dyrdomdej w Šwedskej. Nazhonjenje jako
aupair sym dwójce činiła. W Španiskej sym so
bóle wo dźěći starała, w Šwedskej wo domjacnosć
– woboje je wužadowace dźěło. Při tym
sym sama sebje lěpje zeznała, wjace sebjewědomja
dóstała a hladam nětko bjez stracha
do přichoda. Sym nimo toho samostatniša
a wjeselu so na wšitko, štož mje w přichodźe
wočakuje. Njeje drje wšitko přeco tak pisane
a frinkolace, kaž sej to husto mysliš, ale na to
sym so nawučiła. Chceš tež ty raz dlěši čas do
wukraja hić, měł abo měła so derje na to přihotować
a ze wšitkim ličić. Prěnje tydźenje
w cuzbje njebudu lochke, ale ze sćerpnosću
a motiwaciju tež tute spěšnje přetraješ. A to
so wupłaći, wšako sym wam na spočatku prěnjeho
dźěla hižo napisała: Tón, kiž so zwaži
– tomu so tež radźi!
(kónc serije)
tekst a fota: H. Šołćic

1 6 Z A J I M A W O S T K I
Wšitke filmy bazuja na zajimawym triku,
kiž wužiwa słabosć čłowjeka: naše ko je chětro pomałe. Hdyž widźimy jed-
wóčnotliwe
wobrazy, kiž spěšnje na so sćěhuja,
njemóže je naše wóčko wjace jako
jednotliwe wobrazy spóznać. Město toho
sćehnje je awtomatisce k pohibej
hromadźe.
A runje na tutym principje bazuje film.
Hdyž nahrawaš pohib, kiž traje jednu
sekundu, ze znajmjeńša 16 wobrazami
a tute wobrazy potom za jednu sekundu
pokazuješ, widźi naše wóčko jenož pohib.
Film je potajkim rjad fotow, kiž so
ekstremnje spěšnje pokazuja.
Wot ideje do kina - film
Dźensa njemóžemy sej žiwjenje bjez filmow
abo serijow wjace předstajić. Wone słušeja
k našemu žiwjenju – rady damy so wot
stawizny putać a na wšo wokoło
sebje zabudźemy. Tola kak je to
dokładnje
z filmom?
1.
Spočatki filma
Naše wóčko
Chceš to raz wuspytać?
Jeli stworiš sej palcowe kino, móžeš efekt
přepruwować: Wzmi sej mały blok a narysuj
na kóždu stronu zwěrjo. Na kóždej stronje je
tróšku přeměniš – móže so hibać abo swoju
postawu přeměnjeć. Hdyž maš cyły rjad
wobrazow hotowy, daš je spěšnje „přez palc
běžeć“ – a wuhladaš pohib.
Po wunamakanju fotografije w prěnjej połojcy 19. lětstotka eksperimentowachu
wunamakarjo z nimi. A tak storčichu bórze na kajkosć čłowjeka, zo je jeho
wóčko pomałe. W lěće 1895 pokazaštaj bratraj Lumière swojim zadźiwanym
přihladowarjam běhace konje abo rejowacu žonu.
Wuspěch bě hoberski, a hnydom započachu filmowcy, sej sceny wumysleć
a tute sfilmować. Nowe powołanja nastachu – mjez druhim tež powołanje filmoweho
hrajerja abo filmoweje hrajerki. Hladanje filmow jako nowa forma zabawy
so spěšnje rozšěri. Prěnje kina so twarjachu, kiž pokazowachu něme filmy.
Wone běchu čornoběłe a hišće bjez zwuka. Druhdy so mjez krótkimi
wobrazami podtitle abo dialogi jako tekst pokazowachu. Hrajerjo klawěrow
předstajenja z piskanjom přewodźachu.
tekst: Lubina Hajduk-Veljkovićowa, fota: Manfred Werner / wikipedia

Z A J I M A W O S T K I
1 7
2.
Filmy ze zwukom
Kedźbu, ćah!
Jedyn z prěnich krótkofilmow bratrow Lumière
pokazuje ćah, kiž jědźe do směra přihladowarja.
Ludźo tehdy njeběchu na to zwučeni a skakachu
ze swojich městnow. Bojachu so, zo ćah
jich hnydom přejědźe!
Wot ideje k filmej
Zo by hrajny film nastał, trjebaš najprjedy
dobru stawiznu. Team awtorow pisa tak
mjenowanu wjertnu knihu abo scenarij. Tam
steji dokładnje, što so stawa, što je widźeć,
a štó što praji. Runje tak wažne kaž dobra
wjertna kniha su pjenjezy. Wo nje stara so
producent. Wón njese tež riziko za film.
Producent wuzwoli režisera. Tón wupyta hra-
W lěće 1927 přińdźe prěni zwukowy film
do kinow, srjedź 30-tych lět rozšěri so
barbojty film. Technisce běchu filmy dźeń
a lěpše. W Hollywoodźe nastawachu hoberske
filmowe studija, kiž produkowachu
jedyn hrajny film po druhim.
Statisća
W filmach nimamy jenož hłowne róle. Zo
by wšitko awtentisce skutkowało, wosebje
sceny wonka na dróze, su statisća
trěbni. Woni přewozmu małe, njewažne
pódlanske róle. Najwjace statistow bě
za film „Gandhi“ z lěta 1982 trěbnych:
300.000 ludźi hraješe tam sobu.
jerjow, postaji městna za wjerćenje a kulisy. Při nahrawanjach praji wón,
kak ma so kotra scena hrać.
Nimo nich pak dźěła syła ludźi na zhotowjenju filma: blidarjo, molerjo
a dekoraterojo twarja filmowe kulisy. Rekwiziterojo wupytaja předmjety,
kiž so w filmje jewja. Šwalče šija drastu za film, zhotowjerki kow šminkuja hrajerjow a hrajerki za jednotliwe sceny.
Dołhož so film nahrawa, dźěłaja hrajerjo, kameramužojo, wobswět-
maslerjo,
zwukowi technikarjo a tak dale tydźenje, druhdy samo měsacy
dołho hromadźe. Nahrawaja jednotliwe sceny tak dołho, doniž njeje
režiser abo režiserka z nimi spokojom.
Po nahrawanjach dyrbja so sceny hišće třihać, doda so hudźba,
zatwarja so wosebite efekty – doniž njepřińdźe film jednoho dnja
do kina abo do telewizijneho programa.
1. Palcowe
kino
z čornoběłymi
fotami
2. Nahrawanje
historiskeho
filma
we Wienje

Pčo Pc ka Pawlina
pasli
Lube pilne pčołki,
witam was do noweho šulskeho lěta – wosebje wšitkich z was, kotřiž su do prěnjeho
lětnika zastupili a smědźa so nětko kóždy měsac na nowe wudaće našeho rjaneho
dźěćaceho časopisa wjeselić! Ja sym Pawlina a njehromadźu jenož pilnje měd, ale
pokazam wam nimo toho kóždy měsac, kak móžeće sej rjanu mału paslenku zhotowić!
Tajke šulske lěto ma mnoho słónčnych a rjanych chwilow, ale druhdy přićahnu tež
mróčele a hdys a hdys so samo porjadnje dešćuje. Prawa pisana měšeńca potajkim!
To mam hnydom wobraz rjaneje tučele před sobu – nochcemy ju zhromadnje paslić?
Wona njech was potom cyłe šulske lěto ze swojimi barbami zawjeseli ...
Paslimy:
Pisanu tučel
za jednu tučel trjebaš: papjerjany taler,
nožicy, lěpk, wołojnik, lineal, seršćowc,
dźěrkowak, acrylowe barby (barby tučele),
wołmu (tohorunja w barbach tučele),
łopjeno běłeje papjery
Prěni krok: tučel
Ï Z pomocu lineala a wołojnika narysuju na
papjerjany taler wodorunje liniju, kotraž
taler do dweju samsneju dźělow dźěli.
trěbne materialije
2.
1.
Ï
Třiham po liniji, tak
zo mam naposledk
poł papjerjaneho
talerja.
3.
Ï Nětko pomoluju po
wonkownej kromje ze
žołtej barbu połkruh.
Pokročuju z čerwjenej
barbu ...

4.
Druhi krok:
wołmjane banćiki
Ï Na delnimaj kóncomaj tučele
wutłóču z dźěrkowakom do
kóždeje barby skedźbliwje
dźěrku. Tu pomha, hdyž wočinju
wěko dźěrkowaka. Tak móžu
dokładnišo pruwować, hdźe
dźěrku sadźu.
Ï Zasukam do kóždeje pisaneje
dźěrki we wotpowědnej barbje
wołmjanu nitku. Za to połožu
nitku na połojcu a ćahnu kóncaj
nitki přez dźěrku a tak nastate
wuško.
Ï ... a potom z dalšimi
barbami, doniž
njeje pisana tučel
namolowana.
Wottřiham delni
Ï
połkruh pod poslednjej
barbu. Hotowa je moja tučel.
7.
6.
5.
P A S L I M Y
1 9
Třeći krok: mróčałce
Ï Z běłeje papjery wutřiham
swobodnje dwě
mróčałce ...
Ï ... kotrejž nalěpju
naprawo a nalěwo
na kóncaj tučele,
tak zo schowatej
dźěrki a suki wołmjanych
nitkow. Naposledk
přitřiham hišće
wołmjane banćiki na
jednu dołhosć a hotowa
je krasna pisana
tučel. Wona je rjana
pycha za wokno abo
durje – snano pak powěsnu
sej ju tež nad łožo!?
9.
8.
Módra, žołta, čerwjena,
fijałkojta, oranžojta,
tež zelena je paslenka -
tučel moja pisana!
Přez tučel so ja wjeselu,
rady na nju pohladnu!
Wjele wjesela při paslenju
přeje wam
tekst a fota: M. K. / rys.: Karin Konrad
waša Pawlina

2 0 C O M I C
Dołhi puć na sportnišćo
Kelko da za kopańcu smy?
Jan, Pětr, Jurij,
Michał a hišće dwajo
z 5. lětnika. A Jana
a Matilda chcetej tež
sobu hrać.
Eh, Felikso,
dokal chceš?
To je puć k sportnišću!
Póńdźemoj přez staru
mlokarnju, to tla je wo
wjele krótše!
Abo maš strach, zo nimaš po překrosnowanju
wrotow wjace dosć
mocow za porjadny dribbling?
Sćěhuj mje a wukń wote mnje!
Hladaj, sym žno horjeka! Nětko
přińdźe naročny dźěl akcije.
So z wrotami
sypnyć?
To jeničke,
štož wuknu je, zo twoje
ideje přeco w katastrofje
skónča, Felikso!

C O M I C
2 1
Ně, so elegantnje na druhi bok šwiknyć.
Za to trěbnej stej fitnes a trochu zmužitosće
... uj, moje cholowy něhdźe wisaja!
Owkej, Felikso,
namakaš mje na sportniš
ću! Ja radš o wrota
třělu, hač zo na nich tam
a sem bimbolu!
Druhdy dosahatej
strowej woči a minimalnje
fungowacy rozum –
wrota njejsu zamknjene!
To tla je super! Tak móžeš hišće kusk na
swojej fitnesy dźěłać a ja wšěm powědam,
kak zmužity sy. A na dompuću
će tu zaso wotewzam - wšako sym
twój najlěpši přećel!
Momenćik, Florijo,
to njeje žortne!
Ja wisam!
Haj, to
derje klinči.
AUAAA!
kΩnc
awtor: ]å|pan Hanu[

2 2 R E C E P T
Wariå z
Toma[om
kachla
l ch pj
p
* * * W kachlach pječene lěćne płody * * *
10 malenow
Přidawki:
* 2 brěškaj * 6 slowkow
holanske jahody
2 aprikozy
klonowy sirup (abo měd)
2 fize
*
* 6 hałužkow babyduški
10 wišnjow

R E C E P T
2 3
Hnydom na spočatku nastaj kachle na
200 °C, zo bychu so zwohrěli. Nětko wumyj
wšitke płody. Brěškaj a aprikozy nakraj na
štwórće a wotstroń wšitke póčki. Fize nakraj
na połojcy.
Tež slowki a wišnje
na połojcy nakraj
a wotstroń tež pola
tutych płodow
wšitke póčki.
Pakćiki z płodami połož nětko na blach a
suń jón za něhdźe 20 mjeńšinow do kachli.
Čas so po tym měri, kak zrałe płody su. Jeli
su tute po 20 mjeńšinach hišće twjerde, wostaj
je někotre dalše mjeńšiny w kachlach.
K hotowym ćopłym lěćnym płodam hodźi
so najlěpje (waniljowy) lód. Wězo směš pak
sej je tež z druhim přikuskami (na př. waniljowej
jušku) zesłodźeć dać.
Hdyž maš tak daloko wšitke płody spřihotowane,
wzmi sej štyri łopjenow pječenskeje
papjery a wupołož je na blidźe abo
dźěłowym městnje. Nětko rozdźěl płody
w samsnych porcijach na pječensku papjeru
a połož potom tež hišće wšudźe hałužku
babyduški k tomu. Naposledk polij
takle spřihotowane płody z klonowym sirupom
a zawobal je tak, zo su porjadnje
začinjene.
Pokiw:
Při recepće njetrjebaš
so cyle po
horjeka podatych
płodach měć.
Dźiwaj jenož na
to, zo su wužiwane
płody aromatiske
a maja poměrnje
sylny swójski słód.
tekst a fota: T. Luka[ / rys.: ]å|pan Hanu[

2 4 P R A Š E N J E M µ S A C A
„Předstaj sej,
zo sy milion euro dóstał/a
abo dobył/a! Što by z telko
pjenjezami činił/a?“
Na naše prašenje měsaca su nam
tónraz šulerjo 7. lětnika Worklečan
wyšeje šule wotmołwili.
Antonia: „Ja bych něšto
pjenjez za renowěrowanje
našeje šule dariła, něšto za bjezdomne
zwěrjata a połojcu bych za mnje
a swójbu lutowała.“
Caspar: „Hdyž bych
telko pjenjez měł, bych wulki dźěl
chudym ludźom darił a zbytk bych
sej zdźeržał.“
Theresa: „Něšto bych
mojimaj staršimaj dawa, zbytk
dźěćacemu domej dariła.“
Měrka: „Z pjenjez bych
sej statok za zwěrjata kupiła.
Na nim bych tež konja
a psa měła.“
Emilia:
„Bych to dźěćacemu
domej dariła, zo maja dźěći
tam dosć k jědźi a piću.“

P R A Š E N J E M µ S A C A
2 5
Helena: „Ja bych
z pjenjezami staršimaj
pomhała, zo móžemy naš dwór
plestrować. Něšto bych tež chudym
dźěćom dariła.“
Christoph: „Ja bych
pjenjezy ludźom darił, kotřiž
je nuznišo trjebaja hač ja, wšako
njewěm, što dyrbjał sam z telko
pjenjezami započeć.“
Tadej: „Połojcu pjenjez
bych staršimaj dał, sam pak bych
sej awto, wilu a rjany
Cosimo: „Něšto bych
chudym dał, něšto bych sej zdźeržał.
A bych sej awto kupił, tež hdyž hišće
z nim jězdźić njesměm.“
kompjuter kupił.“
Kilian: „Něšto
z tych fenkow bych chudym
dał, zbytk bych jednorje za mój
přichod lutował.“
Nina: „Z tajkej hromadu pjenjez bych
sprawnje prajene přežadana była.
Snano pak bych sej
swójskeho konja kupiła.“
Syman: „Hdyž bych milion
euro dóstał, bych 20 % potrěbnym
ludźom darił
a zbytk staršimaj dał.“
Friedrich: „To je wjele pjenjez.
Snano bych połojcu staršimaj dał
a ze zbytkom bych sej
hrajki a słódkosće kupił.“
prašał so: P. Š. / rys.: ]å|pan Hanu[

2 6 XW XU XZ N A M N E } O N Y
Hdyž bychu naše stawizny njeskónčne módre
njebjo byli, su wone jasne hwězdy, kotrež nam
něštožkuli wuswětluja: Wuznamne žony, kotrež
běchu a su druhim ze swojimi idejemi, zamóžnosćemi,
swojej sylnej wolu a zapalom z přikładom
a kotrež maja po cyłym swěće wulki
wuznam za stawizny swojeho kraja. Nažel
žnějachu mnohe z nich za čas swojeho žiwjenja
jeno zrědka připóznaće za swoje skutki a stejachu
často w sćinje podobnje wuznamnych muži.
Tohodla chcu w tutej nowej seriji kóždy měsac
jednu tajku wuznamnu a sylnu žonu předstajić,
kotraž běše mnohim druhim ludźom z inspiraciju
a kaž hwězda na ćmowym njebju ...
Wuznamne žony
ŽONA MĚSACA
... JAKO DŹĚĆO
Stefanie
Kloß
Stefanie Kloß narodźi so 31. oktobra
1984 w Budyšinje. Ze staršimaj
a sotru Janet wotrosće w Kamjenej
pola Rakec.
... JAKO MŁODOSTNA
Ze 14 lětami wobdźěli so Stefanie 1998 jako spěwarka
na młodźinskim hudźbnym projekće „Ten Sing“ w Budyšinje.
Tam zezna přez přećelku bratrow Thomasa
(bass) a Johanessa Stolle (gitara). Zhromadnje z Juliane
Katzer (spěwarka), Andreasom Nowakom (bijadło)
a Maximilianom Manekom (keyboard) załožichu skupinu
Exakt. Wot lěta 2000 hudźachu młodostni bjez
Juliany a Maximiliana a załožichu skupinu JAST. Přewažnje
předstajichu młodźi hudźbnicy covery znatych
spěwow, ale tež hižo swójske spěwy z jendźelskimi
tekstami. Při wubědźowanju BEAT 2000 wobsadźichu
prěnje městno a započachu nětko němske spěwy komponować.
„Dotal běchu wšitke
durje zawrjene a stejach
z chribjetom k sćěnje.
Nětk steja durje
wotewrjene – haj, dźeržu
kluč w rukomaj!“
(Silbermond)
WUZNAMJENJENJA
(WUBĚR)
• 2005: Echo Pop
w kategoriji „Newcomer
national“
• 2007: Echo Pop
w kategoriji „Spěw
lěta“
• 2008: myto Bambi
w kategoriji „Pop
national“
• 2011: Echo w kategoriji
„Socialny angažement“
tekst: M. K., foće: Elwedritsch, Jan Harenburg / wikipedia

W U Z N A M N E } O N Y
2 7
... JAKO SPĚWARKA
... JAKO PÓSŁANČA
Stefanie zasadźuje so spěwajo za dobry
W lěće 2002 bu ze skupiny JAST dźensa
znata skupina „Silbermond“. 2003 podpisachu
młodźi hudźbnicy zrěčenje z ameriskim
hudźbnym nakładnistwom BMG.
W samsnym lěće złoži Stefanie na Budyskim
gymnaziju Phillipa Melanchthona
maturu. Ze swojim prěnim albumom „Verschwende
deine Zeit“ bu skupina njejapce
jedna z najwuspěšnišich kapałow młodeje
rockoweje hudźby w Němskej. Album bu
něhdźe 750.000 razow předaty. W lěće 2004
bě skupina nimale cyłe lěto na turneji.
Hač do 2014 wozjewi Stefanie ze swojej skupinu
hišće dalše jara wuspěšne alby. Wosebje
woblubowane spěwy kaž „Das Beste“ abo
„Durch die Nacht“ zahorichu přewažnje młody
publikum. Hač do lěta 2019 wuda skupina
Silbermond 6 albumow a Stefanie spěwaše na
koncertach po cyłym swěće. Přiwšěm njeje
Stefanie ženje na swoju hornjołužisku domiznu
pozabyła: Na swoje koncerty přeprošowaše
sej Silbermond jako předskupiny rady na-
darjene skupiny ze swojeje domizny.
skutk abo sposrědkuje připosłucharjam
wažne powěsće. Tak natoči 2005 za jekt „Selma“ baseń Davida Kleina „Ja“,
prokotryž
je Selmje Meerbaum-Eisinger wěnowany.
Wona zemrě 1942 chora a słaba
w dźěłowym lěhwje němskeje SS, hdźež
dyrbješe jako Židowka ćělnje ćežke dźěło
wukonjeć. 2007 natoči Stefanie mjez
druhim zhromadnje z druhimi spěwarkami
spěw „Spěwaj swoje žiwjenje“ za
Němsku Załožbu k pomocy přemo kej (Deutsche Krebshilfe). W samsnym
ralěće
natoči za iniciatiwu „Wótře přeciwo
nacijam“ zhromadnje z Andreasom
Nowakom słuchohru. Stefanie
zasadźuje so jara aktiwnje přećiwo
prawicarstwu, kotrež je wona po swój-
skich wuprajenjach jako młodostna
w domiznje „přehusto“ dožiwiła.
... JAKO JURORKA
Wot 2014 do 2016 skutkowaše Stefanie jako jurorka
pola „The Voice of Germany“. We wonej
telewizijnej show pytaja wěcywustojni hudźbnicy
za nadarjenymi spěwarjemi a spěwarkami.
2021 podpěraše wona jako jurorka w „The Voice
Kids“ hudźbnje wobdarjeneho Egona, kotryž je
wubědźowanje naposledk dobył.
... JAKO MAĆ
Z lěta 2010 sem staj Stefanie a jeje spěwny kolega
Johannes Stolle partneraj. W lěće 2018 narodźi so
jimaj mały synk. „Mějach stajnje dwaj wulkej cilej
w žiwjenju“, praji Stefanie, „swójsku band załožić
a mać być. To je najwjetše zbožo!“

2 8 D I G I T A L N Y S W µ T
DIGITALNY
SWĚT (10)
Wobrazowa montaža
přez browser z PIXLR
W ramiku mojich
projektow
na serbskich šulach
je mi napadnyło,
zo njezamóža šulerjo zdźěla samo
we wyšich lětnikach jednore swójske
fotomontaže nadźěłać, na př. za mały flyer,
plakat za młodźinsku fetu abo cyle jednoru
montažu za wowcyne narodniny. To pak
MICHAŁ
hodźi so spěšnje nachwatać. A dokelž wěm,
zo njemóžeće na šulskich ličakach prosće
někajku software instalować, chcu wam
dźensa móžnosć pokazać, kak hodźi so jednora
fotomontaža online přez browser zho-
towić.
Wokomik, što da je poprawom fotomontaža?
Cyle jednorje: Nimale kóždy wobraz
w nowinach, časopisu, na Instagram abo
na někajkej homepage je zwjetša do toho
wobdźěłany. Samo hdyž bě fotograf profi,
skoriguje do wozjewjenja wobraza zwjetša
barby, kontrasty abo wulkosć wobraza. Wot
lěta 1987 sem wužiwaše so za to najhusćišo
software „Photoshop“, kotraž je – to móhł
so skoro dźiwać – hač do dźensnišeho přežiwiła.
Wuwiwarjo mějachu hižo tehdy ideju,
wšitke analogne kroki wuwiwanja fotow
digitalnje napodobnić. Štož su wuwićowe
labory 100 lět dołho z někajkimi juškami
a kisalinami w „fotowej kupjeli“ hromadźe
kuzłali, běše naraz z kompjuterom móžno.
tekst: MiC, fota: MiC, pixabay / rys.: freepik
Hdyž měješe rjany
model njelubozny
blečk w mjezwoču,
tutón z ruku z wobraza
wutřihachu, za rjany efekt ze swěcu
natwarichu sej specielne krosna, lampy
abo reflektory atd. Photoshop abo podobne
programy za wobdźěłanje wobrazow činja
to dźensa w pjeć sekundach.
Wuprajenje, zo je někajki foto „photoshopowany“
měni, zo njewotpowěduje hižo dlěje
originalej. Wobšudnicy wužiwaja tutón techniku
tež, zo bychu na př. škody na awće zatajili,
kotrež chcedźa předać, abo zo manipuluje
so wěrnosć we formje „fakenews“
Dokelž wšak nimaće (hišće)
dosć fenkow za porjadny profi-program
kaž Photoshop,
wuspytamy nětko raz PIXLR.
Tón ma podobne funkcije, je
darmotny a za naše prěnje
pospyty dospołnje dosaha.
Dźiće k tomu na sćěhowacu
stronu: https://pixlr.com/de/e/
1. Jako prěnje wočińće
prošu foto, kotryž
chceće wobdźěłać.
W mojim přikładźe
wozmu foto psa.

2. Nětko přidajće
hišće dalše fota
(pola mje je to foto
mjetelčki), rysowanki
abo mjezwoča, kotrež chceće
rady sobu zatwarić. K tomu kliknjemy
na prawym boku pod płoninami (Ebenen)
na znamješko plus.
3. Pozadk mojeje mjetelčki ma so zhu-
bić. K tomu wuzwolu na lěwym boku
nastroj „Lasso“ a wobjězdźu z nim
cyłu mjetelčku, tak zo nastanje smuhata
linija (Auswahl).
4. Klikni zaso naprawo na płoninu
mjetelčki a kopěruj sej tutón do noweje
płoniny z tastaturowym přikazom [Strg]
+ [C] a potom [Strg] + [V]
5. Hasń wšitke tamne płoniny z klikom
na wotpowědne wóčko a hižo měł
so pozadk (w mojim přikładźe pola mjetelčki)
zhubić.
6. Zo by naša montaža zmysł měła,
přidamy wězo hišće serbske hrónčko.
K tomu wužiwamy nalěwo opciju „T“
(Textwerkzeug). Nadźijomnje móže waš
ličak serbsce!!! Nastajće tuž tastaturu
wot DE na HSB abo Obersorbisch a napisajće
waš tekst z diakritiku – potajkim
z hóčkami a smužkami na pismikach.
7. Štóž chce wosebje
rjany tekstowy
layout, njech wuspyta
rady wšitke
opcije horjeka pod
menijom, na př. hinašu
barbu, kontury
abo chłódk. Móžeće tekst samo zhibować
(krümmen) kaž sym to w mojim
přikładźe činił ...
D ¥ µ ∂ I S W µ T A
8. Photoshop kaž tež PIXLR a dalše
programy zamóža wězo wjele, wjele
wjace. Na lěwym boku namakaće kopicu
dalšich nastrojow kaž seršćowc,
drapak, formy, ramiki a najwšelakoriše
efekty, z kotrymiž hodźi so montaža
dale wobdźěłać – dyrbiće to prosće
wuspytać.
9. A naposledk najwažniši
krok: SKŁA-
DOWANJE!!! Jeli to zabudźeće,
zhubi so cyła
waša próca – štož
by jara škoda było.
Tuž składujće wašu montažu najlěpje
hnydom dwójce: Sprěnja w formaće
.JPG, kotryž hodźi so lochce kóždemu
čłowjekej dale pósłać a zdruha jako
.PXZ. W tutym składowanskim formaće
móžeće mjenujcy na wašej montaži
kóždy čas dale dźěłać.
KEDŹBU: Jenož .PXZ-format spomjatkuje sej
wšitke płoniny, teksty a efekty za dalše wobdźěłanje
wobraza. W programje Photoshop rěka
format .PSD.
A nětko přeju Wam wjele wjesela při
wuspytanju. Jeli so wam hnydom wšitko
njezešlachći, pokukńće raz na You
Tube. Tam namakaće cyle wjele pomocnych
widejow k fotomontažam. Abo prašejće
so serbskich medijowych skawtow
na wašej šuli – tući su to mjenujcy
w lěćnych prózdninach nawuknyli. Jelizo
je něchtó wosebje wobdarjeny a
zmužity, njech pósćele swoju wobrazowu
montažu na redakciju Płomjenja.
Móhł sebi předstajić, zo ju redaktor
samo wozjewi. Přetož – mjez nami prajene
– tež w Płomjenju je nimale kóždy
wobraz „photoshopowany“ ...
Najwažniši tastaturowy přikaz pola fotomontaže
je: [STRG] + [Z] ! Jelizo sće raz zmylk
činili, něšto wopačneho nakliknyli abo kajkužkuli
katastrofu tež nadźěłali – z tutym přikazom
móžeće posledni krok zaso wróćo stajić, takrjec
korigować. Tež we wjele druhich programach
móže wam tuta kombinacija wjele žiwjenskeho
časa a mjerzanja zalutować.
tekst: XXX / rys.: XXX

Nowy započatk (1)
Mila klepoce z porstami rytmy na swojej
kolenje a sej při tym z nohu beat dawa. To
přeco tak čini, hdyž je nerwozna. A tónraz
je wosebje njeměrna. Na prěnim šulskim
dnju je z busom po puću do noweje
šule. Najradšo by ze swojeje toboły kiješkaj
za bijadło wućahnyła a na sedło před
sobu klepała. Ale tute přeće spěšnje zaso
podusy. Šuler pódla njeje žno tak dźiwnje
k njej hlada a woči wjerći.
Tola do myslow zanurjena njemóže tomu
zadźěwać, zo njewědomje z nohu bóle
a sylnišo beat tepta a z płonymaj rukomaj
rytmy klepa. Hakle susod ju hrubje wróćo
do přitomnosće torhnje jako ju do boka
kunksnje. „Ej, móž‘ ty raz přestać,“ wón na
nju wujědźe, „twoje wobužne činjenje mje
tež nerwozneho čini.“ Hólc scyła jeje ćiche
„wodaj prošu“ njewočakuje a so hnydom
zaso wotwobroći. Hač k šuli jenož hišće
cyle skludnje z porstami na noze klepota.
Při zastanišću so wona pomału ze sedła
wudrapa a před hoberskim šulskim twarjenjom
najprjedy raz stejo wostanje, zo
by so tróšku změrowała. „Nó, što sej chcu,“
při sebi rjeknje a informaciske łopjeno
z toboły wukramosći. Rumnosć 2.11 na
cedlce steji, potajkim druha etaža, stwa
jědnaće. Pomału čercha wona po chódbach.
Nuzne do rjadownje nima, a runje
hišće rumnosć dypkownje docpěje. Wokomik
hišće před durjemi waha.
„Witaj, sy drje Mila.“ Holca so wobroći
a před sobu tróšku staršu wučerku wuhlada.
„Sym knjeni Léoninowa, twoja nowa
rjadowniska wučerka. Nimo matematiki
změješ pola mje tež hudźbu.“ „Hudźbu?
Cool!“, Mila wuprasnje. Wučerka so na
nju směje. „Twojej staršej měnještaj, zo sy
hudźbnje nadarjena. Pohladamy raz, što
móžemy z toho činić. Ale nětko će najprjedy
jónu našemu šestemu lětnikej předstaju.
Pój.“
Rjadownja njejapcy woćichnje, jako knjeni
Léoninowa z nowej šulerku zastupi.
Wćipnje wudźěraja wšitcy na Milu. Jenož
w prěnim rynku někomu wótře „Oh, ně“
wujědźe. Mila hólca spóznaje. Jeje susod
z busa, kiž nětko zaso woči zawjerći.
„Korla, prošu će. Chcemy nowu sobušulerku
porjadnje powitać,“ jemu wučerka drje
chutnje, ale nic překruće porokuje. Potom
so cyłej rjadowni přiwobroći: „To je Mila,
kaž hižo prajene, waša nowa sobušulerka.
Wona dyrbješe šulu změnić, tuž chcemy
so wo to prócować, zo so jow spěšnje a derje
zažiwi.“
Prědku před rjadownju, wšě woči na nju
wusměrjene, to so Mili scyła njelubi. Tepta
z nohu njewědomje beat, hłowa so sobu
čumpa a porsty klepaja rytmiske mustry
na bjedrje. Prěnje šulerki a šulerjo započnu
so nad jeje wašničkom smějkotać.
„Dyrbješe změnić?,“ so Korla wótře do rjadownje
wopraša. „Je drje ze šule zlećała.“
„Korla!“, knjeni Léoninowa tónraz kruće
rjeknje a so z twjerdymaj wočomaj na
njeho zaměri. Wón zrozumi a nablaku womjelknje.
Tež tamni so wjace njesměja.
Wšitcy znaja tutón wuraz wučercyneho
mjezwoča dosć derje.
Mila přemysluje, hač něšto znapřećiwi.
Ale bychu to zrozumili? Njeje dźě direktnje
ze šule zlećała. Ale je hižo w pjatym
lětniku telko zapiskow, pohórškow a porokow
nahromadźiła, zo direktor staršimaj

P O W µ D A N K O
3 1
na kóncu šulskeho lěta doporuči, ze spočatkom
noweho šulskeho lěta šulu změnić.
To wšak je jednorišo, hač hdyž to wosrjedź
lěta dyrbiš. A zo bychu tam Milu hišće
dalše lěto zdźerželi, to sej na starej šuli
nichtó předstajić njemóžeše.
Knjeni Léoninowa spóznaje, kak njepřijomnje
situacija Mili je. Tohodla praji:
„Sydń so prošu, Mila. Najprjedy chcemy
wo našich prózdninach powědać. Potom
wobrěčimy někotre zasadne wěcy za tute
šulske lěto. A hdyž smy so wšitcy tróšku
změrowali, so kóžda a kóždy z nas hišće
jónu prawje předstaji.“
Tu a tam su drje městna pódla
šulerjow a šulerkow swobodne,
tola Mila sydnje
so za prózdne
blido. Runje njecha
nikoho při
sebi měć.
Knjeni Léoninowa by ju drje najradšo hnydom
někomu přirjadowała, ale njecha ju
přežadać. Tuž Mili jenož přećelnje přinygnje.
Jako chce runje z hodźinu pokročować,
so naraz durje wočinja. Chwatnje
holca z krótkim „prošu wodajće“ do rjadownje
smali. Jeje dołhe włosy zalětuja za
njej a wija so wokoło šije gitaroweje toše,
kotruž ma na chribjeće. Šulsku tobołu
w ruce dźerži. Holca je Mili hnydom sympatiska.
Ale wjeselo traje jenož krótki wokomik.
Šulerka dźe mjenujcy runu smuhu
k prózdnemu městnu pódla Korle a jeho
z přećelskej pjasću postrowi.
tekst: M|råin Wjenk / rys.: Jana Große

3 2 B A S E æ K W U M O L O W A N J U
Ćezki puć
„]tΩ{ pakuje sej tobou,
tΩn je p≠el|ni k no[enju!“
To Bertram w[|dnje pr|duje
maåeri a wu∑erce.
HΩlc w[ak zboha zrΩstny je
a nosy w[itko w tobole,
[to{ trjeba w [uli, w p≠estawce,
haj, to w[ak ch|tro wjele je:
TΩj[to knihow, ze[iwkow,
drapakow a pisakow,
Bertram nosy w tobole,
a w njej wjace chowa [åe.
Te{ pomazki za p≠estawku
a w|zo kulki k hrajkanju,
kompas, nΩ{ a krokawu,
hromad≤i w tornisteru.
„W[| knihi a w[| ze[iwki
mam tak p≠eco p≠i sebi.
Za sport te krΩtke cholowy,
placki, karty, nohajcy;
hdy{ trjebam plester, jabuko –
w swojej tobole mam w[o!“
do
sule
W[|dnje so wΩn dra∑uje,
z tobou na chribjeåe,
na [ulskich schodach zdychuje,
a pΩt jom b|{i po å|le.
D≤|åi jeho mjerzaja,
Bertrama „[linka“ mjenuja.
W[ak b|ha sked≤bnje, pomau
z tajkej åe{kej tobou.
Jednoho dnja le{e[e
ka{ mejski bruk na chribjeåe,
na åe{ku to[u wjazany
Bertram wosrjed≤ rjadownje.
„HΩlcy, holcy, pomhajåe
mi tola zaso na noze“,
wΩn pro[o d≤|åi namowja.
Sm|jo so w[| pomhaja.
Wot n|tka Bertram chod≤e[e
z lochkej to[u do [ule.
„]tΩ{ pakuje sej tobou,
tΩn nima telko k no[enju
a njezwjeze so pod åe{u!“
To n|tko jeho moto bu.
tekst: P. ]. / rys.: ]å|pan Hanu[

B A S E æ K W U M O L O W A N J U
3 3

3 4 Z A J I M A W O S T K I
Zw|rjeåe
rekordy
26
w li∑bach
Najsp|[ni[o l|taå mΩ{e ameriski
Najdl|[i pysk
ma pelikan, [to{
r|ka, zo mΩ{e ha∑
do 47 cm dohi
byå. Tohodla hod≤i
so perfektnje za
Ωjenje rybow.
36 000
jelenowy å|l∑k (Amerikanische Hirschbremse).
Insekt mΩ{e krΩtkodobnje
sp|[noså ha∑ do 1 300 kilometrow
na hod≤inu docp|å.
Najdl|je hΩd tradaå mΩ{a
boa-hady. Boa z Madagaskara
njeje w Pariskej coologiskej
zahrod≤e 1 400 dnjow ni∑o {raa
a dobrowΩlny pΩstny ∑as p≠iw[|m
p≠e{iwia.
Najåe[i cycak ze [tyrjomi
nohami je w|zo elefant. N|kotre
eksemplary wa{a p≠ez 4 500 kg.
Tohodla zaw|såe nikoho njezad≤iwa,
zo tajki elefant w[|dnje
300 kg picy ze{erje a 150 litrow
wody wulapta.
Najdl|[e ∑rjewo pola zw|rjatow
ma howata wjelryba (Pottwal).
Wone je zd≤|la 24 razow tak dohe
1
ka{ wjelryba sama, potajkim ha∑
do 650 metrow.
,5

Z A J I M A W O S T K I
3 5
Najwy[e a najdale skakaå mΩ{e wulki
∑erwjeny kenguru (Rotes Riesenkänguru).
Tute zw|rjata su ha∑ do 60 km/h sp|[ne
a mΩ{a p≠i tym ha∑ do t≠och metrow wysoko
a d≤ewjeå metrow daloko sko∑iå.
650
Najwjace {ratwy w pom|ru
Najwjace {ratwy
k wulkosåi å|a trjebaja pawki.
N|kotre dru{iny ze{eru w[|dnje
26 razow telko, kelko{ wa{a.
50
Najwjet[e mozy mjez w[|mi
{iwochami ma finska wjelryba
(Finnwal). Pola n|kotrych
eksemplarow wa{a jeno{ mozy
ha∑ do 8,5 kilogramow.
Najwjace wo∑ow
maja libele. Wone wid≤a
z pomocu 40 000 jednotliwych
mΩli∑kich wΩ∑kow,
z kotrych{ ma kΩ{de dw|
∑Ω∑ce.
Najwjet[e wΩ∑ko w zw|rjeåim raju
ma wulki kalmar (Riesenkalmar). KΩ{de
wΩ∑ko mΩ{e ha∑ do 40 cm wulke byå.
WΩ∑ko wulkeho kalmara je woprawd≤e hoberske.
1 300
Najdale l|taja pobrjΩ{ne astoj∑ki
(Küstenseeschwalben). P≠i åahanju
do zymskich kwart|row zamΩ{a
ha∑ do 36 000 kilometrow daloko
leåeå. Wob d≤eœ leåa pta∑ki ha∑ do
550 kilometrow!
Najwy[u å|lnu temperaturu
mjez w[|mi cycakami ma wjelk.
Tuta le{i p≠i stajnje 40,7 stopjenkach.
Z tym je wjelk wo nimale [tyri
stopjenkow „horcy[i“ ha∑ my.
tekst: P. ]. / fota: Nadine van Dyk,
Gabriel Barathieu, Dellex, Andreas Trepte
© wikipedia

KWIS
1. Hdźe je so
Handrij Zejler
narodźił?
a w Słonej Boršći
b w Budyšinje
c w Lipsku
d w Hamorje
Handrij a Korla Awgust –
kak derje jeju znaješ?
Lětsa swjećimy lěto Handrija Zejlerja a Korle Awgusta Kocora. Wonaj
běštaj wulce zasłužbnej Serbaj a serbskej prócowarjej. Zawěsće sće so
w šuli składnostnje jeju wosebiteho wopomnjeća
intensiwnišo z nimaj zaběrali. Što sy hižo
2. Hdy je so Korla Awgust
a 1822
b 1852
c 1792
d 1832
4. Z kim je Handrij Zejler
spěwanske swjedźenje
organizował?
a z Korlu Awgustom Kocorom
b z Arnoštom Muku
c z bamžom Franciskusom
d z Jurjom Brězanom
Kocor narodźił?
3. Hdźe je so
Korla Awgust Kocor
narodźił?
a w Budyšinje
b w Ketlicach
c w Zahorju
d w Chrósćicach
5. Jako što je Handrij
Zejler dźěłał?
a jako spěwar
b jako wučer
c jako farar
nawuknył/a a kak derje so mjeztym ze
žiwjenjom Kocora a Zejlerja wuznaješ,
to móžeš při sćěhowacym kwisu
přepruwować. Prašenja za njón
su sej mjez druhim šulerjo
serbskeje wyšeje šule Budyšina
wumyslili, wšako mějachmy
spočatk lěta tež w Płomjenju
namołwu wozjewjenu, zo pyta
Domowina prašenja za kwis
kołowokoło Kocora a Zejlerja.
6. Hdy je so Handrij
Zejler narodźił?
a 1797
b 1804
c 1904
d 1872
d jako kuchar
tekst: P. Š. / fota: Julian Nyča, dr. Bernd Gross / wikipedia

K W I S
3 7
7. Štó je chór na spěwanskim swjedźenju
1845 dirigował?
a Jurij Brězan
b Hinc Rychtar
c Korla Awgust Kocor
d Jan Smoler
11. Hdźe steji wosebity
kamjeń,
kiž pokazuje na
skutkowanje
Handrija Zejlerja?
a we Łazu
b w Słonej Boršći
c w Budyšinje
d w Lipsku
14. Handrij Zejler
wudawaše
nowinu, kotraž
8. Hdźe je Handrij
Zejler zemrěł?
a w Lipsku
b w Budyšinje
c we Łazu
d we Wojerecach
9. Kelko dźělow ma oratorijowy
cyklus „Počasy“?
a pjeć
b tři
c štyri
d dwaj
12. Handrij Zejler pisaše teksty
za oratorije, za kotrež
jeho přećel Korla
Awgust Kocor hudźbu
skomponowa. Kotry
titul so w lisćinje jeju
twórbow njejewi?
a Serbski kwas
Žně
b Žně
c Podlěćo
Podlěćo
d Lěćo
Lěćo
10. W kotrym lěće
a 1972
b 1842
c 1942
d 1872
je Handrij Zejler
zemrěł?
13. Znata baseń Zejlerja
započnje so takle: „Słónco,
słónco chcu ja měć, woła ...
a mała holca
b młoda žona
c słónčna róža
d šokolodau
so wot lěta 1854 „Serbske Nowiny“
mjenowaše. Kak rěkaše předchadnik
nowiny, kotryž Zejler 1849 załoži?
a Płomjo
b Rozhlad
c Jutnička
d Tydźenska
nowina
Wuhódanje
1.a, 2.a, 3.c, 4.a, 5.c,
6.b, 7.c, 8.c, 9.a, 10.d,
11.b, 12.d, 13.c, 14.d
Pomnik za Kocora
w jeho ródnej wsy
Pomnik za Zejlerja
w ródnej wsy
wuměłca

3 8 Z A M U D R E H ¢ π J K I
Namakaš wšitke sydom zmylkow?
Pytaj za prawym pućom
přez labyrint!
Za sćěhowacymi mjenami chowaja so domjace zwěrjata.
Napisaj zwěrjo prawje do linki pod mjenom!
Karina K. Hu Cy Sa J. Wuk
Jo Wins Šok Ko Do Wa Joh
Wuhódanje: kanarik, husyca, wujk, swinjo, kokoš, howjado
foåe: XXX
foåe: shutterstock / rys.: Erika Baarmann

Nan přewodźa
swojeho synka, kiž do
šule dźe, hač k zahrodowym
durjam.
„Božemje, mój luby, a nječiń mi
po puću žane hłuposće!“
„Na to móžeš so spušćeć,
nanko, hakle potom
w šuli.“
-
Handrikec
přećahuja do
noweho bydlenja.
Jich sylny Majk njese
za dychom hrabajo a
z mjechkimaj kolenomaj
ćežki kamor. Mać cyle
zastróžana měni:
„Ale hólče, Handrij dyrbješe ći
tola pomhać!“
„To tola činju“, klinči
z kamora, „dźeržu
drasty kruće.“
ob
Wutrobi∑
o
„Praj jónu,
wowka, njesłyšiš
da ničo wjace wo tych
300 eurach, kotrež sy
swojemu susodej požčiła?“
„Ju, ju, samo kóždy dźeń.
Tón kadla je sej za nje
radijo kupił!“
Šulske lěto
je nimo. Jurk přińdźe
domoj a nana wobjima.
„Maš ty jedne zbožo!“
Nan so dźiwa:
„A čehodla?“
„Njetrjebaš mi žane nowe
šulske knihi kupić, sym
sedźo wostał.“
a
u ,
Wutrobi∑ka,
|j so!
sm|j so!
so! s | H U M O R
3 9
Weronika je na
swojej prěnjej party. Hižo
cyły wječor so jedyn hólc
wokoło njeje šmóra a so
ju skónčnje wopraša:
„Bych će rady jónu
zazwonił.“
„Rady“, Weronika na
to, „moje čisło steji
w telefonowej knize.“
„Ale trjebam tola tež twoje
mjeno“, wón poprosy.
„Te steji pódla“, Weronika
šibale wotmołwi a so
zminje.
Dwaj dźědaj
sedźitaj
w parku na ławce.
Praji tón jedyn:
„Haj, haj.“
Druhi wotmołwi:
„Haj, haj, haj.“
K nimaj přisydnje so třeći muž a praji:
„Haj, haj, haj, haj, haj.“
Na to praji jedyn z teju, kiž tu hižo sedźeštaj:
„Ach pój, póńdźemoj dale, tón přewjele
powěda!“
Wudawaåel:
Domowina z. t. –
R|∑ny centrum WITAJ
PΩstowe nam|sto / Postplatz 2
02625 Budy[in / Bautzen
tel.: (0 35 91) 55 04 00
Redakcija „Pomjo“:
P|tr Šołta (zamowity redaktor)
tel.: (0 35 91) 55 03 74
e-mail-adresa:
plomjo@witaj.domowina.de
Nakadnistwo, roz[|rjenje
a skazanki:
Ludowe nakadnistwo
Domowina /
Domowina-Verlag GmbH
Sukelnska 27 /
Tuchmacherstr. 27
02625 Budy[in / Bautzen
tel.: (0 35 91) 57 72 63
ISSN 0032-1605
∂i[å:
Wagner Digitaldruck
und Medien GmbH
Nossen
Wa[nje wuchad≤enja a paåizna:
„Pomjo“ wuchad≤a 11 razow
wob l|to
Paåizna l|tneho abonementa:
7,70 eurow
Paåizna za jednotliwe ∑iso:
0,80 eurow
Wuhotowanje:
Béatrice Giebelhäuser
Redakciski kΩnc:
tyd≤enjej do wuchad≤enja
Njeje zaru∑ene, zo so njeskazane
p≠ino[ki a fota te{ wozjewja.
W[itke nam p≠ipΩsane p≠ino[ki
a materialije wrΩåimy jeno{ na
wurazne p≠eåe.
Vertriebskennzeichen: 2 B 10557 E
Sp|chowane wot Zao{by za serbski lud, kotra{ dóstawa l|tnje p≠ira{ki z dawkowych
sr|dkow na zakad≤e hospodarskich planow N|mskeho zwjazkoweho sejma,
Krajneho sejma Braniborskeje a Sakskeho krajneho sejma.
rys.: freepik

přimadło. Dobry ćěsla
Njedawno w muzeju ...
LUTK ma zas ideju!
„Domčk mój ródny w serbskim
kraju ...“ Pod tutym
hesłom sym so njedawno z natwarom tykowaneje
chěže (Fachwerkhaus) zaběrał. Tuta
znata twarska forma so bohužel ze serbskich
wjeskow pozhubjuje. Snano, dokelž su
stwy małe a niske a pomnikoškit hlada na
přesadźenje twarskich zakonjow. Něhdy je
so w zhromadnosći nazhonitych rjemjeslnikow,
ze swójbnymi a susodami twariło. We
Łužicy nadeńdźemy drjewo, zornowc, hlinu,
słomu a sćinu (Schilf) jako přirodne twarske
materialije za tajki dom.
wulka piła
(Schrotsäge)
Wulka piła wužiwaše so za
rozrězanje zdónka na 3 do 4 cm
tołste deski za špundowanje.
Piła bě nimale 2 m dołha a so wot
třoch muži posłužowaše. Jedyn ćěsla
steješe horjeka a piłu horje ćahaše,
połdra metra hłubšo torhaštaj
dwaj mužej klečo piłu dele.
Pozdźišo so jenož hišće
w rězaku deski rězachu.
Sekerc *
(Breitbeil)
Sekerc bě wažny grat
za předźěłanje zdónkow
do hrjadow. Ma šěroku
přestrjeń a zhibnjene
W zymje ludźo štomy
w lěsu pušćachu
a nablaku rubachu.
Za to běchu sekera
a sekerc, piła, hamor
a błócko trěbne, runje
tak kaž wušiknosć a sylnosć
muži. Spočatnje wšu-
dźe kładźite domy twarjachu.
Pozdźišo so w Hornjej Łužicy tykowane domy
přesadźichu, dokelž so za tute telko
drjewa njepřetrjeba. Zwjetša wobsteji delni
poschod z kamjentnych sćěnow a druhi poschod
je tykowany. Za to natwari so skelet
ze stejacych a ležacych hrjadow. Styki (Gefache)
mjez hrjadami so z hlinu a słomu wupjelnichu.
Po natwarje stoła so třěcha ze
słomu abo sćinu pokładźe. W nalěću a lěću
njebě čas za twar, wšako dyrbjachu burja
na polu dźěłać. Tak móžeše drjewjany
skelet chěže woměrje schnyć. A kak
dźěše potom dale na twarnišću? To
wam w přichodnym wudaću přeradźu!
Lubje strowi,
waš LUTK!
kładźity dom
(Blockhaus)
Sćěny domu wobsteja
z drjewjanych hrjadow. Za to so
35 cm tołsty próh (Türschwelle)
połoži a fundament z pólnymi
kamjenjemi podkładźe, zo njeby
drjewo hniło. Na to so někak
15 cm sylne hrjady kładu
a na róžkach mjez sobu
zwjazaja.
zamóže hrjadu tak derje
a runje ćesać (behauen), ,
zo je hładka.
*
W spěwje Handrija
Zejlerja „Ja sym
tawzynt dušny kadla“
so tute zapřijeće tež
jewi. Wěš, w kotrej
štučce to je?
tekst: M. Ošikowa, fota: Serbski muzej / rys.: ]å|pan Hanu[