хан книга Е

Бұл кітап Шыңғыз ханның XXI ғасырдағы ұрпақтары

болатын қазақ жастарына арналады.

ШЫҢҒЫЗ ХАН

ӘОЖ 929.5

КБЖ 63.2

И 83

И 83 Ержан Исақұлов - Зәріпбай Оразбай. Шыңғыз хан. –

Нұр-Сұлтан: Фолиант, 2020. - 464 бет

ISBN 978-601-338-583-9

Бұл кітапта Ұлы далада ежелгі заманнан бері өмір сүріп, тіршілік

еткен түркі тайпаларының, солардың қатарында кейіннен қазақ деп аталған

халықты құраған ру-тайпалардың шығу тегі, дамуы, тіршілігі, тарихы,

өмірлік сал-дәстүрлері, мекенжайлары мен атақоныстары, оларға қатысты

елеулі оқиғалар, түркілердің мұғул деген тармағынан шыққан Шыңғыз

хан мен оның аталас туысы Әмір Темірдің шежірелері, олардың атабабаларының

тарихы жазылған. Оларға қатысты түсініктемелер беріліп,

тарихтың бұрмаланған тұстары нақты дәлелдер арқылы көрсетіліп, тың

деректер келтірілген.

ISBN 978-601-338-583-9

©Ержан Исақұлов, 2020

©Зәріпбай Оразбай, 2020

Алғы сөз

Ұлы даланы мекендеген түркілер мен олардың даңқты

перзенттері ежелгі заманнан бері адамзат тарихына тегеурінді

ықпал жасап, бүкіл Евразия құрлығын бір уысында ұстап, оның

өркениетіне өшпес із қалдырғаны белгілі.

Қазақ халқы өзінің түбі «түркі» екенін жақсы білгенімен, сол

түркілердің қайдан жəне қашан шыққанын біле бермейді. Оның

негізгі себебі − тəуелсіздігімізді алғанға дейінгі төрт ғасырға

жуық уақыт тоқтаусыз соғыстармен өтті, отаршылдар мен

Кеңес үкіметі халқымызды жойып жіберуге тырысып, қолдан

ашаршылық жасап, еліміздің зиялыларын қуғын-сүргінге

ұшыратып, әліпбиімізді бірнеше рет өзгертіп, халқымыздың

жады мен тарихын барынша бұрмалауға бағытталған саясат

жүргізді.

Сондықтан «мың өліп, мың тірілген» халықтың тарих

сахнасынан жоғалып кетпей, қысқа мерзімде есі мен етегін

жиып, іргелі мемлекет құрып, əлемге танылып, болашағына

нық сеніммен қарайтын елге айналғанына шүкіршілік етеміз.

Енді, міне, егемендігіміздің арқасында, жоғалып, шашылып

ұмыт болған, сан рет бұрмаланған тарихымызды түгендеп,

онда ғы ақтаңдақтардың орнын толтырып, жаңғыртатын кезеңге

де қолымыз жетті. Қазақстан Республикасының Тұңғыш

Президенті – Елбасы Н. Ә. Назарбаев бұл мəселелерді ше шу ге

бастамашылық жасап, өзінің «Ұлы даланың жеті қыры» атты

мақаласында, халқымыздың санасын оятатын, ата-бабаларымыздың

тарихына тікелей бет бұрғызатын, түркілердің

адамзат өркениетіне қосқан үлесі мен орнын анықтауға

арналған, «Рухани жаңғырудың» жалғасы болып табылатын

бағдарламасын жариялады.

3

ШЫҢҒЫЗ ХАН

Е. Исақұлов

Осы ретте «Рухани жаңғыру» бағдарламасының аясында

Халықаралық Түркі академиясында жарық көріп, 2018-2019

жылдары оқырманға жол тартқан Рашид ад-Дин Хамаданидің

«Жамиғ ат-тауарих» (Тарихтар жинағы) мен Шараф ад-Дин Али

Йаздидің «Зафанама» (Әлемді жеңіп алушының тарихы) атты

кітаптарының рөлі ерекше болады деп ойлаймыз.

Жеті жүз жыл бұрын парсы тілінде шыққан, кезінде

əлем оқымыстылары мойындаған жəне «ортағасырлық

энциклопедия» ретінде танылған «Жамиғ ат-тауарих» кітабында

түркілер тарихы мен олардың арасынан шыққан әлем билеушісі

Шыңғыз хан мен оның ұрпақтары құрған алып империя туралы

аса маңызды мəліметтер мен өте құнды деректер келтірілген.

Өкінішке қарай, ол деректерді біздің халқымыз осы күнге

дейін білмей келген. Оның себебі жоғарыда айтылған «балапан

басына, тұрымтай тұсына» кеткен заманның, отаршылдық пен

тоталитарлық саясаттың нəтижесі екені белгілі.

Бұл жерде айта кететін тағы бір мəселе – түркілердің тарихы

жазылған осындай аса құнды кітапты бізге дейін ана тілімізге

ешкім аудармаған.

Ал, «Жамиғ ат-тауарихтың» орысша аудармасында қателер

мен бұрмалаулар өте көп кездеседі. Мəселен, «мұғул» сөзі

«моңғол» деп аударылған, сонымен қатар адам, жер, су

атаулары да, көптеген сөздердің мағынасы адам түсінбейтін

хәлде өзгерген. Соның салдарынан Шыңғыз хан шыққан тегі

мен оның ұрпақтары «моңғол» болып кеткен. Бұл бұрмалау

мен өзгертулер өз кезегінде көптеген қателіктерге алып келіп,

жаңсақ пікірлер жəне пайымдауларға негіз болған.

Осы тақырыптың төңірегіндегі тарихи шындықты анықтау

мақсатында біздің жасаған əрекеттеріміз нəтижелі болды деп

ойлаймыз. Алдымен біз «Жамиғ ат-тауарихтың» халықаралық

қарым-қатынас тілдеріне (француз, ағылшын, орыс жəне қытай)

аударылған нұсқаларымен таныстық. Салыстырып көргенде,

4

З. Оразбай ШЫҢҒЫЗ ХАН

олардың бір-біріне ұқсамайтынына, олардың арасында

үлкен айырмашылық бар екендігіне, əрбір аударма əртүрлі

нұсқалардан аударылғанына жəне олардың толық емес екеніне

көзіміз жетті. Ең бастысы – «мұғул» сөзінің «моңғол» сөзіне

айналып кетуінің саясаттан басқа да себептерін таптық.

Ол – көпшілік біле бермейтін, парсы және араб тілдері

əліппесінің өзгешеліктеріне жəне түркі тіліндегі сөздердің парсы

тілінде айтылуы мен жазылуындағы өзіндік ерекшеліктеріне

байланысты болып шықты. Жоғарыда аталған тілдерге

аударылған «Жамиғ ат-тауарих» кітабының нұсқаларында

(көшірмелерінде) парсы əліпбиіне тəн «ч, г, ж, п» əріптері мен

арнайы сөздерді дəл оқу үшін қолданылып жазылатын арнайы

«замма, фатха, касра, сүкун» деген белгілердің болмағаны

дəлелденді.

Аталған зертеулердің нәтижесінде, түркілердің шынайы

тарихы жазылған парсы тіліндегі «Жамиғ ат-тауарихты»

қазақ халқы өзінің ана тілінде оқуы керек деген шешімге

келдік. Ізденісіміз сәтті болып, «Жамиғ ат-тауарихтың» парсы

тілінде жазылған түпнұсқасының дəлме-дəл көшірмесі болып

табылатын, 1994 жылы Тегерандағы «Ал-Барз» баспасында

басып шығарылған 4 томдық кітапты Иран мемлекетінің

Ұлттық кітапханасынан таптық, оны елге алып келіп, қазақшаға

аудардық. Кітаптағы əрбір сөзді, сөйлемді, деректерді, жер, су

атаулары мен адам аттарын ана тілімізге мүмкіндігінше толық

əрі дəл жеткізуге тырыстық. Бұл талаптарды мейлінше сақтап,

кітаптың бірде-бір сөйлемін қалдырмауға, толық жəне сапалы

етіп аударуға тырыстық, қажет болған жағдайда түсініктемелер

мен сілтемелер жасадық, түркі-мұғул сөздерінің түсіндірме

сөздігі мен аударма үшін пайдаланылған кітаптың парсы

тіліндегі факсимилесі (скан көшірмесі) де қоса берілді.

Сонымен қатар, «Жамиғ ат-тауарихтан» жүз жылдан кейін

парсы тілінде жазылған Шараф ад-Дин Али Йаздидің «Зафар

5

ШЫҢҒЫЗ ХАН


нама» деген екі бөлімнен тұратын еңбегімен танысып, онда

Шыңғыз хан мен оның ұрпақтарының құрған империясын едәуір

кеңейткен Әмір Темір көрегеннің тарихы терең зерттеліп, оның

Шыңғыз ханға аталас жақын туыс екендігі туралы, «Жамиғ аттауарихта»

мүлде кездеспейтін тың деректер келтіргенін білдік.

Бір өкініштісі – бұл деректер әлі күнге дейін әлем

жұртшылығына белгісіз болып келген.

Бұл еңбектің түпнұсқасы біздің дәуірге дейін толығымен

жетсе де, оның Әмір Темірге қатысты екінші бөлімі ғана

аударылған (алғашында өзбек тіліне, сонан соң орыс тіліне).

Ал аталған еңбектің бірінші бөлімі осы күнге дейін ешқандай

тілдерге де аударылмаған. Солайша, аса құнды деректердің

қайнар көзі болып табылатын туынды ғасырлар бойы ұмыт

қалып келген.

Жоғарыда аталған екі кітапты да парсы тілінен қазақ тіліне

тікелей аударған – араб, парсы тілдерінің маманы, Қазақстан

Мұсылмандары Діни басқармасының Ғұламалар Кеңесінің

мүшесі, Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік университетінің

«Түріктану» ғылыми-зерттеу орталығының аға ғылыми

қызметкері Зәріпбай Жұманұлы Оразбай.

Бұл кітаптар барша оқырманға əлі жете қойған жоқ, өйткені

олардың таралымы тым аз. Олар оқырманға жеткен күнде де,

көлемі өте үлкен болғандықтан, оларды оқып шығып, ондағы

деректер мен оқиғаларды есте сақтап, ой елегінен өткізіп

қорытынды жасауға біршама уақыт керек. Сондықтан «Жамиғ

ат-тауарих» пен «Зафар намада» келтірілген деректердің ең

маңыздыларын таңдап алып, оларды оқырмандарға жеке кітап

ретінде жеткізуді жөн көрдік.

Шыңғыз хан мен оның ұрпақтарының бүкіл әлемді жаулап

алу үшін жасаған жорықтары барша жұртшылыққа жақсы мәлім

екені белгілі.

6


Сондықтан, бұл кітапта түркілердің ата тегі, мекендеген

жерлері, тайпалар мен руларға айналуы, патшалық әулеттері,

олардың мұғул тармағынан шыққан Шыңғыз хан мен оның

жақын аталас туысы Әмір Темірдің шежіресі, ата-бабаларының

тарихы ғана берілді.

Аталған кітап белгілі мемлекет және қоғам қайраткері

Мырзатай Жолдасбеков басқаратын «Бекасыл әулие» жеке

қорының қолдауымен жарық көріп, оқырманға жол тартты.

Ол халқымыздың тарихын түгендеп, жастарымыздың жадын

оятып, Ұлы даланың ұлы тарихына деген қызығушылық

тудыратынына сенімдіміз!

Ержан Исақұлов,

саясат ғылымдарының докторы.

7

ШЫҢҒЫЗ ХАН


«Жамиғ ат-тауарих» деп аталатын кітаптың

жазылуы себептерінің баяны.

«Байырғы замандардан бері олардың (жалпы халықтардың)

арасында «түркі» деген бір қауым бар, (олардың) өмір сүріп,

тұрақтаған мекендері ұзындығы мен ені (жағынан) Жайхун

(Жейхун) мен Сайхунның (Сейхунның) бастауынан Шығыс

елдері шекараларының шегіне дейін, Дашти Кипчақтан (Дешті

Қыпшақтан) Журча (Жұрша) мен Қытай уәлаяттарының

шекараларына дейін еді. (Олар) осы өңірдегі тауларда, тау

өткелдерінде, сахараларда (жазықтарда) көшіп-қонған, тұрақты

мекендер мен қалаларда отыру және түпкілікті қоныстану

(сияқты) әдеті болмаған, (барша халқы отрықшы) Иран жерінен

алыс болған.

Көне жазбаларда олардың тіршілігі жайлы жеткілікті

дереккөздер жоқ, ал кей кітапта олар жайлы шамалы (деректер)

ғана келтірілген, мамандар олар туралы тиянақты дереккөздер

мен мәліметтерді, ескерткіштер мен хикаяларды шынайы

болмысы тұрғысынан егжей-тегжейлі сараламағандықтан олар

(мынау дұрыс, мынау бұрыс деп) шешім айтпаған.

Дегенмен түркі мен мұғулдардың тайпалары мен руларының

бәрі бірі-біріне ұқсас және олардың тілдерінің негізі (шығу

тегі) де түгелдей бір, тек мұғулдар түркілердің бір тобы ғана

болып табылады, дегенмен арасында (кейбір) айырмашылық

пен өзгешелік бар, ол жайлы (төменде) айтылатын болады. Ол

(мұғул мен басқа түркі тайпалары арасындағы) өзгешеліктердің

(болуының) тағы бір себебі олар жайлы сенімді дереккөздер

мен тарихи (жазбалардың) бұл елге (Иранға) жетпегенінде.

Хандық құрып, әлемге патшалық ету кезегі Шыңғыз

ханға, оның атақты әулеті мен ұлы мұрагерлеріне келген

кезде олар әлемнің ел қоныстанған барша мемлекетін – Чин

8


мен Машын, Қытай мен Хиндустан (Үндістан), Мауараүннахр

(Мауараннаһр) мен Түркістан, Шам, Рум (Рұм), ас, урус

(орыс), чаркас (шеркес), қипчақ (қыпшақ), килар (келар) мен

башғұрд (башқұрт) елдерін – қысқасы, шығыстан батыс,

солтүстіктен оңтүстікке шашылып жатқанның барлығын

түгелдей бойсұндырып, өздеріне бағындырды.

Бұрынғы уақыттағы ғасырлардың ұлылары мен кейбір

дәуірдің ғалымдары әлемді бағындырушы, қамалдарды алушы,

үстем Шыңғыз хан мен оның атақты әулетінің жағдайларын,

билік жүргізуін, сондай-ақ ханзадалар мен мұғул әміршілерінің

наным-сенімдері жайлы қарама-қайшы ақпараттарды жеткізген

болатын. Мұның барлығы олардың (сол кездегі) жағдайлардың

шынайылығы қандай болғанын (қажетті деңгейде) білмеуінен,

ол тарихтың ең маңызды, әрі басты оқиғалары туралы білімінің

болмашы болуынан (туындаған).

Алайда ғасырдан ғасырға олардың (мұғулдар мен

түркілердің) шынайы тарихи болмысы анық түрде мұғул

тілінде және мұғул жазуымен 1 жазылған, бірақ жүйеге

түсіріліп жинақталмаған, жеке бөлік күйінде (хандардың)

қазына (қоймаларында сақтаған), (ол) бөгде кісілердің

оқуынан, (тіпті өздерінің) игі жақсыларынан да

жасы рын сақталып, тығылған болатын. Оны оқығандар

1

Мұғул жазуын – тарихшылар «көне ұйғыр жазуы» деп шатастырады, ал

расында олай емес, мұғулдардың өз жазулары болған.

Орта ғасырларда мұғулдардың өз жазуы болғандығының тағы бір дәлелі

Мұхаммед Хайдар Дулатидің «Тарих-и Рашиди» атты еңбегінің 103-104 беттерінде

анық жазылған: «Тоғылық Темір осы нақты тоғыз артықшылықты дәлелдейтін

жарлыққа қол қойды. Мен сол Тоғылық Темір ханның жарлығын көрген едім. Ал

ол дерек ретінде атадан атаға өтіп, әкемде/Алла оны тозақтың отынан құтқарғай/

қалған еді. Шаһибек ханның аласапыранында жоғалып кеткен. Жарлық көктем

мезгілінде, доңыз жылы Құндызда моғол тілінде әрі моғол жазуымен жазылған

еді. Осыған сүйене отырып Тоғылық Темір ханның Құндызға дейін билік еткенін

болжаған еді». Бұл туралы толық деректі Дулаттар туралы тараудан оқуға болады

(осы кітаптың 250-252 беттері).

9

ШЫҢҒЫЗ ХАН


(жазбалардағы құпиялардан) хабардар болып қала ма деп

(қорыққаннан) (олар) ешкімге сеніп тапсырылмаған 2 .

(Бұл жағдай) бүкіл жаһан патшаларының бақытты арманы

болған Иранның шаханшахтық тәжі мен тағы Ислам патшасы

сұлтан Махмұд Ғазан ханды 3 (Оның патшалығы ұзақ болсын!)

құтты болмысымен шарапаттағанда (бақытқа бөлегенде), ол

(Ғазан хан) ақылының ерекше асқақтығынан, өзінің құтты

назарын (шашылып, ретсіз жатқан) жазбаларды жинақтап,

ретке келтіруге аударды. Ол шарапатты бұйрығын беріп, Илхан

(Елхан) мемлекетінің құлы, Алланың мейірімінен дәмелі кісі, осы

кітапты жинастырып, жазушы «Фазлуллах-ибну әбил-хайрати

ал-мулаққабу би-рашидин табибин, аслахха аллаху шаьнаху уә

уақаху амма шанаху», (яғни) хамадандық дәрігер Рашид деген

2

Бұл жерде Рашид ад-Дин Шыңғыз ханнан басталатын хандар әулетіның

қазыналарында сақталған «Алтын дәптер» мен басқа да мемлекеттің құпиялары

жазылған құжаттар туралы айтып отыр. Оларды ол жаққа Иранды билеген

Шыңғыз ханның ұрпақтары алып барған.

Біздің пікірімізше, «Алтын дәптер» мен мемлекеттік деңгейдегі құпиялардың

жазылуы Шыңғыз хан дәуірінде басталған. Оған дәлел болатын деректер «Жамиғ

ат-Тауарихтың» 773-776 беттерінде жазылған. Онда Шағатай мен Үгетайдың

Уәзір (қытай ұлтынан) және Шыңқай (ұйғыр, Отырарда туылған) атты бітікшілері

(хатшылары) болғандығы туралы, ол бітікшілердің Шыңғыз хан кезінде болған

барлық оқиға мен тарихты күн бе күн жазып отырғандығы туралы айтылады. Ол

кезде патшалардың айтқан әр сөзін күн сайын жазып отыратын дәстүр болған.

Шағатайдың сөздерін аталған Уәзір жазып отырған. Ал Үгетайдың айтқандарын

Шыңқай жазған. Олардың жазғандарын Шағатай мен Үгетай күнделікті қадағалап

отырған. Шыңғыз хан, Шағатай мен Үгетай тек мұғул тілінде сөйлегені белгілі.

Ол туралы «Жамиғ ат-Тауарихта» анық жазылған. Бұдан шығатын қортынды:

аталған хатшылар барлық жазуды, соның ішінде қағанның жарлықтарын және

мемлекеттің құпияларын тек мұғул тілінде жазып отырған.

Бұл айтылғандардың тағы бір дәлелі, – «Жамиғ ат-Тауарихтағы» түркілер мен

оның мұғул тармағынан шыққан Шыңғыз ханның тарихын Иранға барып, «Алтын

дәптер» мен ханның қазыналарында сақталған басқа да тарихи деректердің

негізінде мұғул тілінде дайындап, оны аталған кітаптың бірінші томына кіргізген

Болат чинсан. Ол туралы 4-сілтемеде толық айтылған.

3 Махмұд Ғазан хан – Шыңғыз ханның кенже ұлы Төленің шөбересі. Ол XIV

ғасырдың басында Иран мемлекетінің патшасы болған.

10


лақап атқа ие Фазлуллах ибн Әбул-Хайрат (Алла оның жағдайын

жақсылап, оның беделіне зиян келтіретін нәрселерден қорғасын!)

мұғулдардың шығу тегі жайлы тарихтарды, (мұғулдардың)

және мұғулдарға ұқсас (туысқан) болып келетін барша түркі

тайпаларының шежірелерін, бөлек-бөлек, шашылып жатқан,

осы уақытқа дейін оларды жинауға ешкімнің қолы бармаған,

ешкімге оларды ретке келтіріп, жинақтау бақыты бұйырмаған,

соның салдарынан бүкіл тарихшылар (болған оқиғалардың шын

мәнін білмегендіктен осы уақытқа дейін) олардың жартысын

халық аузынан естіп алып, кейін өзінің қалауы мен көңіліне сай

күйде баяндап келген, ал олардың (ол оқиғалардың) шынайы мәнжайын

ешкім білмеген, ешкім тексере алмаған хикаяларды, әрі

олардың баянын (кітап авторы) гүлденіп жатқан (мемлекеттік)

қазыналар қойнауынан, кейбіреуін ұлы мәртебелі патшаның

жақындарында, (сондай-ақ) әмірлері мен бектерде сақталған

жерлерінен тауып, оларды сараптап, (кей жерлерін) сынға алып,

ол жазбаларда жазылған деректердің дәлдігін (тексеріп), терең

зерттеуден өткізіп, оларды жинап, керектісін ретке келтіріп,

мінсіз тіркестер күйінде баяндап, (халықтың) шежірелері мен

тарихтарында жазылған (және солардың негізінде пайда болған),

осы уақытқа дейін сыр жамылғысының астында сақталып

келген хикаяларды, керемет те, көркем ақыл-ойдың сұлуларын

ашық алаңға (қағаз беттеріне) шығарып, «(онда олар өздерінің)

бар кереметтілігі мен сұлулығын (әлемге жария етіп) көрсетсін»

(деп патша әмір етті). Ал ол жазбаларда қысқартылған, әлде

толық баяндалмаған оқиғаларды ол (Рашид ад-Дин) Қытай,

Үнді, ұйғыр, қыпшақ пен өзге халықтардың ғалымдары мен

даналарынан сұрап білсін (деп сұлтан әмір етті). Себебі барлық

халықтардың (түрлі) санатының өкілдері ұлы мәртебелінің

қызметінде (әр кез) үзіліссіз (қызмет етуде).

11

ШЫҢҒЫЗ ХАН


Әсіресе, Иран мен Тұран әскерлерінің қолбасшысы, әлем

мемлекеттерінің басқарушысы ұлы әмір Булад чиңсаңның 4

(Болат чинсанның) (Ұлылығы ұзақ болсын!) қызметі көп. (Ал)

оған (Болат чинсанға) әлемнің ел қонған бөлігінің барлығында

түрлі өнер бойынша (біліктілігімен), түркі руларының шығу

тегі мен олардың тарихы жөнінде, әсіресе мұғулдар туралы

білімділігі жағынан ешкім теңесе алмайды. Және де барлығы

4

Чинсан – деп, «Жамиғ ат-тауарихтың» 906-бетіндегі дерек бойынша, найб

және уәзір болуы мүмкін болған ұлы әмірлерді атайды.

Башқұрт ғалымы Ахмет-Заки Уәлиди Тоғанның 1941 жылы Стамбулда шыққан

«Моғолдар, Шыңғыз және Түрктер» деген мақаласында Болат чинсанды Болат

Ака деп атайды. Тоғанның айтуынша, Болат Ака Құбылай қағанның бауыршысы

болған (Шыңғыз хан дәуірінде қаған сарайында дайындалған дәмді бірінші

татушы, қаған мен оның отбасының және оның құрметті қонақтарына арналған

тағамдарының қауіпсіздігіне жауапты адамды бауыршы деп атаған. Яғни, ол адам

– ең сенімді адам. Ол адамның дәрежесі мен лауазымы өте жоғары болған, оны

әмірлердің ішінен таңдап алып, арнайы тексерулерден өткізіп, содан соң ғана

тағайындаған). Құбылай қаған Болат Аканы Иран Елхандарына жіберген, ол сол

жерде тарих пен шежіре істерімен шұғылданған, өзімен еріп барған мұғулдың

ғалымымен бірге Шыңғыз ханның Иранда патшалық еткен әулетінде сақталған

«Алтын дәптер» мен басқа да құжаттардағы мәліметтерді пайдаланып түркі және

мұғул тайпаларының тарихын жазып шыққан. Содан соң Рашид ад-Дин бастаған

ирандық ғалымдармен бірге «Жамиғ ат-тауарих» деген әлем тарихын әзірлеп,

оған түркілер мен мұғулдардың тарихын оның алғашқы томы ретінде кіргізген.

Бұл деректер, А-З.У.Тоғанның айтуынша, Рашид ад-Диннің «Fevaid-I Sultaniye»

деген еңбегінде жазылған.

Болат чинсанның Ирандағы Арғын ханға (Ғазан ханның әкесі) Құбылайдан

елші болып барғаны туралы дерек «Жамиғ ат-тауарихтың» 1161-бетінде

көрсетілген.

Біздің пікірімізше, «Жамиғ ат-тауарихта» аталған Болат чинсан, А-З.У. Тоғанның

мақаласындағы Болат Ака және Мұхаммед Хайдар Дулатидің «Тарих-и

Рашиди» атты еңбегіндегі Моғолстан мемлекетінің ұлысбегі (қазіргіше Премьер-

Министр) болған, дулат руынан шыққан Болат әмір – бәрі – бір адам.

Аталған Болат әмір 1348 жылы Моғолстан мемлекетінің тағына Тұғылық

Темірді отырғызған. Болат әмірдің бес бауыры болған, олар мен олардың

ұрпақтары Моғолстан мемлекетінің тізгінін өз қолдарында ұстаған, екі ғасырдан

артық аталған мемлекетті іс жүзінде билеген. Бұл деректер осы кітаптың дулат

тайпасына қатысты тарауында толығымен баяндалған.

12


басынан соңына дейін бұқара халыққа да, ақсүйектерге де

(бірдей) түсінікті әрі белгілі болуы үшін сол мәселеге қатысты

тарихи кітаптардан үзінділер алынып (кітапқа) енгізілді. Мұғул

мемлекетінің пайда болу кезінде орын алған (әртүрлі) көңіл

бөлуге тұрарлық оқиғалар мен (барлық) маңызды жағдайлар

(оқиғалар, хабарлар): күндер, айлар мен жылдар ұмыт қалмауы

үшін, әрі олар құпия шымылдығының астарында жасырын қалып

кетпеуі үшін (осы кітапты жинақтауға) патша бұйрық берді.

(Басты) мәселе мынада, қазіргі уақытта (өткен) күндердегі

істер жайлы (оқиғалардың мән-жайынан) ешкім хабардар емес,

оларға (ол деректерге ешкім) қанық емес. Уақыт озған сайын

(бүгінгі) жас буын, есейіп келе жатқан ұрпақ және әміршілер

құрамындағы отбасылар өздерінің (алдыңғы буын) әкелері мен

бабаларының, туыс ағайындары мен нағашыларының есімі мен

шығу тегін (шежіресін) ұмытып, олар өткен өмір мен тарихқа

бейқамдық пен жайбарақаттық танытатын болады.

Қалайша келер ұрпақ пен әрбір халықтың ұлы кісілерінің

жұрағаты әкелерінің өмір ағымы жайлы, (олардың) аттары мен

шығу тегі жайлы хабарсыз әрі білімсіз болып қалуы мүмкін?

Хақ Тағала оларға неше түрлі қамқорлық жасап, ұлы істеріне

көмектесіп, демеп, асау жаһанның тізгінін қалауынша қолына

салып алыс-жақынды айрықша бағынышты етті, (күні бүгінге

дейін) аса мықты патшалар мен мықты хандарға бағынбаған,

олардың тарихы жайлы (аса) сенімді хабарларды (бұл өңірлер)

естімегенде, бұл көптеген зерттеулер арқылы расталды, ал ол

әлдеқашан жоқ болып, ұмыт болған сол халықтардың біреуінің

(болса да) негізі жайлы мәліметтерді (кітабына) енгізді.

Осындай (халықтарды билеу) бақыты мен дәулеті Шыңғыз

ханның атақты әулетінің қолына қонған кезде, ұлы мәртебелінің

(Ғазан ханның) ажырамас бөлігі болып табылатын (яғни одан

алыстамайтын) ғалымдар, даналар мен тарихшыларға (түркі

халықтарының тарихын кеңінен) ашу мен олардың мән-

13

ШЫҢҒЫЗ ХАН


мағынасын баяндау оңайлау болды. (Алайда) неліктен бұл

(түркілер тарихы) осындай дәрежеде немқұрайлықпен кейін

шегеріліп, (соның әсерінен) кім қаласа (да сол) жағдайдың мәнжайына

бармастан (олар жайлы) ойдан шығарылған (қияли)

бос сөздерге негізделген (болмашы нәрсені) айту мен жазуды

жалғастырып келді?

Қандай жағдайда болсын ата-бабаның ізгі есімін қайта

тірілту, өткен буындардың істері мен сөздері туралы (тарихи)

естеліктерді қайта жаңғырту – жақсылықтың (ізгіліктің) белгісі,

тек (бұл жақсылық) көрнекті де ерекше (қасиетті) ұрпақтардың,

әрі мәртебелі мұрагерлердің табанды күш салуларының

арқасында, Раббани құптау (Алланың қалауы) мен Құдайдың

көрсеткен илахи көмегімен ғана орындалатын болады [33-36] 5 .

Түркі халықтарының пайда болуы, олардың түрлі рулар

мен тайпаларға бөлінуі және жалпылама түрде әрбір

халықтың ата-бабаларының өмірі жайлы егжей-тегжейлі

хикаялардың баяны

Бұл тақырыпқа қатысты ең сенімді де нақты деректер

Рашид ад-Дин Хамаданидің «Жамиғ ат-тауарих» («Тарихтар

жинағы») кітабында жазылған. Кезінде бұл кітап туралы

«Бұдан дұрыс, бұдан шын және бұдан ақиқат тарихты (әлі)

ешкім жазбаған,» – деп айтылған. Оны әлем ғалымдары

мойындап «ортағасырлық энциклопедия» ретінде қабылдаған.

Ал біз болсақ Шараф ад-Дин Али Йаздидің «Зафар

намасынан» үзінділер келтіруден бастағанды жөн көрдік.

5

Бұл кітапта көрсетілген «Жамиғ ат-тауарих» пен «Зафар наманың» беттері

олардың түп нұсқасындағы беттеріне сәйкес келеді. Аталған кітаптардан алынған

үзінділер кәдімгі шрифтпен, ал авторлардың сөздері курсивпен берілді.

14


Өйткені бұл кітаптың авторы әлем билеушісі Шыңғыз хан мен

оның аталас жақын туысы Әмір Темірдің ата-бабаларының

тарихын терең зерттеп, олардың түркілердің мұғул

тармағынан тарағанын және шежіресі Нұх (а.с.) пен Адам

атаға (а.с.) барып ұштасатынын анықтаған 6 . Сонымен қатар,

ол жер бетіндегі адамзат баласының арғы аталары қайдан

және қашан шыққандары туралы құнды деректер келтірген.

Бұл деректерді білу, біздің пікірімізше, әрбір адам үшін өте

маңызды. Бұлай деуіміздің себебі, көптеген халықтар, олардың

ішінде қазіргі кездегі кейбір алпауыт державалардың халқы да,

әлі күнге дейін өздерінің шыққан тегін біле бермейді.

Оларды еш бір өзгертусіз және бұлжытпай жеткізу үшін

біз қажет болған деректерді «Жамиғ ат-тауарих» пен «Зафар

намадан» тұтастай немесе қысқартып алып, оларды дәйексөз

(цитата) ретінде пайдаландық. Керек болған жағдайда

ол дәйексөздер келтірілген жерлерде түсініктемелер мен

сілтемелер беріп отырдық, көне карталарды пайдаландық.

Осы әдісті біз бұл кітапты дайындау барысында кеңінен

қолдандық. Өйткені, бұлай етпесек, ата-бабаларымыздың

кейінгі ғасырларда бұрмаланған тарихы, оқырманның жадына

әбден сіңіп кеткендіктен, олар қазіргі уақытта кез келген

тың деректерге күмәнмен қарайтын, ал шынайы тарихты

аңыз деп қабылдайтын жағдайға жеткен. Бұл кітапты оқу

барысында оқырман ондағы келтірілген деректердің кітап

беттерінде бір неше рет қайталанатынына, көптеген

сөздер мен атаулардың жақшаға алынғандығына назар

аударатыны сөзсіз. Сондықтан, олар туралы осы жерде

6

Мұхаммед Хайдар Дулатидің «Тарих-и Рашиди» атты еңбегінің 34-бетінде

Шыңғыз ханның шежіресі барып тірелетін Алан Қуа туралы былай деп көрсетілген:

«Аланқуа Көрікліктің тегі анық, нақты болған. Барлық тарихнамаларда оның тегі

Яфез ибн Нұхқа (ғ.с.) барып тіреледі. Аланқуа Көрікліктің аталарының әрбірінің

ахуалы тарихнамаларда бар».

15

ШЫҢҒЫЗ ХАН


түсініктеме беріп кетуді жөн көрдік: деректердің осы кітап

беттерінде бірнеше рет қайталануының себебі, кітаптың

парсы тіліндегі түпнұсқасында да олар қайталанып және

шашыратылып берілген. Егер олар қайталанып берілмеген

жағдайда кітаптағы айтылған оқиғалар мен деректер

түсініксіз болып қалуы мүмкін. Ал кітаптағы көптеген

сөздердің, адам мен жер-су атауларының жақшаға алынып

жазылуы «Жамиғ ат-Тауарих» пен «Зафар наманы» парсы

тілінен қазақ тіліне аударған кезде туындаған қажеттілікке

байланысты: мысалы, жақшаның сыртындағы сөздердің,

адамдар мен жер-су атауларының парсы тілінен қазақша

аударғанда қалай айтылып, қалай жазылатыны көрсетілсе,

жақшаның ішінде олардың қазақшасы қалай айтылып, қалай

жазылатыны көрсетілген. Кейбір жақшаның ішіне алынған

сөздер аудармашының тарапынан қосылған. Өйткені, ол сөздер

ол жерге қосылмай қалған жағдайда, сөйлемді оқу және оның

мағанасын түсіну қиын болар еді.

Сонымен қатар, түркі тіліндегі жер-су және адам атаулары

парсы тіліне аударылып транскрипцияланып жазылғандықтан,

көптеген сөздер өзінің асыл қалпынан өзгеруі, сөйтіп түрлі

дерек көздерінде ол атаулар түрліше жазылуы, содан олардың

бір-бірінен ерекшеленетін бірнеше атаулар пайда болуы,

соның нәтижесінде олар түрлі еңбектерде түрліше келтірілуі

әбден мүмкін. Сондықтан, ондай өзгерістерге ұшыраған

адам аттары мен жер-су атауларын кездестірген жағдайда,

оқырман оларды дұрыс қабылдайды деп сенеміз.

Ендеше, «Зафар намадағы» адамзат тарихы туралы тың

деректермен танысуды бастаймыз:

16


Нұхұлы Йафас (Яфас, Яфес, Жапас) (а.с.)

Кейбір деректе Яфас (Жапас) мурсал 7 пайғамбар болған

және оның сегіз ұлы болған деп айтылған. Олардың біріншісі

Түрк, екіншісі Хазар, үшіншісі Сақлаб, төртіншісі Рус, бесіншісі

Мешек, алтыншысы Чин, жетіншісі Камари – оны Кимал деп

те атайды, сегізіншісі Тарах, Искандар Зүлқарнайын оның төрт

ұлының бірі тұғын. Түркістан мемлекеттерінің әрқайсысы

олардың әрбірінің есімімен аталады.

Ал басқа бір риуаятта айтылуынша, (Топан суынан) 8 кейін

бүкіл жер беті Нұхтың (а.с.) иелігінде болғандықтан, Тұран 9

жерін Яфасқа берді, ол оның үлкен ұлы болатын.

Ал Иран жерін Самға, Хиндустанды Хамға берді.

Сөйтіп, (жер бетіндегі) барша халықтар Нұхтың (а.с.) осы

үш ұлының ұрпақтарынан тарады. Сондықтан, Яфасты «Әбу

ал-Түрк» (Түрктің әкесі) деп атайды. Ал Самды «Әбу ал-ажам»

(Ажамның әкесі), Хамды «Әбу ал-хинд» (Хиндтың әкесі) деп

атайды.

Ендеше, Нұхтың ұлдарының ең үлкені Яфас болғандықтан

және ол пайғамбарлық дәулетіне ие болып, елшілік бақыты

қонғандықтан, ол туралы әңгіме Нұхтың (а.с.) басқа ұлдарына

қарағанда алдында (бұрынырақ) берілуі керек еді. Дегенмен

біздің бұл «Тарих-и жахангир» (Әлемді жеңіп алушы) атты

кітапты жазудағы негізгі мақсатымыз – бұл сұлтандардың

(патшалардың барлығының) шежіресі Түрктен тараған және

олар Нұхқа (а.с.) барып ұштасады. Осы әңгіменің желісі бір

7

Мурсал пайғамбар – Алладан арнаулы шариғат заңдары берілген елші

пайғамбар.

8

Топан су – аңыз бойынша Нұх (а.с.) заманында адамзат баласына келген

жойқын су апаты.Ол алты ай мен он күнге созылған. Одан тек Нұхтың (а.с.)

кемесіне мінген 80 адам мен оның ұлдары ғана аман қалған.

9

Ортағасырлық кітаптарда парсылар түркілер тұрған аймақты Тұран, ал Түркістан

жерін «Тұран замин» деп атаған.

17

ШЫҢҒЫЗ ХАН


бүтін және үйлесімді (үзіліп қалмаған) болуы үшін, Нұхтың

(а.с.) басқа ұлдары туралы әңгіме алдында берілді.

Сосын, жер жүзін Нұхтың (а.с.) ұлдарынан және (олардан

тараған) ұрпақтар жайлаған кезде, олардан (ұлдан тараған)

әрбір ұрпақ пен әулеттің ортасында көркем заңдар мен әдемі

қағидалар пайда болды.

Және құдіреті күшті Алла тағала олардың ділдеріне

(көкейлеріне) аян беріп, олар патшалық құрып, ел басқаруға

қатысты ғұрып пен әдет қалыптасты.

Сосын, Яфас Жуди тауының баурайынан шығысқа қарай

жол тартты. Сонда ол әкесіне оған қайырлы дұға жасауын, яғни

ол Алла тағаладан жаңбыр жаудыруды сұраса, жаңбыр жауатын

болуын сұрады.

Нұх (а.с.) (Алладан аян болған) «Исм Ағзамды» 10 үйретті және

«Есімді» 11 тасқа қашап жазып Яфасқа берді. Осы мұғжизадан

Яфас қашан жаңбыр жаууын қаласа, (дереу) жаңбыр жауатын

еді. Ендеше, ол (мұғжизалы) тас осы күндерде (кезде) түрктердің

ортасында (құпия сақталуда). Оны «Саң йада» (қол тас) және

«Хажар ал-матар» (жаңбыр тас) деп атасады, ал түркшесі «Жада

таш» (жаңбыр тас). Және оның (жаңбыр тастың) қиссасы (халық

арасында) белгілі де кең танымал.

Содан кейін Яфас Түрк ықлымында 12 көшпенділік үрдісімен

өмір сүрді. Және ол дұрыс «рүсүмдер» (шариғат жолын) және

көркем ғұрып-әдеттерді (қауымының арасында) орнатты.

10

Исм Ағзам – Исм Ағзам дұғасы. Бұл дұға XIX-XX ғасырларда Оңтүстік

Қазақстанда өмір сүрген ғұлама Бекасыл Биболатұлының «Зикзал» атты

кітабының 551-556 беттерінде келтірілген. Онда жер-жаһанда бұдан қымбатты

да ұлық дұға жоқ деп жазылған. Бұл дұғаны bekasyl.kz сайтындағы «Зикзал»

кітабынан оқуға болады.

11

«Есім» – Алланың жүз есімі.

12

«Түрк ықлымында» дегеннің мағынасы түркілер жайлаған аймақтар дегенді

білдіреді.

18


Сосын, оның ұрпақтары көбейген кезде ол (өмір сүріп жатқан)

сол өңірлерде Хақтың (Алла тағаланың) рахмет құшағына көшті

(дүниеден өтті).

Содан кейін, адамдар өзара келісімге келіп Түрк Яфасұлын

өздеріне басшы етті. Оны «Яфас ұғлан» (Яфастың ұлы) деп

атайтын және ол Яфастың ең үлкен ұлы болатын. Ол (Түрк) өте

ақылды да әдепті және дарынды адам еді.

Сосын ол (Түрк) әкесінің иелігінде болған барлық уәлаяттарды

аралап шығып, өзіне өте ұнаған, Селенгей 13 деп аталатын,

ол жерде суы жылы шағын өзен ағатын, көптеген таулар мен

мөлдір бұлақтар болған жерде қоныстанды (киіз үйлерін тікті),

сөйтіп Құдай тағалаға мадақтар айтып шүкіршілік білдірді.

Сөйтіп киіз үй орнату оның ойлап тапқан өнертабысы болып

табылады. Және түрктердің ортасында (олардың иелігінде мұра

13

Селенгей деп аталатын өзен кәзіргі кезде Қазақстан аумағында жоқ, оның аты

өзгерген немесе ұмытылған. Бірақ бұл өзеннің Тұран жерінде және Түрк құрған

Түркістан мемлекетінің аумағында болғандығы түсінікті. Біздің пікірімізше, бұл

өзен Түркістан облысындағы Төлеби ауданына қарасты Қарасора деген өзен

болуы мүмкін. Өйткені, Қарасораның суы қысқы суықта ешқашан қатпайды

және қыстың аязында буланып тұрады. Аталған Қарасора мен Сайрамсу және

Қасқасу деген үш өзен бір нүктеде қосылады. Бұл жерде XVI-XVII ғасырларда

Есім ханның ордасы болған. Осы орда орналасқан өлкенің тарихын зерттеген

белгілі өлкетанушы Өмірбек Шыныбекұлының «Қара шаңырақ – Қарасора, құтты

мекен – Сайрамсу» деген кітабындағы келтірілген тарихи және археологиялық

деректер, ол жерлерден табылған қыш ыдыстар мен қару-жарақтар, аталған

орданың тарихы Есім ханның дәуірінен едәуір бұрын, яғни біздің заманымызға

дейінгі дәуірлерден, бастау алғанын көрсетеді.

Селенгейді қазіргі Моңғолия жеріндегі Селенга өзенімен шатастыруға

болмайды, өйткені ол үлкен өзен және оның су жылы емес. Селенга деген атауды,

біздің пайымдауымызша, Моңғолия жеріне мұғулдар апарған.

Жалайырдан шыққан Ақтан сопының 1730 жылы жазған «Біздің тарихымыз»

деген қолжазбасындағы дерек бойынша,Түрктің денесі Сайрамға қойылған.

Сайрам деген атау «тақ мұрагері» дегенді білдіреді. Сайрам Түрктің Тур деген

ең кенже ұлының лақаб аты. Ол ат оған Түрк қайтыс болған соң оның тағына

отырғаннан соң берілген. Ол жерде тағы Сайрам деген шың мен Сайрам деген

өзен бар (Осы кітаптың соңындағы №1, 19, 20 суреттер).

19

ШЫҢҒЫЗ ХАН


болып) қалған алқаптардың барлығы оның иелігінен (ол мұраға

қалдырған алқаптар) болып табылады.

Ол әділ де кәміл (билік еткен) патша болды, сөйтіп қол

астындағы ел азаматтарына көп жақсылықтар істеді және оның

билік дәуірінде Құдай тағаланың пенделері (ел азаматтары)

бейбітшілік пен мамыражай тірлікте өмір кешті.

Оның (Түрктің) төрт ұлы болды: Түтік, Чегіл (Шегіл),

Берсенжар, Емлақ.

Күндердің бірінде Түтік аңшылық кезінде тағам жеп отырған

жерінде қолындағы тағамы қолынан түсіп кетті, ол жердің

топырағы сор болғандықтан жерге түскен тағамы тұздалды.

Сосын оны алып жеп көрген еді, аузына дәмі қош келді, сөйтіп

тағамға тұз қосып дайындау содан (Түтіктен) басталды.

Ал (Жапастың екінші ұлы) Хазар 14 жұмсақ мінезді, кем сөзді

кісі еді. Ол (әкесіне тиесілі болған) барлық жерлерді аралап

көріп шықты да, Атіл (Еділ) жағалауының ауа райын ұнатып,

сол маңайға қоныстанды. Сөйтіп ол жаз мезгілдерінде сахараға

шығып, қыс кездерінде қалада тіршілік етті.

(Жапастың үшінші ұлы) Сақлаб 15 аралдың иесі болды (яғни

аралдарда қоныстанды). Ол Рустан бір нәрсе өтініш жасаған

еді, – ол бермеді. Сол себепті олардың ортасында дұшпандық

пайда болды.

(Жапастың төртінші ұлы) Рус 16 анау айтқандай нашар мінезді

емес еді және бір жерде тиянақты тұрақтамады. Ол бұрын

тұрақтаған жерінен (көшіп) кете берді. Заң бойынша тергеу

жасау үрдісін (алғашқы болып) ол енгізді. Және рустардың

мынадай әдеті бар: олар қызына сұраған нәрселерінің бәрін

береді, ал ұл балаға қылыштан басқа нәрсе бермейтін, сөйтіп

«Сенің (еншіңе тиген) мирасың осы» деседі.

14

Хазар – хазарлардың арғы атасы. Ол Еділдің жағалауына барып қоныстанған.

Каспий теңізін бұрынғы замандарда Хазар теңізі деп атаған.

15

Сақлаб – славяндардың арғы атасы.

16

Рус – орыс тайпаларының арғы атасы.

20


(Жапастың бесінші ұлы) Мешек 17 мекер және қу, аяр (адам)

еді. Ол Бұлғардың жағалауына қоныстанды. Ол жер Ғазан

жері болып табылады. Сөйтіп ғазандықтардың барлығы оның

(Мешектің) нәсілінен тараған. Содан олар түрк қауымдарының

(арасындағы мінездері) ең нашары.

Ғұз Мешектің ұлы болатын. Онымен оның немере ағаларының

арасында «Жаңбыр тасына» қатысты келіспеушілік пайда

болды. Яғни, Жапастан (ол дүниеден өткеннен) кейін ол тас

Мешектің қолында қалған, одан Ғұздың балаларына өткен

болатын.

Ғұздың Беғур (Байғур) есімді ұлы бар еді. Түркімендер 18

өздерін (шығу тегін) Беғурға ұштастырады (яғни Беғурдан

таратады).

Сосын, Түрк пен Сақлабқа жаңбыр қажет болып, ол тасты

Ғұздан сұратты. Ғұз домалақ пішіндегі жасанды тас жасап оған

(Түркке) жіберді. Сол себепті (ол тас жаңбыр жаудыратын)

қасиет дарытпағандықтан олардың ортасында соғыс болды да,

(ол соғыста) Беғур өлтірілді. Әне, сол күннен бастап түрктер

мен түркімендердің арасында өшпенділік пайда болды.

17

Ғазан жері – Үнді мұхитының солтүстік жағалауындағы қазіргі Ауғанстан,

Иран және Пакистан мемлекеттерінің шекарасындағы тарихи өлке.

18

Беғур (Байғур) – түркімендердің арғы атасы. Тарихшылар түркімендерді

және басқа бірнеше халықтарды Оғыздан тараған деп санайды және оғыздарды

орта ғасырларда пайда болған халықтардың қатарына жатқызады. Бұл шындыққа

жанаспайды. Бұның себебі «Жамиғ ат-тауарихтың» 40-бетіндегі Оғыз хан мен

оның 24 немересінен тараған тармақтарға қатысты айтылған «түркмаан» яғни

«түркілерге ұқсағандар» деген мағынадағы сөзді орыс тіліндегі аудармасында

«туркмен» деп қате аударған («Джами ат-таварих», 27 және 75 беттер. Редактор

И.Петрушевский). Соның салдарынан Оғыз хан мен оның 24 немересінен

тараған тармақтардың барлығын түркмендерге жатқызып жіберген. Оғыз біздің

заманымызға дейінгі XVIII ғасырда өмір сүрген. Оғыз бен оның ұрпақтарынан

тараған тармақтар түркілерге жатады. Ол туралы «Жамиғ ат-тауарихта» анық

айтылған.

21

ШЫҢҒЫЗ ХАН


Ал енді (Жапастың алтыншы ұлы) Чин 19 қазіргі дәуірдегі

Чин жерінің барлығын (өз дәуірінде) түгел иеленді. Суретшілік,

жібек құртын шығару (жібек тоқу), киім тігу және осы

күндерде Чин елінде қандай өнеркәсібі болса (олардың бәрі)

оның (Чиннің) өнертапқыштығынан (туындаған).

Ол (Чин) бір ұл тапты, есімін Мачин (Машын) 20 деп қойды.

19

Чин – қытайлардың арғы атасы. Сондықтан қазіргі қытайлықтар өздерін көне

халыққа жататынын білдіретін Чин (Син) немесе Чайна деген атаумен атайды.

Ежелгі замандарда Қытай көптеген кішігірім патшалықтардан тұрған. Тек б.з.д.

III ғасырда ғана олар Цинь деген мемлекетке айналған. Қазіргі Қытай деген атау

б.з. VI ғасырында ғана пайда болған.

20

Машын – манжурлардың арғы атасы.

Бұл жердегі атауларды түсіну қазіргі кездегі оқырмандарға қиындық туғызу

мүмкін. Сондықтан, оларды дұрыс түсіну үшін «Жамиғ ат-тауарихтың» 441-

бетіндегі бұл атаулар туралы деректерді толығымен келтіруді жөн көрдік: «Содан

соң ол (Шыңғыз хан) әскерлерін жасақтап, аталған құтты жылдың күзінде Қытай,

Қарақытай мен мұғулдар оны «Жауқут» деп атайтын, қытайлар қытай тілінде

«Ханзи» деп атайтын Жұрша уәлаятын азат етуге аттанды («Жауқут», «Ханзи»

және «Жұрша» – мұғулдар мен қытай тіліндегі қазіргі якут (сақа) деп аталатын

халықтың бұрынғы атауы – авторлардың түсніктемесі).

Бұл уәлаяттардың шекаралары Машынның (шекарасының бір жағы) Қара

муранның арғы жағындағы теңізбен шектеседі. Ал Машынды қытайлар Манзи

деп атайды. Оның (Машын шекарасының) екінші жағы Жұрша уәлаятымен

шектеседі. «Жұрша» мұғулдар қолданатын атау, қытай тілінде Жұршаны «Нужи» деп

атайды. (Машынның) басқа жағындағы шекарасы Қарақытай өңірі мен сахараға

(тіреледі). Ол (сахарадағы) тайпалардың барлығы көшпенділер болып келеді

және мұғул көшпелілеріне туыс боп келеді. Олардың тілдері, сыртқы көрінісі

және салт-дәстүрлері бір-біріне өте ұқсас. Қытай тілінде Қарақытай халқы Жидан

Йар деп аталады.

Өзге шекарасы Шыңғыз хан жақында иеленген өңірлерге жақындап келеді

және (бұл өңірлердегі түрлі халықтардың) әрқайсысының өз алдына белгілі бір

атауы мен патшасы бар. Олардың сыртқы келбеттері мен салт-дәстүрлері (кейбірі)

қытайларға, ал (кейбірі) хиндке ұқсас әрі олар түрлі наным-сенімдерге ие.

Сондай-ақ (мысалы) олардың бір руында тістерді алтыннан қаптама жасайтын

дәстүр бар. Тамақ кезінде олар ол қаптаманы шешіп қояды, ал жеп болған соң

қайтадан (оны) тістеріне киіп алады. Қазіргі кезде олардың патшасының ұлы

Шыңғыз ханның алдында мүлазим мен бауыршы қызметінде.

Ол жоғарыда аталған өңірлердің бір бөлігі Тибет өңірімен шектеседі, бір

бөлігі Қаражон өңіріне ұштасады. Қытайлар Қаражонды «Дай лийу» деп атайды,

22


Ол (Мачин) өте ақылды да дарынды болды. Сосын оның

(Машынның) қауымы (одан тараған ұрпақтары) көбейген кезде

әкесіне: «Мен өзім үшін (бөлек) қоныс жасаймын», – деді.

Сосын ол Машын шаһарын тұрғызды. Және ол жаңбыр

жаудыратын тасты қолға түсірді. Сонда оның (жаңбыр

жаудыратын) қасиеті мәлім болды (яғни жаңбыр жаудырды)

және оны басқа адамдарға да үйретті.

Ал Мешек болса (жаңбыр жаудыратын тастың есесіне) оның

маралынан алды.

(Жапастың жетінші ұлы) Кимал 21 бүркітті жақсы көретін,

ойын-сауық пен аңшылықты ұнататын адам еді. Ол Бұлғар 22

жерінде қоныстанды.

Оның (Кималдың) екі ұлы болды: бірі – Бұлғар, екіншісі –

Бартас. Башқұрттар олардың ұрпағынан болып табылады. Бартас

Бұлғардың жағалауынан жай алды (қоныстанды). Бұлғын, тиін

және түлкі терісінен тон жасауды ол (Бартас) бастап берді.

Олардың (Жапастың жеті ұлының) шығу тегі (қысқаша

баяны) 23 осылай. Ал енді (таратып баяндайтын болса) олардың

арасындағы өзгешеліктер өте көп, тіпті сипаттап түгендеу

шекарасынан шығып кетеді.

яғни «Ұлы өңір» дегенді білдіреді. Бұл иеліктің үлкен аумағы бар, қазіргі уақытта ол да

қағанға бағынған. Олардың кейбірінің (терісінің) түсі қытайлар сияқты ақ түсті,

ал кейбірінікі олар (қаралау түсті үнді) сияқты қара түсті.

Хинд пен Кашмир тілінде ол өңірді Кундар деп атайды. Қытай өңірін Чин

(Шын), Мачин (Машын) өңірін «Маха Чин» (Маха Шын), яғни «Үлкен Шын»

деп атайды. Біздің өңіріміз де Хиндқа жақын орналасқандықтан әрі көпестер

ол жаққа (Хиндқа) жиі барып тұратындықтан, бұл иеліктерді де, ол өңірлерді

де Хиндтің қолдануы бойынша «Чин» мен «Мачин» деп атайтын болды, алайда

алғашқыда олардың тілінде (Мачин) «Маха Чин» болатын.

21

Кимал – башқұрттардың арғы атасы.

22

Бұлғар – қазіргі Еділ (Волга) өзенінің көне атауы. Оның жағалауындағы

жерлерді көне замандарда Бұлғар жері деп атаған.

23

Бұл жердегі қысқаша баянда Жапастың сегізінші ұлы Тарах туралы дерек

келтірілмеген.

23

ШЫҢҒЫЗ ХАН


Яфас (Жапас) алайхис-саламның ұлы Түрк жайлы әңгіме.

Нақыл етілуінше Жапас Оғлан (Жапасұлы Түрк) Киумарстың

замандасы және түркі патшаларының ең алғашқысы еді. Ал

Киумарс ажам (яғни парсы) патшаларының ең алғашқысы

(болатын). Ал Түркістанда 24 хандық түзім мен мемлекетті

басқару үрдісін ол (Түрк) енгізді. Сөйтіп белгілі бір мерзімде

патша болып билік жасады. Оның өмірі екі жүз қырық жылды

құрады. Сосын қайтыс болатын шағы таяған кезде кеңес

жасап ақылдаса отырып, өзінің ұлы Алынжаны хандық тағына

отырғызды, сөйтіп өзі бұл өмірмен қоштасты.

Алынжа тақ пен патшалыққа толыққанды ие болды, сөйтіп

әкесінің дәстүрі мен қағидаларына бірнеше (жаңа) нәрселерді

(дәстүрлер мен қағидаларды) қосты және ұлыстарды йасамиши 25

етуді (заңмен басқаруды) енгізді. Нәтижеде ел азаматтарының

тыныс-тіршілігі жақсы әрі бейбітшілік аясында болды.

Сосын өмірі кәрілікке таяған кезде (биліктен) кетуден басқа

шара таппады, сөйтіп патшалық тағын өзінің ұлы Дебақуйға 26

тапсырды. Ал өзі дүние істерінен бас тартып, қалған өмірін

адамдардан оқшауланған хәлде жеке түрде өткізіп, Хақ (тағала)

тарапына бейімделді.

Дебақуй хан әкесінен соң Түркістан мемлекетін басқаруға

кірісті. Ол (билігі дәуірінде) барынша әділдік пен арыздарды

тыңдауға күш салды және көркем салт-дәстүрлерді енгізді.

Сосын (пәниден бақиға) көшетін кез келгенде (патшалық)

аманатты өзінің ұлы Гуг ханға табыстады.

24

Түркістан – екі сөзден тұрады: «Түркі» және «стан» сөздерінен құралған.

«Стан» көне түркі сөзі, «ел» және «мемлекет» деген мағынада айтылады. Сонда

«Түркістан» – Түрк мемлекеті дегенді білдіреді.

25

Йасамиши – көне түрк сөзі. Бұл сөздің және осы кітапты оқу барысында

кездесетін ескі сөздердің мағанасын кітаптың соңында берілген сөздіктен оқуға

болады.

26

«Жамиғ ат-тауарихтың» 48-бетіндегі деректе Дип Жақұй деп көрсетілген.

24


Ол (Гуг хан) әкесінен кейін белгілі мезгіл мемлекет пен

патшалық жұмыстарын атқарды, сондай-ақ ата-бабаларының

(енгізген) салт-дәстүрлерінен шетке шықпады және әділеттік

пен туралықтың жолынан таймады.

Сосын, қайтыс болар шағында таққа иегерлік құқығын өзінің

ұлы Алынжа ханға 27 берді.

Алынжа хан патшалық тағына отырғаннан кейін мемлекет

пен ел билігін басқару істерімен айналысты. Оның билік

заманында түркілердің тіршілік аспаптары мен ниғметтері 28

көбейді. Сөйтіп байлық пен салтанаттың буынан қасарушылық

(соқыр көкіректік) пен қарғысқа ұрынды, дұрыс жолдан тайды.

Дін мен шариғат жолын тастап, адасушылық мен надандық

жолына түсті. Соның салдарынан олардың (қауымының) бәрі

кәпір 29 болды. Осылайша біршама мезгіл өткенде оның егізек екі

ұлы дүниеге келді: Бірінің есімі Татар, екіншісінің есімін Мұғул

деп атады. Бұл екі бала ұлғайып, уәлаяттарды басқаратындай

дәрежеге, ал олардың әкесі қарттық деңгейіне жеткенде (Алынжа

хан) мемлекетті екі баласына, яғни жартысын Татарға, екінші

жартысын Мұғулға бөліп берді. Әкелері қайтыс болғаннан

кейін бұл екі ұлдың екеуі де бір-бірімен келісімді түрде өздеріне

қарасты қауымдарына иелік жасады, содан екі тармақ: Татар

және Мұғул (тармақтары) 30 пайда болды.

27

Түрктің де Алынжа есімді ұлы болған, ол туралы алдыңғы бетте

көрсетілген. Сондықтан бұл екеуін шатастырмау керек.

28

Ниғметтер – түрлі санаттағы байлықтар, халықтың қажеттілігі мен белгілі

бір мұқтаждарын қанағаттандыратын заттар, түрлі қолайлы жағдайлармен

қамтамасыз етілу.

29

Кәпір – дінсіз адам.

30

Татар мен Мұғул егіз болған. Олардан тараған ұрпақтар көбейген кезде,

олардың аттары татар және мұғул тайпаларының атауына айналған. Осы деректі

есте сақтау қажет. Өйткені, бұл осы кітапты оқу барысында туындауы мүмкін

көптеген сұрақтарды дұрыс түсінуге көмектеседі.

25

ШЫҢҒЫЗ ХАН


Татар тармағы (хандарының ең алғашқы әулеті)

жайлы

Татар тармағы (олардың билеушілері) сегіз адам болды.

Бірінші, Татар хан. Ол татар хандарының ең алғашқысы

болды.

Екінші, Татар ханның ұлы Бұқа хан. Ол әкесінің орнына

(билікке) отырды да, татар қауымын басқаруға кірісіп, әкесінің

елі мен ұлысына иелік жасады.

Үшінші, Иленжар (Еленжар) хан. Ол өз әкесінен кейін еліне

билік жасады.

Ал ол (Еленжар) қайтыс болған соң, оның ұлы – татар

патшаларының төртіншісі болған Исли (Еслі) хан еліне

басшылық жасады.

Бесінші, Атасар хан. Ол одан (Еслі ханнан) кейін олардың

(татарлардың) басшысы болды.

Алтыншы, Үрду хан. Әкесі қайтыс болған соң, татар

ұлысының басқаруы оған тиесілі болды.

Жетінші, Байду хан – ол сол (татар) тайпаның патшасы

болған соң, оның (халқының) саны мен (әскери) күш-қуаты

(өсіп) ата-бабаларынікіне қарағанда көбейгендіктен, Мұғул

ұлысының аумағына әскер тартып келді. Сөйтіп олардың

ортасында текетірес пайда болды.

Сегізінші, Сайунж (Сеуінж) хан. Ол татар – патшаларының

соңғысы болды. Әкесінің патшалығы оған өткеннен кейін фитна

мен дұшпандық өрті етек жайды, (соның салдарынан) жағдайды

түзеу мүмкін болмай қалды.

26


Мұғул тармағы (хандарының ең алғашқы әулеті)

жайлы әңгіме

Мұғул тармағы (олардың ең алғашқы билеушілері) тоғыз

адам болды. Олардың біріншісі Мұғул хан 31 , ал соңғысы Ил (Ел)

хан. Тұқуз («тоғыз-тоғыз» деген дәстүр) осы саннан алынған

(шыққан). Осыған байланысты әрқандай нәрсенің дәрежесі

(қойылатын яки тігілетін саны) осы – тоғыз санынан артық

болмайды 32 .

Мұғул ханның патшалығы

Сөйтіп Мұғул хан мемлекеттің өзіне тиген үлесіне (бөлігіне)

тәуелсіз билік ететін болды. Және ол патшалықты басқаруда

жаңа қағидалар енгізді, сол себепті мемлекеттің азаматтары

ның сенімі мен ризалығына ие болды.

31

Мұғул хан – Мұғулстан мемлекетінің негізін қалаған. Сондықтан ол

мемлекет Мұғулстан болып аталған. Мұғулстан - екі сөзден тұрады: «Мұғул» +

«стан» сөздерінен құралған. «Стан» көне түркі сөзі, «ел» және «мемлекет» деген

мағынада айтылады. Сонда «Мұғулстан» – Мұғул мемлекеті дегенді білдіреді.

Бұл Мұғулстан мемлекеті, Түркістан мемлекеті сияқты, Алатау мен Қаратаудың

баурайында пайда болған. Ол туралы «Зафар наманың» 46-бетінде көрсетілген.

Сондықтан мұғулдар Алатау мен Қаратауды түпкі атақоныс деп санайды.

Бұл деректі есте сақтау қажет.

Бұл жерде қалайша Алатау мен Қаратаудың аймағында Түркістан және

Мұғулстан деген екі бірдей мемлекет өмір сүрген деген сұрақ туындауы мүмкін?

Біздің пікірімізше, ол замандардағы мемлекеттерді қазіргі кездегі мемлекеттермен

салыстыруға болмайды. Ежелгі замандарда бір тайпаның өзі бір мемлекет болған.

Мысалы, б.з.д. II ғасырда пайда болған Үйсін мемлекетінің халқының саны

небәрі 600 мың ғана болған. Сондай-ақ, орта ғасырларда қаңлылардың, керейттердің,

наймандардың, үңгіттердің, таңғұттардың, бекіріндердің, қырғыздардың

да өз мемлекеттері мен патшалықтары болған.

32

Тұқуз – «тоғыз-тоғыз» деген дәстүр қазақтарда қазіргі кезде де қолданыста.

Мысалы, құдаларға киіт ретінде тоғыз түрлі зат қойылады, осы саннан артық

қойылмайды. Бәйгеге тігілген түрлі жануарлар мен заттардың да саны тоғыздан

артық болмайды.

27

ШЫҢҒЫЗ ХАН


Сосын ол бұл пәни дүниеден (бақи әлеміне) сапар шекті.

(Сол кезде) оның төрт ұлы бар болатын: Қара хан, Азар Хан,

Күр хан және Аз хан 33 .

Қара ханның 34 патшалығы

Қара хан Мұғул ханның ұлдарының ең үлкені еді, сөйтіп

әкесінің орнына (таққа) отырды да, мемлекетті басқаруға

кірісті.

Сөйтіп ол Уртақ 35 пен Куртақ 36 деп аталатын екі таудың

аумағындағы (баурайындағы) Қарақұрымды 37 жазғы жайлау

мен қыстақ (қыстайтын мекен) етті [41-46].

33

«Жамиғ ат-тауарихта» Қара хан, Ор хан, Көз хан мен Көр хан деп көрсетілген.

Оларды Дип Жақұйдан таратады.

34

«Зафар нама» мен «Жамиғ ат-тауарихтағы» деректерге негізделген біздің

есептеуіміз бойынша бұл Қара хан б.з.д. 2 мың жыл бұрын өмір сүрген. Оны орта

ғасырда өмір сүрген Қара ханмен шатастырмау керек.

35

Уртақ - қазіргі Алатаудың бір сілемі. XX ғасырға дейінгі карталарда Қазығұрт

тауларынан басталып, Талас өзенінің сол жағалауындағы тау сілемдерімен ұштасатын

таудың атауы Уртақ болған (Карта Киргизской степи. Санкт-Петербург,

1866 г. и карта Центральной Азии. Атлас Андреаса. Германия.1898 г.) Кейіннен ол

таудың атауы Талас Алатауы болып өзгерген. Қазіргі кезде ол тау Түркістан, Жамбыл

және Алматы облыстарының аумақтарындағы Алатаудың бір сілемі болып

табылады (Оны осы кітаптың соңындағы № 1 және 1.1 карталардан көруге болады).

36

Куртақ – қазіргі Қаратаудың көне аты. Куртақ (Кұртау) – Хан тағы тауы.

Түркі-қадымша тілінде «кур» сөзі мен «куз» сөзі бір түрлі мағына, яғни «тақ»,

«хан тағы» деген мағынаны аңғартады. Сондықтан Куртау деген сөзден Хан тағы

тауы деген мағына шығады. Бұл тау – қазіргі кездегі Түркістан мен Жамбыл

облыстарының аумағындағы Қаратау тауы. Кентау қаласы маңында Қаратаудың

бір сілемі болып саналатын Хан тағы атты тау бар (Осы кітаптың соңындағы

№ 2 сурет). Алатау мен Қаратаудың бір-бірімен ұштасатын жері қазіргі Түркістан

облысының Түлкібас ауданы. Бұл аудан Тараз бен Сайрам қалаларының

аралығында орналасқан. Ол жер қазіргі дәуірде Түлкібас аталғанымен, оның

ежелгі замандарда Түркібас деп аталғандығы жайлы көптеген ауызекі деректер

бар. Сондықтан, біздің пікірімізше, Түркібас деген атау – баяғыдағы түркілердің

ең алғашқы ата қонысы болған алтын бесігін меңзейді.

37

Қарақұрым – түркілер мен мұғулдардың Алатау мен Қаратаудағы алғашқы

атақонысы.

28


«Зафар намада» келтірілген тарихи оқиғалар желісі

жүздеген, тіпті мыңдаған жылдарға созылатындықтан және

оларда келтірілген түркі тіліндегі жер-су және адам атаулары

парсы тіліне аударылып транскрипцияланып жазылғандықтан,

жоғарыда айтылғандай, көптеген сөздер өзінің асыл қалпынан

өзгеруі, сөйтіп түрлі дерек көздерінде ол атаулар түрліше

жазылуы, содан олардың бір-бірінен ерекшеленетін бірнеше

атаулар пайда болуы, соның нәтижесінде олар түрлі еңбектерде

түрліше келтірілуі әбден мүмкін. Негізінде, мұндай жағдайды

заңды құбылыс деп қабылдауға болады. Бұны мына мысалдан

көреміз: бұл еңбекте тілге тиек етілген жер-су және адам

атаулары Рашид ад-Дин Хамаданидің «Жамиғ ат-тауарих»

атты кітабында да атап келтірілген және олардың арасында

кейбір өзгешеліктер бар екендігі байқалады. Осы мәселе

оқырманға түсінікті болуы үшін, аталған еңбектегі өзгешелікке

ие атауларды арнайы сілтемелер арқылы салыстырмалы түрде

беріп отырдық.

Жоғарыда, «Зафар намадан» келтірілген деректерден біз

Нұхтың (а.с.) сегіз ұлының топан судан кейін жан-жаққа

тарағанын, оның Яфас деген ұлының Тұран жеріне келіп

қоныстанғанын, сол жерде көбейіп, мемлекет құрғанын білдік.

Яфастың ұлы Түрктің Түркістанда ең алғашқы болып хандық

түзім мен мемлекетті басқару үрдісін енгізгенін, ол құрған

патшалық ұрпақтан ұрпаққа мұрагерлік жолменен жалғасып

отырғанын (Түрк-Дебақуй-Гук-Алынжа хан-Мұғул хан-

Қара хан), Алынжа ханның ұлдары Татар мен Мұғулдың егіз

болғандығын, олардан тараған ұрпақтар кейіннен екі рулы елдің

– Татар мен Мұғулдың атына айналғанын, хандар династиясы

Татар мен Мұғулдан басталатыны туралы мәліметтермен

таныстық.

Мұғул ханның ұлдарының ең үлкені Қара ханның Алатау мен

Қаратау аймағындағы Қарақұрымда мекендеп, әкесі Мұғулдан

қалған таққа отырып, мемлекетті басқарғаны мәлім болды.

29

ШЫҢҒЫЗ ХАН


Мұғулдар тарихындағы ерекше тұлға болып саналатын

Оғыз хан осы Қара ханның ұлы болған. Ол туралы дерек төменгі

бөлімдерде беріледі.

Енді, «Жамиғ ат-тауарихтағы» түркі халықтарының шығу

тарихы туралы деректермен танысамыз:

Түркі халықтарының (мекендеген) кейбір аймақтарының

шекаралары және ол халықтардың арасынан белгілі

(болған) әрбір тармақтың атаулары мен лақап аттары

туралы жан-жақты мәліметтер

Әлемнің әрбір аймағында отырықшы және көшпенді түрде

(бір-бірінен) бөлек екі халық өмір сүретінін білу қажет. Әсіресе

көгалды да, жем-шөбі (жайылымдары) көп уәлаяттарда және

ғимараттар көп шоғырланған жерлерден (қалалар мен елді

мекендерден) алыста көшпенділер көп болады. Сол сияқты

шөбі шүйгін, (бірақ) сусыз шөлейттер Иран өңірлерінде және

арабтардың иеліктерінде баршылық. Мұндай жерлер түйелерге

(оларды өсіруге) қолайлы (болып) келеді, себебі олар шөпті көп

жеп, суды аз ішеді. Осы себептен араб тайпалары мен рулары

батыстан бастап Хинд (Үнді) теңізінің ең шеткі жағалауына

дейінгі бүкіл сахаралы жерлер мен алқаптарда халық саны

қажет ететіннен көп (мөлшерде көшіп-қону) орындарын жасап

қойған.

Дәл осылай, байырғы замандардан қазіргі уақытқа дейін

оларды «түркілер» деп атаған және (қазір де солай) аталып

жүрген халықтар Дешті Қыпшақ, орыс, шеркес, башқұрт,

Талас, Сайрам, Ибир (Ібір) 38 мен Сибир (Сібір), Пулаар мен

38

Орта ғасырларда Ібір мен Сібір деп солтүстік-шығыс Азияның алыс

аймақтары аталған. Ол жерлер қазіргі кезде жалпы Сібір аумағы деп аталады.

30


Анқұра 39 өзенінің аймақтарында, сондай-ақ Түркістан және

Уйғурстан (Ұйғырстан) (деп) аталған уәлаяттардың сахаралы

(жазықты аймақтары) және таулары мен ормандарының

алқаптарында және найман қауымына тиеслі Кук-Ардиш (Көк

Ертіс) 40 пен Ардиш (Ертіс) сияқты дариялар, (олардың екі

39

Анқұра – қазіргі Енисей өзенінің бұрынғы атауы. Ол туралы кейінгі

тараулардағы 106, 107, 108, 118, 120 сілтемелерде айтылады.

40

Біздің пікірімізше, Шыңғыз хан дәуірінде қазіргі Зайсан көлін Көк Ертіс, ол

көлден ағып шығатын өзенді Ертіс деп атаған. Өйткені, «Жамиғ ат-тауарихтың»

беттерінде Зайсан деген атау кездеспейді. Ежелгі замандарда қазіргі Қара Ертіс

Килураң аталған, ол «Бұрқан» көліне құйған (Бұрқан көлі туралы деректі 275-сілтемеден

оқуға болады). Сондықтан, ол замандарда Килураңды (қазіргі Қара

Ертісті) Ертістің жоғарғы ағысы деп санамаған.

Ең алғашқы Сібір жерінің картасының авторы С.У. Ремезовтің 1701 жылғы

жасаған «Чертежная книга Сибири» қолжазбасында қазіргі Зайсан көлінің аты

жазылмаған, ол тек үлкен өзеннің бастауы ретінде көрсетілген. Ал, көлге (Зайсанға)

құйып жатқан ешқандай өзен көрсетілмеген (Осы кітаптың соңындағы № 2 карта).

Сол С.У. Ремезовтің аталған қолжазбасында көрсетілген Петр Годуновтың 1667

жылғы жасаған картасында Зайсан өзенінің аты жазылған (бірақ картадан Зайсан

деген жазу кейіннен жазылғаны анық көрініп тұр), ол көлге шығыс және оңтүстік

шығыс жағынан құятын, аттары жазылмаған екі өзен (біздің пікірімізше, олар

қазіргі Қара Ертіс және Жарма өзендері) көрсетілген (Осы кітаптың соңындағы

№ 3 карта). Солардың екеуінінің де бас жағында көлдер мен үш-үштен оларға

құйып жатқан өзендер көрсетілген. Ол көлдер (Бұрқан және Кендірлі), біздің

пікірімізше, өзенге өте жақын жерде болғандықтан, уақыт өте келе қазіргі Қара

Ертіс пен Жарма деген өзеннің арналарына айналып кеткен.

Зайсан деген көлдің аты XVII-XVIII ғасырлардың кейбір карталарында «Lago

di Carantia forfan Kisilbas» (Западная Сибирь и Алтайские горы на европейских

картах второй половины XVII века. Часть карты Великой Тартарии» Дж.Кантелли,

созданной в Риме в 1683 г.) және «Корзана» (Верхнее Обь – Иртышье на карте

из первого типографского «Атласа Российского». 1745 год) деп көрсетілген (Осы

кітаптың соңындағы №4 және №5 карталар).

Яғни, Зайсан деген атау тек XVIII-XIX ғасырларда ғана пайда болған.

XIX ғасырдың 60-шы жылдары Алтай тауларын зерттеген В.В. Радловтың

жол көрсетушісі, жергілікті халықтардың тілін білетін Зайсан атты адам болған.

В.В.Радловтың айтуынша, Зайсан (қазақта жайсаң деген сөзі бар) атауы рудың

басшысы деген мағына білдіреді.

Сондықтан, қазіргі Зайсан көлінің атауы бір рудың басшысының құрметіне

аталған болу керек деген тұжырым жасауға болады.

31

ШЫҢҒЫЗ ХАН


жағалауында) Қарақұрұм (аймағы) 41 мен (ол аймақ ұштасатын)

41

Бұл жерде Қарақұрым деп аталған аймақтың орналасқан жері «...найман

қауымына тиесілі Кук-Ардиш (Көк Ертіс) пен Ардиш (Ертіс) сияқты дариялар,

(олардың оң жағалауында) Қарақұрұм (аймағы) мен (ол аймақ ұштасатын) Алтай

таулары, Ұрған өзені...» деп анық көрсетілген.

Енді, 1952 жылы Москвада шыққан «Жамиғ ат-тауарихтың» Л.А.Хетагуров

жасаған аудармасының бірінші томының 73-бетінде осы деректердің орысшаға

аударылған кезінде (347-беттен оқуға болады) қалай болып өзгергенін оқып

көрелік: «...по рекам и горам в [областях] народа найман, как, например, Кок-Ирдыш

[Синий Иртыш], Ирдыш, [гора] Каракорум, горы Алтая, река Орган...».

Осы сөйлемдегі Каракорум деген сөзге тиесілі сілтемеде «В верховьях

р.Орхона, где проходит хребет Хангай. В последствии здесь возникла монгольская

столица того же имени» деп көрсетілген. Ал, Орган деген сөзге тиесілі сілтемеде

«Повидимому, разумеется р.Орхон, правый приток Селенги» деп жазылған.

Байқап қарасаңыз, орысша аудармада Қарақұрымды аймақ деп атаудың орнына

Қарақорым деген тау деп атап, сонымен қатар (...сияқты дариялар, (олардың

екі жағалауында)... аймағы мен (ол аймақ ұштасатын) деген сөздерді аудармай

қалдырып кеткен.

Содан соң, жоғарыда көрсетілген 73-беттегі орысша сілтемеде аталған

Қарақұрымды ешбір негізсіз және өте өрескел түрде Ертістің шығысынан мың

шақырым жердегі Моңғолияның Хангай деп аталатын тауынан басталатын

Орхон өзенінің бойына апарып қойған және ол жерде кейіннен моңғолдардың

осы аттас астанасы болған деп жазған.

Ал, Орган деген сөзге тиесілі сілтемеде: «Көрініп тұрғандай, Селенганың оң

жағынан қосылатын Орхон өзені екені түсінікті» деп жазылған.

(Бұл айтылған деректердің орысшасын кітаптың 347-349 беттерінен оқуға

болады).

Біздің ойымызша, Шыңғыз ханның ата-қонысы мен туған жері туралы

деректің бұрмалануы осы жерден басталған. Өйткені Шыңғыз ханның ата

жұрты Қарақұрымда болған. Ол туралы «Жамиғ ат-тауарихтың» 66-бетінде

Жалайыр тайпасына қатысты деректер баяндалған жерде былай деп жазылған:

«Айтуларынша, олардың байырғы жұрты (Шыңғыз ханның ата жұрты болып

табылатын – аудармашының түсініктемесі) Қарақұрымда болған». Ал,

осы жалайырлар туралы деректің орысшасы (І-том, І-кітап, 93-бет) былай

деп аударылған: «Говорят, что их юртом была [местность] Кима [кима] в

Каракоруме». Көрініп тұрғандай, орысша аудармаға «местность Кима» деген

сөздер қосылған. Қазақша аудармада «(местность) Кима» деген сөздер жоқ.

Парсы тіліндегі түпнұсқада да «местность Кима» деген сөздер мүлде жоқ.

Қарақұрым деген жазықтың Алтайдағы Ертістің бойында екендігін және ол

жазық наймандар мекенінің аймағында болғандығын растайтын дерек «Жамиғ

ат-тауарихтың» 126-бетінде тағы да қайталанған: «Бұл найман қауымдары

32


көшпенді болатын. Кейбірі қиын тауларды мекендесе, кейбірі жазықтарда

мекендейді. Олардың тұрақтау мекені бұрын аталғандай, тағы да мыналар еді:

Жеке Алтай және Үгетай қаған ол жердегі жазықта зәулім сарай тұрғызған

Қарақұрым. Және Алуй Сирас пен Көк Ертіс таулары. Бұл аймақта қаңлы

қауымы да өмір сүретін еді. (Наймандар мекендейтін өңірде) Ардиш муран деп

аталатын Ертіс өзені бар. Сол өзен мен Қырғыз уәлаятының екі арасында таулар

бар...» (Осы кітаптың соңындағы № 9 карта).

Осы қазақша аудармадағы дерек, «Жамиғ ат-тауарихтың» орысша

аудармасындағы найман тайпалары туралы жазылған 136-137-беттерінде ешбір

өзгертусіз аударылған: «Эти племена найманов были кочевыми, некоторые

обитали в сильно гористых местах, а некоторые - в равнинах. Места, на которых

они сидели, как упомянуто(?), таковы: Большой [Екэ] Алтай, Каракорум, где

Угедей-каан, тамошной равнине, построил величественный дворец, горы: Элуй

Сирас и Кок-Ирдыш [Синий Иртыш] – в этих пределах обитало также племя

канлы, – Ирдыш-мурен, который есть река Иртыш, горы, лежащие между той

рекой и областью киргизов...».

«Жамиғ ат-тауарихтың» қазақша аудармасының 671-бетінде тағы былай

деп жазылған: «Ол (Үгетай) Урқун (Өрқұн) өзенінің жағалауында үлкен қала

тұрғызуға бұйрық берді, оны Қарақұрұм деп атады. Қытай уәлаятынан ол

қалаға дейін байан йамнан (баян жамнан) бөлек йамдар орналастырып, «Нарин

йам» (Нарын жам) деп атады. Әрбір бес фарсахтан кейін бір йам (орнатты),

жалпы 37 йам болды. Әрбір өткелде ол жамдарды қорғау үшін бір мыңдықты

орналастырды» (1 фарсах=5549 м.; 5х5549=27,7 км; 37х27,7=10249км).

Баян жам – Шыңғыз хан құрған байланыс жүйесі. Ол ұлыстардан Қағанның

ордасына, оның ордасынан ұлыстарға хабарларды жеткізу үшін қолданылған.

Әр жамда шабарманның демалуына немесе тоқтаусыз жолын жалғастыруға

қажетті азық-түлік пен аттар дайын тұрған. Осы жүйенің негізінде Үгетай

қаған «Нарын жам» деген жаңа жүйе құрған, оны Қарақұрымда қала салу үшін

пайдаланған.

Өрқұн өзенінің атауы уақыт өте келе, біздің пікірімізше, Нарын болып

өзгерген. Өйткені, «Нарын жамның» негізінде Шыңғыз хан құрған мемлекеттің

астанасына апаратын үлкен керуен жолы пайда болған. Оны мынау деректен

көруге болады: 1700-1703 жылғы Амстердамда шыққан Г. Делильдің картасынан

аталған «Нарын жамның», Ұлы Қытай қорғанынан басталып, қазіргі

Зайсан көлінің шығысы арқылы өтіп, қазіргі Нарын өзенінің тұсында екіге

айырылып: біреуі Тобыл қаласына дейін созылып; екіншісі Том өзенінің Обь

өзеніне құятын жеріне дейін барып, одан тік батысқа қарай бұрылып, Тобылға

баратын жолға қосылып жатқан үлкен керуен жолының қақ ортасында тұрғанын

көруге болады. Осы картада Mugalia уәлаятының, қырғыздардың және көптеген

33

ШЫҢҒЫЗ ХАН


түркі тайпаларының мекендері анық көрсетілген (Осы кітаптың соңындағы №

6 карта).

«Нарын жам» туралы Paul D.Buell, Francesca Fiaschetti деген авторлардың

«Исторический словарь Монгольской Империи» кітабында: «Нарын ям или

«секретный ям»» являлся почтовой системой для официальных государственных

дел» деп көрсетілген.

Біздің пікірімізше, қазіргі кезде Шығыс Қазақстан облысының Қотан Қарағай

ауданындағы Ертіске құятын Нарын өзені мен ол өзеннің сол жағалауындағы

Нарын тауларының атаулары сол кездері пайда болған.

Ал, орысша аудармада осы Урқунды (Өрқұнды) Орхон деп атап, оны Селенганың

оң саласына айналдырып, Моңғолиядағы Хангай тауына апарып қойған.

«Жамиғ ат-тауарихтың» 421-бетіндегі деректе де Ертіс өзені наймандар

уәлаятының шекарасында болған деп жазылған. Бұл сөйлем, «Жамиғ аттауарихтың»

орысша аудармасының 151-бетінде «в местности, название

которой Ирдыш, на рубеже области найманов» деп дұрыс аударылған.

Ол жерде қазір де қазақ халқының құрамындағы найман рулары тұрады.

Жоғарыдағы аталған деректердің барлығы Шыңғыз ханның ата-жұрты

болатын Қарақұрымның Ертістің бойында болғандығын көрсетеді.

Ең алғашқы Қарақұрұм деген жер Алатау мен Қаратаудың баурайында

болғаны белгілі. Ол Нұх (а.с.) пайғамбардың ұлы Абулжа ханның (яғни Яфестің)

қыстауларының бірінің атауы болған (ол туралы дерек «Жамиғ ат-тауарихтың»

түпнұсқасының 48-бетінде және «Зафар наманың» 46-бетінде келтірілген).

Ертістің бойына ең алғаш Шыңғыз ханның алтыншы бабасы Қайду хан

келіп орналасқан. Бұл дерек «Зафар наманың» 63-бетінде анық көрсетілген.

Ал, «Жамиғ ат-тауарихтың» 231-бетінде: «Қайду (өзінің) тұрақтау орнын

Мұғулстанның бір шекарасы болған Барқұжын Тұқым жеріне орналастырды»,

– деп жазылған. Барқұжын Тұқым деген жер «Жамиғ ат-тауарихтың»

103-бетінде Мұғул уәлаятының ең шетінде деп көрсетілген. «Жамиғ аттауарихтың»

186-бетінде тағы былай деп көрсетілген: «Ұлы әмірлер хандардың

қазыналарында әрдайым қорғап отыратын «Алтан дафтар» («Алтын дәптер»)

дәптерінен оқылды... Онда ол (Нашын) немере бауыры Қайдуды жалайырдан

аман алып қалғаны, онымен бірге Ұнан (қазіргі атауы Бұқтарма) өзенінде

қоныс тепкені ғана еске алынады». Біздің пікірімізше, осы дерек дұрыс болуы

керек. Өйткені, Барқұжын Тұқым (Байкалдың шығысы) мен Ұнанның төменгі

ағысының аралығы – өте алшақ жер. Қайдудың Нашын орналасқан жерден өте

алысқа барып бөтен рулардың жеріне орналасуы ақылға сыймайды.

Қайду хан осы жердегі өзінің жаңа мекенінің атауын Мұғулстандағы атабабасының

қонысы болатын Қарақұрымның атымен атаған болу керек. Мұндай

жағдайлар тарихта көптеп кездеседі. Біздің пікірімізше, қазіргі кездегі Шығыс

Қазақстан облысындағы Бұқтарма өзенінің Ертіске құятын жерінен Нарын

34


Алтай таулары, Урған өзені 42 , Қирқиз (Қырғыз) бен Ким-кимчиут

тауына дейінгі жазықтың бұрынғы атауы Қарақұрым болған. Өкінішке қарай,

бұл жазық XX ғасырдың 50 жылдары Бұқтарма су қоймасы тұрғызылған кезде

толығымен судың астында қалған. Аталған су қоймасы тек электр қуатын

өндіруге ғана қолданылады, дүниежүзіндегі су қоймаларының ішіндегі ең

үлкендерінің қатарына жатады (Осы кітаптың соңындағы № 3 сурет, №15 карта).

Бұл Бұқтарма су қоймасын салу туралы шешім Кеңестер Одағы Үкіметінің

1952 жылғы 15 қарашасында қабылданып, оның құрылысы 1953 жылы

басталып кеткен. Сонда, ондай шешімнің тура «Жамиғ ат-Тауарих» орысшаға

аударылып біткен кезде (23 қантар 1952 ж. басылымға жіберілген) қабылдануы

кездейсоқтық па, жоқ әлде бұнда бір астар бар ма? Біздің ойымызша, оны

Ертістің кез келген басқа жерінде салуға болатын еді. Сондықтан, ол қойманың

дәл Бұқтарманың Ертіске құятын жерінде салынуы Шыңғыз ханның ордасы мен

жұрты орналасқан Қарақұрым жазығын жойып жіберу үшін арнайы жасалған

жоба деп тұжырымдауға болады. (Мұның тағы бір дәлелін осы кітаптың

355-359 оқуға болады). Су көлігі мамандарының айтуынша, су дең гейі қатты

түсіп кеткен жылдары, судан ашылған жерлерде ескі жұрттардың орын дары,

қару жарақтар мен қыш құмыралар және әртүрлі заттар ашылып және көрініп

қалады.

«Жамиғ ат-тауарихтың» 541-бетіндегі дерек бойынша, Шыңғыз хан Ұнан

(қазіргі атауы Бұқтарма) өзенінің төменгі жағындағы Бүлук Бұлдақ мекенінде

дүниеге келген (Осы кітаптың соңындағы № 7 карта және №4 сурет). Ол жерден

алты күндік жол болатын (405 км) Бұрқан Қалдұн деп аталатын таулардың

етегінде, Шыңғыз ханның Бөрте шина деген арғы атасының қонысы болған.

Бұрқан Қалдұннан басталатын Бұқтарма өзенінің бір бастауы болып

саналатын Ақ Берел өзенінің оң жағалауындағы «Алтын адам» мен алтынмен

апталған аттар табылған Берел қорғандары орналасқаны белгілі (Осы кітаптың

соңындағы №5 және №6 суреттер). Олардың бір бөлімін ғалымдар б.з.д. IV-III

ғасырлардағы сақ дәуіріне, ал басқа бөлігін б.з. VII-VIII ғасырлардағы көне түркі

дәуіріне жатқызады. Біздің есептеуіміз бойынша, Шыңғыз ханның он алтыншы

бабасы Бөрте шина ол жерге б.з. VII ғасырында орналасқан. Осы есепке сүйене

отырып, көне түркі дәуіріне жататын обалардың бір бөлігі (немесе барлығы)

Бөрте шина мен оның Шыңғыз ханға дейінгі патшалық құрған ұрпақтарының

обалары болуы мүмкін деген қорытынды жасауға болады.

Ал, бұдан Шыңғыз хан жерленген «Ұлы қорық» пен оның ұрпақтарының

жерленген қорықтары да осы маңда болуы керек деген тұжырым жасауға болады.

42

Біздің пікірімізше, Урған өзенінің атауы «Жамиғ ат-тауарих» жазылған

уақыттан кейін Қатын болып өзгерген. Өйткені, Қатын деген өзен «Жамиғ аттауарихта»

мүлде кездеспейді. Қатын өзені Алтай тауының негізгі сілемі болатын

Қалдұн тауымен жалғасып жатқан Мұз таудың (Белуха) шығысындағы биік

35

ШЫҢҒЫЗ ХАН


(Кем-кемжүт) уәлаяттары және жайлаулары мен қыстаулары

көп Мұғулстан атымен белгілі мекендер және (жайлаулары

мен қыстаулары көп) керейт қауымына тиесілі (мекендер) сол

іспетті Унан (Ұнан), Килураң (Келөрең), Талат балжус (Талат

балжұс), Бурқан Қалдун (Бұрқан Қалдұн), Кука-наур (Көке

наур), Буйір наур, Қарқаб, Күуийин (Құйын), Иргана (Ергене),

Қалайир (Қалайыр), Силинга, Барқужин Тукум (Барқұжын,

Барқұжын Тұқым), Қалалжит-илит (Қалалжыт елет) пен Қытай

қорғанына іргелес Унгу сияқты (жерлердің) 43 барлығын олардың

қауымдары мен рулары жайлап, өмір сүрген, дәл қазіргі уақытта

да (осы аты аталған орындарда) белгіленген (көне дәстүрлердің)

үкімі негізінде өмір сүруде 44 .

Олар билігінің күш-құдіреттілігі мен бойсұндыруының

арқасында әлемнің ел тұратын бөлігіндегі мемлекеттердің

көбісін билігі астына алғандықтан, олар Шын, Үнді, Кашмир,

Иран, Рұм, Шам мен Миср (Мысыр) уәлаяттарына шашырап

тарады.

шыңдардан бастау алып, солтүстіктегі Обь өзеніне құяды. Шыңғыз хан дәуірінде

ол өзеннің оң жағалауына жақын жерлерде, солтүстікке қарай созылып жатқан,

қазіргі кезде Кузнецкий Алатау деп аталатын таудың етегінде қырғыз тайпалары

мекендеген. Ал, қырғыздар тұрған уәлаят Кем-Кемжүт уәлаятымен, ол Мұғулстан

уәлаяты мен керейттер тұрған мекендермен ұштасып жатқан. Осы айтылғандар

(Урған өзенінің Алтай, Қырғыз және Кем-Кемжүт уәлаяттары аралығындағы

орны) «Жамиғ ат-тауарихтың» 939-бетіндегі деректерге сай келеді, онда былай

деп жазылған: «Оның (Төленің ұлы Арық Бұқаның) жазғы тұрағы Алтайда, қыстауы

Урунга (Орұнғы) мен Қырғызда еді». Сондықтан, бұл деректердегі Урған

мен Урунга бір өзенге тиесілі атау болса керек (мұғул сөзінен парсы тіліне

аударылғанда осылай өзгерген болуы мүмкін) деген тұжырым жасауға болады.

43

Осы және осының алдындағы беттегі жер-су атауларының орны түркі

тайпалары мен оның мұғул деп аталатын тармақтары туралы мәліметтер берілетін

тарауларда көрсетілген.

44

Бұл деректерді еске сақтау қажет. Өйткені, онда атам заманнан Шыңғыз

хан дәуіріне дейінгі түркілердің қоныстанған жерлерінің атаулары мен орны

анық көрсетілген. Уақыт өте келе олардың кейбіреулерінің атаулары өзгерген,

немесе ұмытылған. Сондықтан біз көне карталардың көмегіне жүгіндік. Олардан

өзгерген немесе ұмыт болған жер-сулардың бұрынғы атауларын тауып, оларды

осы кітапта рет-ретімен көрсеттік.

36


Ол қауымдар уақыт өте келе көптеген руларға бөлінді және

әр дәуірде ол рулардың әрқайсысынан (жаңа) тармақтар пайда

болды және әрқайсысы белгілі бір себептер мен жағдайларға

байланысты өздерінің атаулары мен лақап аттарына ие болды.

(Мысалы) (Оғыздың дәуіріндегі) Оғыздарға ұқсап – ол қауымның

жалпы жинағын қазіргі уақытта түркмаан (түркілерге

ұқсағандар) деп атайды. Ал олар (түркмаандар) 45 қыпшақ, қалач

(қалаш), қанқли (қаңлы), қарлуқ (қарлық) және өзге де оларға

тиесілі руларға бөлінеді.

Қазіргі кезде (іштей көп тармаққа бөлініп) «Мұғул» деген

әйгілі атпен белгілі қауымдар, мысалы: жалайир (жалайыр),

татар, уйрат (ойрат), миргит (меркіт) пен басқа мұғулдарға

ұқсаған, (тек) әрқайсысы өзінің мемлекетін иеленген кейбір

халықтар: керейт, найман және унгут (үңгіт) сияқты тайпалар,

соларға ұқсас (басқа да тайпалар): байырғы замандардан қазіргі

уақытқа дейін қунқират (қоңырат), курулас (қоралас), икирас,

илжиган (елжіген), урйаңқат (ұраңқай), килуңғут (келеңгіт)

деген атпен белгілі және (осыларға ұқсас) басқа да тайпалар

мұғул-дүрліккен деп аталады.

Сондай-ақ (мұғул-дүрліккенмен қатар) ерекше мұғулдар

болып табылатын нируун қауымы (бар), ол қауым және олардың

тармақтары жайлы (төменде) толық баяндалатын болады.

Олардың (түркі халықтарының) сырт көрінісі (түр-әлпеті,

дене тұрқы), тілдері мен сөздері бір-біріне өте жақын (бірдей).

Бірақ олардың (мекендеген) аймақтарының табиғи өзгешелігіне

сәйкес әрқайсысының мінезінің айырмашылығы мен әрбір түркі

халқының сыртқы келбеті мен тілінде аса үлкен емес (бірақ

байқауға болатындай) өзгешеліктер байқалады.

45

Осы «түркмаан» (түркілерге ұқсаған) деген сөздер парсы тілінен орысшаға

дұрыс аударылмай, бұл беттердегі аталған тайпалар туркмен және моңғол болып

кеткен. Ол туралы және басқа да дұрыс аударылмаған деректерді осы кітаптың

347-349 беттерінде келтірілген орысша үзіндіні оқып көз жеткізуге болады.

37

ШЫҢҒЫЗ ХАН


Соңғы кезге дейін (түркі халықтарының) тармақтарының

көп бөлігін ешкім жазбаша түрде (жіктеп) жүйеге келтірмеген,

(әрі олардың) шығу тегіне қатысты шежірелер де жоқ, әсіресе

осы кезге (яғни байырғы замандардан қазірге) дейін көп уақыт

өткен уақытта (яғни, мәліметтердің көбі ұмыт болған кезде) 46 .

Дегенмен (бұл кітапты жинаушы автор), (ол түркі халықтары

жайлы деректерді) әрбір қауымның атақты риуаятшылары

(тарихи хабарларды жеткізушілері) мен нақылшыларының

(хикаяшыларының) жеткізгеніне сәйкес және олардың кейбір

кітаптарында табылғандарынан алып (өзгертпей) келтіруде.

Қазіргі кезде белгілі, өзара жақын туыстығы бар түркі

буындарының (тайпаларының) тармақтары қысқа да, нұсқа

(қажет дәрежеде) сипатталатын болады. Осылайша, (бұл

кітап) түсінік беру тәсілімен (түркі халықтарының шығу тегін)

ойдағыдай атап өту әдісіне негізделеді (яғни, осындай әдіспен

жазылады)[40-41].

Сахаралық (жазықта өмір сүретін) түркі тайпаларының

атауларының мазмұны (Бұл түркі тайпаларының

барлығы) Абулжа ханның ұлы Дип Йақуйдың (Дип

Жақұй) төрт ұлынан тараған ұрпақтары болып табылады

Ол (Абулжа хан) Нұх пайғамбардың (Алланың оған салауаты

мен сәлемі болсын!) ұлы еді. Ол (Абулжа хан) оны (Дип Жақұйды)

және онымен бірге (оның ұлдары) Қара ханды, Ур (Ор) ханды,

Кур (Көр) ханды, Куз (Көз) ханды солтүстік, солтүстік-шығыс пен

солтүстік-батыс бағыттарына қарай аттандырды. (Кейін) Қара

46

«Жамиғ ат-тауарих» жазылған кезден бері 700 жылдай уақыт өтті.

Сондықтан бұл кітапта келтірілген халықтардың, мемлекеттердің тайпалардың,

рулардың, қауымдардың аттары уақыт келе тағы да өзгерген және ұмытылған

болуы мүмкін.

38


ханның Оғыз атты ұлы мүуаххидтікті 47 ұстана бастағанының

әсерінен оған (оның) кейбір туыстары қосылды, содан (олар)

екі бөлікке бөлінді. Мұның барлық түсініктемесі (оқырманға)

түсінікті болу үшін (толық мәліметтермен) берілетін болады.

Қара ханның ұлы Оғыздың (одан тараған) екінші тармағы,

оған кейіннен қосылған оның кейбір бауырлары мен туысқан

немере бауырлары жайлы.

Толықтыру:

Оғыз шежіресі жайлы егжей-тегжейлі баяндау.

Оғыздың алты ұлы болды және олардың әрқайсысының (өз

кезегінде) төрттен балалары болды. Оғыз оларға әскерді оң қол

мен сол қол етіп келесідей бөліп берді:

Оң қол:

Кун (Күн) хан: Қайи, Байат (Баят), Алқа-иули (Алқаүйлі),

Қара-иули (Қараүйлі).

Ай хан: Йазир (Жазир), Дукар, Дудурға (Дұрдұрға), Йапарли

(Жапарлы).

Йулдуз (Жұлдыз) хан: Аушар, Қизиқ (Қызық), Бигдили

(Бекдәлі), Қарқын.

Сол қол:

Кук (Көк) хан: Байүндүр (Баяндүр), Бична, Чаулдур

(Шәуілдір), Чипни.

Тақ (Тау) хан: Салур (Салұр), Аймур (Аймұр), Улайунтли,

Уркиз (Орғыз).

Диңгиз (Теңіз) хан: Игдир, Бугдуз, Йиуа, Қиниқ (Қынық).

Толықтыру:

Оғыздың туған бауырлары, кейбір оған қосылған немере

аға-інілері: Ұйғыр, Қаңлы, Қыпшақ, Қарлық, Қалаш, Ағачири

(Ағашері) 48 .

47

Мүуаххид – тек жалғыз Аллаға деген сенім.

48

Бұл қауымдар «Жамиғ ат-тауарих» пен «Зафар намадағы» деректерге

негізделген, біздің есебіміз бойынша, Оғыздың өмір сүрген дәуірінде, яғни

б.з.д. XVIII ғасырларда, пайда болған. Оғыздың өмір сүрген дәуірі туралы дерек

51-сілтемеде айтылған.

39

ШЫҢҒЫЗ ХАН


Сонымен бірге:

Оғызға қосылмаған оның немере ағалары Ор хан, Көз хан,

Көр хан және оның бауырлары мен балаларынан (тараған)

қауымдардың жіктелуі.

Ол халықтар екі бөлікке бөлінеді: бірі – ол рулардың шығу

тегі жайлы олардың өте көне болуына байланысты ештеңе

белгілі емес, екінші бөлік – бұл рулар жайлы (барлығы) егжейтегжейлі

белгілі.

Толықтыру:

Шығу тегі жайлы олардың өте көне болуына байланысты

ештеңе егжей-тегжейлі белгілі емес қауымдар (тайпалар

келесідей екі тармаққа бөлінеді).

Бірінші тармақ: Бұған қазіргі кезде мұғул аталып жүрген,

алайда олардың атаулары әсілінде (алғашында) мұғул болмаған

қауымдар жатады. Өйткені бұл атау ол тайпалар пайда болған

соң қолданысқа енген. Және бұл қауымдардың әрбір буындары

(кейін) өз кезегінде көп тармақтарға бөлініп, әрқайсысы жеке

атауға ие болды: жалайыр, сунит (сүнит), татар, меркіт, курлүут

(күрлеуіт), тулас, тумат (тұмат), булуғачин (бұлағашын),

карамучин (керемүшін), урасут (ұрасұт), тамғалуқ (тамғалық),

тарқут (тарғұт), ойрат, барғут (барқұт), қури (қоры), тулаңқит

(төлеңгіт), күстемай, урйанқа (ұраңқай), қурұқан (құрқан) мен

суқайут (сақайыт) 49 .

Екінші тармақ: Сахаралықтар (жазықтарды мекендеуші

қауым) болса жоғарыда айтылған мұғул атын (салыстырмалы

түрде) жақында алған қауымдарға ұқсас келеді, әрі ол қауымдар

жамағаты (тобы халық саны жағынан) өте көп, сонымен бірге

олардың тайпалары да сансыз. Ол тайпалардың кейбіреулері

49

Шыңғыз хан дәуірінде бұл түркі тайпалары «мұғул» деген атауға ие

болған. Оған дейін олардың әрқайсысының өзінің ерекше атауы мен лақаптары,

басшылары мен әмірлері болған. Олардың жұрты мен тұрақтайтын орындары

белгілі жерлерде болған («Жамиғ ат-тауарих», т.1, түпнұсқа бойынша 65-бет).

Біздің пікірімізше, бұл тайпалар Оғыз өмір сүрген дәуірге дейін, яғни б.з.д. XVIII

ғасырдан бұрын, пайда болған.

40


мен олардың тармақтарының атаулары олардың үлкен атаққа

ие болғандығы (себебінен) толықтай келтіріледі (және кейінгі

бөлімдерде) ол тайпалардың өмір салты да толық баяндалады.

Олар: керейт, найман, үңгіт, таңқут (таңғұт), бикрин (бекірін),

қырғыз. 50

Толықтыру:

Бұл айтылған халықтар жайлы белгілісі – олар өз шығу тегін

Иргана қунға (Ергене қоңға) кеткен екі кісіден 51 алады. (Уақыт

өте келе) олар тулу және өніп-өсу жолымен (халық саны) көп

болды. Мұғул сөзі олардың тегінің атауы болып қалыптасты.

(Әлемнің әр жерлерінде) бұл атауды мұғулдарға ұқсас басқа

қауымдарды да атау үшін қолданып жатады. Себебі (басқа

халықтарды) ол атаумен жалпылама атау олар (мұғулдар билікке

ие болған) заманынан басталған. Ал мұғул (тайпасы) түркі

қауымдарының бір буыны болып табылады.

50

Шыңғыз хан дәуіріне дейін бұл түркі тайпаларының жеке патшалықтары

мен мемлекеттері болған. Олар бірінші тармақтағы аталған түркі және мұғул

тайпаларымен аса байланыстығы мен жақын туыстығы жоқ, бірақ өздерінің

түр-келбеті мен тілі бойынша оларға жақын болған («Жамиғ ат-тауарих», т.1,

түпнұсқа бойынша 111-бет). Бұл тайпалардың шығу тегі, біздің пікірімізше,

бірінші тармақтағы аталған тайпалардың шығу тегіне ұқсас, яғни олар да

Оғыздың заманына дейін пайда болған тайпалар.

51

Жаугершілік заманда тірі қалған мұғул-дүрліккен тайпасының төрт адамы:

Қиян мен Нүкүз және олардың әйелдері Ергене қоңға барып тығылады. Ол оқиға

«Жамиғ ат-тауарихтағы» 149-беттегі дерек бойынша екі мың жыл бұрын орын

алған. «Жамиғ ат-тауарих» б.з. XIV ғасырының басында жазылғандығы белгілі.

Ол кезден екі мың жыл бұрынғы уақыт, б.з.д. VIII ғасырға сәйкес келеді.

«Зафар наманың» 56-бетіндегі дерек бойынша, Оғыз бұл оқиғадан мың жыл

бұрын қайтыс болған. Сонда, Оғыз б.з.д. XVIII ғасырда өмір сүрген болып шығады.

Бұл деректерді есте сақтау керек. Өйткені, ол деректер түркі және мұғул

тайпаларының қайсы ғасырларда пайда болғандарын есептеу кезінде керек

болады.

Жоғарыдағы дерек бойынша, Қиян мен Нүкүз Ергене қоңға б.з.д. VIII ғасырда

барған. Сол жерде олар мен олардың ұрпақтары төрт жүз жыл бойы өмір сүріп,

көбейеді, тайпаларға айналады. Содан соң олар Ергене қоңнан жазыққа б.з.д. IV

ғасырда шығады. Бұл есептеулер мен деректер «Жамиғ ат-тауарихтың» 43 және

«Зафар наманың» 57-беттеріндегі деректерге негізделген.

41

ШЫҢҒЫЗ ХАН


Кезінде оларға (мұғулдарға) Мәңгі бақидың (Құдайдың)

көмегі болып, олар төрт жүзге жуық жыл ішінде көбейіп,

олардан көптеген рулар пайда болды, олар сан жағынан басқа

қауымдардан көбейіп кетті. Осылайша олар өте үлкен күш пен

құдіретке ие болғандықтан сол аймақта тұратын өзге (тайпалар

да) Мұғул атымен аталатын болды. Сондықтан (бүгінде) түркі

халықтарының көпшілігін Мұғул деп атайды. Оған (мұндай

үрдіске) мысал ретінде, бұған дейін татарлар жеңімпаз болып,

(түркі тайпаларының) барлығы да татар аталып кеткенді

(келтірсе болады). Тіпті (қазіргі кезде де) татарлар Араб, Үнді,

Қытай өңірлерінде танымалдылыққа ие.

Әу бастағы байырғы мұғулдар уақыт өте келе екі топқа

(тармаққа) бөлініп кетті.

Бірінші топ (тармақ): Ергене қоңда болған асыл мұғул

тайпаларынан пайда болған, кейіннен олардың әрқайсысы

өзінің арнайы атаулары мен лақап аттарына ие болған, соңынан

ол жақтан қоныс аударған тайпалар: никуз (нүкүз), ұраңқай,

қоңырат, келеңгіт, қунжин (құнжын), ушин (үйсін), сулдус

(сұлдұс), елдүркін (илдуркин), урунаут (ұрнауыт), қуңқутан

(қоңқотан), арулат, икирас (екерес), улқунұт (олқоныт, олқұнұт),

қоралас, илжиган (елжігін, елжіген), қуңлаут (қоңлауыт), байаут

(баяуыт) және гинигит (гинжит). 52

Екінші топ (тармақ): Дубун Баян дүние салғаннан кейін

(оның) әйелі Алан Қуаның тапқан (туған) үш ұлынан тараған

қауымдар. Дубун Баянның түп негізі мұғул болған, бұл есте

сақталып қалған (ұмытылмаған дерек). Алан Қуа болса қоралас

руынан шыққан еді.

Бұл қауымдар да екі тармақтан тұрады:

52

Бұл тайпалар, «Жамиғ ат-тауарих» пен «Зафар намадағы» деректерге

негізделген, біздің есептеуіміз бойынша, б.з.д. VIII-IV ғасырлар аралығында

пайда болған. Олар Ергене қоңда 400 жылдай өсіп-өнген Қиян мен Нүкүздің

ұрпақтары болып табылады.

42


Нируун: [Нируун мутлақ – күмән-шүбәсіз, шын мәніндегі,

толыққанды түсініктегі нируундар, олар он алты тайпа]: қатақин

(қатаған), салжиут (салжуыт), тайчуит (тайжуыт), хуртиган

(хұртиган), сижиут (сижуыт), чинас (шинас) – оларды нүкүз деп

те атайды, нуйақин (нұяқын), дурбан (дүрбен), баарин (барын),

барулас (барлас), хадаркин (хадаркін), журийат (жүрият), будат

(бұдат), дуқұлат (дұқұлат), бисут (бисүт), сукан және құңқайут

(құңқайыт). 53

Харуун: Олар қийат (қият) деп аталады, олар да екі тармаққа

бөлінеді: Қият мутлақ – күмән-шүбәсіз, шын мәніндегі,

толыққанды түсініктегі қияттар, олардың құрамы: йуркин

(жұрқын), жаңшиут (жаңшыуыт, шаңшығұт), қийат-йасар (қиятжасар)

мен қийат-буржиқин (қият-бөржіген), яғни көк көзді

адам (дегенді білдіреді). Олардың тармағы (руы) өз бастауын

Шыңғыз ханның әкесінен алады 54 , (сондықтан олар) Шыңғыз

ханға, оның әкесінің әулетіне туысқан болып келеді.

53

Біздің есептеуіміз бойынша, бұл тайпалар біздің заманымыздың VII

ғасырынан кейінгі кездерінде пайда болған. Өйткені, олар Шыңғыз ханның

шежіресі барып тірелетін Дубун Баянның әйелі Алан Қуаның пәк құрсағынан

пайда болған үш ұлдың әулеті мен ұрпағынан тарайды («Жамиғ ат-тауарих», 183-

бет). Бұл жөніндегі толық мәліметті осы кітаптағы Шыңғыз ханның шығу тегі

туралы тарауда оқуға болады.

54

Шыңғыз ханның әкесі Жесугей баһадүр XII ғасырда өмір сүрген, мұғул

руларының патшасы болған. Қият-бөржіген руы өз бастауын осы Жесугейден

алады. Ол өмірден өткен кезде Шыңғыз хан он үште болған. Сонда, қият-бөржіген

тармағы (руы) XII ғасырда пайда болған. Шыңғыз хан дәуірінде төре (төрдің иесі,

тақтың иесі) деген атау қалыптасқан. Ол атау тек Шыңғыз ханның ұрпақтарына

қатысты айтылған. Хандар тек Шыңғыз ханның ұрпақтарынан, яғни тек төре

тұқымынан сайланатын болған. Төрелер қазақ халқының тарихында ерекше

орын алады. Бүкіл қазақ хандары осы төрелерден шыққан. Төрелердің ішінен

жоғарғы лауазымға ие болғандардың ең соңғысы 1927-1934 жылдары Қазақ

АССР Орталық Атқару Комитетінің төрағасы болған Елтай Ерназаров. Ол Есім

хан мен Абылайдың ұрпағы, қазіргі Түркістан облысының Төлеби ауданындағы

Есім ханның ордасынан 5-6 км жердегі Балдыберек деген өзеннің бойында туыпөскен

және сол жерде жерленген. 1967 жылы оның басына ескерткіш қойылған.

Оның туыстары әліге дейін сол жердегі Тасарық деген елді мекенде тұрады.

43

ШЫҢҒЫЗ ХАН


Осылайша, әрбірі өздерінің аты мен арнайы лақап аттарға ие

(болған) түркі халықтары мен мұғулдар қауымы және олардан

тараған көптеген рулар, олардың арасынан атақ-даңққа ие

болғандары түгелдей аталып болған соң, енді әрбір тайпа мен

рудан қандай оқиға белгілі болса, сол (оқиға) мазмұны жүйе

бойынша (ретімен) жеке-жеке баяндалатын болады[39-46].

Енді Рашид ад-Дин Хамаданидің «Жамиғ ат-тауарихындағы»

түркілердің атасы Яфас пен оның ұрпақтарының

тарихы туралы деректермен танысайық: «Мұсылмандардың

тарихтарында айтылғандай және Бәни Исраилдың 55

«Тәуратында» 56 жазылғандай, Нұх пайғамбар (Алланың оған

салауаты мен сәлемі болсын!) жерді солтүстіктен оңтүстікке

қарай үш бөлікке бөлді: бірінші бөлігін өзінің ұлдарының бірі,

қара тәнділердің атасы болып табылатын Хамға берді. Екінші

бөлігін арабтар мен парсылардың атасы болған Самға, үшінші

бөлігін түркілердің атасы Яфасқа табыстады. Сосын Яфасты

шығыс бағытқа аттандырды, мұғулдар 57 мен түркілер бұл жайлы

дәл осылай әңгімелейді.

Түркілер Яфасты Абулжа хан деп атап келеді. Алайда олар

Абулжа хан Нұх пайғамбардың ұлы ма, яки оның немересі

болған ба анық білмейді. Дегенмен түркілердің бәрі Абулжа

хан 58 Нұх пайғамбардың нәсілінен болғандығын және өмір

сүру уақыты бойынша Нұх пайғамбарға жақын болғандығына

келіседі. Сөйтіп, барлық мұғулдар мен түркі тайпалары

және сахараны (жазық даланы) мекендеушілердің барлығы

55

Бәни Исраил – тілдік мағынасы: Исраил ұлдары, яғни яхудилер (еврейлер)

әулеті.

56

Тәурат - Алла Тағала тарапынан Муса пайғамбарға түсірілген кітап.

57

Мұғулдар – түркі халықтарының ішіндегі бір қауымы (тармағы). Бұл

жерде мұғулдардың түркілерден ажыратылып көрсетілуінің себебі – «Жамиғ

ат-тауарихта» түркілердің мұғул тармағынан шыққан Шыңғыз хан мен оның

ұрпақтарының тарихы туралы жазылған.

58

«Зафар намада» – Яфасты Түрктің әкесі деп көрсеткен.

44


Абулжаның әулетінен болып табылады. Бұл жағдайдың егжейтегжейін

олар келесідей түрде әңгімелеп жеткізеді: Абулжа

хан сахаралық, яғни жазықтық далада өмір сүретін көшпенді

болған. Оның жаздық қонысы Уртақ 59 пен Куртақта 60 еді. Ол

екі мекен өзінше аса үлкен де, алпауыт әрі биік таулар болып

табылады. Ол аймақта Инанж 61 аталатын шаһар болған. Абулжа

ханның қыстауы да сол өңірлердегі Бурсуқ (Борсық), Қақийан

(Қақиян), Қарақұрым 62 деп атайтын аймақтарда болған. Бұл

жерлердің жақын маңайында Талас (Тараз) және Кәрі Сайрам

қалалары орналасқан.

Кәрі Сайрам – өте көне әрі аса кең де үлкен қала. Қаланы

көргендер оның басынан аяғына дейін бір күндік жол және

онда қырық қақпаның бар екенін жеткізеді. Қазіргі кезде онда

мұсылман түркілері өмір сүреді. Сондай-ақ ол Қайдуға тиесілі

болып табылады және Қунчи ұлысына жатады. Қайдудың

ұрпақтары мекендейтін жерлер сол араға жақын орналасқан.

59

Уртақ – қазіргі Талас Алатауы. Ол туралы дерек 35-сілтемеде айтылған.

60

Куртақ (Куртау) – қазіргі Қаратау. Ол туралы деректі 36-сілтемеден оқуға

болады.

61

Инанж – бұл қала туралы дерек жоқ.

62

Борсық, Қақиян және Қарақұрым – түркілер мен мұғулдардың Алатау

мен Қаратаудағы алғашқы мекендері. Олар жаңа қоныстарға ауысқан кезде,

ол жерлерге осы алғашқы мекендеріндегі жер-су атауларын беріп отырған.

«Жамиғ ат-тауарихтағы» дерек бойынша, олардың ішінде ең көп қолданыста

болғаны – Қарақұрым деген атау: Бұрқан Қалдұндағы Қарақұрым жазығы;

Алтын көлдің (қазіргі Ресейдің Алтай республикасындағы Телецкое

көлі) жағалауындағы жердің аты; Ұйғырстандағы Қарақорым деген тау;

Моңғолиядағы Қарақорым.

Қазақта «қарақұрым» деген сөз бар (қарақұрым адам, немесе қарақұрым

киіз үй). «Жамиғ ат-тауарихтың» 230- бетіндегі дерек бойынша, шеңбер түрінде

орналасқан мың киіз үйдің жинағы бір күрен деп аталған. Олар жазыққа

орналасқан кезде қарақұрым болып көрінеді. Сондықтан қазақ тілінде қарақұрым

деген сөз осы күрен мен адамдардың немесе жан-жануарлардың көп жиналған

жерлеріне қатысты айтылады.

45

ШЫҢҒЫЗ ХАН


Абулжа ханның Дип Жақұй атты ұлы болған. «Дип» сөзі

(патшалық) «тақ пен мансаптың (биліктің) орны» деген

мағынаны береді, «жақұй» сөзі «барлық тайпалардың ұлығы

(билеушісі, басқарушысы)» дегенді білдіреді. Өйткені ол өз

әкесінен күш-құдіреті жағынан да, патшалық (қасиеттері)

жағынан да озып түсті.

Оның (Дип Жақұйдың) Қара хан, Оp хан, Көз хан және Көр

хан атты төрт ұлы болды. Олардың барлығы кәпірлер (Құдайға

сенбейтіндер) қауымынан еді. (Дип Жақұй дүние салған соң)

Қара хан әкесінің орнына мұрагер болды. Сонда оның ұлы

(Оғыз) дүниеге келді де, ол үш тәулік бойы ана емшегін алмады,

сүтін емген жоқ. Сол үшін анасы жылап, зарлап (білгенінше

Тәңірге) жалбарынды. Әр түнгі түсінде сәбиі оған: «Анашым,

егер сен (шынайы) Құдайға табынсаң, оны жақсы көрсең мен

сенің сүтіңді емемін», 63 – дейтін еді [47-48].

Сонымен, «Жамиғ ат-тауарихта» түркілердің атасы

Яфастың (Абулжа ханның) ең алғашқы қоныстанған жері,

яғни түп ата-қонысы әрі атамекені, шежіресінің бастау

алатын орны қазіргі таңдағы Түркістан мен Жамбыл облысы

аумағындағы Алатау мен Қаратаудың баурайларында және

сол аралықтағы аймақтарда болған деп анық көрсетілген.

Ол аумақ жалпы Қарақұрым деп аталған. Бұл аумақтағы

таулардың маңайында орналасқан Сайрам және Талас (Тараз)

қалалары қазіргі кезде де бар.

Ал, Инанж деп аталған шаһар жайлы айтар болсақ,

мыңдаған жылдар бойы қалалардың атаулары сан реттен

өзгерістерге ұшырап жатқандығын есепке ала отырып, ол

сол аумақтағы ең көне қалалардың бірі болуы мүмкін деген ой

айтуға болады.

63

Тек жалғыз Аллаға (Құдайға) табыну Оғыздан басталады. «Жамиғ аттауарих»

пен «Зафар намадағы» деректерге негізделген біздің есептеуіміз

бойынша, Оғыз б.з.д. XVIII ғасырда өмір сүрген. Ол туралы жоғарыдағы сілтемелерде

айтылған.

46


Ал дәйексөздегі келтірілген Уртақ деген алып тау - ол қазіргі

Алатаудың Талас өзенінің сол жағалауындағы сілемі (Ол тау

туралы дерек алдыңғы сілтемелерде келтірілген болатын).

«Куртақ» сөзі келесідей түрде құралған: түркі-қадымша

тілінде «кур» сөзі мен «куз» сөзі бір түрлі мағына, яғни «тақ»,

«хан тағы» деген мағынаны аңғартады. Соған байланысты

«Куртау» деген сөзден «Хан тағы тауы» деген мағына шығады.

Бұл тау – қазіргі кездегі Түркістан облысы мен Жамбыл

облыстары аумағындағы Қаратау тауы (Кентау қаласының

маңындағы Қаратаудың бір сілемі Хан тағы деп аталады).

Борсық, Қақиян, Қарақұрым сияқты аймақтардың дәл

қай жерде орналасқаны туралы деректер бізге дейін жетіп

келмеген. Олардың аты өзгерген немесе ұмытылған. Біздіңше,

оларды қазіргі Түркістан мен Жамбыл облыстарының

аумағынан іздеу керек.

Алатау мен Қаратаудың бір-бірімен ұштасатын жері

қазіргі Түлкібас ауданы, ол Талас пен Кәрі Сайрам қалаларының

аралығында орналасқан. Ол жер қазіргі дәуірде «Түлкібас» деп

аталғанымен, ежелгі заманда «Түркібас» деп аталғандығы

жайлы көптеген ауызекі деректер бар. Сондықтан «Түркібас

деген сөз – сол баяғыдағы түркілердің ең алғашқы ата қонысы

болған – жалпы түркілердің шежіресі бастау алған алтын

бесігін меңзейді» деп тұжырымдауға болады. Сондай-ақ,

Түркістан облысы аумағындағы Қазығұрт ауданында көнеден

қалған «Қазығұрттың басында кеме қалған, кереметі болмаса

неге қалған» деген сөз бар, соған байланысты Қазығұрт

тауында 64 «Нұх пайғамбардың кемесі» деген ескерткіш те

қойылған. Халық аузындағы көне әңгімелердің бостан-бос

пайда болмайтынын білеміз.

64

Қазығұрт тауы (1768 м) – Түркістан облысының орталығы Шымкент

қаласынан оң түстікке қарай 35 км-дей қашықтықта орналасқан. Солтүстікшығыстан

оңтүстік-батысқа қарай 55 км-ге созылған. Ортаңғы биіктеу бөлігінің

ұзындығы 22 км, енді жері 10 км. Ең биік жері жотаның шығыс бөлігінде

орналасқан (Осы кітаптың соңындағы №7 сурет).

47

ШЫҢҒЫЗ ХАН


Осы аталған деректерден шығатын қорытынды: түркі

халықтары адамзат баласының ең көне халықтарына

жатады. Барлық мұғулдар мен түркі тайпалары мен

сахаралық көшпенділер Яфастың (Абулжа ханның) әулетінен

болып табыла ды. Алғашқы түркілер Алатау мен Қаратаудың

баурайын да өмір сүріп, сол аумақта көбейген. Түркі сөзі осы

жерде олардың тегінің атауы болып қалыптасқан, олар содан

соң басқа жақтарға тараған. Демек, осы аумақ бүкіл түркі

халықтарының қара шаңырағы, ата қонысы, алтын бесігі,

көбейіп тараған құтты мекені болып табылады.

Жоғарыдағы деректерден мәлім болғанындай, «Жамиғ аттауарих»

(Тарихтар жинағы) кітабы жазылған дәуірде Сайрам

қаласы мен оның төңірегі Кунчи (Күнші) ұлысына жатқан және

Қайдудың 65 иелігіне тиесілі болған. Сондай-ақ, оның ұрпақтары

өмір сүрген аймақтар Сайрам қаласына жақын маңайдағы

жерлерде орналасқан. Ол аумақтар туралы кітаптың

630-бетінде мынадай өте маңызды деректер келтірілген:

«Қайдудың сүйектері мен оған дейін дүние салған кейбір

ханзадалардың сүйектері Іле мен Шу өзендерінің ортасындағы

Синқурлық деп аталатын өте биік тауларда орналастырылған

(жерленген) 66 . Шу (деген) – елді мекендері көп аймақ.

65

Бұл Қайду хан Шыңғыз ханға шөбере, Үгетайға немере болады (Оны

Шыңғыз ханның алтыншы атасы болатын Қайдумен шатастырмау керек).

1269 жылы Қайду ханның шақыруымен Таласта құрылтай өткізілген («Жамиғ

ат-тауарих», 1068-бет), оның нәтижесінде Мұғулстан (Моғолстан) және «Алтын

Орда» деген екі жаңа мемлекет пайда болған. Қайду ханға тиеслі болған Моғолстан

жері шығыстағы Қашғардан басталып, Жетісу, Шу, Талас, Қаратау, Сырдария мен

Мавреннахрдың үштен бірін алып жатқан (Осы кітаптың соңындағы № 19 карта).

66

«Іле мен Шу өзендерінің ортасындағы Синқурлық (Сұңқарлық) деп аталатын

өте биік таулар» деген – қазіргі Алатау тауының бір сілемі болу керек. Қазіргі

кезде Синқурлық (Сұңқарлық) деген атау ұмыт болған. Ал, Алатау тауларының

баурайында көне қорғандардың көп екені белгілі, олардың ең әйгілісі Есік

қорғаны. Біздің пікірімізше, «сақ дәуірінің обалары» деп аталып жүрген көне

қорғандар Шыңғыз ханның Іле өзенінің бойындағы Ергене қоңда өмір сүрген

ата-бабаларының қорғандары болуы мүмкін. Сондықтан, Қайду ханның ол

маңайдағы тауларға жерленуі ешқандай түсініктеме қажет етпейді.

48


Оның екі үлкен елді мекені бар – Тарсакент және Қарналық. Ол

жерден Самарқанға дейін екі аптадай жол болады» 67 .

Іле мен Шу өзендері қазірде солай аталады. Шу қазір

Жамбыл облысындағы қаланың аты және аудан орталығы.

Тарсакент және Қарналық деген елді мекендердің атаулары

қазіргі кездерге дейін жетпеген. Ол елді мекендер Шуға жақын

жерде болған деп тұжырымдауға болады.

Осы жерден бастап біз «Жамиғ ат-тауарихта» жазылған

Оғыз ханның өмірбаяны мен алғашқы түркі қауымдарының

(тайпаларының) тарихын, солардың қатарынан кейіннен

қазақ деп аталған халықты құраған ру-тайпалардың шығу

тегі, дамуы, тіршілігі, өмірлік сал-дәстүрлері, мекенжайлары

мен атақоныстары, оларға қатысты елеулі оқиғалар туралы

деректермен танысамыз: «Оның әкесі, немере ағалары мен

туыстары Оғызды өлтіру мақсатында бірікті. Екі жақ та жасақты

әскери жағдайға келтіріп, соғысқа кірді. (Бұл шайқаста жаудың)

қылышы Қара ханды жаралады, ол сол (алған) жарақатынан жан

тапсырды. Оғыздың немере ағалары қауымдарының қатарынан

көпшілік оған (Оғызға) қосылғандықтан (екі жақтың күші

теңесіп), олар бір-бірімен жетпіс бес жылға жуық соғысты, ұлыс

пен әскерге таласты.

Соңында Оғыз жеңіске жетті: Талас пен Сайрамнан Бұхараға

дейінгі аймақты иеленді, ол (өңір) оған тиесілі болды. Онымен

бірікпеген кейбір немере ағалары мен бауырлары және

жиен дері (Оғыздың) шығыс жағына орналасты. Олардың

арасындағы (осы күнге дейін өсіп, көбейген) мұғулдардың

бәрі солардың (Оғыз дәуіріндегі шығыста орналасқан тай -

палар дың) әулетінен болып табылады. Ол дәуірлерде олардың

бәрі кәпір болатын, алайда уақыт өте келе олар (Шыңғыз

67

Шу мен Самарқан қаласының арақашықтығы жеті жүз шақырымды құрайды,

атты адам бұл екі аралықты, кітапта көрсетілгендей, шамамен екі аптада жүріп

өтеді.

49

ШЫҢҒЫЗ ХАН


хан) әулетімен бірге жалғыз Құдайға табынушылықты ұстана

бастады. Ол өңірлер Оғызға бағынған, оның патшалығы

орныққан кезінде, ол алтын киіз үй тігіп, ұлы той ұйымдастырып,

барлық туысқандары мен әмірлерін марапаттады, барлық

әскерлерге мейірімін төкті. Өзіне қосылған немере ағалары мен

қауымдарға ол «Ұйғыр» деген лақап ат берді. Себебі бұл сөздің

мағынасы түркі тілінде – бірігу, көмек беру дегенді білдіретін

еді. (Қазіргі кездегі) ұйғырдың барша тайпалары олардың

ұрпақтарынан (тарайды). Және басқа бір тайпаны ол «Қаңлы»

деп атады. «Қыпшақ», «Қалаш», «Ағаш ері» тайпалары да

Оғызға қосылған, оның әулетімен араласып кеткен халықтан

тарайды. (Ол тайпалардың) әрбірінің осылай аталу себептері

төменде келетін бөлімдерде баяндалатын болады [51-52].

Уйғур (Ұйғыр) 68

Оғыз бен (оның) әкесінің және немере ағаларының арасында

жалғыз Құдайға табынудың себебінен қарсылық (дұшпандық)

пайда болып, олар (бір-бірімен) соғыса бастаған кезде Оғыздың

кей туыстары онымен бірігіп, соның жағына өтті, оған жәрдем

мен демеушілік көрсетті. Ал кейбіреулері оның әкесі мен немере

ағаларын және оның бауырларын таңдады.

(Сонда) оған қосылып, оның көмекшілеріне айналғандарға

Оғыз «ұйғыр» деген атау берді. Бұл – түркі сөзі, оның парсы

тіліндегі мағынасы: «ол бізге қосылып, көмек көрсетіп, (бізбен)

келісті» дегенді білдіреді.

Және бұл жамағат (қауым) әрдайым Оғызбен бірге (одақтас)

68

Уйғур (Ұйғыр) – бұл Оғыз ханмен одақтас болған сол кездегі түркі

қауымдарына қатысты жалпылама айтылған атау. Бұл туралы дерек 77-сілтемеде

де көрсетілген. Сондықтан, бұл атауды қазіргі дәуірдегі ұйғыр ұлтымен

шатастырмау керек. Ал қазіргі кездегі ұйғырлар тарихы осы кітаптың 105-107

беттерінде ұйғыр қауымы деген тақырыпта айтылған.

50


болды. Оғыз өзге мемлекеттерді бағындыруға ниет тенген

кезінде, ол (Оғыз) қайтып келгенге дейін, олар (оның мемлекетінің)

шекарасында орналасып, ол мем лекетті (шекараларын)

қорғап тұрулары үшін, оларды Дарбанд 69 аймағынан қайтарып

алды. (Қазіргі кездегі) ұйғыр қауымдарының бәрі сол (баяғыда

Дарбанд аймағынан қайтарып алынған, басқада түркі тайпаларына

ортақ) жамағаттың нәсілінен тараған 70 .

Қанқли (Қаңлы) 71

Оғыз өзінің әкесі мен немере ағалары және бауырлары мен

немере ағаларының балаларына қарсы соғысып жатқан кезінде

(ол) олардың еліне шабуылдап, (оларды) тонады. Ол қауымның

69

Оғыз алғашқыда Талас пен Сайрамнан Бұхараға дейінгі аймақты иеленеді.

Содан соң басқа мемлекеттерді бағындыру үшін жорыққа аттанады. Сондықтан,

ол ұйғыр қауымынан тұратын әскерлерін Дарбандтан қайтарып алады. Дарбанд –

қазіргі кезде Тәжікстан республикасы Нурабад районының орталығы. «Дарбанд»

сөзі «бекініс, қамал, мықты қақпа» деген мағыналарды аңғартады. Бұрынғы

дәуірлерде бұл жерде бекініс болғандықтан осы атауды алған. Тәжікстандағы бұл

«Дарбанд бекінісін» Дағыстанның оңтүстігінде орналасқан Дербент қаласымен

шатастырмау керек.

70

Оғыз атаған «ұйғұр» деген атау, жоғарыда көрсетілгендей, дәл қазіргі

дәуірдегі ұйғырларға тиесілі емес. «Жамиғ ат-тауарихтың» 54-бетінде мынадай

дерек келтірілген: «Алғашында ол (өзіне) қосылған тайпалардың барлығын

(жалпылама) «ұйғыр» деп атағанымен, кейіннен ол тайпалардың көпшілігі,

(жоғарыда) баяндалған себептерге байланысты әрқайсысы басқа жеке-жеке

атауларымен атақты болды (яғни «ұйғыр» лақабын алмады). Ал «ұйғыр» сөзі

(белгілі бір тайпаның атауы болмағандықтан) қалғандарға (яғни өздерінің жеке

атаулары болмаған руларға) орнықты, сөйтіп олар сол атаумен аталатын болды.

71

Қазіргі кезде қаңлы деген ру қазақ халқының құрамына кіреді. Қытайдың

деректері бойынша, б.з.д. ІІ ғасырда кәзіргі Қазақстан мен Өзбекстан аумағының

бір бөлігінде қаңлы мемлекеті пайда болған (Осы кітаптың соңындағы № 9

карта). Қаңлылар туралы зерттеулер де, кітаптар мен мақалалар да баршылық,

оларды қажет болған жағдайда тауып алып оқуға болады.

51

ШЫҢҒЫЗ ХАН


арасынан оған өздерінің ақылдарының шешіміне сай қосылған,

онымен біріккен барлық туыстары тонап алған улжай (олжалары)

мен байлықтарын шаруа малдарға артар еді. Енді біреулері

ақылдаса отырып арба жасады, сөйтіп өздерінің олжалап алған

байлықтары мен дүние-мүлкін соған тиейтін еді. Осы себептен

ол қауымдар қаңлы деген атпен аталып кеткен. Қаңлылардың

барлық тармақтары олардың ұрпақтарынан тарайды. Әрине,

Алла (ақиқатын) жақсы біледі!

Қипчақ (Қыпшақ) 72

Оғыз ит-борақ (ит-барақ) деген тайпамен соғысып, (олардан)

жеңіліс тапқан кезінде ол екі өзеннің арнасы құрайтын аралда

қалып қойды, сөйтіп сол жерде орнықты (мекендеді). Осы

уақытта күйеуі соғыста қайтыс болған бір жүкті әйел үлкен

ағаштың діңгегіне кіріп алып, (сонда) баласын босанады. Бұл

болған оқиға жайлы Оғызға айтылғанда: «Ол әйелдің күйеуі

жоқ, (сондықтан) бұл бала менің балам болады», – деді оған

жаны ашып.

(Содан) ол (бала) Оғыздың ұлының жағдайына кірді (яғни

соның ұлындай болды). Ол (Оғыз) оны «Қыпшақ» деп атады.

(Қыпшақ) «қабық» (сөзінен) туындаған: (Қабық) түркі тілінде

«діңгегінің ортасы шіріген ағаш» дегенді білдіреді. (Қыпшақ

руының) бәрі осы баладан тарайды. Он жеті жыл өткен соң,

Оғыз ит-барақ тайпасын жеңіп, Иран жеріне келді, содан (ол)

аймақты бағындырды. Көп жылдар өткен соң ол өз уәлаятына

72

Қазіргі кезде қыпшақ деген ру қазақ халқының құрамына кіреді. Қыпшақтар

туралы кітаптар да, мақалалар да жеткілікті. Соның ішіде 2019 жылы Нұр-

Сұлтан қаласында шыққан Қойшығара Салғараұлының «Ежелгі қыпшақтар»

деген жинағын атауға болады.

52


қайтып оралды.

(Сонда) «ит-барақтар қайтадан көтеріліс жасап жатыр»

деген хабар жетті. (Оғыз) олардың қастандығынан аман қалу

мақсатында қыпшақ руын ит-барақтар уәлаятының ортасына

орналасу үшін жіберді. Содан бері қыпшақтардың жайлаулары

мен қыстақтары сол аумақтарда орналасты. 73

Қарлуқ (Қарлық) 74

Айтуларынша, Оғыз (халқымен) Гур (Ғур) мен Гарчистаннан

(Гаржистан) өзінің ежелгі мекеніне (жұртына) қайтып келе

жатқанда, олар жолда бір үлкен тауға жолықты. (Сонда)

қар қалың жауып, қардың қалыңдығынан бірнеше отбасы

(көпшіліктен) артта қалып қойды. Жасақ(та) ешкім артта қалуға

болмағандықтан, (бұл жағдай) Оғызға ұнамады, содан ол:

«Қалайша әлдекім қар жауғанның әсерінен артта қалып қойды?!»

– деп бұйырды. Сөйтіп, ол сол бірнеше (қалып қойған) отбасыға

«қарлық», яғни «қар иесі, қарлы» деген ат берді. Қарлықтардың

барлық тайпалары осы аталған жамағаттың нәсілінен тараған.

73

Қыпшақтар барып орналасқан бұл жер – Сырдарияның төмен ағысынан

басталып, батысқа қарай созылған «Дешті Қыпшақ» деген атаумен белгілі аймақ.

Дешті Қыпшақта XI ғасырдан 1219 жылға дейін қыпшақ хандығы болған (№9

карта). Ол жерлерді Әбілғазы Баһадүр хан Дон, Еділ және Жайық өзендерінің

аралығы деп көрсетеді (Әбілғазы Баһадүр, «Шежіре-и Түрк», 19-20 бет»). Венгрия

мажарларының бір бөлігі өздерін қыпшақтан таратады.

74

VIII-IX ғасырларда қарлық тайпалары күшейіп, Алтай мен Гиндукуш

аралығындағы аймақта Қарлық қағанатын құрған. Қазіргі кезде қарлықтар

тек өзбек, тәжік халықтарының құрамында және Ауғанстанның солтүстігінде

сақталған (Рахмоил Сафаров: Карлукнама, 6-бет).

53

ШЫҢҒЫЗ ХАН


Қалач (Қалаш) 75

Айтылуынша, Оғыз Исфаханды бағындырған кезінде кері

қарай қайтуға ниеттенді. Сонда бір әйел жолда босанып, бала

тапты. Тамақтың тапшылығы әсерінен оның сүті болмай, бала

аш қалды. Осы себептен оның күйеуі артта қалып (азық іздеуге

кетті), сол кезде бір шибөрі қырғауылды ұстап алған екен. (Мұны

көрген) әлгі еркек оған ағаш лақтырып, (құсты) тартып алды,

сөйтіп әйеліне азық етіп берді. Содан оған сүт пайда болып,

баласы тойынып емді. Соңынан бірнеше күн дегенде әскерге

жетті. Қандай себеп болса да, ешкімнің артта қалуы жасақта

болмағандықтан Оғыз ол адамға ашуланып: «қал ач!», яғни «аш

қал!» деп айтты. Сол себепті оның әулеті «Қалаш» деп аталып

кеткен.

Ағач ири (ағаш ері) 76

Бұл атау көне замандарда болмаған. Бұл аймақтарға Оғыз

қауымдары келген кезінде олардың бір тайпасының тұрақтау

орны орманның шекарасында еді, содан «ағач ири» (ағаш ері),

яғни «орман адамы» аталып кеткен. (Бұл) киіз үйлері орманға

жақын болған мұғулдардың кейбір тайпаларына «хүуийин

ирган», яғни «орман қауымы (тайпасы)» деген атау бергеніне

ұқсайды.

***

Оғызға қосылған және онымен одақтас болған түркілер

негізінен осы аталған тайпалар болып табылады. Алғашында

ол (өзіне) қосылған тайпалардың барлығын «ұйғұр» деп

атағанымен, кейін ол тайпалардың бірнешеуі, (жоғарыда)

75

Калаш – қазіргі кезде Пакистандағы Читрал (Кунар) өзенінің жағалауында

тұратын аз ғана халық.

76

Бұл тайпа туралы қазіргі кезде ешқандай мәлімет жоқ. Олар Шыңғыз хан

дәуірінде «орман қауымы» деген атпен белгілі болған, қазіргі кезде ұмыт болған.

54


түсіндірілген себепке байланысты әрқайсысы жеке атаулармен

танымал болды, сондыдықтан, «ұйғұр» сөзі қалғандарға

(тайпаларға) тиесілі болып, олар сол атаумен белгілі болды 77 .

Оғыз ұлдарынан жиырма төрт тармақ тарады: әрқайсысы

(тізбектеу) кестесінде егжей-тегжейлі жазылғандай белгілі бір

атаулар мен лақап аттарға ие болды. Сөйтіп, әлемде өмір сүретін

барша түркмонон 78 (түркілерге ұқсағандар – түркі тектестер)

аталған тайпалар Оғыздың жиырма төрт перзенттерінен

(шыққан тайпалардан) тараған.

Сондай-ақ, көне замандарда (қазіргі дәуірдегі) «түркмен»

сөзі болмаған, сөйтіп (ол дәуірлерде) сыртқы келбеті түркілерге

ұқсас көшпенді тайпалардың барлығын жалпылама «түркілер»

деп атайтын болған және әрбір рудың өзіне тән белгілі бір

атаулары да болған.

Сосын, Оғыз тайпалары (арасынан кейбір тайпалар)

өздерінің мекендерінен Мавреннахр елі мен Иран жерлеріне

келіп, осы аймақтарда тулып көбейе бастады. Олардың сыртқы

түр-келбеті ауа райының әсерінен ақырын-ақырын (өзгеріп)

тәжіктердің түр-келбетіне ұқсай берді. Алайда олар шынайы

тәжік болмағандықтан, тәжік халқы оларды «түркмон», яғни

77

Осы деректен мәлім болғанындай, Оғыз хан алғашқыда «ұйғұр» деп атаған

қауым, кейіннен көптеген тармақтарға бөлініп, олар өздерінің жеке-жеке ру

атауларымен белгілі бола бастаған. Сонда «ұйғұр» сөзі белгілі бір тайпаның

атауы болмағандықтан, өздерінің жеке атаулары болмаған рулар осы атауға ие

болып, «ұйғыр» атаумен аталып кеткен.

78

Оғыз бен оның ұрпақтарынан тараған тармақтардың барлығы түркілерге

жатады.

«Жамиғ ат-тауарихтың» 40-бетіндегі Оғыз хан мен оның 24 немересінен

тараған тармақтарға қатысты айтылған «түркмаан», яғни «түркілерге ұқсағандар»

деген мағынадағы сөзді орыс тіліндегі аудармасында «туркмен» деп қате

аударған («Джами ат-таварих», 27 және 75-беттер. Редактор И. Петрушевский).

Соның салдарынан, Оғыз хан мен оның 24 немересінен тараған тармақтардың

барлығын түркмендерге жатқызып жіберген (Ол туралы осы кітаптың 349-бетінде

оқуға болады).

Түркмендер түркілерге жатпайды, ол туралы дерек 18-сілтемеде көрсетілген.

55

ШЫҢҒЫЗ ХАН


«түркмонанд» (түркіге ұқсас) деп атап кетті. Сол себептен

бұл атауды (тәжіктер сол маңдағы) Оғыз қауымының барша

тармағына қатысты қолданып, осылайша танымал болды.

Оғыз ұлдарынан тараған жиырма төрт тайпаның жартысы

әскердің оң қанатына, екінші жартысы сол қанатына жатады.

Қазіргі кезде де бұл тайпалар мен тармақтардың әрқайсысы

өздерінің шығу тегі мен шежіресін, яғни қай қауымнан екенін

біледі. Бұл жағдайдың түсініктемесі келесідей: Оғыздың алты

баласы бар еді, олардың есімдері келесідей тәртіппен және

ретпен (келеді):

Бірінші – Кун (Күн);

Екінші – Ай;

Үшінші – Йулдуз (Жұлдыз);

Төртінші – Кук (Көк);

Бесінші – Тақ (Тау);

Алтыншы – Диңгиз (Теңіз).

Олардың тарихында келтірілгендей және (кейіннен) мен

бұл шарапатты жылнамада барынша толық күйінде қосымша

ретінде келтіретінімдей: Оғыз Иран, Тұран, Шам, Мысыр,

Рұм (Византия), Афранж 79 бен тағы басқа аймақта орналасқан

елдің бәрін бағындырады. (Сосын) өзінің асыл жұрты (түпкі

атақонысы) 80 Уртақ пен Куртаққа қайтып оралды.

(Оғыз) ол жерге келген соң, үлкен жиналыс шақыртып,

алтыннан жасалған аса биік киіз үй тұрғызды және үлкен той

берді. Нақыл етулерінше, ол тойда тоғыз жүз бас қулық бие 81

мен тоқсан мың бас қой сойылды [52-55].

79

Афранж – франк халықтары, яғни орта ғасырлардың бас кезінде Орталық

Еуропада тұрған батыс герман тайпалар тобы.

80

Оғыздың ата қонысы қазіргі Алатау мен Қаратаудың баурайында (Талас

пен Сайрамның аралығында) болған. Оғыздың әкесі Қара хан мен бабасы Мұғул

ханның да қонысы сол жерде болған. Сондықтан, ол жер түркілер мен мұғулдарға

түпкі атақоныс болады.

81

Қулық бие – алғаш рет, үш жарым-төрт жарым жасында құлындаған бие.

56


...Бірнеше күн өткен соң ол (Оғыз) ұлдарымен бірге аңға

шықты. (Сонда) алтын садақ пен үш алтын жебе тауып алды.

Олар әкесіне алып келіп: «(Бұларды) қалай бөліп алсақ екен?»

– деп сұрады. (Әкесі) садақты үлкен үш ұлына берді, жебелерді

ең кіші үшеуіне табыс етті. Содан садақ алған ұлдарынан

тараған руларды «бузуқ» (бұзоқ) деген лақап атаумен атауларын

бұйырды. «Бұзоқ» сөзінің мағынасы – бөліктерге бөлу. Ол бұл

сөзді олардың лақап атауы етіп келесідей уәжбен берді: себебі

оны (садақты) бөлу үшін, (оны) сындыру қажет және әскердің

оң қанаты осы үш ұлы мен олардың ұрпақтарына тиесілі болсын

(деп бұйырды).

Жебелерді берген ұлдарынан тарайтын руларға (тайпаға) ол

(Оғыз) «учуқ», асылы «уч уқ», яғни «үш оқ» деген (сөзді лақап

етіп) берді. (Содан соң) ол айтты: «Әскердің сол жағын осы үш

ұлдың балалары мен олардың ұрпақтары (жақсы) білсін!». Және

бұйырды: «Осыдан кейін олардың ұрпақтары осы лақап атауға

тиесілі болады әрі (олардың) әрбірі өзінің әскердің қай жағынан

екенін білсін. Оң қолдың жолы биіктеу болғандықтан, мен

оларға садақ бердім, ол патша дәрежесіне (тең). Ал елшілердің

дәрежесіне сай жебелерді сол қанаттан болғандарға бердім».

Осыған сәйкес ол оң мен сол қанаттың барлық тұрақтау орнын

бекітті, содан соң: «Патшаның тағы мен менің орынбасарым

болу құқығы бұзоқ руына 82 тиесілі. Егер менен соң (менің)

үлкен ұлым Күн тірі болса, онда мұның барлығы соған мұра

болып қалады. Олай болмаған жағдайда екінші ұлым Айға

(мұра болады)», – деп әмір етті.

Оғыз дүние салған соң, оның өсиеті бойынша Күн хан таққа

отырып, жетпіс жыл патшалық етті. Оның әкесінің (Оғыздың)

Ирқил хужа (Ерқыл қожа) 83 атты орынбасары бар-тұғын:

82

Оғыз ханның бұл өсиеті мыңдаған жылдар бойы бұлжытпай орындалып

отырған. Патшалар тек бұзоқтардан тағайындалған.

83

Қожайын деген мағына білдіреді. Оны қазақ халқының құрамына кіретін

қожалардың атауымен шатастырмау керек. Қожалар араб миссионерлерінің ұрпағы

болады. Қожа деген атау Орта Азияда VII ғасырдан кейін ғана пайда болған.

57

ШЫҢҒЫЗ ХАН


Йангикәнт 84 (Жаңакент) (әкімі). Ол – Күн ханның кеңесшісі,

уәзірі әрі істерін ұйымдастырушы болды. Бір күні ол – Күн

ханға: «Оғыз ұлы патша болатын. Ол – жер бетіндегі барлық

мемлекеттерді иеленді. Содан есепсіз қазынасы мен малдүниесі,

сансыз шаруа малдары болды. Содан оның барлығын ол

сіздерге, өз перзенттеріне, қалдырды. Сіздердің әрқайсыңыздан

Илахи қолдаумен төрт мақтауға лайықты ұл туылды. Осыдан

кейін бұл ұлдардың мал-мүлік пен патшалыққа таласып,

жауласып дауласпауы үшін, олардың әрқайсысына (тиесілі)

мансабы (лауазымы), жолы, атауы мен лақабы белгіленіп,

бекітілуі және әрқайсысының белгісі мен таңбасы 85 (арқылы өз)

бұйрықтары мен қазыналарын, үйірлері мен отарларын белгілеуі

үшін әрқайсысында (өздерінің) белгілі белгісі болсын, (сөйтіп

сонымен) таңбаласын. Сонда ешкім бір-бірімен дауласып,

бір-бірімен ерегісе алмайды әрі әрбір ұл мен оның ұрпақтары

өздерінің атауын, лақабын, жолын біледі. Сонда мемлекеттің

мықтылығы мен жақсы аты тұрақты (баянды) болады», – деді.

Күн хан бұл сөзді құптады, сөйтіп жаңакенттік Ерқыл қожа

ол (айтылғандарды) ұйымдастырумен айналысты. Содан кейін

(жоғарыда айтылғандай) алты ұлға Бұзоқ пен Үшоқ лақап аттары

беріліп, оларға әскердің оң мен сол қанаттары үлестірілген соң,

ол (Күн хан) олардың (алты ұлынан туылған жиырма төрт)

балаларының әрбіріне жаңадан лақап ат, есім, таңба мен белгі

тағайындап, бекітті. Сондай-ақ ол жиырма төрт тармақтың

әрбіріне бір жануарды олардың унқуны 86 етіп бекітті. Бұл сөз

84

Йангикент – қазіргі Тараз қаласы ортағасырлық жазба деректерде Ианги

деп көрсетілген («Бабырнама»; «Материалы по истории киргизов и Киргизии.

М.,1973г.).

85

Таңба – қазақтар үшін қасиетті ұғым, ол қазақ руларының ежелгі «паспорты»

болып саналады, ол мыңдаған жылдар бойы өзгермеген. Белгілі жазушы

Әбдіқадыр Дәуітбеков, қазақ руларының шығу тегін олардың таңбасы арқылы

зерттеп, 2018 жылы «Тамги Атиллы и гунов» атты кітап шығарды.

86

Унқун (уңғун) – жекеменшік мал мен құсқа салынатын таңба белгісінің

ортағасырлық түркі тіліндегі аталуы.

58


«инақ» деген (сөзден) туындайды. Ал «инақ» түркі тілінде

«құтты» дегенді білдіреді, себебі «инақ булсун!», яғни «құтты

болсын!» деп айтады.

Содан келесідей әдет қалыптасқан: егер бір жануар кез келген

бір рудың унқуны болса, онда олар оған (жануарға) қастық

жасамайды және оған қарсылық көрсетіп оның етін жемейді.

Себебі оны (жануарды) олар өздері үшін құт-береке белгісі етіп

алған. Мұның әсері осы уақытқа дейін сақталған.

Содан әр ру-тайпа өзінің унқунын біледі. Дәл осы сияқты

(Ерқыл қожа) той үстінде әрбір тармақ үшін ас үлестірер кезде

еттің қай бөлігі қайсы тармақтың сыбағасы болатынын 87 да

белгілеп қойды. Сонда кез келген жерде және уәлаятта олар

(тойға) жиналатын болса, сыбағалары той кезінде белгілі

болып, олар тағам үшін бір-бірімен дауласып, ренжіспейді.

Бұл жиырма төрт ұлдың есімдері олардың асыл атауы болып

табылды, (кейіннен) олардан (тараған) тармақтар мен олардың

тайпасы осы атпен атақты (танымал) болған, бұл (атау кейіннен)

әрбір тармақтың ұранына айналған (есімдер) 88 , егжей-тегжейлі,

түсініктемелермен (төменде) жазылатын болады.

Ендеше, таңба мен унқун, (олардың) әрқайсысына арнайы

үлестіріліп берілген ет бөліктерін ақылдардың (адамдардың)

түсінуі оңай болуы үшін (төмендегі) кестеде (жазылған) әрбір

аттың төменіне (жазылып) енгізілетін болады.

Негізінде, Алла – жақсырақ білуші!

87

Бұл салтты қазақ халқы әлі күнге дейін ұстанып келеді. Мысалы, Үш жүздің

өкілдері отырған жерде - жылқының, қарамалдың және қойдың басы жамбаспен

бірге: Ұлы жүзде жалайырға, орта жүзде тарақтыға, кіші жүзде алшынға (табынға)

тартылады. Тек қана бір рудың өкілдері отырған жерде малдың басын

жасы үлкен немесе жолы үлкен адамға береді, ал басқа мүшелерін отырғандардың

дәрежесіне қарай бөледі.

88

Қазақ халқының құрамына кіретін үш жүздің және рулардың барлығының

өздерінің әйгілі бабаларының есімдерімен аталатын ұрандары бар. Мысалы,

Ұлы жүздің ұраны – Бақтияр; Орта жүздің ұраны – Ақжол; Кіші жүздің ұраны –

Алшын.

59

ШЫҢҒЫЗ ХАН


Оғыздың алты ұлының аттары,

олардың «Бұзоқ» аталатын үшеуінің тарихы

Оғыздың алты ұлының лақап аттары. Олардың арасынан

үшеуін Бұзоқ, (қалған) үшеуін Үшоқ деп атаған. Олардың

таңбалары, унқундары, оларға ерекшелеп берілген ет бөліктері

мен жануарлар аттары Жаңакент (әкімі) Ерқыл қожа белгілеп

бергендей (етіп баяндалады).

Қауымдар (тайпалар)

Әскердің оң қанатына жататын Бұзоқ руы – ең үлкен үш

ұлдың балалары болып табылады. (Олардың) әрбірі төрт ұлдан

(туған, бәрі) – он екі адам. Ағайындылар арасындағы ең үлкені

болған Күн ханның төрт ұлы (келесілер):

Бірінші – Қайи, яғни берік (мықты). (Оның руының)

Таңбасы:.... 89 ; Унқуны:......; Ет бөлігі: ........;

Екінші – Баят, яғни мал-дәулетті, несібесі мол. (Руының)

Таңбасы:..... Унқуны:.....; Ет бөлігі: ........;

Үшінші – Алқаүйлі, яғни қайда барса да сәтті, қалаулы

болатын. (Руының:) Таңбасы:....; Унқуны:......; Ет бөлігі:......;

Төртінші – Қараүйлі, яғни қара (киіз) үйлі. (Руының:)

Таңбасы...........; Унқуны......; Ет бөлігі: .......;

Екінші ұл – Ай ханның балалары төрт адам. (Олар:)

Біріншісі – Жазир, яғни көп аймақтар оның қарамағында

болатын (адам). (Оның руының:) Таңбасы:.....; Унқуны:......; Ет

бөлігі:........;

Екіншісі – Дукар, яғни батыр жағынан келу. (Руының:)

Таңбасы:........; Унқуны:......; Ет бөлігі:.......;

Үшіншісі – Дұрдырға, яғни мемлекеттерді билеп, заңды

орнату. (Руының:) Таңбасы:.......; Унқуны:......; Ет бөлігі:.......,

89

Көп нүкте қойылған орындарда жазу жазылмаған.

60


Төртінші – Жапарлы, (бұл аттың мағынасы жазылмаған).

(Оның руының) Таңбасы:........; Унқуны:......; Ет бөлігі:.......

Үшінші ұл – Жұлдыз ханның ұлдары – төрт адам:

Бірінші – Аушар, яғни епшіл, аңшылық пен аңға құмар.

(Оның руының:) Таңбасы:........; Унқуны:......; Ет бөлігі:......;

Екінші – Қызық, яғни рухы мықты және заңға зейінді

(ынталы). (Руының:) Таңбасы:....; Унқуны:....; Ет бөлігі:........;

Үшінші – Бекдәлі, яғни ұлы адамдардың сөздері сияқты

құрметті болу. (Оның руының:) Таңбасы:.......; Унқуны:.......; Ет

бөлігі:.........;

Төртінші – Қарқын, яғни ұлық және тойымды ас болу. (Оның

руының:) Таңбасы:.......; Унқуны:.......; Ет бөлігі:........

Оғыздың алты ұлының аттары, олардың «Үшоқ»

аталатын үшеуінің тарихы

Үшоқ тайпалары – әскердің сол жақ бөлігіне жатады және

үш кіші ұлдың ұрпақтары. (Олардың) әрқайсысынан төрт ұл

(туған, жалпы) – он екі адам:

(Оғыздың) төртінші ұлы Көк ханның ұлдары – төрт адам.

(Олар):

Бірінші – Баяндүр, яғни ол жер әр кез (түрлі) нығметтерге

толы болу. (Оның руының): Таңбасы:.............; Унқуны:............;

Ет бөлігі:..........;

Екінші – Бична, яғни жақсылыққа күш салу, ұмтылу. (Оның

руының): Таңбасы:.......; Унқуны:.......; Ет бөлігі:........;

Үшінші – Шәуілдір, яғни намысты, ортада абыройлы. (Оның

руының): Таңбасы:.......; Унқуны:.......; Ет бөлігі:.......;

Төртінші – Чипни, яғни жауды қай жерде көрсе кідірмей

шайқасқа түсетін. (Оның руының): Таңбасы:......; Унқуны:......;

Ет бөлігі:........

61

ШЫҢҒЫЗ ХАН


(Оғыздың) бесінші ұлы Тау ханның ұлдары төрт адам еді.

Бірінші – Салұр, яғни қайда барса да оның қылышы мен

шоқпары істе болатын. (Руының): Таңбасы:.......; Унқуны:.......;

Ет бөлігі:.........;

Екінші – Аймұр, яғни өте жақсы әрі бай болу. (Оның руының):

Таңбасы:.....; Унқуны:.....; Ет бөлігі:.......;

Үшінші – Улайунтли, яғни оның шаруа малы жақсы болу.

(Руының): Таңбасы:........; Унқуны:.........; Ет бөлігі:..........;

Төртінші – Урагир, яғни әрқашан жақсы істер істеп, көмек

жасау. (Руының): Таңбасы:....; Унқуны:.......; Ет бөлігі:........

(Оғыз ханның) алтыншы ұлы Теңіз ханның ұлдары төрт

адам. (Олар):

Бірінші – Игдир, яғни жақсы, ұлық, баһадүр. (Руының):

Таңбасы:...........; Унқуны:.........; Ет бөлігі:..........;

Екінші – Бугдуз, яғни көпшілікке кішіпейілдік, әрі қызмет

ету. (Руының): Таңбасы:.......; Унқуны:.......; Ет бөлігі:.......;

Үшінші – Йиуа, яғни оның дәрежесі барлығынан жоғары

болу. (Руының): Таңбасы:......; Унқуны:......; Ет бөлігі:.........;

Төртінші – Қынық, яғни қай жерде болса да құрметті болу.

(Руының): Таңбасы:........; Унқуны:........; Ет бөлігі:........

(Дегенмен) Алла – жақсырақ білуші!

Ендеше, хикая мен олардың тарихтары осы шарапатты

тарихқа (кітабына) қосымша ретінде бөлек-бөлек келтірілетін

болғандықтан, мұнда көп сөз қажетсіз.

Бұл тайпалар (жоғарыда) түсіндірілген себепке сәйкес бәрі

мүуаххид болатын әрі Құдай Тағаланың қалауы солай болып,

пайғамбарымыз Мұхаммед Мұстафаның (Алланың оған

салауаты мен сәлемі болсын!) пайғамбарлық заманында оларды

мұсылмандар қатарына қосты. Ақыры (істің нәтижесі) солай

болды.

62


Сонан соң Оғыз бен оның балаларынан ұзақ уақыт және

көп жылдар бойы ол тайпалардан көптеген патшалар шықты 90 .

Сөйтіп, әр дәуірде аттары аталған жиырма төрт тармақтың

ішінен бір құдыретті де дәулетті патша пайда болатын әрі ұзақ

уақыт патшалық оның отбасында сақталатын. Сол сияқты көп

жылдар бойы патшалық (дәрежесі) Салұр 91 тармағында да болды.

Сосын [Аймұр] 92 тармағынан, (кейіннен) өзге тармақтарынан

да даңқты патшалар шыққан. Ендеше, олардың әрбірі жайлы

хикаялар кейінірек (қосымша ретінде) осы тарихи (еңбекте)

Оғыздың тарихында келтірілетін болады.

Содан олардың құзыреті мен патшалығы осы Иран жеріне

де жетіп келді. Бұл аймақтарда Оғыз әулетінен шыққан өте көп

атақты да, даңқты әрі абыройлы патшалар мен әмірлер табылды

(шықты). Алайда (олардың) әрбіріне өзінің Оғыздың ұрпағынан

екені мәлім емес (еді).

Түркмаандар жамағаты әрбір патша мен әрбір әмірдің осы

тайпалардың қандай тармағынан екендігін анық біледі. Ұлық

әрі аса құдіретті болған Тұран мен Иран өңірлерінде төрт жүз

жылға жуық уақыт патшалық еткен және Мысырдың алыс

аймақтарынан Қытай шекарасына дейінгі (халықтар) олардың

билігінде болған Селжук (Селжұқ) әулетінің сұлтандары мен

ата-бабалары Қиниқ (Қынық) 93 тармағынан болады.

90

«Зафар наманың» 49-56 беттеріндегі деректер бойынша, Оғыздан кейін

патшалық оның ұлы Күн ханға, одан Ай ханға, одан Жұлдыз ханға, одан Меңлі

ханға, одан Теңіз ханға, одан Ел ханға өткен.

Ел хан сол кездегі Түркістан мен Мавреннахрдың патшасы Тур мен оған

одақтас болған татардың патшасы Сайунж ханның әскерлерімен соғысады. Сол

соғыста Ел ханның ұлы Қиян, оның нағашысының ұлы Нүкүз бен олардың некелі

әйелдері ғана тірі қалады. Бұл оқиғалар Оғыз хан қайтыс болғаннан кейін арадан

мың жыл өткенде болған.

91

Салұр – Оғыздың бесінші ұлы Тау ханның баласы.

92

Аймұр – Салұрдың інісі.

93

Қынық – Оғыздың алтыншы ұлы Теңіз ханның баласы.

Селжұқ – Оғыздың әулетінен шыққан сұлтанның аты, Сырдарияның орта

саласындағы Сығанақта (Түркістан қаласынан 30 км жерде) өмірге келген. Оның

ұрпақтарынан көптеген сұлтандар шыққан.

63

ШЫҢҒЫЗ ХАН


Сондай-ақ Ұйғыр халқы да түркілердің қатарынан болады.

Олардың мекендері (тұрақтары) Мұғулдар аймағының

шекарасына жақын жерде (орналасқан). Және осы тарихта

айтып өтілгендей, олар Оғыздың немере ағайынынан (тараған),

олардан да тарихтан шамалы (деректер) бар. Кейбірін біз бұл

кітапқа қосымша етіп келтіреміз [56-62].

Бұл деректер оқырманның түсінуіне еш қандай қиындық

туғызбайды деп сенеміз. Олардан бізге белгілі болғаны:

Алғашқы ұйғыр, қаңлы, қыпшақ, қарлық, ағаш ері атты түркі

қауымдары Оғыздың кезінде пайда болған. Оның 6 ұлы мен 24

немересінен көптеген рулар мен тайпалар тараған.

Оғыз да, ата-бабасы сияқты, Алатау мен Қаратаудың

баурайындағы Талас пен Кәрі Сайрамның аралығында (түпкі

атақонысында) өмір сүрген. Ал оған қарсы шыққан кейбір

немере ағалары мен бауырлары және жиендері оның (Оғыздың)

шығысында орналасқан. Олардың арасында өсіп, көбейген

мұғулдардың бәрі солардың әулетінен болып табылады.

Осыдан шығатын қортынды – Оғызға қосылмаған мұғулдар

мен басқа қауымдар Талас өзенінің шығыс жағын мекендеген.

Бұл деректер бізге келесі тараулармен танысу кезінде

туындауы мүмкін сұрақтарды түсінуге қажет болады.

Енді, «Жамиғ ат-тауарихтағы»

Шыңғыз хан дәуірінде «мұғул» аталып кеткен

түркі тайпалары жайлы (баяндалады).

Бұл деректер оқырманға түсінікті болу үшін «Жамиғ

ат-тауарихтың» авторы әуелі оларды өте қысқа және

кіріспе түрінде баяндап, тек содан соң ғана оларға қайта

оралып, барлық қолда бар мәліметтерді түгелдей келтіріп,

түсініктемелер беріп отырған. Біз де осы тәсілді қолданып,

64


«Жамиғ ат-тауарихтағы» ең керекті деректерді іріктеп алып,

оларды оқырманға қысқа, әрі жүйелі түрде жеткізуді жөн

көрдік.

«...Олардың өмір сүретін мекені (жұрты) мен тұрақтайтын

орындары (мақамы) белгілі жерлерде болған 94 . Олардың сырт

келбеті мен тілі мұғулдардың сырт келбеті мен тіліне сай, өте

ұқсас келеді, себебі сол кезеңдерде мұғулдар түркі тайпасына

жататын қауым еді. Қазіргі кезде олардың (басына қонған)

бақтың (патшалығының) және құдіреттілігі мен ұлылығының

себебінен (түркіге жататын) басқа ру-тайпалардың баршасы

осы (мұғул деген) арнаулы атаумен аталатын болды (яғни осы

атаумен аталып кетті).

Ендеше, аталған қауымдар (тайпалар) туралы хикаялар (олар

қалай) жазылған болса, сол күйінде келтіріледі.

Жалайир (жалайыр) 95 тайпасы

Байырғы кезде бұл қауымның саны аса көп болған және

олардың әрбір тармағының өз әмірі мен басшысы болатын.

Шыңғыз хан дәуірінде де, қазір де Тұран мен Иранда (бұл

рудан шыққан) көптеген әмірлер болған және бар. Олардың

бір бөлігінің тұрақтау орны Унан (Ұнан) өңірі болған. Риуаят

етілуінше, көне дәуірдің бірінде Қытай әскерлері (жалайырдың)

осы бөлігін сондай қырғынға ұшыратқан: тек (олардың)

кейбіреулері ғана қашып құтылған. (Жаудан) қашып бара жатқан

кезінде олар Дутум Маниннің әйелі Нумулунды өлтіріп кетеді.

94

Шыңғыз хан дәуірінде түркілерге жататын барлық ру-тайпалардың атаулары

мен олардың әрқайсысының тұратын жерлері мен мекендері жақсы белгілі

болған. Ал Шыңғыз ханның дәуірінен бастап олардың бәрі мұғул атауын алып,

мұғул аталып кеткен.

95

Кәзіргі кезде жалайыр деген ру қазақ халқының құрамына кіреді. Бұл ру

туралы және осы рудан шыққан атақты әмірлер мен адамдар жөнінде «Жамиғ аттауарихта»

өте көп деректер келтірілген.

65

ШЫҢҒЫЗ ХАН


Бұл оқиға жайлы оның (Нумулунның) хикаясында баяндалатын

болады.

Содан жалайырлардың өзге қауымдары оларды тергеуге

алып: «Неліктен сендер ондай оңбаған әрекет жасадыңдар?»

– дейді. Осы себепті олардың кейбіреуі өлтіріліп, басқа бөлігі

Дутум Маниннің екінші ұлы Қайду ханның, оның балалары мен

туысқандарының тұтқынына, құлдарына айналды, содан (олар)

әкеден балаға мұра болып, Шыңғыз ханға (дейін) жетіп келеді.

Осы себептен ол тайпа оның утагу буғулы (ұрпақтан-ұрпаққа

өтетін құлы) болған. Олардың көпшілігі оның (Шыңғыз хан) мен

оның әулетінің дәуірінде (өзінің ерекше) қасиетімен әмірлер,

халық сыйлайтын құрметті адамдар болды (сондай дәрежеге

жетті). Ол жайлы (төменде) баяндалған.

Айтуларынша, олардың байырғы жұрты (Шыңғыз ханның

атажұрты болып табылатын) Қарақұрұмда болған 96 . Олардың

ықыластылығы сонша, олар (көбейіп, ұйғыр аумағына көшіп

кеткен бір тобы) ұйғырлардың патшасы гурханның 97 нарларына

(жем-шөп ретінде) рауған 98 беретін. Сол үшін оларды жетік

мінезді деген атпен атайтын. Бұл жалайыр руы өз алдына саны

көп халыққа айналған үлкен он тармақтан, олардың әрбірі

көптеген қауымнан тұрады, олар келесідей бөлініп, ретпен

аталады: жат, туқраут (тоқырауыт), қуңқаут (көнсауыт), кумсаут

96

Ежелгі замандарда жалайырлардың бір бөлігінің тұрақтау орны Ұнан (қазіргі

Бұқтарма өзені) өңірінде болған. Жалайырдан шыққан Ақтан сопы Құтбтың

«Біздің тарихымыз» деген қолжазбасындағы дерек бойынша, жалайырлар Іле

өзенінің оң жағалауынан Мұз тауға дейінгі жерлерді мекендеген. Ол туралы осы

кітаптың 308-332 беттерінен оқуға болады.

Белгілі ғалым Бексұлтан Нұржекеевтің айтуынша, жалайырлардың ежелден

тұрақтаған негізгі мекені Алматы облысының Кербұлақ, Балқаш, Ескелді, Қаратал,

Көксу аудандары мен Ақсу ауданының бір бөлігі және Текелі мен Талдықорған

қалаларының аумағы.

97

Ұйғырлардың патшасы гурхан – деп ұйғырлар салық төлеп тұратын

Қарақытайдың гурханы туралы айтылған. Өйткені, бұл дәуірлерде әлі

ұйғырлардың өз патшасы болмаған, ал кейінгі дәуірдегі патшаларын олар «Иди

құт» деп атайтын болған.

98

Рауған – май.

66


(құмсауыт), урйат, нилқан (нілқан), куркин (құрқын), тулаңқит

(төлеңгіт), бури (бөрі), шаңқут (шаңғұт) 99 .

Шыңғыз хан дәуірінде Жат тармағынан шыққан, барлық

жалайыр руы ішінде өте атақты да, абыройлы Муқали

(Мұқалы) 100 гуйаң (гойон) болған. Шыңғыз хан әскерінің сол

қанатының бәрі мойындайтын еді. Оның ұрпақтарын да «гойон»

лақабымен атайды, мағынасы қытай тілінде «ұлы хан» (дегенді

білдіреді). Шыңғыз хан оны әскермен бірге Қараун жидун деп

аталатын жерде қалдырып кеткен кезде қытайлықтар оған осы

лақап атты берген. Оның ұлы Буғул (Бұғыл) гойон Үгетай қаған

дәуірінде әкесінің орынбасары болған. Оған мұндай атауды

Шыңғыз хан берген [65-67].

Сунит (сүнит) 101 тайпасы мен сүниттен бөлініп шыққан

қабтұрун 102 аталатын тайпа

Қабтұрун жұртынан адамдар бұл мемлекетте (Иранда)

азғантай. Алайда қағанның, Қайду мен Туқтайдың (Тоқтай)

99

Бұл жерде жалайырлар он тармақтан тұрады деп көрсетілген. Шыңғыз хан

Жетісуда құрылтай жасап, барлық балалары мен жақын туыстарына енші бөліп,

әскерлерін таратып бергеннен кейін, жалайырлар он екі атаға бөлініп, олардың

атаулары өзгеріп қазіргі кездегі шежіредегі қалпына келген. Оның өзіндік тарихи

себептері болған. Ол туралы Ақтан сопы Құтбтың «Біздің тарихымыз» атты

кітабынан оқуға болады.

100

Шыңғыз хан Қытайды жаулап алған соң оның билеушісі етіп Мұқалыны

тағайындаған. Ол сол кездері 72 қала мен қамалдарды басып алып, оларды бір

мемлекетке біріктірген. Мұқалы қытай халқының тарихында өшпес із қалдырған,

Ұлы тұлға болып саналады.

Жалайырлардан Мұқалыдан басқа да көптеген әмірлер мен ұлы адамдар

шыққан, оларды Шыңғыз хан өте жоғары бағалаған, оларға сенім артып, құрмет

көрсеткен.

101

Сүнит тайпасының мекені туралы ешқандай дерек жоқ.

102

Қабтұрун тайпасы туралы басқа дерек жоқ.

67

ШЫҢҒЫЗ ХАН


ұлыстарынан алып келінген мұғул қызметшілерінің арасында

бұл қауымнан бірнеше қызметші бар.

(Негізінде) сүнит тайпасынан әмірлер көп шыққан болатын.

Шыңғыз хан дәуірінде оның атқосшысы Чурмағун (Шырмағұн)

болған. Шыңғыз хан дүние салғанда Иранға келген Йікә Жібә

(Жеке Жебе) мен Сүбедеймен Тимур Қахалға (Темір Қахалға)

жолымен қайтып оралды. Содан Үгетай қағанға келіп, оған

өздерінің құрметін растады. Ол (Үгетай қаған) Шырмағұнды

төрт түмен (қырық мыңдық) әскердің лашкар таммасы (әскер

таммасы) етіп тағайындап, сол тарапқа (Иранға) аттандырды.

Әскер тамма деген – мыңдық пен жүздік (құрамынан) арнайы

босатылып, әскер (басшы) етіп тағайындалған әрі (жіберген)

уәлаятта әрдайым болуы үшін бір аймаққа жіберілетін (адам)

болады. Оған қоса мыңдық пен түмендік ұлы әмірлерінен

бірнешеуі келді. 103 Ол әмірлердің басқа рулардан болғанына

қарамай, ол әмірлер (туралы) еске алу осы рулар (туралы)

тармақта (бөлімде) келтірілетін болады. Әйтсе де, (Шырмағұн)

әмірдің өмірбаяны бөлек бір хикая болғандықтан, мен оны

осында реті келгенде еске алып өтетін боламын.

Бұл әскердің арасында бисут руынан шыққан Жібәнің

(Жебенің) туысқаны Байжу ноян атты кісі болатын. Шырмағұн

дүние салған соң қаған оның орнына Байжуды тағайындады.

Хұлағу хан бұл мемлекетке келген кезде Байжу ноян Бағдатты

азат етуде аса зор ынта-жігер танытты. (Сондықтан Хұлағу хан

оған) жақсы жайлаулар берді (және оны) түменбасы әмірі етіп

тағайындады. Оның қазасынан соң ұлы Адак (Адақ) әкесінің он

мыңдық жасағын басқарды. Адақ та дүние салған соң, Арғын

103

Шыңғыз хан мен оның ұлдары басқа елдерді жаулау үшін түркі және

өзге тайпалардың өкілдерінен тұратын «лашкар тамма» деп аталатын өте үлкен

әскери құрам жасақтаған, оларға басшы етіп олардың ішінен ең сенімділерін

тағайындаған. Ол әскерлердің көбі сол барған елдерінде тұрып қалған.

68


хан он мыңдық жасағының бір бөлігін Қийатай Буралғиға

(Қиятай Бұралғыға) басқаруға, екінші жартысын жалайыр

руынан Ешек Тулының үлкен ағасы (болып келетін) Ғазанға

табыстады. Олардан соң Гайхату хан (әскерді жоғарыда аты)

аталған Ғазанның бауыры Айнабекке тапсырды. Ол Сукамен

сыбайлас болған кезде, Ислам патшасы Ғазан хан оны өлім

жазасына кесті. Ол әскерді Адақтың ұлы Суламышқа табыс етті.

Ол да сатқын болып шыққандықтан, (Ғазан хан) оны да өлімге

кесті. (Суламыштың) он мыңдық әскерлерінің бір мыңдығын

Туқачарға (Туқашарға), қалған (мыңдықтарын) белгілі кісілерге

үлестіріп берді.

Түмен әмірлерінің қатарынан қоралас руынан шыққан

Йікә Йисур (Жеке Жесұр) атты бір әмір бар еді. Шыңғыз хан

дәуірінде ол ұлы және құрметті әмір болды және (Шыңғыз

хан) онымен әрдайым араласып тұратын. Олар бұл мемлекетке

(Иранға) келген кезде Жеке Жесұр ұзақ уақыт өзінің түменін

басқарды. Одан кейін орнын оның ұлы Хауажа ноян басты.

Хауажа ноянның ұлдары: Туна (Тона) мен Мулақир (Мұлақыр)

мыңдықтың әмірлері болған. Тонаның ұлдары Турату гурген,

Барула, Қурумши (Құрымшы) мыңдық әмірлері болған. Олар

Арғын ханнан соң (өзге) әмірлермен бірге сатқындық жасағандары

себебінен өлім жазасына кесілді.

Басқа түменде әмір Малик шах (Мәлік шах) болатын.

Ұйғырлардан, қарлықтардан, түрікмендерден, қашғарлықтар

мен күшайлықтардан әскер жасақтағанда соған табыс етті. Ол

дүниеден озған соң, оның орны ұлы Хандужаққа (Хандыжаққа)

берілді. (Хандыжақ) Қумның кінәсіз билеушісін өлтірді. Сол

үшін Арғын әмір Мөңке қағанның жарлығына сәйкес оны

Тус қақпалары алдында өлімге кесті. Оның отбасын Шыңғыз

ханның төрт баласының ұрпағына үлестіріп берді. (Хандыжақ)

орнына бауыры Саларбикті (Саларбек) тағайындады.

69

ШЫҢҒЫЗ ХАН


Китбуқа (Кетбұқа) ноян Мысырмен болған соғыста өлтірілген

кезде Саларбек сонымен бірге болатын. Алайда (ол Мысырдан)

қашып (құтылып), кері қайтып оралды. Осы үшін Хұлағу хан

оны айыптап, өлім жазасына кесті. Әлгі мыңдық жасақтарды

өзге әмірлерге табыстады. Олардың қатарынан қазіргі кезде

Баулдар (өз басқаруында) бір мыңдық жасақты иемденеді.

Шырмағұнмен бірге келген мыңдық әмірлердің кейбірі

қазіргі кезде де белгілі: бірі – Рұмда мыңдық әмір болған Қара

Йисудардың (Қара Есудардың) әкесі Сарижи еді 104 . Тағы бірі –

Миң Икатиш. Оның ұлы Али Бахши (Әлі бақсы) ұйғырлардың

мыңдығын басқарған. Басқа бірі әмір Иска (Еске) ноян болған.

Ол дүниеден озған соң, орнын туысқаны Журма (Жұрма) ноян

басты. Оның ұлдары: Килтагай (Кілтағай) мен Тағай.

Тағы бір әмір арулат руынан шыққан Буқурчин (Бұқыршын)

ноянның туысы, қоршылар ақсақалы Чағатай (Шағатай)

болатын. Оны мулахидтер (дінбұзарлар) пышақтап кетті. Оның

ұлдары – Дуладай Йарғучи (Доладай жарғышы), Байтимур

(Байтемір), Қара Булуған (Қара Бұлыған), Сартақтай.

Доладайдың ұлы – Асиқ Тимур (Асықтемір), Байтемірдің

ұлы – Туқтимур (Тоқтемір).

(Жоғарыда) аталған Қара Бұлыған мыңдықтың әмірі әрі

жарғышы болған. Сартақтайды Рұмдағы Тудан мен Туқу

соғысында мысырлықтар ұстап алып, оны (Мысырға) алып

кеткен.

Басқа бір әмір кіші Шағатай болатын. (Шыңғыз ханның

ұлы) Шағатай дүниеден озған кезде оның атын атауға тыйым

салынды. Содан соң (кіші Шағатайды) Сунитай (Сүнитай) деп

атап кетті, өйткені ол сүнит руынан еді. Алдымен ол мыңдық

104

Бұл сөйлемнің екінші аудармасы: «Рұмда мыңдық әмір болған Қара Йисудар

Сарижидің әкесі еді». Бірақ мұнда әкесінің есімі белгісіз болып қалады.

70


әмірі болды, сосын Туғачардың (Туғашар) әкесі Қуту Буқа (Қуту

Бұқа) ноян дүние салған кезде, оның орны Сүнитайға берілді.

Оның ұлдары – Имакчин (Имакшын) баһадүр, Тағай.

Имакшынның ұлдары Буралғи (Бұралғы) мен Тайбуқа

(Тайбұқа), Бұралғының ұлдары Жабраил (Жәбірейіл) мен

Микайл болған.

Сүнитай дүние салған кезде, оның орны маңғыт руынан

шыққан Қутлуғ (Құтты) шах ноянның немере ағасы Хулқуту

Қурчиға (Құлқұты қоршыға) тапсырылса, Арғын хан кезінде (ол

орын) Туғашарға табыс етілді. Ислам патшасы Ғазан хан (оны)

Алдудың басқаруына берді.

Сүнит руынан шыққан басқа да әмірлер баршылық еді.

Мысалы, Шыңғыз хан дәуірінде Темір атты әмір, әрі оның

Елтемір бауыршы деген бауыры болған. Ол Шыңғыз ханның

бәйбішесі, (оның) төрт ұлының анасы Бурта (Бөрте) фужиннің

қол астында (қызмет еткен) әрі (ханның) жеке мыңдығының бір

жүздігін басқарған.

Ол кезде оң қанатта Угулай Чирби (Оғылай шерби) атты бір

әмір, сол қанаттың бірінде Тамудир (Тамадүр, Тамұдыр) ноян

деген Шыңғыз ханның атқосшысы болған тағы бір әмір болды.

Оның бойы аса биік және елгезек ұлы болды. Мөңке қағанның

кезінде оны «құтты атқосшы» деп атай бастады. (Олай атау)

себебі оның мінезінде аздап әлсіздік пен сылбырлық бар еді,

осы себептен солай аталып кеткен. Имакчин (Имакшын) мен

Буқадай ақтачи (Бұқадай ақташы) Тамадүр (Тамұдыр) ноянның

ұлы мен туыстарынан еді.

Абақа хан тұсында өмір сүрген Илуган Йасаул (Елуген

жасауыл) сүнит қауымынан еді. Қазіргі кезде осы мөлшері (яғни

сүнит тайпасынан шыққан әйгілі адамдардан осылар) мәлім

[73-76].

71

ШЫҢҒЫЗ ХАН


Татар 105 тайпасы

Олардың аттары ежелгі дәуірлерден әлемге әйгілі болған.

Олардан көптеген үрім-бұтақтар тараған. Бұл тайпа (халық

саны жағынан) барлығы болып жетпіс мың үйден (отбасыдан)

тұратын еді.

Олардың қонысы мен тұратын және жұртының орындары

Қытай уәлаятының шекарасына жақын жерлерде әр әулет пен

тармақтар үшін анық белгіленіп, айқындалған еді. Олардың

негізгі тұрақтау орны (атажұрты) Буйур Науур (Бүйір наур) 106

аталатын жер болатын.

Көп уақыт бойы олар Қытай патшаларына мойынсұнатын

және оларға салық төлеп келген ел еді. Олардың арасынан

кейбірі әр кез көтеріліс жасап (Қытайға) қарсы шығатын. Ал

Қытай патшалары оларды басу үшін әскер жасақтап, оларды

қайта мойынсұндыратын еді. Тағы да олар өзара бір-бірімен

105

Татар тайпасының шығу тегі Түрктің ұрпағына жататын Татардың есіміне

тікелей байланысты. «Зафар намадағы» дерек бойынша Татар мен Мұғул егіз

болған. Олардан Татар мен Мұғул деген екі тармақ (тайпа) пайда болады. Татар

тармағының сегіз билеушісі болған. Олар туралы деректер «Зафар наманың»

45-бетінде және осы кітаптың 26-бетінде келтірілген.

106

Бүйір наур – көлдің аты, қазіргі кезде Моңғолия жеріндегі Халкин-Гол

деген таудың батыс бауырайында орналасқан. Ол көл көне карталарда анық

көрсетілген – Карта «Российской империи и Великой Татарии». Ф.Л.Гюссфельд.

Нюрнберг. 1786 г. (Осы кітаптың соңындағы № 8 карта). Ол жерге татар тайпасы

Оғыздың заманында барған («Зафар нама», 49-бет). Шыңғыз ханның дәуірінде

олар Анқұра (қазіргі Енисей) өзенінің бойына барып тұрақтаған. Ол жерде қатаған,

салжуыт және дүрбен тайпаларымен одақтасып Шыңғыз ханға қарсы

шыққан. Сондықтан, «Жамиғ ат-тауарихтың» 82-бетінде, Шыңғыз хан олардың

бәрін өлтіруді бұйырды деп көрсетілген.

Шыңғыз ханның қылышынан аман қалған татарлар оның әскерімен Еділ

бойындағы бұлғарлардың жеріне барып (қазіргі Ресейдің Татар Автономиялық

Республикасы) жергілікті бұлғарлармен сіңісіп кеткен. Ол туралы XX ғасырда

татар халқының тарихын жазған Батталов С.Г.-Б. деген автордың Чыңжанда

шыққан «Татар шежіресі» деген кітабынан оқуға болады.

72


жанжалдасып, жауласатын еді, (соның салдарынан) көптеген

жылдар бойы ол тайпалар арасында соғыс жалғасып, ұрыстар

болып тұратын.

Айтуларынша, татар, дүрбен, салжуыт, қатаған тайпалары

бірігіп жиналған замандарда, олар бірнеше өзеннің 107 төменгі

сағасын бойлап тұратын еді. Ол өзендердің түйіскен жерінде

Анқұра муран 108 өзені пайда болады. Бұл өзен аса үлкен. Ол

жерде усуту мұңқун аталатын бір мұғул тайпасы өмір сүреді.

Олардың өмір сүрген шекаралары қазіргі кезде... 109 қатысты

болып табылады. Ол өзен Қатқас (әлде Қытқас) деп аталатын

қаланың жанында орналасқан, онда ол өзен Кімір (Кемер) 110

өзенімен қосылады. Ол қала қырғыздар уәлаятына жатады.

Айтуларынша, бұл өзен бір уәлаятқа (қарай) ағады.

Оған жақын маңайда теңіз бар, (оның) айналасының бәрі

күміс. Ол уәлаяттың атаулары: Алақчин (Алақшын), Адутан,

Мәңгу, Балаурнан. Айтуларынша, ол өңірдің жылқысының бәрі

ала болып келеді. Әрбір аттың денесі төрт жылдық түйедей.

Және (ол жердің халқының) құрал-саймандары мен ыдыс-аяғы

түгел күмістен. Тағы (ол аймақта) құстар өте көп. 111

107

Шыңғыз хан дәуірінде қазіргі Үлкен Кем, Кіші Кем және Хемчик деген

өзендер қосылып Кем деген өзенге айналған, ол Абакан (бұл атау «Жамиғ аттауарихта»

кездеспейді) мен Ангара өзендеріне қосылған соң барып қазіргі

Енисейге (Анқұраға) айналған. Яғни, татар, дүрбен, салжуыт, қатаған рулары

Шыңғыз хан дәуірінде Енисейге құятын осы аталған өзендердің төменгі

салаларын мекендеген. Кеңестер Одағы кезінде Енисей өзенінің бойында

бірнеше су қоймалары салынып, судың деңгейі көтерілген. Сондықтан, жоғарыда

аталған Кем өзенінің арнасы судың астында қалған, Енисей деген өзеннің атауы

оның бастауындағы Үлкен Кем, Кіші Кем мен Хемчиктің қосылған жеріне дейін

созылған. Бұл деректер туралы 149-сілтемеде де айтылады (Осы кітаптың соңындағы

№ 9 карта).

108

Анқұра муран – біздің пікірімізше, қазіргі Енисей өзенінің бұрынғы атауы.

Ол туралы 119-сілтемеде айтылған. Муран – көне түркі сөзі, мағынасы: өзен.

109

Көп нүкте орнында ештеңе жазылмаған.

110

Кімір (Кемер) өзені – біздің пікірімізше, қазіргі Абакан өзенінің бұрынғы

аты.

111

Бұл аймақ қазіргі кездегі тундра деп аталады.

73

ШЫҢҒЫЗ ХАН


Сурқақтани бики (Сұрғақтан бике) үш әмірді: (яғни) гучугур

руынан Туңлиқты (Түңлік, Тоңлық), қараут руынан Бакжуды

және ... 112 руынан Муңқур Житаны (Мұңқұр жита) мың ер

кісімен бірге кемеге 113 қосып (мінгізіп сол өңірге) аттандырды.

Олар (өзен) жағалауына өте көп күміс алып келді, бірақ оны

кемеге тией алған жоқ. Ол (өңірге аттанған) әскер құрамынан

үш жүзден аса адам қайта оралған жоқ. Қалғандары ауаның

шіріктігінен (сасықтығынан), ылғалды буланулардың әсерінен

(ауырып, қайта оралғаннан соң) қайтыс болды. Әмірлердің

үшеуі де аман-есен қайтып оралды, содан көп жылдар бойы

өмір сүрді.

Бұл (татар) қауым курдтер (күрдтер), чулар (шулар) мен

франждар (франктар) сияқты өзара келісе алмаушылық пен

көргенсіздік салдарынан орын алып тұратын болмашы себептер

үшін (оңды-солды) пышақ жұмсап төбелесу мен семсерлесуден

аты шыққан. Ол кезде оларда қазіргі кездегі мұғулдар арасындағы

Жасақ (заңы әлі) жоқ еді. Олардың табиғи болмысында (ол

кезде) жеккөрушілік пен ашуланшақтық және көреалмаушылық

(бақкүндестік сияқты мінездер) басым болатын. Олар соншалық

саны көп кезінде ауызбіршілікке ие болып, өзара алауыздыққа

салынбағанда, қытайлықтар, әлде басқа да бірде-бір халық,

тіпті бірде-бір мақұлық оларға төтеп беруге күші жетпес-ті.

Дегенмен (осы айтылғандай) олардың арасындағы орын алған

алауыздық пен ұрыс-керістің өзінде де олар ерте заманда-ақ

ұлылығымен, құдіреттілігімен, абыройымен (ерекшеленіп)

уақыттың басым көпшілігінде тайпалар мен аймақтардың көп

бөлігінің бағындырушысы әрі басқарушылары болған.

Және (татарлар) билік, күш-құдіретке және сый-құрметке ие

болғандықтарынан, өзге түркі рулары өздерінің түрлі атаулары

мен дәрежелері болғанына қарамай, олардың (татарлардың)

атымен танымал болып, барлығы «татар» деп аталып кетті.

112

Ру аты жазылмаған.

113

Яғни, сол кездердің өзінде Шыңғыз ханның әскерлерінде кемелер болған.

74


Сондықтан әртүрлі рулар өздерін оларға жатқызуды және

олардың атымен танымал болуды өздеріне мәртебе әрі атақ

санаған. (Бұл жағдай) қазіргі кездегі өз болмысынан мұғул

болған Шыңғыз ханның және оның әулетінің (басына қонған)

бағының себебінен басқа жалайыр, татар, ойрат, оңғұт, керейт,

найман, таңғұт сияқты басқа түркі руларының барлығы өздерінің

(ежелден) белгілі атаулары мен өзіндік лақаптары бола тұра,

атақ-абырой үшін өздерін «мұғул» деп атайды. Алайда көне

дәуірлерде олар бұл атауды қабыл алмаған болатын. Ендеше,

олардың қазіргі ұрпақтары олар көне дәуірлерден бері осы

мұғул деген атауға қатыстымыз және (осы атаумен) аталамыз

деп ойлайды. Алайда бұл олай емес, өйткені мұғулдар ертеде

(Ұлы) далада мекен еткен барша түркі халықтарының ішіндегі

бір қауымы (руы ғана) болған.

Оларға Раббының ерекше рақымы болғандықтан, яғни мұғул

нәсілінен Шыңғыз хан мен оның ұрпақтары шыққандықтан,

олардан көптеген ұрпақтар таралуы себебінен, әсіресе Алан

Қуаның дәуірінен бері үш жүз жыл бойы көп тармақтары

бар нируун аталатын тайпасы тарап, олар атақ-даңққа ие

болғандықтан, бәрі (яғни, басқа түркі тайпалары да) «мұғул»

деп танымал болды. Әйтсе де ол кездері өзге руларды мұғул

деп атамайтын. Олардың сырт келбеті, дене құрылымы, лақап

аттары, тілдері, салт-дәстүрі мен әдебі – бірінікі екіншісіне

өте ұқсас. Олардың көне заманнан бері тілі мен әдебінде

аздап қана айырмашылықтары болған. (Тіпті) қазіргі уақытта

Қытай, Жұрша халықтары, нангияс, ұйғыр, қыпшақ, түркмен,

қарлық, қалаш қауымдары, мұғулдар арасындағы өскен барша

тұтқындар мен тәжік халықтарының бәрі «мұғул» деп аталуға

дейін жеткен. Бұл халықтар да қадірі (дәрежесі) мен мәртебесі

үшін өздерін «мұғул» деп атауды жөн санайды 114 .

114

Шыңғыз ханның әскерлерінің негізі бөлігі оның дәуіріне дейін жалпылама

75

ШЫҢҒЫЗ ХАН


Бұған дейін татарлардың (бұрын ие болған) құдіреттілігі

мен күшінің ықпалынан осындай жағдай болған. Сол себептен

қазірге дейін Қытай, Үнді, Синд аймақтарында, Шын мен

Машында, қырғыз, килар, башқұрт елінде, Дешті Қыпшақ пен

солтүстік аймақтарда, араб қауымында, Шамда, Мысырда,

Мағрибта барша түркі тайпаларын татарлар деп атайды.

Өзінің (әрқайсысының) әскері мен патшасы бар, атақты да

даңқты татар рулары алтау. Олардың таратылуы: тутуқлиут

татар (тұтұғұл-татар), алчи татар (алшы-татар), чаған татар

(шаған-татар), куйин татар (қойын-татар), тарат татар (тераттатар),

барқуй татар (барқы-татар). Тутуқлиут (тұтұғұл) қауымы

– татар қауымдарының ең құрметтісі.

Мынадай әдет бар: бұл рудан (тұтұғұлдан) шыққан кез

келген адам, егер еркек болса, оны «тутуқлитай» (тұтұғұлтай)

деп атайды. Егер оның жынысы әйел болса, оны «тутуқлличин»

(тұтұғұлшын) дейді. Алшы-татар руынан шыққандарды алчитай

(алшытай) және (әйелдерін) алчийин (алшын) дейді. Куйин

татар (қойын-татар) руынан шыққанды «куйитай» (қойтай) және

(әйелдерін) куйичин (қойшын), терат руынан шыққандарды

тарати (терати) және (әйелдерін) тераушын (тараучин) деп

атайды.

Бұл қауымдарда бір-бірімен шайқастар мен теке тірестер

көп болған, олар әрдайым бірін-бірі өлтірумен, талан-таражға

салумен, тонаумен әлек болған. Әйтсе де олар мен мұғулдар

тайпасы арасында жанжал туып, соғыс басталса, сол жағдайға

байланысты әп сәтте (татар рулары) бірігетін еді.

татар деген атаумен белгілі, кейіннен мұғул атауымен танымал болған

тайпалардан тұрған. Сондықтан, дүниежүзінің халықтары Шыңғыз хан мен

оның ұрпақтарының олардың елдеріне жасаған жорықтарын мұғул-татар

шапқыншылығы деп атап кеткен. Мұғул деген атау XIX-XX ғасырларда орысшаға

моңғол деп қате аударылып, сол кезден бастап моңғол-татар деген сөз тіркесі

пайда болған.

76


Ал олардың (татарлар мен мұғулдар) арасындағы ежелгі

кек пен қастық келесі себептен болған: Мұғул тайпаларының

ханы Қабыл хан заманында қият қауымының көпшілігі оның

руынан еді және мұғулдардың нируун қауымдары оның

ағайын бауырлары болатын. Ал оған дейін әрқайсысы өзінің

ерекше атымен және лақабымен танымал болған басқа мұғул

тармақтары оның (Қабыл ханның) немере ағалары мен атабабалары

болып келеді. Туыс әрі дос болғандықтан (оның)

жақтастары, одақтастары еді. Қиыншылық пен шапқыншылық

кезінде оның қорғаушылары мен қолдаушылары болатын.

(Бірде) Қабыл ханның қоңырат руынан шыққан әйелі Қуақу

Луқудың ағасы Сайин Тигин (Сайын тегін) атты кісі ауырып

қалады. Оны емдеу үшін (мұғулдар) татарлардан Чарқил

Будуй (Жарқыл будуй) атты бір «қамиді» шақырады. Ол келіп

қамшымен ем жасайды, алайда Сайын тегін өліп қалады.

(Мұғулдар) ол қауымға (татарға) берген уәдесін орындап, оны

(емшіні) үйіне жөнелтеді. Содан Сайын тегіннің аға-інілері

барып Жарқыл емшіні өлтіріп кетеді. Осы себепті татарлар мен

мұғулдар арасында жаугершілік пайда болды.

Қабыл ханның балалары Сайын тегінмен құда-жекжат

болғандығы себебінен, қажеттіліктен және амалсыздан оның

руына көмектесуге тура келді. Осы себептен олар мен татарлар

арасында ұрыс-керіс, дұшпандық және соғыс жағдайлары орын

алды, сөйтіп олар әлденеше рет ұрыс жүргізді.

Екі жақ та ыңғайлы сәттің туған кезінде бірін-бірі өлтіріп,

тонап кететін. Көп жылдар бойы бұл соғыс пен жаугершілік

(жағдайы) жалғасты.

Оқиғаның әуелгі басталуында татарлар ыңғайлы кезді

пайдаланып Хамбақай қаанды (Қамбағай қағанды) ұстап алады.

Бұл жайлы олардың (тайжуыттың) рулық тармақтарына қатысты

дастанда (баяндап) қамтылатындай, Қамбағай қаған тайжуыт

руының патшасы әрі көсемдерінің бірі болатын және Қабыл

77

ШЫҢҒЫЗ ХАН


ханның барша немере ағаларынан тарағандар оның руласы

(ұрығы) болып табылатын.

Және (татарлар мен мұғулдар арасында дұшпандық пайда

болуының тағы бір) себебі – Қытайдың Алтан ханы Қабыл ханнан

қатты ренжіген еді. Себебі ол Алтан ханның (жіберген) елшілері

мен нөкерлерін өлтіріп тастаған болатын. Бұл жайлы аталған

дастанда айтылғандай, (осы себептен Қытай патшасының) оған

(Қабыл ханға) және оның туысқандары әрі одақтастары болып

келетін мұғулдарға қарсы қастандық ойы мен жек көру сезімі

нық орнықты.

Ал татарлар оған (Қытай патшасына) бағынышты, бодан

болғандықтан, олар (татарлар тұтқындап алған) Қамбағай

қағанды оған (Қытай патшасына) жібереді. Сонымен қатар,

өздерінің де оған (Қамбағай қағанға) ежелгі дұшпандығы мен

қастығы бар еді, сол үшін осындай өрескел және тайсалмас

әрекетке барды.

Қытай патшасы Қамбағай қағанды темір шегемен ағаш

есекке қағып тастауға бұйырды. (Сонда Қамбағай қаған) былай

деді: «Мені сен емес, басқалар ұстады (тұтқынға алды). Менімен

мұндай жиіркенішті түрде (есеп) айырысуың ешбір мақтауға

лайық емес, төмен әрі бекзаттылықтан тыс (іс болып табылады).

Барлығы менің туыстарым болып келетін мұғул тайпалары (мен

үшін) сенен кек қайтаруға тырысады, сол себептен саған да,

сенің мемлекетіңе де қиындықтар келеді».

Алтан хан оның сөздеріне құлақ аспай, Қамбағай қағанды

ағаш есекке қағып тастады, содан қаза тапты. Сосын (Қытай

патшасы) оның Булуғачи (Бұлғашы) атты нөкерінің біріне еліне

қайтуға рұқсат берді. Ол мұғулдарға қайғылы оқиғаны жеткізді.

Осы жағдайдан соң Қутула хан (Құтула хан) мұғул әскерімен

Қытай патшасына соғысқа аттанып, ол елді тонады, қырғынға

ұшыратты. Бұл оқиғаның егжей-тегжейлі баяны Қабыл хан

жайлы дастанда әңгімеленетін болады.

78


Келесі бір жолы татар рулары ыңғайлы сәтті аңдып Қабыл

ханның үлкен ұлы, қият-жұрқын руының арғы атасы Укин

Барқақты (Өкін Барқақты) ұстап алады, содан оны ағаш есекке

шегелеп өлтіру үшін Алтан ханға жібереді. Осының салдарынан

мұғул тайпаларының Қытай патшасы мен татар қауымдарына

(деген) дұшпандығы мен жеккөрушілігі күшейе түсті. Содан

олар Шыңғыз ханның уақытына дейін әрдайым бір-бірімен

соғысып жатты. Әр жақтан да (әскер шығып бірі) екіншісінің

еліне кіріп қырып-жойып, тонап кететін еді. Шыңғыз хан

мен оның ұрпақтары жайлы дастанда толық айтылатындай,

Шыңғыз хан барлық татар рулары мен қытай патшаларын (өз)

қылышының азығы етіп, бәрін әлсіз етіп, өзінің тұтқындарына

айналдырды. Және барша уәлаятын бойсұндырып, өз тағының

астына алды. Оны (бұл биліктің жалғасын) біз қазіргі уақытқа

дейін көріп келеміз [76-81].

Миргит (Меркіт) 115 тайпасы

Оларды тағы удуйит (удойыт) руы деп те атайды.

Мұғулдардың кей бөлігі меркіттерді мигрит деп атағанымен, екі

атаудың да мағынасы бір. Осы сияқты бекірін руын да (кейде)

микрин деп атайды, олардың шығу тегі мен тармақтары да

баяндалатын болады.

Ол удойыт-меркіт тайпасының жіктелуінде келесідей төрт

тармағы бар: ухаз, мудан, тудақлин және жиун. Бұл рудың

саны көп, әрі аса ержүрек те күшті әскерлері бар болатын. Бұл

115

Меркіт – мұғулдардың бір тайпасы. Шыңғыз хан дәуірінде олар түгел дерлік

қырылған, оның себебі осы тақырыптың беттерінде көрсетілген. Меркіттердің

тірі қалғандары сол кездері басқа тайпалардың арасына сіңісіп кеткен. Қазіргі

кездегі мәліметтерге қарағанда, меркіт деген атау қазақ халқының құрамындағы

керейлердің ішінде, сонымен қатар өзбек, қырғыз, ноғай, башқұрт, тува, хакас

халықтарының арасында кездеседі.

79

ШЫҢҒЫЗ ХАН


(меркіттер) мұғулдардың бір бөлігі (тайпасы) еді. Олар Шыңғыз

ханмен де, Оңмен де шайқасып соғысқан. Олар туралы тарихтың

бірнеше жерінде хикаяланатын болады, (бұл туралы мәлімет)

сол жерлерде белгілі болады.

Әлдеқалай бір күні Шыңғыз ханның жастық шағында олар

одан үстем болып, кенет оны тұтқынға алады. Ол кезде тұтқынды

бірден өлтіріп тастау дәстүрі жоқ болатын, бәлкім, (орнына) бір

нәрсені (айырбас етіп) алып, оларды босатып жіберетін.

Бұл іс былай болған еді. Бір жолы Шыңғыз хан маңызды

іс бойынша кетіп бара жатқан. Ол биік бір төбеге жетіп, төбе

басына қарай беттеді. Кенет ер-тоқымының өмілдірігі шешіліп,

ер-тоқымы ат үстінен ажырап кетті. (Шыңғыз хан) құлады. Бұл

жағдайға қатты таңданған ол өзіне-өзі: «Бәлкім, Хақ Тағала

менің бұл жолмен баруымды қаламай, менің ісімді қиындатып

жатқан шығар», – деді. Ол қайту жайлы ойлады. Алайда шайтан

қайтадан азғырып, (Шыңғыз хан) көңілінің қалауына еріп

(беттеген) жағына қарай кетті. Кенет күтпеген жерден меркіт

қауымының бірнеше адамы шабуылдап, оны тұтқындап алды.

Сөйтіп (өз тұрақтарына) алып кетіп, оны (қашып кетпеуі үшін)

күзетіп тұрды. Сосын Шыңғыз ханның үйінен (оны айырбастап

алу үшін) бір затты оларға беріп жіберіп, оны қайтып (босатып)

алды.

Басқа (бір) жолы: мақсаттар мен ниеттердің Иесі (Құдай

Тағала) Шыңғыз хан мен Оң ханның арасына бүлік пен

алауыздық салып, (олардың одақтастығы) бөлінген кезде,

меркіт руы бұрындары Шыңғыз ханмен де, Оң ханмен де көп

рет жауласып, соғысқанына және бір жолы Оң хан оларды

(меркіттерді) тонап кеткеніне де қарамай, осы Шыңғыз хан мен

Оң ханның арасы бөлінгенде (меркіттер) Оң ханмен де, оның

бауыры Жагамбумен (Жағамбу) де одақтасып, достасып алды.

Сол кезде олар (меркіттер) кездейсоқтықпен жеңіске жетіп,

80


оның (Шыңғыз ханның) үйі мен мекенін тонап кетті. Тіпті оның

бәйбішесі Бөрте фужинді алып кетіп, оны Оң ханға жібереді.

Шыңғыз хан (ол оқиғадан) хабардар болған кезде, сенімді

бір кісіні жіберіп Оң ханнан оны (Бөрте фужинді) қайтаруын

сұрайды. Оң хан оны адалдық пердесінің артында (ұстап), оны

әлгі жіберілген елшімен бірге қайтарып жібереді. Жалайыр

тайпасы жайлы (тарихта) айтылғандай, жолда ол Жошы ханды

босанады [93-94].

Курлаут (Күрлеуіт) 116 тайпасы

Бұл қауым қоңырат, елжігін мен барқұт руларымен жақын,

әрі бір-бірімен байланған, сондықтан олардың бәрінің тамғасы

бірдей еді. Олар туыстық шарттарын орындайды әрі (бірбірімен)

күйеу балалық пен келіндік (қыз алып, қыз беру әдетін)

ұстанады. Бұл үш-төрт ру ешқашан Шыңғыз ханмен соғыспаған

және дұшпандық та жасамаған. Сондай-ақ ол да ешқашан оларды

бөлмеген және ешкімге құлдыққа бермеген, оның себебі – олар

оның қарсыластары болмаған. (Шыңғыз хан) әділдік (жолына)

сай оларды өзінің ордасына күзетшілікке тағайындады. Оның

(Шыңғыз ханның) кезінде олардың бәрі туыстық пен құдажекжаттық

жолына (айрықша құқыққа) ие еді, әрі бәрі Жидай

ноянның күзет (бөлімінің) құрамында болатын. Қазіргі кезге

дейін күзетте (қызмет ететін) олардың ұрпақтары бар.

Шыңғыз хан дәуірінде күрлеуіт уймақут (оймақут) руынан

үлкен әмір Ибуган ноян болды. Оның ұлы Буруңтай (Бөріңтай)

ноян да Шыңғыз ханның уақытында құрметке ие әмір болған.

116

Күрлеуіт деген атау қазіргі заманда қазақ руларының арасында кездеспейді.

Қазақ халқының құрамындағы қыпшақ руында қыпшақ-күрлеуіт деген тармақ

бар.

81

ШЫҢҒЫЗ ХАН


Оның ұлы Туртақа нуйан (Тортақа ноян) Арық Бұқаның

қызметінде болды және оны өзімен ертіп жүретін еді [97-98].

Тарқут (Тарғұт) 117 тайпасы

Бұл мемлекетке (Иранға) қағаннан Тарқудай (Тарқұдай) атты

бір кісі келген, ол осы рудан болатын. Одан басқа (ол рудан)

шыққан (өзге) әмірлердің аттары мен лауазымдары белгісіз.

Алайда бұл тармақтан шыққан әйелдердің арасынан бәйбіше

болған-аса мәртебелі ханым Бартан баһадүрдің әйелі, төрт

ұлдың анасы, оның есімі – Сунигул (Сүнигүл) фужин [99].

Уйрат (Ойрат) 118 тайпасы

Ойрат тайпасының жұрты мен тұрақтау мекені – Сәңгур

(Сеңгір муран) 119 болатын. Көне дәуірлерде бұл өзеннің

бойында тұмат руы мекендеген. Бұл жерден (бірнеше) өзендер

ағып шығады, бәрі бірге қосылып Ким (Кем) дейтін өзенге

117

Бұл тайпа туралы мәлімет жоқ.

118

Ойрат тайпасы осы бетте аталған сегіз өзеннің бойында мекендеген (Ескі

карталарда ол жерлер «Урянкайский край» деп көрсетілген). Ол өзендер бір-бірімен

қосылып Кем деген өзенге, одан соң, біздің пікірімізше, Кем, Абакан және Ангара

қосылған жерден бастап Енисей (Анқұра) деп аталатын алып өзенге айналады.

Кеңес үкіметі кезінде Енисейдің бойында бірнеше су электростанциялары мен

су қоймалары салынды. Сондықтан судың деңгейі көтеріліп, Кем деген өзеннің

арнасы, судың астында қалып, ол да Енисей болып аталып кеткен. Ойрат тайпасы

мекендеген жерлер 1922-1948 жылдары РСФСР-дың құрамындағы Ойрат автономиялық

облысына қараған. Содан соң «Горно-Алтайская автономная область»

деп те аталған. Алтайский крайдың құрамында да болған (Админстративная

карта СССР, 1925 г.). Қазір Тыва Республикасының аумағына кіреді.

119

Бұл сөзді Сіңгур немесе Сүңгур деп те оқуға болады.

82


айналады. Одан соң ол (өзен) Анқұра муран 120 өзеніне құяды.

Бұл өзендердің атаулары келесідей: Кук муран (Көк муран), Ун

муран (Он муран), Қара усун (Қара үйсін), Санби тун (Сәнбі

түн), Ақри муран, Ақ муран, Журча муран (Жұрша муран) және

Чаған муран (Шаған муран).

Бұл қауым көне дәуірлерде саны жағынан көп болатын,

сондықтан бірнеше тармаққа бөлінген және (олардың)

әрқайсысының келесідей ретпен (келетін) жеке-жеке атаулары

бар болатын: Угалат (Огалат, Ұлат), Бағатут, Құуыт (Құйыт),

Киргут (Кирғұт).

Олардың тілдері мұғулдық болғанымен, (тілі) басқа мұғул

қауымдарының тілдеріне қарағанда, азын-аулақ өзгешелігі бартұғын.

Мәселен, келесідей: өзгелер пышақты «китуға» десе,

олар «мадаға» деп айтады. Соған ұқсас сөздері көп.

(Ойраттардың) әр кез патшасы мен ұлығы болған. Шыңғыз

хан кезінде олар аздап қарсылық көрсеткені болмаса, тарихта

жазылғандай кейін керемет тіл табысып, бойсұнған. Шыңғыз

хан олармен байланыс жасап, қыз беріп, (қыз) алған. Сөйтіп,

олардың арасында туыстық пен құда-жекжаттық (қатынас)

болатын.

Сол дәуірлерде бұл рудың патшасы әрі басшысы Қутуқа бики

(Құтықа бек) (болатын, оның екі ұлы бар еді: Иналчи (Иналшы)

мен Туралчи (Тұралшы). Сондай-ақ Мөңке қаған (әйелдікке)

алған Оғыл Қаймыш атты бір қызы да бар-тұғын. Бұрынырақ

Шыңғыз хан оны әйел етіп алуға ниет еткен еді, алайда (ол)

орындалмады. Айтуларынша, ол (Оғыл Қаймыш) Құбылай

120

Анқұра өзені «Жамиғ ат-тауарихтың» қазақша аудармасындағы 40-бетінде

техникалық қателіктен Ангара муран деп көрсетілген.

Анқұра өзені, біздің пікірімізше, қазіргі Енисей өзені. Ол туралы 107-108

сілтемелерден оқуға болады. Бұл жерде назар аударатын мәселе – «Жамиғ аттауарихта»

Енисей деген атау кездеспейді. Сондықтан Енисей деген атау Шыңғыз

хан дәуірінен бергі кездері пайда болған деп тұжырым жасауға болады.

83

ШЫҢҒЫЗ ХАН


қаған мен Хұлағу ханның жеңгесі болғанына қарамай, оларды

«балаларым» деп атайтын, ал олар болса, оған толықтай сыйқұрмет

көрсететін.

Шыңғыз хан өзінің қызы Чичаганды (Шишағанды) Туралчи

курганге (Тұралшы гургенге) берген еді, одан үш ұл туды:

(Олардың) бірін Буқа Тимур (Бұқа Темір) атайтын, ал екіншісін

Буртуа (Біртуа). Біртуаның мінезінде бір сылбырлық бар еді,

ол сонысымен танылды. Үшінші (ұлдың) есімі – Парс Бұқа

(Барыс Бұқа). Одан екі қыз туды: бірі – Илчиқмиш (Елшікміш)

қатын, ол Арық Бұқаға берілді. Ол бәйбішесі болатын әрі ол

(Арық Бұқа) оны өте жақсы көретін. Оның бойы биік болатын,

(Арық Бұқаның) одан баласы болмады. Басқа (қызы) – Урқана

(Орқана) қатын. Оны Шағатайдың немересі, Муатуганның

(Муатуған) ұлы Қара Хұлағуға (тұрмысқа) берді. Орқана

қатыннан Мүбарак шах туды. Үгетай оны (Орқана қатынды)

өте жақсы көретін, сондықтан оны Урқана бари (Орқана бари),

яғни келін деп атайтын. Ол ұзақ уақыт бойы Шағатай ұлысын

басқарды. Жоғарыда аталған үш ұлдан келесідей ретпен

балалар дүниеге келді:

Буқа Тимур (Бұқа Темір) ұрпақтары

Оның Чунан (Шонан) есімді ұлы бар еді. Оған Арық Бұқа

(өзінің) Нумуған есімді қызын берген болатын. Және (одан

бөлек) екі қызы бар еді: Улжай хатун (Ұлжай қатын), ол Хұлағу

ханның әйелі болған. Екіншісінің аты белгісіз, оны Батудың

даңқты әулетінен болған Туқанға (әйелдікке) берген. Одан

Муңка Тимур (Мөңке Темір) туған.

Басқа риуаятта келесідей (баяндайды): бұл Бұқа Темірдің

төрт әпкесі бар болатын: бірі – Куйак (Құяқ) қатын, Хұлағу

84


ханның бірінші әйелі, Жумқурдың (Жұмқырдың) анасы, тағы

бірі – Орқана қатын, Мубарак шахтың анасы, үшіншісі – Бату

ұлысының патшасы Мөңке Темірдің анасы, төртіншісі – Ұлжай,

Хұлағу ханның әйелі.

Буртуа (Біртуа) ұрпақтары

Оның екі ұлы болды: бірінің есімі – Улуқ (Ұлық), ал екіншісі

– Жинан. Екеуі де Құбылай қағанның алдында (қызметінде)

болды. Шыңғыз хан бұл Біртуаға (өз) руының қызын берді, (сол

үшін) Біртуа күйеу бала болды. (Ал қыздың) есімі де, шығу тегі

де белгісіз.

Парс Бұқа (Барыс Бұқа) ұрпақтары

Оның екі ұлы бар: бірінің аты – Шираб, екіншісінікі –

Бикламиш (Бекламыш). Олардың екеуі де Құбылай қағанның

алдында әрі оның нөкерінің қызметінде болды.

Құтықа бектің жоғарыда аталған басқа бір ұлы Иналшы

туралы хикая келесідей. Бату оған өзінің Қулуй Игачи (Құлый

игашы) есімді қарындасын берді. Одан Улду (Ұлду) атты ұл

туылды, оның екі ұлы болды: Нигубай және Ақу Тимур (Ақу

Темір). Екеуі де Қуничи (Құнышы, Қонишы) ұлысында болды,

жалайырдың төрт мыңдығын басқарды.

Барлық әмірлер мен гургендер арасынан ойрат руының

басшысы, Құтықа бекпен туыстығы бар Тиңгиз (Теңіз) гурген

есімді біреу болды. Оған Күйік хан қызын беріп, содан оның

күйеу баласы болды. Күйік хан дүние салып, патшалыққа Мөңке

хан отырғанда, Күйік ханның әулетімен (бірге) кейбір әмірлер

85

ШЫҢҒЫЗ ХАН


опасыздық (жасауды) ойластырды. Әмірлер өлім жазасына

кесілді, Теңіз гургенді да айыптап, (оны) таяқпен сондай ұрып

тастады, оның жамбастарының еттері салбырап қалды. Содан

оның бұрынғы әйелі, (Күйік ханның) қызы қағаннан жанын

кешуін сұрады, оған оны сый етті. Арғын ханның бәйбішесі

Қутлуқ (Құтлық) қатын Теңіз гургеннің жоғарыда аталған

әйелінен (туған) қызы болатын.

Теңіз гургеннің ұлдары: Суламиш (Суламыш) және ... 121

Суламыштың ұлы – Чичак (Шешек) гурген.

Хұлағу ханның қызы Тудукачты (Тудықашты) Теңіз гургенге

(әйел етіп) беріп еді, қазіргі уақытта оны (әйел етіп) немересі

Шешек гурген иемденген, оның одан балалары бар.

Таракай (Тарақай) гурген Жақир (Жақыр) гургеннің ұлы еді.

Жақыр гурген Бұқа Темірдің ұлы болатын. Ол және оның ұлы

Тарақай гурген ойраттар мыңдығының әмірі еді. Хұлағу ханның

қызы Маңгүлукан Тарақайдың әйелі еді. Ол дүние салған кезде,

оның орнына Мөңке Темірдің қызы Арақутлуғты (Арақұтлықты)

алды. (Кейін ол) әскермен Диярбекирден қашып, Шамға қарай

кетті, ол жақта одан әскерді тартып алып бөліп тастады.

Хұлағу ханның үлкенірек ұлы Жұмқырдың бәйбішесі

Нулун (Нұлұн) қатын Бұқа Темірдің қызы және сонымен бірге

Жақыр гургеннің әпкесі еді. Оның Урғудақ атты қызы болатын,

оны Сунжақ аканың (Сүнжақ аға) ұлы Шадиге берді. Қазір

Жибиш (Жібіш) және оның әпкесі Кунжушкаб (Күнжушкап)

қатын Ислам патшасының (Алла оның билігін ұзартсын!) әйелі

– сол Урғудақтың қыздары болатын. Оның (Урғудақтан) басқа

Улжитай (Олжатай) атты қызы бар еді, (ол) Мөңке Темірдің

әйелі болатын.

Оның одан екі қызы болды: бірі – жоғарыда аталған Ара

Құтты. Мөңке Темірден соң оны оның ұлы Анбарчи (Анбаршы)

121

Екінші ұлдың аты жазылмаған.

86


алды, оның одан Қутуқтай (Құтықтай) атты қызы бар еді. Оны

Самқардың ұлы Араб айттырып алды.

Иран мен Тұранда ойрат тайпасынан шыққан әмірлер

көп болған, (қазір де) бар. Алайда (олардың) кімнің қандай

тармақтан екені белгісіз. Олар тек өзара ғана өздерінің шығу

тектерін біледі.

Солардың қатарында әмір Арғун ақа (Арғын аға) болатын,

алайда оны шығу тегіне қарап ешкім құрметтемейтін. Нақыл

етілуінше, Үгетай қағанның кезінде бір аштық болған жылы,

қиыншылық уақытында әкесі оны жалайыр руынан шыққан

Илуга Қадан (Елуге Қадан) атты әмірге сиырдың бір сан

етіне айырбас жасап жіберген екен. Ол әмір Үгетай қағанның

(қолында) атабек болған екен. (Елуге) өзінің ұлдарының бірін

Үгетай қағанның түнгі күзетінің кезегіне тағайындағанда, ол

онымен бірге (ол күзетке) Арғын ағаны да тағайындады. Ол

ширақ, іскер адам болғандықтан әсте-әсте үлкен әрі құрметті

адамға айнала бастады, Иран мемлекетінің басқақи (басқақы)

дәрежесіне дейін жетті. Оның ұлдары келесілер: Гирай Малик

(Керей Мәлік), Тарйачи (Таряшы), Науруз (Наурыз), Лигзи,

Хажи (Қажы), Йул Қутлуғ (Жолқұтты), Булдуқ (Бұлдық) және

Уйратай (Ойратай). Ал оның немерелері: Курак (Құрақ) және

одан басқа да көп. Сонымен қатар оның қыздары да көп болды.

Олардың кейбірін ол патшалар мен әмірлерге ұзатты. Оның

ұлдары Наурыз және Лигзи мақтаулы әулеттің қыздарын алып

(оларға) күйеу бала болды.

Ойрат тайпасынан Ил Шукурчи (Ел шүкірші) мен оның ұлы

Туған шыққан.

Тоқтай бек ажалын тапқан соңғы соғыста (Ел шүкірші) жолда

Шыңғыз ханның әскеріне қарсы соғыспады, (оған) мойынсұнды.

Оларды Тоқтай бекке бағыттады, содан (Шыңғыз ханның әскері)

оны қиратып, өлтіріп кетті.

87

ШЫҢҒЫЗ ХАН


Барқут (Барқұт) 122 , Қури (Қоры)

және Туилас (Тулас) тайпалары

Тұмат тайпасы да осылардан шыққан. Бұл рулар бірбіріне

жақын (ұқсас). Оларды (жалпылама) барқұттар деп

атайды, олардың мекені мен тұрақтау орындары Силинга

жақта, мұғул дар мекендеген аймақ пен жерлердің ең шетінде

(орналасқан). (Оны) Барқужин Тукум (Барқұжын, Барқұжын

Тұқым) деп атайды. Ол аймақтарға көптеген (басқа) рулар

орналасқан, мысалы: ойрат, бұлағашы, керемүшін сияқты

(тайпалар) және басқа бір хуйин урийаңқа (құйын-ұриаңқа)

деп атайтын тайпа да осы шепке жақын. Олардың әрбірінің

өз алдына басшысы мен ұлығы болды. Шыңғыз хан олардың

барлығын бағындырды, олардың жағдайлары туралы егжейтегжейлі

(хикаялар осы) тарихта берілген.

Байырғы кезде барқұт руынан Жидай ноянның анасын

ұзатып алған. Жидай ноянның (әкесінің) ағалары, ол Шыңғыз

ханның жақтасы болғандықтан, оның (Жидай ноянның) әкесін

өлтірді. Сол кезде емізулі сәби Жидайды да өлтірмек болады.

(Алайда) оның туыстары мен анасы өз руы ішінде жасырып

қалды. (Сосын) оны өсіріп, Шыңғыз ханға тапсырды.

(Бұл рудың) қазіргі кезге дейін туыстық пен достық жайлы

даулары мен (әрқайсысына арнайы) белгілеп қойылған түрлі

құқықтары бар.

Сондай-ақ барқұт руының илжигин (елжігін) руымен де

достығы болған және бар. (Расында) олар (өздері) олардың

ұрпағынан және тармағынан болмағандығына қарамай, (өздерін

олармен) туыстығы мен бірлігі барлығын даулайды. Осы

122

Бұл тайпалар қазіргі Селенга (Моңғолия) өзенінің төменгі ағысындағы

Барқұжын Тұқым деп атаған жерді (Байкалдың шығысы) мекендеген. Ол

жер Шыңғыз хан дәуірінде Мұғул уәлаятының бір шеті болған (Карта

админстративного деление Азиатской России. 1914 г.). Ол туралы осы кітаптың

соңындағы № 10 картадан көруге болады.

88


себептен (яғни шынайы туыстықтары болмағандықтан) олар

бір-бірінен қыз алып, (қыз) береді.

Арық Бұқаның бір күңі бар еді, одан Найра мен Бұқа туды.

Ол барқұттардың тармағы туилас (тулас) руынан еді.

Бартан баһадүрдің ұлдарының анасы Сүнигүл фужин 123 атты

бәйбішесі де барқұт руынан еді. (Бұл тақырып) аяқталды.

Тумат (Тұмат) тайпасы

Бұл рудың тұрақтаған орны жоғарыда аталған Барқұжын

Тұқым төңірегінде болған 124 . Олар да барқұттардың тармағы

мен туыстарынан тармақталып шыққан және қырғыздар

уәлаятында өмір сүрген, өте ержүрек, жауынгер қауым болған.

Басшысы Тайтуқал Суқур (Тайтоқал соқыр) Шыңғыз ханға келіп

мойынсұнған, бас иді. Сосын Шыңғыз хан Қытай аймақтарын

фатх еткенде 125 алты-жеті жылдай сонда болды. (Елге) қайтып

оралғанында тұматтардың қайта бағынбай қойғанын есітеді.

Шыңғыз хан (ол жаққа) барын руынан шыққан Найа (Ная)

ноянды аттануға бұйырады, (алайда адамдар) «ол ауырып

жатыр» деді. (Сонда) ол Буруғул (Бөріғұл) ноянды жібереді.

Бұл әңгіме ушин (үйсін) қауымының тармақтары туралы

Бөріғұл ноянның хикаясының орта тұсында (толығырақ)


Қысқасы (жағдай былай болған): олар (мұғулдар) үлкен

соғыс арқылы тұмат тайпасын бойсұндырады. Алайда соғыс

кезінде Бөріғұл ноян қаза табады. Олар (тұматтар) арам ойлы,

123

Сүнигүл фужин – Жесугей баһадүрдің анасы, Шыңғыз ханның әжесі.

124

«Жамиғ ат-тауарихтың» 603-бетінде Шыңғыз ханның қоңыраттан шықан

Алшы ноянды төрт мың қоңыраттан тұратын әскермен тұмат аймағына жібергені

туралы және олардың әлі сол жерде екендігі айтылады.

125

Фатх етілуі – жеңіспен алынуы, фатх ету – жеңіп алу, жеңіспен алу.

89

ШЫҢҒЫЗ ХАН


бұзақы мінезді, зұлым әрі теріс ниетті болғандықтан, олардың

көпшілігі өлтіріледі. Бұл рудың әмірлерінен құрметті әрі атақты

болғандары белгісіз [99-105].

Булуғачин (Бұлағашын)

және Карамучин (Керемүшін) тайпалары

Олар да (жоғарыда аталған) Барқұжын Тұқым аумағында,

қырғыздар уәлаятының ең шетінде орналасқан және олар бірбіріне

жақын. Бұл мемлекетте (Иранда) олардан ешкім белгілі

емес, сонымен қатар олардың арасынан (шыққан) даңқты әрі

атақты әмірлерден де, әмір еместерден де ешкім жоқ [105].

Урасут (Ұрасұт), Танлакут (Танлақұт)

және Кустамай (Күстемай) тайпалары

Бұл рулар мұғулдарға ұқсас (келеді). Белгілісі – олар мұғул

дәрілерін жақсы біледі әрі мұғулдардың емін жиі қолданады.

Сондай-ақ оларды орман қауымы деп те атайды. Себебі олар

қырғыздар мен Ким-кимчиуттер (кем-кемжүт) уәлаяты ішіндегі

орманды жерлерді мекендейді 126 .

Орман тайпалары арасында мұғулдардың саны көп, олар

адамдарды (өздерінің сан алуандығымен) адастырады. Содан

ордалары орманды жерлерде орналасқан рулардың барлығын

«орман қауымдары (тайпалары)» деп атайды. Әрі ол рулардың

уәлаяттары қырғыздардың (мемлекетінің) арғы жағында, бір

айлық жолдай арақашықтықта (орналасқан) еді.

126

Бұл тайпалар Қырғыздар мен Кем-кемжүт уәлаяттарының орманды

жерлерінде, яғни қазіргі кезде Ресейдегі Шығыс Саян деп аталатын таудың

солтүстігіндегі ормандарды мекендеген.

90


Шыңғыз ханның кей бауырлары мен (әкесінің) ағалары,

тарихта келтірілгендей, орман тайпасына жататын. Қысқаша

айтқанда, орман тайпаларының саны көп, себебі бір тармақтан

шыққан бір ағайындылар жұрты орманның жанында болса,

екіншісінікі жазықтықта, (сондықтан) олардан тараған рулар

екі атауға ие болған. Дегенмен орман тайпаларының бір-бірінен

айырмашылығы көп. Өйткені (бір) орманнан (екінші) орманға

дейінгі (қашықтық) бір айлық, екі айлық немесе он күндік

жол болуы мүмкін. Қырғыздар мойынсұнып, кейіннен қайта

көтерілген соң, Шыңғыз хан жоғарыда аты аталған руларға

өзінің ұлы Жошы ханды жіберді. Ол (Жошы) Силинга және

басқа қатып қалған өзендердің мұзының үстімен өтіп, қырғызды

(бағындырып) алды. (Жошы хан осы) жорық кезінде және қайтып

келе жатып, (жоғарыда аталған) руларды да бағындырды [106].

Орман урийаңқаттар (Орман ұраңқайлар) 127 тайпасы

Бұл ру басқа ұраңқайларға жатпайды. Олар бұл атауды

тұрақтайтын мекені орманда болғандықтан, алған. Олардың

ешқашан киіз үйі мен шатырлары болмаған, олардың

киімдері жануарлар терісінен (болатын). Және олардың

сиырлары мен қойлары болмаған, олардың орнына олар тау

сиырларын, тау ешкісі мен тау қойына (арқарға) ұқсас журлерді

(қарақұйрықтарды) ұстайтын. Оларды ұстап (үйретіп), сүтін

сауып, (етін) жейтін. Олар (жайлауда) қой бағуды өте жарамсыз,

127

Орман ұраңқайларының мекені, біздің пікірімізше, Саян тауы болған, ол

жерлерде әлі күнге дейін ұраңқай, дүрбен, торғауыт, ойрат және төленгіт деген

халықтар тұрады, тау сиырлары (қодас), тау ешкілері мен арқарлар бар, шаңғы

мен шананы кеңінен қолданады. Ол жерлер көне карталарда «Уранхайский край»

деп белгіленген (Карта административного деление Азиатской России. 1914 г.).

Қазіргі кезде ол жерлер Тыва Республикасының аумағында (Осы кітаптың соңындағы

№ 10 карта).

91

ШЫҢҒЫЗ ХАН


айып іс деп білетін. Сондықтан егер әкесі әлде анасы қызын

ұрсар болса, «Біз сені сондай адамға (тұрмысқа) беріп жібереміз,

(ол жақта) сен қойдың соңынан жүруіңе тура келеді» дейтін. Ал

ол болса (мұндай сөздерден) шектен тыс қапаланып, қайғы мен

мұңнан асылып қалатын.

Көшіп-қону кезде олар жүктерін тау сиырларына тиейтін әрі

ешқашан орманнан шықпайды. Олар тұрақтаған жерінде қайың

және өзге де ағаштардың қабығынан азын-аулақ шатыр мен

лашық жасап, соны қанағат ететін. Олар қайыңды кескен кезде

одан тәтті сүтке ұқсас (сусын) ағып шығатын, олар соны әр кез

су орнына ішіп жүреді. Олардың ойынша осы өмірден жақсы

(ештеңе) болуы мүмкін емес және олардан бақыттырақ ешкім

жоқ.

Олардың пікірінше, егер адамдар қалалар мен уәлаяттарда

және жазықта өмір сүретін болса, онда олар қатты қиналады.

Олардың уәлаятында тау мен ормандар көп болғандықтан, әрі

қар көп жауатындықтан, қыста қар жамылғысының үстінде олар

көп мөлшерде аң аулайды. Олар (өздері) «чана» деп атайтын

ағаштардан ерекше тақтай жасайды, олардың үстіне шығып

алады да, жіптерден тізгін жасап, қолдарына таяқ ұстап алады,

содан қар жамылғысының үстімен (сырғанап), таяқпен жерді

тірейді (яғни итереді), (бұл) судың бетінде қайықты жүргізген

сияқты. Олар чананың (шананың) үстінде жазықтық пен жайлау

бойлап және жота мен құламалардан соншалық тез зымырайды,

тіпті тау сиырын және басқа да жануарларды қуып жетіп,

өлтіреді. Олар өздері теуіп жүрген шананың жанына байлаған

басқа бір шананы алып жүреді. Ауланған аңды олардың үстіне

тиейді. Егер оларға екі-үш мың ман 128 (жүк) тиесе де, (шанамен)

қар жамылғысының үстінде жүру үшін азғантай күштің өзі

128

Ман – орта ғасырдағы салмақ өлшемі. Оның мөлшері әр елде, әр кезде

әртүрлі қабылданып отырған. Мысалы, Иран саудагерлері бір манды 640 мысқал

немесе 2,949 грамға, арабтар 800 грамм шамасына теңерген.

92


де жеткілікті болады. Егер де бұл істе (шаңғы тебуде) әлдекім

хабарсыз және тәжірибесіз болса, ол жүгірген кезінде аяқтары

екі жаққа ажырап, айырылып кетеді, әсіресе төмен қарайғы

құламалар мен жылдам жүру кезінде. Үйретілген адам (болса

шаңғыны) оп-оңай тебеді. Ешкім бұл (айтылғанға) сенбейді, (өз

көзімен) көрмегенше.

(Бұл туралы) сөз Ислам патшасының (Оның патшалығы

ұзақ болсын!) құтты құлағына жетті, сөйтіп ол сол уәлаяттан

(келген) бір топ кісіні алып келуін бұйырды. Олар оны (шаңғы

тебуді жоғарыда) баяндалған жолмен атқарды. Ол (тәсілдің

шындығы) дәлелденді әрі онда қате болмады. Қазіргі уақытта

(патша) қайтадан (тәсілді сынауды) бұйырды.

Шананы Түркістан мен Мұғулстанның көп аймақтарында

біледі. Әсіресе ол жайлы Барқұжын Тұқым, Қоры, Қырғыз,

Ұрасұт, Таналкут (Төлеңгіт) пен Тұмат уәлаяттарында жақсы

біледі, себебі ол аймақтарда бұл тәсілді (көп) қолданады.

Ол аталған халық дәстүр мен әдет-ғұрыптарына берік әрі әр

кез ормандарда мекендейді. Алайда Шыңғыз хан мен оның

әулетінің құтты дәуірінде ол аймақтар өзге мұғул руларының

жұртына айналды, олар (ұраңқайлар) өзге мұғул (руларымен)

араласып кетті. Бүгінгі таңда сұлдұс руының жұрты сол орманды

өңірлерде.

Шыңғыз хан кезінде бұл рудан сол қанат мыңдық әмірлері

арасында Удачи (Ұдашы) атты әмір болған. Кейін оған өз

мыңдығымен бірге Бұрқан Қалдұн аймағындағы Шыңғыз

ханның «Ғуруқ бүзүрг»-ін (Ұлы қорығын) 129 қорғау тапсырылды.

(Сол үшін) олар ешқашан (басқа) күзетке бармайды. Төле

хан, оның әулеті, Құбылай қаған, Мөңке қаған мен олардың

әулеттері – бәрі сол қорыққа жерленген. Шыңғыз ханның өзге

тұқымдарының қорықтары өзге жерде орналасқан [107-109].

129

Ғуруқ бүзүрг – Ұлы қорық. Ол туралы 289-сілтемеден оқуға болады.

93

ШЫҢҒЫЗ ХАН


Қурқан (Құрқан) 130 тайпасы

Шыңғыз хан тайжуыт тайпасымен соғысып, ол (Шыңғыз

хан) әскер жинап жатқан кезден бұрын бұл ру Шыңғыз ханға

қосылды. Олар жайлы әңгіме тарихта (осы кітапта) келтірілген.

Алайда бұл рудан бұрындары да, қазіргі кезде де қандай да бір

ұлы әмірдің шыққаны белгісіз [109].

Суқайут (Сақайыт) 131 тайпасы

Шыңғыз ханның тайжуыт руымен қарсыласып, дау-дамай

болған кезінде бұл ру Шыңғыз ханға қосылды, содан әскері

көбейді. Олар жайлы осы тарихта ескертпелер келтірілген.

Дегенмен бұл рудан ол кезде, әлде қазір де құрметті, атақты әрі

сыйлы болғандардан ешкім белгілі емес [109].

Өздерінің жеке басшылары мен көсемдері болған түркі

тайпалары жайлы

Алайда олардың жоғарыдағы бөлімде аттары аталған түркі

және мұғул тайпаларымен аса байланыстығы мен жақын

туысқандығы жоқ, бірақ өздерінің түр-келбеті мен тілі бойынша

оларға жақын (бірдей) болған.

Жоғарыдағы бөлімдерде аталған рулар (бізге) жақын уақытта

бір-бірімен аса туысқандық және қарым-қатынаста болмаған

130

Қурұқан деп те оқылады. Бұл тайпа Шыңғыз хан құрған он үш күрен нің

тоғызыншысының құрамына кірген («Жамиғ ат-тауарих», 330-бет). Одан басқа

ешқандай дерек жоқ.

131

Бұл тайпа да Шыңғыз хан құрған он үш күреннің тоғызыншысының

құрамына кірген. Басқа ешқандай дерек жоқ.

94


(яғни, бұрынырақ енші бөлісіп кеткен). (Төменде айтылатын)

рулардың әрқайсысының патшасы, бастаушы көсемі, өздеріне

тиесілі жұрты және белгілі тұрақтау орындары болған, әрбірі

бірнеше ру мен тармақтар болып табылады (яғни, бөлінген).

Ол қауымдарды бүгінгі таңда жоғарыда аты аталған түркілер

мен түркі-мұғулдар онша құрметтемейді, себебі мұғулдардың

патшалары болған Шыңғыз ханның әулеті Құдай Тағаланың

көмек-күшімен оларды бағындырып, беделін төмен түсірді.

Дегенмен ол рулар көне замандарда басқа түркі руларының өзге

әулеттерінен құрметтірек әрі атақтырақ болған-ды және даңқты

патшалары болатын. Бұл рулардың әрқайсысы туралы әңгіме

бөлек (өз орнында) еске алынады.

Кирайит (Керейт) 132 тайпасы

Нақыл етілуінше, көне замандарда бір патша болған еді.

Оның жеті ұлы бар екен және олардың бәрінің жүз – келбеті

қараторы екен. Осы себепті оларды керейт деп атап кеткен.

Осыдан соң уақыт өте келе, ол ұлдардың әрбірінің ұрпағы мен

тармақтары өздеріне тән атауы мен лақап аттарын алды. Соңғы

кезге дейін керейттер деп шын мәнінде бір патшасы бар бір (рулы)

тармақты атап келген. Өзге ұлдар патша болған бауырының

қызметшілеріне айналды, (өйткені) олардың қатарынан патша

шыққан жоқ.

132

Керейт тайпасы мұғулдар мен наймандарға көрші тұрған. Керейт тайпасынан

Шұрқын, Түңқайыт, Сақайыт, Тубауыт, Албат атты тайпалар тараған.

Керей деген ру қазіргі кезде қазақ халқының құрамына кіреді (№9 карта).

95

ШЫҢҒЫЗ ХАН


Олардың жағдайларының баяны

Ол замандарда (керейт) сол аймақтағы өзге руларға қарағанда

үлкен күш пен құдіретке ие болған. Оларға Исаның (Алланың

оған сәлемі болсын!) шақыруы (діні) жетті, содан олар оның

дініне кірді.

Және олар (түркі тайпаларына жататын) мұғулдардың бір

түріндей 133 . Олардың өмір сүрген мекені Ұнан мен Килураң

(өзендерінің бойы), Мұғулстан жері, ал ол аймақтар (Мұғулстан

жерінің бір шеті) Қытай уәлаятының шекарасына жақын (бірақ

онымен шекараласпайды).

(Керейттер) көп рулармен жиі жауласқан, әсіресе найман

руларымен өте көп текетірес жасаған.

Жесугей баһадүр мен Шыңғыз хан заманында олардың

патшасы Оң хан болған. Олар дос болатын. Сондықтан (осы)

тарихта жазылғандай, (Жесугей баһадүр мен Шыңғыз хан) Оң

ханға көп рет көмек беріп, қолдау көрсеткен. Соңында олардың

арасы дұшпандықпен аяқталды, содан олар соғысуға кірісті.

Осы себептен олар (жеңіліс тауып) Шыңғыз ханның тұтқындары

мен құлдары болды.

Оң ханның кезінде жұрқын руының басшысы, гурани әкімі,

түменбасы Гүйук (Күйік) баһадүр атты біреу болған. Оның

жұрты Қараун Жидун (Қарауын жидүн) мен Чигар Жилғар

өңірінде (болатын).

Шыңғыз хан Оң ханды жеңіп, оның тайпасы қашпақ болған

кезінде, Күйік баһадүрдің төрт ұлы болатын: Муйнуқ (Мойнақ),

Сартау, Илуган (Елуген), Сайқан Кукучу (Сайқан кукушу). Осы

жеңіліс (кезінде) олар қорқып, Шыңғыз ханның жағына өтуге

келісім береді. Жүз адаммен оған қызметке келді. Тайжуыт,

қатаған және салжуыт руларымен болған ұрыста олар оның

133

Бұл сөйлем – мұғулдар керейлермен бір аумақтарда араласып өмір

сүргендіктен, керейлер де мұғулдарға ұқсас деген мағынаны аңғартады.

96


(Шыңғыз ханның) нөкері қатарында болды, (жақсы) ынтажігерлілік

көрсетті. Содан оның (Шыңғыз ханның) қызметінде

құрметті әмірлері болды.

Олардың әулетінің саны көп. Қазіргі кезде олардың руынан

көпшілік (адамдар) қағанның қызметінде және өзге де ұлыстарда

қызмет етуде. (Олардың ішінде) Мойнақтың Муңк (Мөңк) атты

бір ұлы және Дурбай бин Буқуз Буқа бин Мөңке бин Муйнуқ

(Дүрбай ұлы Бұқыз Бұқа ұлы Мөңке ұлы Мойнақ) (деген ұрпағы

бар). Ол Кийуки атты бисут руынан шыққан (адаммен) ұлы

мәртебеліге Маликтимур бин Миңқан Киуннан (Мәліктемір ұлы

Мыңхан Киүн) елшілікпен келген еді. Бұл керейттердің рулары

мен тармағы өте көп, олардың бәрі Оң ханның бағыныштылары

әрі қызметшілері болған еді. Олар (келесідей түрде) бөлінеді:

Оң ханның жеке жазғы жайлаулары: Талан Дабан, Гусаур

Наур.

Оның оң қанаттағы әскерінің жұрты (тұрақтау орны):

Тулсутан, Жалсутан.

Сол қанаттың (жұрты): Илат, Тарат, Убжийа, Кутиган, Урут,

Укурут, Йилат, Тартат.

Қыстаулары: Утукин муран, Уруан, Туш Барауу, Куркин,

Шира Қулусун, Утку Қулан, Жилаур Қулан.

Чурқин (Шұрқын) тайпасы

Олар Оң ханның руынан шыққан құрметті де, өте ержүрек ру

болатын. Нажуд Сар және Жирқудай Шираздың басшысы болған.

Оның бауырлары Қақча Тағай (Қақша Тағай) мен Қутлуғ

Буқа (Құттыбұқа) бітікші, сондай-ақ оның ұлдары Йисудар

(Есудар) мен Дурбай (Дүрбай) сол рудан. Шыңғыз хан өзіне

елші етіп жіберуін сұратқан Оң ханның бұрынғы ұлы әмірі Ачиқ

Ширун (Ашық Шырын) да солардың руынан болған.

97

ШЫҢҒЫЗ ХАН


Туңқайит (Түңқайыт) тайпасы

Бұл тармақтан Нуйсил (Нойсыл) ноян, оның ұлы Туғлуқ

Қушчи (Тулық құсшы) да осы рудан. Алинақпен бірге есім

алған Тайчу (Тайжу) баһадүр және бүлік уақытында опасыздық

жасаған Тайжу баһадүрдің ұлы Ғазан да (осы рудан еді).

Сақийат (Сақайыт) тайпасы

Бұлар да (өз алдына бір) ру.

Тубаут (Тубауыт) тайпасы

Алинақ баһадүр, Алчи Тутғаул (Алшы тұтқауыл), оның ұлы

Сати осы рудан болған. Қазіргі кездегі солардың бірі – Ибуган

(Ебуган) бітікші.

Албат тайпасы

Бұл рудан Илангиз Баурчи (Иланғыз бауыршы) шыққан. (Ол)

Шыңғыз ханның бәйбішесі Бөрте фужиннің ийу-оғландары

қатарынан, (әрі) Шыңғыз ханның жалпылама мыңдығының бір

жүздігін басқаратын әмір еді.

Оң ханның атасының есімі Мурғуз (Морғұз) болатын, оны

Буйруқ (Бұйрық) хан деп атайтын. Ол кездері татар рулары

саны көп және құдіретті болатын, (соған қарамай) әрдайым

Қытай мен Жұрша патшаларына бағынышты болатын еді. Ол

замандарда татар патшаларының басшысы Наур Буйруқ (Наур

Бұйрық) хан атты (кісі) болатын. Оның жұрты Буйур Науур

98


(Бүйір наур) деп аталатын жерде еді. (Ол) бірде ыңғайлы кезді

пайдаланып керейт патшасы Морғұз Бұйрықты ұстап алады,

(оны) Жұрша патшасына жібереді. Ол оны (Морғұз Бұйрықты)

«ағаш есекке» қағып өлтіреді.

Арадан біраз уақыт өткенде Морғұз Бұйрықтың Қутуқтай

Харикчи (Құтықтай харикчи) атты әйелі, харикчи – жарқыраған

(және) толқытатын (дегенді білдіреді), бұл атпен аталуының

себебі оның жүзі (әр кез) жарқырап, әсемдігімен (көргенді)

толқытатын (еді). Сосын олардың жұрты (тұрақтау орны) татар

руларына жақын болғандықтан, (әйел бір кісіні) жіберіп: «Мен

татар патшасы Наур Бұйрыққа жүз қой, он бие мен жүз ундир

қымыз сыйға тартқым келеді», – деді. Ундир сөзінің мағынасы

– теріден тігіп, арабаға тиеп (алып жүретін) үлкен мес. Оның

әрбіріне бес жүз ман қымыз сыяды.

(Құтықтай харикчи) күйеуі үшін кек алғысы келді, ол

ундирлердің (местердің) ішіне толық қаруланған жүз батырды

салып, (местерді) арабаға тиеді. Олар (татарлар мекеніне)

келгенде қойларды бауыршыларға ас дайындауға кірісулері үшін

берді, сөйтіп: «Ас болып жатқан кезде біз қымызды арабалармен

алып келеміз», – десті.

Сосын тойға (дастарқанға) отырған кезде олар әлгі ундир лар

(тиелген) арабаларды алып келіп, олардың тойлап жат қан жеріне

қарама-қарсы қойды, (оларды арабадан) түсірді. Батырлар

сыртқа шығып, патша әйелінің (Құтықтай харикчинің) басқа да

қызметшілерімен бірге (шабуылдап) татар патшасын ұстады,

оны өлтірді. Сол арада болған татар қауымының көпшілігін

(мерт қылды). Бұл оқиғаның әйгілі мазмұны – осындай жолмен

Морғұз ханның әйелі өзінің күйеуінің қанын (кегін) алды

[111-116].

99

ШЫҢҒЫЗ ХАН


Найман 134 тайпасы, оның бірнеше тармақтары бар

Наймандар жұртының (тұрақтау орындарының) бөлінуі

келесідей.

Жазғы жайлаулары: Талақ – олардың патшалық жұрты,

Жажийа Наур (Жажия Наур) – оның (патшасының) ордасы.

Қыстаулары: Адары Абқа тауы, Бақрас Улум, Ачириқ Наур,

Ала Йатриң өзені.

Бұл (найман) қауымдары көшпенді болатын.

Кейбірі қиын тауларды мекендесе, кейбірі жазықтықтарда

(мекендейді). Олардың тұрақтау мекені (алдын) аталғандай,

мыналар еді: Йікә Алтай (Жеке Алтай) 135 және Үгетай қаған

ол жердегі жазықтыққа зәулім сарай тұрғызған Қарақұрұм 136 .

Және Алуй Сирас пен Кук Ардиш (Көк Ертіс) таулары 137 . Бұл

аймақтарда қаңлы қауымы да өмір сүретін еді 138 . (Наймандар

мекендейтін өңірде) Ардиш муран (Ертіс муран) деп аталатын

Ардиш (Ертіс) өзені бар 139 . Сол өзен мен қырғыз уәлаятының

екі арасында таулар бар. Сол уәлаяттың шекарасымен

шектесетін Мұғулстан жерлеріне дейінгі аралықта (аталғандар

134

Найман деген ру қазіргі кезде қазақ халқының құрамына кіреді.

135

Жеке Алтай – Ертіс пен оның солтүстік-шығысындағы Чарыш өзенінің

аралығындағы, қазіргі кезде Кенді Алтай деп аталатын тау сілемдері.

136

Түркілердің атасы Яфастың алғашқы қонысы Алатау мен Қаратаудың

баурайындағы Қарақұрым деген аумақта болғаны белгілі. Үгетай қаған зәулім

сарай салған жердің атауы да Қарақұрым болған. Ол туралы осы кітаптың Үгетай

қаған туралы жазылған 291-296 беттерінен оқуға болады.

137

Алуй Сирас – біздің пікірімізше, қазіргі Қалба (Калбинский) деп аталатын

тау. Ал, Көк Ертіс таулары – Зайсан көлінің оңтүстігіндегі Маңырақ пен одан

шығысқа қарай созылып жатқан Сауыр жоталары (Осы кітаптың соңындағы №11

карта).

138

Қазіргі Үржар ауданының аумағында орналасқан Тарбағатай тауынан

оңтүстікке қарай қаңлылар өмір сүрген (Осы кітаптың авторларының қолдан

жасаған № 9 картасына қараңыз).

139


көлден ағып шығатын өзенді Ертіс деп атаған.

100


ортасында) Оң хан өмір сүрген уәлаят (орналасқан). Сол үшін

наймандардың Оң ханмен әр кез алауыздығы мен дұшпандығы

болды. (Наймандар мекендері жоғарыда аталған жерлерден)

қырғыздар аймағына дейін және ұйғырмен шектесетін шөлдердің

шекарасына дейін созылатын еді.

Ол найман рулары және олардың патшалары мәртебелі әрі

күшті болатын. Және олардың жақсы (жасақталған) көп әскері

бар. Олардың салт-дәстүрі мен әдет-ғұрыптары мұғулдардың

(дәстүрлеріне) ұқсас келеді [125-126].

Унгут (Үңгіт) тайпасы

Шыңғыз ханның кезінде және одан бұрын бұл үңгіттер

тайпа сы Қытай патшасы Алтан ханның әскері және

жақтаушылары ның құрамында болатын. Бұл мұғулдарға

ұқсайтын өз алдына жеке қауым және олардың (саны) төрт

мың киіз үй болатын. Алтан хан деген лақап ат алған Қытай

патшалары өз уәлаяттарын мұғул, керейт, найман қауымдары

мен сол аймақтың көшпелі (тайпаларынан) қорғану үшін

мұғулша «унгу», ал түркіше «йуқурқа» деп аталатын (үлкен)

қорған тұрғызды. Ол қорған 140 Журча теңгизі (Жұрша теңізі)

жағалауынан Қара муран өзені бойымен, Қытай, Шын,

Машын ортасында (осындай ұзындықта тұрғызылған) еді.

Оның бастауы таңғұттар уәлаяты және Тибеттен (басталады).

(Бұл қорған) бірде-бір жерінен өтуге (мүмкіндік) бермейді.

Алғашында бұл қорған осы үңгіттер тайпасына тапсырылған,

оларға түсіндіріліп, оны қорғауға міндеттелген.

140

Қазіргі кезде Ұлы Қытай қорғаны деп аталады. Оны қытайлықтар кезінде

мұғул, татар, керейт және басқа да көшпелі тайпалардан қорғану үшін тұрғызған.

101

ШЫҢҒЫЗ ХАН


Шыңғыз хан уақытында үңгіттер басшысы және әмірі

Алақуш-тегин-кури (Алақұс тегін қоры) аталатын бір кісі

болған. «Алақуш (Алақұс)» (оның) есімі, «тегін қоры» – лақап

аты болып табылады. Оның іштей Шыңғыз ханға ықыласы мен

икемі (яғни, жақтастығы) бар еді. Найман Таяң хан Шыңғыз

ханмен жауласып, текетірес болып жатқан кезінде, ол Алақұс

тегінге (елші) жіберіп онымен бірге Шыңғыз ханға қарсы

соғысуды айтқан еді. Алақұс ол жағдай туралы Шыңғыз ханға

хабар берді. Бұл туралы наймандардың тармақтары (туралы

бөлімде) жеңіл-желпі айтылған. Ендеше, (оқиғаның) егжейтегжейлі

баяны осы жылнамада айтылатын болады.

Содан соң Шыңғыз хан Қытай аймақтарына шабуылдаған

кезінде, Алақұс Алтан ханға ренішті еді. Сол үшін ол Шыңғыз

ханға (қорғанынан өтетін) жолды (ашып) берді. Осы себептен

(Шыңғыз хан) оған дән риза болып, оған қызын (әйелдікке)

беруге бұйырды [131].

Таңқут (Таңғұт) тайпасы

Бұл тайпаның басым бөлігі қала мен елді мекендерде өмір

сүрген, бірақ өте ержүрек әрі күшті әскерге ие болған. Олар

Шыңғыз ханмен де, оның әулетімен де көп соғысты. Олардың

басшысы әрі патшасын Лұуаң Шадурғу дейтін. Таңғұттар елінде

қалалардан, елді мекендер мен қамалдардан тұратын көптеген

иеліктер бар. (Аймақта) жан-жаққа созылған таулар да көп. (Бұл

ел) түгелге жуық алдында созылып жатқан үлкен тау етегіне

орналасқан, оны Алашан 141 деп атайды. Ол өлкенің шетін ала

141

Алашан – Қытай Ұлы қорғаны өтетін тау сілемдері. Оның солтүстік етегінен

Алашан атты құм басталады, ол барып Гоби құмдарына ұласады. Алашан атты

құм осы кітаптың соңындағы №9 және №16 карталарда көрсетілген.

102


Қытай (халқы) қоныс еткен 142 . Нангияс, манзи мен чиңтимур

(шыңтемір) (халықтары) осы уәлаят маңайында өмір сүреді.

Үгетай қағанның кезінде ол жерде (мұғул) әскері болды.

Құбылай қағанның заманында (ол жаққа) ... 143 жіберілді.

Бұрындары мұғулдар бұл аймақты Қашин (Қашын) 144 деп

атайтын. Үгетай қағанның ұлы және Қайдудың әкесі Қашын

дүниеден озған соң Қашын есімі қуриқ (құрық) болды. Сол

кезден бері ол аймақ Таңғұт деп аталды және қазіргі кезде де осы

атаумен аталады. Шыңғыз хан мен Үгетай қағанның уақытында

бірнеше рет ол өңірге (жорық жасап) барды және әскерлер

жіберді. Таңғұттар жауынгер әрі қуатты қауым болғандықтан

жиі қарсы шығып, ұрыс салатын. Соңында олар мойынсұнды,

кейіннен қайта дұшпан болды.

Бірінші жолы Шыңғыз хан меркіт руының негізгі бөлігін

бағындырған соң, (хижри жыл санауының) алты жүз бірінші

жылға сай келетін сиыр жылы сол (таңғұт) өлкеге жорықпен

барды.

Ол аймақтарда бір өте алынбайтын Лики аталатын мықты

қамал, Асакиңлус аталатын үлкен қала бар. (Мұғулдар) оларды

бағындырып, тонады. Және аймаққа шабуыл жасап, сол өңірден

көптеген түйелер алып кетті. Одан соң, үшінші жылы, (түркіше)

таулай деп аталатын қоян жылы Шыңғыз хан көп әскермен,

саны (өте) мол жасақпен (осы жылдың) күзі мен қысында сол

аймақпен соғысумен және оны (дұшпаннан) азат етумен болды,

содан оның (аймақтың) көп бөлігін өзіне қаратты.

142

«Жамиғ ат-тауарихтың» 950-бетінде Таңғұттың үлкен мемлекет болғандығы

туралы айтылады. Қытайша оны Хуаши, яғни «Батыстың ұлы өзені» деп атайды.

Ол мемлекет Қытайдың батыс жағына орналасқан, сондықтан осылай атап

кеткен.

143

Бұл жерде ештеңе жазылмаған.

144

Қашын деген аймақ кезінде Шыңғыз ханның бауыры Қашынның құрметіне

аталған. Үгетайдың баласының аты да Қашын болған. Ол қайтыс болған соң,

Қашын аймағы Таңғұт болып өзгерген.

103

ШЫҢҒЫЗ ХАН


Мұғулша мурин (жылқы) жылы аталатын төртінші жылы

Шыңғыз хан жазда (өз) ордасында болды. Ал күзде ол жаққа

(таңғұттар аймағына) жорыққа аттанды, сөйтіп Ири-қий деп

аталатын (таңғұттың) ең үлкен қаласын және әр аймақтағы

бағынбаған адамдары мен қамалдары болған болса, солардың

бәрін бағындырып, бойсұндырды. (Ол) өлкеге (Шыңғыз хан өз)

билігін нық орнатып, олардың ханы Лұуаң Шадурғудың қызын

(әйелдікке) алды. Оның иелігін қорғау үшін онда әскер мен (өз)

билеушісін қалдырды.

Сосын (Шыңғыз хан) тақиқу, яғни тауық жылы тәжіктер

еліне жорыққа шыққанда, өзінің бүкіл ордасымен барды.

Ол жақта біраз уақыт өткенде (Шыңғыз хан) таңғұт патшасы

қайтадан көтеріліс жасағанын есітті. (Шыңғыз ханның) бойында

(таңғұт елін жазалауға деген) күш-қуат кернеді, алайда ол

қартайып қалғандықтан және (мәңгілік дүниеге) өту уақытының

жақындағаны анық әрі белгілі болғандықтан, өзіне балаларын,

әмірлерін және жақындарын шақыртты. Содан мемлекет,

патшалық, тәж бен таққа, әскер мен (ұлыстарға) балаларын

тағайындау туралы өсиет пен тапсырма берді.

Сол жылдың күзінде (Шыңғыз хан) Қашынға қарсы әскери

жорыққа шықты. Ондағы патша Лұуаң Шадурғу (хабар салып)

кешірім сұрады: «Мен қатты қорықтым, егер (Шыңғыз хан)

маған уақыт беріп, (мені) перзенті ретінде қабылдаса, соған

серт етсе, мен (қамалымнан) шығамын».

Шыңғыз хан серт етіп, оған белгілі мерзімге уақыт берді.

Сол кезде (Шыңғыз хан қатты) сырқаттанып, ауырып қалды.

Содан ол қаза болған кезде, жау одан хабардар болмауы және

белгілі мерзім ішінде (қамалдан) шығуы үшін, оның қазасын

білдірмеуін, жылап-сықтап аза тұтпауын әрі (Лұуаң Шадурғу

мен оның әскері қамалынан шыққан кезде) барлығын ұстап,

түгелдей өлтіруін өсиет етті.

104


Нуқай йил, яғни ит жылғы көктемде Лұуаң Шадурғу

(қамалынан) шықты. Оны бүкіл әскерімен қоса қысастықтың

қылышына берді және (оның) патшалығы қолға алынды.

Доңыз жылының басында Шыңғыз ханның табытын Ордаға

әкеліп аза тұтты, жоқтау жасады, оның (қазасы жайлы) оқиға

белгілі болды [134-136].

Уйғур (Ұйғыр) қауымы

Кітаптың кіріспесінде айтылғандай, Нұхтың (Алланың оған

салауаты мен сәлемі болсын!) ұлы Яфас-Абулжа хан, (оның) ұлы

Дип Жақұй, (оның) ұлы Қара хан, (оның) ұлы Оғыз мүуаххид,

яғни жалғыз Аллаға табынғандығы себебінен немере ағалары,

бауырлары және немере ағайындыларымен соғысқан кезінде,

(олардың) кейбіреулері оған көмектесті, ал басқаларын (қарсы

болғандарын) жеңіп, олардың иеліктерін бойсұндырды. (Сосын)

үлкен Құрылтай жасап туысқандарын, әмірлерін және әскерлерін

әлпештеді. Содан онымен тығыз келісімде (одақтастықта) болған

туысқандарының тобына ол уйуғур (ұйығыр) деп ат берді. Ол

сөздің мағынасы түркі тілінде «бірігу, көмек көрсету» дегенді

білдіреді. Бұл атауды сол топтың, олардың ұрпақтарының және

әулетінің барлығына жалпылады (оларды солай атап кетті).

Ол (жалпы ұйғыр) қауымынан кейбіреулері (тармақтары)

әрқайсысы өзіндік бір ерекше себепке байланысты қарлық,

қалаш, қыпшақ сияқты басқа атаулар алды. (Сөйтіп) «ұйғыр»

атауы қалғандарға (қалған руларға) тиесілі болып қалды. Сол

себептен барлық ұйғырлар олардың (әу бастағы ұйғырлар деп

аталған қауымның) әулетінен (боп табылады).

Әлбетте, рулардың тармақталуы және тармақтардың әрқайсысының

(келесі) бөлініп шығу жағдайлары ұзақ уақытқа

созылғандықтан, олардың әрбірінің асыл тегі мен атаулары

105

ШЫҢҒЫЗ ХАН


егжей-тегжейлі дәрежеде мәлім болмады. Осы себептен

оларды алдыңғы (жоғарыда келтірілген) деректерге қайшы

келтірмеген халде, (барлығын) жалпы түркілердің тармақтары

деп есептеледі.

Сондықтан олардың баяны Оғыздың тармағына (қатысты

бөлімге) кіргенімен, бұл бөлімде де түркілерге ұқсас рулар

туралы ұйғырлар (ұйғыр жазуында) келтіргендей түрде қайталап

келтіру қажет болды.

Және олардың хикаялары мен өмірлік жағдайлары өте кең.

Сондықтан олардың кітабында айтылған және жазылған барлық

оқиғалар туралы, олардың наным-сенімдері жайлы еске алу

(оларды келтіру) бөлек бір тарихты құрап, осы құтты тарихқа

қосымша болды. Ендеше, бұл тақырыпта осы руға (ұйғырларға)

қатысты (тарихтың) бір бөлігі ғана келтірілді.

Айтуларынша, Ұйғырстан уәлаятында ерекше үлкен екі

тау бар, бірінің аты: Буқра Тубузлуқ (яки Буқрату Бузлуқ), ал

екіншісі: Ушқун-Луқ Таңрим (Ұшқын-Лұқ Тәңірім), бұл екі

таудың ортасында Қарақұрұм 145 тауы орналасқан. (Үгетай)

қаған тұрғызған қала да осы таудың атымен аталады 146 . Ол

145

Талас пен Сайрамның аралығында орналасқан Яфастың ең алғашқы

қыстауларының бірінің атауы Қарақұрым болған. Ол туралы «Жамиғ аттауарихтың»

48-бетінде айтылған.

Кейіннен түркілер көбейіп, тайпаларға бөлінген соң, олар басқа аумақтарға

барып қоныстанған кезде, олар жаңа иемденген аймақтардың кейбірін ең

алғашқы ата қоныстарының атауларымен атаған: (Үгетай) қаған тұрғызған

қала Ертістің жағалауындағы Қарақұрұмда болған (№9 карта және 355-359

беттер). Сондай-ақ, Моңғолиядағы Орхон өзенінің бойында, Ресейдің Алтай

Республикасындағы Алтын (қазіргі аты Телецкое) көлдің жағасында және Қытай

Халық Республикасына қарасты Шың жан-Ұйғыр автономиялық ауданында

Қарақорым деген жер мен тау атаулары бар.

146

Ол кездегі ұйғырлар, «Жамиғ ат-Тауарих» түпмәтіннің 48-бетінде айтылған

түркілер мен мұғулдардың ең алғашқы атақонысы болған Қарақұрұм туралы да,

Үгетай қаған тұрғызған қаланың атауы да Қарақұрұм болғаны туралы мәліметке

ие болмаған сияқты, сондықтан да «қаған тұрғызған қала да осы таудың атымен

аталады» деп ойлаған болулары керек.

106


екі таудың етегінде Қут Тақ (Құт тау) деп аталатын (тағы

бір) тау бар. Сол таулар (айналасындағы) аймақтардағы

бір жерде он өзен бар, басқа бір жерінде тоғыз өзен (бар).

Көне дәуірлерде ұйғыр тайпаларының қоныс ету орны осы

өзендер бойында, (сол) таулар мен жазық тықтарда болатын.

Он өзеннің бойында өмір сүретіндерді –ун уйғур (он ұйғыр),

тоғыз өзеннің бойындағыларды – туғуз уйғур (тоғыз ұйғыр)

дейтін. Ол он өзенді Ун Урғун (Он ұрғұн) деп атайды. Олардың

бәрінің атаулары келесідей: Ийишли, Утингир (Өтінгір), Буқиз,

Узқандар (Өзқандар), Тулар, Тардар, Адар Уч, Табин (Табын),

Қамланжу мен Утиган (Өтиген).

Алғашқы үш өзенде тоғыз ру, ал төртеуінде – бес ру өмір

сүретін. (Реті бойынша) тоғызыншы болып есептелетін Қамланжуды

(бойлай) өмір сүретіндерді «Он» қауымы деп атайтын.

Оныншы Утиган (Отиген, Өтіген) (өзенін) бойлап өмір сүретіндерді

«Қумуқ атай-куз» (Құмық атайкүз) (қауымы деп атайтын).

Ол рулардан тыс ол өзенді бойлай отыратын сол аймақта жүз

жиырма екі ру бар болатын, бірақ олардың аттары белгісіз [138-

139].

Бекрин (Бекірін) тайпасы

Оларды тағы микрин (мекірін) деп те атайды. Олардың

тұрақтау орындары Ұйғырстан уәлаятындағы шығуы қиын

тауларда 147 орналасқан.

Олар мұғулдар да емес, ұйғырлар да емес. Сол үшін аса

қырлы, өте таулы (аймақтарда) өмір сүреді, сондықтан олар

тауларда жақсы жүреді әрі олардың барлығы жартастар мен

құздарға өрмелегіш.

147

Бұл, біздің пікірімізше, қазіргі Гималай тауы.

107

ШЫҢҒЫЗ ХАН


(Бұл ру) әскері бір мыңдықты құрайтын. Олар Шыңғыз

ханға бағынатын және (оған) мойынсұнатын. Олардың әмірі

мен басшысы Шыңғыз ханның қызметінде болды. Олардың

уәлаяты Қайду ұлысына жақын болғандықтан, Қайду оларды

басып алып, өзіне қаратты. Ол уақыттарда олардың әмірі

Жинанч есімді (кісі) еді. Шыңғыз ханның кезінде олардың

басшысы (өзінің) қызын алып келіп, (оған) табыстады. Шыңғыз

ханға ол (қыз) қатты ұнап қалды, сол үшін ол оны өте жақсы

көретін. Оның есімі – Мугай (Мұғай) қатын. Алайда оның одан

балалары болған жоқ. Шыңғыз ханның бұйрығы келесідей

болды: «бекірін руы (оған) өздерінің қыздарын көрсетіп, ол

өзіне, әлде ұлдарына ұнағанын алады».

Шыңғыз хан дүние салған соң, ол әйелді Үгетай қаған

алды. Ол да (оны) өзге әйелдеріне қарағанда көбірек жақсы

көретін, содан олар (өзге әйелдер) оны көре алмай, күндейтін.

Шағатай да Мұғай қатынды жақсы көрді. Үгетай қағанның

алғаны белгілі болмай тұрған кезде ол (Шағатай) оған адам

жіберіп: «Әкемізден (қалған) әйелдер мен әдемі күңдердің

арасынан, маған сол Мұғай қатынды беріңдер», – деді. Үгетай

қаған жауап беріп: «Мен оны (өзіме) алып қойдым, егер одан

ертерек хабар келгенде, мен (оны) оған жіберетін едім. Егер

оның (жүрегі) басқа бірін қаласа, мен (кез келгенін) беремін!»

– (деді). Шағатай: «Менің (ықыласым) қалауым сол еді, (ол)

болмаса, маған басқасы керек емес», – деді.

Бұл әйелден қағанның да балалары болмады.

Қайдудың анасы болып келетін (Үгетай қағанның) әйелі

Қашин (Қашын) да бекірін руынан шыққан еді. Оның аты –

Сипкине.

(Өз кезінде) бұл рудың бір тармағы Хұлағу ханмен (Иран

жеріне) келді, бұл мемлекетте олар жартастар мен тауларда

жүретіндер қатарында болды [141-142].

108


Қирқиз (Қырғыз) қауымы

Қырғыз 148 бен Кем-кемжүт бір-бірімен шекаралас екі уәлаят,

екеуі де бір мемлекетті құрайды.

Кем-Кемжүт 149 – үлкен өзен. Оның (уәлаяттың) бір жағы

Мұғулстан уәлаятымен шектеседі және бір жағы тайжуыт

тайпалары отыратын Силинга өзенімен 150 (ұштасып жатыр).

Тағы бір жағы Анқұра муран аталатын үлкен өзенмен ұласып,

Ібір, Сібір аймақтарына дейін жетеді. Және бір жағы найман

қауымдары отыратын жерлермен әрі таулармен ұласады.

Сондай-ақ, негізінде, мұғулдардың кейбір рулары болып

табылатын және Барқұжын Тұқым аймағында өмір сүретін

қоры, барқұт, тұмат, байлық (баяуыт) рулары 151 да осы аймаққа

жақын (жерде тұрады).

148

Қырғыздар Шыңғыз хан дәуіріне дейін, қазіргі кезде Кузнецкий Алатау деп

аталатын тау мен Абакан және Енисей (Анқұра) өзендерінің аралығындағы әлемге

белгілі Минусинский (Мыңүйсін) ойпаты орналасқан жерлерді мекендеген.

Ол жерден қырғыздар әуелі Мұғулстанға (Алтайдағы Қырғыз нор деп аталған

көлдің жағалауына), содан соң қазіргі Қырғыз Республикасының аумағына барып

тұрақтаған.

149

Кем-Кемжүттің бастауы – Ұлы Кем мен Кіші Кем өзендері. Бұл екі

өзен қазіргі Тыва жерінде (көне картада ол жерлер «Уранкайский край» деп

көрсетілген) Хемчик өзенімен қосылып, Кем деген өзенге айналады. Содан соң,

ол барып Абакан мен Ангара өзендеріне қосылғаннан кейін, Анқұра (қазіргі

Енисей) өзеніне айналады. Бұл жерде назар аударатын мәселе – Енисей деген

атау «Жамиғ ат-тауарихта» кездеспейді. Сондықтан Енисей деген атау Шыңғыз

хан дәуірінен кейін пайда болған деп тұжырым жасауға болады. Кеңес үкіметі

кезінде Енисей өзенінің бойынан бірнеше гидроэлектростанциялар салынды.

Сондықтан судың деңгейі көтеріліп, жоғарыда аталған Кем деген өзеннің арнасы

жоғалып, жалпы Енисей өзені болып аталып кеткен (Осы кітаптың соңындағы

№10 карта).

150

Тайжуыт тайпасы Селенга өзенінің сол жағалауын мекендеген.

151

Бұл тайпалар қазіргі Селенга өзенінің төменгі ағысындағы Барқұжын

Тұқым (Байкалдың шығысында) деп аталған жерді мекендеген. Ол жер Шыңғыз

хан дәуірінде Мұғул уәлаятының бір шеті болған (Карта административного

деление Азиатской России. 1914 г.).

109

ШЫҢҒЫЗ ХАН


Бұл уәлаятта қалалар мен елді мекендер де, көшпенділер

де көп. Олардың патшаларының өзге (өзінің негізгі) лауазымы

болғанына қарамай «ийинал» деп аталатын лақап аты болады,

ал ол уәлаяттардан шыққандардың арасынан құрметке ие әрі

атақтыларының рулық атауы – «иди» (аталады). Ал олардың

патшасы ... 152 болатын. Басқа бір уәлаяттың атауы Йиди Урун

(Жеті Орын), ондағы патшаны Урус Ийинал (Орыс инал) деп

атайтын.

603 (хижри) жылының айларына сәйкес келетін қоян жылы

болып табылатын таулай жылы Шыңғыз хан екі патшаға Алтан

мен Буқра атты елші жіберіп, (оларды) бойсұнуға шақырды.

Олар Уруут Утужу (Ұрұт Отужу), Илик Тимур (Ілік Темір)

мен Атқирақ (Атқырақ) деген үш әмірді олармен (елшілермен)

қосып, бойсұнғандық пен үлкенге құрмет көрсету белгісі ретінде

ақсұңқар беріп жіберді.

Он екі жылдан соң, барыс жылы Барқұжын Тұқым мен

Байлукте (Байлүкте) тұратын тұматтардың бір руы көтеріліс

жасады. (Шыңғыз хан) оларды бойсұндыру үшін, ол жер

қырғыздарға жақын болғандықтан, қырғыздардан әскер талап

етті. Олар (әскер) бермей, көтеріліс жасады.

Шыңғыз хан ол жаққа өз ұлы Жошыны әскерімен жіберді.

Олардың (қырғыздардың) басшысы Қараул (Қарауыл)

(болатын). Нуқа атты (мұғул) әмірі алдыңғы қатарға барып,

қырғызды қашуға мәжбүр етіп, сегізінші өзеннен қайтып келді.

Жошы келіп жеткен кезде Кем-Кемжүт өзеніне мұз қатып қалған

еді. Ол мұздың үстімен өтіп қырғыздарды (өзіне) бағындырып,

бойсұндырып кері қайтты [143-144].

152

Түпнұсқада есімі жазылмаған.

110


Қарлуқ (Қарлық) 153 тайпасы

Бұл қауым туралы ескертпе Оғыздардың тармақтарына

қатысты бөлімде келтірілсе де, әйткенмен Шыңғыз ханның

уақытында ұлы мәртебелінің (қызметінде) жүрді. Олар жайлы

әңгіме ол туралы (айтылған) баянда келтірілуіне байланысты,

мұнда олардың рулары жайлы кейбір нәрсе тағы да еске

алынады. Шыңғыз хан уақытында қарлықтардың әкімі мен

ханының аты Арслан хан (Арыслан хан) болатын. Шыңғыз

хан ол өңірге барлас руынан шыққан Қубила (Құбыла) ноянды

жіберген кезінде, Арыслан хан мойынсұнып Құбылаға келді.

Шыңғыз хан оған (өзінің) әулетінің қызын беріп, оны Арыслан

Сартақтай, яғни тәжік деп атауын бұйырды, содан: «Қалайша

оны Арыслан хан деуге болады!» – деп айтты[144].

Қипчақ (Қыпшақ) 154 тайпасы

Оғыздар бөлімінде олар (жайлы) айтылуына қарамай, бұл

тақырыпта қыпшақ руының еске алыну себебі – қарлықтар

туралы айтылғандай.

Шыңғыз ханның кезінде қыпшақтар басшысы қыпшақ

руынан шыққан Кунчак (Күншақ) атты әмір болған. Ол оның

(Шыңғыз ханның) шүкіршілерінің (аңшыларының) ақсақалы

153

VIII-IX ғасырларда қарлық тайпалары күшейіп, Алтай мен Гиндукуш

аралығындағы аймақта Қарлық қағанатын құрған. Қазіргі кезде қарлықтар

тек өзбек, тәжік халықтарының құрамында және Ауғанстанның солтүстігінде

сақталған (Рахмоил Сафаров: Карлукнама, 6-бет).

154

Қазіргі кезде қыпшақ деген ру қазақ халқының құрамына кіреді (№9 карта).

Қыпшақтар туралы кітаптар да, мақалалар да жеткілікті. Соның ішіде 2019 жылы

Нұр-Сұлтан қаласында шыққан Қойшығара Салғараұлының «Ежелгі қыпшақтар»

деген жинағын атауға болады.

111

ШЫҢҒЫЗ ХАН


болған. Оның Қумурбиш Қуничи (Құмырбиш қуничи) есімді

ұлы болатын, ол байан еді. Бірде оны елші етіп Ислам патшасына

(Билігі оның ұзақ болсын!) жіберді.

Олар (Күншақ пен ұлы) қыпшақ патшаларының әулетіне

жатады [144].

Енді біз Шыңғыз ханның шежіресін, соның ішінде оның

немере ағайындары мен туыстарынан тараған тармақтардың

әрқайсысы қайдан бастау алып, қайдан шыққанын, олардың

тармақталып бөлінуінің жағдайы мен себептерін тыңғылықты

түрде баяндауды бастаймыз.

Ол үшін «Жамиғ ат-тауарихтағы» («Тарихтар жинағындағы»)

мұғулдардың шығу тарихы туралы деректермен танысамыз.

Көне заманнан атауы мұғул болған түркі

тайпалары жайлы деректер

Мұғул-дүрліккен, мұғул-нируун аталатын тайпалар

«Олардан өте көп тайпалар тараған, ол (төменде) толық

баянда латын болады. Олар жайлы хикаялардың кейбірі Дубун

Баян мен Алан Қуа жайлы тарихта келтірілетін болады. Ол

мұғул қауымдары екі бөліктен тұрады: мұғул-дүрліккендер,

мұғул-нируундар.

Мұғул-дүрліккен дегенде жалпы мұғулдар айтылады,

нируундар – кіршіксіз құрсақтан, яғни Алан Қуаның нәсілінен,

оның құрсағынан шыққандар, бұл туралы әңгіме мұғулдар

арасында бұрыннан белгілі әрі танымал.

Бірінші тарау. Түркі-мұғулдың мұғул-дүрліккен аталатын

дары жайлы. Олар өз шығу тегін ертеде Ергене қоңға

кетіп, (сол жақта) көбейген мұғул рулары Нүкүз бен Қиянның

қалдықтарынан алатын тармақтар мен тайпалар болып табылады.

112


(Олар) Дубун Баян мен Алан Қуаға дейінгі замандарда (көбейіп,

тармақтанып) болған еді.

Екінші тарау. Бұлар мұғул-нируун деп аталады. Олар –

Алан Қуаның күйеуі Дубун Баян дүние салған соң (Алан Қуаның)

әулетінен шыққан рулар. Алан Қуа мұғул-дүрліккендер дің

бір тармағы болып табылатын қоралас руынан шыққан еді.

Мұғулдардың айтулары мен пайымдауынша, оның күйеуі

дүние салғаннан соң (Алан Қуа) жарық нұрдан жүкті болады,

дүниеге үш ұл келеді. Осы ұлдардың әулетіне жататындарды

нируун деп атайды. «Нируун» дегеннің мағынасы – құрсақ.

Бұлайша таза құрсаққа меңзеу (себебі) – олар (үш ұл) нұрдан

пайда болды.

Алан Қуа мен оның ұлдарының әулетіне жататын рулар үш

бөлікке, келесідей ретпен бөлінеді:

Бірінші (топ): Алан Қуаның әулетінен шыққан алтыншы

ұрпағы Қабыл ханға дейін тарайтындар. Бұл (Алан Қуадан

тараған) ұлдардан, немерелерден және олардың ұрпағынан

шыққан адамдардың барлығын түгелдей нируун деп атайды.

Және де Қабыл ханның бауырлары мен олардың ұрпақтарын да

осылай «нируун» деп атайды.

Екінші (топ): Олар қаншалықты нируун болғанмен, оларды

қият деп атайтын. Олар әулетін Алан Қуаның алтыншы ұрпағы

– Қабыл ханның әулетінен алатын топ.

Үшінші (топ): Нируун мен қият руынан әрі Алан Қуаның

таза әулетінен тарайтын және дүниеге оның тікелей алтыншы

ұрпағы Қабыл ханнан тараған қийат-буржиқин (қият-бөржіген)

аталатындар. Олардың шығу тегі келесідей: олар Қабыл ханның

немересі, Шыңғыз ханның әкесі Жесугей баһадүрден тараған.

113

ШЫҢҒЫЗ ХАН


Мұғул-дүрліккен аталатын тайпалар

Олар – Дубун Баян мен Алан Қуа дәуірінен бұрын өмір

сүрген, Ергене қоңға кетіп қалып көбейген нүкүз бен қият

ұрпақтарынан тараған тайпалар мен рулар.

Осы құтты кітаптың кіріспесінде егжей-тегжейлі сөз

етілгендей, мұғул рулары жалпы көшпенді түркі руларының бір

тобы болған. Олардың түр-кескіні де, тілдері де өзара (басқа түркі

руларының түр-әлпеті мен тілдері сияқты) ұқсас әрі жақын. Бұл

халықтың бәрі өзінің шығу тегін Нұх (Алланың оған салауаты

мен сәлемі болсын!) пайғамбардың баласы Яфастан алады.

Оны олар (түркілер) Абулжа хан деп атайды, әрі ол жалпы түркі

тайпаларының атасы болып табылады.

Алайда ұзақ дәуірлер мен көп уақыттың өтуі (тарихты)

ұмытудың себебі болып табылады. Және түркілердің (тарихы

жазылған) кітаптары мен жазбасы болмады (жетіп келмеді),

олар төрт-бес мыңжылдықтың тарихын (егжей-тегжейлі) жаза

алмады, анық әрі дұрыс көне тарихтары табылмады. Тек (бізге

қолжетімдісі) бірнеше хикаялар (ғана), (олар) қазіргі уақытқа

(мейлінше) жақын болғандықтан, олар тауатир 155 жолымен

жетіп келді. Содан олар ол деректерді өз балаларына үйретеді.

Бұл рулардың көшіп-қону орны мен жұрты бір-бірімен

іргелес және әрбір рудың жұрты қай жерден қай жерге дейін

екені нақты белгіленген.

Олардың жұрттарының бәрі қазір Мұғулстан деп аталатын

аймақтарда, ұйғырлар уәлаятының шекараларынан Қытай мен

Жұрша шекараларына дейін (созылып жатыр). Ол жерлер мен

олардың егжей-тегжейлі (деректері) жоғарыда баяндалған.

Шамамен қазіргі (уақыттан) екі мың жылдай бұрын 156 , көне

155

Тауатир – өте сенімді, күмәнсіз деген мағына береді.

156

«Жамиғ ат-тауарихтың» жазылған уақыты 1300-1316 жылдар аралығы. Одан

екі мың жыл бұрын болған соғыс, біздің дәуірімізге дейін (б.з.д.) VIII ғасырда

өткен болады. Сонда тірі қалған екі отбасы Ергене қоңға барып тығылады.

114


заманда мұғул аталған ру мен басқа түркі рулары арасында

келіспеушілік орын алып, соңы соғыс және шайқаспен аяқталды.

Құрметті де шыншыл сөзді кісілердің (жеткізген) хикаясы

бар, (сол хикаяда айтылғандай) өзге рулар мұғулдардан басым

түсіп, оларды сондай қырғынға ұшыратты – (соңында) екі еркек

пен екі әйелден артық (басқа ешкім тірі) қалмады.

Бұл екі отбасы жаудан қорқып, (адам) бара алмайтын қиын

жерге қашып кетті: айнала тек қана таулар мен ормандар еді.

Ол жерге үлкен қиындықпен баруға болатын: бір кішкене, әрі

жүріп өтуі өте қиын соқпақты, сүрлеу жолдан басқа бірде-бір

жағынан жол жоқ еді. Ол таулардың ортасында қалың нулы шөп

өскен жақсы жайлау бар еді. Ол жердің аты – Иргана қун (Ергене

қоң) 157 . Қун (Қоң) сөзінің мағынасы – таудың баурайы, ал Иргана

(Ергене) – тік, яғни «тік таудың баурайы». Әлгі екі кісінің аттары

Нукуз (Нүкүз) бен Қийан (Қиян) болатын. Олар мен олардың

ұрпақтары ұзақ жылдар бойы сол жерде қалып, көбейді.

Олардың әр тармағы белгілі бір атпен әрі лақап атаумен

танылды, (әрбірі өз алдына) обақ болды. Обақ (деген) – белгілі

бір сүйек (ата-тек, әулет) пен бір нәсілге жататындар. Бұл

обақтар тағы тармақталды. Қазіргі уақытта бұл тармақтардан

пайда болғандар өзара туыс болып келеді, мұғул тайпалары

157

Ергене қоң деп аталатын жер Ф.Л.Гюссфельдтің 1786 жылы Нюрнбергте

шыққан «Карта Российской империи и Великой Татарии» деген картасында

Іленің сол жағалауында көрсетілген (Осы кітаптың соңындағы №8 карта). Біздің

пікірімізше, Ергене қоң қазіргі кездегі Шарын деп аталатын өзеннің бойындағы

Шарын шатқалының (каньонның) бұрынғы атауы. Бұл картаның Нюрнбергтегі

түпнұсқасының көшірмесін елімізге Қазақстан Республикасының Еңбек Ері

Иван Адамович Сауэр 2019 жылы алып келген болатын. Алла оны жарылқасын!

Шарын каньоны қазіргі Алматы облысындағы Алатаудан басталып Іле өзеніне

дейін созылады. Оның ұзындығы 154 км, ені 20 метрден 3 км дейін, тереңдігі

300 метрге дейін барады, табиғаты өсімдік пен жануарларға өте бай, өмір сүруге

өте ыңғайлы. Ең бастысы, «Жамиғ ат-тауарихтағы» Ергене қоңға берілген

сипаттамалардың барлығына сай келеді. XX ғасырдың жетпісінші жылдары

Іленің сол жағалауындағы Есік қорғанынан «Алтын адам» табылған болатын.

Сол «Алтын адам» Қиян мен Нүкүздің ұрпақтарына тиесілі болуы мүмкін деген

тұжырым жасауға болады.

115

ШЫҢҒЫЗ ХАН


солай қалыптасқан және мұғул-дүрліккендер солар болып

табылады 158 .

Асылында, «Мұғул» сөзі алғашында «Мұң ұл» اُول)‏ ‏(مُونْگْ‏ деп

аталған, яғни «мұңлы бейшара», әрі «ақкөңіл, ақжарқын, кішіпейіл»

деген мағынаны аңғартады.

Мұғул тілінде «қиян» деген – таулардан төмен қарай ағатын

«күшті ағыс», екпінді, жылдам әрі күшті болады (деген сөзді

білдіреді). Қияндар ержүрек, қайсар әрі өте тайсалмас батыр

болғандықтан бұл сөзді олардың атауы етіп қойған. Қият –

қиянның көпше түрі. Осы нәсілден (шыққандарды) және оның

шығу тегіне жақын болғандарды ертеде қият деген.

Сол тау мен ормандар арасында бұл халық көбейіп, (олар

қоныстанған) жердегі алқап (олар үшін) тар және жеткіліксіз

болып қалды. (Сонда) олар бір-бірімен кеңес жасап, бұл сайсалалы

шатқалдар мен қысылған, тар жартастар арасындағы

жолмен қалайша оңай, әрі қиналмай шығуға болатыны жайлы

(ақылдасты).

(Содан) олар темір кені болған, (сол жерде) әрдайым темір

балқытатын бір орынды тапты. Олардың бәрі бірігіп орманда

мол ағаш пен көп мөлшерде көмір дайындады. Содан жетпіс бас

сиыр мен жылқыны сойып, барлығының терісін сылып, (одан)

ұста көрігін дайындады. (Содан соң) ағаш пен көмірді әлгі қия

беткейге жинап, үйіп қойды да, жар еріп кетпегенше әлгі жетпіс

көрікпен 159 бірдей үрледі. Содан әлгі жерден сансыз көп темір

өндіріліп, (шығатын) жол да пайда болды (ашылды). Олардың

барлығы әлгі тар жерден қоныс аударып, жазық жайлаудың

кеңшілігіне келді (шықты).

158

Б.з.д. VIII ғ. Ергене қоңға барған Нүкүз бен Қиянның ұрпақтары 400 жылдай

онда өмір сүріп, көбейген, олардан көптеген тармақтар мен рулар пайда болған,

кезінде олардың әрқайсысының өз атаулары (мұғул-дүрліккен, нируун, қият және

т.б.) болған. Уақыт өте келе ол рулар да көптеген тармақтарға бөлініп отырған.

Сондықтан, олардың көбісінің атаулары қазіргі кезде ұмытылып кеткен.

159

Көрік – теміршілік жұмысында қолданылатын, былғарыдан немесе теріден

жасалған үрлеуіш.

116


Айтуларынша, көріктерді асыл тегі Қиянға қатысты ең

басты тармақ үрлеген. Сол сияқты (көріктерді) нүкүз атымен

белгілі ру да, олардың тармақтарынан шыққан ұраңқай руы да

үрледі. Тағы бірнеше өзге рулар да көрік үрлемекке таласады.

Алайда жоғарыда (аттары) аталған рулар оны құптамайды,

әрі: «Бірнеше тармақтардан тұратын қоңырат қауымдары осы

Ергене қоңда тараған нүкүз және қиянмен кеңеспей, мәслихат

жасамай өзге рулардың ошағын аяқтарымен таптап (Ергене

қоңнан) шығып кетті», – дейді. Олар туралы егжей-тегжейлі

(мәліметтер) төменде келтіріледі.

Ол рулардың сенімі бойынша, қоңыраттардың әйгілі аяқ

ауруы олардың басқалармен кеңеспей (шатқалдан өзгелерден)

бұрын шығып кетіп, олардың (өзге рудың) оттары мен ошағын

аяқтарымен таптағандығынан (болған). Осы себептен қоңырат

қауымдары қатты азап шеккен.

Қазіргі уақытта осы жерде (Иранда) тұратын және Ергене

қоңды көрген мұғулдар тобының айтуынша, ол жер (тұруға)

қиын болғанымен, тым ондай (шектен шығатындай) дәрежеде

емес. Олардың тау бауырын балқыту себебі (өздерінің) атақдаңқына

жол ашу (ғана) еді.

Ендеше, Алан Қуаның күйеуі Дубун Баян қиян руынан

болған, ал Алан Қуа қоралас 160 руынан еді. (Жоғарыда) айтылғандай,

Шыңғыз ханның шежіресі соларға (Дубун Баян мен Алан

Қуаға) барып тіреледі.

160

Бұл ру қазіргі кезде қазақтың ботбай деген руының құрамына кіреді. Шыңғыз

ханның шежіресі Алан Қуаға барып тірелетіні белгілі. Ал, Алан Қуаның қоралас

руының қызы екені «Жамиғ ат-тауарихтың» 220-бетінде көрсетілген. Ботбай

дулат руынан тарайды. Сондықтан, Шыңғыз ханның әжесі болатын Алан Қуа

шыққан қоралас руының қазіргі кезде дулаттың тармағы болатын ботбай руының

құрамына кіретіні тектен тек болмаса керек. Ботбай руына қатысты деректерге

қызығушылық танытқан оқырман, оны дулат руы туралы кітаптардан таба алады.

Шығыс Қазақстан облысында тұратын өлкетанушы Аубакиров Алдиярдың

айтуынша, қазіргі Өскемен қаласының жанындағы (Өскемен су электрстанциясынын

тұсындағы ) тау Ботбай тауы деп аталады.

117

ШЫҢҒЫЗ ХАН


Осының (жоғарыда келтірілген оқиғалардың) себебінен

(адамдар) ол тау туралы және темірдің балқытылуы мен темір

ұсталығы жайлы естен шығармайды.

Шыңғыз хан әулетінде жаңа жыл басы боп есептелер түні

көріктер, (темір балқыту) ошақтары мен көмірді дайындап,

олар біраз темірді балқытады да, төске қойып балғамен ұрып

созылдырады, сол арқылы шүкіршілік білдіреді.

Жоғарыда түсінік берілгеніндей, көне замандарда ол руды

қият деп атағанына қарамай, Дубун Баяннан кейін олардан

көптеген рулар мен тармақтар және тайпалар бөлінгендіктен,

әрбір тармақ белгілі бір атаумен, лақап атпен аталды, содан қият

лақап атауы олардан (бөлек ат алған рулардан) көтерілді (оларға

қатысты қолданылмайтын болды).

Содан соң Алан Қуаның Қабыл хан атты алтыншы ұрпағы

алты ұл (дүниеге) келтірді. Олардың барлығы батырлар, ұлы

әрі құрметке ие адамдар мен ханзадалар болғандықтан, қият

қайтадан олардың лақап аты болды. Сол уақыттан бері (Қабыл

ханның) балалары мен оның әулетін қият деп атайды. Әсіресе

қият деп оның ұлдарының бірі, Шыңғыз ханның атасы болып

келетін Бартан баһадүрді атайды.

Сол уақытта Бартан баһадүрдің Мунгаду Қийан (Меңгіду

қиян) атты үлкен ұлы бар еді. «Мунгаду (Меңгіду)» деген

«қалдары көп адам» дегенді білдіреді. (Өйткені) оның мойнында

(туылғаннан) үлкен қалы бар еді және ол ұлы баһадүр болатын.

Ендеше, қазіргі уақытта Дешті Қыпшақ өңіріндегі көптеген

қияттар оның, әрі оның ағайындары мен туыстарының әулеті

болып табылады.

Шыңғыз хан, оның ата-бабасы мен бауырлары жоғарыда

айтылған (атақты) дәрежеге ие қият руына жататындығына

қарамай, Шыңғыз ханның әкесі болған Жесугей баһадүрдің

перзенттерінің лақап аты «Қият-бөржіген» болды. Содан олар

әрі қият, әрі бөржіген болады. «Бөржіген» деген түркі тілінде

118


«көзі көк адам» дегенді (білдіреді). Олардың (жүзінің) түсі

сарғыш болып келеді.

Олар өте ержүрек, батыр болатын, содан олардың

ержүректігі үлгі (батырлықтың үлгі-нұсқасы) болып кетті.

Сол себепті өзге рулардың (арасында) өзара соғыс пайда болса

(шықса), олар (Қият-бөржігендермен одақтастық туралы)

уәделестік жасауға ұмтылатын еді. (Сондықтан) оларға өтініш

айтып, сыйлықтар мен тартулар беретін, сөйтіп олардың күші

мен құдіреттілігіне жүгінетін. Олардың көмегімен өздерінен

күшті жауларды жеңіп, бағындыратын. Мұғул қауымының

жағдайы туралы олардың арасында белгілі болғандары

(деректері) – осы айтылғандар (осы келтірілгендер).

Егжей-тегжейлі төменде айтылатындай, олардан көптеген

рулар тарады. (Бұл) рулардың еске алынып, көп сөз етілуі мен

ұзаққа созылу себебі – (көне замандарда) Ергене қоңға кеткен

екі адамның тегінен шыққан нируун руы мен Шыңғыз ханның

ата-балалары бір тармақтан екендігінде.

Олар ол жақта көп уақыт бойы туып-өсіп, көбейді, олардан

(көп) тармақтар мен рулар пайда болды. Ол ұрпақ жалпы

«мұғул-дүрліккендер» деп аталады. Олардың әулеттері мен

құрсақтарынан көптеген рулар пайда болды. (Кейін) Дубун

Баян мен Алан Қуадан туған кей әулеттер есепсіз көп руларға

бөлінді. Бұлар жайлы (кітаптың) екінші және үшінші бөлімінде

егжей-тегжейлі түсіндіріледі.

Одан (ол хикаядан) бұрын, Шыңғыз хан мен оның әйгілі

әулетінің уақытында бұл екі рудан, (яғни) нүкүз бен қияттан

(келесідей) әмірлер болған еді:

Қазіргі кезде Иран мемлекетінде нүкүзден шыққан мыңдық

әмірі Жаурчи (Жауыршы), оның ұлдары Қара мен Сунитай

(Сүнитай) да мыңдық әмірлері болған.

Абақа ханның құтты патшалығы кезінде жалайыр Мұқалы

гойонның ұрпағы болған Жауқыр басқарған мыңдықта нүкүз

руынан көп еді, алайда атақ пен құрметке ие емес-тұғын.

119

ШЫҢҒЫЗ ХАН


Нируун руының бір тармағы бар, олар да нүкүз аталады. Ол

тармақтан Чарақа Лиңқумның (Шарақа лин-гүн) ұлдары Гинду

чина (Гинду шина) мен Улакчин чинадан (Өлекшін шина)

тарайды. Ол (Шарақа лин-гүн) бір кездері бауыры Түмбине

ханның әйелі ... 161 қатынды алған, одан екі ұлы болды. Олардың

нәсілі мен руын шина дейді және нүкүз дейді.

Олардың рулары мен тармақтарын жақсы білетін кісілер

(арасындағы) айырмашылықты да жақсы біледі, екі нүкүзді де

ажырата алады.

Бұл нүкүздер (бір тармағы) Гинду шина мен Өлекшін

шинаның ұрпақтарынан тарайды, басқалары (екінші тармағы)

Шарақа лин-гүннің өзге әйелдерінен өрбіген әулеті болып

табылады. Олардың бәрі тайжуыт руларының ата-бабалары

болып келеді, бұған толыққанды түсініктеме тайжуыттар жайлы

бөлімде баяндалатын болады.

Мұғул қауымының әу бастағы негізі (Ергене қоңға кеткен

екі отбасының рулары) жойылғаннан кейін нүкүз бен қият

руларының екеуі де олардан бөлініп қалды (шықты). (Осыдан

кейінгі) олардың өмірлік жағдайлары бөлек-бөлек тарихтың

басы болып табылады (яғни, мұғул қауымы туралы тарих осы

екеуінен басталады) [147-153].

Енді, Ергене қоңға барып, онда көбейіп, түрлі тармақтарға

бөлініп, өзінің арнайы атаулары мен лақап аттарына ие болған,

соңынан ол жақтан қоныс аударған асыл мұғул тайпалары

туралы деректерді келтіреміз: никуз (нүкүз), ұраңқай, қоңырат,

келеңгіт, қунжин (құнжын), ушин (үйсін), сулдус (сұлдұс),

илдуркин (елдүркін), урунаут (ұрнауыт), қуңқутан (қоңқотан),

арулат, икирас (екерес), улқунұт (олқоныт, олқұнұт), қоралас,

илжиган (елжігін, елжіген), қуңлаут (қоңлауыт), байаут

(баяуыт) және гинигит (гинжит) 162 . Олар туралы деректер

161

Түпнұсқада әйелдің аты жазылмаған.

162

Бұл тайпалар, «Жамиғ ат-тауарих» пен «Зафар намадағы» деректерге сүйеніп

жасаған біздің есебіміз бойынша, б.з.д VIII-IV ғасырлардың аралығында Ергене

қоңда пайда болған. Олар уақыт өте келе көптеген тармақтар мен руларға бөлініп

120


«Жамиғ ат-тауарихтан» алынып мейлінше қысқартылып

берілді. Егер оқырман олар туралы деректерді толығымен

білгілері келсе, онда оларды «Жамиғ ат-тауарихтың»

түпнұсқасынан табады.

Урйаңқат (Ұраңқай) 163 тайпасы

Бұл ру (жоғарыда) аттары аталған қият пен нүкүздың

кеткен. Кейбір рулар әртүрлі себептерге байланысты мүлде жойылып кеткен,

басқа тайпалар мен рулардың құрамына кірген немесе мүлде ұмыт болған. Тек

кейбіреулерінің атаулары (үйсін, қоңырат, қоралас, ұраңқай) ғана бүгінгі күнге

дейін жеткен.

163

А.Г. Беменің 1744 жылғы Нюрнбергте шыққан картасында Ертіске құятын

Аблакет өзенінің шығысындағы таудың аты «Uronghan zi» деп көрсеткен. Ал, ол

тау Р.М.Закржевскийдің 1891 жылғы шыққан «Карта южной пограничной полосы

Азиятской России» деген картасында «Урунхайские горы» деп көрсетілген. Қазіргі

карталарда ол таудың аты «Калба жоталары» (Калбинский хребет) деп өзгертілген.

1837 жылғы Омскіде шыққан «Карта киргиз-кайсацской степи, составленная

при Отдельном сибирском корпусе» деген картада Кузнецк қаласынан Құлжаға

дейінгі керуен жолының бойында, Ертіс өзенінің оңтүстігінде, «Урункайский»

деген бекет (елді мекен) көрсетілген. Бұдан шығатын қорытынды – мұғул

тармағынан шыққан шынайы ұраңқай тайпаларының мекені бір кездері Ертіс

өзенінің оңтүстігіндегі (қазіргі Өскеменнің тұсындағы) Ұраңқай тауларының

етегінде болған.

М. Әуезовтың «Абай жолы» атты кітабының 1-томының 49-бетінде

(«Жазушы». Алматы. 2003) көш туралы айтылған жерінде мынандай дерек келтірілген.

«Кей қоныста бірді-екілі күн отырар-отырмастан кетеді: үлкен үйлер

тігілмей – «ұраңқай», «аблайша», «жаппа», «итарқа» деген неше түрлі кішкене,

тар, аласа күркелер тігіледі. Әркім өзі сүйген үйшігін тұрғызады». Осы үзіндідегі

«ұраңқай» деген күркенің XIX ғасырда қазіргі Шығыс Қазақстан облысының

Абай ауданында тұратын тобықты руының қолданысында болғандығын

білдіреді. Ұраңқай тайпасы, жоғарыда көрсетілгендей, Шыңғыз хан шыққан

қиятқа жатады. Олардың мыңдығы Шыңғыз ханның Ұлы қорығын қорғап тұрған.

Ұраңқайлардың түпмекені қазіргі Өскемен қаласының тұсындағы «Урункайские

горы» деп аталған таудың етегіндегі жерлерде болған (Осы кітаптың соңындағы

№11 карта). Ол жерден Абайдың кезіндегі тобықтылардың қыстауы мен Шыңғыз

тауындағы жайлаулары қол созым жерде. Сонымен қатар, Шыңғыз ханды аталған

Шыңғыз тауда хан көтерген деген ауызекі дерек бары көпшілікке жақсы мәлім.

Осы деректер, біздің пікірімізше, қосымша зерттеулер жүргізуді қажет етеді.

121

ШЫҢҒЫЗ ХАН


ұрпағынан тарайды. Одан тыс орман ұраңқайлары аталатын

бір топ бар, олар бұл (рудан) басқа және өзгеше (қауым)

болып есептеледі. Ол орман қауымы Барқұжын тұқымның 164

шекарасына жақын қоры, барқұт, тұмат рулары өмір сүретін

жерде (тұрады) әрі бір-біріне жақын.

Олардың қауымдары мен тармақтары негізінде (шынайы)

мұғулдар емес, ол алдыңғы бөлімде айтылған еді.

(Шынайы) ұраңқайлар Ергене қоңда жетпіс ошақ жағуға

қатысқандарын және соған көмектескендерін айтады және

(басқалар да мұны) құптайды [152 бет].

…Сондай-ақ Шыңғыз ханның дәуірінде орман ұраңқайлары

қауымы арасынан сол қанат әмірлерінің бірі – Удачи (Ұдашы)

атты (кісі) болды.

Шыңғыз ханнан кейін оның (Ұдашының) ұлдары өзінің

мыңдығымен Бұрқан Қалдұн аталатын жердегі Шыңғыз

ханның (сүйегі жерленген, кіруге тыйым салынған) Ұлы

қорығын 165 күзетіп тұрады, (олар) шерікке (яғни басқа міндеттер

164

Қоры, барқұт, тұмат тайпалары қазіргі Ресей мемлекетіндегі Селенга

өзенінің төменгі ағысын мекендеген (№9 карта). Ол жерлер Шыңғыз хан дәуірінде

Барқұжын Тұқым (Байкалдың шығысы) деп аталған, Мұғул уәлаятының бір шеті

болған (Карта админстративного деление Азиятской России. 1914 г.).

165

Ұлы қорық – Шыңғыз хан жерленген қорық. Шыңғыз хан мен оның

бірнеше ұрпақтары Бұрқан Қалдұндағы осы Ұлы қорықта жерленген. Ол Ұлы

қорықты Бұрқан Қалдұнда тұратын бір мыңдық орман ұраңқайлары мен ұраңқай

тайпасының мыңдығы күзеткен.

Қазіргі кезде Шығыс Қазақстан облысындағы Марқакөлдің шығыс

жағалауында Ұраңқай деген өзен мен елді мекен бар. Біздің пікірімізше, аталған

өзен мен елді мекен тектен тек бұлай аталмаса керек. Сол маңайда орман

ұраңқайларының (немесе ұраңқайлардың) жазғы жайлауы немесе тұрағы болса

керек. Бұл жерден бір күндік жолда, жұртшылыққа Берел қорғандары деген

атпен белгі алқап орналасқан. Карл Риттердің 1839 жылғы Берлинде шыққан

«Карта Русского Алтая» деген картасында, Ұраңқай (Саяндық) деген жазу

қазіргі Күршім, Тарбағатай таулары мен Берел жазығына дейін созылып жатыр

[URIANGHAI od.SOJOTEN(SAIANIN)]. Бұдан шығатын қорытынды – Бұрқан

Қалдұндағы Ұлы қорықты, «Жамиғ ат-тауарихта» айтылғандай, ұраңқайлар мен

Саяндық орман ұраңқайлары қорғап тұрған. Саяндық орман ұраңқайларының

122


орындайтын) әскер қатарына кірмейді. Тағы да осы уақытқа

дейін олар сол міндетке (қорықты қорғауға) белгіленіп, мықтап

бекітілген. Сондай-ақ Шыңғыз ханның балаларынан Төле

ханның, Мөңке қағанның, Құбылай қаған мен оның әулетінің

ұлағатты сүйектері де осы айтылған мекенге қойылған.

Айтуларынша, бірде Шыңғыз хан сол жерге келеді, сол

жазықта 166 ерекше (бір) ғажап шырайлы жасыл ағаш өсіп тұрған

екен. Оған ол ағаштың жасылдығы мен балғындығы тіпті қатты

ұнап қалды. (Ол) оның астында бір сағаттай уақыт өткізді, содан

оның ішкі дүниесінде қандай да бір ерекше қуаныштылық

сезім пайда болады. Сондай (көңілді) жағдайда ол қасындағы)

әмірлері мен жақындарына: «Біздің ақыреттік мекеніміз осында

болуы керек!» – деді. Ол дүние салған соң, (әмірлері) осы

сөздерді одан бір кезде есіткендіктен, сол жерге, сол ағаштың

астына оның (Шыңғыз ханның) Ұлы қорығын орналастырды.

негізгі ата мекені XIX ғасыр мен XX ғасырдың бас кезіндегі (1914 ж.) жасалған

карталарда «Урянхайский край» деп көрсетілген. Ол жерлер қазіргі кезде Ресейдің

Тыва Республикасына қарайды.

166

Шыңғыз хан мен оның ата-бабасының қонысы болатын Бұрқан Қалдұн

(қазіргі Тарбағатай мен Листвяга) тауларынан (қазіргі Оңтүстік Алтай) бастау

алатын Ұнан (Бұқтарма) өзені Ертіске құяды. Оның ұзындығы 405 км құрайды.

Бұқтармаға Ақ Берел, Өрел (Ұрыл), Черновая, Ақсу деп аталатын өзендер мен

көптеген кішігірім өзендер қосылады.

Мұз таудан (Белуха) бастау алатын Ақ Берелдің Бұқтармаға қосылған жерінде

әйгілі «Берел қорғандары» деп аталатын «Алтын адамдар» табылған Берел

жазығы бар. Бұқтарма өзенінің екі жағалауында осы Берел сияқты жазықтар өте

көп. Біздің пікірімізше, Шыңғыз ханның Ұлы қорығы осы жерлерде болу керек.

Яғни, ол Берел қорғандарынан алыс емес (Осы кітаптың соңындағы №5 сурет).

«Жамиғ ат-тауарихтағы» дерек бойынша, Шыңғыз хан Ұнан (Бұқтарма)

өзенінің Ертіске құятын жерінде дүниеге келген. Ол жердің шығысындағы

Ұнан жазығы Үгетай зәулім сарай тұрғызған Қарақұрым жазығына ұласады.

XX ғасырдың 60 жылдарынан бастап аталған Ұнан және Қарақұрым жазығы

Бұқтарма су қоймасының астында қалған. Бұл туралы деректер осы кітаптағы

сілтемелерде айтылған.

123

ШЫҢҒЫЗ ХАН


Айтуларынша, сол жылы (Шыңғыз хан жерленген соң) ол

жазықтықта өте көп ағаш өсіп 167 , үлкен орманға айналады.

Сондықтан (әлгі) бірінші ағашты мүлдем танып (ажыратып)

болмайды, бірде-бір тірі жан оның қайсы (ағаш) екенін білмейді.

Ал (Шыңғыз ханның) өзге балаларының ұлы сүйектері басқа

жерде (жерленген) [156].

Қунқират (Қоңырат) 168 қауымы

Бұл қауым Ергене қоңға кеткен сол екі адамнан тарайды.

Алдында айтып өтілгендей, бұл қоңырат қауымы басқалардан

бұрын, кеңес жасамай, кенеттен (шатқалдан) шығып кетіп,

(нәтижеде) өзге рулардың ошақтарын таптап кеткен болатын.

Мұғулдар қоңыраттарда кездесетін аяқтарының ауыруы сол

әрекеттерінің салдарынан деп және ол (істің) күнәсі олардың

аяқтарына түскен деп сенеді.

Ал мұғулдардың басқа рулары ерте заманда олар бірінші

болып шығып кеткендіктен қоңыраттарға ашуланды және

олардың қарсыласына айналды. Олардың арасында ол барша

жұртқа мәлім.

Қоңырат қауымынан бірнеше рулар бөлініп шықты 169 , содан

әрқайсысы жеке-жеке белгілі бір атау мен лақап ат алды. Сол

167

Қазіргі Шығыс Қазақстандағы Қотан Қарағай деген елді мекеннің

тұрғыны Асқар Қабанбаевтың айтуынша, Бұқтарма өзенінің жағалауларындағы

жазықтарда Ұлы Отан соғысына дейін алып қарағайлар өскен. Сондықтан ол

жерді Қатын Қарағай (Қарағайлардың анасы) деп атаған. Кейіннен, ол жердің

аты Қотан Қарағай болып өзгерген. Соғыс кезінде ол жердегі қарағайлардың көбі

кесіліп, сол кездегі қажеттіліктерге пайдаланылған.

168

Қоңырат деген 12 атадан тұратын ру қазіргі кезде қазақ халқын құрайтын

рулардың қатарына жатады.

169

«Жамиғат-тауарихтың» 603-бетінде: Шыңғыз хан қоңырат руынан шыққан

Алшы ноянды төрт мың қоңыраттардан тұратын әскермен Тумауыт аймағына

жіберді. Олар әлі сол жақты мекендейді деп көрсеткен.

124


себептен (кітаптың) мазмұндық кестесінде әр (рудың) атауы

бөлек-бөлек жазылған. Сондай-ақ олардың барлығы негізінде

осы рудың тармақтары болғандықтан және олардың жұрттары

(тұрақтау мекендері) икирас (екерес) пен қоралас руларымен

бірге Қараун жидунның 170 ар жағында болғандықтан, ол

рулардың (өмірлік) жағдайлары мен атаулары осы негізгі

тармақта еске алынады. Қалай нақыл етілген болса, дәл солай

түсінуге оңай түрде баяндалатын болады.

Айтып жеткізілуінше, олардың шығу тегі келесідей: үш ұл

алтын көзеден дүниеге келді. Бұл сөз, шынында, белгі беру

мен сілтеме жасау (ғана). Ал оның мағынасы келесідей: бұл

ұлдарды дүниеге келтірген адам табиғи болмысынан ақылды,

кемел, жақсы әдебімен, әрі мәдениетті кісі болған. Оны алтын

көзеге ұқсатқанының арнайы себебі (бар), бұл сөз мұғулдарда

қолданатындықтан. Өйткені оларда патшаны көргенде:

«Біз патшаның алтын жүзін көрдік!» – деп айту әдеті бар.

(Шындығында) олар (оның) алтын ішкі, рухани жан дүниесін

меңзеуде.

Сондай-ақ осындай сипаттауларды өзге рулардың арасында

да қолданады. Себебі алтын (тот баспайтын) асыл (зат) және оны

көп қажет ететін, өте таза және пәк зат есептелінеді. Көрініп

(белгілі болып) тұрғандай, олар осы мағынаны меңзеген,

әйтпесе керісінше жағдайда адам баласының алтын көзеден

туылуы ақылдан алыс және ойдан құрастырылған (жағдай).

Сонымен, үш ұлдың есімдері және олардың әрқайсысынан

тараған тармақтар келесідей егжей-тегжейлі (түсінікте) келеді.

Бірінші ұл – Чурлуқ Мирган (Шұрлық мерген).

Ол – қазіргі кездегі қоңыраттарға жататын бір қауымның

(рудың) атасы.

170

Қараун жидун – Қытаймен шекаралас жердің аты (Осы кітаптың соңындағы

№9 карта).

«Жамиғи ат-тауарихтың» 599-бетіндегі дерек бойынша ол жерге Шыңғыз

хан Мұқалыны үш мың жалайырмен аттандырған. Қытайлықтар Мұқалыны сол

кезден бастап гойон («үлкен және сыйлы») деп атап кеткен.

125

ШЫҢҒЫЗ ХАН


Екінші ұл – Қубай Шира (Құбай шері).

Оның екі ұлы болды: Ийикирас (Икирас, Екерес) пен Улқунут

(Олқұнұт).

Үшінші ұл – Тусбудау (Тұсбодау).

Оның екі ұлы болды: Қаранут (Қаранұт) және Куңлийут

(Күңлеуіт) [157-158].

Бірінші ұл – Шұрлық мерген

Қоңырат руының негізінен бірнеше тармақтар пайда болды

және (олардың) әрқайсысы жеке-жеке арнайы атаулар мен лақап

аттар алды, әрі сонымен атақты болды, бұл жайлы (төменде)

айтылатын болады. Қоңырат деген атау (бөлінбей) қалған

бірнешеуінен қалып, солардың атынан орнығып қалды және

қазіргі уақытта олар осы атпен белгілі.

Бұл Шұрлық мерген – сол тайпаның атасы. Мерген сөзінің

мағынасы – садақ оғын дәл ататын (адам, яғни мерген) дегенді

білдіреді. Оның бауыры Құбай шерімен (қатынасы) нашар

еді. Бірде ол оған ашуланып, оған оқ атпақ болды. Құбай шері

қорқып, атында (отырған жерінде) бұғып қалды, (атының)

бүйіріне басын тығып, оған (бауырына) «оқты атад ма екен, жоқ

па» деп қарап тұрды. Ол өз бауырының түрін көріп, жаны ашыды,

ашуын басты, сөйтіп: «Мен бауырымды қалайша өлтірмекпін?!

Дегенмен мен оқты садаққа салып қойғандықтан, қалайша оны

саржадан атпай әрі оған сабақ беріп қоймауға болады?!» – деп

ойлады. Содан оқты оның бет-жүзіне тимейтіндей етіп, құлағы

мен алқасына (сырғасына) атты. Сол себепті оған «мерген»

деген жанама лақап ат тағылды.

Қоңырат тайпасының жері – Қытай мемлекеті мен Мұғул

уәлаяттары ортасындағы Искандар (Ескендір) қорғаны сияқты

126


созылып жатқан Унгу (Үнгу) қорғанының 171 шеті. Ол жерді

Убжийа (Убжия) деп атайды әрі олар сол (жерде) отырады.

Бұл қоңыраттардың ұрпақтарынан барлық дәуірлерде

әмірлер мен текті әйелдер көп шыққан. Бұлар жайлы белгілі

болғаны төменде баяндалады [158-159].

Екінші ұлы – Құбай шері

Оның екі ұлы болды: Икирас (Екерес) пен Олқұнұт.

Икирас (Екерес) руы

Икирас (Екерес) руының бәрі оның әулетінен және ұрпағынан

тарайды. Мөңке қағанның бәйбішесі Қутуқтай (Құтықтай)

қатын осы рудан шыққан Хуулдай көрегеннің қызы.

Ол (Хуулдай гурген) Шыңғыз ханның үлкен қызы Құжын

бикені алған Бұту көрегеннің ұлы еді.

Улқунут (Олқұнұт) тайпасы

Олқұнұт қауымының барлығы оның (Құбай шерінің екінші

ұлы Олқұнұттың) нәсілінен тараған. Шыңғыз ханның кіші қызы

Алталұнды алған Тайчу Курган (Тайжу гурген) осы рудан еді. Ол

туралы әңгіме ұзын, сондықтан бөлек жазылды. Оның Чучматай

(Шошматай) атты ұлы бар болатын. Ол Мөңке қағанның Ширин

(Шірін, Шырын) атты қызын (әйелдікке) алды. Ол дүние салған

кезінде оған Бичике (Бишіке) атты қарындасын берді.

171

Бұл қорған қазіргі кезде Ұлы Қытай қорғаны деген атпен белгілі.

127

ШЫҢҒЫЗ ХАН


Жесугей баһадүрдің әйелі, Шыңғыз ханның анасы Ұуалун

(Ұуалын) фужин (да) осы рудан шыққан. Шыңғыз ханның кіші

қызы Алталұқанды айттырып алған Улар (Ұлар) гургеннің ұлы

Тайжу гурген де осы рудан шыққан. Ол Шыңғыз ханның анасы

Ұуалын фужиннің бауыры болатын.

Үшінші ұл – Тұсбодау

Оның екі ұлы бар еді: Қаранут (Қаранұт) және Куңлийут

(Күңлеуіт).

Бұл Күңлеуіт өзіне әкесінің әйелін алды, ол одан Мисар

Улук (Мисар өлік) есімді ұлды дүниеге алып келді. Сондай-ақ

ол әкесінің тағы бір әйелін алды, одан Қурулас (Қоралас) есімді

ұл туды. Оның әулетінен бүкіл қоралас руы 172 тарайды. Және

ол қытай қызын алды, одан Илжигин (Елжігін) атты ұл тапты.

Елжігін қауымының бәрі оның ұрпағынан тарады. Ендеше, (бұл

рулардың) әрбірі жайлы осыдан кейін баяндалатын болады.

Тұсбодаудың осы ұлдарынан үш бөлек тармақ болып тараған

үш ру төмендегідей егжей-тегжейлі жіктеледі.

Қаранут (Қаранұт) руы

Бұл Қаранұт Тұсбодаудың үлкен ұлы болған. Қаранұт деп

аталатын рудың бәрі соның нәсілінен болып табылады [157-

163].

172

Қазіргі кезде қораластар қазақ халқының құрамындағы ботбай руына кіреді.

Оларды он екі ата қоралас деп атайды. Ол ру туралы тағы 160-сілтемеден оқуға

болады.

128


Куңлийут (Күңлеуіт) руы

Бұл Күңлеуіттің Мисар өлік есімді ұлы бар еді.

Өлік (сөзінің) мағынасы «ештеңеден қорықпайтын адам»,

сондай-ақ бұл атаумен өлік денені де атайды...

...Ол Мисар Үлік әкесінің әйелін алды, одан ол Қоралас атты

ұл туды. Қоралас руы түгелдей соның әулетінен тарайды.

Қораластардың асыл түбі алтан қудуқа, яғни алтын көзеден

тарағандығына, (олардың) қоңырат пен икирастар бір негізден

бөлінгендігіне, сондай-ақ бір-біріне аға-іні болып келетіндігіне

қарамай, олар әрдайым бір-бірімен жауласып, соғысатын [163].

...Мисар Үлік (өзіне) қытай әйелін алды. Ол әйелдің өмірлік

жағдайлары келесідей болған еді: ол есекке отырып тұрмысқа

шығуға (деген) ықылас-ниетпен Қытайдан шықты. Оның есімі

Дауқай Йабудақ (Дауқай жабудақ) болатын. Қытайша «Дауқай

– қытайы гүл», ал «йабудақ – есекке мінген адам» дегенді

білдіреді.

Мисар Үліктің одан ұлы болды. Оның есімін Елжігін деп

атады. Себебі есекті «елжігін» дейтін, ал ол әйел есекке мініп

келген еді. Елжігін руының бәрі сол ұлдың ұрпақтары. Барлық

дәуірде бұл рудан атақты да, даңқты әмірлер мен ханымдар

шыққан [164-165].

Урунаут (Ұрнауыт) қауымы

Бұл ұрнауыт руынан үш тармақ бөлініп шықты: қуңқутан

(қоңқотан), арулат, урунаут-килуңғут (ұрнауыт-келеңгіт). Бұл

атаулар, асылында, (негізінде) үш ағайындының аттары еді.

(Сосын) әрқайсысынан бір-бір тармақ тарады, содан олардың

ұрпағы көбейіп, бөлек бір руды құрады. Олардың әрқайсысы

өздері бастауын алған кісінің есімін өздеріне (руына) лақап

атауы етіп алды [166].

129

ШЫҢҒЫЗ ХАН


Ұрнауыттың бірінші ұлы – Қоңқатан

Қоңқатан. Бұл сөздің мағынасы – «мұрыны үлкен» (дегенді

білдіреді). Ол дәл сондай (мұрыны үлкен) еді, осы себептен ол

осындай атау алды. Оның әулетінен ұлы әмірлер бар болатын.

Оң хан қулық жасап, Шыңғыз ханды оның ұлына (өзінің)

қызын беремін деген желеумен, ал шындығында, оны ұстап

алу үшін шақыртқан кезінде, ол (Шыңғыз хан Оң ханға қарай)

бет алды. Жолда ол Меңлік атаның үйіне түсіп, онымен кеңес

жасады. (Меңлік ата) оны ұстап қалып, баруға (жол) бермеді.

Сөйтіп ол әрдайым, қиын және оңай, қорқынышты және

қуантарлық (яғни қандай жағдай болмасын) үнемі Шыңғыз

ханмен бірге еді. Содан Шыңғыз хан оған өз анасы Ұуалын

иканы (әйел етіп) берді. Ол Шыңғыз ханның оң жағында, барлық

әмірлерден жоғары отыратын.

Оның Кукучу (Көкеші) атты ұлы бар болатын, мұғулдар

оны Тиб Тәңірі деп шақыратын. Оның әдеті сондай еді, (яғни)

ол құпия-сырлар мен алда болатын жағдайларды алдын ала

болжап: «Құдай маған сөйлейді және мен аспанға барамын»,

– деп айтатын. Және ол үнемі Шыңғыз ханға келіп: «Құдай

сенің әлем патшасы болуыңды бұйырды!» – дейтін. Содан оған

«Шыңғыз хан» атауын беріп: «Құдайдың әмірімен сенің есімің

осындай болуы керек!» – деген еді.

Мұғулша «чиң – мықты» дегенді білдіреді, Шыңғыз –

соның көпше түрі. (Бұлай аталу) себебі келесідей болған еді: ол

уақыттарда қарақытайлардың ұлы патшаларын «гур хан» деген

лақап атпен атайтын, ал «гур» (сөзінің) мағынасы – «мықты»

дегенді білдіреді. Сондай-ақ патша мейлінше ұлы болмайынша,

оны гурхан деп атамайтын. Мұғул тілінде «Шыңғыз» деген

де сондай («мықты» деген) мағынаны береді, күшейтілген

мағынада (қолданылады), себебі ол (Шыңғыз – чиң сөзінің)

көпше түрі. Ол сөзді парсы тіліндегі «шаханшах» сөзімен

салыстыруға болады.

130


Тиб Тәңіріге тән болған бір әдет: ол қыс ортасында Унан

(Ұнан), Килураң (Келөрең) аймағында, ол сол уәлаяттың ең суық

жерлерінің бірі-тұғын, жалаңаш күйде мұздың үстіне отыратын

еді. Оның (денесінің) ыстығынан қатып қалған су (мұз) еріп,

судан бу көтеріліп шығатын еді.

Мұғулдардың қарапайым қауымының да, (кейбір) жеке

адамдардың да айтуынша және бұл көпшілікке белгілі болған

(әңгімеде айтылуынша): «ол (Тиб Тәңірі) ақ атта аспанға

көтерілуші еді». Бұл әңгіме – қарапайым халықтың асыра

айтушылығы мен жасанды өтіріктері (ғана). Алайда ол бір

мекерлік пен айлакерлік амалын білген.

Шыңғыз ханмен ол батыл сөйлесетін, алайда кейбір (оның

сөздері) жұмсақ шығып, әрі Шыңғыз ханды қолдағандықтан,

онысы (Шыңғыз ханға) ұнайтын еді.

Кейін (Тиб Тәңірі) артық (сөздер) айтып, барлық нәрсеге

араласа берген соң және тәкаппарланып дөрекі мінез таныта

бастаған соң, Шыңғыз хан өз ақылының кемелдігінен оның

өтірікші және жасанды адам екенін түсінді. Бір күні өзінің

бауыры Жошы қасармен бірге шешім қабылдап, (Тиб Тәңірі)

ордаға келіп, оған қатысты емес нәрселерге араласа бастаған

кезде оны өлтіруін бұйырды [166-167].

Ұрнауыттың екінші ұлы – Арулат

Бұл сөздің мағынасы «ол кісі әкесі мен шешесіне жұмсақ

болған» дегенді білдіреді. Арулат руының барлығы осы ұлдың

әулетінен тараған. Әр дәуірде оның әулетінен ұлы әмірлер мен

хандардың әйелдері болды. Шыңғыз ханның кезінде бұл рудан

Бұқыршын ноян болған еді [168].

131

ШЫҢҒЫЗ ХАН


Ұрнауыттың үшінші ұлы – Ұрнауыт Келеңгіт

Ол килунги (соңғы ұл) болғандықтан осы есіммен аталып

кетті. Келеңгіттердің барша рулары мен тармақтары – соның

әулетінен, олардың саны көп.

Бадай мен Қишлиқ (Қышлық) осы рудан шыққан. Оларды

келеңгіт тархан деп атайды. Шыңғыз хан оларды тархан етіп

(лауазым берді), содан келеңгіт руынан болғанына қарамай

«тархан» (дарқан) сөзі олардың жеке аты болып қалды. Олардың

ұлдарынан көп халық тараған [172].

Хушин (Үйсін) 173 тайпасы

Шыңғыз ханның уақытында бұл рудың ұлы әмірлерінің

қатарынан Шыңғыз ханның қызметінде алдымен бақауыл мен

бауыршы болып қызмет атқарған Бөріғұл ноян бар болатын.

Алдымен (ол) жеке күзетші, кейіннен кезіктің әмірі, одан

соң түмен әмірі болды. Соңында ол оң қанаттың құрметті

ұлы әміріне айналды. Ол дәрежеде Бұқыршын нояннан (соң)

екінші болып, өте көп қызмет атқарды. Шыңғыз хан оларды

(Бұқыршын мен Бөріғұлды) жоғары бағалайтын, құрмет ететін,

тіпті сондай дәрежеге дейін (көтеріп), (бірде) ол: «Бұқыршын

өліп қайғы болмасын (яғни, Бұқыршын өлмесін деген тілек).

Бөріғұл өлмесе еді, сөйтіп қайғы болмаса еді (яғни Бөріғұл

туралы тілек)», – деді [172].

…Құбылай қаған Бөріғұл ноянның Хушижин (Ушижин)

атты қызын әйел етіп алған еді. Одан оның Абачи (Абашы) атты

ұлы бар [173].

173

Үйсін – қазақ халқының қалыптасуына негіз болған тайпалардың бірі.

Үйсіндер б.з.д. ІІ - б.з. V ғасырларының аралығында қазіргі Қазақстан аумағында

мемлекет құрған тайпа. Ол мемлекетті Күнбилер басқарған. Оларды қытайлықтар

гуньмо деп атаған (Осы кітаптың соңындағы №9 карта).

132


Сулдус (Сұлдұс) тайпасы 174

Бұл рудан шыққан әмірлер көп, алайда Шыңғыз ханның

қызметінде болған атақты және құрметке ие және олар туралы

деректер анық адамдарды бірінші етіп қойдық. (Сондай-ақ)

мейлінше маңызды жағдайларды алдымен орналастырдық.

Шыңғыз хан әлі жасөспірім кезінде, әрі тайжуыт руы оған

қарсы шыққан уақытта, оның әскері мен қызметкерлері одан

бөлініп қалған, сондай-ақ оның патшалығының күші әлі толық

пайда болмаған кезде, (ол) бір іс бойынша кетіп бара жатқан еді.

Жолда ол ешкімнің әсер-ықпалынсыз (өзінен-өзі) аударылып

жатқан тасты көрді. Оның қасына келіп, ол: «Бұл – өте біртүрлі,

ғажайып нәрсе. Бәлкім, менің бұл жолмен жүрмегенім дұрыс

болар?!» – деп ойлана бастады.

Бір сағаттай уақыт ол «бұл жолмен жүрсем бе екен?!» деп

шешім қабылдай алмай тұрды, алайда (ақыр соңында) бұған мән

бермей, көңілінің қалауына еріп, ары қарай жүріп кетті. (Содан)

оның қас жауы тайжуыт руының патшасы Тарқутай Қирилтуқ

(Тарқытай қырылдақ) оған жетіп, оны ұстап алды. Ол (Шыңғыз

хан үшін) екі (айыр) ағаш дайындап, сақтап жүрген болатын,

себебі ол кезде тұтқындарды тез өлтіріп тастау әдеті болмаған

еді.

Тайчу Игачи (Тайжу игашы) атты бір кемпір бар еді. Оның

Тайжу деп аталу себебі – ол сол рудан, ал оның күйеуі меркіт

руынан болатын, оның аты белгісіз. Қазіргі кезде Иктай илчимен

(Ектай елшімен) бірге келген қағанның Ужаурғай атты елшісі

оның (кемпірдің) әулетінен.

174

Сұлдұс тайпасы Шыңғыз хан дәуірінде Селенганың үш өзенге бөлінген

төменгі сағасында мекендеген (Байкал көлінің оңтүстігі). Ол баяуыт тайпасы

туралы деректе көрсетілген. Сұлдұс тайпасы туралы дерек Т.Сұлтановтың

«Темір және оның империясы. Алматы, 2007.» атты кітабында кездеседі. Онда,

Әмір Темірдің әскерінің құрамында барлас, жалайыр, сұлдұс және де басқа

тайпалардың мыңдықтары болғандығы туралы айтылады.

133

ШЫҢҒЫЗ ХАН


Қысқаша айтқанда, бұл қарт әйел Шыңғыз ханның шашын

тарап, оған қызмет жасады. Оның мойны ажырғы ағаштың

үнемі қажауы кесірінен жара болды. Ол (кемпір Шыңғыз ханның

мойнына) кішкентай киіз салып, әрдайым шапағаттық жасады.

Арадан біраз уақыт өткен соң, күндердің бірінде Шыңғыз

хан қолайлы сәтті тауып, (мойнындағы) ажырғымен бірге

қашып кетті. Сол аймақта үлкен көл бар болатын. Ол (Шыңғыз

хан) оның ішіне түсіп, өзімен бірге айырды да суға батырды,

сол сәтте оның денесінен тек қана мұрны (судан) шығып

тұрды. Тайжуыттар тобы оның соңына түсіп, іздей бастады.

Сұлдұс руынан шыққан Сурған Шира (Сорқан шері) Шылауқан

баһадүрдің әкесі еді. Ол (сол күні) Судун (Судын) ноянның

әкесімен бірге сол қауымның ішінде болатын, және де оның

(киіз) үйі жақын арада (тұрған) еді. Кенет оның көзі Шыңғыз

ханның мүбәрак мұрнына түсті. Ол (Шыңғыз хан) екенін білді.

Жасырын түрде оған басын суға тереңірек батыруға белгі берді.

Содан соң әлгі адамдарға (тайжуыттарға): «Сендер басқа айнала

мен атырапты іздеңдер, ал біз осында күзетіп тұрамыз», – деді

де, осылай оларды (жан-жаққа) шашыратып жіберді.

Түн болған кезде Шыңғыз ханды судан шығарып, оның

мойнынан айыр ағашты шешті. Оны үйіне кіргізіп арба үстіне

үйілген көп жүннің астына жасырды. Содан іздеушілер тобы

оның (Шыңғыз ханның) ізін сол жерге дейін тауып келген еді.

Олар «Сорқан шерінің үйінде болса керек» деп күмәнданды.

Содан сол араны мұқият тінтіп шықты, тіпті әлгі жүн үймесін

де шанышқымен түйреді, алайда ол арадан табылмады. Себебі

Хақ Тағала оның бақытын қалағандықтан, (мұның барлығы)

оның мүбәрак денесіне бірде-бір зиян мен ауыру жеткізген жоқ.

Сөйтіп, оны таппай қайтып кетті.

Содан соң Сорқан шері оған күрең бие, азын-аулақ ет пен

кәуап (жасауға) арналған істік, оған қоса оқ, садақ және тағы

басқа жол жүруге қажетті нәрселерден кейбірін берді, ал

134


кейбір нәрсені берген жоқ. Айтуларынша, ол оған шақпақ тас

берген жоқ, сөйтіп оны шығарып салды. Осы себептен қазірге

дейін үлкен игіліктерге ие болғанына қарамай, ол заттардың

кейбірін, әрі шақпақ тасты бермегені үшін шамалы кемшілік

араласады (байқалады). (Дегенмен) оның сол кезде (осылай

істеуге) үзірлі себептері болған шығар, бұл оқиғаның (кейін

көпшілікке жайылып) жария болуын ойламаған да шығар.

(Арабтар мақалындағы): «бәлкім, оның үзірі (кешірімді себебі)

бар шығар, ал сен (оны орынсыз) кінәлайсың» (дегені сияқты).

Бұл уақыт ішінде Шыңғыз ханның анасы, әйелдері және руы

(да) одан үмітін үзген еді. Оның төртінші ұлы Төле (ол кезде

әлі кішкентай) бала еді. Сол соңғы бірнеше күнде ол әр сәт

сайын: «Менің әкем биенің үстінде келе жатыр», – деп айтатын.

Оның анасы оны ұрсып, құлағынан созып: «Бұл бала қандай

ақымақтық (сөз) айтып, сәт сайын ол (Шыңғыз хан) жайлы

есімізге салып жүрегімізді езуде», – (деп ұрсады). Ал ол болса

тоқтатпай, алдыңғыдай (өз айтқанын) Шыңғыз хан келетін

күнге дейін қоймады. (Сол күні) Төле: «Міне, менің әкем

күрең биенің үстінде қанжығасына екі қуриқанды (қошақанды)

басқан күйде келуде», – деді. Оның анасы алдыңғыдай: «Бұл

баланы нендей еліктірме қинауда?!» – деумен болды. Ол болса

(айтқанынан қайтпай) табандылықпен: «Міне, ол жетіп қалды»,

– деп қайталайтын еді.

Арадан біршама уақыт өткен соң Шыңғыз хан күрең бие

үстінде қанжығасына екі қозыны басқан күйде келіп жетті.

Адамдар оның келгеніне өте қуанып мәз-мейрам болды. Және

(барлығы) Төленің сөзіне өте таңданып, бұл оқиғаны Шыңғыз

ханға айтып берді, содан антқа сай садақа мен нәзір таратты.

Сорқан шері (өз үйінде) Шыңғыз ханды жасырып қалғаны

(ешкімге) құпия болып қалмайтынын түсініп, тайжуыттар

арасынан кетуді жөн көрді. Отбасы және қызметшілерімен

көшіп Шыңғыз ханға қызмет етуге келді. Шыңғыз хан оған, оның

135

ШЫҢҒЫЗ ХАН


ұлдары мен жақтастарына өте жақсы қарады және (оларды)

ұлықтап толық сый-құрмет көрсетті [173-176].

Илдуркин (Елдүркін) руы

Бұл ру – Сұлдұс тайпасының бір тармағы. Шыңғыз ханның

дәуірінде, ол (Шыңғыз хан) Оң ханмен соғысып жатқан кезде

(Шыңғыз хан) кері қайтып келді де, Балжуна 175 бағытына қарай

кетті. (Сол жақтан) Оң ханға елші жіберіп, көп жаңалықтарды

(айтып) жеткізді. Ол жайлы осы тарихта еске алынған. Ол

(жаңалықтарды жеткізген) хабаршы осы рудан болатын. Оның

есімі – Харқай жиун. Харқай – есімі, ал жиун деген – «сол

(жақтағы)» дегенді білдіреді.

Бұл елде (Иранда) Хорасанның Бадғис уәлаятындағы

қараунас түменінің әмірі Ханду бітікші соның әулетінен шыққан

және оның немере ағайынынан еді.

(Соңында) Харқай жиун қатты қартайып, қаусап қалды.

Айтуларынша, ол Мөңке қағанның дәуірінде (әлі) тірі еді [178].

Байаут (Баяуыт) тайпасы

Бұл рудың бірнеше тармағы бар, атақтылары екеу: (олардың)

бірін Жидайи (Жидайы) (деп және) оны баяуыт (деп те) атайды,

екіншісі – кихарүн байаут (кихарүн-баяуыт).

Жидайи (Жадайы) деген – Мұғулстандағы өзен алқабы 176 .

Олардың тұрақтау орны сол жерде болғаны үшін әрі олар осы

175

Балжуна – Чита қаласының оңтүстігіндегі көлдің аты. Ол көл қазіргі Аргун

өзенінің бастауы болып саналады.

176

Жидайи (Жадайы) – қазіргі Моңғолия жеріндегі Селенга өзенінің бойындағы

алқаптың атауы.

136


мекенге қатысты тұрғысында (Жадайы сөзі) олардың атауы

болып қалыптасқан.

Олардың жазықтарда мекендейтіндерін Кихарүн-баяуыт

деп атайды. Олардың жұрттары Силинга муран бойында 177 .

Оның екі бастауы: Қурбан Кихат (Құрбан Кихат) және Бурах

Ундур (Бұрах Өндір) – «Ғуруқ бүзүрг» (Үлкен қорық) 178 болып

табылады.

Бұл аймақтарда бір мекен бар, ол өте алшақ (жер), онда ол

өзен үш тармаққа бөлінеді. Ол (мекенді) Судын ноянға мекен

етіп берген. Қазіргі таңда онда Сұлдұс руы тұрады [179].

Нируун деп аталатын түркі тайпалары туралы

Олар мұғул тайпаларынан шыққан, Алан Қуаның қайта

жанданған әулетінен тараған бір (мұғул) тайпасы болып табылады.

Себебі Алан Қуа қоралас руынан шыққан еді, ал қоралас руы

мұғул-дүрліккендердің тармағы (болып табылады). Олардың

пікірінше және айтуларынша, Алан Қуа күйеусіз, нұрдан жүкті

болып қалды, сөйтіп одан үш ұл дүниеге келді. Ендеше, осы

үш ұлдың әулеті мен ұрпағынан тарайтын адамдарды «нируун»

деп атайды, яғни «құрсақ» (дегенді аңғартады). Сөйтіп, бұл-пәк

құрсаққа меңзейді, себебі олар нұрдан туылған еді. Сондай-ақ

Алан Қуаның (жалпы) әулетінен, осы үш ұлынан тарайтындар

үш тармаққа бөлінеді.

Бірінші – Алан Қуаның әулетінен, оның алтыншы ұрпағы

Қабыл ханға дейін тарағандар, олардың барлығын жоғарыда

аталған себепке байланысты «нируун» деп атайды. Дәл солай

177

Яғни, Кихарүн-баяуыт тайпасының жұрты Селенга өзенінің бойында

болған.

178

Үлкен қорық – біздің пікірімізше, Шығыс Түрк қағанатының қағандарының

мәңгілік мекені ( №9 карта). Ол туралы 300-сілтемеден оқуға болады.

137

ШЫҢҒЫЗ ХАН


Қабыл ханның бауырларын, олардың балалары мен ұрпағын

да, барлығын «нируун қауымы» деп атайды. Ендеше, олардың

руларын осындай тармақтарға бөлу (деректі) дәлелдерге

негізделді.

Қатақин (Қатаған) 179 тайпасы

Бұл ру нирууннан болып табылады, Алан Қуаның үлкен

ұлынан тараған. Оның аты – Буқун Қатақи (Бұқұн Қатақи).

(Одан тараған қатағандар) Шыңғыз хан дәуірінде оған қарсы

шықты. Осы себептен, олар әрбір ұлыста көпшілік болғанына

қарамай, танымал да, атақты да емеc [183].

Салжиут (Салжуыт) 180 тайпасы

Бұл ру Алан Қуаның ортаншы ұлынан тараған, оның аты –

Буату Салжи. Оның нәсілінен көптеген әмірлер шыққан, алайда

олардың көпшілігін Шыңғыз ханның дәуірінде оған көп қарсы

шыға бергендігі үшін өлімге кескен [184].

Тайчуит (Тайжуыт) тайпасы

Кейбір мұғул тарихтары беттерінде келесіні хикаялайды:

Тайжуыт руы Дутум Маниннің екінші Начин (Нашын) атты

ұлынан тараған және тармақтарға бөлінген.

179

Есім хан мен Ташкент билеушісі Тұрсын ханның арасында болған соғыста

қатағандар түгелге жуық қырғынға ұшыраған, тірі қалғандары Ұлы жүздің

шанышқылы мен қазақтың басқа да руларының құрамына сіңісіп кеткен.

180

Салжуыт тайпасы қоңырат, татар және дүрбен тайпаларымен одақтасып,

Шыңғыз ханға қарсы соғысқан. Сондықтан Шыңғыз хан олардың бәрін

талқандаған. Салжуыттың қалдықтары басқа тайпаларға сіңіп кеткен.

138


Ұлы әмірлер хандардың қазыналарында әрдайым қорғап

отыратын «Алтан дафтар» («Алтын дәптер») 181 дәптерінен

оқылды. (Онда) анық әрі нақты түрде тайжуыттар 182 Қайду

181

Алтан дафтар (Алтын дәптер) – Рашид ад-Диннің айтуынша, бұл тарихи

жинақ, Шыңғыз хан 52 жасқа толғаннан кейін, толық билікке ие болған дәуірден

бастап жазыла бастаған. Онда Ұлы билеушінің өмірбаяны, шығу тегі, ұрпақтары

және жалпы тарихына қатысты нақты деректер мен мағлұматтар жазылған. Бұл

жинақтың атауына қарап, оның Шыңғыз хан Орта Азияға жорықпен келген кезден

бастап жазыла бастағанын аңғаруға болады. Өйткені, ол дәуірлерде «дафтар»

сөзі тек Орта Азия мен парсы елдерінде ғана қолданымда болған. Әрі бұл кітап

Шыңғыз ханның бесінші буыны болатын Ғазан ханның ықтиярында, яғни Иран

жерінде болған. Рашид ад-Дин ондағы жазбалардан мейлінше пайдаланғандығына

сілтей отырып, сол кезге дейін оларда жазылған деректердің шынайы мән-жайын

ешкім білмегенін, ешкім тексере алмағанын және оны Ұлы әмірлер хандардың

қазыналарында әрдайым қорғап отыратындығын айтқан. Осы тұста мынадай

сұрақ туындауы мүмкін: «Егер «Алтын дәптерде» Шыңғыз ханның өмірбаяны,

шығу тегі, ұрпақтары және жалпы тарихына қатысты деректер жазылған болса,

не себептен Ғазан хан Рашид ад-Динге «Тарихтар жинағы» кітабын жаздырды,

неге оның орнына Алтын дәптердің өзін кітап етіп шығара салмады, оған қоса,

неліктен оны Ұлы әмірлер әрдайым қорғап, басқалардың көзінен алыста сақтап

отырды? Бұл сұраққа бір ғана жауап болуы мүмкін, яғни: «Алтын дәптерде»

мемлекеттік деңгейдегі құпиялар мен Шыңғыз ханның ата-бабасының, оның өзі

мен ұрпақтарының нақты жерленген жері туралы деректер және онымен бірге

қандай байлықтар қоса көмілгені жайлы мәліметтер егжей-тегжейлі жазылған

болуы керек. Сөйтіп, егер ол деректерден бөгде адамдар хабардар болса,

мемлекеттің абыройына нұқсан келіп, келешек дәуірлерде олардың қорымын

тауып, мәйітін қорлап, талан-таражға салатындығынан Шыңғыз ханның өзі де,

ұрпақтары да қауіптенген. Сол себепті ол жазбаларды аса қатаң түрде құпия

ұстап, қорғап отырған.

Сондықтан, «Алтын дәптерден көшірмелер көшірілген» деген сөздер

шындыққа жанаспайды. Егер сондай көшірмелер болғанында, осы кезге дейін

Шыңғыз ханның қорымын әлдеқашан тауып, қазып алған болар еді. Тіпті Рашид

ад-Диннің өзі «Тарихтар жинағы» кітабындағы оның қорымына сілтейтін

деректерді шеберлікпен бөлшектеп, кітаптың түрлі беттеріне шашып жіберіп,

шытырман (лабиринт) көшелері сияқты ғажап тәсілмен берген. Бұл лабиринт

көшелерінің кіретін тұсы белгілі болса, кімде-кім оған кіріп арғы басынан шыға

алса, Шыңғыз ханның қорымының тұсынан шығады.

182

«Жамиғ ат-тауарихтың» 541-бетіндегі дерек бойынша, тайжуыт рулары

Бұрқан Қалдұн тауындағы өзендердің бойындағы ормандарда өмір сүрген.

Тайжуыт руының бір тармағы Селенга өзенінің бойында болған.

139

ШЫҢҒЫЗ ХАН


ханның баласы Шарақа лин-гүннан тараған деп жазылған,

олардың Нашыннан тарағаны жайлы ешқандай сөз жоқ. (Онда)

ол немере бауыры Қайдуды 183 жалайырдан аман алып қалғаны,

онымен бірге Ұнан өзенінде қоныс тепкені ғана еске алынады.

Осы себепті бұл хикаяның мәтіні көбірек дұрыс (деп айтуға)

болады.

Тағы да, тайжуыт руының саны көп болғандықтан, бәлкім

Нашынның перзенттері олармен араласып кетіп осы атауды

алған болулары мүмкін. Осылай болуының ықтималдылығы

жоғары. Әйтпесе, оның перзенттері мен әулеті жайлы бір жерде

болсын (мәлімет) келтірілген болатын еді.

Бұл тайжуыт қауымы көптеген тармақ пен руларға бөлініп

кетті. Олардың асыл шығу тегі келесідей. Қайду ханның үш ұлы

болатын. Үлкенінің есімі – Байсыңқұр, одан Шыңғыз ханның

ата-бабалары тараған. Үшінші ұлдың аты – Чаужин (Жаушын),

оның әулетінен екі ру (тарайды): уртаган (ортаған) және сичиут

(сижуыт).

Оның (Қайду ханның) ортаншы ұлының аты – Шарақа лингүн

еді, одан тайжуыттардың барша рулары тарады.

183

Бұл жерде Нашын мен Қайдудың Ұнан өзенінің бойына қоныс тепкені туралы

анық айтылған. Сонымен қатар төмендегідей дерек те бар: Қайду (жалайырлардан

аман қалғаннан соң) өзінің тұрақтау орнын Мұғулстанның бір шекарасы болған

Барқұжын Тұқым (Байкалдың шығысы) деген жерде орналастырды. Су ішу үшін,

(өзеннің арғы бетіне) өту үшін сол өзен арқылы өткел жасап, өткелдің атын Қайду

«Жар Улулум» (Жар олулум) деп қойды. Ал Нашын (болса) тұрақтау орнын Ұнан

өзенінің төменгі ағысына орналастырды («Жамиғ ат-тауарих», т.І , 231- бет).

«Зафар наманың» 63-бетіндегі дерек бойынша жалайырлар тарапынан болған

оқиғадан кейін, көп ұзамай Қайду хан әкесінің хандық тағына отырады, ордасын

Ертістің ернеуіндегі «Жаралем» деген бір жылғаның жағалауына көшіріп келеді,

сөйтіп сол жерден мемлекетті басқаруға кіріседі. Біздің пікірімізше, осы дерек

шындыққа жақын. Өйткені Қайдудың өзінің атақонысынан алыстағы Барқұжын

Тұқымдағы бөтен рулардың арасына барып патшалық құрғаны ақылға сыймайды.

140


Шарақа лин-гүн – қытайша есім мен лақап ат. «Лин-гүн»

дегеннің мағынасы – «ұлы әмір». Мұғулдар «лин-гүн» сөзін

білмегендіктен, олар «линқу» дейді.

Шарақа лин-гүн өз бауыры Байсыңқұр дүниеден өткенде,

оның әйелін, яғни Түмбине ханның анасын (әйелдікке) алды.

Одан екі ұлды болды: бірі – Гинду шина, екіншісі – Өлекшін

шина. Және өзі (ұнатып) айттырып алған әйелінен (келесідей)

ұлдары болды: әкесінің орынбасары әрі атақты бір ұлы болды,

оның есімі Сурқаду еді. Ол Түмбине ханмен замандас болды.

Оның (Шарақа лин-гүннің) ұлы Қамбағай қаған мұрагері болды,

ол Қабыл ханның замандасы болатын.

Қамбағай қағанның мұрагері болған ұлы тайшы Бартан

баһадүрмен замандас болды. Осы кездерде аға-іні бір-бірімен

ынтымақты, тату болды.

Сосын Қытай патшасына тәуелді болған татар руы кенеттен,

күтпеген жағдайда Қамбағай қағанды ұстап алып, Алтан ханға,

оны ағаш есекке шегелеп өлтіру үшін (беріп) жіберді. Қабыл

ханның ұлдарының бірі Құтула қаған бұған қайтарым ретінде

Қытайға қарсы соғысқа шығып, олардың көпшілігін өлтірді.

Осыдан соң Жесугей баһадүрдің дәуіріне дейін бұл (Шарақа

лин-гүннің) балалары мен немере ағайындыларынан тараған

тайжуыт қауымы көбейді (ата-атаға бөлінді), алайда олардың

атаулары мәлім емес. Тек (мәлім болғаны) кейбір патшалар мен

қауым басшыларынан басқа барлығы Жесугей баһадүрмен бірге

дос, әрі одақтас болды. Шыңғыз хан заманында, оның (осы

кітапта сөз етілген) тарихында баяндалғандай, олар тартыстар

мен келіспеушіліктерді бастады. Алайда Гинду шина мен

Өлекшін шинаның ұлдары Шыңғыз хан жағында болды.

Сол дәуірде Қамбағай қаған мен Қадан тайшының балалары

мен немерелері, сол рудың белгілі көшбасшылары мен патшалары

Шыңғыз ханға қарсылық көрсетті [184-187].

141

ШЫҢҒЫЗ ХАН


***

«Олардың (тайжуыттардың) тармақтары мен атауларының

кестесі Қайду хан шежіресінің кестесіне кіреді. Ендеше,

олардың тармақтарының жағдайын жақсы біліп, түсіну үшін

оны (кестені) оқып шыққан жөн.

Тайжуыттармен одақтас болған нируун және өзге қауымдар

мына келесі рулар:

Уруут маңқут (ұрұт-маңғыт) руының бір бөлігі. Олардың

басшысы – Уруут Бурдут (Ұрұт Бұрдут) (болатын).

Жүрият руының бір бөлігі. Олардың басшысы – Ұлығ

бахадур, Тағай далу және Мағуй Йадақайа [190].

Хуртиган (Үртіген) және Сичиут (Сижуыт) тайпалары

(Олар) екі (бөлек) ру: Қайду ханның кіші ұлы Жаушыннан

тарайды, (ол) Байсыңқұр мен Шарақа лин-гүннің кіші інісі

(болып келеді).

Бірінші тармақ – Үртіген руы

Бұл рудан Иран жерінің уәлаятында құрметті адамдар

қатарына жататын, атақты және даңқты бірде-бір адам жоқ.

Алайда Мұғулстан уәлаятында олардың нәсіліне жататын

көптеген ұлы адамдар бар.

Екінші тармақ – Сижуыт руы

Бұл рудан көптеген ұлы адамдар болған және бар. Алайда

бұл мемлекетте (Иранда) айқын түрде құрметке ие болған

атақты кісі мәлім емес.

142


Шыңғыз ханның кезінде, ол (Шыңғыз хан) әскер мен әмірлерді

ханзадалардың арасына бөліп жатқан кезінде Жошы ханға осы

рудан шыққан Меңгіду ноянды берді. Содан Батудың кезінде ол

әскерлерді басқарды. Қазіргі кезде Тоқтайдың қасындағы Чаркес

(Шеркеш) есімді ұлы әмір осы рудан шыққан [191].

Чинас (Шинас) 184 тайпасы

Бұлар тайжуыт руынан тарағанына қарамай, Шыңғыз хан

мен тайжуыттар соғысы кезінде олар Шыңғыз ханмен одақтас

болды.

Бұл ру Шарақа лин-гүннің екі ұлынан тарайды. Бұл жайлы

оның (Шарақа лин-гүннің) тармағы туралы (шежіреде) түсінік

берілгеніндей, ол өз бауырының әйелін алды, сөйтіп одан екі

ұл дүниеге келді. Бірінің есімі – Гинду шина, ал екіншісінікі –

Өлекшін шина еді. «Шинас» «шинаның» көпше түрі. Ол аталған

екі аттың мағынасы «абадан қасқыр» және «құртқа қасқыр»

(дегенді білдіреді). Олардың тармағына жататын адамдарды

«шинас» деп атайды. Және бұл рудың бір бөлігін «нукуз» деп

те атайды.

Сондай-ақ «нукуздер» деп – асыл мұғулдарға жататын

дүрліккен қауымын да айтады. Ол қауым алдыңғы бөлімдерде

айтылғандай, Ергене қоңнан шығып жетпіс көрікпен темір

тауды балқытқандардың тармағы болып табылады [192].

184

Шинас тайпасын Шина тайпасымен шатастырмау керек. Шина тайпасы

дүние жүзі халықтарына «Ашина» деген атпен белгілі (А-префикс, мәртебелікті

білдіреді). «Ашина» қазақ халқының жадында сақталған қастерлі «код» болып

саналады. Түркі қағанатының барлық қағандары осы Ашина тайпасынан шыққан.

Ашина тайпасының шығу тегі туралы түрлі пікірлер бар. Ғалымдардың

көпшілігі Ашинаны Дулат тайпасының бір тармағына жатқызады.

143

ШЫҢҒЫЗ ХАН


Нуйақин (Нұяқын), Уруут (Ұрұт) және Маңқут (Маңғыт)

тайпалары

Түмбине ханның тоғыз ұлының үлкенінің есімі Жақсу еді.

Оның ұлдарынан үш тармақ тарайды: (Олардың) бірін нұяқын

руы деп атайды.

Екіншісін: ұрұт руы (дейді).

Үшіншісін: маңғыт руы (деп атайды).

Нұяқын руы мен ұрұт (руы) Шыңғыз ханның дәуірінде

тайжуыт қауымымен бірігіп, Шыңғыз ханға көп қарсылық

көрсетті [193].

Дурбан (Дүрбен) 185 тайпасы

Бұл ру – нируундардан болып табылады. (Олар) барын руына

жақын, (себебі) олар бір негізден бөлініп шыққан.

Шыңғыз ханның кезінде олар тайжуыттардың руларымен

бірігіп, оған (Шыңғыз ханға) көп қарсылық көрсетті [197].

Баарин (Барын) тайпасы

Бұл барын руы дүрбен руына жақын және олардың негізінен

бөлініп шыққан. Суқайыт руы да барын руынан тармақталып

шыққан. Алғашында, үш ағайынды болды. Бұл (жоғарыда)

аталған үш тармақ солардан тарады [198].

185

Дүрбен сөзі «төрт» деген мағына береді. Дүрбен руы «Жамиғ ат тауарихтың»

219-бетіндегі дерек бойынша Ергене қоңнан шыққан кейбір рулардың басшысы

болған Бөрте шинаның төрт немересінен тараған. Олар сол кездің өзінде бөлініп,

өзеннен қалакпен (местерден жасалған салдың аты) жүзіп өтіп, басқа уәлаятқа

кеткен.

144


Барулас (Барлас) 186 тайпасы

Шыңғыз ханның кезінде ол рудан Қубилай (Құбылай) ноян

болатын. Оның ұлдары қазіргі уақытта қағанның қызметінде.

Бұл мемлекетте (Иранда) оның әулетінен Сайқан тарқай

болған еді. (Шыңғыз хан) оны соңғы соғыста Жебемен бірге

үлкен әскермен Таяң ханның ізінен жіберді.

Және бұл рудан шыққан екі ықпалды әмір Тикудармен

бірге осы мемлекетке (Иранға) келді. Олардың аты: ... 187 және

Кукучу (Көкеші) баһадүр. Көкеші баһадүр ақылдылығымен,

қабілеттігімен және қызыл тілділігімен ерекшеленіп тұратын

[201].

Хадаркин (Хадаркін) тайпасы

Шыңғыз хан заманында олардың басшысы Муқур Қауран

(Мұқыр қауран) болатын. «Қауран» сөзінің мәні егеу сияқты,

мінез-құлқы дөрекі мінезді (адам) дегенді білдіреді. Осы қасиет

оның бойында шынайы болғандықтан, оған осы ат берілген

тұғын. Ол хадаркін руының мыңдық қолын басқаратын. Сондайақ

ол оң қанаттың әмірлерінің қатарына жататын еді.

Осы уақыттарда ол әскердің көп бөлігі Дешті Қыпшақта

Ноқаймен бірге болды. Кейін Ноқай мен (оның) балалары

қарсылық жасауды ойластырған кезде, олар тоз-тоз қылынды.

Қазіргі кезде олардың көпшілігі сол иелікте шашырап кетті.

Және осында (Иранда) болған Букури (Бүкір) Мұқыр

қауранның немересі еді [201].

186

Барлас тайпасының шығу тегі туралы деректер осы кітаптың Әмір Темір

туралы тарауында келтірілген. Барлас руынан шыққан Әмір Темір мен Шыңғыз

хан аталас туыс болады.

187

Түпнұсқада ештеңе жазылмаған.

145

ШЫҢҒЫЗ ХАН


Журйат (Жүрият) тайпасы

Бұл қауым Түмбине қағанның жетінші Дурбайан (Дүрбаян)

атты ұлының әулетінен тарайды. Оларды жажират (руы) деп

те айтады. Шыңғыз ханның дәуірінде олар оған қарсы шығып

көп көтеріліс жасады, (сөйтіп) бірнеше рет оған мойынсұнып,

қайтадан (оның) жауларымен бірікті. Ол кездерде бұл рудың

атақты көсемдері қатарынан Жамұқа шешен болды. Оны

«шешен» деп атауының себебі – ол өте ақылды әрі айлакер

болатын. Шыңғыз хан оны жекжат деп атайтын. Алайда ол

әрдайым оған қулық, опасыздық және айлакерлік жасап,

патшалықты (өз) қолына алуға ұмтылып жүретін [201-202].

…Ол бірнеше рет Шыңғыз ханнан қашып, қарсыласты,

содан оның жаулары Оң мен Таяң ханға кетті [203].

…Бірде мұғулдардың әртүрлі әулеттерінен көптеген рулар

жиналып оны патша етіп сайлады және оған гурхан лақабын

берді. Шыңғыз хан оларға қарсы (бірнеше рет) соғысуға шықты,

әр жолы олардың үстінен жеңіске жетті. Жамұқа ешбір адамның

Шыңғыз ханға қарсылық көрсетуге мүмкіндігі жоқ екеніне көзі

жетіп, ол өзін таққа отырғызған нөкерлерінің барлығын тонап,

қайтадан Шыңғыз ханға қосылды. Ол (кейін) бірнеше рет (оған)

дұшпандық жасады, Оң мен Шыңғыз ханның ортасындағы

фитна мен соғыс өртін тұтандырды (соғыстың басталуына

себепші болды) [203].

…Ақырында оның ісі сонымен аяқталды, (яғни) ол (Шыңғыз

ханнан) қашқан кезде өзінің нөкерлері оны ұстап, Шыңғыз

ханның әскерінің қолына тапсырды [203].

…Шыңғыз хан Жамұқаны жекжат деп атағандықтан, ол оны

өлтіргісі келмеді. Сөйтіп, оны өзінің жақсы көрген немере інісі

Илчидай (Елшідай) ноянға нөкерлерімен, (бүкіл) отбасы, малмүлкімен

табыстады. Содан бірнеше күннен соң Елшідай оны

өлтірді [204].

146


Будат (Бұдат) тайпасы

Бұл ру Түмбине ханның бесінші ұлы Баат Кулкидің

ұрпағынан тараған. Шыңғыз хан тұсында олардың басшысы

Уридай болған. (Шыңғыз хан) тайжуытпен соғысып жатқан

кезінде олар (будаттар) онымен одақтас болып, оның әскеріне

қосылды. Олардан көп әмір шыққан, (қазір де) бар. Алайда

қазіргі кезде (олардың есімдері) мәлім емес [206].

Дуқұлат (Дұқұлат) 188 тайпасы

Түмбине ханның сегізінші Бодонжар (лақаб аты Болшар

дуқұлан) деген ұлынан тараған. Шыңғыз хан тайжуыт руларымен

соғысып жатқан кезінде бұл ру Шыңғыз ханмен одақтас болып,

әскеріне қосылды [206-207].

Бисут (Бисүт) тайпасы

Бұл ру Түмбине ханның тоғызыншы, ағайындылардың

ең кішісі Бисутай атты ұлынан тараған. Олардан көптеген

әмірлер мен ұлы адамдар шыққан. Алғашында олар Шыңғыз

ханға қарсылық көрсеткен, кейін олардың кейбір бөлігі (оған)

бағынып, (әртүрлі) қызметтер атқарды [207].

…Шыңғыз ханның кезінде бұл рудың атақты кісілерінің бірі

Жебе (ноян) болатын [207].

…Таяң ханның ұлы Күшлік (Кішілік) хан Шыңғыз ханмен

соғысқан соң қашып, қарақытайлар патшасы гурханның

188

Бұл Боданжарды Шыңғыз ханның сегізінші атасы болатын Боданжармен


Дуқұлат тайпасы қазіргі кезде қазақ халқының құрамына кіреді. Біздің

пікірімізше, Дулат (Дуқұлат) деген атау екі бірдей тайпаға тиесілі. Ол туралы осы

кітаптың «Дулат тайпаларының шығу тегі» деген тарауында айтылады.

147

ШЫҢҒЫЗ ХАН


алдына, Түркістан мен Мавреннахр аймақтарына қарай беттеді.

(Ол жерде) оның (гурханның) қызына үйленді. Содан қайта

наймандар уәлаятына келіп, әскер жинап, гурханға опасыздық

ойластырды, оған қарсы әскер бастап барды. Сонда оны

тұтқынға алып, өлтірді. Сөйтіп оның орнына отырды.

Ендеше, осы оқиғадан (арадан) жеті жыл өткенде, бұл жайлы

осы тарихта кеңінен айтылғанындай, Шыңғыз хан Жебені

әскермен (Күшлікке (Кішілікке) қарсы) жіберді. Ол Күшлікті

(Кішілікті) қуып жіберді. Ойсырай жеңілген (Күшлік (Кішілік)

хан) Бадахшан өңіріне (қашып) кетті, сол жақта оны өлтірді.

Ол жайлы Шыңғыз ханға жеткенде, ол Күшлікті (Кішілікті)

қуып жібергендей үлкен жеңіспен мақтанбауы жайлы Жебеге

(мынадай) насихат (айтып) жіберді: «Ендеше, Оң ханның,

Таяң ханның, Күшлік (Кішілік) ханның және өзгелердің

мақтаншақтығының себебінен біз оларды ұстай (жеңе) алдық»

[208].

Сукан руы

Олар да нируун руларының қатарына жатады. Алғашқы

кезде, Шыңғыз хан тайжуыт руларымен соғысып, әскер жинап

жатқанда, бұл ру, оның туысқандары қатарында болғандықтан,

онымен одақтас болды [211].

Қиңқийат (Қиңқият) руы

Бұлар да нируундардың қатарына жатады. Шыңғыз хан

тайжуыттар руымен соғысып, шайқасуды бастаған кезде бұл ру

туысқандық қатынастар себебінен оның алдына келіп, әскерінің

қатарына қосылды… [211-212].

148


***

Түп негізі мұғул болған рулардың тармақтары мен

жалпы мұғулдың және өзге де мұғулға ұқсас жамағаттардың

(рулардың), сондай-ақ қытай, таңғұт, ұйғыр мен олардан басқа

(рулардың) өмірлік жағдайының (бұл тарих кітабында) толық

келтірілуінің себебі – олардың хикаясы мен тарихы Шыңғыз

ханның дәуіріне тура келеді. Сондай-ақ өзінің патшалығының

бастапқы кезінде Хақ Тағаланың көмегімен ол рулардың бәрін

өзінің әмірлігіне бағындырып, (олардың) баршасын өзінің

құлы мен әскерлеріне айналдырды. (Сондықтан оларды) еске

алу мен олардың тармақтарын жіктеу қажеттілігі туындады.

Содан сенімді (түрде) белгілі болған деректерді мұқият қарап

шығып, (күмәнсіз деп табылғандары): олардың қанша ру мен

қанша тармақтар екені, олардың әрқайсысы қандай жолмен

тармақталғаны, әрбір рудың табиғаты (мінез-құлықтары) мен

әдет-ғұрыптары қандай болғаны, тағы да олардың жұрты мен

тұрақтау орындары қайда болғаны (тарихта) белгілі болуы

үшін, олар (жайлы деректер осы кітапқа) жазып қойылды [212 ].

Шыңғыз ханның ата-балалары туралы дастан

(Жоғарыда келтірілген деректерде) олар туралы егжейтегжейлі

баяндалғандай, барша түркі қауымдарымен (олардан

шыққан) мұғул тармақтарының барлығын бірдей басқаратын

(Шыңғыз ханға дейін) құдіретті де мықты ортақ патшасының

ешқашан болмағанын білу қажет. Сөйтіп, әр рудың өз патшасы

мен әмірі болған, (олар) көп уақыттар бойы бір-бірімен соғысып,

шайқасып, бір-біріне қарсы тұрып жанжалдасып жататын. Дәл

осы мемлекетте (Иранда) өмір сүретін арабтарға ұқсас, әр рудың

бір-біріне бағынбайтын дербес әмірлері болған.

Қытай халқы бұл (түркі-мұғул) халықпен байланысты,

(яғни) оның уәлаятымен және оның көшіп-қону орындарымен

149

ШЫҢҒЫЗ ХАН


көршілес өмір сүргендіктен, ол қауымдардың кейбірін (Қытай

шекараларында өмір сүретін) сахаралықтар (көшіп-қонатын

Қытай рулары) әр кез келіп көпшілігін өлтіріп кететін еді. Ал

олар да (түркі-мұғулдар да қарымта ретінде) Қытай уәлаятын

тонап, талан-тараж қылатын. (Осы себепті) Қытай патшалары

ол мұғул көшпенділерінен үнемі қорқынышта отырғандықтан,

олардан сақтану үшін мұқият іскерлік танытып, Қытай уәлаяты

мен ол рулар арасында Ескендірдің қорғаны сияқты (үлкен)

қорған тұрғызды.

Мұғулша оны Унгу деп атайды, ал түркіше – Йуқурқа. Оның

бір тарабы (ұшы) Қара муран 189 деген өте үлкен, (ешбір жолмен)

кешіп өте алмайтын өзенге тіреледі. Екінші жағы Жұрша

уәлаятының шекарасында теңізге 190 тіреледі.

Қытай патшалары үңгіт руын өзінің әскері мен өте адал

құлы деп білетін, (сондықтан) оларға Унгу қорғанын 191 күзетуді

тапсырды. Бұл ру әрдайым оны қорғап тұратын.

Шыңғыз ханның дәуірінде Алақұс тегін атты (бір кісі

үңгіттердің) басшысы болатын, ол Шыңғыз ханмен бірлесті,

содан (жоғарыда) үңгіт руы туралы бөлімде жарым-жартылай

айтылғандай, ол оған (Шыңғыз ханға) қорғандағы қорғалған

қақпаны (ашып) берді. Бұл туралы кейіннен өз орнында толық


Бұл (жоғарыда аталған) рулар жайлы көптеген тарихтар

мен хикаялар бар, алайда олар бұл өлкеге (Иранға) жетпеген,

сондықтан олардың (ол рулардың) басшыларының өмірлік

жағдайы тыңғылықты әрі егжей-тегжейлі мәлім емес. Әр ру

өзі жайлы хикаялардан тек кей нәрселерін ғана біледі. Себебі

оларда ежелгі ғасырлар мен өткен дәуірлерден соңғы кезге

дейінгі сенімді деректерді алуға болатын және оның шынайы

189

Қара муран – қазіргі кездегі Хуанхэ деп аталатын өзеннің бұрынғы аты.

190

Жұрша уәлаятының шекарасындағы теңіз – қазіргі Сары теңіз.

191

Қазіргі кезде Ұлы Қытай қорғаны деп аталады.

150


түрде олардың ақиқатына жетуге болатын тарихы (жазылған

кітаптары) болған жоқ.

Ал (сосын) Хақ Тағала олардың мутааххирлерінен 192

(яғни соңғыларынан, кейінгілерінен) Шыңғыз ханның атабабаларының

мемлекеті мен патшалығын шығарды. Шыңғыз

хан мен туыстарының негізі болып табылатын Дубун Баян мен

Алан Қуа тармағын мұғулдардың барша руларынан өзгеше,

көрнекті және арнайы (жоғары дәрежелі) етті.

(Бұл әулеттің қашан пайда болғандығы туралы) белгілі бір

тарихтың (күн мен мезгілдің) болмауына қарамай, жуықтап

айтқанда (бұл әулетке) шамамен төрт жүз жылдай 193 болған.

Өйткені (хан) қазынасында болған (сақталған) тарихи деректің

мазмұны 194 мен өмір көрген дана ақсақалдардың әңгімесінен

белгілі болғандай, олар Аббас әулетінің халифалығының

алғашқы дәуірі мен Самани патшалығының дәуірінде 195 болған

және осы уақытқа дейін (бар).

Осы аталған уақыт аралығында бұл (Дубун Баян мен Алан

Қуадан) әулеттен тараған қауымдар (рулар мен тармақтар саны)

соншалықты (көп), тіпті оларды бірте-бірте санап шығу мүмкін

192

Мутааххирлер – кейінгі дәуірде өмір сүргендердің арасынан шыққан деген

мағынаны аңғартады.

193

Дубун Баян мен Алан Қуаның әулетінен шыққан Шыңғыз хан XII ғасырдың

ортасында дүниеге келген. Сонда, бұл әулеттің бастауы одан төрт жүз жыл

бұрын, яғни VII ғасырда пайда болған.

194

Рашид ад-Дин пайдаланған бұл тарихи деректер – Шыңғыз ханның Иран

елінде патшалық құрған бесінші ұрпағы Ғазан ханның қазынасында сақталған

тарихи деректер. Біздің пікірімізше, ол қазынада Шыңғыз ханның ата-бабасының,

өзінің және ұрпақтарының шежіресі мен тарихы жазылған «Алтын дәптер» мен

оның құрған империясының аса құпия құжаттары сақталған.

195

Аббас халифатының астанасы Бағдатта болған, оның дәуірі б.з. 750 жылынан

басталған. Самани патшалығының астанасы Бұхарада болған. Ол патшалықтың

құрылуы VII ғасырда ислам дінінің Орта Азияға келуімен байланысты. Аббас

халифаты мен Самани патшалығының дәуірі 1258 жылы аяқталған. Өйткені,

Аббас халифатын Шыңғыз ханның немересі Хұлағу талқандаған. Аталған

халифатпен бірге Самани патшалығы да күйреген.

151

ШЫҢҒЫЗ ХАН


емес және олардың (барлығы) туралы еске алу (жазу) дәптердің

(бұл кітаптың) қойнауына сыймайды.

(Ал) олардың шежіресі мен әулеттік тармақтарын баяндау

(мәселесіне келсек), олар егжей-тегжейлі мәлім болмағанына

қарамай, (оның ішінен) белгілі болғаны, еске түскені (біздің)

шындықты ашуға (деген) талпынысымыз бен қалауымызды

растау үшін (толық түрде) баяндалатын болады.

Міне, енді біз Дубун Баян мен Алан Қуадан бастап

Шыңғыз ханның әулеті мен оның туыстарының тармақтары

жайлы хикаяларға, жылнамалар мен еске алуларға (оларды

баяндауға) көшеміз. Біз (ол әулет) руларының әрбірін бөлекбөлек

түсіндіреміз және оны сызба (яғни кесте) ретінде сызып,

(төменде) жазылатын шежіренің басына орналастырамыз,

жалғыз Алла Тағаланың көмегімен, егер оған оның қалауы

болса!

Дубун Баян және оның әйелі Алан Қуаның дастаны

Олардың өмірлік жағдайларының басталуы туралы егжейтегжейлі

түсініктер.

Шын сөзді түркі тарихшыларының айтуынша, мұғулдың

барлық рулары сол Ергене қоңға (қашып) кеткен екі кісінің

нәсілінен тарайды. Ол жақтан шығып келгендердің арасында

кей рулардың басшысы болған, құрметке ие Бурта Чина (Бөрте

шина) 196 атты бір әмір бар болатын. Оның әулетінен Алан Қуаның

196

Бөрте шина – екі сөзден тұрады. Бөрте адамның аты, ал шина деген қосымша

атау – тайпаның аты. Бұл, біздің пікірімізше, Бөртенің бүкіл әлемге белгілі Ашина

тайпасынан шыққандығын көрсетеді (шина сөзінің алдындағы «А» – префикс

мәртебелікті білдіреді) Шыңғыз ханның шежіресі осы Бөрте шинаға барып

тіреледі. Бұл Шыңғыз ханның да Ашина тайпасынан шыққандығын көрсетеді.

Түрк қағанатының қағандары осы Ашина тайпасынан шыққандығы белгілі.

Бөрте шина бастаған рулардың Бұрқан Қалдұнға келіп қоныстанған уақытын

152


күйеуі Дубун Баян және тағы бірнеше өзге рулар шыққан еді.

Және оның әйелдері мен ұлдары көп еді. Қуа Марал есімді

үлкен әйелінен оның Батачи қан (Баташы хан) деген ұлы бар

болатын. Ол оның ұлдары арасындағы ең жетістікке жеткені

еді, (кейіннен) ол патша дәрежесіне дейін көтерілді.

Оның (тағы) Тамач (Тамаш) атты ұлы болатын, кейіннен

ол оның орынбасары болды. Бұл Тамаштың бес ұлы бар еді.

Олардың (арасындағы) ең үлкені Құричар мирган (Құрышар

мерген) атты (ұлы) оның орынбасары болды. Және айтуларынша,

ол (кейінгі) төрт ұлы өзінің тұрақтау орындары мен мекендерінен

өзге аймақтарға кетуді қалады. Ал (өзге аймақпен олардың)

арасында өзен алабы бар еді. Олар бұталарды көп жинап, одан

мұнда (Иранда) «калак» деп аталатын, (суда жүзетін ағаш пен

местерден жасалатын) сал сияқты (нәрсе) жасады, (сөйтіп)

оларға отырып, өзеннің арғы бетіне өтті. (Осылайша олар) өзге

уәлаятқа келді.

Айтуларынша, дүрбен руы 197 олардың әулетінен тарайды.

Себебі «дүрбен» (сөзі) «төрт» (яғни төрт деген мағынаны

береді), ол төртеуіне (Тамаш ханның төрт ұлына) байланысты

және қатыстылығы болып табылады.

біз «Жамиғ ат-тауарихтағы» деректерге сүйеніп, есептеп шығарамыз: «Жамиғ

ат-тауарихтағы» дерек бойынша, Шыңғыз ханның Дубун Баян мен Алан Қуадан

бастау алатын әулетіне шамамен 400 жылдай болған. Шыңғыз хан 1155 жылы

өмірге келген. Сонда, Дубун Баян мен Алан Қуаның өмір сүрген уақыты 755

(1155-400=755) жылдарға сәйкес келеді. Ал, Дубун Баян Бөрте шинаның жетінші

буыны болады. Әр буын өмірге орташа есеппен әр 28 жылда келеді деп есептесек,

Бөрте шина 559 (755-28х7=559) жылдан бергі уақыттарда өмір сүрген болып

шығады. Бірнеше рудың басшысы болу үшін, оның жасы да, өмірлік тәжірибесі

де соған сәйкес келуі керек. Түрк қағанаты ыдырап, Шығыс және Батыс деген екі

қағанатқа бөлінуі 603 жылы болғаны белгілі. Біздің пікірімізше, Бөрте шина дәл

сол кездері 40-тың үстіндегі, тәжірибесі мол ру басшысы болған. Бөрте шина мен

ол басқарған рулардың басқа жерден Бұрқан Қалдұнға қоныс аударуының басты

себебі осы Шығыс Түрк қағанатының құрылуына байланысты болуы керек.

197

Дүрбен руының шығу тегі Бөрте шинаның Тамаш деген ұлынан басталады.

153

ШЫҢҒЫЗ ХАН


Олардың ең кішісінің әулетінен Қулун Сақал (Құлын сақал)

атты бір (кісі) бар-тұғын. Бірде ол қодасты өлтірді. Баяуыт

руынан бір Маалик (Мәлік) атты кісі ұлын алып келіп, оны

оған (Құлын сақалға) қодастың біршама еті үшін сатты. Ол

(Құлын) Алан Қуаның күйеуінің туысқаны болғандықтан,

баланы Алан Қуаға тарту етті. Шыңғыз ханның ұрпақтарының

құлы болып есептелетін баяуыт руының көпшілігі осы баланың

ұрпақтарынан тараған. Құрышар мергеннің (кейіннен) оның

орынбасары болған Аужам Буруғул (Аужам Бөріғұл) атты ұлы

бар еді. Оның Йікә Нидун (Жеке Нидун) атты, (кейіннен) оның

орнына отырған ұлы бар болатын. (Өз кезегінде) оның Сим

Сучи (Сим сушы) есімді ұлы бар еді, (ол кейіннен) әкесінің

орынбасары болды. Сим сушының Қарчу (Қаржу) атты ұлы

болды. Ол (кейін) әкесінің орнын басты. Одан Дубун Баян

дүниеге келді. Олардың жұрты (тұрақтау орны) Ұнан мен

Килураң және Туғла (өзендерінің алқабы) болатын. Бұл үш өзен

өз бастауын Бұрқан Қалдұн 198 тауларынан алады.

198

«Жамиғ ат-тауарих» пен «Зафар намадағы» деректерден және көне

карталардағы көрсетілген жер-су атауларының негізінде төмендегідей тұжырым

жасауға болады: Бұрқан Қалдұн таулары қазіргі кезде Шығыс Қазақстан

облысындағы Бұқтарма өзенінің екі жағалауын алып жатқан Тарбағатай (бұрынғы

атауы Бұрқан) және Листвяга (бұрынғы атауы Қалдұн) деп аталатын таулар (Осы

кітаптың соңындағы №9, №10, №11, №12, №13, №14, №15 суреттер). Ал, Ұнан,

Килураң және Туғла деген өзендер, біздің пікірімізше, қазіргі кездегі Бұқтарма,

Қара Ертіс және Күршім өзендері.

Бұл жерде есте сақтайтын бір нәрсе бар, ол «Жамиғ ат-Тауарих» пен «Зафар

намада» Қара Ертіс деген атау кездеспейді. Оның себебі, біздің пікірімізше,

Шыңғыз хан дәуірінде қазіргі Қара Ертістің атауы Килураң болған. Карталарға

мұқият байқап қарасаңыз, қазіргі Листвяга, Тарбағатай (бұрынғы жалпы атауы

Бұрқан Қалдұн) тауларынан көптеген үлкенді-кішілі өзендер бастау алады, бірақ

олардың барлығы төменгі ағысында қазіргі Бұқтарма (Ұнан), Қара Ертіс (Қилураң)

және Күршім (Туғла) деген үш үлкен өзенге айналады (Осы кітаптың

соңындағы №15 карта).

Біздің пікірімізше, XIX-XX ғасырларда қазіргі Шығыс Қазақстан жеріндегі

Ұнан, Килураң, Туғла және Өрқұн атты өзендер, «Жамиғ ат-тауарихтың» орысша

аудармасындағы 73-бетінде көрсетілгендей, ешбір негізсіз, қазіргі Моңғолия

жеріндегі өзендердің атауына айналған. Сол кездегі көне карталарға бұл туралы

154


«қажетті» өзгерістер енгізілген. Ол Ф.Л.Гюссфельдтің 1786 жылы Нюрнбергте

шыққан «Карта «Российской империи и Великой Татарии» деген картасында (Осы

кітаптың соңындағы № 8 карта) анық көрініп тұр: Онон және көптеген атаулар

сол картаның бетіне баттитып қолмен жазылған (ол картаның электрондық

нұсқасында жақсы көрінеді). Соның нәтижесінде, Шыңғыз ханның ата-бабасы

мен өзі моңғол жерінде туып-өскен «моңғол» болып шыққан.

Бұрқан Қалдұн аталатын таулардың орны 1866 жылы Санкт-Петербургте

шыққан «Карта Киргизской степи (областей: Оренбургских и Сибирских киргизов,

Семипалатинской и Туркестанской) с пограничными частями среднеазиатских

владений» деген көне картада анық көрсетілген (Осы кітаптың соңындағы №1

карта). Онда Қалдұн тауы Бұқтарма өзенінің солтүстігінде Мұз тау (қазіргі аты

Белуха) (осы кітаптың соңындағы №17 және №18 суреттер) шыңымен ұштасып,

одан Бұқтарма өзенінің оңтүстік жағалауындағы Бұрқан тауымен жалғасып жатыр

(Жалайырдан шыққан Ақтан сопының 1730 жылы жазған «Біздің тарихымыз»

деген қолжазбасындағы дерек бойынша, Мұз тау тұрған жер табиғи расытхана

(обсерватория) болып саналады. Сондықтан ол жерге Ыдырыс пайғамбар (ғ.с.)

арнайы барған. Қазіргі кездегі ғалымдардың айтуынша, Мұз тау жердің кіндігі

болып саналады. Өйткені, ол жер төрт мұхиттан бірдей қашықтықта орналасқан).

Осы картада, Зайсан көлінің шығысындағы Бұрқан тауынан бастау алып Қара

Ертіс деген өзеннің құятын Бурчунь деген өзен көрсетілген.

Бұл өзеннің бұрынғы аты, Ф.И. Табберт фон Страленбергтің 1730 жылы Стокгольмде

шыққан «Новое географическое описание Великой Таттарии, как восточной,

таки западной, точно показывающее отдельные ее части и всю в целом, с изображением

всей Российской империи и особенно Сибири» деген картасындағы

дерекке қарағанда «Burchan» болған. Ағылшын тілінде «Burchan» (И.Г. Ренаттың

картасында «Barchan») деген сөз Бұрқан деп те, Барқан деп те және Бурчан деп

те оқылады. Яғни, Бұрқан (Бурчан) деген атау уақыт өте келе Бурчунь болып

өзгерілген деп айтуға болады (Осы кітаптың соңындағы №16, 16.1, 16.2 карталар).

Осы картада Зайсан көлінің шығысында, Қара Ертістің бойында «Nurr Burchan»

деген көл көрсетілген. Жоғарыда аталған Бұрқан тауынан басталатын Бұрқан өзені

(қазіргі кездегі атауы Бурчунь) сол «Nurr Burchan» көліне құйған болса керек.

Кейінгі карталарда ол көл мүлде көрсетілмеген. Біздің ойымызша, Қара Ертіс ол

көлді жойып, оны өзіне жаңа арна етіп жіберген. Өйткені, 1839 жылы Берлинде

шыққан Карл Риттердің «Землеведение» деген кітабындағы дерек бойынша Қара

Ертіс пен Бұрқан көлін 3 км жетпейтін жіңішке мойнақ бөліп тұрған және олар

жер асты арқылы бір бірімен жалғасып жатқан.

Карл Риттердің жоғарыда аталған кітабының 72-бетінде Бұқтарма аңғарынан

Қара Қаба аңғарына өтетін бес асу бар деп көрсетілген: олар шығыс жағынан

санағанда Бақанас, Сарнақай, Бұрқан (Бурхань, Бурхать), Тарбағатай және

Байберді. 1914-1916 жылдары австриялық әскери тұтқындар Бұрқан асуы арқылы

155

ШЫҢҒЫЗ ХАН


Бөрте шина

Ергене қоңнан шығып келгендердің арасында кейбір руларға басшы болған,VII

ғасырда қоластындағы адам дарымен Алтайдағы Бұрқан Қалдұнға барып қоныстанған.

Баташы хан

Ол Бөрте шинаның Қуа Марал деген

әйелінен. Ол әкесінен кейін патша

дә ре же сіне дейін көтеріледі.

Тамаш

Өсе келе ағасы Баташы ханға

орынба сар болады.

Құрыш мерген

Өсе келе әкесінің

орынбасары болады

Ұл Ұл Ұл Ұл

Аужам Бөріғұл

Жеке Нидун

Тамаштың Құрыш мергеннен басқа осы

төрт ұлы өзеннен өтіп басқа аймақ қа кетеді.

Айтуларынша, дүрбен руы олардың әулетінен

тарайды. Олар Шыңғыз хан ның кезінде оған қарсы

шы ғады. Сондықтан ол дүрбендерді толық тай

қырып тастай ды.

Сим сушы

Құлын сақал

Ол Мәліктің баласын

са тып алып оны Алан

Қуа ға тарту етеді.

Баяуыт руы

Осы рудан шыққан Мәлік

атты кісі ұлын Құлын сақалға

қодастың етіне ...

Қаржу

Шыңғыз ханның ұрпақтарының

құлы болып есептелетін

баяуыт руының

көп шілігі осы баладан

та рай ды

Дубун баян

Бөрте шинаның Дубун Баянға дейін ұрпақтарының (жоғарыда көрсетілген төрт ұлдан

басқа) тұрақтау орны Ұнан (Бұқтарма)мен Қилуран (Қара Ертіс) және Туғла (Күршім)

өзендерінің алқабы болады. Бұл үш өзен өз бастауын Бұрқан Қалдұн тауларынан

алады. Бұқан мен Қалдұн екі тау. Оларды Мұз тауы (Белуха) жалғастырып тұр. Мұз

тауға тура қарағанда. оның оң жақтағы сілемі - Бұрқан тауы.Ал сол жақтағы сілемі -

Қалдұн тауы.

156


Дубун Баян мен оның әйелі Алан Қуаның бейнесі,

олардың ұлдарының тармақтары жайлы

Жоғарыда аты аталған Дубун Баянның қоралас руынан

шыққан өте пәк (инабатты, жақсы мінез-құлықты) Алан Қуа

атты әйелі бар еді. Одан оның екі ұлы бар болатын, бірінің аты

–Билгунутай (Білгенетай), екіншісі – Бугунутай (Бөгенетай).

Олардың ұрпағынан екі мұғул руы тарайды. Кейбіреулер

олардың анасы Алан Қуа болғандықтан нируун руына жатқызса,

басқалар дүрліккен руына (жатқызады). Себебі үзілді-кесілді

түрде, нируун руын Алан Қуаның күйеуі дүниеден өткен соң

туылған үш ұлынан тарайды деп есептейді. Бұл мәселеге

қатысты көптеген келіспеушіліктер бар. Дегенмен ол (жағдай

туралы айтылғанның) екінші нұсқасы (адамдарға) көбірек

белгілі және қиястағанға (салыстырып қарағанда шындыққа)

жақындау.

Бұл мемлекетте (Иранда) жоғарыда аталған екі ұлдың

тармағынан бір әскери мыңдықта тек бір адамнан басқа (ешкім)

жоқ. Айтуларынша, Мұғулстанда да олар көп емес.

Бұқтармадағы Теректі деген елді мекенді Марқакөлдің жанындағы Ұраңқай

деген елді мекенге қосатын жол салған. Ол жолды халық «Австрия жолы» деп

атап кеткен (Осы кітаптың 279-беті мен соңындағы №16 сурет).

Карл Риттердің айтуынша, Бұқтарма өзенінің бойындағы жерлер өте құнарлы,

егістің барлық түрлері жақсы өнім береді. Көптеген көне ирригациялық жүйелер,

арықтар және де басқа диханшылыққа қатысты нәрселер, ежелгі замандарда ол

жерлерде егіншілік жақсы дамығандығын көрсетеді.

Осы заманғы Шығыс Қазақстан облысының картасында жоғарыда аталған

Қалдұнның орнында Листвяга деген тау көрсетілген. Қалдұн тауы Холзун деп

өзгертіліп, Листвяга тауының солтүстігіне қарай едәуір жерге ығыстырылған

(Ондай өзгертулердің бірін 1864 жылғы жасалған Томск губерниясының картасынан

көруге болады -осы кітаптың соңындағы №18 карта). Бұрқан тауының

орнында Тарбағатай тауы көрсетілген. Осы Шығыс Қазақстан облысында тағы

да бір Тарбағатай деген тау бар. Ол қазіргі Ұржар ауданының солтүстігіндегі

тау. Бір аймақта екі бірдей Тарбағатай атты таудың болуы – ақылға сыймайтын

нәрсе. Оның бәрінің басты себебі, біздің пікірімізше, Бұрқан деген таудың атын

құрдымға кетірудің амалы болса керек (Осы кітаптың соңындағы №15 карта).

157

ШЫҢҒЫЗ ХАН


Алан Қуаның күйеуі Дубун Баян жас кезінде дүниеден өтті.

Олардың суреттелуі мен жоғарыда (аты) аталған екі ұлының

тармақтары келесідей:

Кейбір адамдар бұл екі ұлдың ұрығын, олардың анасы Алан

Қуа болғандықтан, нируунға жатқызады. Алайда (жоғарыда

келтірілген) сол сөз (дүрліккен руына жатады деген пікір)

дұрысырақ [215-220].

Дутум Манин мен Алан Қуа

Олардың төменде көрсетілген екі ұлы болған.

Олар мұғул-дүрліккенге жатады.

Білгенетай

Бөгенетай

Алан Қуа және оның күйеуі дүниеден өткен соң туылған

үш ұлы туралы дастан

Әңгімешілердің айтып жеткізуінше, Алан Қуаның күйеуі

Дубун Баян жас кезінде дүниеден өтті. Алайда (еш) теңдесі

жоқ Жасаушының (Құдайдың) тағдыр-қалауы сондай болды:

(яғни) әлемде жұлдызы құтты болып жақын туған, әлемдегі

барлық мемлекеттерді өзінің билігінің астына жинау үшін

және мойынсұнудан бас тартқан патшаларды тізе бүктіріп,

оларды бағындыратын, өз болмысынан күшті әрі құдіретті,

ал оның рухы бүкіл әлемді басқарып, адамдардың барлық

тайпаларына басшылық ететіндей асқақ, одан соң дүниеге

келетін жер жүзіндегі патшалардың барлығы оның ұрпағынан

тарайтындай әлемде бір сайыпқыран патша пайда болуы

керек болды.

158


Бұл ішінде (теңдессіз көркем) үлкен інжу тас өсетін

қабыршақ сияқты, алайда ол (көп) қабыршақтардың (арасында

сол үлкен маржаны бар қабыршақ) қайсысы екенін ешкім

білмейді. Ал сүңгуірлер әр кез сол ерекше үлкен інжуді табу

үшін теңізге сүңгиді де, ол жақта өте көп (інжу) қабыршығын

табады, содан көптеген меруерттерге ие болады. Сөйтіп, ол

інжудің әрбірі түрлі қажетке жұмсалғанымен, бәрі жауһарлар

қатарынан болып табылады. Олар (қымбат бағалы жауһарлар

болғандықтан) базаршылар (саудагерлер) оларды бір алқаға

жинап, теріп қояды. Олардың әрбір бауы бір қауымға немесе

әр адамға (бұйыруға) лайық, сондықтан олармен сауда-саттық

жасалады, мәміле (түрлі есептесулер, айырбастаулар) жасалады.

Бірақ (ол сүңгуірлердің бәрінің) жалпы қалауы (іздегені) – сол

атақты (үлкен, көркем) інжу болып табылады.

(Жаратушы Тағала) [өзінің кәміл құдіретімен] Алан Қуаның

пәк құрсағын Шыңғыз ханның бар болу (дүниеге келуі) інжуінің

ардақты қабыршағы етті, сөйтіп соның ішінде оның тұлғасының

болмысын мөлдір нұрдан жаратты.

Алан Қуаның ұрпақтарынан көптеген тармақтар мен рулар

пайда болды. Олардың көптігі сондай (дәрежеге) жетті, егер

олардың адамдарын санайтын болса, жүз түменнен асады.

Сондай-ақ (бұл рулардың) барлығының шежіресі нақты және

анық 199 . Себебі мұғулдардың әдеті (ата салты) сондай: олар атабабаларының

шежіресін сақтайды, әрбір туылған балаға оның

шыққан тегі (шежіресі) үйретіліп, айтып жеткізіледі. Осылайша

(өз руынан тараған) басқалар да ол халықтан (бір рудан) екені

де (үйретіледі). Осы тұрғыдан (қарағанда олардың арасында)

өзінің руы мен шежіресін білмейтін ешбір адам жоқ. Сондай-ақ

мұғулдардан басқа ешбір халықтарда мұндай әдет (дәстүр) жоқ.

Тек өздерінің шығу тегін (жадында) сақтайтын арабтарда (ғана

осындай дәстүр) бар [222-223].

199

Бұдан шығатын қорытынды, Алан Қуадан бастау алатын рулардың толық

шежіресі Рашид ад-Диннің қолында болған.

159

ШЫҢҒЫЗ ХАН


...(Хикаяны жеткізген кісілердің сөздеріне) негізделген осы

алғы сөзде айтылуынша, ал «ал-ъухдату ала ар-рауи» (яғни

ол айтылғандардың жауапкершілігі оқиғаны бізге жеткізген

хикаяшының мойнында): Алан Қуа, күйеуінен айырылғаннан

біраз уақыт өткен соң, күндердің бірінде үйінде ұйықтап

жатқан еді. Сол уақытта киіз үйдің (түтін шығатын) түндігі

арқылы бір жарық нұр (киіз үйдің ішіне) еніп, оның құрсағына

кірді.

Бұл жағдайға Алан Қуа қатты таңданып, шошынды,

содан бұл жайлы ешкімге айтпады. Біраз уақыт өткен соң ол

өзінің жүкті болып қалғанын түсінді. Алан Қуаның жүгінен

босануының уақыты келген кезде, оның күйеуінің бауырлары

мен туыстары жиналып келіп Алан Қуаға: «Қалайша күйеуі

жоқ әйел өзіне жасырын күйеу тауып алмай тұрып жүкті

болып қалуы мүмкін?!» – деді. Алан Қуа оларға жауап беріп:

«Осылайша менің күйеуім жоқ бола тұра (жүкті болып) бала

босанғандығымнан сіздердің ойлаған болжауларыңыз әділетті

және айтып тұрған күдіктеріңіз де сырттай (қараса) дұрыс.

Алайда ешбір шүбә жоқ «расында, кейбір күдіктер күнә болып

табылады». Қалайша мен (мұндай) сөгуге лайық (арсыз) істі (ол

мені бүкіл қауым алдында) ұятқа қалдыратынын (біле тұра),

істей алатын едім?! Ия, мен әр күні түнде (ұйықтап жатқанымда),

түсімде бір сарылау түсті, көзі көк кісінің маған ақырын-ақырын

жақындап келіп, содан соң жайлап кері қайтатынын көремін.

Мен оны өз көзіммен (анық) көремін. Мен жайлы сендердің

әрқандай ойлаған (ойларың мен) күдіктерің дұрыс емес. Мен

дүниеге алып келген бұл балалар, (адамдардың) ерекше тобына

жатады. Олар (бұл балалар) өсіп, ұлғайып бүкіл халықтың

патшалары мен хандарына айналған кезінде сендерге де

және қарашы қауымының барлығына да менің жағдайым ның

(расында) қандай болғаны анық ақиқат болады», – деді.

Алан Қуа (оларға) бұл жағдайды әңгімелеп берген соң,

және Алан Қуаның сыртқы сипаттарынан қарапайымдылығы

160


мен инабаттылығы оларға белгілі болған соң, олар оған (басқа)

айып тақпайтын әрі мазаламайтын болды. Олар оның сөзінің

рас, айтқан әңгімесінің шындық екенін түсінді.

Сөйтіп, Алан Қуадан үш ұл дүниеге келді. Олардың үлкені

– Буқун Қатақи (Бұқұн Қатақи), оның ұрпағынан күллі қатаған

руы тарайды.

(Алан Қуаның) ортаншы ұлының есімі: Буқату Салжи

(Бұқату Салжи), ол салжуыт тайпасының ең үлкен атасы болып

табылады (бұл ру содан бастау алады).

Кіші (ұлының) есімі: Будунчар (Бодонжар) 200 қаған, ол –

(әу баста Шыңғыз хандай асыл жемістің бой көрсетуі тағдыр

етілген) ағаштың сұрыпталған (алғашқы буындағы) жемісі

болатын. Оның ұрпақтарынан көптеген тайпалар тарайды.

Олардың тармақтарының жіктелуі кейіннен толық және егжейтегжейлі

баяндалатын болады. Шыңғыз ханның тегі соған

(Бодонжар) қағанға) барып тіреледі.

Алан Қуа мен оның жоғарыда аталған үш ұлының кестесі

(төменде) жазылғандай, келесі түрде:

Алан Қуа

Бұқұн Қатақи

Оның ұрпағынан күллі

қатаған руы тарайды

Бұқату Салжи

Оның ұрпағынан күллі

салжуыт руы тарайды

Бодонжар

Шыңғыз ханның

шеіжре сі осы

Боданжарға тіреледі

200

Мұғулдардың салты бойынша кіші ұл (Боданжар) әрқашанда қара шаңырақта

қалған. Бұдан шығатын қорытынды, – Шыңғыз ханның Алан Қуадан

тарайтын арғы атасы Боданжардың мекені қазіргі Шығыс Қазақстан облысындағы

Бұрқан Қалдұн тауының бауырындағы Ұнан, Қилураң және Туғла деп аталған

өзендердің алқабында болған. «Жамиғ ат-тауарих» пен «Зафар намадағы»

деректерден белгілісі, Боданжардың Дутум Манин атты немересінен тарайтын

Қайду хан Ертіс өзенінің Жаралем деген жерінде тұрақтаған. Қайду – Шыңғыз

ханның алтыншы атасы. Демек, Шыңғыз ханның ата жұрты да осы Ертістің

бойында болған.

161

ШЫҢҒЫЗ ХАН


Бұл үш ұлдың ұрпақтарын Алан Қуаның таза құрсағын

меңзеп, түбегейлі нируун деп атайды. Мұғулдар арасында бұл

руларға толық құрмет көрсетіледі.

Алан Қуаның жоғарыда аталған үш ұлынан тарайтын

тармақтардың жағдайы туралы деректер

Ендеше, бұл ұлдардан тараған көп санды тармақтар мен

рулардың барлығын нируун деп атайды, яғни бұл – «олар пәк

құрсақтан тараған» дегенді білдіреді. Бұл (атау) Алан Қуаның

пәк құрсағы мен жатырына сілтеу болып табылады. Бұл рулар

толық құрметке ие және өзге рулар арасында қабыршақтан

шыққан (асыл) інжу мен (ерекше) ағаштың мәуелі жемісі

сияқты (дәрежеге ие). Мұғул рулары ішіндегі нируундардан

басқаларының барлығын дүрліккен деп атайды, бұл жайлы

кіріспеде егжей-тегжейлі айтылған еді.

Білгенетай мен Бөгенетай рулары да сол негізден (Алан

Қуадан) тараған болса да, әкесі Дубун Баян болғандықтан,

оларды да дүрліккен деп атайды. Қазіргі кезде утагу буғул

деп аталатын мұғул руына да Шыңғыз ханның кезінде осы

атауды тіркеп жіберді. «Утагу буғул» (дегеннің) мағынасы –

олар құлдар, Шыңғыз ханның ата-бабаларының құлдарының

ұрпақтары» дегенді білдіреді. Олардың кейбіреулері Шыңғыз

ханның дәуірінде мақтауға лайық қызметтер көрсетті, сөйтіп

(өздерінің) құқықтарын мықты етті. Осы себепті оларды утагу

буғул деп атайды. Утагу буғулдықтың бекітілген дәстүрін мықтап

ұстайтындардың әрқайсысы жайлы сөз өз кезегінде берілетін

болады. Қазір бұл атаудың мағынасы (оқырманға) түсінікті

болуы үшін мұнда (ол атау жайлы түсінік) келтіру қажет болды.

Ендеше, бұл нируундар болып табылатын көп санды

тармақтардың бәрі Шыңғыз ханмен туысқандық қатынаста

162


болғанына және олардың ұрығынан ұлы әмірлер мен хандар

шыққандығына қарамай, сайыпқыран хан, (яғни) жер жүзі мен

дәуірдің патшасы Шыңғыз хан болғандықтан, барлық мұғул

қауымдары мен рулары, олардың бәрі (оған) туысқан (болса)

да, бөтен (болса) да, оның құлы мен қызметшілеріне айналды.

Әсіресе (оның) туысқандарының арасынан немере ағалары

мен немере ағаларының балалары бола тұрып, қиын-қыстау

кезінде, шабуыл мен соғыс кезінде оның жауларымен біріккен

және оған қарсы соғысқандары (түгелге жуық құлдарына

айналды). (Сол үшін) олар (Шыңғыз ханның) өзге туыстарына

қарағанда дәреже тұрғысынан төмендеу.

Сонымен қатар көптеген құлдардың құлына айналғандар

(адамдар мен рулар) бар. Олар қай уақытта, қандай себепке

байланысты осы халге түскендігі жайлы өз орнында егжейтегжейлі

сөз етілетін болады.

Бодонжар хан жайлы дастан, оның әйелдері мен балалары

туралы, олардың шығу тегі жайлы деректер баяны

Бодонжар – Алан Қуаның үшінші ұлы болып табылады. (Ол)

өз дәуірінде көптеген мұғул руларының басшысы әрі патшасы

болған еді. Ол өте ержүрек және батыр болатын. Оның екі ұлы

болды. Үлкенінің аты – Буқа (Бұқа), кішісінің (аты) – Буқатай

(Бұқатай).

Шыңғыз ханның шежіресі және көптеген өзге нируун

руларының (шежіресі) Бұқаға барып тіреледі. Және (Бұқа)

әкесінің тақ мұрагері еді. Ол әкесінен кейін оның орны мен

мансабын (патшалық билігін) алды. Оның Дутум Манин атты

ұлы бар еді.

Бұқатайдың Начин (Нашын) атты ұлы болатын. (Сосын)

ол Нашын мұғул қауымынан қыз алды да, күйеу баланың

құқығымен ол жаққа жиі баратын болды. Айтуларынша,

163

ШЫҢҒЫЗ ХАН


тайжуыттың кейбір қауымы оның ұрпағынан тарайды. Алайда

ол сөзге сенудің қажеті жоқ. Себебі ұлы әмірлер қорғайтын

хандардың қазыналарында бар тарихи кітаптар мен «Алтын

дәптер» деп аталатында 201 келесідей (деректер) келтіріледі.

Тайжуыт рулары Дутум Маниннің немересі Қайду ханның

ұлы Шарақа лин-гүннің әулетінен тарайды.

Ал Нашын туралы деректер өзінің немере інісі Қайду ханның

жалайырлардың қолынан қашып кетуін ұйымдастыр ғаны,

оны қорғағаны және онымен бірге (жаудан) құтылғаны, сөйтіп

олардың Ұнан мен Килураң (аймақтарының) шекараларына

жақын орналасқанымен (тек осы деректермен) шектеледі.

Тайжуыт руларының саны көп болғандықтан, Нашынның

ұрпағы олармен араласып, сіңісіп кеткен, содан осы (тайжуыт

деген) атпен аталып кеткен болуы мүмкін. Әсіресе олар

(Нашынның ұрпағы) олардың (тайжуыттың) немере туысқаны

болғандығы себебінен осы қателік орын алды. Басым пікір дәл

осындай, керісінше жағдайда (Нашынның) ұрпақтары жайлы

бөлек айтылған болатын еді, сондай-ақ оның (Нашынның)

ұрығы да нируундарға жатады. Алайда анық, әрі сенімді түрде

(жоғарыда аты) аталған нируун руларының қайсы тармағы

оның ұрпақтарына жататыны белгілі емес.

Бодонжар мен оның әйелдері, балаларының тармақтары

Жоғарыда айтылғандай, Бодонжардың екі ұлы болды: Бұқа

мен Бұқатай. Бұқаның ұлы – Дутум Манин. Оған Шыңғыз

ханның тармағы тіреледі. Ол туралы деректер мен дастаны

осыдан (осы бөлімнен) соң келтіріледі.

Бұқатайдың ұлы – Нашын, оның тармағы шындығында

мәлім емес, олардың суреттелуі келесідей.

201

Бұл – Рашид ад-Дин пайдаланған деректер Шыңғыз ханның ата-бабасының

шежіресі «Алтын дәптерден» алынғандығын көрсетеді.

164


Бодонжар мен оның әйелінің және оның ұрпақтарының

суреттелуі.

(Жоғарыда аталған деректермен қатар тағы) басқа бір дерек

бар, онда бұл Дутум Манин Бодонжардың ұлы болған (дейді).

Алайда дұрысы «ол Бұқаның баласы» болып табылады, себебі

көне нұсқаларда да сондай (деректер) табылған.

Будунчар (Бодонжар) ханның немересі, Бұқаның ұлы

Дутум Манин, оның әйелі Нумулун және балаларының

ұрпақтары жайлы дастан

Дутум Манин Шыңғыз ханның жетінші атасы болатын.

Ал мұғулдар жетінші атасын «дутақун» деп атайды. Оның

тоғыз ұлы болды. Ол дүниеден өткен соң, (оның артында) сол

балалардың анасы болған Нумулун есімді әйелі қалды. Оның

ұлдары әртүрлі жерден қыздарды (әйелдікке) алып, (рулар

арасында қалыптасқан) күйеу балалық құқығы бойынша көшіпқонып

жүрді.

Нумулунның байлығы мен молшылығы толық (яғни

жеткілікті көп) болатын. Оның тұрақтау орны мен жұрты Нуш

Уки және Кухи Сийах (Қара тау) 202 деп аталатын жерде болды.

Бірнеше күн аралығында ол (малдың) табынын (және отарын)

жинауды бұйыратын. Сөйтіп, жылқысы мен (басқа) малының

саны көп болғандықтан санай алмайтын, алайда ол отырған тау

басынан (бастап, тау) етегіндегі үлкен өзен арасындағы жердің

202

Бұл көне картада көрсетілген Мons Kara Nudun (Қара тау) деген тау. Бұл

атауды картаға 1809 жылы Джозеф Уилсон енгізген. Оның түсініктемесінде Қара

тау Эмель мен Боротоланың аралығында деп көрсетілген. Ол тау 1730 жылы

Стокгольмде шыққан Ф.И.Табберт фон Страленбергтің картасында да дәл сол

жерде көрсетілген. Біздің пікірімізше, бұл Қара тау қазіргі Жалаңаш көлінің

шығысындағы таудың бұрынғы атауы. Моғолстан мемлекетінің тұсында (XIV-

XVI ғ.) ол тау Ереңқабырға деп аталған (Осы кітаптың соңындағы №16, 16.1

карталар).

165

ШЫҢҒЫЗ ХАН


бәрі төрт түлік малмен толған кезде, ол: «Бәрі түгел жиналды»,

– дейтін, керісінше жағдайда ол малдарын іздеуге аттануыды

бұйыратын.

Ол уақыттарда мұғулдардың арасынан жалайыр деген атқа

ие рудың бірнеше атасы Килураң 203 аймақтарында тұратын

және олар дүрліккендердің қатарынан еді. Олардың рулары мен

тармақтары жайлы толық түсініктеме (жоғарыда) берілді.

Олардың (саны) жетпіс күренді құрайтын. Күрен дегеннің

мағынасы – жазықтықта көп киіз үйлердің шеңбер құрап

тұрғанын күрен деп атайды. Ол кезде осындай (шеңбер)

түрінде орналасқан мың киіз үйдің жинағын бір күрен деп

атайтын еді. Бұған (яғни бұл есепке) сәйкес ол ру жетпіс мың

киіз үйден тұратын. Ол Килураң Қытай уәлаятына жақын.

Қытай тұрғындарының олармен (жалайырмен) және өзге мұғул

руларымен әр кез соғыс пен қақтығыстары болып тұратын.

Дәл сол уақытта Қытайдан оларға шабуыл жасап, тонау

үшін көп санды (Қытай) әскері келді. Килураң өзені олардың

ортасында тосқауыл болатын, әрі айналада (өзенді жаяу кешіп

өтетін) өткел жоқ еді. Жалайырлар ол (көп) әскерді көргенде

«Қытайлар өзенді кешіп өте алмайды» деп (ойлағаннан) бас

киімдері мен жеңдерін бұлғап, оларды мысқылдап шақырып,

(мазақ етіп): «Келіңдер, біздің малымызды тонап кетіңдер!» –

деп айтатын.

Қытай әскерінің саны көп болғандықтан, олар құрғақ

бұталар мен шөп-шалаңды біріге жинап, сол түні тоған жасап,

өзенді кешіп өтті. Сөйтіп, жалайырлардың осындай көп санды

қауымының бәрін, тіпті бойы қамшымен бірдей балаларына

дейін қырып салды. Олардың аспаптарын да, мал-дүниесін де

тонап кетті.

203

Килураң – қазіргі Қара Ертістің көне атауы. Ол өзен өзінің бастауын қазіргі

Қытай жеріндегі Оңтүстік Алтай деп аталатын таулардан алады. Ол туралы

198-сілтемеде айтылған.

166


(Ол) жалайырлар арасынан жаулар жете алмайтын жерде

тұрған, жетпіс киіз үйден тұратын бір тобы ғана (аман қалып),

жиналып, әйелдері мен бала-шағаларын алып қашып кетті.

(Содан олар) Дутум Маниннің әйелі Нумулунның тұрақтау

орнына дейін жетіп келді. Оларды аштық жеңгендіктен, олар

осы аймақта жеуге жарамды деп есептелетін судусун деген

өсімдіктің тамырын қазып жейтін. Осының нәтижесінде олар

Нумулунның балалары аттарын жаюға шығаратын жерлердің

бәрін қазып, ол жақта көптеген шұңқырлар жасап тастады.

Нумулун (оларға): «Неліктен сендер (жерді) қазып, менің

балаларымның жайлауларын бүлдіріп жатырсыңдар?!» – деді.

Осы себептен олар Нумулунды ұстап алып, өлтірді.

Оның ұлдарының әрқайсысы (белгілі) бір румен (күйеу

бала, құда-жекжат сияқты) байланыста болғандықтан және

олардың туысқандары көп болғандықтан, (жалайырлардың ол

тобы) қауіпсіздікте бола алмаймыз деп қорықты. (Содан) олар

олардың (Нумулунның балаларының) жолын тосып, олардың

арасынан сегіз ұлын өлтірді. (Бұл кезде Нумулунның) кенже

ұлы Қайду күйеу ретінде қанбауыт руында 204 қонақта еді. Бұдан

алдын оның немере ағасы (Нашын) да күйеу бала ретінде осы

руға алдыңғы хикаяда айтылған себепке байланысты келген

болатын. Оған жалайырлардың істері жайлы және бауырының

балаларының (сегізінің) өлімі туралы белгілі болғанда, ол

Қайдуды мұғулдар қымыз құятын құмыраға ұқсаған үлкен күбі

ыдыстың астына жасырып, (оны сол жерде) ұстады.

Жалайырлардың бұл тобы осы істі жасаған кезінде, қалған

жалайырлар ол жетпіс адамды жауапкершілікке шақырып:

«Сендер мұндай өрескел істі істеу үшін, қай аға-інілеріңмен

ақылдастыңдар?» – деп сұрады.

Содан (сол іс үшін) кек алу мен қайтарым ретінде олардың

барлығын өлтірді. Олардың әйелі мен балалары сол Нумулун

ұлы Қайдудың құлы болып қалды. (Қайду өлтірілгендердің)

204

Қанбауыт руы туралы «Жамиғ ат-тауарихта» ешқандай дерек жоқ.

167

ШЫҢҒЫЗ ХАН


бірнеше ұлын тұтқын ретінде сақтап қалды, (содан) олардың

отбасыларына құл болды.

Сол уақыттан қазіргі уақытқа дейін жалайырлардың сол

қауымы утагу буғул болып табылады және Шыңғыз хан мен

оның ұрығына (әкеден балаға) мұра боп келеді және олардан

ұлы әмірлер шыққан. Бұл жайлы олардың рулары туралы

бөлімдерде айтылған.

Сосын Нашын мен Қайду екеуі де ол жерден көшіп (басқа

жаққа) кетті. Қайду (өзінің) тұрақтау орнын Мұғулстанның бір

шекарасы болған Барқұжын Тұқым 205 жеріне орналастырды.

Су ішу үшін, (өзеннің арғы бетіне) өту үшін сол өзен арқылы

өткел жасап, өткелдің атын Қайду Жар Улулум (Жар олулум)

деп қойды.

Ал Нашын (болса) тұрақтау орнын Ұнан 206 өзенінің төмен гі

ағысына орналастырды. Нашынның балаларының (өздерінің)

бөлек тармағы бар, алайда (басқа дерек) мәлім емес, бұл жайлы

алдыңғы дастанда айтылған болатын.

205

Бұл жерде Қайду өзінің тұрақтау орнын Барқұжын Тұқым жеріне

(Байкалдың шығысы, казіргі атауы Баргузинъ), ал Нашын Ұнан өзенінің төменгі

ағысына орналасты деп көрсетілген. Алайда, «Зафар наманың» 63-бетінде, Қайду

мен Нашын Ертіс өзенінің жағалауын қоныс етті делінген. Біздің пікірімізше,

осы дерек дұрыс болуы керек. Өйткені, Барқұжын тұқым мен Ұнанның төменгі

ағысының аралығы өте алшақ жер. Қайдудың Нашын орналасқан жерден өте

алысқа барып, бөтен рулардың жеріне орналасуы және патшалық етуі ақылға

сыймайды.

«Жамиғ ат-тауарихтың» 186-бетінде былай деп көрсетілген: «Ұлы әмірлер

хандардың қазыналарында әрдайым қорғап отыратын «Алтан дафтар» («Алтын

дәптер») дәптерінен оқылды. (Онда) анық әрі нақты түрде тайжуыттар Қайду

ханның баласы Шарақа линқумнан тараған деп жазылған, олардың Нашыннан

тарағаны жайлы ешқандай сөз жоқ. (Онда) ол немере бауыры Қайдуды

жалайырдан аман алып қалғаны, онымен бірге Ұнан өзенінде қоныс тепкені

ғана еске алынады. Осы себепті бұл хикаяның мәтіні көбірек дұрыс (деп айтуға)

болады».

206

Ұнан – біздің пікірімізше, Бұқтарма өзенінің көне атауы. Бұқтарма өзені

Ертіске құяды.

168


Дутум Манин мен оның әйелі Нумулунның ұлдарынан

тараған тармақтар шежіресі

Жоғарыда айтып өтілгендей, Дутум Маниннің тоғыз ұлы

болды. (Олардың) сегізі өлтірілді, содан олардың есімдері де

анықталмаған. (Олардың арасынан) жалғыз (тірі) қалғаны Қайду

хан болатын. Шыңғыз ханның ұлы әулеті (шығу тегі) соған

барып тіреледі.

Олардың бейнесі мен шежіресі келесі жазылғандай түрде.

Дутум Манин мен әйелінің және оның балаларының

тармақтары

Дутум Маниннің ұлы Қайду хан және оның балалары

жайлы дастан

Қайду хан Шыңғыз ханның алтыншы атасы болып табылады.

Мұғул тілінде алтыншы атаны «бурқай» деп атайды.

Алдыңғы (жоғарыдағы) дастанда айтылған себепке

байланысты Қайду ханның бауырлары жалайырлар тарапынан

өлтірілген кезде, ол өзінің немере ағасы Нашынмен бірге ол

аймақтардан шығып, (жоғарыда) айтылған Мұғулстанның

(шеткі) жеріне орналасты. Күндердің өтуі, ай мен жылдардың

созылуымен Шыңғыз ханның болмысының інжуі оның атабабаларының

(інжу өсетін) қабыршақ (сияқты) аталық белінде

өсірілуі үшін, Хақ Тағаланың қалауы сондай болып, Шыңғыз

ханның шығу тегі оған барып тірелетін Қайду ханға бақыт пен

дәулет беріп, (оған өзінің) қолдауы мен қамқорлық көмегін

сондай (дәрежеде берекелі) берді, содан оның сансыз көп

әйелдері, қызметшілері, отары мен табындары пайда болды.

Және одан бақ-дәулетке кенелген үш ұл туылды.

169

ШЫҢҒЫЗ ХАН


Бодонжар

Алан Қуаның үшінші ұлы

Бұқа

Ол әкесінен кейін патша болды.

Шыңғыз ханның шежіресі және көптеген

өзге нируун руларының шежіресі

Бұқаға тіреледі.

Бұқатай

Дутум Манин

Дутум Манин Шыңғыз ханның

жетінші атасы. Оның тоғыз ұлы

болады. Ол дүниеден өткен соң, оның

Нумулун деген әйелі Кухи Сийах

(Қара тау) аталатын жерде көшіп

жүреді. Оның сегіз ұлын сол жерде

жалайырлар өлтіріп кетеді. Тек қана

Қайду деген ұлы ғана тірі қалады.

Нашын

Жалайырлар Нумулунның балаларын

өлтіргенде, Нашын қайын жұртында

қонақта болады. Ол сол жаққа келген

Қайдуды өлімнен құтқарып қалады.

Содан соң ол Қайдумен бірге Ертістің

бойына барып орналасады. Нашынның

тармақтары мәлім емес. Оның ұрпақтары

тайжуттармен араласып, сіңісіп

кеткен. Содан оның ұрпақтары тайжуыт

аталып кеткен.

Қайду

Тірі қалған

Қайду мен

Нашын Ертістің

бойына барып

қоныстанады.

1

2 3 4 5 6 7 8

Бірінші (ұлының) аты – Байсыңқұр, Шыңғыз ханның шығу

тегі осыдан бастау алады.

Ортаншысының аты – Шарақа лин-гүн.

Кенжесі – Жаучин (Жаушын), оның нәсілінен екі ру бастау

алады: үртіген мен сижуыт.

Қытай тілінде «линқум» сөзінің мағынасы – «ұлы әмір»

дегенді білдіреді. Олар Қытай уәлаятына және сол жақтағы

патшалар иелігіне жақын (аймақта) болғандықтан, олардың

170


арасында Қытай халқының (яғни олар қолданатын кейбір)

атаулары мен лақаптары пайдаланатын еді.

Ал мұғулдардың халқына «лиңқумның» мағынасы мәлім

емес-тұғын, (содан) олар Шарақа лин-гүн деп айтатын. Ал

(негізінде) ол барлық тайжуыт руларының үлкен атасы болып

табылады.

«Алтын дәптерде» мынадай дерек келтірілген 207 , (бұл дерек)

шындыққа жақындау, әрі сенімдірек (онда айтылуынша):

тайжуыттар көп санды өте үлкен қауым болатын. Құрметке

ие патшалар шыққан, олардың сансыз (көп) әскерлері болған.

Олардың әрбір (атаға бөлінген) руында (өздерінің) әмірлері мен

басшылары болды, (ол рулардың) барлығы бір-бірімен келісімде,

ынтымақта болатын. Әрбір дәуірде олар өздерінің арасынан

патшаны, яки ханды тағайындап, оған бағынатын.

Шыңғыз хан әкеден бала кезінде (жетім) қалған соң, оның

әкесінің қызметшілері мен әскерлерінің көпшілігі тайжуыттар

жағына өтіп кетті. Осыған байланысты онымен тайжуыттар

арасында соғыс пен бүліктер орын алды, бұл жайлы оның

(Шыңғыз ханның) дастанында толық берілетін болады.

Шыңғыз хан жас бала болғанына, әрі әскері аз болғанына

қарамай, ежелдік тағдырдың (әу баста Шыңғыз ханға белгілеп

қойылған тағдырдың) және ол ру мен тармақтардың бәрінің

жаратылуының, қалыпқа келтірілуінің мақсаты – Шыңғыз

ханның жоғарғы дәрежесі мен оның алпауыт мемлекетінің

пайда болуы болғандықтан, мың құдіретке ие адамдар (мың

жерден күшті болса да, илахи) бақытқа ие болған жалғыз кісімен

қалайша теңесе алады?! Ал егер тайжуыт қауымдары бұл

хикметтің сырын түсіне алғанында, олар Шыңғыз ханға қызмет

207

Бұл Рашид ад-Диннің Шыңғыз хан мен оның ұрпақтарынан тараған

хандардың қазынасында сақталған «Алтын дәптердегі» деректерді кеңінен

пайдаланғандығының бір дәлелі болады.

171

ШЫҢҒЫЗ ХАН


ету жамылғысының шеттерін көтеріп, оның бал дәурен шағы

мен жас жігіт кезінің өзінде-ақ иықтарына алатын еді. Алайда

адамның ақылы илахи хикметті (яғни тағдыр жазған даналықты

терең) түсініп, жетуге әлсіз болғандықтан, олар (бұны) түсіне

алмады. Сөйтіп, алдын ала белгіленіп қойғанды (яғни, тағдырда

белгіленген істерді) болдырмауға тырысты. (Олардың) адасулары

өрескел болғандықтан, олар үшін хидаят жолы 208 жабық болды.

Сөйтіп, (өздерінің) түсініктерінің қате болғандығынан олар

Шыңғыз ханның бақ-дәулетті ағашының діңгегі толық пісіп, ол

саялы (көлеңкелі) және жемісті болғанына дейін Шыңғыз ханмен

көп соғысты және (оған) қарсылық жасады. (Ал Шыңғыз хан

болса) ұлы Құдай Тағала көмегімен барша тайжуытты, олардың

патшаларын, тағы олармен одақтас, ынтымақтас болған басқа

да рулардың бәрін бағынышты және төмен (дәрежелі) етті.

Сөйтіп, олардың бәрі қорыққандықтан, (бірі) мәжбүрлік пен

жағдайларының шарасыздығынан (Шыңғыз ханға) бағыну мен

мойынсұнудың жолына түсіп, (олардың кейбірі) құлы және

(кейбірі) әскері, сондай-ақ (мемлекетінің) азаматтары болды.

Бұлар жайлы кейінірек толыққанды деректер берілген.

Ендеше, бұл әңгімеде Шарақа лин-гүн мен Жаушынның

тармақтары жайлы айтпақпыз және (олардың) әрбіріне бөлекбөлек

дастан арнаудың қажеті болмау үшін, (олар жайлы)

қажетті деректерді келтіріп, әрі бұл әңгімеде олардың кестесін

де көрсетеміз.

Шарақа лин-гүннің тармағы туралы деректер келесідей.

Оның бірнеше ұлы болатын. Алайда үлкен баласы оның

орынбасары болды, оның аты – Сурқаду Чина (Сурқаду шина),

(ол) Түмбине ханның замандас немере туысқаны болған.

Оның (Сурқаду шинаның) Қамбағай атты ұлы болды. Ол

біршама уақыт патшалық етті. (Ол) Қабыл ханның замандас

208

Хидаят жолы – Алланың бұйырған тура жолына түсу, иман келтіріп, ізгі

амал істеу.

172


немере туысқаны болатын. Ол жайлы хикаялар нақты және

белгілі.

Бірде татар қауымы оны кенеттен ұстап алды, сөйтіп (оны)

Қытайдың Алтан ханына жіберді. Ол (Алтан хан) оларға

(мұғулға) деген жеккөрушілігі мен дұшпандығының шектен

асқандығынан, оны (Қамбағай қағанды) ағаш есекке темір

шегемен қағып тастады.

Қамбағай қағанның баласы Қадан тайшы болатын, (ол)

Бартан баһадүрдің замандас немере туысқаны еді. Оның (Қадан

тайшының) ұлы – Тудай.

Ол (жоғарыда аты аталған) Тудай Шыңғыз хан кезінде

өмір сүрді және тайжуыттардың көсемінің бірі болды. Алайда

Шыңғыз ханның дәуірінде олардың патшасы Адал ханның

баласы Тарқытай қырылдақ еді. Олар (әке жағынан) Тудайдың

немере ағайыны болатын. Ол кезде оның (әкесі жағынан) немере

ағайындылар қатарынан тағы Қурил (Құрыл) баһадүр мен Аңқу

хуқучу (деген) тайжуыттардың басшылары болған еді.

Шарақа лин-гүннің басқа да балалары бар еді. Оның үлкен

ағасы Байсыңқұр дүниеден өткен кезде, оның әйелін жеңгелік

дәстүр 209 бойынша әйел етіп алды. Одан оның (Шарақа лингүннің)

екі ұлы болды. Бірінің аты – Гинду шина, ал екіншісінікі

– Өлекшін шина. Осыған сәйкес оның нәсілінен тараған осы екі

ұлы көбейіп екі бөлек ру пайда болды. Оларды шинас руы деп

атады. «Шинас» «шина» (сөзінің) көпше түрі болып табылады.

Гинду шина (дегеннің) мағынасы – еркек қасқыр (яғни, абадан

қасқыр), Өлекшін шинаның мағынасы – ұрғашы қасқыр (яғни,

құртқа қасқыр). Олар Шыңғыз ханмен ауызбіршілікте болды.

«Шинас» руын тағы «нукуз» деп те атайды. Ол ру ертедегі

нукузден басқа (ру), тек аттас болғандықтан басқа олармен

ортақ ештеңесі, ешқандай байланысы жоқ.

209

Бұл «әмеңгерлік» деп аталатын дәстүр қазақ халқында кейінгі кезге дейін

сақталып келді.

173

ШЫҢҒЫЗ ХАН


Жесугей баһадүрдің кезіне дейін тайжуыт рулары оған және

оның ата-бабаларына бағынышты еді және (олармен) толық

ауызбірлікте (болатын). Ол (Жесугей баһадүр) дүниеден өткен

соң, олар дұшпандық пен алауыздықта бола бастады. Шинас

руы Шыңғыз ханның бағытын алды 210 .

Қайду ханның үшінші ұлы Жаушынның балалары болды,

одан көптеген (ру) тармақтары тарады. Үртіген мен сижуыт

рулары оның нәсілінен шыққан. Шыңғыз хан мен тайжуыттар

арасында алауыздық (орын алған) кезінде, бұл қауым онымен

(Шыңғыз ханмен) одақтас болды.

Олардың хикаясы (бізге) белгілі болған дәрежеде, бұл рудың

тармақтары жайлы (жоғарыдағы бөлімде) еске алып, айтылған.

Бұл рулардың барлығы негізінде нируундар болып табылады.

Қайду хан мен оның әйелінің және олардың ұлдарынан

тарайтын тармақтардың баяны

Жоғарыда баяндалғандай, Қайду ханның үш ұлы болды:

Байсыңқұр, Шарақа лин-гүн және Жаушын. Шыңғыз ханның

ұлы әулеті (негізінде) Байсыңқұрға тірелетін болғандықтан, біз

(осыдан) кейін ол туралы бөлек әңгіме жасаймыз.

Кей нұсқаларда Байсыңқұр мен [Жаушын] Хукурдың

аттары жоқ. Тек Түмбине хан Қайду ханның ұлы болған деп

келтіріледі. Алайда кейбір ескі нұсқаларда сондай (деректі)

көрдім: «Байсыңқұр мен Жаушын Хуртигай Қайдудың ұлдары

болған, ал Түмбине хан Байсыңқұрдың ұлы еді».

Бұл – (деректердің) ең дұрысырағы. Осы себептен біз мұнда

Байсыңқұрды қостық. Және үртіген мен сижуыт қауымдары

Жаушын Хуртигай нәсілінен болып табылады. Және қоңқа тан

қауымы да осы негізден (тараған) еді. Оның кейбір перзент-

210

Бұлай болу себебі, біздің пікірімізше, шинастар мен Шыңғыз ханның арғы

атасы Байсыңқұрдың ұлдары бір анадан болғандықтан.

174


терінің бірінің аты – Йисуту (Есут) және бірінің аты Урунар

(Оронар) еді. Күндердің бірінде ол екі бала жолда жүгіріп

жүргенде олардың мұрнынан бір дыбыс келді, осы себептен

олардың және олардың перзенттерінің атауы қоңқатан болды.

Олардың егжей-тегжей баяны қоңқатан руында (бөлімінде)

келтірілген. Қоңқатанның тармақтары өте көп және олардың

көпшілігі Шыңғыз хан мен оның перзенттерінің айнымас

жақтастары болған еді.

Енді Шарақа лин-гүн (жайлы айтар болсақ), кейбір

нұсқаларда ол Нашынның ұлдарының бірі деп келтірілген.

Алайда дұрысы (ол) Қайду ханның баласы деп есептеледі.

Себебі ол олардың шежіресінен келген. Шарақа (әйел етіп)

жеңгесін, (яғни) Байсыңқұрдың әйелін алған еді, одан оның екі

ұлы туды: бірі – Гинду шина, екіншісі – Өлекшін шина.

Әрине, одан белгілі болатыны – ол Байсыңқұрдың інісі

болуы тиіс. Себебі, егер ол Нашынның ұлы болғанда, ол оған

(Байсыңқұрға) немере аға болатын еді. Ал (мұндай жағдайда)

Байсыңқұрдың әйелі оған (Шарақаға) келін болатын еді.

Мұғулдар дәстүрінде (келінін) әйелдікке алу оңды болмас еді.

Осы себептен оның Қайду ханның ұлы екені дұрысырақ деп

есептеледі.

Тайжуыттар оның (Шарақа лин-гүннің) руынан еді. Және бұл

мәселенің шиеленіскені соншалық, Нашын мен оның ұлдары да

тайжуыттар болып кетті.

Қазіргі таңда Шарақаның тікелей ұрпағын ғана тайжуыт

деп айтудың қажеті жоқ, өйткені олар (Шарақаның тікелей

ұрпақтары) осы рудың басшысы мен патшасы болғандықтан,

олардың туыстары мен оларға жататындардың және оларға

қосылғандардың барлығын тайжуыт деп атап кеткен. Сондайақ

Жаушын үртігеннің перзенттері мен қауымынан және

туысқандары мен оларға жататындар арасынан да тайжуыт

болғандары бар. Ол жағдай дәл осылай мұғулдармен араласып

кеткен, олардың болмысын (өз бойына) сіңірген және оларға

175

ШЫҢҒЫЗ ХАН


қосылған әрбір ру олардың мұғул болмағандығына қарамай,

(олардың) барлығын мұғул деп атайды.

Қайду ханның ұлы Байсыңқұрдың өмірлік

салты жайлы дастан және оның ұлдарының

тармақтары мен шыққан тегі

Байсыңқұр – Шыңғыз ханның бесінші атасы. Мұғулша

бесінші атаны «буда угур» деп атайды. Түмбине қаған – оның

ұлы. Қалай болғанда да оның басқа ұлдары болған болуы керек,

алайда олар туралы мәлімет жоқ, сондай-ақ қазіргі уақытта өмір

сүріп жатқан кісілерге (олар туралы ешқандай деректер) мәлім

емес. Оның ұлдарының арасынан белгілісі және атақтысы –

Түмбине қаған.

Түмбине хан жайлы дастан

Түмбине хан – Шыңғыз ханның төртінші атасы, мұғулша

төртінші атаны «будату» деп атайды. Оның ақылды, қабілетті,

әрі ержүрек тоғыз ұлы болды. Олардың әрқайсысынан сыйқұрметті,

атақты болған тармақтар мен рулар пайда болды.

Қазіргі таңда ол рулардың әрбірі (саны бойынша) жиырмаотыз

мың отбасыға дейін барады. Олардың саны еркектер мен

әйелдерді қосқанда жүз мың адамға дейін жетеді.

Бұл (мәліметтерді) өтірік және бос ойдан шығару деп

есептеудің қажеті жоқ, себебі мұғулдардың көне замандардан

бері сондай дәстүрі бар, (яғни) олар өздерінің шығу тегі мен

шежірелерін (жаттап) сақтаған. Сондай-ақ олардың өзгелерге

ұқсап балаға жол көрсететін не діни жамағаты, немесе діні

болмағандықтан, әрбір туған балаға әкесі мен анасы оның

руы мен шыққан тегі жайлы шежіресін түсіндіреді. Сол үшін

176


Қайду хан

Шыңғыз ханның алтыншы атасы

Байсыңқұр

Оның ұлы Түмбине хан

Шыңғыз ханның төртінші

атасы болады.

Жаушын Хуртигай

Оның нәсілінен үртіген

мен сижуыт рулары тарайды.

Оның Есут және

Орынар деген екі ұлынан

қоңқатан руы мен тармақ

тары тарайды.

Шарақа линкум

Оның он ұлы болған.

Үлкен ұлы – Сурқаду шина.

Ағасы Байсыңқұр өлген

соң, ол оның әйелін

ала ды. Одан Гинду шина

мен Өлекшін шина туады.Тайжуытттар

осы Ша -

рақа линкумның руы нан.

Бұқатайдың ұлы На шын

мен оның ұл дары да

тайжуыт болып кеткен.

Сурқаду шина

Гинду шина

Өлекшин шина

Жошы

Құрыл баһадүр

Қашыйын бек

Одыр баян

Бағаш

Адал хан

Аңқу хукучу

Қамбағай қаған

Оны татарлар ұстап алып Қытайдың Алтан ханына жібереді,ол қағанды

ағаш есекке темір шегемен қағып тастайды. Қамбағай қаған мен оның ұлы

Қадан тайшы Шыңғыз ханға немере туыс болады.

Тудай

Ол Шыңғыз хан кезінде өмір сүреді,

тайжуыттардың көсемінің бірі болады.

Тайжуыттарда еш қашан патша болмаған.

Өйткені олар бірі бірімен еш

уақытта келісе алмаған. Сондықтан те гісі

мен жойылып кеткен.

Қадан тайшы

Қадан тайшы әкесінің орнына таққа

отырады.Ол уланған шараптан қайтыс

болады

177

ШЫҢҒЫЗ ХАН


олар мұндай ережені әр кез (бұлжытпай) сақтаған және қазіргі

уақытта да бұл (ереже) олардың арасында құрметтеледі. Және

осындай дәстүр арабтарда да бар.

Осы себептен бұл тоғыз тармақтың әрбірі қандай атау мен

лақап (ат) алғаны анықталды. Қазір де олардың балалары мен

немерелері осы (атаумен) аталады әрі әулетінің (бастауы) осы

тармаққа дейін барады. Бұл тоғыз ұлдың (жасы) үлкен бесеуі бір

анадан болды (туды), төртеуі басқа анадан (туған) еді. Олардың

аттары және (әрбір) тармақ ұрпақтарының есімдері келесідей

(түрде) толық баяндалады.

Олар (туу тұрғысынан) үлкендер болып табылатын

және бір анадан туғандар

Бірінші ұл – Жақсу, оны тағы Йахши (Жақсы) деп те атайды.

Оның нәсілінен нұяқын руы, ұрұт пен маңғыт рулары бастау

алады. Оның (бірнеше) ұлдары болды. Ең үлкені, кейін (оның)

орынбасары болған (ұлы) Бурун (Боран) еді. Оның үлкен ұлы –

Чучи (Жошы), оның үлкені – Миргитай (Мергітай), оның ұлы –

Сука бики (Сука бек). Ол Шыңғыз ханның ұлдарының замандас,

немере туысы болған.

Екінші ұл – Барин Шийилтуқа Бичи (Барын Шиелтоқа биші).

Оның ұрпақтарынан ... 211 руы тарайды. Оның Урум (Үрім) атты

ұлы болды. Оның ұлы – Чауридай Байжу (Шаурыдай Байжу),

оның ұлы – Шибай, Шыңғыз ханның ұлдарының замандас,

немере туысқаны болды.

Үшінші ұл – Қачула (Қажулы) 212 . Оның ұрпақтарынан барлас

211

Ру аты жазылмаған. Біздің пікірімізше, бұл рудың атауы «барын» болған.

212

Шараф ад-Дин Али Йаздидің «Зафар намасындағы» 43-бетте төмендегідей

деректер келтірілген: «Тумина ханның екі әйелі болды, сөйтіп олардың бірінен

жеті ұл дүниеге келді. Ал екіншісінен бір құрсақтан егіз екі ұл туды. (Бұл екеуі)

батырлық пен ақылдылықта барша бауырларынан артық болды. (Ол екі ұлдың)

бірінің есімі – Қабыл, ал екіншісінікі Қажулы болды. Қабыл хан Шыңғыз ханның

178


руы 213 тарайды, оның үлкен ұлы – Ардамту Барула (Ардамту

барлас) [болатын]. Оның үлкен ұлы – Тудайин (Тудайын), оның

үлкен ұлы – Чучийа (Шушия), оның үлкен ұлы – Булуқан Қалач

(Бұлуқан қалаш). Ол – Шыңғыз ханның ұлдарымен замандас,

немере туысқаны еді.

Төртінші ұл – Сим Қачийун (Сим Қашуын). Оның ұрпағынан

хадаркін руы тарайды. Оның ұлы – Адар кидай болатын, оның

үлкен ұлының аты – Науқун (Науқын). Науқынның ұлы – Хуқу.

Оның үлкен ұлы – Буражу (Буражы). Ол Шыңғыз ханның

ұлдарының замандас, немере туысқаны еді.

Бесінші ұл – Баат килугай. Оның ұрпақтарынан будат руы

тарайды. Оның үлкен ұлы – Кулуган мирган (Құлықан (Көлүкен)

мерген), оның үлкен ұлы – Тарқутай (Тарқытай), (оның үлкені)

– Қуридай (Қорыдай), (оның үлкені) – Чурқидай (Жұрқыдай),

ол Шыңғыз ханның ұлдарының замандас, немере туысқаны еді.

Олар (туу тұрғысынан) кіші болып табылатын

және басқа анадан туғандар 214

(Түмбине ханның) алтыншы ұлы – Қабыл хан. Шыңғыз

ханның шежіресі соған барады. Одан басқа бірнеше тармақтар

тараған, (алайда олардың) әрбірі туралы жадынама (кейінірек)

үшінші бабасы болып табылады, ал Қажулы Сахиб қиранның (Әмір Темірдің)

сегізінші бабасы (болып келеді)».

Шыңғыз хан мен Әмір Темірдің аталас туыс екендігі туралы дерек, біздің

пікірімізше, дүниежүзлік деңгейдегі жаңалық болып табылады. Сондықтан, бұл

деректі осы кітаптың арнаулы тарауында баяндайтын боламыз.

213

Барлас руының шығу тегі Қажулыға барып тіреледі. Сонда олар Шыңғыз

ханға үшінші атадан қосылады.

214

Яғни, Шыңғыз ханның үшінші атасы Қабыл хан туылу тұрғысынан кіші

болып табылады және басқа анадан туылған, тек оның ұрпақтары ғана «қият»

болып саналады. Шыңғыз ханнан кейін хандық лауазымға тек қана осы тармақтан

шыққандар ғана ие болған.

179

ШЫҢҒЫЗ ХАН


келтірілетін болғандықтан, мұндағы (олар туралы деректер)

созылмайтын болады.

Жетінші ұл – Удур Байан (Одыр Баян). Оның әулетінен

[журйат] руы тарайды.

Сегізінші ұл – Боданжар (лақаб аты Болшар дуқұлан). Оның

ұрпағынан барлық дуқұлат рулары 215 тарайды.

Тоғызыншы ұл – Йисутай (Есутай), оны тағы Жучи Нақу

(Жошы Нақу) деп те атайтын. Оның әулетінен бисут (бисүт) руы

бастау алады. Ол отшыген еді. «Отшыген» (сөзінің) мағынасы –

кенже ұл болып табылады. Ол отбасы мен (ата) жұртта қалады,

яғни ошақ пен жұртының иесі болады.

Бұл жоғарыда аталған ұлдардың барлығының көптеген

бауыры мен немере бауырлары болды, содан көптеген руларға

бастау болды. Олардың барлығы баһадүрлер әрі құрметті

адамдар (болған). Алайда (мұнда) тек (олардың арасындағы) ең

үлкендері мен (әкелерінің) орынбасарлары болғандардың ғана

есімдері жазылды. Олардан басқаларының есімдері мәлім емес.

(Мұнда) әрқайсысы өз әкелерінің орынбасарлары болған,

Түмбине ханның үлкен немерелерінің аттары, олардың әрбірі

Қабыл ханның ұлы мен немерелерінің қайсыбірінің замандасы

болғандығы белгілі болу үшін, оның (Қабыл ханның) бесінші

ұрпағына дейін жазылды. Ал олар (Қабыл ханның бесінші

ұрпақтары) Шыңғыз ханның ұлдары болып табылады. Және

(бұл оқырманға) түсінуге оңай болуы үшін, олардың есімдері

келесі кестеде толық берілген:

215

Демек, Болшар дуқұлан мен Шыңғыз ханның үшінші атасы болатын Қабыл

хан бір әке мен бір анадан туылған. Қабыл ханнан қият руы тарайды, Болшар

дуқұланнан дулат руы тарайды. Сонда қияттар мен дулаттар бір әке мен бір

анадан тарайды. Бұл дерек осы кезге дейін дулат руы туралы қалыптасқан ұғымға

жаңа көзбен қарауды талап етеді. Сондықтан, бұл деректі осы кітаптың арнайы

тарауында баяндаймыз.

180


Түмбине ханның ұлы Қабыл хан туралы дастан

Қабыл хан – Шыңғыз ханның үшінші атасы. Мұғулдар

үшінші атасын «илинчик» деп атайды. Одан көптеген ру мен

тармақтар туылып, тараған. Оның балалары мен немерелерін

«қият» деп атайды.

Оның үлкен ұлы Укин Барқақ (Өкін Барқақ) болатын. «Өкін»

(сөзінің) мағынасы – қыз. Оның «Өкін барқақ» деп аталуының

себебі – ол өте әдемі жүзді және таза (жүзді) болатын. Сондықтан

оған қарағандардың барлығы оның көрінісінің әдемілігіне аң-таң

қалатын. Оның жүзі үлкендеу келген, ашық жүзді, доп-домалақ

және иегі толық болатын. (Сондықтан адамдар) оны Өкін барқақ

деп атады. Ол жастай дүниеден өтті. (Оның) Қутуқту Йурки

(Құтықты жұрқы) атты ұлы, оның ұлы – Сача Бики (Сажа бек)

болды. Қият-жұрқындардың бәрі соның ұрпағынан тарайды.

Олардың Шыңғыз ханмен қарсыласуы жайлы хикаялар өз

орнында келтіріледі.

Татарлар Қытай патшасы Алтан ханның құлдары мен

қызметкері болғандықтан және Қабыл хан (бір кездері) оның

(Алтан ханның) елшілерін өлтіріп тастағандықтан, олардың

арасында дұшпандық орын алған еді. Оған қоса (төменде) баян

етілетін себепке байланысты Қабыл ханның ұлдарының татар

руларымен қастасуы мен ұрыс-керісі болды. Осы себепті олар

(татарлар) әр кез сақтық сақтап, әрі (шабуылға) ыңғайлы сәтті

күтіп жүретін болды. (Бірде) кенеттен олар ыңғайлы сәтті тауып,

Өкін барқақты ұстап алды да, Алтан ханға жіберді. Ол (Алтан

хан) оны темір шегемен ағаш есекке қағып тастауға бұйырды,

сөйтіп ол қаза тапты.

Оның (Қабыл ханның) екінші ұлы – Бартан баһадүр. Ол

Шыңғыз ханның атасы болатын. (Бартан баһадүрдің) өмірлік

жағдайы мен оның балаларының тармақтары жайлы жаднама

(дәл) осы тақырыптан кейінгі әңгімеде берілетін болады.

181

ШЫҢҒЫЗ ХАН


Байсыңқұр

Шыңғыз ханның бесінші атасы

Түмбине

Шыңғыз ханның төртінші атасы

І әйелінен

ІІ әйелінен

Жақсы

Одан нұяқын мен ұрут және

маңғыт руларытарайды

Барын Шиелтоқа биші

Одан барын руы тарайды

Кашула

Одан барлас руы тарайды

Сим Кашыйын

Одан хадаркін руы тарайды

Баат Килугай

Одан будат руы тарайды

Қабыл хан

Оның балалары мен немерелерін

«қият» деп атайды

Одыр Баян

Одан журйат руы тарайды

Болшар дуқұлан

Одан дуқұлат руы тарайды

Есутай (Отшыген

Одан бесүт руы тарайды

Боран

Ұрым

Ардамту

Барула

Адар

Қидай

Күліген

мерген

Шұшы

Шаурыдай

Байжу

Тудайын

Науқын

Тарқытай

Мергітай

Шибай

Шушия

Хуқу

Қорыдай

Бұлуқан

Сука бек Қалаш

Буражы Шұрқыдай

Жамұқа

Дулат

Осы төменгі қатардағының барлығы Шыңғыз хан мен оның ұлдарының

замандасы және немере туыс болған.

182


(Қабыл ханның) үшінші ұлы – Қутуқту Муңлир (Құтықты

мұңлыр). Оның ұрпағынан көп ру тарайды. Оның Тайжу

атты ұлы болатын. Қияттардың бір бөлігі оның (Тайжудың)

ұрпақтарына жатады.

(Қабыл ханның) төртінші ұлы – Қадан баһадүр. Оның

ұрпағынан көптеген рулар мен әмірлер тарады, олар туралы

хикаялар (өте) көп.

(Қабыл ханның) бесінші ұлы – Қутула қаан (Құтула қаған).

Бауырлары арасынан ол әкесінен соң патша болды. Ол туралы

хикаялар өте ұзын. Ол алғашында Шыңғыз ханмен одақтас

болғанына қарамай, кейіннен Оң ханмен бірікті. Ол туралы

өз орнында, Шыңғыз хан жайлы дастанда, айтылады. Оның

(Құтула қағанның) орынбасары болған Жошы хан атты үлкен

ұлы бар еді. Ол өз мыңдығымен бірге Шыңғыз ханмен одақтас

болды және оның әскерінің қатарына жатты. Және оның (Құтула

қағанның) Алтан атты басқа (бір) ұлы болды. Алғашында

Шыңғыз ханмен одақтас болды. Шыңғыз хан татарлармен

соғысқан кезде олжа жинаумен айналыспауға келісті, (бірақ)

өз сөзінде тұрмағандықтан Шыңғыз хан одан қолға түсірген

олжасын қайтарып алды. (Сонда) ол ашуланып Оң ханға кетіп

қалды. Соңында Шыңғыз хан әскерінің қолынан қаза тапты.

Оның (Қабыл ханның) алтыншы ұлы – Тудуган Утчигин

(Тудыған отшыген).

Қабыл хан мен оның әйелінің және оның ұлдарының

тармақтарының жағдайы осы ретте орналасқан. (Ал, расында,)

Алла жақсырақ білуші! [223-248].

Қабыл ханның ұлы Бартан баһадүр жайлы дастан

Бартан баһадүр Шыңғыз ханның атасы болатын. Мұғулша

атаны «ибуга» дейді. Оның Сунигул фужин (Сүнигүл фужин)

183

ШЫҢҒЫЗ ХАН


есімді бәйбішесі болатын, ол тарғұт руынан (еді). Одан оның

төрт ұлы болды:

Бірінші (ұлының) есімі – Мунгаду Қийан (Меңгіду қиян).

Оның көп ұлы болатын, алайда оның орынбасары мен мұрагері

Чиншиут (Шинжуыт) болды. Шыңғыз ханның кезінде Меңгіду

қиянның әскері мен руын және бағыныштыларын сол басқарды.

Шыңғыз ханның тайжуыттармен соғысы кезінде ол әскерімен

(бірге) Шыңғыз ханның алдында қызметте болды. Кейіннен

оның ұлдары Кука (Көкі) ноян және Мугату (Мұғату) баһадүр

мыңдық әмірі және Меңгіду қиянның руының басшысы

болды. Қазіргі таңда (халық) санының көбеюіне байланысты

мұғулдардың бір түменінің саны олардың тармағына қарағанда

көп. Бұл рудың көпшілігі Дешті Қыпшақта, Тоқтайдың алдында

(қызметінде). Олардың әмірлерінің саны көп және (олар) үлкен

маңызға ие. Және (олардың) бір бөлігі қағанның қызметінде.

Қият руының саны көп. Алайда ол қияттар өзгеше (ерекше). Қият

руының атақты болған кейбір тармақтары және оларға қатысты

хикаялардың бір бөлігі (осы) тарихта (кітаптағы) хикаялар

ішіндегі әртүрлі жерде келтіріледі, сол жақтан (оқырманға)

белгілі болады.

(Бартан баһадүрдің) екінші ұлы – Никун Тайиши (Никун

тайшы). Оның ұрпағынан хуйин (хойын) руы тарайды. Оларды

тағы хуйин ирган (хойын-ирген) деп те атайды. Оның себебі

Шыңғыз ханның кезінде олар (оған) опасыздық жасап, одан

бөлініп қалды, (содан) тайжуыт руымен ормандарға кетті. (Сол

уақыттан бері) олардың лақап аты масқаралайтын (ұятты) атау

ретінде «орман руы» болып қалды.

Бұл атаумен тайжуыттар мен бірнеше өзге рулар да белгілі

болатын. Оның себебі келесідей: жұрттары (мекені) орман

жанында болған әр ру орман рулары қатарына жатқызылатын.

Алайда әр аймақтағы ормандар бір-бірінен алыс болғандықтан,

184


Қабыл хан

Шыңғыз ханның үшінші атасы.

Қият руы осы Қабыл ханның балалары мен немерелерінен тарайды

Үкін барқақ

Оны татарлар

Қытай дың ханына

ұстап береді, ол

оны ағаш ешсекке

шеге леп тастайды

Бартан

баһадүр

Шыңғыз

ханның

екінші атасы

Құтықты

мұңлыр

Қадан

баһадүр

Құтыла

қаған

Тудыған

отшыген

Құтықты

Тайжу

жұрқы

Қияттардың бір бөлігі Жошы Алтан

оның ұрпақтарына

Сажа бек

Меңгіду

қиян

Никун

тайшы

Жесугей баһадүр

Шыңғыз ханның әкесі

Дәрітай

отшыген

Тимужин

(Шыңғыз хан)

Жошы қасар

Қашиун

Темуге отшыген

олардың рулары, әулеттері және ру тармақтарының бір-біріне

қарым-қатынасы болмаған. Олардың бәрін бірге (өмір сүрген)

орманды мекеніне қарай орман рулары деп атағанымен,

олардың әрбірінің қандай руға жататыны оларға (өздерінде)

белгілі болды.

Бұл Никун тайшының көп ұлы болды. (Кейіннен) оның

орынбасары болған Қучар (Қожар) атты үлкен ұлы оқты өте

алысқа, биікке, дәл ататын (садақшы) және осы қасиетіне

байланысты ол атақты, әрі беделді (кісі) болды. Ол (оқты) сондай

алысқа ататын еді, тіпті мұғулдар оны бұл үшін мадақтап, (ол

185

ШЫҢҒЫЗ ХАН


жайлы) «Қожардың оғы солай ұшып кетеді, тіпті жоқ болып

(көрінбей) қалады» деп мәтел айтатын болды.

Шыңғыз хан әкесінен айырылған бала кезінде, оның руы

тайжуыттар жағына бет бұрған кезде, Қожар өзінің әскерімен

бірге Шыңғыз ханмен одақтас болды және біраз уақыт бойы

оның алдында болып, мақтауға лайық түрде қызмет жасады.

(Сосын) Шыңғыз хан татар руымен соғысып жатқан кезде,

(одақтастар өзара келісіп): «Біздің бәріміз (тек қана) соғыспен

айналысамыз, ешбір олжа алмаймыз, соғыс ісі қараусыз

қалып кетпес үшін қолға түскен затты (олжаны) кейін бөліп

аламыз» (деген) келісімшарт жасаған кезде Қабыл ханның ұлы

Алтан мен Құтула ханның ұлы және осы Қожар мен Шыңғыз

ханның неме ре ағасы Даритай Утчигин (Дәрітай отшыген)

сөзде тұрмады, содан (соғыс кезінде) олжа алды. Шыңғыз хан

олардан оны (олжаны) қайтарып алуды бұйырды. Сол себептен

олар (оған) өздерінің қарым-қатынасын өзгертті.

Содан Шыңғыз хан мен Оң ханның (арасында) келіспеушілік

пен ұрыс-керіс боған кезде олар Оң ханның жағына өтті. (Бұл

адамдар ол екеуінің жанжалдасып қалуы) себебінен бірі және

жаудың көмекшілері алауыздық пен соғысты тудырушылар

болды.

(Сосын) Оң жойылған кезде, олар наймандарға қашып барды.

Олар (одақтастарымен бірге) тағы бір рет Шыңғыз ханмен

шайқасты. Соңында Құдай Тағала оған (Шыңғыз ханға) көмек

беріп, ол Қожарды да, Алтанды да өлтірді. Осы себепті оның

руы мен балаларының қатарынан тірі қалғандар (кейінірек те)

ешқандай құрметке ие болмады. Оған қоса саны жағынан да

олар Шыңғыз ханның өзге туыстарына қарағанда аз болды.

Никун тайшының Бугун Жауқат (Буғын Жауқат) атты

немересі болды. Шыңғыз хан оны Шағатайға берді, ол онымен

бірге көшіп-қонып жүрді. Олардың балалары мен қауымдары

Шағатайдың ұрпағымен бірге болды, (бірақ олар) аса маңызды

абыройға ие болмады.

186


(Бартан баһадүрдің) үшінші ұлы – Жесугей баһадүр. Ол

– Шыңғыз ханның әкесі болып табылады. [Қият] пен қийатбуржиқин

(қият-бөржіген) оның нәсілінен (ұрпағынан) тарайды.

«Бөржіген» сөзінің мағынасы – көк көзді (адам). Айтпақшы,

қазіргі таңға дейін Жесугей баһадүрден, оның ұлдары мен оның

ұрығынан тараған ұрпақтардың көпшілік бөлігі көк көзді және

(түрлері) сарғылт түсті келеді. Ол жағдай Алан Қуа жүкті болып

қалған кезінде «түнде менің көз алдымда сарғылт түсті, көзі көк

адам көрінісінде жарық пайда болып, (кейіннен) кетіп қалады»

дегенімен түсіндіріледі. Оның жетінші ұрпағы 216 болып келетін

Жесугей баһадүрде дәл осындай ерекшелейтін сипаттың болуы,

олардың (мұғулдардың) айтуынша: «Бұл белгі – Алан Қуаның

айтқан ұрпақтарының патшалық билігінің белгісі болып келеді.

Демек, ол (Алан Қуаға көрінген) бейне – оның сөзінің шындығын

және ол жағдайдың айқындылығын дәлелдейді.

Ендеше, Жесугей баһадүрдің тармақтары жайлы хикаялар

бөлек бір дастанда келтірілетіндіктен, бұл тақырыпта олар

жайлы деректер созылмайтын болады.

(Бартан баһадүрдің) төртінші ұлы – Дәрітай отшыген

болатын. Ол Шыңғыз ханға қарсы көп қарсыласқандықтан

және жауласқандықтан, соңында оның ұрпағы (Шыңғыз

ханның) құлдарының қатарына кірді. (Алғашында) Шыңғыз

ханның рулары мен әскерлері тайжуыттар жағына өтіп кеткен

кезде ол (Дәрітай) өз әскерімен бірге оған (Шыңғыз ханға)

216

Шыңғыз ханның әкесі Жесугей баһадүр Дубун Баян мен Алан Қуаның

жетінші ұрпағы. Алан Қуаның күйеуі Дубун Баян – Бөрте шинаның жетінші

буыны. Жесугей қият-бөржіген деп аталатын жаңа тармақтың атасы болып

саналады. Бұл мұғулдардың жеті аталық қағиданы қатал сақтағанын көрсетеді.

Қият-бөржіген сөзіндегі бөрі атауы – қазақтар үшін қасиетті ұғым. Сондықтан

қазақ халқының атақты ақыны Сүйінбай өзінің шыққан тегі туралы былай деп

жырлаған:

Бөрі басы ұраным,

Бөрілі менің байрағым.

Бөрілі байрақ көтерсем,

Қозып кетер қайдағым!

187

ШЫҢҒЫЗ ХАН


жақтас болғанымен, біраз уақыт өткен соң ол тайжуыт руымен

одақтасып кетті. Кейін қайтадан Шыңғыз ханға келді. Сосын

екінші шайқаста олжа жинап, (жоғарыда) айтылған себеппен

(оған қайта) опасыздық жасап Оң ханға кетті. (Соңынан)

наймандардың алдына барды. Кейіннен дүрбен руымен бірге

болып, бірнеше рет Шыңғыз ханмен соғысып оған қайтадан

қайтып келді. (Нәтижесінде) ол Алтанмен және Қожармен бірге

өлтірілді. Ал оның қауымы мен ұрпағының көп бөлігі өлтірілді.

Оның (Дәрітай отшыгеннің) орынбасары және мұрагері

болған ұлы бар болатын. Оның есімі – Тайнал Йебе (Тайнал

жебе). Шыңғыз хан оны оған бағынышты болған екі жүз кісімен

бірге өзінің бауырынан (туған) немере інісі Елшідай ноянға

берді, содан олар оның құлдары дәрежесінде болды. Қазіргі

уақытқа дейін оның ұрығы Алжидайдың ұрығымен бірге. Бұл

рудан, оның ұрығынан Бурған (Бұрқан) Хұлағу ханға келді.

Сонда олар (Хұлағу ханның) балаларымен бір қатарда отыруға

құқылы еместігіне қарамай, Хұлағу хан: «(Бұл) қатарда отыруы

керек болған ханзадалардың саны аз болғандықтан Бұрқанға

(патша) ұлдарының қатарында отыруға рұқсат», – деді [268-

271].

Бартан баһадүрдің ұлы Жесугей баһадүр жайлы дастан

Жесугей баһадүр – Шыңғыз ханның әкесі. Мұғулдар әкесін

«ичига» деп атайды. Ол көптеген мұғул руларының патшасы

болатын. Оның үлкен және кіші туысқандары, яғни немере

ағалары мен немере ағайындылары, бәрі (оны) тыңдайтын әрі

(оған) бағынатын, сондықтан олар ортасынан оны патшалыққа

қойған еді. Ол – ержүректік пен батырлыққа тиесілі болатын

(яғни, ержүрек әрі батыр адам-тұғын). Сөйтіп, (Жесугей

баһадүр) өзге мұғул руларымен көп соғысты, көп шайқасты.

188


Бартан баһадүр

Оның Сүнігүл есімді тарғұт руынан шыққан бәйбішесінен төрт ұлы болған.

Бартан – Шыңғыз ханның атасы.

Меңгіду қиян

Қиян руының

бас шы сы болады.

Қиян руының

са ны мен

тар мақтары көп.

Никун тайшы

Оның ұрпағынан

хойын (хойын

ир ген) руы та райды.

Олар кезінде

опа сыз дық жасап

тай жуыт тармен

бірге орманға

ке теді.

Жесүгей баһадүр


әкесі. Қият-бөржіген

оның нәсілінен

тарайды.

«Бөржіген»-көк

көзді адам деген

мағына береді.

Дәрітай отшыген

Ол Шыңғыз ханға

көп қарсыласқан.

Сондықтан оның

ұрпағы Шыңғыз

ханға құл болады.

Шинжуыт

Әкесінің

орынбасары және

мұрагері болған.


кезінде қиян әскері

мен руын және

бағыныштыларын

басқарған.

Қорық

Ол мыңдық

әмірі болады.

Бұрқан

Хұлағуға ханға

қызметкекеледі.

Тайнал жебе

Әкесінің

орынбасары және

мұрагері болған.

Оны Шыңғыз хан

Елшідай ноянға

құл етіп береді.

Қожар

Бұғын Жауқат

Көкі ноян

Мыңдық әмір

болған және қиян

руын басқарған.

Мұғату баһадүр

Мыңдық әмір

болған,Көкіден

кейін қиян руын

басқарған.

Соғыста рұқсатсыз

олжа алады.

Содан соң Оң

ханға қосылады.

Ол жойылған

кезде наймандарға

кетеді. Шыңғыз

ханмен шайқаста

Қабыл ханның ұлы

Алтанмен (жақтасы)

бірге қайтыс

болады.

Никун тайшының

немересі. Оны

Шыңғыз хан

Шағатайға берген.

Ол онымен бірге

көшіп-қонып

жүрген.Оның

балалары мен

қауымдары

Шағатайдың

ұрпағымен бірге

болған.

189

ШЫҢҒЫЗ ХАН


Әсіресе татар руларымен және сол сияқты Қытай әмірлерімен

және әскерлерімен (көп соғысты). Ол туралы сөз айналаға

тарады, оның есімі атақты болды және ол барлық (халықтың)

алдында мойындалатын әрі құрметтелетін болды.

Оның (Жесугей баһадүрдің) түрлі рудан көптеген әйелдері

болды. Олардың үлкені бақытты және құрметке ие балалар мен

ұлдардың анасы Ұуалын фужин еді. (Оны) тағы да Ұуалын апа

деп те атайтын, (ол) олқұнұт руынан еді. «Фужин» қытай тілінде

– «әйел» (дегенді білдіреді). Олар сол уәлаяттың шекарасына

жақын жерде өмір сүргендіктен, олардың (кейбір) сөзін

қолданатын. Шыңғыз хан өзінің кіші қызы Алталунды берген

Тайчу (Тайжу) гурген Ұуалынның бауыры болатын.

(Жесугей баһадүрдің) ол үлкен әйелінен төрт ұлы болды,

ал бірде-бір қызы болмады. Өзге әйелінен оның тағы бір ұлы,

(ұлдарының) кенжесі болды. Оның аты – Балгутай (Балғытай)

ноян. Алайда сый-құрмет әлгі төрт ұлына тиесілі болды.

Олқұнұт руы – Қоңырат руының бір тармағы.

Бірінші ұлы – ең үлкені әрі барлығының арасындағы ең

жақсысы Тимужин (Теміршың). Ол наймандар патшасын елу бір

жасында өлтіріп, патша болған кезде, оған «Шыңғыз хан» лақап

аты берілді. Ол жайлы хикаялар мен әңгімелер (саны) баяндап

жеткізуге болатыннан көп. Олардың кейбіреуі ол жайлы (бөлек)

әңгімеде кеңінен баяндалатын болады.

Екінші ұлы – Жошы қасар болатын. Жошы – (оның) аты,

ал «қасар» (сөзінің) мағынасы – «жыртқыш аң». Ол өте күшті

және зор тұлғалы болғандықтан, ол осы сипатпен (лақаппен)

сипатталатын (аталатын) болды. Айтуларынша, оның иығы

мен кеудесі соншалық жуан еді, ал оның белі сондай жіңішке

болатын, сондықтан ол бір жағымен (жантая) жатқанда оның

астынан ит өтіп кете беретін. Және оның күші соншалықты

(қуатты) болатын, ол адамды екі қолымен ұстап ағаш оқ сияқты

(оп-оңай) екі бүктеп, оның омыртқасын сындыратын...

190


…Оның (Жошы қасардың) көп ұлы болды. Нақыл етілуінше,

қырыққа жуық баласы болған. Алайда (оның ұлдарының)

атақты, әрі даңқтылары үш ұлы ғана (олар): Йигу (Егу), Туқу

(Туқы) және Йисуңга (Есуңге).

…(Жесугейдің) үшінші ұлы – Қачиун (Қашиун). Оның

көптеген әйелі мен ұлдары болды, алайда оның орынбасары

Елшідай болды. Ол (Қашиун) үлкен маңызға ие (адам) болатын.

Үгетай, Мөңке қаған мен Құбылай қаған әр кез оны құрметтейтін

және онымен маңызды істерді талқылап, ақылдасатын. Оның

ұлысы мен жұрты Мұғулстанның ішінде, (оның) шығыс

жағында, дәл шығыс бағытта, қытайлар Қара мураннан Жұрша

теңізіне дейінгі аралықтағы тұрғызған қорғанның шекарасына

және Жұрша уәлаятына жақын жерде орналасқан. Және ол жерге

жақынырақ орналасқан аймақтар икирас (екерес) қауымының

көне жұрты, Қалалжыт Алат аймағы мен Алқуй (Алқой) өзені

аймағы болып табылады.

…(Жесугейдің) төртінші ұлы – Тимуга утчигин (Темуге

отшыген). «Темуге» – (оның) аты, «отшыген» деген – от

(ошақ) пен жұрттың (қара шаңырақтың) иесі дегенді білдіреді.

(Сондықтан) кенже ұлды «отшыген» деп атайды. Оның

(Темугенің) өз аты Отшы ноян болып кетті және ол осылай

танылды.

Оның олқұнұт руынан Сандуқжин (Сандықжин) атты

бәйбішесі болды. Ол Шыңғыз ханның анасының туысқандарының

қатарынан еді, сол себепті ол (әйелді) бәрі сыйлап,

құрметтейтін. Отшы ноян өзінің құрылысқа деген үлкен

махаббатымен мұғулдар арасында ерекшеленетін. Ол қайда

барса да сарайлар мен қорғандар соғып, бау-бақшалар жасайтын.

Шыңғыз хан оны өзге бауырларынан көбірек жақсы көретін

және барлық үлкен ағаларынан жоғары отырғызатын.

...Оның (Темуге отшыгеннің) перзенті көп болды. Оның

орынбасары Тағачар (Тағашар) ноян еді және оның ұлысы мен

191

ШЫҢҒЫЗ ХАН


әскерінің саны көп болды. Бұл бес мың әскер (ұрпақтары) туып,

өсіп-өнудің арқасында өте көбейіп, атақты маңызға ие болды.

Оның уәлаяты мен жұрты Мұғулстанның солтүстікшығысының

алыс бөлігінде болатын, сондықтан олардың арғы

жағында бірде-бір басқа мұғул руы болмады.

(Темуге отшыген) Құрылтай кездерінде және маңызды

істерді (талқылау барысында) әрдайым Құбылай қағанның

жанында кеңесші болатын, содан үлкен сый мен құрметке ие

болды.

Арық Бұқа Құбылай қағанға қарсы көтерілген кезінде

Құбылай қаған оны (Темуге отшыгенді) әскер басына қойып

соғысқа жіберді. Содан Арық Бұқаның әскерін жеңді. Кейін ол

Құбылай қағанның Жарлығына сай үздіксіз жорыққа шығып

отырды. Ол керемет өмір сүрді және толықтай (қартайғанша)

өмір сүрді. Ол дүниеден өткен кезде, оның көп ұлдары болды.

Оның орынбасары Жибу болды. Оның да ұлдары көп болып,

орынбасары Тағачар (Тағашар) болды. (Өз кезегінде) оның да

балалары көп болып, оған берілген көп әскермен бірге ынталы

түрде Құбылай қағанға қызмет етті.

(Алдында айтылғандай) оның балалары да көп болды. (Одан

кейін) Ажул атты (ұлы) оның орнын басты. Оның да ұлдары көп

болатын. Ал оның орынбасары Найа (Ная) (есімді ұлы) болды.

(Кейін) олардың (ұрығын) санау жайлы Құбылай қағаннан

бұйрық болды. (Санақтың нәтижесі бойынша) Отшы ноянның

ұрығында жеті жүз адам болды. Бұл аталған Ная Құбылай

қағанның өмірінің соңында өмір сүрді. Ол (Ная) және оның

немере ағасының ұлы Шықтұр сияқты Жошы қасардың

ұрығынан (тараған) және Елшідай ноянның ұрығынан шыққан

Шиңлиқар (сияқты) және Құлықан (Көлүкен) ұрығынан шыққан

Ибухан ханзадалар және Үгетай қағанның ұлы Құтанның ұрығы

және Құбылай қағанның қызметінде болған өзге де ханзадалар

192


астыртын сөз байласып, Қайдумен қосылып қағанға қарсы

шығатын болды. (Олардың келісімі жайлы) тыңшылардан хабар

келген кезде, қаған әскер бастап барып оларды ұстап алды.

Содан олардың кейбірін өлімге кесті, олардың әскерлерін бөліп

тастады. Қазіргі таңда олардың ұлысынан ешкім қалмаған.

(Жесугейдің) бесінші ұлы – Билгутай (Білгетай) ноян. Ол

басқа әйелден туған. Оны өзге ағайындылардың арасында

атамайды. Ол әрдайым Шыңғыз ханның жақын қызметінде

болды.

Шыңғыз хан олардың басшылары Сажа бек пен Тайжу қийат

йуркин (қият-жұрқын) қауымымен тойлатып жатқан кезінде

олар бір-бірімен жанжалдасып қалды. Ол жанжал кезінде

Білгетай ноян керме жанында тәртіпті күзетіп тұрған еді, оның

иығын қылышпен кесіп жіберді. Бұл туралы әңгіме Шыңғыз хан

туралы дастанда толық баяндалатын болады» [274-282].

Жесугейдің соғыстары мен шайқастары туралы хикаялар

Жесугей баһадүрдің көпшілік соғыстары мен шайқастары

сол дәуірлерде түркі руларының ең атақтысы және олардың

әскер саны бойынша (ең) көбі болған татар руларымен болды.

Шыңғыз хан дәуірінде осы Қашынның құрметіне Таңғұт

жеріне Қашын деген атау берілген. Үгетайдың да Қашын атты

ұлы болған, ол қайтыс болғаннан соң, Қашын атауы қайтадан

Таңғұт болып өзгерген.

Қабыл ханның әйелінің бауыры Сайын тегіннің өлімінің және

оның туыстары татар тәуібі Жырқылды өлтірген соң, Қабыл

ханның перзенттерімен татар руларының арасында дұшпандық

қарым-қатынас орнады. Қабыл ханның дастанында айтып

өтілгендей, екі жақтан да жанжал шығып, олар әрдайым бірі-

193

ШЫҢҒЫЗ ХАН


бірімен соғысып, шайқаса берді. Ақыр соңы Жесугей баһадүр

олардың үстінен үстем түсіп, оларды әлсіретті.

Сонан кейін Шыңғыз хан ол рудың бәрін және бірнеше өзге

руларды өзінің құлдық және тұтқындық құрсауына кіргізді.

Сондықтан қазіргі күнде бүкіл түркі руларының (кейбірі)

Шыңғыз хан ұрығының құлдары және (кейбірі) әскері екенін

көре аламыз.

Әсіресе Шыңғыз ханның мүбәрак туылуы кезінде Жесугей

баһадүр татарлармен соғысқа кіріп, олардың патшалары

Тимужин Уга (Теміршың Уга) мен Қури Буқаны (Қоры Бұқаны)

өлтірді, олардың аспаптары мен мал-мүлкін (дүниесін) тәркілеп

алды.

Ол (Жесугей баһадүр соғыстан) қайтып келген кезінде

Шыңғыз хан мүбәрак түрде дүниеге келді. (Жесугей баһадүр)

бұл оқиғаны құтты белгі деп есептеп, оның есімін Тимужин

(Теміршың) деп қойды. Бұл туралы әңгіме Шыңғыз ханның

дастанында толық баяндалатын болады, Алла Тағала қаласа!

Жесугей баһадүрдің және оның әйелі мен ұлдарының

тармақтарының суреттелуі

Шыңғыз хан. Оның есімі алғашында Тимужин (Теміршың)

болған еді. Оның әкесі қайтыс болған кезінде оның (жасы)

он үште болатын. Оның көпшілік туысқандары мен

бағыныштылары одан бет бұрды, сөйтіп оның істері жиырма

сегіз жыл бойы шәт-шәлекей (берекесі кеткен) күйде болды.

Кейін оның бақ-дәулеті өсе бастады, ол керейттер патшасы Оң

ханды бағындырған кезінде оны Шыңғыз, яғни «Ұлы патша»

деп атады. Содан соң ол наймандардың патшасы Таяң ханды

өлтіріп, (жалпы) патшалық оған үзілді-кесілді тиесілі болған

кезде, ол тоғыз аяқты ақ киіз үй тікті, сөйтіп оған Шыңғыз хан

194


лақабы берілді. Оған бұл атты Меңлік атаның ұлы Тиб Тәңірі

берді, (негізінде) оның аты Көкеші болатын, ал лақабы – Тиб

Тәңірі [284-286].

Шыңғыз ханның шығу тегін баяндау, оның әйелдері

мен ұлдары, қыздары мен күйеу балалары жайлы

(мәліметтерді) толықтай баяндау мен түсініктеме беру.

Сондай-ақ оның (Шыңғыз ханның) бейнесі

мен ұрпағынан тараған тармақтардың шежіресі.

Оның (Шыңғыз ханның) ата-балалары туралы тарихтар мен

дастандар Алан Қуаға дейін бөлек жазылғанына қарамастан,

бұл дастанда оның Алан Қуаға дейінгі шежіре ағашы бөлек

жазылса, түсініктірек болады. Себебі оқырман басқа дастанды

оқудан бұрын (осы шежірені) оқыса, (қажетті) мәліметке тез ие

болады және осы жердің өзінде түсінеді.

Мұғулдардың өздерінің қолданатын сөздері (терминдері)

арқылы әрбір атасын қандай есіммен атағанын да еске алып

өтеміз. Сөйтіп, Шыңғыз ханның шежіре ағашы мен оның атабабаларының

(есімдері мен) лақаптары келесідей:

Шыңғыз ханның әкесі – Жесугей баһадүр, мұғул тілінде оны

«ичига» деп атайды.

Шыңғыз ханның атасы – Бартан баһадүр, мұғул тілінде оны

«ибуга» деп атайды.

Шыңғыз ханның үшінші атасы – Қабыл хан, мұғул тілінде

оны «илинчик» деп атайды.

Шыңғыз ханның төртінші атасы – Түмбине қаған, мұғул

тілінде оны «будатур» деп атайды.

Шыңғыз ханның бесінші атасы – Байсыңқұр, мұғул тілінде

оны «будаукур» деп атайды.

195

ШЫҢҒЫЗ ХАН


Жесугей баһадүр

Шыңғыз ханның әкесі

Шыңғыз хан

Шыңғыз

хан туралы

арнайы кесте

келесі бетте

көрсетілген.

Жошы қасар

Оның

қырыққа

жуық ұлы

болған.

Ол дүниеден

өткенде оның

орнына оның

ұлдары Егу-

Харқасын-

Есуңге

отырады.

Егу

Туқы

Есуңге

Жантақ

Харқасын

Ибуған

Имаған

Мақұлдар

Шұрқыдай

Темір

Қаралжу

Сали

Мугаду

Бұқаратай Құрымшы

Қортақа Мойдар Салибұқа Құтық

Ұрықтемір Қоржан Жамужи Арслан

196


Қашын

(Қашиун)

Темуге

отшыген

(Отшы ноян)

Білгетай

ноян

Шықтұр

Қыпшақ

Суту

Көке

Тайжу

Құлқұты

Елшідай ноян Жибу Жауту

Шақула Тағашар

Оқлақұр Ажул

Тодағай

Баба

Қадан

Наян

Токал

Боралғы

Шиңлиқар

Болат

Осы Наян және оның немере ағасының ұлы Шықтұр (Жошы қасардың

ұрығынан тарағандар), Елшідай ноянның ұрығынан шыққан Шиңлиқар

және Құлықан ұрығынан шыққан Ибуған ханзадалар мен Үгетай қағанның

ұлы Құтанның ұрығы және Құблай қағанның қызметінде болған

өзге де ханзадалар астыртын сөз байласып, Қайду ханмен қосы лып

қағанға қарсы шықпақшы болды. Сондықтан, олардың кейбірін өлімге

кесті, әскерлерін бөліп тастады («Жамиғ ат-Тауарих»,281-282).

197

ШЫҢҒЫЗ ХАН


Шыңғыз ханның алтыншы атасы – Қайду хан, мұғул тілінде

оны «бурқай» деп атайды.

Шыңғыз ханның жетінші атасы – Дутум Манин, мұғул

тілінде «дутақун» деп атайды.

Шыңғыз ханның сегізінші атасы – Бодонжар 217 .

(Негізінде) жетінші атадан ары қарай атайтын арнайы атаулар

жоқ, олардың барлығын бірге «ичигин ибуга» деп атайды.

Барлығының (ең үлкен) әулет бастаушысы – Алан Қуа [292-

293].

217

Жоғарыда аталған «Бодонжар хан жайлы дастан» атты бірінші және

екінші бөлімдердегі деректерге қарағанда, Бодонжар Шыңғыз ханның сегізінші

емес, тоғызыншы атасы болған. Дегенмен түпнұсқаны ұстанамыз.

198


ШЫҢҒЫЗ ХАННЫҢ ТАРИХЫ

Шыңғыз ханның, оның әкесінің дәуірінде мүнәжжимдер

астрономиялық жолдармен жұлдыз денелерін бақылау арқылы

уақытты анықтай алмайтын еді. Ал тарихшылар да (ол туған)

күн мен айды жазбады, (сондықтан) оның туған сағаты мен

күні анық мәлім емес. Алайда барша ханзада мен әмірлерге

әрі барша мұғул шенеуніктеріне анық белгілі және (бұл)

жалпыға белгілі болудың шегіне жеткен (жағдай), яғни оның

өмір жасының ұзақтығы жетпіс екі жыл болды, сөйтіп жетпіс

үшінші жылында ол дүние салды. (Сонда) абыройлы (сенімді)

мүнәжжимдер оның өлген уақытын жазып қойды, себебі (ол)

оның патшалығының ұлылығы мен кемелдігінің шегі болатын.

Сөйтіп, олардың (жұлдызшылардың) жеткізуінше, ол доңыз

жылы болып саналатын қақа жылында, күз айының ортасында,

айдың он бес күні өткен соң дүние салды. Бұл оның туған

жылынан жетпіс үшінші (жыл) болып табылғандығымен, алайда

оның туылуы жылдың ортасында болуы ықтимал.

Бұл жорамалға сәйкес оның өмірінің ұзақтығы толық

жетпіс екі жыл болады. Оның өмірінің қырық бірінші жылына

дейінгі жылдардың кейбір бөлігі оның жастық жылдарына тура

келетіндіктен, кейбір бөлігі өмірлік толқуларда өткендіктен

тарихшылардың өздері бұның жағдайларын жылма-жыл,

(тәртіп) бойынша білмейді. Сондықтан (олар) бұл қырық бір

жылдың тарихын қысқаша жазады, оның өмірінің соңғы кезін

ғана жылма-жыл егжей-тегжейлі баяндайды. Сондықтан біз де

(бұл бөлімді) сондай тәсілді қолданып жазатын боламыз. Бұл

тәсіл белгіленген соң, біз енді Шыңғыз ханның он үш жылдық

(тарихын), оның тууынан бастап, оң әкесінің дүниеден өткеніне

дейінгі тарихын ұсынылған (атап өтілген) тәсіл бойынша

баяндаймыз.

199

ШЫҢҒЫЗ ХАН


Ендеше, ол (баяндалатын тарихтың мән-жайы) келесідей.

Оның әкесі Жесугей баһадүр ұлылықтың үстінде, зор ықпал

мен күшті биліктің шыңында болған кезде және оның әкесі мен

немере ағаларына бағынышты болған барлық рулардың әкімі

және сардары болған кезде, ал олар оны өздерінің көсемі әрі

басшысы етіп, (оның) әміріне мойынсұнушылық танытып бас

иген кездерде, татарлар мен өзге де басқа рулар, татар рулары

туралы бөлімде айтылған себепке байланысты қасарысып,

дұшпандық жасады, содан олардың арасында көптеген

шайқастар орын алды.

Хижри (жыл санауының) 549-шы жылының ... 218 айына

сәйкес келетін, Шыңғыз ханның туылу жылы болған – аталған

қақа (доңыз) жылында Жесугей баһадүр татарлармен соғысуға

аттанды. (Ол кезде) оның әйелі Ұуалын ика Шыңғыз ханға жүкті

еді, татарлардың патшалары Тимужин Уга (Теміршың Уга)

мен Қоры Бұқа болатын. Жесугей баһадүр олармен шайқасып,

оларды жеңіп, әлсіретіп тастады. Сөйтіп ол жеңген және жеңісті

болған күйде қайтып оралды, ал олардың үйлері, табындары

мен отарларын тәркілеп алды. (Содан соң) ол Дилиун Булдақ

(Дилиун бұлдақ) 219 деп аталатын жерде тоқтауға бұйырды.

Арадан біраз уақыт өткен соң, аталған қақа жылы бақытты

(құтты) тағдыр талайының астында Шыңғыз хан дүниеге

келді. Ол оң қолының алақанында бауырдың бір бөлігіне ұқсас

қатып қалған қанның азғантай мөлшерін ұстап тұрған еді.

Оның маңдай бетінде (яғни маңдайына тағдырда жазылған)

әлемді иелену мен әлемді басқару белгілері анық (байқалып),

оның жүзінен бақытты тағдыр мен құдіреттің нұрлары тарап

тұрған еді. Сол кездері – Жесугей баһадүрдің татарларды

жеңуі мен олардың патшасы Тимужин Уганы (Теміршың

218

Түпнұсқа мәтінде ай аты жазылмаған.

219

Шыңғыз хан – «Жамиғ ат-тауарихтағы» дерек бойынша 1227 жылы 72 жасында

қайтыс болады. Сонда, оның туған жылы 1155 жылға сәйкес келеді.

200


Уганы) бағындыру және жауды жеңген кездері болғандықтан,

ол бұл оқиғаны құт нышан деп біліп, өзінің патша (болмысты)

баласын Тимужин (Теміршың) деп, аты аталған татарлардың

патшасының есімімен атады.

Жесугей баһадүр сол кезде нируун руының және аға-інілері

мен туыстарының басшысы мен көсемі болатын. Қазіргі кезде

мұғулдарға араласып кеткендіктен және олардың түрлері мен

тілдерінің сәйкестігінен жалпылама мұғул деп аталып жүрген,

ал көне дәуірде олардың әрқайсысының руының белгілі бір

өзіндік атауы мен лақабы болған және (өзіндік) сипаттары

бойынша олар, мұғулдардан өзгешеленген өзге рулардың

патшалары және әмірлері мен оның (Жесугей баһадүрдің)

ортасында дұшпандық пен жеккөрушілік орныққантұғын,

әсіресе татар руларымен.

(Сондықтан) Жесугей баһадүр ол рулардың көпшілігімен

соғысты, шайқасты, содан (олардың) кей бөлігін бағындырды.

Оның өте батылдығы мен күш-қуатының зорынан достардың

да, дұшпандардың да көпшілігі өздерінің жанын аман сақтау

үшін оған бойсұнды. Содан оның жағдайы да, істері де керемет

тәртіпте әрі өркендеу үстінде еді.

(Жесугей баһадүр) Шыңғыз ханнан соң, бірнеше өзге ұлды

дүниеге алып келді. Ол жайлы оның дастанында айтылған.

Бұл он үш жылдық дәуірде ол өз қауымының патшалық

билігінде нық отырды және бірнеше ай сайын ұлысының

айналасында отыратын (басқа) түркі руларының шабуылын

қайтару үшін жорыққа шығып отыратын. Шайқастарының

басым бөлігінде жеңіс пен сәттілік оған тиесілі болатын.

Алайда бір топ туысқандары, «туысқандар шаяндар сияқты»

демекші, олардың табиғатына пайда болған және дағдыланған

жеккөрушілік пен ашудың себебінен оны (Жесугей баһадүрді

үнемі) күндейтін, бірақ қарсы тұруға жеткілікті күштері мен

201

ШЫҢҒЫЗ ХАН


құдіреттері болмағандықтан олар жүректерінде дұшпандық пен

кектің дәндерін өсіріп жүрді.

Жесугей баһадүр жастық шағында дүниеден өткен соң,

оның ағайындары мен оның ата-бабасының туысқандарының

қатарына жататын тайжуыт рулары, Шыңғыз ханның тікелей

ата-бабалары туралы дастанында анық айтылғандай, ең мықты

(ру) болатын және қызметшілері мен әскерінің саны ең көбі еді

және олардың басшылары абыройлы патша болатын. Жесугей

баһадүрдің дәуірінде (бұл рулар оған) бағынышты, дос әрі

мойынсұнғандығына қарамай, оның билігінің соңғы кезінде

және оның дүние салатын соңғы кездерінде (оған) қарсыластық

пен дұшпандық танытты.

Әкесі дүниеден өтер кезінде Шыңғыз хан он үш жаста

болатын және оның бауырлары да жас балалар еді. Олардың

аналары олқұнұт руынан шыққан Ұуалын ика өте ақылды, әрі

қабілетті (әйел) болатын. Жесугей баһадүрдің өлімі себебінен

(олардың) тіршіліктерінің берекесі кетті, содан (сол себепті)

олардың өмірлік жағдайларының ол аралықтағы деректері

(тарихшыларға) мәлім емес. Шыңғыз ханның тарихы оның

549 хижри жылының айларына сәйкес келетін, (ал) бастауы

зул-қағда айынан басталатын доңыз жылында тууынан бастап,

ол кезде оның әкесі тірі болатын, 562 хижри жылына сәйкес

келетін, бастауы раби ал-ахир айына сай келетін доңыз жылы

болған он үшінші жылға дейінгі, ол (Шыңғыз хан) ол жылы он

үш жасқа толған еді [306-312].

...Оның әкесі Жесугей баһадүрдің билік дәуірінде (оның

қол астына) жиналып, оған бойсұнған көптеген рулар Шыңғыз

ханды бала күйде көргенде одан бөлініп кетті. Оның анасы

Ұуалын ика өте қабілетті әрі ақылды болғандықтан, оны

мүмкіндігінше қорғады және оның Жесугей баһадүрден қалған

үй-жайы мен мал-дүниесін және қызметкерлері мен әскерлерін

және жақтастарын қорғаштап қарайлады. (Сонда да) бірнеше рет

202


Шыңғыз ханның жағдайы нашар болды, бірнеше рет тайжуыт

рулары ыңғайлы сәтті пайдаланып (оған шабуыл жасап), оны

тұтқындыққа салды, ал Хақ Тағала оны ол тұңғиықтардан

құтқарып отырды [294].

...(Оның) жомарттығы мен қолының ашықтығынан ол

жайлы сөз бен даңқы айналадағы (елдерге) тарап, жүректерде

оған деген махаббат пайда болды. Содан қауымдар оған қарай

ауып, оған талпыныс білдірді. Сондықтан ол күшейіп, құдіретті

болды. Сөйтіп, (өзінің) достарын жеңіске жеткізіп, жеңісті етті,

ал дұшпандарын әлсіретіп, бағынышты етті.

Оның туысқандары мен немере ағайындары және үлкен

аталары, әсіресе (оның) көршілері тайжуыт руы оны көре

алмағандықтан (үнемі оған дұшпандық ойластырды), сөйтіп

(олардың) жұрттары бір-біріне жақын болғандығы себепті,

алыс жақтағы бөгде адамдарға қарағанда оларға (тайжуытқа)

қарсы шара қолдануы маңыздырақ болды. (Сондықтан) ол

ең алдымен соларға шабуыл жасап, ол рулардың көп бөлігін

әлсіретіп, ал қалғандарын құлдарының қатарына кіргізгенінше

түрлі қиындықтарды бастан кешірді. Бұл жайлы толық түрде

баяндалады.

Кейін ол кейбір туысқандарын және өзіне туысқандығы

жақынырақ болған (бірнеше) мұғул руларын бағындырды. Одан

соң оған туысқан рулардың бірі керейттер патшасы Оң ханға

қосылды. Оны (Оң хан) мен Шыңғыз ханның ортасында бір

кезде көне достық пен әкелі-балалы (сияқты) қарым-қатынас

бар болатын. (Бірақ кейіннен дұшпандыққа айналып) олар (Оң

хан мен аталған рулар) бірігіп оған (Шыңғыз ханға) шабуыл

жасамақ болды. Олардың тұрақтау мекені мен (ата) жұрттары

бір-біріне жақын, әрі көршілес болғандықтан оған қарсы шара

қолдану керек болды. (Сөйтіп) олар бірнеше рет шайқасты,

соңында Шыңғыз хан үстем түсіп, олардың барлығын әлсіретіп,

(биліктерін) жойды.

203

ШЫҢҒЫЗ ХАН


Одан соң оның (Шыңғыз ханның) ата жұртының шекараларында

(көрші) орналасқан мұғул руларының көпшілігі

(Шыңғыз ханға) жау әрі күндес болғандықтан, (оларға қарсы)

шаралар қолданды.

Содан соң Шыңғыз хан мен наймандардың патшасының

арасында, олардың керейттер патшасы Оң ханмен болған

жауластығы мен Шыңғыз ханның онымен (Оң ханмен) болған

достығының себебінен, Шыңғыз хан бірнеше рет олармен

соғысқандықтан (найман патшаларымен Шыңғыз ханның)

ортасында дұшпандық пен жеккөрушілік сезімі орнады және

олардың жүректерінде ашу, кінә күшейді. Оған қоса, Шыңғыз

ханға (оның жұртына) жақын болған аймақтар қарсыластар

мен дұшпаннан тазартылған соң, наймандардың шекаралары

(Шыңғыз хан жұртының шекараларына) іргелес болды. Сонда

Шыңғыз ханға жау болып жүрген бірнеше туысқаны мен (тағы

бірнеше) мұғул рулары оларға (найманға) кетіп қалды, сөйтіп

алауыздық пен дұшпандық бастау алды. Осындай себептерден

(Шыңғыз хан) қашан олардың бәрін жеңіп, бағындырмағанынша,

олармен (найманмен) соғысуға мәжбүр болды.

Содан соң, өте ұлы және атақты патша болған Қытай

патшасы Алтан хан да өзін тәкаппарлықпен ұстады. Өйткені

мұғул мен түркі руларының көпшілігі барлық уақытта Қытай

елінің шекараларында өмір сүргендіктен, (олардың кейбірі)

оған бойсұнып бағынғандықтан, олар сияқты Шыңғыз ханнан

да бас ию мен мойынсұнуды күтті.

Оған қоса Қытай патшасы, алдыңғы әңгімеде айтылғандай,

Шыңғыз ханның үлкен аталары мен немере ағаларынан бірнеше

кісіні өлтірген болатын. Осы себептерден олардың ортасында

дұшпандық пен жаугершілік орныққантұғын. Сосын Хақ Тағала

Шыңғыз ханға күш пен құдірет сыйлап, оған көптеген әскерлер

қосылған кезде, ол көне дұшпандық үшін кек қайтару мен өш

алуды өзіне қажет деп білді. (Сөйтіп) көп санды әскермен Алтан

204


ханға қарсы соғысқа шықты. Содан Қытайдың көп бөлігін

бойсұндырды және олардың патшалары мен қасарысқандарын

жеңді, сөйтіп қылыштан аман қалғандар, бас иіп мойынсұнды.

Содан бес жылдан соң (Шыңғыз хан) ол аймақтарда әскер

қалдырып, өзінің ордасына қайтып оралды.

Одан соң (Шыңғыз хан) оның (Қытай) уәлаяты маңында

болған (орналасқан) Тибет пен Таңғұт мемлекеттерін де

бағындырды.

Ендеше, (Шыңғыз хан) Қытайға қайтадан барып, оның

иеліктерін түгел азат етуді және Қытаймен шекаралас жатқан

(яғни) Мұғулстанға жақын орналасқан Қаражон уәлаятын, тағы

да Хиндуан мен Кандар (өңірін), ал тәжіктер Қандахар деп

атайтын Қаражон халықтарын азат етуді ойлады, (сөйтіп) бұл

маңызды іске мықтап ниеттенді.

Бірақ (ол кезде) найман патшасы өлтірілген соң, оның

ұлы Күшлік (Кішілік) хан қашып Түркістан аймағына кеткен

болатын. Сонда (Күшлік (Кішілік) хан) Шыңғыз ханның

кейбір мұғул руларынан шыққан жауларымен бірігіп, оны,

сол кезге дейін қарақытайлардың гурханы билеген Түркістан

мемлекетін, басып алды. Сонда гурхан дүние салды, ол жағдай

жайлы сөз (хабар) Шыңғыз ханға жетті. Сөйтіп, оның Қытайға

және сол (аталған) аймақтарға (жорықпен) бару ниеті кейінге

қалды. Ал (бірінші кезекте) Күшліктің (Кішіліктің) бүлігін

басумен айналысып, Жебені әскерімен (Күшлікке (Кішілікке)

қарсы) жіберіп, оны да жеңді.

(Бұрынырақ) Күшлік (Кішілік) сұлтан Хорезмшахтың

кеңесімен гурханнан өте кең мемлекет Түркістанды тартып алған

соң, Күшлік (Кішілік) (оның) бір бөлігін иеленді, Хорезмшах

екінші (бөлігін иеленген болатын). (Кейін) Шыңғыз ханның

әскері Күшлікті (Кішілікті) жеңген кезде, Хорезмшах Түркістан

мемлекетін түгелдей, оның шекарасы болып саналатын

Отырарға дейін жаулап алды. Бұл жағдайдан Шыңғыз хан қатты

205

ШЫҢҒЫЗ ХАН


ашуға келді. Оған қоса Шыңғыз ханның сұлтанға (Хорезмшахқа)

бірігу мен достасудың белгісі ретінде жіберген мұсылман

саудагерлерін сұлтанның анасы жағынан Инал Чуқ (Иналшық),

оны Қайир хан (Қайыр хан) деп те атайтын, нағашысы жеңіл

қарап және ағаттықпен Отырарда қырып салды. Осының

нәтижесінде Шыңғыз ханды (оның бойын) сондай (қатты) ашу

мен қаһар бойлады, тіпті ол Қытай мен Шын және Қаражон

уәлаяттарының істерін ұмытып кетті, сөйтіп шұғыл түрде

Түркістан мен Иран жеріне аттанды. Сөйтіп, ол екі мемлекетті

де балаларының қолдауымен және өз әмірлерінің көмегімен

бағындырды.

(Оқырманның бұл тақырыпқа қызығушылық танытатынын

ескере отырып, Шыңғыз ханның Отырарды азат етуге қатысты

жорығы туралы «Жамиғ ат-тауарих» пен басқа кітаптағы

деректерді біз арнаулы тарауда баяндаймыз).

Одан (Шыңғыз ханнан) соң Үгетай қаған өзінің бауыры Төле

ханмен бірге Қытай мемлекетін түгелдей иеленді. Және (Үгетай

қаған) інілерімен бірге кирал (килар (келар, келер)), башқұрт,

булар, Дешті Қыпшақ, орыс, шеркес пен ас уәлаяттарын шеткі

солтүстікке дейін, оңтүстік жағынан Хабаш шекараларына дейін

бекітіп (қолға кіргізіп) алды. Сол сияқты Сулаңқа уәлаятын да

қолға алды.

(Сосын) Мөңке қағанның кезінде оның бауыры Құбылай

қаған Қытайда (бағынбай) қалған аймақтарды қолға кіргізді.

Олардың бауыры Хұлағу хан Бағдатты, бүлікшілердің өңірі мен

(бекінісі) Қалаъты, Шамды және өзге де Иран жерлерін Рұмның

шеткі аймақтарына дейін түгелдей қолға кіргізді.

(Одан соң) Құбылай қаған өзінің патшалық ету уақытында

Шын мен Қаражон уәлаяттарын және Үндістанның кейбір

бөлігін қолға алды. Содан қазіргі кезге дейін жылдан-жылға,

күннен-күнге Шыңғыз хан ұрпақтары мен ұрығы олардың

мемлекеттерінің маңайларында орналасқан уәлаяттарды өз

биліктерінің астына алуда. Мұндай ұлы істер Шыңғыз ханның

206


және оның ұрығының бақытының әсерінен мүмкін болып,

қолдарынан келіп отыр.

Бұл хикаялардың әрқайсысының түсініктері мен егжейтегжейі

кейін өз орнында (бөлек) әңгіме ретінде келтіріледі, ал

мұнда қысқа, кіріспе ретінде берілді.

Ал, енді, біз Шыңғыз ханның әйелдері жайлы деректердің

толық баянын және егжей-тегжейлі түсініктемелерін, оның әр

әйелінен қанша ұлының болғанын, олардың әрбірінің өмірлік

жағдайларын аса ұлы Алланың көмегімен және оның керемет

қолдауымен жазуды бастаймыз [294-298].

Шыңғыз ханның әйелдері мен оның ұлдары туралы

баяндау

Шыңғыз ханның бес жүзге жақын әйелдері мен күңдері болды

және (олардың) әрқайсысын әртүрлі рулардан алған. Олардың

кейбіреулерін ол мұғулдардың той дәстүріне сай айттырып

алды, ал (олардың) көпшілігі түрлі мемлекеттер мен руларды

жеңіп, бағындырған кезде оларды тұтқынға алып иеленген

(әйелдер) болатын. Алайда (оның) үлкен әйелдері (бәйбішелері)

болған, содан толық құрметке кенелгендері төмендегідей ретте

бесеу болатын:

Бірінші әйелі

Бөрте фужин, қоңырат руының патшасы әрі көсемі Дай

ноянның қызы. Ол (Шыңғыз ханның) барлық әйелдерінің ең

құрметтісі, әрі үлкені (бәйбішесі) және ең беделді болған үлкен

төрт ұлы мен бес қызының анасы еді. (Оның) үлкен ұлы Жошы

болатын, оның ұрпағынан Дешті Қыпшақтың барлық патшалары

мен ханзадалары тарайды.

207

ШЫҢҒЫЗ ХАН


(Деректерді жеткізушілер) келесіні айтады: Шыңғыз хан

меркіт руымен соғысып жатып, олар үстем келген кезінде, Бөрте

фужин Жошыға жүкті еді. Меркіт руы оны тұтқындап алып

кетті. Ол замандары меркіт (рулары) мен Оң ханның ортасында

бітімгершілік қарым-қатынастар болғандықтан олар оны (Бөрте

фужинді) Оң ханға беріп жіберді. Оң хан оны сыйлап, құрмет

(көрсету) аясында ұстады. Шыңғыз ханның әкесімен болған

көне достығы себебінен ол оған өз келініндей қарады, ал

Шыңғыз ханды «балам» деп атайтын.

Оның (Оң ханның) әмірлері: «Неліктен сен оны (өзіңе

әйелдікке) алмайсың?» – дейтін.

Ол жауап беріп: «Ол – менің келінім. Оған опасыздық

көзімен қараған өте әділетсіз және бекзаттықтан тыс болатын

еді», – (дейтін).

Шыңғыз хан бұл жағдайдан хабардар болған кезінде Оң ханға

жалайырдан шыққан Сартақ ноянның атасы Сапаны жіберіп, ол

әйелін сұратты.

Оң хан (Шыңғыз ханның өтінішіне) лайықты құрмет

көрсетіп, оны (Бөрте фужинді) оған (Сапаға) тапсырды. Ол

Шыңғыз ханға бет алған кезінде, жолда Жошы дүниеге келді.

Жол қауіпті, тоқтауға мүмкіндік жоқ және бесік жасауға

(мүмкіндік) болмағандықтан Сапа аз ұннан қамыр илеп, оған

(Жошыны) орап алды. Өзінің етегіне салып, оның мүшелері

ауырмайтындай етіп, (оны) ақырын алып жүрді. Содан ол (сәби)

кенеттен (жолда) туылғандықтан оның есімі Жошы (Жолшы)

деп аталды.

Екінші ұлы – Шағатай. Оған Түркістан уәлаятының

бастауынан Амуйа (Әму) өзенінің сағасына (соңына) дейінгі

аумақты басқару тапсырылды. (Кейін) оның ұлысын Алғуй

(Алғу), Мубарак шах және Барақ (Борақ) басқарды. Ал қазіргі

кезде оны оның ұлы Дуа мен Құтлық хажа басқарады. Ендеше,

оның ұлдарының рулық тармақтары мен оның өзі туралы

208


хикаялардың толық баяны әрқайсысы өз орнында берілетін

болады.

(Оның) үшінші ұлы – Үгетай қаған. Ол Шыңғыз ханнан соң

қаған болды және қаған ретінде он үш жыл биледі. Оның үлкен

ұлы Күйік хан еді. Және Қайду мен сол аймақтағы бірнеше

ханзадалар оның (Үгетай қағанның) ұрпақтарынан болып

табылады. Олар туралы хикаялар өз орнында берілетін болады.

(Оның) төртінші ұлы – Төле. Оның лақабы Йіка (Жеке) ноян

және Улуғ (Ұлық) ноян болатын. Шыңғыз хан оны нөкер деп

атайтын. Ол уақыттың көбінде әкесінің мүлазимі болатын әрі

онымен бірге шайқастарда (болатын).

«Төле» (яғни «Төле» сөзі) мұғул тілінде «айна» дегенді

білдіреді. Төле дүниеден өткен соң қазіргі кезге дейін «айна»

сөзі ғуруқ болды. Ал «айнаның» түркіше атауы – «кузгу».

Қазіргі кезде жоғарыда аталған себепке байланысты

мұғулдар айнаны «кузгу» деп атайды. Мөңке қаған, Құбылай

қаған, Хұлағу хан және Арық Бұқа оның ұлдары болатын. Ал

қазір болса оның немерелерінің ұрығынан (шыққан) Темір

қаған мен Ислам патшасы Ғазан хан (Билігі оның ұзақ болсын!)

– қағандар және патшалар болып табылады.

Және оның (Шыңғыз ханның) пәк нәсілінен тараған өзге

тармақтары мен ұрпақтары түрлі белдеулердің хандары мен

патшаларына айналды. Олардың әрқайсысы туралы хикаялар

өз кезегінде бөлек келтірілетін болады.

Шыңғыз ханның бұл төрт ұлының бәрі ақылды, жақсы

қасиетке толы да кемел әрі ержүрек те батыл (болды), содан

әкесі, әскерлері мен халқы (оларды) сыйлап, қастерлейтін еді.

Шыңғыз ханның мемлекетіне олар төрт негізгі ұстындай қызмет

етті. Олардың әрбіріне ол (Шыңғыз хан) мемлекет дайындап

қойды және оларды төрт «кулуг» деп атайтын. Ал «кулуг»

деп адамдардың, жылқылар мен өзге де нәрселердің арасынан

басқадан басып озатын, алда тұратындарды атайды.

209

ШЫҢҒЫЗ ХАН


Бұл төрт ұлдың әрқайсысына арналған дастандарда

кіргізілетіндерден басқа хикаялар (саны жағынан өте) көп, сол

үшін олар осы Шыңғыз хан жайлы дастанға кіргізіліп, осы

арқылы (оқырмандарға) белгілі болады. (Шыңғыз хан) ұлдарына

құрап тапсырған әмірлер мен әскерлер туралы деректер де осы

дастандағы әмірлер туралы бөлімде егжей-тегжейлі баяндалатын

болады, егер Алла Тағала қаласа.

Бұл әйелінен (Бөрте фужиннен) туған бес қыздың аттары мен

(олардың) қайсы күйеуге тұрмысқа бергендері жайлы жаднама

келесідей.

Үлкен қызы – Қужин бики (Құжын бике). Алғашында оны

Оң ханның немересі, Сәнгүннің ұлы Тусқа айттырды, алайда

бұл неке орындалмады. Осы себепке байланысты (олардың)

арасында араздық пайда болды. Содан кейін оны икирас (екерес)

руынан шыққан Нүкуннің (Нөкіннің) ұлы Буту курганға (Бұту

гургенге) беріп жіберді.

Екінші қызы – Чичаган (Шишаған). Оны ойрат руының

патшасы Нуқута бекидің (Ноқта бектің) ұлы Туралчи (Тұралшы)

гургенге ұзатты.

Үшінші қызы – Алақай бики (Алақай бике). Оны үңгіт

патшасының ұлы Чингуйге (Шеңғұйға) берді (ұзатты).

Төртінші қызы – Тумалун (Тұмалұн). Оны қоңырат

патшасының Курган (Гурген) атты ұлына ұзатты. Негізінде

«гурген» деген «күйеу бала» дегенді білдіретіндігіне қарамастан,

оның есімі сондай (аталған) еді.

Бесінші қызы – Алталун (Алталұн) (оны) тағы Алталуқан

(Алталықан) деп те атайды. Оны олқұнұт руынан шыққан Тачу

(Тажу) гургеннің Жаур сачан (Жауыр шешен) атты ұлына ұзатты.

Тажу гурген – Шыңғыз ханның анасының бауыры болатын 220 .

Шыңғыз хан бұл қызын басқаларынан көбірек жақсы көретін.

220

Шыңғыз ханның анасы қоңырат руының олқұнұт тармағынан.

210


Оның (Алталұнның) жағдайлары туралы хикаялар көп, олар

төменде жазылатын болады.

Бұл бес қыз бен олардың күйеулері туралы оқиғалар мен

хикаялар көп. Олардың әрбірінің шежіресі бөлек бөлімде, ал

кейбіреулері Шыңғыз хан туралы тарихта, Үгетай қаған мен

Күйік ханның дастанында келтірілетіндіктен, (оларды) мұқият

оқып шыққан соң, барлығы (олар туралы келтірілген деректер)

мәлім және түсінікті болады.

(Шыңғыз ханның) бәйбішесі Бөрте фужиннен туған ұлдар –

жоғарыда аталғандар.

(Бұл тақырып) бітті.

(Шыңғыз ханның) екінші әйелі

Қулан хатун (Күлән қатын) – ухаз миргит (ухаз-меркіт)

руының басшысы Тайир Усунның (Тайыр үйсіннің) қызы. Ол

(Тайыр үйсін) бұйрыққа сай мойынсұнған еді. Бұл қызды алып

келіп Шыңғыз ханға табыстады. Одан оның Кулуган (Құлықан

(Көлүкен) атты бір ұлы болды. Бұл ұлына (Шыңғыз хан

жоғарыда) аталған төрт ұлының дәрежесін бекітті.

Құлықан (Көлүкен) мен оның перзенттерінің (әулетінің)

тармақтары туралы хикаялар келесідей. Оның төрт ұлы болды.

Үлкен ұлының аты – Қужа (Қожа) болатын. Оның әкесі дүниеден

өткен соң, оған алты мың (адам) берілді және әкесінің орны

табыс етілді. Бұл Қожаның Уруудай (Орудай) атты ұлы болды.

Ол да әкесінің орны мен әскерін басқарды, тағы Құбылай

қағанның жақын қызметінде болды. Оның Ибуган (Ибуған) атты

ұлы болды, ол да (өз кезегінде) әкесінің орнын және әскерін

басқарды. Алайда Тағашар ноянның ұрығы, (тағы да) Ная және

өзге де ханзадалар Құбылай қағанға опасыздық (сатқындық)

211

ШЫҢҒЫЗ ХАН


жасап, Қайдумен бірігуді ойластырған кезінде Құбылай қағанға

(бұл) белгілі болып, оны басқалармен бірге өлімге кесті.

(Шыңғыз ханның) үшінші әйелі

Йисуган (Есуған) татар руынан шыққан. Ол одан Жаур

(Жауыр) атты ұлды дүниеге алып келді, ол жас кезінде қайтыс

болды.

(Шыңғыз ханның) төртінші әйелі

Гунжу хатун (Күнжу қатын) – Қытай патшасы Алтан ханның

қызы. Оның келбеті аса әдемі болмағаны белгілі, дегенмен оның

әкесі өте ұлы патша болғандықтан (Шыңғыз хан) оған арнайы

мән беріп, оны құрметтейтін. Шыңғыз хан одан бірде-бір перзент

көрмеді. Ол (Күнжу қатын) Арық Бұқаның уақытына дейін тірі

болды, содан кейін дүние салды. Бұл әйелдің ордасында оның

бауыршысы Армуктың (Армықтың) Хуқутай (Құқытай) атты

қызы болды, (кейін) ол үлкен абыройға ие болып, өте атақты

болды.

(Шыңғыз ханның) бесінші әйелі

Йисулун (Есулін (Есұлын)) – (жоғарыда аты) аталған

Есуғанның әпкесі, татар руынан.

Бұл жоғарыда аталған әйелдерден басқа Шыңғыз ханның

үлкен дәрежелілері қатарында болған тағы да бірнеше әйелі

болды, алайда олар бұл ең басты бес, әйелдердің қатарына

жатпайды.

212


Олардың қатарында керейттер патшасы Оң ханның бауыры

Жағамбудың қызы Әбіке қатын (бар). Және оның Биктутмиш

(Бектумыш) фужин атты әпкесі болды, Шыңғыз хан оны Жошы

ханға алып берді, ал тағы бір Сұрғақтан бике атты әпкесін

Төле ханға алып берді. Ол төрт патшалық 221 інжу-маржанның

қабыршағы, төрт керемет, қадамдары мүбәрак, бақытты бекзат

және келбеттері жағымды ұлдардың анасы болды.

(Шыңғыз хан) Әбіке қатынды өзіне айттырған еді. Кенет

бір түні ол бір түс көріп, оны сол түні күзетте тұрған ұрұт

руынан шыққан Киіктай ноян атты әмірге барлық малайымен,

қызметшілерімен, ийу-оғландарымен, табындарымен, отар лары

мен, оның иелік еткен байлығы және қазыналарымен қоса

табыстап жіберді. Тек бір бауыршы мен ол (Шыңғыз хан) онымен

қымыз ішкен алтын кесені екеуін ғана, естелікке алып

қалды. Ал қалғанның барлығын аталған әмірге әйелімен қосып

сыйлап жіберді. Ол жағдай туралы ұрұт руы жайлы бөлімде

толық баяндалған болатын.

Және басқа (бір әйелі) – Гурбасу (Гүрбасу) қатын. Алғашында

ол найман патшасы Таяң ханның әйелі болатын және оның

үлкен әйелдерінен еді әрі ол оны өте жақсы көретін. Таяң хан

өлтірілген соң, (арадан) біраз уақыт өтіп оны Шыңғыз ханға

алып келді, содан оны мұғулдың әдеті мен дәстүріне сәйкес

некесіне алды.

Тағы бірі – Чақа (Шақа) қатын таңғұттардың патшасының

қызы болатын. Шыңғыз хан (одан) суқат сұрады 222 , ол оған оны

табыстады. Және (осы аталғандардан басқа) көптеген патшалар

мен әмірлердің әйелдері Шыңғыз ханның әйелі болды, алайда

олар үлкен әйелдердің қатарына кірмеді.

221

Сұрғақтан бике Төленің төрт ұлының (Мөңке, Құбылай, Хұлағу және Арық

Бұқа) анасы.

222

Суқат сұрады – сауға (сыйлық) сөзінің көпше түрі. Оның сауқат деген үлгісі

тілімізде жеке тұрып та, сәлем-сауқат қос сөзі құрамында да қолданылады. Сауқат

сөзінің жеке немесе қос сөз құрамындағы мағынасы – бір жақтан біреу арқылы

жіберілетін сәлемдеме, яки сыйлық.

213

ШЫҢҒЫЗ ХАН


Шыңғыз ханның найман руынан шыққан күңінен туған

Журчитай (Жұршытай) атты ұлы болды. Ол ұлы барлық (басқа)

ұлдарынан бұрын дүние салды, оның анасының аты мәлім емес.

Оның (Шыңғыз ханның) Уржақан (Оржақан) 223 атты өзге ұлы

болды, ол да балалық шағында дүние салды. Оның анасы татар

руынан болған күң болатын, оның есімі да белгісіз. Шыңғыз

ханның абыройлы әйелдері мен оның балалары туралы деректер

осындай.

Ендеше, бұл ерекше абыройға (маңызға) ие болған және

оларды «төрт кулуг», яғни «төрт ұстын» деп атайтын төрт

ұлдың әрбірі бөлек-бөлек патша болғандықтан, Шыңғыз

ханның ұрпақтарына қатысты берілетін шежіреде ол (төрт)

ұлдардың тармақтарынсыз жазылатын болады, себебі олардың

әрқайсысының балаларының тармақтары (өз алдына) бөлек

түрде оңашалап берілетін болады. Ал Құлықаннан (Көлүкеннен)

(тараған ұрпақтар) жайлы біз өз алдына бөлек жазбайтын

болғандықтан, ол және оның балаларының тармақтары осы

жерде жазылатын болады. Ал (Шыңғыз ханның) қыздарының

балалары туралы деректер, олардың әкелері әртүрлі руларға

жататындықтан, олардың руларының бөлімдерінде келтірілетін

болады. Мұнда олардың тармақтарын сызу орынсыз [299-305].

Шыңғыз хан мен Әмір Темірдің ата-бабасының аталас

туыс екендігі туралы тарих

Шыңғыз ханнан кейін адамзат тарихына тегеуірінді ықпал

жасап, оның өркениетіне өшпес із қалдырған Әмір Темірдің

алатын орны ерекше екені белгілі.

Шыңғыз хан өмір сүрген дәуірден жүз жылдан кейін

өмірге келіп, оның империясын едәуір кеңейтіп, Үндістанды

да түгелдей иеленген Әмір Темір көрегеннің Шыңғыз ханның

223

Жоғарыда Урчаған деп те жазылған. Түпнұсқа сақталынды.

214


Шыңғыз хан

Шыңғыз ханның бес жүзге жақын әйелді мен күндері болған. Олардың ішінде тек

бесеуі ғана(Бөрте, Күлән, Есуған, Күнжу, Есұлын) толық құрметке ие болған. Оның

Бөрте (қоңырат руының патшасы Дай ноянның қызы) деген бәйбішесінен төрт «кулуг»

деп аталған төрт ұл мен бес қызы болған. Оның басқа әйелдерінен де төрт ұл болған.

Олардың барлығы осы кестеде көрсетілген.

Жошы хан

Шағатай

Үгетай қаған

Төле

Құлықан

Күлән қатыннан

Жауыр

Есуған қатыннан

Жұршытай

Күңнен туған

Оржақан

Күңнен туған

Қожа

Орудай

Ибуған

Құжын бике

Ол екерес

руынан

шыққан

Бұтуға

ұзатылған.

Шишаған

Ол ойрат

патшасы

Ноқта

бектің ұлы

Төрелшіге

ұзатылған

Алақай бике

Ол үнгіт

патшасының

ұлы Шеңғұйға

ұзатылған.

Тұмалұн

Ол қоңырат

патшасының

Көреген

атты ұлына

ұзатылған.

Алталұн

Ол олқұнұт

(қоңырат

руының бір

тармағы)

руынан

шыққан

Тажудың

ұлы Жауыр

шешенге

ұзатылған.

215

ШЫҢҒЫЗ ХАН


аталас жақын туысқаны екені әлем жұртшылығына әлі күнге

дейін мәлім емес. Оның бірнеше себептері бар. Олар туралы

айтпақ бұрын оқырман қауым жоғарыда айтылған деректің

бізге қалай жеткенін білулері керек. Егер біз дәл осы жерде,

яғни Шыңғыз ханның ата-бабасының шежіресін толығымен

баяндап болған кезде, бұл туралы деректі айтып кетпесек, онда

оқырманға олардың туысқандығы түсініксіз болып қалады.

Әмір Темірдің немересі Ибрахим Сұлтан өзінің атақты

бабасы туралы арнайы кітап жаздыруға ниеттенеді, сөйтіп

1419-1420 жылдар арасында соған қажетті түркі және парсы

тілдерінде жазылған деректер мен мәліметтерді, сондайақ

еңбектерді жинақтау туралы бұйрық береді. Сосын осы

пәрмені орындалған кезде, өзі жиналған мәліметтермен және

еңбектермен танысып, дұрыс та қажет деп тапқан тұстарын

саралап алып, солардың негізінде кітап жазуды Шараф ад-Дин

Али Йаздиге тапсырған.

Әйгілі парсы тарихшысы Шараф ад-Дин Али Йазди

олармен танысқан соң, тағы да керекті зерттеулер жасап,

қосымша деректер жинап, оларды бір жүйеге келтіріп 1420-

1425 жылдары Ширазда парсы тілінде «Зафар нама» (Жеңіс

кітабы) атты тарихи шығарма жазады. Бұл шығарманың

«Фaтх намa», «Фaтх намa-и Тeмури», «Тaриx-и Жaхангушайи

Тeмури» дeген де атаулары бар болғанымен, Низам ад-дин

Шамидің «Зaфaр намa» кітабына мaзмұны тұрғысынан

жақын болғандығына байланысты, ол барша жұртқа «Зaфaр

намa» атауымен танымал болады.

Бұл еңбек екі кітаптан тұрады, біріншісі «Тарих-и

жахангир» (Әлемді жеңіп алушының тарихы) деп аталады.

Екіншісі: Әмір Темірдің өмірбаяны мен оның дәуіріндегі

тарихты баяндайтын бөлім, ол«Зaфaр намa» кітабының

негізгі бөлімі болып саналады.

Бірінші кітапта Шыңғыз хан мен оның ата-бабаларының

шығу тегі және әйгілі ұрпақтарының шежіресі мен қысқаша

216


тарихтары берілген. Бұл бөлімді жазғанда, автор керекті

деректерді Рашид ад-Дин Хамаданидің «Жамиғ ат-тауарих»

атты кітабынан алған. Йаздидің айтуынша, «Тарих-и

жахангирді» ол Әмір Темірдің шығуына негіз болған алғы

шарттарды баяндау мақсатында «Алғы сөз» ретінде жазған.

Өйткені, Әмір Темір туралы жазғанда, оқырманда оның

шыққан тегі мен ата қоңыстарына қатысты деректердің

мазмұнымен көбірек таныс болулары үшін, кітапқа Шыңғыз

хан мен оның ұрпақтарының тарихын қоса келтіру керек деп

шешкен.

Осы мақсатқа жету үшін Йазди Шыңғыз хан мен Әмір

Темірдің шежіресін терең зерттеп, олардың ата-бабаларының

шежіресі Нұхтың ұлы Яфасқа, ал одан барып Адам атаға

ұштасатындығы туралы түсініктемелер берген. Сонымен

қатар, «Жамиғ ат-тауарихта» кездеспейтін аса құнды және

тың дерек терді де келтірген. Оның айтуынша, Шыңғыз хан

мен Әмір Темірдің аталары егіз болған. Шежіре бойынша,

Тумбине ханның Қабыл мен Қажулы деген егіз ұлдары болған.

Қабыл Шыңғыз ханның үшінші атасы; Қажулы – Әмір Темірдің

сегізінші атасы. Жесугейдің әкесі Бартан патшалық тағына

ие болған кезінде, оның немере ағасы Қажулы қайтыс болады.

Оның орны дәстүрге сай ұлы Ердемжіге беріледі, сондайақ

сардарлық пен әскербасылық тізгіні де Ердемжіге тиесілі

болады. Сонда оған «барлас» лақап аты беріліп, оны Ердемжі

барлас деп атайды. Патшалық кезегі Шыңғыздың әкесі

Жесугей баһадүрге жеткенде Ердемжі барлас қайтыс болады,

оның артында жиырма тоғыз перзент қалады. Олардың ең

үлкені Суғу шешен ақылды да ержүрек әрі көркем кісі болады.

Жесугей оған сый-құрмет көрсетіп оны әкесінің (Ердемжі

барластың) орнына тағайындап, оған мемлекет пен хандық

шаруаларын тәртіпке келтіруді тапсырады. Жесугейдің ұлы

Шыңғыз (Темужин) хан мен Суғу шешеннің ұлы Қарашар

217

ШЫҢҒЫЗ ХАН


ноян өмір бойы айнымас дос болады, олар өз дәуірінің барлық

қиыншылықтары мен жеңістерін бірге көреді. Шыңғыз хан

таққа отырған кезінен, өмірінің соңына дейін барлық маңызды

істерді Қарашармен кеңесіп шешеді, өлерінің алдында

Қарашарға өзінің ұлы Шағатайға қызмет етуді тапсырады.

Осы жерде Рашид ад-Дин Хамаданидің «Жамиғ аттауарих»

атты кітабынан үзіндіні оқып көрелік «Шағатай

хан әділетті, қабілетті және үлкен құрмет-атаққа ие патша

еді. Оның әкесі Шыңғыз хан әмірлеріне: «Кімде-кім жасаны,

біліктерді және ережелерді, қалай патшалық етуді үйреніп

білгісі келсе, Шағатайдың соңынан ерсін. Кім ақшаны, байлықты,

тыныштықты және бекзаттық мінездерді ұнатса,

Үгетайдың соңынан жүрсін. Ал кімде-кім адамдармен араласуды,

ілімдерді, ержүректік пен қаруды қолдануды (үйренгісі)

қаласа, Төле ханның қызметінде болсын», – деп айтқан еді.

Ол (Шыңғыз хан) әскерлерді бөліп беріп жатқанда, ол

туралы әскерлерді бөліп беру бөліміндегі дастанда егжейтегжейлі

жазылғандай, оған (Шағатайға) төрт мың адам берді.

Ал әмірлер арасынан оған барлас руынан шыққан Қалатур

Қарачарды (Қалатур Қарашарды) және жалайыр руынан Есұр

ноянның әкесі Муңканы (Мөңкені) берді.

Ал жұрты үшін уәлаяттардан: найман руларының жұрты

болған Алтайдан Жейхун жағалауына дейінгі (аралықтағы

аймақтарды) берді [түпнұсқадағы 762-бет].

«Тағы ол былай деген:

Ол Мұқалы гойонды әскерімен Нангиясқа жіберген кезінде

ол (Мұқалы гойон) уәлаяттың 72 қамалын алып, Шыңғыз ханға

ол жеңістерінің жағдайын айтып әрі «қайтуға рұқсат бар ма,

әлде жоқ па?!» деп елші жібереді. (Оның сұрағына) Жарлықта:

«Ол басқа қамалдарды алмай тұрып атынан түспесін!» (деген)

бұйрық келді.

218


Елші қайтып келген кезінде Мұқалы гойон:

– Сен Шыңғыз ханға барып менің сөздерімді жеткізгенде ол

не істеді? – деп сұрады. (Елші):

– Ол саусақ санады, – деді. (Мұқалы):

– Ол мені де саусағына (санағына) қосты ма? – деп сұрады.

(Елші):

– Қосты, – деді. (Сонда) Мұқалы:

– Демек, менің маңызым бар. Мен өлім сағатына дейін

ынталы қызмет ететін боламын және ынта мен талпыныс

танытамын! – деді. Кейін (Мұқалы) тағы сұрады:

– Ол тағы кімді саусағына қосып санады? Негізінде мұның

мағынасы: бұл саусағына қосу – (саусағын) түкіріктеп санау

жолымен атқаратын еді (Елші жауап беріп былай) деді:

– Ол саусағына Бөршіні (Бұқыршынды), Бөріғұлды, Құбыланы,

Шылауғанды, Қарачарды (Қарашарды), Жидайды, Бадайды

және Қишлықты – осы кісілердің бәрін саусағына қосып

санады да, (олар туралы): «Менің алдымдағы және артымдағы

көмекшілерім мен қолдаушыларым – осылар, олар – ынталы,

дарынды қызметшілер, жақсы садақшылар, атылып тұрған

аттар, қолдағы аңшы құстар және ер-тоқымға байланған аңшы

иттер», – деп айтты» [558].

Шыңғыз ханның дәуірінен бір ғасырдан кейін, Шағатай

ұлысында дүниеге келген Әмір Темір сол Қарашар ноянның

бесінші буыны.

Бұл аса құнды дерек ғасырлар бойы ұмыт қалған. Оның

басты себебі Шараф ад-Дин Али Йаздидің «Зафар намасының»

«Тарих-и жахангир» атты парсы тіліндегі Шыңғыз ханның

шежіресі жазылған бірінші кітабы осы күнге дейін, ешқандай

басқа тілге аударылмаған.

Осы теңдесі жоқ туынды 2019 жылы Халықаралық Түркі

академиясының «Рухани жаңғыру» бағдарламасын іске асыру

219

ШЫҢҒЫЗ ХАН


үшін жасалған арнайы жобаларының аясында алғаш рет

қазақ тіліне аударылып, оқырманға жол тартты. Оны парсы

тілінен қазақ тіліне тікелей аударған – араб, парсы тілдерінің

білгір маманы, Қазақстан Мұсылмандары Діни басқармасының

Ғұлама лар Кеңесінің мүшесі, Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік

универ ситетінің «Түріктану» ғылыми-зерттеу орталығының

аға ғылыми қызметкері Зәріпбай Жұманұлы Оразбай.

Мәтіннен аударылған өте күрделі және астарлы да мазмұнды

өлеңдерді мәшіне келтіріп көркемдеген Халықаралық Түркі

академиясының баспа жөніндегі менеджері, ақын, Қазақстан

Жазушылар одағының мүшесі Кәдірбек Құныпияұлы.

Шараф ад-Дин Али Йаздидің 600 жүз жыл бойы

ескерусіз қалған бұл асыл мұрасы тарихымызды түгендеуге,

халқымыздың рухани жаңғыруына теңдессіз үлес қосатынына

сенеміз. Өйткені тарихшылар мен әлем жұртшылығы Әмір

Темірді Шағатай ұлысында дүниеге келгендіктен өзбек деп

санайды. Оның Шыңғыз ханмен жақын туыс екенін білсе де,

білмесе де, осы күнге дейін «Тарих-и жахангирді» аударуға

еш көңіл бөлмей, «Зафар наманың» тек қана Әмір Темірге

қатысты екінші бөлімін ғана аударумен шектелген.

«Зафар наманың» 200-202 беттерінде, Қарашар ноян

туралы аса құнды деректер келтірілген: «...Шыңғыз хан

мемлекетін бөліп берген кезде Тұран жерін Иран мен Тұранның

ортасында орналасқан Жайғун (Жойқын) өзеніне дейін осы

аяулы перзентіне (Шағатайға) еншілеп берді. Сөйтіп оған

еншілеп табыстаған мемлекеті мен әскерлерін қадағалауды

өзінің немере ағаларының ұрпағы болып табылатын Қарашар

ноянға тапсырды және оған көптеген міндеттер жүктеді, өйткені

ол Шыңғыз ханға оның істерінің басталуынан бері орын алған

шараларының бәрінде оған сенімді көмекші әрі күшті сүйеніш

болған еді. Шағатай хан әкесінің өсиетіне сай, онымен (Қарашар

220


ноянмен) келіспей, яки оның мақұлдауынсыз ешбір шаруаға

кіріспейтін еді. Әлбетте, жан-жақты іскер де тәжірбелі, кең ойлы

адамның тәрбиесінен Шағатай хан алғырлық пен даналықтың

кемелдігіне және әр аймақтардың билеушілерінің басын қосқан

батыр қолбасшы дәрежесіне жетті».

«Зафар намдағы» деректерге қарағанда Қарашар ноянның

қырық әйелінен он ұлы болған, солардың қатарында: Жұлдыз,

Лала, Шарға, Ежіл және Ершад. Олардың арасынан ең

дарындысы – Ежіл ноян әкесінің орнына ие болады. Оның

бірнеше перзенттері болған. Олардың ең жасы үлкені Еленгір

ноян еді. Оның Берқұл есімді ұлынан Тарағай, одан Әмір Темір.

Әмір Темірдің әкесі әмір Тарағай тақуалық ұстанатын,

мұсылмандық істерін жолға қоюға және мұсылмандарды

қорғауға ат салысатын бекзат адам болған.

Әмір Темірдің тегі мына тәртіпте жіктеледі: Әбу Музаффар

Темір гурган (көреген) бин әмір Тарағай бин Берқұл бин Еленгір

баһадүр бин Ежіл ноян бин Қарашар ноян бин Суғу шешен

бин Ердемжі барлас бин Қажула баһадүр бин Тумбине хан бин

Байсыңқұр хан бин Қайду хан бин Дутум Манин хан бин Бұқа

қаған бин Боданжар хан бин Алан Қуа».

Әмір Темірдің Шыңғыз ханға аталас туыстығын және

оның шежіресін кейбір авторлар ойдан құрастырылған аңыз

деп санайды. Мысалы, Санкт-Петербург университетінің

профессоры Тұрсын Икрамұлы Сұлтанов деген тарихшы өзінің

«Темір және оның империясы» атты 2007 жылы Алматыдағы

«Мектеп» баспасында шыққан кітабының 63-бетінде:

«Іс жүзіндегі билікті өз қолына ұстағанына қарамастан,

Темір сол 1370 жылы ханзада Сұрғатмышты хан етіп жариялады;

Натанзи және «Шаджарат әл-атрақтың» авторы оны «Шыңғыз

ханның үшінші ұлы Үгетайдың ұрпағы деп жазады. 1426 жылы

Темір ұрпағы Шахрұхтың сарайында жазылған шежірелік

221

ШЫҢҒЫЗ ХАН


шығарма – «Муизз әл-ансабқа» сүйенсек, Сұрғатмыштың

үш перзенті: Сұлтан-Баязид және Сұлтан Маһмұд деген екі

ұлы және Орынсұлтан есімді бір қызы болған, оған Темірдің

баласы Мираншах үйленген. Сұрғатмыш хан әмір Темірдің

көптеген жорықтарында бірге болып, 1388 жылы өз ажалынан

өлген. Сұрғатмыштан кейін таққа оның ұлы Сұлтан Маһмұд

отырғызылған (шамамен 1403 жылы өлген). Сонымен, Темір

«Көктің әмірімен құрылған, бірақ ыдырап кеткен Шыңғыз

хан империясын қайта құрушымын» деп есептеген және өзін

«моңғол хандарының мемлекет билеу құқықтарының уәкілеті

толық өкілімін» деп атады. Алайда мұндай орасан зор уәкілеттік

үшін хан тұқымымен бір ғана некелестік туыстық аздық қылатын.

Темірдің Орта Азияда іс жүзінде орнаған саяси үстемдігін

ұғындыру және негіздеп ақтау үшін мүлдем қиял-ғажайып аңыз

ойлап шығарылды, ондағы мақсат – Темірдің мұрагерлік билігі

идеясын ол Орта Азияның бұрынғы билеушілерінің мұрагері

деп тарихи тұрғыдан тиянақтау болатын», деп жазады.

Біздің ойымызша, мұндай пікірді түркі халықтарының

тарихына тек евроцентристік көзқараспен қарайтын

адам ғана айта алады. Сонымен қатар, Шараф ад-Дин Али

Йаздидің «Зафар намасының» «Тарих-и жахангир» атты

бірінші бөлімінің ғасырлар бойы аударылмауының бірден бір

себебі де осы көзқарасқа байланысты деп айтуға болады.

«Зафар наманың» Әмір Темір туралы екінші бөлімі Ташкентте

алғаш рет 1997 жылы өзбек тіліне, ал 2008 жылы орыс тіліне

аударылды. Сонда, аударуды екінші кітаптан бастағаның

қалай түсінуге болады? Бұның басты себебі, біздің пікірімізше,

егер бірінші кітап, сол кезде, яғни екінші кітаппен қатар

аударылған болса, онда Шыңғыз хан мен Әмір Темірдің аталас

туыс екендігі белгілі болар еді. Ал, бұл кітаптың авторына

ондай туыстық қажет болмаған.

222


Жоғарыдағы деректерді келтіріп, Әмір Темірдің Шыңғыз

ханға туыстығын аңыз деп санаған Т. И. Сұлтанов, ол деректі

қайдан алғаны туралы өзінің кітабында ештеңе жазбаған.

Бізге белгілісі – осы кезге дейін «Зафар наманың» парсы

тіліндегі бірінші кітабы ешбір басқа тілге аударылмаған. Ал,

сонда, Сұлтанов ол деректі қайдан алды? Оны оған кім және

не үшін берді? Сонау 2002 жылы Санкт-Петербургте «Әмір

Темір және оның империясы» деген орыс тілінде кітап жазып,

оған аталған «аңызды» неге қосты? Ол кітапты 2007 жылы

Алматыға алып келіп, қазақшаға не үшін аудартты? – деген

заңды сұрақтар туындайды.

Біздің пікірімізше, қазақ оқырмандары кезінде Т. И. Сұлтанов

тың аталған кітабының орысшасын да, қазақшасын

да, ешқандай селт етпей қабыл алды. Тек сонан соң ғана,

2008 жылы Ташкент қаласында «Зафар наманың» екінші

кітабының орысша аудармасы баспадан шығып, айналымға

түсті. Сөйтіп, Сұлтанов пен оның кеңесшілері діттеген

мақсаттарына жетті деп айтуға болады. Өйткені, бізбен

осы тақырып туралы пікірлескен біраз адамдар Сұлтановтың

аталған кітаптарын оқығандарын және ондағы айтылған

«аңыз» туралы білетіндерін білдірген болатын.

Т. И. Сұлтановтың өзінің жоғарыда аталған еңбегінде

«Темірдің Орта Азияда іс жүзінде орнаған саяси үстемдігін

ұғындыру және негіздеп ақтау үшін ғажайып аңыз ойлап

шығару» деп айтуы өте үлкен қателік болып табылады.

Өйткені, Әмір Темірдің үстемдігін бүкіл әлем мойындаған. Ол

Шыңғыз хан енгізген заңдар мен қағидаларды өмір бойы қатаң

сақтаған. Сондықтан, қандай да бір аңыз ойлап шығару оның

өзіне де, ұрпақтарына да қажет болмаған.

Ол туралы Мұхаммед Хайдар Дулатидің «Тарих-и Рашиди»

атты еңбегінің беттеріндегі деректерді оқып көз жеткізуге

223

ШЫҢҒЫЗ ХАН


болады: «Әмір Темірдің хандарының бірі – Сатуқ хан еді.

Әмір Темір хандық салт бойынша хандардың бірін хандық

таққа көтеріп, оны қаланың ішінде қоршалған бір маһаллаға

орналастыратын. Қазіргі уақытта сол маһалла Самарқанда

Хан ауласы деп аталады. Ол жер үлкен аумақты алып жатты,

бірнеше маһаллаға бөлінетін және әрқайсысының өзіндік

атауы болатын. Соның бірі Самарқанда атақты маһалласы

Хан бағының хауызы деп аталады. Сол маһаллада Әмір Темір

заманында Сүйер Ғатмыш 224 хан болды. Әмір Темірдің Иракқа

жорығы кезінде бірге қатысып, сонда қайтыс болған. Одан

кейін Сұлтан Маһмұд ханды Хан ауласына қойды. Әмір Темірдің

барлық жарлықтары осы екі ханның атынан: «Сүйер Ғатмыш

жарлығымен Темір көрегеннің сөзі» деген сөйлем түрінде

жазылатын. Мырза Ұлықбектің жарлықтары да осы сияқты

Сатуқ ханның атымен берілетін. Мырза Ұлықбек осы Сатуқ

ханды Хан ауласынан алып, хандыққа басқа біреуді отырғызды.

Сатуқ ханды Моғолстанға жіберді» [118].

«Султан Әбу Саид 225 мырза ибн сұлтан Мұхаммед мырза ибн

Мираншаһ ибн Әмір Темір өз әке жағынан немере туыстарын

жеңген соң Самарқанды Абдолла мырза Ширазиден өз билігіне

алды және Хорасанды мырза Бабыр Қаландар ибн мырза

Байсұңқар ибн мырза Шаһрох ибн Әмір Темір қайтыс болғаннан

кейін өз қарауына қосты. Ол Темірдің ұрпақтары ішінде

мемлекеттің тұтқасын мықты ұстай білуде теңдесі жоқ

жоғары мәртебелі патша еді. Хорасанды алған соң, Иракты

азат етуге ниеттенді. Бұрын айтылғандай Есенбұға ханның

шабуылының кесірінен ол жаққа көңіл аудара алмай жүр еді.

224

Сүйер Ғатмыш – Т.И.Сұлтановтың кітабында Сұрғатмыш деп көрсетілген.

225

Сұлтан Әбу Саидтың үш ұлы да: Сұлтан Аһмет мырза, Сұлтан Маһмұд

мырза мен Сұлтан Омар шейх мырза Моғолстан ханы Тоғылық Темірдің шөбересі

Жүніс ханға күйеу бала болған.

«Тарих-и Рашидидің» авторы Мұхаммед Хайдар Дулати Жүніс ханға жиен,

Омар Шейхтың баласы Бабырға бөле болған.

224


Сондықтан Жүніс ханды Ирактан алғызды. Ханның Иракқа

кеткен себебі туралы айтылған-ды.

Хорасанда, Заған бағындағы сарайда, таққа Жүністі

отырғызды, патшалық салтанатты той ханға жасалды. Олар

бірнеше мәселе бойынша уәделесті. Оның бірі Сұлтан Әбу

Саид мырза ханға былай: «Әмір Темір билікке қарсы шыққан

бастапқы кезде басқа әмірлер оны толық мойындамайтын.

Әмір оларды жойып жіберсе, өзінің күш-қуаты әлсіреп

қалатын. Сонда әмірлер: «Бір хан тағайындау керек. Сосын

бәріміз оған бағыну керек», – десті. Әмір Темір Сүйер Ғатмыш

ханды хандыққа тағайындады. Әмірлер оны мойындады.

Әмір Темір ханды өз уысында ұстап отырды. Түркі тілінде

жазылған үкімдер мен бұйрықтар оның атында болатын. Ол

қайтыс болған соң, оның ұлы Сұлтан Маһмұд ханды орнына

тағайындады. Әмір Темір заманынан бастап, мырза Ұлықбекке

дейін бұл дәстүр жалғасып келді. Алайда хан деген сөздің құр

аты ғана қалған еді. Соңғы кездері ханның өз уақытын көбіне

Самарқанда қамауда өткізетін болды. «Қазір патшалық

кезек маған жетті. Менің үстімнен қарайтын ешкім жоқ,

тәуелсіздігім соншалықты маған хандық атақ керек болмай

қалды. Қазір мен сіздің пақырлық киіміңізді шығарып, патшалық

шапан жаптым және сізді ата-жұртыңызға жіберемін.

Менің шартым мынау болсын: өткен хандар Әмір Темір мен

оның ұрпақтарын өздерінің нөкері деп санайтын. Ескіде солай

болғанмен, олай болып қалған жоқ. Қазір мен өз басыма дербес

патшамын, басқа біреу маған нөкер болу қажет пе? Енді нөкер

және мырза деген сөзді алып тастап, достық деп атасақ,

бұрынғы хандар сияқты Темірдің мырзаларына – деп жазбай,

достық хат-хабар алысып тұрған жөн, жаңа дәстүр ұрпаққа

жалғаса берсе екен». Осындай әңгімелер төңірегінде уәделесті.

Жүніс хан барлығын қабыл алды. Бұл уәде, шарттарын ант

225

ШЫҢҒЫЗ ХАН


ішіп, бекітті. Жүніс ханға рұқсат беріп, сол маңайдағы бар

моғолды оған қосып жіберді» [128-129].

Ендігі жерде, оқырман осы қолында тұрған кітап арқылы

Шыңғыз хан мен Әмір Темірдің ата-бабаларының шежіресімен

жете танысып, дұрыс шешім жасайды деп сенеміз.

Дулат руының шығу тегі

Дулат руының шығу тегі Түмбине ханға барып тіреледі.

Сондықтан оқырманға түсінікті болу үшін осы кітаптың 176-

180 беттеріндегі («Жамиғ ат-тауарихта» 244-246 беттер)

Түмбине хан туралы дастанды тағы да бір рет қайталап

оқуды ұсынамыз: «Түмбине хан – Шыңғыз ханның төртінші

атасы, мұғулша төртінші атаны «будату» деп атайды. Оның

ақылды, қабылетті, әрі ержүрек тоғыз ұлы болды. Олардың

әрқайсысынан сый-құрметті, атақты болған тармақтар мен

рулар пайда болды. Қазіргі таңда ол рулардың әрбірі (саны

бойынша) жиырма-отыз мың отбасыға дейін барады. Олардың

саны еркектер мен әйелдерді қосқанда жүз мың адамға дейін

жетеді.

Олар (тулуы тұрғысынан) үлкендер болып табылатын

және бір анадан туғандар

Бірінші ұл – Жақсу, оны тағы Йахши (Жақсы) деп те атайды.

Оның нәсілінен нұяқын руы, ұрұт пен маңғыт рулары бастау

алады. Оның (бірнеше) ұлдары болды. Ең үлкені кейін (оның)

орынбасары болған (ұлы) Бурун (Боран) еді. Оның үлкен ұлы –

Чучи (Шұшы), оның үлкені – Миргитай (Мергітай), оның ұлы –

Сука бики (Сука бек). Ол Шыңғыз ханның ұлдарының замандас,

немере туысы болған.

226


Екінші ұл – Барин Шийилтуқа Бичи (Барын Шиелтоқа биші).

Оның ұрпақтарынан ... 226 руы тарайды. Оның Урум (Үрім) атты

ұлы болды. Оның ұлы – Чауридай Байжу (Шаурыдай Байжу),

оның ұлы – Шибай, Шыңғыз ханның ұлдарының замандас,

немере туысқаны болды.

Үшінші ұл – Қачула (Қашула) 227 . Оның ұрпақтарынан барлас

руы тарайды, оның үлкен ұлы – Ардамту Барула [болатын].

Оның үлкен ұлы – Тудайин (Тудайын), оның үлкен ұлы – Чучийа

(Шушия), оның үлкен ұлы – Булуқан Қалач (Бұлуқан қалаш). Ол

– Шыңғыз ханның ұлдарымен замандас, немере туысқаны еді.

Төртінші ұл – Сим Қачийун (Сим Қашуын). Оның ұрпағынан

хадаркін руы тарайды. Оның ұлы – Адар кидай болатын, оның

үлкен ұлының аты – Науқун (Науқын). Науқынның ұлы – Хуқу.

Оның үлкен ұлы – Буражу (Буражы). Ол – Шыңғыз ханның

ұлдарының замандас, немере туысқаны еді.

Бесінші ұл – Баат килугай. Оның ұрпақтарынан будат руы

тарайды. Оның үлкен ұлы – Кулуган мирган (Күліген мерген),

оның үлкен ұлы – Тарқутай (Тарқытай), (оның үлкені) – Қуридай

(Қорыдай), (оның үлкені) – Чурқидай (Шұрқыдай), ол – Шыңғыз

ханның ұлдарының замандас, немере туысқаны еді.

Олар (тулуы тұрғысынан) кіші болып табылатын

және басқа анадан туғандар

(Түмбине ханның) алтыншы ұлы – Қабыл хан. Шыңғыз

ханның шежіресі соған барады. Одан басқа бірнеше тармақтар

226

Ру аты жазылмаған.

227

«Жамиғ ат-Тауарихтағы» дерек бойынша барлас руы өзінің бастауын

Түмбине ханның үшінші ұлы Кашуладан, дулат руы оның сегізінші ұлы Болшар

дуқұланнан алады. Ал «Зафар намада» Түмбине ханның ұлдары Қабыл мен

Қашула егіз болған деп көрсетіледі. Біздің пікірімізше, қалай болғанда да олардың

бәрі бір кіндіктен тараған адамдар болып шығады.

227

ШЫҢҒЫЗ ХАН


тараған, (алайда олардың) әрбірі туралы жаднама (кейінірек)

келтірілетін болғандықтан, мұндағы (олар туралы деректер)

созылмайтын болады.

Жетінші ұл – Удур Байан (Одыр Баян). Оның әулетінен

[журйат] руы тарайды.

Сегізінші ұл – Боданжар (лақаб аты Болшар дуқұлан) 228 .

Оның ұрпағынан барлық дұқұлат рулары тарайды.

Тоғызыншы ұл – Йисутай (Есутай), оны тағы Жучи Нақу

(Жошы Нақу) деп те атайтын. Оның әулетінен бисут (бисүт) руы

бастау алады. Ол отшыген еді. «Отшыген» (сөзінің) мағынасы –

кенже ұл болып табылады. Ол отбасы мен (ата) жұртта қалады,

яғни ошақ пен жұртының иесі болады.

Бұл жоғарыда аталған ұлдардың барлығының көптеген

бауыры мен немере бауырлары болды, содан көптеген руларға

бастау болды. Олардың барлығы баһадүрлер әрі құрметті

адамдар (болған). Алайда (мұнда) тек (олардың арасындағы) ең

үлкендері мен (әкелерінің) орынбасарлары болғандардың ғана

есімдері жазылды. Олардан басқаларының есімдері мәлім емес.

(Мұнда) әрқайсысы өз әкелерінің орынбасарлары болған,

Түмбине ханның үлкен немерелерінің аттары, олардың әрбірі

Қабыл ханның ұлы мен немерелерінің қайсыбірінің заманда сы

болғандығы белгілі болу үшін, оның (Қабыл ханның) бесінші

ұрпағына дейін жазылды. Ал олар (Қабыл ханның бесінші

ұрпақтары) Шыңғыз ханның ұлдары болып табылады».

Сонымен, жоғарыдағы дерек бойынша, Түмбине хан Шыңғыз

ханның төртінші атасы болады. Шыңғыз хан 1155 жылы

туылғаны белгілі. Бір буынды әр 28 жылда өмірге келеді деп

санасақ, Түмбине хан шамамен 1000 жылдардың бас кезінде,

ал оның Боданжар (Болшар дуқұлан) атты ұлы 1028 жылдары

өмірге келген болып шығады. Боданжар (Болшар дуқұлан) мен

228

Боданжар өз аты, ал Болшар дуқұлан лақаб аты. Ол дулаттардың атасы

деген мағына білдіреді.

228


Шыңғыз ханның үшінші атасы Қабыл хан бір әке мен бір анадан

туған, Қабыл ханнан қият руы тарайды. Ал оның туған бауыры

Боданжардан (Болшар дуқұланнан) дулат руы тарайды.

Түмбиненің ұлдарынан тараған әрбір тармақ пен рулар

сол кездің өзінде («Жамиғ ат-тауарих» жазылған уақытта –

1300-1316 жылдары) жиырма-отыз мың отбасыдан тұрған

және оның дуқұлат деген тармағы Шыңғыз хан құрған он

үш күреннің тоғызыншысының құрамына кірген («Жамиғ аттауарих»,

329-330-беттер).

Бұдан шығатын қорытынды – XIII ғасырда дулат деп

аталатын екінші бір жаңа тайпа (ру) пайда болған.

Олардың біріншісі – біздің заманымыздан бұрынғы кездерде

пайда болған, әлем халқына ежелден танымал дулат тайпасы.

Екіншісі – Шыңғыз ханмен аталас Боданжардан (Болшар

дуқұлан) тарайтын дулат руы. Бұл деректі есте сақтау

қажет. Өйткені аталған дерек Шыңғыз ханның ұрпақтарының

дулат руына және ол рудан шыққан тарихи тұлғаларға түрлі

артықшылықтар мен үлестер беріп, оларды сүйеніш еткенін

дұрыс түсінуге көмек береді.

Дулат тайпасы үйсін тайпасының бір тармағы екені

ежелден белгілі. Үйсін тайпасы, «Жамиғ ат- тауарихтың» 43-

44 бетіндегі дерек бойынша, Ергене қоңнан шыққан мұғулдардың

бірінші тармағына жатады. Ол тармақ, жоғарыда көрсетілген

біздің есептеуіміз бойынша, б.з.д. VIII-IV ғасырлар аралығында

пайда болған. Тармақтың тайпаға айналуы үшін ем кемінде

200-300 жыл керек екендігіне біз жоғарыда көзімізді жеткізген

болатынбыз. Сонда, дулат тайпасы б.з.д. II ғасырда пайда

болды деп тұжырымдауға болады. Біздің бұл қорытындымыз,

дулат тайпасының тарихын зерттеген ғалымдардың

мәліметтері мен қытай жазбаларындағы деректерге сәйкес

келеді.

229

ШЫҢҒЫЗ ХАН


Дулаттар жайлы қытай, Византия, араб, иран, орыс,

бұлғар, чуваш және қазақ ғалымдары көптеген еңбектер

жазғаны мәлім. Белгілі жазушы Әбдіқадыр Дәуітбеков

солардың бәріне шолу жасап, ондағы деректердің негізінде,

2019 жылы «Дулаттар» деген еңбек жазды. Бұл еңбекте ол

дулат тайпасының тарихын таңбалар, нумизматикалар,

геральдика мен символикалар және ДНК арқылы зерттеп,

жаңаша сөйлетті.

Аталған еңбектерде дулаттардың байырғы замандардан

бүкіл әлемге танымал болғандығы, дулаттан шыққан Атилла

мен оның ұрпақтарының Европаның сол кездегі мемлекеттерін

жаулап алып, оларды көп жылдар бойы билеп, адамзат

тарихында өшпес із қалдырғаны, Ұлы Бұлғария мемлекетінің

негізін қалағаны туралы нақты деректер келтіріледі. Дунайдағы

Болгария мемлекетінің он екі патшасы дулат тайпасынан

болғандығы айтылады.

Қазіргі кезде болгар халқының бір бөлігі, чуваштар және

Солтүстік Кавказ бен Азов теңізінің жағалауын мекендейтін

халықтар (қарашай, балқар және т.б.) өздерін дулат

тайпасынан тараған деп санайтындығы туралы жазылған.

Дулаттар мен ашина тайпасынан шыққан қағандар VI-

VII ғасырларда Түрк қағанаты, Шығыс және Батыс Түрк

қағанаттары деп аталатын мемлекеттерді құрғаны белгілі.

Бұл деректердің барлығы, жоғарыда атап көрсеткеніміздей,

біздің заманымызға дейін пайда болған дулат тайпасына

тиесілі.

2019 жылы Жамбыл облысына қарайтын Мерке деген

елді мекенде Дулат бабаға арналған кесене салтанаты түрде

ашылып, халқымыздың зиярат жасайтын қасиетті орнына

айналды.

Дулаттар туралы барлық жазба еңбектерде осы дулат

тайпасы мен XIII ғасырда пайда болған дулат руы бізге дейін

230


бұлай екіге бөлініп қаралмаған. Өйткені, біздің пікірімізше,

оның өзіндік үлкен себептері бар: біріншіден, түркілер мен

оның мұғул тармағының тарихы туралы парсы тілінде

жазылған «Жамиғ ат-тауарих» атты кітап әлем халқына

тек XIX ғасырдан бастап қана танымал бола бастады;

екіншіден, сол кездің өзінде-ақ, «Жамиғ ат-тауарихтағы»

Шыңғыз ханның шығу тегі адам айтқысыз бұрмаланып,

оның атақонысы Ертістің бойынан Моңғолия жеріне

«көшіріліп», ол шыққан түркілердің мұғул тайпалары,

моңғол тайпасына айналып, оның өзі моңғол болып шықты.

Бұл іске көне қытай жазбаларынан алынған, түркілер мен

мұғулдар тарихы туралы қытай тіліндегі деректер, оның

ішінде тайпалардың, жер-сулардың, адамдардың қытай

тіліндегі атаулары, өз «үлестерін» қосып, түркілер мен оның

мұғул тармақтарының шығу тарихы мен атауларын адам

айтқысыз шатастырып жіберді, түркілер мен мұғулдарды

екі бөлек халық деген ұғымның қалыптасуына алып келді;

үшіншіден, түркі халықтары мен Шыңғыз ханның осы

бұраланған тарихы патшалық Ресей мен әсіресе Кеңестер

Одағы кезінде халықтың жадына жүйелі түрде және күштеп

енгізілді. Қазақтарға «қырғыз» және «қырғыз-қайсак» деген

атау тағылды; төртіншіден, түркілер мен Шыңғыз ханның

тарихын зерттеген барлық ғалым осы бұрмаланған тарих

шеңберінің аясынан шыға алмады, ал бұл шеңберден шыға алған

азын-аулағы қудаланып, қамауға алынды, жер аударылды және

атылды; бесіншіден, түркі халықтары мен Шыңғыз ханның

шығу тегі туралы парсы, араб, шағатай, қытай тілінде шыққан

көне және орта ғасырлық кітаптарды («Жамиғ ат- тауарих»,

«Зафар нама», «Михман нама-и Бухари», «Шаджра ат-Түрк»

және т.б.) XIX-XX ғасырда өмір сүрген қазақ ғалымдары

түпнұсқадан оқып, зерттей алмады. Олардың көбі тек орыс

ғалымдары аударған деректерді пайдалануға мәжбүр болды.

231

ШЫҢҒЫЗ ХАН


Өйткені, XX ғасырдың 20 жылында халқымыздың әліпбиі

төрт рет өзгертілді. Ал, парсы және араб тілінде оқи алатын

ғалымдардың тағдыры, жоғарыда көрсетілгендей, тәлкекке

айналдырылды. Соның нәтижесінде, қазіргі кезде парсы және

шағатай тілін білетін адамдар жоқтың қасы. Ал араб тілін

Совет заманында және тәуелсіздік алғаннан кейін оқыпүйренген

адамдар шағатай тіліндегі шығармаларды оқи да,

түсіне де алмайды; алтыншыдан, қазақ ғалымдарының көп

бөлігі Шыңғыз ханға моңғол деп қарап, оның тарихы түгелдей

және жан-жақты зерттелгенге санап, бұл тақырыпқа

зейін аудара қойған жоқ. Ал зейін аударғандары жоғарыда

айтылған себептерге байланысты шынайы тарихи деректерге

қолдарын жеткізе алмай және Кеңестік заманда қалыптасқан

шеңберлер мен ұғымдардан шыға алмай, шым-шытырық пен

шатасуларға толы көптеген туындыларды жазып тастады.

Соның нәтижесінде қазіргі кезде халқымыз өз тарихын өзі

түсіне алмайтын халға жетті.

Біздің шынайы төл тарихымыз жазылған «Жамиғ аттауарих»

тек жеті ғасырдан кейін алғаш рет 2018 жылы парсы

тілінен қазақшаға аударылып, ондағы түркілердің тарихы мен

олардың мұғул тармағынан шыққан әлем билеушісі Шыңғыз

хан мен оның ұрпақтары туралы аса маңызды мəліметтер мен

өте құнды деректерге енді ғана қолымыз жетіп отыр. Соның

бірі – осы қазіргі кезде қазақ халқының құрамына кіретін

Шыңғыз хан дәуірінде пайда болған екінші дулат атты атауға

ие ру туралы дерек.

Осы жерде оқырман назарын «Жамиғ ат-Тауарихтың»

авторының мұғулдардың шежіресі туралы қалай айтқанын

көрсете кетуді жөн көрдік: «Бұл (мәліметтерді) өтірік және

бос ойдан шығарулар деп есептеудің қажеті жоқ, себебі

мұғулдардың көне замандардан бері сондай дәстүрі бар, (яғни)

232


олар өздерінің шығу тегі мен шежірелерін (жаттап) сақтаған.

Сондай-ақ олардың өзгелерге ұқсап балаға жол көрсететін не

діни жамағаты немесе діні болмағандықтан, әрбір туған балаға

әкесі мен анасы оның руы мен шыққан тегі жайлы шежіресін

түсіндіреді. Сол үшін олар мұндай ережені әр кез (бұлжытпай)

сақтаған және қазіргі уақытта да бұл (ереже) олардың арасында

құрметтеледі. Және осындай дәстүр арабтарда да бар.

Осы себептен бұл тоғыз тармақтың әрбірі қандай атау мен

лақап (ат) алғаны анықталды. Қазір де олардың балалары мен

немерелері осы (атаумен) аталады әрі әулетінің (бастауы) осы

тармаққа дейін барады. Бұл тоғыз ұлдың (жасы) үлкен бесеуі

бір анадан болды (туылды), төртеуі басқа анадан (туылған) еді.

Олардың аттары және (әрбір) тармақ ұрпақтарының есімдері

келесідей (түрде) толық баяндалады» [244].

Бұл жерде әлем оқымыстылары түгелдей мойындаған,

«ортағасырлық энциклопедия» ретінде танылған «Жамиғ

ат-тауарихты» Шыңғыз ханның тікелей ұрпақтары мен

түркілер мен мұғулдардың шыққан тегін жақсы білетін

тарихшыларының қатысуымен, хандық қазыналарында

сақталған жазба деректерге сүйеніп жазылғанын, сондықтан

олар ешқандай күмән туғызбайтынын тағы да оқырмандардың

есіне саламыз.

«Жамиғ ат-тауарихтың» 762-бетіндегі дерек бойынша

Шыңғыз хан өзінің империясын ұлдары мен жақын

туысқандарына бөліп берген кезде, Қашғардан Әмударияға

дейінгі жерлер Шағатайдың үлесіне тигені белгілі.

Үгетай қағанның немересі Қайду хан мен онымен одақтас

болған Шыңғыз ханның ұрпақтары көшпенді болып, атабабаның

салт-дәстүрімен өмір сүруді мақсат тұтқан. Ал

Мөңке қаған бастаған екінші топқа кіретін Шыңғыз ханның

ұрпақтары отырықшылдық пен қалалық өмірді қалаған.

233

ШЫҢҒЫЗ ХАН


1269 жылы Қайду хан шақырған Талас құрылтайының

шешімімен Моғолстан (Осы кітаптың соңындағы №19 карта)

және Алтын Орда деген жаңа екі мемлекет пайда болады.

Шағатай ұлысы екіге бөлінеді, оның шығыс жартысындағы

жерлер Қайду хан құрған Моғолстан мемлекетінің қарамағына

өтеді. Ол жердің халқы өздерін моғол дар 229 деп атады. Ал,

Мавреннахр Әмір Темірдің дәуіріне дейін бірнеше әмірліктен

тұратын Шағатай ұлысы болып қала береді, олардың халқы

өздерін шағатайлар деп атады.

Қайду хан қайтыс болған соң (1302 жылы), бүкіл Шағатай

ұлысының билігі ешбір қантөгіссіз Қайду ханмен одақтас

болған Шағатайдың шөбересі Барақтың ұлы Дуаға өтеді. Дуа

мен оның ұрпақтарының билігі 1346 жылға дейін жалғасады.

Шағатай ұлысының ең соңғы ханы Қазан болады, оны 1346

жылы әмір Қазаған өлтіреді. Осы кезден бастап Шағатай

ұлысы Моғолстан мен Мавреннахр болып тағы да екіге бөлінеді.

Осы мемлекеттердің тарихы мен дулат руына қатысты аса

құнды мәліметтерді Мұхаммед Хайдар Дулатидің, Захир ад-

Дин Бабырдың, Әбілғазы Баһадүр ханның, Махмуд ибн Валидің,

Шараф ад-Дин Али Йаздидің, В. В. Бартольдтың, В. П. Юдин-

229

Осы жерден бастап Мұғулстан мен мұғул деген атаулар Моғолстан және

моғол болып аталады (тек осы тарауда ғана). Өйткені, XV ғасырда жазылған

«Зафар нама» мен XVI ғысырда жазылған «Тарих-и Рашидиде» Қайду құрған

мемлекеттің атауы Моғолстан, ал оның халқы моғолдар деп жазылған. Сондықтан

бұл тарауда XIV-XVI ғасырлардың тарихы қамтылғандықтан, біз ол атауларды

солай қалдырдық.

Моғолдар мен шағатайлар бірін бірі мұқатып ат қойған: шағатай моғолды

«жете» деп, ал моғол болса шағатайды «қараунас» – қара тобыр деп атаған.

«Зафар намада» Моғолстанды да Жете деп те атаған, ол мемлекетің әскерлерін

де жете әскерлері деп көрсеткен. Сонымен қатар, ол кітапта Тоғылық Темірді

Шағатай ханның нәсілінен болғандығы айтылады, оны Жете патшасы деп

көрсетеді. Тоғылық Темір 1330 жылы өмірге келген, ол он алтыға толғанда оны

қалмақтың ішінен Болатшы әмір алып келген. Ол он сегізге келгенде хан болған,

жиырма төрт кезінде мұсылман болған, 1363 жылы отыз төрт жасында дүниеден

өткен.

«Тарих-Рашидидің» 42-бетіндегі дерек бойынша, Тоғылық Темірге дейін

Шағатай ұлысында жүз жылдың ішінде сегіз хан патшалық құрған.

234


нің, К. А. Пишулинаның, Н. А. Аристовтың, О. Қараевтың,

А. Даут беков тың, А. Селеубаевтың, Өмірбек Шыныбекұлының

және басқа да ғалымдардың еңбектерінен оқуға болады.

Мұхаммед Хайдар Дулатидің бүкіл әлем ғалымдарына

танымал «Тарих-и-Рашиди» деген кітабының 397-398

беттерінде келесідей дерек келтірілген: «Қашғар уәлаятын

Шыңғыз хан жаулап алды. Шыңғыз ханның көңлі Иран мен

Тұранды және бар әлемді жаулап алу жорығын аяқтаған

соң тыныштанып, атажұртына қайта оралып, барлық басып

алған жерлерді төрт ұлына бөліп берді. Хәзәр һәм Қыпшақ

даласын түгелдей, бір жағы Рұм және мұхитпен, екінші жағы

Мавреннахр және Моғолстан шекарасымен шектесетін аумақты

үлкен ұлы Жошы ханға берді. Моғолстанды толық, Қара

Қытайды, Түркістан мен Мавреннахрды Шағатай ханға берді.

Қытайды толықтай Төлеге берді. Өзінің атамекені – негізгі

орда Қарақорым мен Қалмақты Үгетайға тапсырды. Әскер мен

әмірлерді де ол тағы осылай бөліп берді. Сол бөлінген үлесте

дулат тайпасы Шағатай ханның үлесіне тиді. Шағатай хан

Дулатқа Маңлай Сүбені тапсырды. Маңлай Сүбе 230 – «күнгей

жақ» деген мағынаны білдіреді. Маңлай Сүбе бір жағы Шашпен,

екінші жағы Шалыш, бір шеті Ыстықкөл және бір тарабы Сары

Ұйғырмен шектеседі. Осы қоршалған төрт тараптың ортасында

Қашғар мен Хотан орналасқан. Дулат арасынан бірінші

болып, аталған өлкеге иелік еткен әмір Байдаған болған. Әмір

230

«Маңлай Сүбе» туралы «Тарих-и Рашидидің» 35-бетінде тағы да мынандай

деректер бар: «Шағатай хан өз иеліктерін бөліске салғанда Болатшының атасы

Өртебураға «Маңлай Сүбені» берген. «Маңлай Сүбе» Қүнгей бет жағы болған,

оның шығысы Қусан және Тарбұғыр, ал батысында Шаш (Ташкент), Газ және

Фергана уәлаятының шеткі аймағы болған Жақышман (Жақсыман). Ал солтүстігі

Ыстықкөл, оңтүстігі Тұрфан мен Сары Ұйғырмен шектескен. Осы аймақты

Маңлай Сүбе деп атайды. Мұнда әмір Болатшы билік ететін. Сол заманда бұл

өлкеде бірнеше үлкен қалалар болған. Олардың ең үлкені Қашғар, Хотан, Жаркент,

Касан, Ахсикент, Әндіжан, Ақсу, Ат Басы, Қусан еді. Әмір Болатшы аталған

қалалардың ішінде Ақсуда тұратын».

235

ШЫҢҒЫЗ ХАН


Байдағаннан ұрпақтан-ұрпаққа, ғасырдан-ғасырға, перзенттенперзентке

мұра болып, айтылғандай мырза Әбу Бәкірге 231 дейін

жетті».

Осы үзіндідегі Мұхаммед Хайдар Дулатидің Байдаған деген

атасы Дулат арасынан бірінші болып сол өлкеге иелік еткені,

одан соң иелік ғасырдан-ғасырға, перзенттен-перзентке

мұра болып оның немере ағасы Әбу Бәкір мырзаға (ол туралы

деректер 231- сілтемеде көрсетілген) жеткені анық айтылған.

«Жамиғ ат-Тауарихта» дулат руының Шыңғыз ханның

төртінші атасы Түмбине ханның ұлы Боданжардың (Болшар

дуқұланның) ұрпағынан тарайтыны, ол рудың Шыңғыз

хан 41 жасқа келгенде (1196 жыл) құрған он үш күреннің

тоғызыншысының құрамына кіргені, бірақ сол кезде әлі

танымал болмағаны туралы жазылған (түпнұсқаның 206, 246,

329-330 беттері).

Демек, бұл деректер Түмбине хан өмірге келіп (1000

ж.), оның төртінші ұрпағы Шыңғыз хан алғашқы әскерін

жасақтаған мерзімге дейін (1196 ж.) өткен 200 жылға жуық

уақытта дулат руының әлі толық қалыптаспағандығын, соған

қарамастан сол кездің өзінде аталған әскердің құрамында

болғандығын көрсетеді.

Дулат руы Дулат деген адамнан тарайтыны түсінікті. Ал,

Дулаттың әкесі Тілеуберді (Жарықшақ), оның әкесі Бәйдібек,

231

Мырза Әбу Бәкір XV ғасырдың аяғы мен XVI ғасырдың бас кезінде Қашғар

уәлаятын билеген. Мырза Әбу Бәкір туралы «Тарих-и Рашидидің» 352-бетінде

былай көрсетілген: Әмір Сейіт Әлінің екі перзенті болған – Сансыз мырза және

Мұхаммед Хайдар мырза (Дулатидің атасы). Сансыз мырзаның екі ұлы болған:

Біріншісі – Әбу Бәкір мырза, екіншісі – Омар мырза. Сансыз мырза өлген соң,

бұл балалардың шешесін моғолдың әменгерлік-«йәнгалик» дәстүрі бойынша

Мұхаммед Хайдар мырза некелеп алады. Мұхаммед Хайдар мырза бұл әйелден

екі бала сүйеді. Үлкені – Мұхаммед Хұсайын (Мұхаммед Хайдар Дулатидің

әкесі), екіншісі – оның немере ағасы Сейіт Мұхаммед мырза. Әбу Бәкір мырзаға

Есенбұға ханның баласы Досмұхамед хан өзінің қарындасын береді. Әбу Бәкір

мырза Қашғар уәлаятын қырық сегіз жыл бойы баянды әрі тәуелсіз билейді.

236


оның әкесі Қараша екені тарихтан мәлім. Енді осы атауларды

«Жамиғ ат-Тауарихтың» 244-246 беттеріндегі Түмбине

хан туралы дастандағы «Сегізінші ұл – Боданжар (Болшар

дуқұлан). Оның ұрпағынан барлық дуқұлат руы тарайды» деген

сөйлемдегі «дуқұлат руы тарайды» деген сөздердің алдына

рет-ретімен қойып оқысаңыз, онда осы рудың Түмбине ханнан

Шыңғыз хан дәуіріне дейінгі шежіресі шығады: Түмбине хан-

Боданжар (Болшар дуқұлан)-Қараша-Бәйдібек-Тілеуберді (Жарықшақ)-Дулат.

Бұл шежіреден Бәйдібектің Түмбинеге шөбере екендігі

белгілі болады. Түмбиненің өткен мыңжылдықтың (1000 ж.) ең

бас кезінде дүниеге келгенін, біз жоғарыда шежіре санаудағы

әр буын 28 жылдан кейін пайда болады деген ғалымдардың

арасында қалыптасқан ұстанымды қолданып, есептеп

шығарған болатынбыз (осы кітаптың 228-беті). Ол есебіміз

Шыңғыз ханның 1227 жылы 72 жаста болғандығы туралы

дерекке негізделіп жасалған болатын. Ол есеп бойынша,

Шыңғыз хан өмірге 1155 жылы (1227-72=1155) келген болып

шығады. Ал Шыңғыз ханның төртінші атасы Түмбине 1000

жылы туылған болса, оның Боданжар (Болшар дуқұлат)

атты ұлы өмірге 1028 жылы (1000+28=1028) келген, оның ұлы

Қараша – 1056 жылы (1028+28=1056), оның ұлы Бәйдібек –

1084 жылы (1056+28=1084), оның ұлы Тілеуберді (Жарықшақ)

– 1112 жылы (1084+28=1112), оның ұлы Дулат – 1140 жылы

(1112+28=1140) туылған болып шығады. Яғни, Дулат Шыңғыз

хан мен оның ұлдарының замандасы болған.

Бәйдібектің Марау (бәйбіше), Зереп және Нұрила атты үш

әйелінен үш ұл мен жеті немересі болғандығы тарихтан мәлім:

Марау бәйбішеден Байтоқты, Зереп анадан Жалмамбет,

Нұриладан Тілеуберді (Жарықшақ). Осы үшеуінен Жеті

Арыс деп аталып кеткен жеті ұл тарайды: Байтоқтыдан –

Сарыүйсін; Жалмамбеттен – Шапырашты, Ошақты, Ысты;

Тілеубердіден – Албан, Суан және Дулат.

237

ШЫҢҒЫЗ ХАН


Бәйдібектің Домалақ ене аталып кеткен кіші әйелі Нұрила

1093-1166 жылдары өмір сүрген «Диуани хикметтің» авторы

Қожа Ахмет Яссауидің қызы болған.

Бәйдібектің ұрпақтары Шыңғыз хан дәуірінен кейін қалын

елге айналғаны мәлім. Оның ұрпақтарынан шыққан Ботбай,

Өтейбойдақ, Қарасай, Құдайберді, Төле би, Қазыбек, Өтеген,

Қойгелді, Сәмен, Сыпатай, Сүйінбай, Бекасыл, Жамбыл, Тұрар,

Кенен, Бауыржан атты ұлы бабаларымыз қазақ жұртына

кеңінен танымал. Солардың қатарында, тек қазақ халқына

ғана емес, бүкіл дүниежүзі халықтарына танымал, отыз жыл

бойы Қазақ Советтік Социалистік Республикасының басқарған

Дінмұхаммед Ахметұлы Қонаев пен ғасырлар бойы егемендікті

аңсаған халқымызды 1991 жылы Тәуелсіздікке жеткізген

Қазақстан Республикасының тұңғыш Президенті - Елбасы

Нұрсултан Әбішұлы Назарбаев бар.

Бәйдібек бабамыздың өмір сүрген дәуірін кейбір тарихшылар

біздің заманымызға дейінгі кезеңге (б.з.д. V-IV ғ.) апарады,

ал қалғандары оны біздің заманымыздың V-VІ ғасырларында

болған деп санайды. Кейбір тарихшылар оны би болған десе,

кейбіреулері хан болған деп жазады. Мұндай пікірлердің орын

алу себебі, біздің пайымдауымызша, осы күнге дейін Бәйдібек

бабамыздың өмір сүрген дәуірі туралы ңақты деректің

болмауына байланысты.

Жоғарыда келтірілген дулат руы туралы аса құнды

деректер тек 2018 жылы «Жамиғ ат-тауарихты» қазақшаға

аударғаннан кейін ғана белгілі болды.

Бүгінгі күні «Жамиғ ат-Тауарихтағы» бұл деректерді,

«Тарих-и Рашидидегі» Мұхаммед Хайдар Дулатидің Шыңғыз

ханнан жеті артықшылық алған атасы Өртебура мен

Шағатайдан Дулатқа үлес ретінде берілген «Маңлай Сүбе» деп

аталатын алып аумаққа иелік еткен тағы бір атасы Байдаған

мен олардың Моғолстан мемлекетін бір уысында ұстаған

ұрпақтары туралы деректермен сабақтастыра зерттеудің

238


нәтижесінде жаңадан жаңғырған дулат руының шежіресін

құруға қол жеткізіп отырмыз.

Бәйдібек бабамыз бен оның жоғарыда аталған және

аталмай қалған даңқты ұрпақтары жөнінде қазіргі кезде

кітаптар мен басқа да деректер жеткілікті. Сондықтан,

осы жерден бастап Бәйдібектің кіндігінен тарайтын дулат

руының тарихымен ғана шектелу дұрыс болатын шығар деп

шештік.

Жоғарыда аталған еңбектерден, бұл дулат руының тарих

сахнасына тек XIV ғасырда шыққанын байқауға болады.

«Тарих-и Рашидидегі» дерек бойынша, XIII ғасырдың

жетпісінші жылдары пайда болған Моғолстан мемлекетінің

тізгіні үш ғасырға жуық дулат руынан шыққан Өртебураның

ұрпақтарының қолында болған. Оның әмір Байдаған және

ұлысбегі Түлек, Болатшы әмір, Шамс ад-Дин, Камар ад-Дин

және Шейх Дәулет бес ағайынды немерелері мен олардың

ұрпақтары бірінен кейін бірі «Маңлай Сүбеге» иелік етіп,

Моғолстанның ұлысбегі (қазірше Премьер-Министр – Е.И.),

әмірі деген жоғарғы лауазымдарға тағайындалып, мемлекеттің

басқа да негізгі құрылымдары мен аймақтарына басшылық

еткен.

Болатшы әмір 232 Моғолстан мемлекетінің тағына 1348

232

Бұл Болатшы әмір «Тарих-и Рашидиде» Әмір Болат (Болатшы) дулат деп те

аталады. Бірақ кітаптың өне бойында Болатшы әмір деп жазылғандықтан, біз де

солай қалдыруды жөн санадық.

«Жамиғ ат-тауарихтың» 35-бетінде Рашид ад-Дин түркі руларының, оның

мұғул тармағының шығу тегі мен олардың тарихы жөніндегі деректерді Болат

чинсаннан алғанын атап көрсетеді (Ол туралы біздің кітабымыздың 12-бетінен

оқуға болады).

Болат чинсанның Құбылай қағаннан Ирандағы Арғын ханға 684 хижри жылы

(1285 милади жылы) елші болып барғаны туралы дерек «Жамиғ ат-тауарихтың»

1161-бетінде көрсетілген.

Чинсан деп «Жамиғ ат-тауарихтың» 906-бетіндегі дерек бойынша, найб және

уәзір болуы мүмкін болған ұлы әмірлерді атайды.

239

ШЫҢҒЫЗ ХАН


жылы Дуаның Есенбұға 233 деген ұлынан туған 16 жасар

Жоғарыда көрсетілгендей, Болатшы әмір аталары Өртебура мен Байдағаннан

мұра болып қалған «Маңлай Сүбеге» иелік еткен, 1348 жылы Моғолстан тағына

Тоғылық Темірді отырғызған, оның хандығын құрып, ол мемлекетінің ұлысбегі

болған, 1361 жылы өмірден өткен. Оның туылған жылы «Тарих-и Рашидиде»

көрсетілмеген. Оның баласы Құдайдад жүз жасаған адам. Соған қарағанда

Болатшы әмір де көп өмір сүрген және Қайду хан мен Қубылай қағандармен

замандас болған.

Белгілі башқұрт ғалымы Ахмет-Заки Уәлиди Тоғанның 1941 жылы Стамбулда

шыққан «Моғолдар, Шыңғыз және Түрктер» деген мақаласында: «Әуелде, Рашид

ад-Динде, моғол мен түрк тайпаларына, Шыңғыздың ата-бабаларына қатысты

риуаяттар автордың өз шығармасы емес. Бұлардың барлығы Құбылай қағанның

бауыршысы (яғни casnigi) болып, кейін Иран Елхандарына жіберілген, ол жерде

тарих пен шежіре істерімен шұғылданған моғол, дүрбен тайпасының бегі Пулат

Ака (немесе Пулат жыңсан) мен оның жанындағы бір ғалым моғол тарапынан

Шыңғыз әулетінде сақталған «Алтын дәптерде», тағы басқа құжаттарда кездесетін

мәліметпен бірге моғол тілінде әзірлеген. Сонымен қатар бұл мәлімет Рашид ад-

Дин мен бір ирандық ғалым хатшы тарапынан парсы тілінде де жазылған», – деп

айтады.

Бұл деректер, А-З.У.Тоғанның айтуынша, Рашид ад-Диннің «Fevaid-I Sultaniye»

деген еңбегінде жазылған.

Башқұрт ғалымы Тоған өзінің жоғарыда келтірілген мақаласында Болат

чинсанды Пулад Ака (Пулад жыңсан) деп атап, оны моғолдың дүрбен тайпасынан

деп көрсеткен. Біздің пікірімше, бұл жерде ол қателескен. Өйткені, біріншіден,

дүрбен руы Шыңғыз ханға қарсы шыққан, сондықтан ол ру түгелдей қырылған.

Екіншіден, атасы Шыңғыз ханға қарсы соғысқан дүрбен тайпасынан шыққан

адамды Құбылай қағанның бауыршы (ең сенімді) етіп ұстауы еш ақылға

сыймайды. Сондықтан Тоған өзінің мақаласында дулат руын дүрбен руымен

шатастырып алған деген тұжырым жасауға болады. Сонан соң, оның мақаласында

Болат чинсанның атауы мен мансабы түрікшеге Пулад Ака (Пулад жыңсан) деп

аударылған. Бұл парсы тілінен түркі тіліне аударылғанда атаулардың қалай өзеруі

мүмкін екенін көрсетеді. Сондықтан, бір адамның атауы басқа тілдерде басқаша

болып өзгеруіне таң қалуға болмайды.

Сонымен, біздің пікірімізше, түркілер мен оның мұғул тармағынан шыққан

Шыңғыз ханның ата-бабалары туралы тарихты мұғул тілінде Болатшы әмір

дайындаған. Өйткені, ол дәуірде Болатшы әмірден басқа Болат чинсанның

деңгейіндей адам ешбір кітаптарда кездеспейді.

Ал, Моғолстан мемлекетінің үш ғасырлық тарихын, Болатшы әмірдің бесінші

ұрпағы Мұхаммед Хайдар Дулати жазған.

233

Бұл Есенбұға – Шыңғыз ханның ұлы Шағатайдың шөбересі болатын

Барақтан туған Дуаның ұлы. Оны 1465 жылы Қазақ хандығын құрған Керей мен

240


немересі Тоғылық Темірді отырғызады. Оның астанасы

етіп Ақсуды белгілейді. Тоғылық Темір 24 жасында ислам

дінін қабылдайды 234 , өзінің қол астындағыларды да осы дінге

кіргізеді, жоғарыда аталған дулат әмірлерінің қолдауымен

мемлекет аясында тұрақтылық орнатып, халықтан салық

жинауды бір жүйеге келтіреді. 1360-1361 жылдары екі рет

Мавреннахрға жорықпен барады, ол ұлыстың барлық әмірлерін

бойұсындырады. Солардың ішінде барлас руынан шыққан жас

Әмір Темір де болады. Ол туралы Жете әмірлерінің ішінен

ханға еркін кіре алатын, өзінің ақылымен, асқан парасаты мен

айрықша қаблетімен ерекшелетін әмір Әмид Әмір Темірдің

батырлығы мен батылдығы жайында ханға баяндайды.

Тоғылық Темір өзінің ұлы Ілияс қожаны Мавреннахрдың

билеушісі етіп Самарқанда қалдырады. Ал Әмір Темірді Кеш

уәлаятына әмір етіп тағайындап, өзі Моғолстанға оралады.

Сол кезде Моғолстан мемлекетінің ұлысбегі Болатшы әмір

қайтыс болады. Болатшының орнына Тоғылық Темір оның

жасөспірім ұлы Құдайдадты тағайындайды.

Ілияс қожаның Мавреннахрдағы билігі көпке созылмайды.

Оның әскерінің басшылары оның әлсіздігін пайдаланып

жергілікті халықты тонауға кіріседі, содан соң Ілияс қожа

мен оның Мавреннахрдағы тірегі Әмір Темірге қарсы бүлік

шығарады. Осыны пайдаланып Әмір Темір Самарқанды тастап

шығады, жергілікті халықтың моғолдарға деген наразылығын

пайдаланып Мавреннахрдың билігін жеңіп алуға бел шешіп

кіріседі.

Жәнібек сұлтандарға Моғолстанның бір шетін бөліп берген Жүніс ханның ұлы

Есенбұғамен шатастырмау керек.

234

«Тарих-и Рашидидің»: 29-бетінде «Тоғылық Темірге дейін-ақ исламды

Барақ хан, одан кейін Кебек хан қабылдаған еді. Алайда осы хандар кезінде

моғол ұлыстарында ислам дами алмай құлдырап, жаһаннам ылдиына бет алды.

Ал дәулетті Тоғылық Темір хан бақытты моғол ұлысын ислам жолында толықтай

алға жетелеп отырды», – деп көрсетілген. Осы дерекке сүйеніп, Моғолстан халқы

ислам дініне 1356 жылдан бастап кірген деп айтуға болады.

241

ШЫҢҒЫЗ ХАН


Бұл кезде Ілияс қожа әкесінің қайтыс болғандығы туралы

хабар алады, сондықтан әкесінің тағына ие болу үшін ол

Моғолстанға аттанады. Сол кезде Әмір Темір мен әмір Құсайын

(Шағатай ұлысының соңғы ханы болған Қазанды өлтірген әмір

Қазағанның немересі) бірігіп Ходжент қаласының маңында

Ілияс қожаға шабуыл жасайды, сөйтіп оны тұтқынға алады,

одан көп құн алып, содан соң оны тұтқыннан босатып жібереді.

Тоғылық Темір 1363 жылы қайтыс болады. (О.Қараевтың

«Шағатай ұлысы. Қайду хан. Моғолстан» деген кітабындағы

дерек бойынша Тоғылық Темірдің және оның Бибі Кәрие деген

әйелі мен олардың бес баласының мазары Іленің бір саласы

болатын Қорғас өзенінің сол жағалауындағы Байнаман дейтін

аңғардың ең биік жеріне қойылған).

Камар ад-Дин мен оның ағасы Шамс ад-Дин басқарған

әмірлер Тоғылық Темірдің тағына оның ұлы Ілияс қожаны

отырғызады.

Ілияс қожа көп ұзамай қалың қолмен тағы да Мавреннахрға

аттанады. Құсайын мен Темірдің әскерін жеңеді, олар

Самарқанды тастап, Әмударияның ар жағына қашады.

Ілияс қожаның әскерлері 1365 жылы Самарқанды көп уақыт

бойы қоршап тұрады, бірақ оны ала алмайды. Сол кезде

оның әскерлерінің аттары оба індетінен қырылып қалады.

Сондықтан, Ілияс қожа қоршауды тастап, Моғолстанға

оралады. Бұл оқиға дулат әмірлерінің наразылығын тудырады.

1365 жылы Камар ад-Дин 235 Ілияс қожаның ордасына шабуыл

235

Камар ад-Дин дулат әмірлерінің ішінде ерекше тұлға болып саналады.

Ол өмірінің соңына дейін (1389 ж.) Моғолстанға он төрт рет жорықпен келген

Әмір Темір мен оның ұрпақтарымен соғысады, бірақ оны олар түпкілікті жеңе

алмайды. Ол өте дарынды, ержүрек және ақылды қолбасшы болған, соғыс кезінде

жердің ыңғайын (Шарын және сол сияқты тау шатқалдарын) шебер пайдаланған.

Жиырма бес жылға созылған соғыстарда, Әмір Темір мен оның ұрпақтары Камар

ад-Динді бірде бір рет қолға түсіре алмаған, ол әр кез жаудан сытылып кетіп

отырған. Камар ад-Дин өмірінің соңғы сәттерінде шемен ауруына шалдығады,

соның салдарынан қайтыс болады (Тарихи-и Рашиди», 77-78, 99-100 беттер).

242


жасап, бір күнде он сегіз хан мен ханзадаларды өлтіріп, өзі хан

атанады. Сөйтіп, мемлекетті басқару мен оның істерін жөнге

келтірумен айналысады. Алайда, әмір Камар ад-Диннің тағына

көз алартқан әмірлердің бәрі мүмкіндігінше оған қарсылық

көрсетуге тырысты.

Бұл кездері Мавреннахр жерінде де үлкен өзгерістер болды.

Әмір Темір өзінің одақтасы болған Мавреннахрдың

билеушісі әмір Құсайынды өлтіріп, билікті өз қолына алады.

Бірақ таққа өзі отырмай, Шыңғыз ханның ұрпағы болатын

Сүйер Ғатмышты (кейбір тарихшылар оны Сұрғатмыш деп

атайды) Мавреннахрдағы Шағатай ұлысының ханы етіп

жариялайды (осы ұстанымға Әмір Темір өмірінің соңына дейін

берік болады).

Осы сәттен бастап Тоғылық Темірдің кезінен басталған

Шағатай ұлысының билігі үшін күрес өрши түседі. Моғолстан

әмірлерінің Мавреннахрдың шығысына жасаған шабуылдарын

желеу етіп, 1375 жылы Әмір Темір жетеге, яғни Моғолстанға,

бет алады. Өте терең үш шатқалға бекінген Камар ад-Диннің

әскерін талқандап, оның ел-жұртын тонап, өзін ұлыстан қуып

шығады. Бұдан кейінгі отыз жылдың ішінде Моғолстанға

қарсы Әмір Темір бес рет рет, оның ұрпақтары тоғыз рет

жорық жасайды, халықты тонайды, оларды күйзеліске

ұшыратады, Ертіске дейін барып, ол жерде өз таңбасын

қалдырады, Камар ад-Диннің әскерлерімен сан рет шайқасады,

бірақ оны түпкілікті жеңе алмайды. Сөйтіп, Әмір Темір өзінің

өмірінің аяғына дейін Моғолстанды толық жеңе алмай және

оны Мавреннахрға қоса алмай кетеді.

1390 жылдан бастап Әмір Темір Таяу және Орта Шығыс

елдеріне жорықпен барады. Бұл кезден біраз бұрын, Камар ад-

Дин Моғолстан ханының тағына Тоғылық Темірдің ұлы Қызыр

қожаны отырғызады, ол қысқа мерзімде бүкіл Моғолстан

жерін қайтарып алады. Сол кезде Әмір Темір Қызыр қожаның

243

ШЫҢҒЫЗ ХАН


ұлы Шам-и Жаһанды тұтқыннан босатады. Бұған риза болған

Қызыр қожа өзінің қызын Әмір Темірге береді, сөйтіп олар бірбіріне

туыс болады.

Бұдан кейін де Тоғылық Темірдің мұрагерлері Камар ад-

Диннің ұлы Жахан-шах пен басқа да дулат әмірлерінің көмегімен

бірнеше рет Мавреннахрға жорық жасайды. Әмір Темірдің

ұрпақтары да сан рет Моғолстанға шабуыл жасайды. Соның

ең соңғысын Әмір Темірдің немересі Ұлықбек басқарады. Бірақ

ол да Моғолстанды жаулап ала алмайды.

1428 жылы Моғолстанның билеушісі, Қызыр қожаның

шөбересі Уәйіс хан 236 соғыста қайтыс болады. Оның орнына

оның ұлы Есенбұға отырады. Моғолстан мемлекетінің ұлысбегі

болып дулаттан шыққан Болатшы әмірдің ұлы Құдайдадтың

немересі Сейіт Әлі тағайындалады. Ал мемлекеттің барлық

ұлыстарының билігі оның туыстарының қолында болады.

Сейіт Әлі алғашқыда Әмір Темір әулетінің отыз мыңдық

әскерін талқандайды. Сөйтіп, Есенбұға Сейіт Әлінің

236

Уәйіс хан – Жүніс хан мен Есенбұға ханның әкесі, Шер Әлі Оғланның

баласы, Мұхаммед ханның немересі.

Әкесі Уәйіс хан қайтыс болған соң, 13 жастағы Жүніс хан тағына отырады. Бірақ

сол кездегі әмірлер бүлік шығарып, оның орнына Есенбұғаны қояды, ал Жүніс

ханды Ұлықбекке алып барады. Ұлықбек оны өзінің әкесі Мырза Шаһрухтың

жанына жібереді, ол оған құрмет көрсетіп, оны «Зафар наманың» авторы Шараф

ад-Дин Али Йаздидің тәрбиесіне береді. Сол кездегі аса данышпан ғалым болған

Йаздидің қасында ол он екі жыл болады, содан соң 41 жасқа келгенше Әзірбайжан

мен Иракта болады. Жүніс хан өзінің үш қызын Әмір Темірдің шөбересі Сұлтан

Әбу Саидтың үш ұлына (Сұлтан Аһмет мырзаға, Сұлтан Маһмұд мырзаға,

мырза Омар Шейхқа) ұзатады. 1455 жылы Сұлтан Әбу Саид (Жүніс ханның үш

қызының қайын атасы) оны Шираздан алдырып Моғолстанға жібереді. Жоғарыда

көрсетілгендей, Жүніс ханның әпкесі Орын Сұлтан ханум – Сейіт Әлінің әйелі,

Мұхаммед Хайдар мырзаның шешесі. Мұхаммед Хайдар мырза Есенбұға ханның

қызы Дәулет Нигар ханумға үйленген. Жүніс ханның Хуб Нигар ханум деген

тағы бір қызына Мұхаммед Хайдар мырзаның ұлы Мұхаммед Хұсайын үйленеді.

Сондықтан Мұхаммед Хайдар Дулати Жүніс ханға туған жиен, ал Әмір Темірдің

жоғарыда аталған шөбересі Әбу Саид ханның немерелерімен бөле болады. Бұл

деректер «Тарих-и Рашидидің» 130-131, 133, 140-беттерінде келтірілген.

244


көмегімен Моғолстанның жерін ойраттар 237 мен Әмір Темір

әулетінің әскерлерінен тазартады. 1450-1451 жылдары ол

Сайрамға, Түркістанға және Ташкентке шабуылдар жасайды,

Мавреннахрға басып кіріп, Әндіжанды бағындырады. Ал, сол

кездегі Мавреннахрдың билеушісі болған Әмір Темірдің шөбересі

Әбу Саид оған қарсы ештеңе істей алмайды.

Сол дәуірдегі қазақтар мен қазақ сұлтандарының

тіршілік ерекшеліктері туралы, бұл атаулардың оларға

берілу себебі хақында және олардың істерінің қандай салдары

болғандығы жөнінде «Тарих-и Ращидидің» 375-377 беттерінде

төмендегідей деректер келтірілген:

«Әбілқайыр хан 238 – Қыпшақ даласында түгелдей билігін

237

Ойрат – «Жамиғ ат-Тауарихтағы» дерек бойынша мұғул тайпасына жатады.

Қалмақ пен жоңғар – осы ойраттан тарайтын тармақтар.

«Тарих-и Рашидидің» 112-114 беттеріндегі дерекке қарағанда, моғолдар

қалмақтармен іргелес болған, қалмақтарды кәпір деп санаған, сондықтан олармен

үнемі соғысып келген.

238

«Тарих-и Рашидидің» беттеріндегі (226-232, 236, 297-330) дерек бойынша

Әбілқайыр – Жошының Шайбан деген немересінің ұрпағы, Дешті Қыпшақта

хандық құрған, оның қол астындағы халық ол кезде өзбек деген атаумен танымал

болған (Өзбек хан Жошының ұлы Батудың ұрпағы Меңгі Темір ханның немересі,

1280-1341 жылдар аралығында өмір сүріп, хандық құрған. Өзбек атауы оның

кезінен қалған). Әбілқайырдың дәуірінде бала әкеге, ағайын ағайынға қарсы шыға

бастайды. Әбілқайыр қайтыс болған соң, ағайын арасындағы қайшылықтар өте

шиеленісіп кетеді. Содан әркім әр жаққа тартты, текті адамдар немесе ел үмітпен

қарап отырған сұлтандар мен ханзадалар жан-жаққа бытырап кетті. Әбілқайырдың

Шаһ Бұдағ сұлтан деген ұлынан туған Шаһибек хан деген немересі алауыздықтан

әуре-сарсаңға түсіп, шарасыздықтан Мавреннахрға кетті (Шаһибек тарихта

Мұхаммед Шайбани хан деп те көрсетіледі, қазақ ханы Қасым ханның туған

бөлесі). Ол кезде ол елдің билігі Сұлтан Аһмет мырзаның (Әмір Темірдің немересі

Сұлтан Әбу Саидтың ұлы) қолында еді. Шаһибек оның Бұхарадағы билеушісі

әмір Абдоләлі тарханның қасына барып қызмет ете бастады. Сұлтан Аһмет мырза

мен Абдоләлі тархан бір мезгілде өлгендіктен, Шаһибек хан Түркістанға кетті.

Ол сондағы Сұлтан Маһмұд ханға (Жүніс ханның ұлы) қол созды. Сөйтіп ханның

көмегімен Шаһибек хан Бұхара мен Самарқанды өз билігіне алды, күннен күнге

күші арта түсті, әскерінің саны алпыс мыңға жетті. Игі жақсылар, сұлтандар мен

әмірлер, сонан соң Әбілқайыр ханның Қыпшақ даласында абдырап сергелденде

245

ШЫҢҒЫЗ ХАН


орнатқан кезде Жошы әулетінен шыққан кейбір тіміскішіл

сұлтандар одан келер бір пәленің исін сезіп қалып, оны орнынан

тайдырмақ болды. Керей хан, Жәнібек сұлтан сияқты кейбір

сұлтандар мен басқалар аз ғана топпен Әбілқайыр ханнан

қашып, Моғолстанға келді. Сол уақытта Моғолстан хандығын

билеу кезегі Есенбұға ханға жеткен еді. Есенбұға хан оларды

қатты құрметтеп, оларға Моғолстанның бір шетін белгілеп

берді. Олар осы жерден қауіпсіз жайлы қоныс тапты. Сөйтіп

тыныш өмір сүріп жатты.

Әбілқайыр хан дүние салғаннан кейін өзбектердің ұлысында

алауыздық пайда болды. Әркім мүмкіндіктеріне қарай қауіпсіз

һәм дұрыс өмір сүру үшін Керей хан мен Жәнібек ханды

паналады, олар осылай күшін нығайтты. Басында өстіп елден

қашып, олардан бөлініп жырылып қалып, біраз уақыт тарығып

әрі сергелдеңде болғандықтан, оларды «қазақ» деп атады. Бұл

лақап ат оларға осылай таңылды.

Керей хан қайтыс болғаннан кейін, хандық таққа оның ұлы

Бұрындық хан отырды. Жоғарыда аталған Қасым хан Жәнібек

жүрген елі, ол қай жерге жетсе де, оған келіп қосылып жатты. Оның масаттанғаны

соншалық өзінің қамқоршысын (Сұлтан Маһмұд ханды) құртуға бел буды. Ал

қамқоршысы өзі қамқорлығына алып жүргеннің алдында дәрменсіз болып шықты.

Ол шамасы жеткенше ханның әскерінен адамдарды бөлуге тырысты. Сөйтіп өзбек

әскеріне отыз мың моғол қосылды. Тақта отырған Темірдің ұрпақтары жеңілді.

Сонымен, 1500-1510 жылдардың аралығында Шаһибек бірте-бірте Әмудария мен

Сырдарияның аралығындағы Мавреннахрдың барлық дерлік қалаларын жаулап

алды. Сөйтіп, онымен келген өзбектердің жергілікті тұрғындармен сіңісудің

нәтижесінде «өзбек» атауы орныға бастады. Шаһибек 1510 жылы парсының

шаһы Исмайылдың (Шыңғыз ханның ұрпағы) қолынан қаза табады. Оның құрған

мемлекетінде оның туыстары билік жасайды.

«Тарих-и Рашидидегі» бұл деректер 1545 жылы жазылған. Одан кейінгі

дәуірлерде Шаһибек құрған мемлекет толығымен ыдырайды. XVII ғасырда ол

мемлекеттің аумағында Бұхара мен Хиуа (Хорезм) хандықтары, ал XVIIІ ғасырдың

басында Қоқан хандығы құрылады. 1876 жылы Қоқан хандығы жойылады, оның

аумағындағы жерлер мен халықтар Түркістан губернаторына бағындырылады.

Ал, Бұхара мен Хорезм Ресейге тәуелді болып қалады.

246


ханның баласы болатын әрі әкесі сияқты іс жағынан Бұрындық

ханды тыңдап, соған бағынатын еді. Керей ханның Бұрындық

ханнан басқа да көптеген ұлдары болған. Жәнібек ханның да

Қасым ханнан басқа балалары болған. Соның бірі Әдік сұлтан

еді. Жүніс ханның төртінші қызы Сұлтан Нигар, ханымды Мырза

Сұлтан Маһмұд ибн Сұлтан Әбу Саид мырза қайтыс болған соң,

Әдік сұлтанға берді. Ташкент ойрандалған кезде, Әдік сұлтан

Шаһибек ханнан қашып шығып, қазақтарға кетті. Сұлтан Нигар

ханым да оның соңынан ілесті. Әдік сұлтан сол күндері дүние

салды. Содан Сұлтан Нигар ханымды Қасым хан некелеп алды.

Әдік сұлтаннан кейін Қасым хан билікке қол жеткізді. Сөйтіп

Бұрындық ханға хандықтың атынан басқа ештеме қалған жоқ. Ең

ақырында Бұрындық ханды қуып жіберді. Сонымен Бұрындық

Самарқанға кетіп, жат өлкеде өлді.

Алайда Қасым хан Қыпшақ даласын түгелдей өзіне қаратып

алғаны соншалықты, Жошы ханнан кейін ешкім де ол сияқты

мұндай билікке қол жеткізген емес. Мысалы, әскерінің саны

мың-мыңнан (миллион) асатын еді. Ақырында 924 һижри қәмәри

(1518 милади) жылы қайтыс болды. Қазақ сұлтандарының

арасында тартыс басталды. Қасым ханнан кейін оның ұлы

Мамаш хан хандық таққа отырды. Ол шайқастардың бірінде

тұншықпадан өлді. Одан кейін Әдік сұлтанның ұлы Таһир хан

таққа отырды. Ол қатыгез адам болатын, қаталдығы өз шегінен

шыққан соң, елінің саны төрт жүз мың бола тұра одан бірден

безіп, бытырап кетті. Оның қара басы қырғыздардың арасында

жалғыз қалды, мүшкіл жағдайда қаза тапты.

Отыз мыңға жуық адам тағы да Моғолстанға жиналды.

Таһир ханның бауыры Бойлаш хан таққа отырды. Ең ақырында

сәтсіз тағдырдың қырсығынан соншама халықтан, міне бүгін

төртінші жыл болып барады, еш бір жерде із де қалмапты.

Отызыншы жылдары 930 һижри қәмәри (1524 милади) жылы

247

ШЫҢҒЫЗ ХАН


қазақ саны мың-мың (миллион) болатын. Қырық төртінші жылы

944 һижри қәмәри (1537 милади) жылы сонша халықтан бұл

жерде еш белгі қалмаған. Олар жөніндегі кейбір оқиғалар ханға

қатысты әңгімемізде келтіріледі. Ал қазақтың қысқаша ахуалы

баяндалып өткендей болды.

Қасым хан хандық атағының жарлығын өзіне алмай-ақ

жатқан кезде оның үстемдігінің күштілігі соншалықты жоғары

болғандықтан, Бұрындық ханды ешкім ауызға да алмайтын.

Алайда Қасым хан Бұрындық ханның жанында болуды

қаламайтын. Өйткені оның жанында болатын болса, оны

құрмет тұтуға тура келді. Егер де құрмет көрсетпеген жағдайда

сынға ілінетін еді. Ал құрмет тұтқан жағдайда, өзі іштей оған

бағынғанын мүлдем ұнатпайтын. Сондықтан Қасым хан одан

іргесін аулақ ұстайтын. Бұрындық хан Сарайшыққа қоныс тепті.

Қасым хан одан мүмкіндігінше қашық жүрейін деп Моғолстан

шекарасына кетіп қалды.

Қасым хан Қараталда қыстап, ерте көктемде өзінің туған

өлкесіне қайта оралмақ болған еді. Сонда бұған Кетебектен

бір кісі Сайрам әкімімен бірге келіп, Сайрамның кілтін оған

алып барып, оған тарту етті. Қасым хан оны қабыл алып, содан

моғолдар Йәнги деп атап жүрген Тараз жаққа бет алды. Өзінен

бұрын ол әмірлерінің бірін жіберді. Кетебек оған Сайрамды

тапсырды және өзі оның қызметіне кірді. Әрі Ташкентті алуды

үгіттеді. Қасым хан қалың қолмен Ташкентке бет алды. Сүйіншік

хан Ташкент қамалына тығылды. Қасым хан сонда барды.

Ташкент қамалында бір түн түнеп, қайтты. Ташкент маңына

шабуыл жасап, тапқанын тонап кетті. Сайрам айналасындағы

жайлауға малын жайды. Оған қатысты басқа жағдайлар ретіне

қарай айтылады» 239 .

239

Бұл үзіндіде келтірілген оқиғалар аса құнды деректердің қатарына жатады.

Өйткені, Қазақ хандығын қашан, қай жерде, кімдердің құрғандығын, олардың

билігі қанша уақытқа созылғандығын, өзбек-қазақ деген атаулардың қашан

248


Сонымен бұл деректерден мәлім болғаны – 1465 жылы

Есенбұға хан Моғолстан жерінің бір шетін Әбілқайыр ханнан

жәбір көріп, көмек сұрап келген Жошының ұрпақтары Жәнібек

пен Керей сұлтандарға бөліп береді. Сөйтіп, Жәнібек пен Керей

1465-1466 жылдары Шу мен Қозыбас өңіріндегі дулат жерінде

Қазақ хандығын құрады.

Осы жерден бастап бұл тарауда айтылған барлық

деректерді бізге жазба түрінде қалдырып кеткен Мұхаммед

Хайдар Дулатидің өмір баянына тоқтап өтуді жөн көрдік.

Мұхаммед Хайдар Дулатидің өзінің айтуынша, ол ел арасына

Мырза Хайдар деген атпен танымал болған, дулат руының

атақты әмірі Болатшы әулетінен шыққан. Оның шығу тегі

мына тәртіпте жіктеледі: Мұхаммед Хайдар Дулатидің әкесі –

Моғолстан ханы Сұлтан Маһмұд ханның тұсында Өртөбе деген

аймақты тоғыз жыл билеген Мұхаммед Хұсайын көреген 240 ,

оның әкесі – Қашғардың жиырма төрт жыл бойы әкімі болған

Мұхаммед Хайдар мырза көреген 241 , оның әкесі –Моғолстанның

ханы Есенбұғаның ұлысбегі Сейіт Әлі көреген 242 , оның әкесі –

пайда болғандығы туралы нақты деректер тек Мұхаммед Хайдар Дулатидің осы

«Тарих-и Рашиди» атты еңбегінде ғана жазылған. Бұл деректердің негізінде 2015

жылы біздің еліміз алғаш рет Қазақ хандығының 550 жылдығын кеңінен атап

өтті.

Аталған еңбектің 375-377 беттерінде қазақ деген атаудың қашан және не

себептен пайда болғандығы, қазақтар мен қазақ сұлтандарының тіршілік

ерекшеліктері, олардың істерінің салдары, қазақ халқының тарихында «Қасым

ханның қасқа жолы» деген атпен ерекшеленетін Қасым хан туралы өте құнды

деректер келтірілген. Оларды әр бір қазақ баласы білу керек деп ойлаймыз.

240

«Көреген» – ханның күйеу баласы дегенді білдіреді. Өйткені, Мұхаммед

Хұсайын көреген Жүніс ханның қызы Хуб Нигар ханумға 1494 жылы үйленген.

Оның ұлы Мұхаммед Хайдар Дулати өмірге 1499 жылы үш қыздан кейін келген.

241

Мұхаммед Хайдар мырза көреген Есенбұға ханның Дәулет Нигар ханум

атты қызына үйленген. Мұхаммед Хайдар мырзаның шешесі Орын Сұлтан

ханум Жүніс ханның әпкесі болған. Ол туралы деректер «Тарих-и Рашидидің»

133-бетінде көрсетілген.

242

Сейіт Әлі көреген Уәйіс ханның қарындасы Ұзын сұлтан ханумға үйленген.

249

ШЫҢҒЫЗ ХАН


Моғолстан ұлысындағы Қашғардың билеушісі Сейіт Ахмет,

оның әкесі Моғолстанның алты ханының (Қызыр қожа хан,

Шам-и Жаһан хан, Мұхаммед хан, Шер Мұхаммед хан, Уәйіс

хан) тұсында ұлысбек болған Құдайдад 243 , оның әкесі Тоғылық

Темірді Моғолстан тағына отырғызған әйгілі Болатшы әмір.

Ол – Шыңғыз ханның жарлығымен жеті артықшылық алған

Өртебураның ұрпағы.

Шағатай өз үлесін балалары мен жақын туыстарына

бөлген кезде, дулатқа қазіргі кезде төрт мемлекет сыйып

отырған «Маңлай Сүбені» берген.Ол өлкеге алғаш иелік еткен

– Болатшы әмірдің тағы бір атасы Байдаған әмір. Ол туралы

жоғарыда айтылған болатын.

Өртебура мен оның ұрпақтарының Шыңғыз хан мен Моғолстан

мемлекеттеріндегі мансаптары мен артықшылықтарын

«Тарих-и Рашидидің»103-105 беттерінде келтірілген төмендегі

деректерден көруге болады.

«Әмір Құдайдадтың арғы атасы Өртебура Шыңғыз хан

заманында оның жарлығы бойынша жеті артықшылық мансап

алған. Бірінші – дабыл, екінші – ту, түркше түмен ту немесе

нақара дейді. Үшіншісі – өз қызметшісінің екеуіне ол қосын ту

тапсырады. Әр қосын ту төрт қатар тудан тұрады, төртіншісі –

Жоғарыда аталған Жүніс хан мен Есенбұға хан – Уәйіс ханнының ұлдары.

Ары қарай олардын шежіресі былай жалғасады: Уәйіс хан ибн Шер Әлі оғлан

ибн Махмуд хан ибн Қызыр қожа хан ибн Тоғылық Темір хан ибн Дуа хан ибн

Есенбұға хан ибн Барақ хан («Тарих-и Рашиди», 33,129-130 бет).

243 «Тарих-и Рашидидің» 115-117 беттеріндегі дерек бойынша, әмір

Құдайдад өте тақуа және ұлы кісі болған, тоқсан жыл (1364-1447) билік жасаған,

Қашғар, Жаркент, Хотан, Ақсу, Бай және Құсанды толық билеген. Оның билік

құрған кезінде жиырма төрт мың шаңырақтың саны ешқашан кемімеген. 97

жасқа жеткенде әйелімен Меккеге қажылыққа кетеді. Меккеден Мәдинаға

барып Пайғамбардың қасиетті зиратына зиянат етеді, сол күні түнде сол жерде

қайтыс болады. Оның сүйегі Омар халифаның қабірінің аяғына жерленеді. Әмір

Құдайдад Меккеге кеткенде Уәйіс хан, оның орнына Құдайдадтың Мұхаммед

Шаһ деген ұлын қояды.

250


ханның мәжілісіне қорамсақ алып кіре алады. Хан мәжілісінде

моғул дәстүріне көреген ханнан басқа ешкімге қорамсақпен

отыруға рұқсат етілмеген, бесінші – бұғы немесе қоян аулауға

шыққанда нөкер болып қатысуына рұқсат етіледі. Алтыншысы

– мұғулдардың ұлысына әмір болады және ол мұғул ұлысының

сардары деп жарлықтарда тіркеледі. Жетіншісі – әмірлер бас

қосқан салтанат сарайда ол төрде, ал әмірлер екі жағынан бір

жебе бойы төменірек отырады.

Шыңғыз ханның Өртебураға берген жарлығындағы жеті

артықшылығы осындай еді.

Әмір Болатшы қалмақ жерінен Тоғылық Темірді алып келіп,

хан тағына отырғызғаны туралы бұдан бұрын айтылды. Содан

Тоғылық Темір сол жеті артықшылыққа тағы екеуін қосып,

тоғыз артықшылыққа жеткізген. Бір қосынның әмірін яғни мың

нөкері бар әмірді ханға айтпай-ақ басшылыққа тағайындауға, не

жұмыстан босатуға еркі бар және ол үшін ханның үкімі қажет

емес, екіншісі – әмір Болатшының ұрпақтары тоғыз қылмыс

жасағанға дейін жауапқа тартылмайды. Олардың ішінен біреуі

тоғыз қылмыс істеген кезде оны ақ боз жабағыға отырғызып,

жауапқа тартылатын орынға алып келеді. Аттың аяқ астына

құрмет көрсету үшін тоғыз ақ киіз төселеді және оның сөзін

барлас руының әмірі ханға жеткізеді, ал ханның сөзін арканут

руының әмірі жеткізіп тұрады. Тергеу жасап, оның тоғыз

қылмысы анықталып, кінәсі дәлелденгенде, оған өлім жазасы

кесіледі де күре тамырын қиып жібереді, әлгі екі әмір, әбден

жаны шыққанша, екі жағынан ұстап тұруға тиіс. Әбден қансырап

жан тапсырған кезде, әлгі екі әмір жыла-сықтап денесін алып

кетеді.

Тоғылық Темір осы нақты тоғыз артықшылықты дәлелдейтін

жарлыққа қол қойды. Мен сол Тоғылық Темір ханның жарлығын

көрген едім, ал ол дерек ретінде атадан атаға өтіп, әкемде (Алла

оны тозақтың отынан құтқарғай) қалған еді, Шаһибек ханның

251

ШЫҢҒЫЗ ХАН


аласапыранында жоғалып кеткен. Жарлық көктем мезгілінде,

доңыз жылы Құндызда моғол тілінде 244 әрі моғол жазуымен

жазылған еді. Осыған сүйене отырып Тоғылық Темір ханның

Құндызға дейін (жерлерде) билік еткенін болжаған болатын.

Ханның өмірі жайында ешкім ешнәрсе білмейді, ол туралы

«Зафар-намада» жазылғандардың бәрін мен осы тарихта

келтірдім.

Ал енді Қызыр қожа хан әмір Болатшының ұлы әмір

Құдайдадтың күш-қажыр жұмсауымен әмір Қамареддиннің

үрейлі қастандығынан құтылып 245 , хандық тағына отырғанда

ұлы атасының жеті артықшылығын қайта жаңартып, әмір

Құдайдад істерін реттеуде бұрынғы тоғыз артықшылыққа тағы

да үш артықшылық қосып, он екіге жеткізді. Біріншіден, той

күні ханның үш жасаулы ат үстінде сап түзеп тұрады. Ал әмір

Құдайдадтың бір жасауылы сап түзеп тұрады. Екіншіден, той

күндері бір кісі ханның оң жағында шарап құйылған кесесін

ұстап тұрады және әмір Құдайдадтың сол жағында бір кісі шарап

кесесін ұстап тұрады. Хан және Құдайдадтқа арналған екі кесе

оларға беріледі. Үшіншіден, жарлық хатына мөр қойылғанда,

Жарлық біткен жерге әмір Құдайдад мөрі қойылады, сол сөйлем

басталар жерге хан мөрі басылады. Осы он екі артықшылыққа

Қызыр қожа хан әмір Құдайдадтың атына жарлық берді.

Он екі артықшылық әмір Құдайдадтан кейін баласы әмір

Мұхаммед Шаһ көрегенге өтті. Әмір Мұхаммед Шаһтан кейін

немере інісі Әмір Сейіт Әлі көрегенге өтеді. Әмір Сейіт Әліден

кейін оның ұлы Мұхаммед Хайдар мырза көрегенге өтеді. Ал

Мұхаммед Хайдар мырзадан кейін оның баласы Мұхаммед

Хұсайын мырза көрегенге өтеді. Бұл Мұхаммед Хұсайын

244

Бұл дерек XIV ғасырда мұғул тіліндегі мұғул жазуы мемлекет деңгейіндегі

қолданыста болғандығын білдіреді.

245

«Тарих-и Рашидидің» 100-бетіндегі дерек бойынша емшек жасында болған

Қыдыр қожаны Қамареддиннің қастандығынан Құдайдаттың шешесі Мираға

аман алып қалады.

252


көреген мен пақыр Мұхаммед Хайдардың әкесі болған. Ел

арасында Мырза Хайдар атымен танымал болғанмын.

Әкем (Алла оны тозақтың отынан құтқарғай) шейіт болған

соң немере ағам Сейіт Мұхаммед мырза шейіттердің сұлтаны

Сұлтан Саид ханға барып қосылды. Саид хан /ұжмақ гүлзарында

мәңгі болғай/ немере ағама бұл артықшылықтарды бекітіп берді.

Ол жайлы осы «Тарих-и-Рашидидің» екінші кітабында толық

айтылады. Осындай бұл артықшылықтардың қолданылуы

Шыңғыз хан кезінде басталып 625 һижри қәмәри жылы (1228

милади) Сұлтан Саид хан қайтыс болғанға дейін және менің

немере ағам мүһәррәм айында 940 һижри қәмәри жылдың (1533

милади) 246 мерт етілгенге тамыз айына дейін созылды. Сұлтан

Саид ханның хандық кезеңі аяқталып, хандық кезек сұлтан

Әбдірашидке 247 жеткенде ол ата-бабалар тәртібін жоюға үкім

берді. Жаратушының даңқы артсын. Өйткені кезек маған келген

кезде мені біреуге құлдықта болудан, әйтеуір бір ханға мұқтаж

болудан құтқарды».

Мұхаммед Хайдар Дулатидің анасы – Хуб Нигар ханум

Жүніс ханның қызы, әйелі – Жүніс ханның үлкен ұлы Ахмед

ханның қызы, Сұлтан Саид ханның қарындасы. Ал Сұлтан

Саид хан болса Мұхаммед Хайдар Дулатидің әпкесі Әбиба

Сұлтан ханишке үйленген. Сондықтан осындай туыстыққа

байланысты Мұхаммед Хайдар Дулати, әкесі қайтыс болған

246

Шыңғыз ханның дулаттан шыққан әмір Өртебураға берген артықшылықтары

300 жылдан астам уақытқа созылған. Одан кейін бұндай артықшылықтар

Құдайберді бидің төрт атасы мен оның Әлібек биден туған немересі Төле бидің

ұрпақтарына дейін жалғасқан.

247

Рашид хан – Сұлтан Саид ханның ұлы. Сұлтан Саид хан 1533 қайтыс

болады. Оның тағына оның ұлы Рашид (Әбдірашид) хан отырады. Ол Мұхаммед

Хайдар Дулатидің айтуынша Моғолстанның соңғы ханы болған. Рашид хан

мен Мұхаммед Хайдар Дулати өте жақын туыс болғаны жоғарыда айтылған

деректерден белгілі. Соған қарамастан Рашид хан, өзінің бас әмірі болған

Мұхаммади барластың айтуымен Мұхаммед Хайдар Дулатидің немере ағасы мен

оның ұлдарын (хандыққа таласады деген күдікпен) қырып тастайды.

253

ШЫҢҒЫЗ ХАН


соң, Жүніс ханның немересі болатын Сұлтан Саид ханға барып,

жиырма төрт жыл бойы оның жанында болады, мемлекетінің

істерін жүргізеді және әскерге басшылық жасайды,1532 жылы

Тибетті бағындырады, 1533 жылы Кашмирді жаулап алады.

Бірақ өз әскеріндегі Мырза Әлі Тағай дегеннің алдауына сеніп

Кашмирді тастап кетеді. Сол кезде Сұлтан Саид хан қайтыс

болады. Мемлекет тағына оның ұлы Әбдірашид отырады. Ол

жоғарыда аталған Мырза Әлі Тағайдың жалған арызына сеніп

Мұхаммед Хайдар Дулатидің немере ағасы Сейіт Мұхаммед

мырза мен оның бала-шағасын және туысқандарын қырып

тастайды. Сондықтан, Мұхаммед Хайдар Дулати Моғолстанға

соқпай, Бадахшанды билеп отырған Мырза хан деген бөлесінің

баласы Сүлеймен шаһ мырзаға барады. Ол жерден Кабул

арқылы Үндістанға өтеді. Ол ел сол кезде Ұлы Моғолстан деп

аталған. Оның патшасы Мұхаммед Хайдар Дулатидің бөлесі

Бабырдың ұлы Камран болған. Камран Мұхаммед Хайдар

Дулатиді әскербасы етіп тағайындайды. Онын көмегімен

Мұхаммед Хайдар Дулати 248 1541 жылы Кашмирді екінші рет

бағындырып, ол мемлекетте он жыл бойы дербес патшалық

құрады. 1551 жылы бір шайқастың кезінде оқ тиіп кездейсоқ

қайтыс болады.

Біздің пікірімізше, осындай ұлы тұлға мен оның жазып

қалдырған асыл мұрасына біздің елімізде әлі күнге дейін керекті

248

Ұлы бабамыздың Кашмир аңғарындағы Сринагар деген қаласындағы

«Мазар Салатинге» деп аталатын сұлтандар мазарындағы қабірі мен оның осы

дәуірге дейін белгісіз болып келген «Жаһан наме» деген дастанын тек төрт

ғасырдан соң (1999) Қазақстандағы Дулатитанудың негізін қалаушы белгілі

ғалым Әбсаттар Дербісәлі іздеп тапқаны жұртшылыққа мәлім.

Мұхаммед Хайдар Дулатидің «Тарих-и Рашиди» атты еңбегін 1895 жылы

Лондонда алғаш рет парсы тілінен ағылшын тіліне Денисон Росс (1871-1940) аударған.

Содан соң ол кітапты өзбек ғалымдары 1996 жылы Ташкент қаласында

парсы тілінен орыс тіліне аударып, баспадан шығырған.

Ал қазақ тіліне ол кітап алғаш рет тек 2003 жылы ғана аударылған. Аудармашы

филология ғылымдарының докторы Ислам Жеменей. Оған бұл жұмыста демеушілік

көрсеткен белгілі мемлекет қайраткері Уәлихан Бишімбаев.

254


деңгейде мән берілмей келеді. Оның аты Тараз қаласындағы

мемлекеттік университет пен екі-үш қаладағы көшелерге ғана

берілген.

Біз, 1465 жылы құрылған Қазақ хандығының тарихын

оқырман жақсы білетініне сенімдіміз. Өйткені, Қазақ

хандығының 550 жылдығы аталып өткен 2015 жылының

қарсаңында және одан кейін де өте көп кітап, мақала, хабар

мен кинофильмдер шыққан болатын. Сондықтан, біз бұл

жерден бастап тек дулаттарға қатысты тарихи деректерді

ғана қысқаша баяндаймыз.

Қолда бар тарихи деректерге қарағанда, дулаттар барлық

кезде Шыңғыз ханның ұрпақтарынан шыққан хандарды қолдап

отырған, олар басқарған мемлекеттерде шынайы билік

жүргізген. Жоғарыда аталған Болатшы әмірдің ұлы Құдайдад

әмірдің бір өзі алты бірдей ханды таққа отырғызған. Солардың

қатарында Түркістанды түгел билеген, қазақ пен қырғыздардың

47 жыл бойы ортақ ханы болған еңсегей бойлы Есім ханның

орда биі, төрт атасынан бері би болған дулаттан шыққан

Құдайберді би 249 . Оның ұлы Әлібек би, одан бірнеше ханның

249

Есім ханның орда биі болған Құдайберді бидің төрт атасы мен оның

баласы Әлібек би мен немересі Төленің де төрт ханның тұсында би болуы,

біздің пікірімізше, жоғарыда айтылған дулаттан шыққан ұлы тұлғалардың

Шыңғыз ханмен аталас туыстығына, олардың сол дәуірлердегі айрықша қуатты

болғандығына, мансаптық, құқықтық және экономикалық артықшылықтарына,

сол кездің өзінде (қазіргі кезде төрт бірдей мемлекет: Қазақстан, Қырғызстан,

Өзбекстан, ҰСАР) орналасқан «Маңлай Сүбе» деп аталатын алып аймаққа иелік

етуіне, саяси ықпалдығына, дулаттан шыққан әмірлердің Моғолстан мемлекетінің

барлық билігін тізгінінде ұстауына, олардың тікелей қолдауымен Моғолстанда

хандық таққа отырған Әлем билеушісінің ұрпақтарының қыздарын алып, оларға

қыздарын беріп, төре тұқымымен құда-жекжат болғандығына, тағдыршешті

кезенде Керей мен Жәнібекке жер беріп, оларға Қазақ хандығын құруға және оны

нығайтуға қолдау көрсетіп, оларды шығыстағы ойраттар мен Әмір Темірдің ұрпақтарының

шақпыншылықтарынан қорғап тұруына тікелей байланысты болған.

Би деген мансаптық, құқықтық дәрежені білдіретін атау сонау Үйсін

мемлекетінің дәуірінен белгілі. Ол мемлекетті Күнбилер басқарғаны мәлім.

Содан соң бұл атауы бір себептермен жойылып кеткен. Өйткені, XIV-XVI

255

ШЫҢҒЫЗ ХАН


тұсында билік еткен Төле би. Сол кезден «Толық хандыққа тек

Есім хан ғана жеткен. Толық билікке тек Төле би ғана жеткен»

деген аталы сөз қалған.

Есім хан – Қазақ хандығының негізін салушылардың бірі

Жәнібек ханның ұлы Қасым ханның шөбересі 250 . Есім хан хандық

таққа 1598 жылы, Тәуекел хан қайтыс болған соң, отырғаны

тарихтан мәлім. Ал оның ордасы қазіргі Түркістан облысына

қарасты Төле би ауданындағы Сайрамсу, Қасқасу және

Қарасора өзендерінің бойында орналасқанын әрбір адам біле

бермейді (Осы кітаптың соңындағы №19 және №20 суреттер).

Белгілі археолог А. Н. Подушкин мен Қазақстан Жазушылар

одағының мүшесі, өлкетанушы Өмірбек Шыныбекұлының

айтуынша, Есім ханның ордасының тарихы оның хандық

құрған дәуірінен едәуір тереңде жатыр. Оның ордасының

маңайынан табылған әр түрлі заттардың пайда болған

ғасырлар аралығындағы Моғолстан мен Мавреннахрдың тарихы жазылған

«Тарих-и Рашидиде» би деген атау (мансап) немесе сөз бір де бір рет кездеспейді.

Ондай атау «Жамиғ ат-Тауарих» пен «Зафар намадада» жоқ. Сондықтан бұл

атау, біздің пікірімізше, тек XVI ғасырдың аяқ кезінде қайтадан пайда болған.

Яғни, билер институты Шыңғыз хан дәуірінде болмаған. Оның себебі, Шыңғыз

хан құрған мемлекет тек оның «Жаса» атты заңға негізделген әскери-әкімшілік

құрылымдардан ғана тұрған.

250

Бұл дерек Шәкәрім Құдайбердіұлының «Қазақтың түп атасы» деген

еңбегінен алынған: Жәнібек ханнан Қасым хан, одан Шығай хан, оның ұлы

Тәуекел хан, оның ұлы Есім хан (Кейбір деректерде Тәуекелді Есім ханның туған

ағасы деп көрсетеді. Біздің пікірімізше, Шәкәрім Құдайбердіұлы жасаған шежіре

дұрыс әрі шынайы). Есім ханның ұлы Салқам Жәңгір, оның Тәуке және Уәлибақы

деген екі ұлы болған. Тәуке хандық таққа отырғанда, Уәлибақы қапа болып

Үргеніштегі нағашысы Қайып ханға кетіп қалады. Уәлибақының ұлы Абылай

«қанішер» деген атқа ие болады. Абылай қанішердің ұлы – Көркем Уәли. Көркем

Уәлидің ұлы қазақтың хандарының ең атақтысы Абылай хан (Әбілмансұр).

Абылай жас кезінде жетім қалады. Оны Төле би тауып алып, өзінің қасына

алып, тәрбиелеп, ол жиырма жасқа келгенде тарихи аренаға шығарып, оны

хандық таққа отырғызады. Абылайдың ұлы Қасым хан. Ол – Кенесары мен

Наурызбайдың әкесі. Кенесары (1802-1847) – қазақтың Үш жүзінің соңғы ханы.

256


уақыт тары б.з.д. мың жылдықтарға меңзейді. Біздің пікірімізше,

Есім ханның өз ордасын жоғарыда аталған жерге

орналастыруының басты себебі ол жерде ежелгі замандарда

Түрк пен Мұғул ханның ордалары орналасқандығына байланысты

болған.

Есім ханның тікелей ұрпағы Абылай хан жас кезінде Төле

бидің түйелерін баққаны туралы дерек Бұқар жыраудың

жырларынан белгілі. Біздің пікірімізше, Төле би Абылайдың

шыққан тегін жақсы білген. Сондықтан, жетім қалған

Абылайды жас кезінде тауып алып, оны «Абылай қанішер» деп

аталып кеткен әкесінің жауларынан аман сақтау үшін оған

Сабалақ деген лақап ат беріп, оның шыққан тегін біліп қоймас

үшін жат көзден таса жерде ұстап, оған өзінің түйесін

«бақтырып» қойған.

Кезі келген кезде Абылайды саяси аренаға шығару үшін қазақ

халқының қалмақтармен болған тағдыршешті Аңырақай 251

шайқасына қатыстырған. Сөйтіп Абылайды хандық таққа

отырғызған. Абылай ханды қалмақтардың тұтқынынан

құтқарып алған да Төле би екені жұртқа мәлім.

Төле бидің аталас туысқандары, ұрпақтары Абылай хан

мен оның даңқты ұлдары Қасым мен Кенесарыға және басқа

да төрелерден шыққан тұлғаларға қолдау көрсетіп отырған.

Қазақтың әйгілі перзенті Мәшһүр Жүсіп «Қазақ баласы

оқыдым-тоқыдым десе де, Бекасыл хазырет бола ма» деген

өзінің естелігінде: «Жүсіп бауырым, мен әкеден жастай

қалдым, әкеміз Биболат ел таныған адам екен. Қоқан хандығы

пансат деген дәреже беріп, құзырындағы елге басшы қылыпты.

Абылайдың жұрағаттары Қасым мен оның ұлдары Есенгелді

251

Кейбір тарихшылар Абылайды Аңырақай шайқасына қатыспаған деп

санайды. Бірақ оның қалмақтардың батырымен жекпе-жекке шығып, оны

жеңгендігін мойындайды.

257

ШЫҢҒЫЗ ХАН


мен Санжарға мініске жылқы бердің деп Бекасылдың әкесі

Биболат Сарыбатырұлын Қоқан хандары қудаласа керек, ақыры

ажалына солар жетіпті» – деп жазады.

Бүкіл адамзаттың қымбат жауһарларының бірінен саналатын

«Зикзал» атты ғибратты мұраның авторы Бекасыл

Биболатұлының жақын туысы әрі шәкірті, Төле бидің бірге

туған бауыры Елібайдың ұрпағына жататын Қазанғап

Байболов (1891-1946), аталған ұстазынан алған тарихи

мәліметтердің негізінде «Еңсегей бойлы ер Есім» мен «Төле

бидің тарихы» атты дастандар жазғаны белгілі.

Қазіргі кезде туысқан қырғыз елінде де «Энчегер бойлуу

эр Эшим» деген дастан бар екені белгілі болды. Ол дастан

2020 жылы Халықаралық Түркі академиясында қазақшаға

аударылып, оқырманға жол тартты. Онда қазақ пен қырғыз

жұртының жігі бөлінбей, жұбы жазылмай бір шаңырақтың

астында, бір мемлекеттің туы аясында болған туыстық

дәуірінен хабар береді.

Мұхаммед Хайдар Дулатидің айтуынша, Енисейден ауып

бірнеше ғасыр Моғолстан мемлекетінің аумағында тұрған

қырғыздар саяси аренаға XVI ғасырда шыға бастаған. Сол

кездері Моғолстанда тұратын балық моғолдар мұсылман дінін

қабылдайды. Тек қырғыздар ғана өз дінінде қалады, сөйтіп

моғолдардан бөлінуге әрекет жасайды. Сондықтан әйгілі Төле

би: «Қазақ пен қырғыздың еншісі бөлінбей бір ел болып тұрған

заманында дүниеге келіп, екеуі ажырасқанын көріп өмірден

өткенім-өкінішім», деп айтқан аңыз да бауырлас халықтардың

терең тамырына сәуле шашып тұрғандай.

Есім ханның тұқымынан шыққан ең соңғы жоғары

лауазымды адам – 1927-1934 жылдары Қазақ АССР Орталық

Атқару Комитетінің төрағасы болған Елтай Ерназаров. Ол

қазіргі Түркістан облысының Төлеби ауданындағы Есім ханның

ордасынан 5-6 км жердегі Балдыберек деген өзеннің бойында

258


туып өскен және сол жерде жерленген. 1967 жылы Оңтүстік

елді мекеніндегі оның мазарының басына ескерткіш қойылған.

Елтай төренің туыстары әліге дейін сол жердегі Тасарық

деген елді мекенде тұрады. Көне көз қарттардың айтуынша,

хат танымайтын Елтай төренің сондай биікке көтерілуіне

себепші болған да дулаттар.

Біздің пайымдауымызша, аталған тұлғалардың бұлай билік

құруы және бірін бірі қолдауы, жоғарыда көрсетілгендей,

дулаттардың Шыңғыз хан әулетімен жақын туысқандығына

байланысты болған.

Сонымен, бұдан төрт мың жыл бұрын пайда болған түркі

тайпалары мен олардың ортағасырлардағы және одан кейінгі

замандардағы тармақтарының тарихы жазылған «Жамиғ ат-

Тауарих», «Тарих-и Рашиди», «Еңсегей бойлы ер Есім», «Төле

би тарихы» атты еңбектерді сабақтастырып зерттеулеріміз

нәтижелі болды деп санауға болады. Өйткені:

1. Осы күнге дейін белгісіз болып келген, дулат руынан

шыққан Болатшы әмірдің ХІV ғасырда Иранға барып, онда әлем

тарихын дайындаған әйгілі ғұлама Рашид ад-Дин басқарған

ғылыми топтың құрамында болып, «Жамиғ-ат-тауарихқа»

кіргізілген түркілер мен оның мұғул тармағынан шыққан

Шыңғыз ханның тарихын мұғул тілінде әзірлеп, оны кітаптың

бірінші тарауына енгізгені анықталды.

2. Шыңғыз ханның ұрпақтары құрған Моғолстан мемлекеті

мен Шағатай ұлысының үш ғасырлық тарихы мен Қазақ

хандығының қалай құрылғаны туралы аса құнды деректерді

әлем жұртшылығына мәшһүр еткен «Тарих-и Рашиди» атты

еңбектің авторы Мұхаммед Хайдар Дулатидің шежіресі

жоғарыда аталған Болатшы әмірге барып тірелетінін білдік.

3. Дулат руының жаныс тармағынан шыққан ғұлама

Бекасыл Биболатұлы жинаған деректерінің негізінде оның

шәкірті Қазанғап Байболов «Еңсегей бойлы ер Есім» және

259

ШЫҢҒЫЗ ХАН


«Төле би тарихы» атты XVI-XVIII ғасырлардағы қазақ халқының

тарихын қамтитын дастандар жазғаны белгілі. Қазіргі

кезде туысқан қырғыз елінде де «Энчегер бойлуу эр Эшим»

деген дастан бар екені белгілі болды. Ол дастан 2020 жылы

Халықаралық Түркі академиясында қазақшаға аударылып

оқырмандарға жол тартты.

4. Қазақ халқының шығу тарихына қатысты деректерді

тірнектеп жинап, атап айтқанда, түркілер мен оның мұғул

тармағынан шыққан Шыңғыз ханның тарихы жазылған

«Жамиғ ат-тауарих» атты кітаптың 1994 жылы Тегеран

қаласындағы «Ал-Барз» баспасы шығарған парсы тіліндегі 1528

беттен тұратын түпнұсқасын іздеп тауып, ол кітапты елге

әкеліп, оны Зәріпбай Жұманұлы Оразбайға өзіміздің ана тілімізге

аудартып, баспадан шығарып, ондағы Шыңғыз хан мен оның

ата-бабасының қоныстары мен туып-өскен жерлері туралы

ең басты деректерді ол кітаптың орысша аудармасындағы

деректермен салыстырып, оларға қатысты атаулардың

орысшаға аударылған кезде еш негізсіз Моңғол жеріне қалай

апарылып, қалай бұрмаланғанын анықтап, ол атауларды шетел

ғалымдарының көне карталары мен кітаптарынан тауып алып,

Шыңғыз хан мен оның ата-бабаларының қазіргі Қазақстан

Республикасының Шығыс Қазақстан облысының аумағында

өсіп-өнгендігін дәлелдеп, Шыңғыз ханның, Әмір Темір мен

қазақ халқының құрамына кіретін дулат руының шежіресі

Түмбине ханға барып тірелетінін және олардың өте жақын

аталас туыс екендігіне көз жеткізіп, осы айтылғандарды

өзгеріссіз, қоспасыз, түзетусіз реттеп, бір жүйеге келтіріп,

олардың дәлдігін тексеріп, керекті жерлеріне түсініктемелер

мен сілтемелер беріп, содан соң олардан қортындылар жасап,

көне және ортағасырларда болған оқиғаларды одан кейінгі

дәуірлерде орын алған тарихи деректермен сабақтастырып,

260


оларды қағаз бетіне түсіріп, оқырманға осы кітап арқылы

жеткізу Бекасыл Биболатұлының шөбересі Исақұлов Ержан

Бекбауұлының еншісіне тиіпті. Бұл істе оны Алланың өзі

қолдасын!

Дулаттар өзінің ата-бабаларының мыңдаған жылдар бойы

қасиетті мекені болған Алтай мен Моғолстаннан қол үзіп

қалғаны белгілі.

Мұхаммед Хайдар Дулатидің жоғарыда келтірген

деректеріне қарағанда, Әмір Құдайдадтың атамекені

Қашғарда болған. Ол Шыңғыз ханнан атасы Өртебураға меншік

ретінде берілген «Маңлай Сүбеге» Байдаған деген атасы мен

әкесі Болатшы әмірден кейін иелік еткен.

Біздің пікірімізше, Шыңғыз хан өзі жаулап алған жерлерін

ұлдары мен туыстарына бөліп берген кезге дейін, дулат руының

бастапқы ата-қонысы Жалаңаш көлдің маңайында болған. Ол

жерде әлі күнге дейін Дулат деген елді мекен мен Дулат деген

застава бар. Ол мекен мен заставаның аты 1969 жылы советқытай

шекаралық жанжалына байланысты дүние жүзіне

мәлім болғаны белгілі. Қазіргі Алматы облысында Қапал атты

аудан орталығы бар. Кезінде Қапал ауданы мен Қапал елді

мекені қапал руының арғы атасы Қапалдың құрметіне берілген.

Ал Қапал дулаттан тарайтын жаныс руының бір тармағы

болады.

1914 жылы шыққан «Карта коренных областей Туркестана»

деген картада Қаратал өзенінің Балқашқа құятын сағасының

оң жағалауында Дулат деген адамның мазарының орны

көрсетілген. Ол жоғарыда аталған Түмбине ханның жетінші

ұлы Боданжардан (Болшар дуқұланнан) бастау алатын дулат

руының атасы Дулаттың мазары болуы мүмкін. Бұл дерек

қосымша зерттеуді қажет етеді деп ойлаймыз.

И. Г. Андреевтың «Описание Средней орды кыргызкайсаков»

деген кітабында XVIII ғасырдың аяғында (1780

261

ШЫҢҒЫЗ ХАН


жылдары) Іле мен Қаратал өзендерінің аралығында Жаныс

болысы болғандығы туралы жазылған.

Қазіргі қазақ халқының құрамына кіретін Дулат руының

Сиқым, Жаныс, Ботбай және Шымыр деген тармақтары Іле

өзенінің бастауынан Тәжікстан шекарасына дейінгі таулы

аудандарды мекендейді.

Дулат руынан кезінде көптеген батырлар, мемлекет және

қоғам қайраткерлері шыққан. Олардың ішінде жоғарыда

аты аталған ұлы тұлғалардан басқа, қазақ халқына кеңінен

танымал Асанбай Асқаров, Төлепбек Назарбеков, Өмірбек

Бәйгелді, Мекемтас Мырзахметов, Шерхан Мұртаза, Асқар

Кулибаев, Сарыбай Қалмұрзаев, Әкім Тарази, Әбсаттар Дербісәлі,

Сәт Тоқпақбаев, Жеңіс Жұманбеков, Амалбек Тшанов,

Қалық Абдуллаев, Сатыбалды Ибрагимов, Қуаныш Төлеметов,

Шамша Беркимбаева, Қайрат Мәми, Мұсабек Әлімбеков,

Нартай Дүтбаев, Қайрат Қожамжаров, Молдияр Оразалиев,

Амангелді Момышев, Серік Қонақбаев, Бексейіт Түлкиев,

Тоқболат Тоғысбаев, Ерболат Төлепбай, Уәлихан Қалижан,

Нурлан Өнербай, Тұңғышбай Жаманқұлов, Мұрат Жолдасбаев,

Мүсілімбай Дайырбеков, Марал Ысқақбай, Ағабек Сүгіралиев,

Уәлихан Бишімбаев, Қылышбек Ізбасқанов, Мархабат

Байғұт, Жеңіс Мауленқұлов, Тынысбек Калменов, Зауытбек

Тұрысбеков, Өмірзақ Шөкеев, Болат Жылқышиев, Асқар және

Абылай Мырзахметовтер, Ерлан және Бейбіт Атамқұловтар,

Ерік Өтембаев, Дәулет Ембердиев, Ғалымжан Жумжаев,

Қосбасар Нұрбеков, Алик Шпекбаев, Сәуірбай Есжанов, Әнуар

Түгел, Шаймұрат Отарбаев, Қозы-Көрпеш Кәрбозов, Нұржан

Мырзалиев, Нұржан Жігітеков, Болат Қырғызбаев, Мейірхан

Жаманбаев, Әмірхан Естаев, Владимир Накисбаев, Сейітжан

Қойбақов, Жеңіс Сұлтанов, Ақжігіт Иса беков, Шерімхан

Шаңбаев, Тұрысбек Алиасқаров, Диханбек Сатылғанов,

Құрман Елубаев, Мәмбет Қойгелдиев, Дархан Қыдырәлі, Бейсен

262


Тұрдыбеков, Асқар Әзімбаев, Алтынсары Үмбеталиев, Қайрат

Молдасейітов, Әмірхан Сыпабеков және басқалар бар.

Шыңғыз хан Отырар қаласын қиратып тастады деген

деректің шындыққа жанаспайтындығы туралы

Аға буын мен қазіргі оқырмандардың санасында қазақтардың

ең көне қаласы Отырарды Шыңғыз хан қиратып тастады

деген ұғым қалыптасқаны белгілі. Ол шындыққа жатпайды.

Бұл туралы орта ғасырларда жарық көрген еңбектерде

нақты дәлел болатын деректер келтірілген. Солардың бірі

Фазлуллах ибн Рузбихан Исфаханидің 1509 жылы жазған

«Михман нама-и Бухара» («Бұхара қонағының жазбалары»)

кітабының 154-бетінде мына деректер келтірілген: «Бұрындық

хан 252 мен Шайбан ханның 253 аталастарының ортасында текетірес

жағдайлар көп болды. Солардың қатарынан, Мавреннахрды

жеңіп алудан бұрын бір оқиға болған еді. Түркістанның

иеліктері мен қалалары жеңіп алынған кезде, Отырар бекінісіне

билік мәртебесі патшалықтың қорғаушысы (Шайбан ханның

аталас бауыры) Мұхаммед Тимур сұлтанға тиесілі еді. Содан ол

мәртебелі Отырар бекінісінде өмір сүрген кезінде өзі өте жас

болғанына қарамастан Дешті хандарымен және сұлтандарымен

жауласу мен қырқысушылықтың қақпаларын ашты. Бұрындық

хан сұлтандармен және отыз мыңнан астам атты әскермен бірге

осы бекіністі мәртебелі Мұхаммед Тимур сұлтанмен бірге қоса

қоршауға алып, оған қарсы соғыс ашып, дұшпандықпен текетірес

бастады. Мәртебелі Сұлтан, даналық мәтелде «Арыстанның

күшігі де негізінде арыстан іспетті» деп айтылғандай, ол

кішкентай болғанына қарамастан қорқуға да, қамығуға да бой

252

Бұрындық Қазақ хандығының негізін қалап, оның бірінші ханы болған

Керей ханның ұлы. Ол туралы осы кітаптың 246-247 беттерінен оқуға болады.

253

Шайбан хан туралы 238-сілтемеде айтылған.

263

ШЫҢҒЫЗ ХАН


алдырмады, бекіністі қорғаудың әдіс-тәсілдері бойынша мықтап

күшейтті. Сөйтіп өз сұлтандық мерейінің жаңғырығын Дештілік

хандардың санасының құлағына жеткізді. Сосын қоршау ұзақ

уақытқа созылып кетті. Ал оның (Бұрындық ханның) әскері

болса әлсіздік пен мардымсыздықтан басқа ештеңе танытпады

және ешкім (ешбір батыр) бекініс тұрғындарына (әскеріне) күш

пен басымдылық көрсете алмады. Солайша, ол өзін майданда

әлсіз сезініп, ақыр соңында Бұрындық хан бұл мықты биік

қабырғалы бекіністі жеңіп алудан үмітін үзді де, алға көлденең

тартқан атты фарзинбандтан (ферзьді байлап қоюдан) 254

шығар ды (қоршауды тоқтатты) да, ол орыннан түрегеліп,

Дешті тарапқа бұрылды да, жаяу (жеңіссіз, құр қол) кетті.

Ал шындығында, бұл соғыс ойынында (Бұрындық ханға) мат

қойылып, ол жеңіліске ұшырады».

Осы деректен Отырар қаласы мен оның қамал қорғаны

1500-інші жылдары әлі қаз қалпында сау болғандығы, яғни

қиратылмағаны анық белгілі болады. Сондай-ақ, мұндағы

айтылған оқиға Шыңғыз хан Отырар қаласына келген кезден

арадан 289 жыл өткеннен кейін болған. Яғни Шыңғыз хан

Отырар қаласына хижра бойынша 616 жылы (м. 1220 ж.) келген

болатын. Ендеше, арадан 289 жыл өткеннен кейін де Отырар

қаласы мен оның қамал қорғанының әлі сау болуы – оның Шыңғыз

хан тарапынан қиратылмағандығын көрсетеді, сондай-ақ бұл

жазба деректе келген нақты дәлел болып табылады. Осыған

байланысты «Шыңғыз хан Отырар қаласын қиратты» деген

пікірді ешбір дәлелсіз айтылған, аңыз-әңгімелердің сарынына

құрылған бос әңгіме деп тануға болады. Сондай-ақ, ешбір

тарихи жазба дерек көздерінде «Шыңғыз хан Отырар қаласын

қиратты» деген дерек кездеспейді.

254

фарзинбанд – шахмат ойынында ферзьді байлап қою, яғни ферзь бен

шахты (патшайым мен патшаны) бірдей атпен «шанышқы» әдісімен ұстап алуға

айтылатын шахмат термині.

264


Қорытынды

Осы кітапты оқу барысында біз «Жамиғ ат-тауарих»

пен «Зафар намадағы» түркі тайпаларының шығу тегі,

дамуы, тіршілігі, өмірлік салт-дәстүрлері, мекенжайлары мен

атақоныстары, оларға қатысты елеулі оқиғалар, түркілердің

мұғул деген тармағынан шыққан Шыңғыз хан мен оның

аталас туысы Әмір Темірдің шежірелері мен олардың атабабаларының

тарихы туралы деректермен таныстық.

Бұл кітаптардағы деректер Нұх (а.с.) заманынан бастап

Шыңғыз хан дәуіріне дейінгі 4-5 мың жылдықты 255 қамтиды.

Ал, ол кітаптардың жазылған уақытынан берінің өзінде 6-7

ғасыр 256 өтіп кетті.

Енді, аталған кітаптардағы келтірілген деректердің

ішінен нақты мәліметтер мен сілтемелерді іріктеп алып,

оларды бір жүйеге келтіріп, қажет болған жағдайда олардағы

бұрмаланған, уақыт келе өзгерген және ұмыт болған жер-су

атауларына берілген түсініктеме мен сілтемелерді тағы да

қайталап оқып, олардан тұжырымдар жасап, қорытындылар

шығарамыз.

1. Нұхтың (а.с.) ұлы Яфас топан судан кейін Уртақ пен

Куртақтың баурайына келіп, сондағы Талас пен Сайрамның

аралығындағы Қарақұрым деп аталған аймақта көшпенді

болып өмір сүрген. Оны «Әль Түрк» – Түрктің атасы (және

Абулжа хан) деп атаған. Жоғарыда аталған өңірде өсіпөнген

өзінің ұрпақтарын ол солтүстікке, солтүстік шығысқа,

солтүстік батысқа аттандырған. Яфастың Түрк деген

ұлынан тараған ұрпақтардың барлығын «түркілер» деп, ал

255

Әдетте ғылыми еңбектерде қорытындыда сілтемелер қолданылмайды. Бұл

тарауда барлық сілтемелерді қортынды деректерді оқып түсінуге жеңіл болу

үшін тиісті жерлерде қайталап беріп отырдық.

Бұл дерек «Жамиғ ат-тауарихтың» түпнұсқасындағы 147-бетінде келтірілген.

256

«Жамиғ ат-тауарих» 1300-1316 жылдары, «Зафар нама» 1419-1425 жылдары

жазылған.

265

ШЫҢҒЫЗ ХАН


олардың жалпы өмір сүрген аумақтарын «Түркістан» 257 деп

атаған. Түрк түркілердің ең алғашқы патшасы болған. Ол

Түркістанда алғаш рет хандық түзім мен мемлекетті басқару

үрдісін енгізген. Әлемде өмір сүріп жатқан түркі тектес

халықтардың барлығы оның ұрпағы болып саналады [«Зафар

нама», 41-44 беттер].

Сондықтан, түркілер адамзат баласының ең көне халықтарының

қатарына жатады. Түркістан түркі халықта рының

қара шаңырағы, ата қонысы, алтын бесігі, көбейіп тараған

құтты мекені болып табылады.

2. Түрк құрған хандық түзім ұрпақтан ұрпаққа мұрагерлік

жолменен жалғасып отырған (Түрк-Алынжа-Дебақуй-Гук-

Алынжа хан-Мұғул хан...). Алынжа ханның ұлдары Татар

мен Мұғул егіз болған, олардың аттары Татар мен Мұғул

тайпаларының атауына айналған. Осы Татар мен Мұғулдан

хандар династиясы бастау алады. Татар тармағынан сегіз,

Мұғул тармағынан тоғыз билеуші шыққан.

Түрктің ұрпағы Мұғулдың құрған мемлекеті «Мұғулстан» 258

деп аталған [«Зафар нама», 44-46 беттер].

257

Түркістан – екі сөзден тұрады: «Түркі» және «стан» сөздерінен құралған.


«Түркістан» – Түрк мемлекеті дегенді білдіреді.

258

Мұғулстан – екі сөзден тұрады: «Мұғул» + «стан» сөздерінен құралған.


«Мұғулстан» – Мұғул мемлекеті дегенді білдіреді. Бұл Мұғулстан мемлекеті,

Түркістан мемлекеті сияқты, Алатау мен Қаратаудың баурайында пайда болған.

Ол туралы «Зафар наманың» 46-бетінде көрсетілген. Сондықтан мұғулдар Алатау

мен Қаратауды түпкі атақоныс деп санайды.

Бұл деректі есте сақтау қажет.

Бұл жерде қалайша Алатау мен Қаратаудың аймағында Түркістан және

Мұғулстан деген екі бірдей мемлекет өмір сүрген деген сұрақ туындауы мүмкін?

Біздің пікірімізше, ол замандардағы мемлекеттерді қазіргі кездегі мемлекеттермен

салыстыруға болмайды. Ежелгі замандарда бір тайпаның өзі бір мемлекет болған.

Мысалы, б.з.д. II пайда болған Үйсін мемлекетінің халқының саны небәрі 600 мың

ғана болған. Сондай-ақ, орта ғасырларда қаңлылардың, керейттердің, наймандардың,

үңгіттердің, таңғұттардың, бекіріндердің, қырғыздардың да өз мемлекеттері

мен патшалықтары болған.

266


3. Мұғул ханнан кейін таққа отырған оның ұлы Қара хан

Уртақ 259 пен Куртақ 260 аумағындағы Қарақұрымды мекен еткен

[«Зафар нама», 46-бет].

4. Қара ханның ұлы Оғыз хан 261 Алла (Тәңір) жолын

таңдайды. Сондықтан халық екіге бөлінді, оған қосылмаған

әкесі, бауырлары мен немере ағайындары ұлыс пен әскерге

таласады.

Соңында Оғыз жеңіске жетеді: Талас пен Сайрамнан

Бұхараға дейінгі аймақты иеленеді. Оған бірікпеген кейбір

немере ағалары мен бауырлары және жиендері Оғыздың шығыс

жағына (яғни, Таластың шығысына) орналасады.

Оғыз өзінің туған бауырларына, кейбір оған қосылған немере

аға-інілері мен қауымдарға «ұйғыр» (бірігу-көмек беру дегенді

білдіреді), «қаңлы», «қыпшақ», «қарлық», «қалаш», «ағаш

259

Уртақ – қазіргі Алатаудың бір сілемі. XX ғасырға дейінгі карталарда Қазығұрт

тауларынан басталып, Талас өзенінің сол жағалауындағы тау сілемдерімен

ұштасатын таудың атауы Уртақ болған (Карта Киргизской степи. Санкт-Петербург,

1866 г. и карта Центральной Азии. Атлас Андреаса. Германия. 1898 г.).

Кейіннен ол таудың атауы Талас Алатауы болып өзгерген. Қазіргі кезде ол тау

Түркістан, Жамбыл және Алматы облыстарының аумақтарындағы Алатаудың бір

сілемі болып табылады.

260

Куртақ – қазіргі Қаратаудың көне аты. Куртақ (Куртау) – Хан тағы тауы.

Түркі-қадымша тілінде «кур» сөзі мен «куз» сөзі бір түрлі мағына, яғни «тақ»,

«хан тағы» деген мағынаны аңғартады. Сондықтан Куртау деген сөзден Хан тағы

тауы деген мағына шығады. Бұл тау – қазіргі кездегі Түркістан мен Жамбыл

облыстарының аумағындағы Қаратау тауы. Кентау қаласы маңында Қаратаудың

бір сілемі болып саналатын Хан тағы атты тау бар. Алатау мен Қаратаудың бірбірімен

ұштасатын жері қазіргі Түркістан облысының Түлкібас ауданы. Бұл аудан

Тараз бен Сайрам қалаларының аралығында орналасқан. Ол жер қазіргі дәуірде

Түлкібас аталғанымен, оның ежелгі замандарда Түркібас деп аталғандығы жайлы

көптеген ауызекі деректер бар. Сондықтан, біздің пікірімізше, Түркібас деген атау

– баяғыдағы түркілердің ең алғашқы ата қонысы болған алтын бесігін меңзейді.

261

Түркі халықтарындағы бір Аллаға деген сенім Оғыздан басталады. Оның

шежіресі Түркке барып тіреледі. «Жамиғ ат-тауарих» пен «Зафар намадағы»

деректерге негізделген біздің есебіміз бойынша, Оғыз б.з.д. XVIII ғасырда өмір

сүрген. Ол туралы осы кітаптағы бірнеше сілтемелерде айтылады.

267

ШЫҢҒЫЗ ХАН


ері» деген лақап аттарды береді, кейіннен олар сол аттас түркі

тайпаларының аттарына айналады 262 [«Зафар нама», 49, 50, 51

беттер; «Жамиғ ат-тауарих», 49, 51-54 беттер].

5. Оғыздың дәуіріне дейін пайда болған халықтар және оған

қосылмаған оның немере ағалары Ор хан, Көз хан, Көр хан және

оның бауырлары мен олардың балаларынан тараған қауымдар

екі бөлікке бөлінеді: біріншісі – ол рулардың шығу тегі жайлы

олардың өте көне болуына байланысты ештеңе белгілі емес;

екіншісі– бұл рулар жайлы (барлығы) егжей-тегжейлі белгілі.

Шығу тегі жайлы олардың өте көне болуына байланысты

егжей-тегжейлі белгілі емес қауымдар мен тайпалар келесідей

екі тармаққа бөлінеді.

Бірінші тармақ: жалайыр, сунит (сүнит), татар, меркіт,

курлүут (күрлеуіт), тулас, тумат (тұмат), булуғачин (бұлағашын),

карамучин (керемүшін), урасут (ұрасұт), тамғалиқ (тамғалық),

тарқут (тарғұт), ойрат, барғут (барқұт), қури (қоры), тулаңқит

(төлеңгіт), күстемай, орман урийаңқаттар (орман ұраңқайлар),

қурұқан (құрқан) мен сұқайұт (сұқайыт) 263 .

Екінші тармақ: керейт, найман, үңгіт, таңқут (таңғұт), бикрин

(бекірін), қырғыз 264 [«Жамиғ ат-тауарих», 41-43 беттер].

262

Бұл түркі қауымдары, рулары мен тайпалары Оғыздың кезінде, яғни б.з.д.

XVIII ғасырда пайда болған. Өйткені, жоғарыда аталған лақап аттарды оларға

Оғыз берген.

263

Шыңғыз хан дәуірінде бұл түркі тайпалары «мұғул» деген атауға ие

болған. Оған дейін олардың әрқайсысының өзінің ерекше атауы мен лақаптары,

басшылары мен әмірлері болған. Олардың жұрты мен тұрақтайтын орындары

белгілі жерлерде болған («Жамиғ ат-тауарих», 65-бет). Біздің пікірімізше, бұл

тайпалар Оғыз өмір сүрген дәуірге дейін, яғни б.з.д. XVIII ғасырдан бұрын пайда

болған.

264

Шыңғыз хан дәуіріне дейін бұл түркі тайпаларының жеке патшалықтары

мен мемлекеттері болған. Олардың бірінші тармақтағы аталған түркі және мұғул

тайпаларымен аса байланыстығы мен жақын туыстығы жоқ, бірақ өздерінің

түр-келбеті мен тілі бойынша оларға жақын болған («Жамиғ ат-тауарих», 111-

бет). Бұл тайпалардың шығу тегі, біздің пікірімізше, бірінші тармақтағы аталған

тайпалардың шығу тегіне ұқсас, яғни олар да Оғыздың заманына дейін пайда

болған тайпалар.

268


6. Оғыз өзіне қарастылардың барлығын тек бір Аллаға

иман келтіруге бойұсындырады. Ал қарсыластарымен жетпіс

бес жыл бойы соғысады, сөйтіп оларды шашыратып жіберді.

Сонда ол қауымдар Оғыз хан құрған мемлекеттің шығысындағы

аймақтарға қарай кетеді. Оларға Татар патшасы көмектеседі.

Оғыз хан олардың соңынан қуалай отырып Қытай аумағына

дейін барады. Нәтижесінде сол аймақтағы барлық түркі және

мұғул қауымдары мен тайпаларын бойұсындырады.

Оғыз өзі асырап алған перзенті Қыпшақты өзіне қарасты

адамдарымен бірге батыста көтеріліс шығарған итбарақтардың

уәлаятының ортасына (Мамақ деген жердің

маңайына) орналасу үшін жіберді. Сол кезден қыпшақтардың

жайлаулары мен қыстаулары сол аумақтарда болады. Ол

жерлер кейіннен Дешті Қыпшақ деп аталды. Ал, ұйғырлар

қауымына, өзі (Оғыз) жорықтардан оралған уақытқа дейін,

мемлекеттің шекараларын қорғауды тапсырады.

Осылайша, жоғарыда аталған тайпалар мен қауымдар

сол заманнан бастап сол жерлерде тұрақтанады, түрлі

тармақтарға бөлініп, көбейеді 265 [«Зафар-нама», 49-50

беттер].

7. Сонымен қатар, Оғыз Иран, Шам, Мысыр, Рұм, афранж 266

бен тағы басқа аймақта орналасқан елдердің бәрін бағындырады.

Сонан соң өзінің асыл жұрты (түпкі атақонысы) Уртақ пен

Куртаққа 267 қайтып оралды [«Жамиғ ат-тауарих», 55-бет].

8. Оғыздың Күн, Ай, Жұлдыз, Көк, Тау және Теңіз атты

ұлдары болған. Олардың алғы үшеуін Бозоқ, қалғандарын Үшоқ

265

«Зафар наманың» 49-50 бетеріндегі осы деректерден біз жоғарыда аталған

түркі және мұғул тайпаларының Қытайдың солтүстігіне, ал қыпшақтардың батыс

аймақтарға барып қоныстанғандарының себептерін білдік.

266

Афранж – франк халықтары мен батыс герман тайпаларының ортағасырлық

атауы.

267

Бұдан шығатын қортынды – Оғыздың ордасы да Алатау мен Қаратауда

болған.

269

ШЫҢҒЫЗ ХАН


деп атаған. Осы алты ұлынан Оғыз жиырма төрт немере

көреді, бұлардың жартысы әскердің оң қанатын, жартысы

сол қанатын ұстайды. Бұлардың есімдері мен лақап аттары

кейіннен олардан тараған сансыз тармақтардан шыққан

тайпалардың аттарына, ұрандарына айналады.

Патшалық пен мал-мүлікке таласпауы үшін олардың

әрқайсысына тиесілі мансап (лауазымы), жол, атауы мен

лақап аты, белгісі мен таңбасы беріледі және еттің қай бөлігі

қай тармақтың сыбағасы болатыны нұсқалады. Сондай-ақ сол

жиырма төрт тармақтың әрбіріне аң немесе жануарды унқун

(құт) етіп бекітеді. Сол заманнан бері рудың унқуңы болған

аң сол рудың адамдары үшін қасиетті болып саналады, олар

ол жануардың етін жемейді және оған қастық жасамайды

[«Зафар нама», 52-53 беттер; «Жамиғ ат-Тауарих», 56-58

беттер].

9. Оғыз бен оның балаларынан, олардың тармақтарынан

бастау алған тайпалардан ұзақ уақыт бойы көптеген патшалар

шыққан, сөйтіп, әр дәуірде аттары аталған жиырма төрт

тармақтың ішінен құдыретті де дәулетті бір патша пайда

болған және оның әулеті ұзақ уақыт патшалықты ұстаған.

Сөйтіп, көп жыл бойы патшалық Салур (Көк ханның ұлы)

тармағында болады. Мұнан соң патшалық Аймур (ол да Көк

ханның тұқымы) тармағынан өтеді. Кейіннен өзге тармақтардан

да даңқты патшалар шыққан, олар да ұлық әрі аса құдыретті

болған. Тұран мен Иран өңірлерінде төрт жүз жылға жуық

патшалық еткен және Мысырдың алыс аймақтарынан Қытай

шекарасына дейінгі халықтар олардың билігінде болған Селжук

әулетінің сұлтандары мен ата-бабалары Қынық (Теңіз ханның

ұлы) тармағынан болған [«Жамиғ ат-тауатих», 62 бет].

10. Оғыз қайтыс болған соң, оның өсиетіне сәйкес, тақ

оның ұлы Күн ханға, одан Ай ханға, одан Жұлдыз ханға, одан

оның ұлы Меңлі ханға, одан Теңіз ханға, одан Ел ханға өтеді.

270


«Ел хан сол кездегі Түркістан мен Мавреннахрдың патшасы

Тур мен оған одақтас болған татардың патшасы Сайунж ханның

әскерлерімен соғысады. Сол соғыста Ел ханның ұлы Қиян, оның

нағашысының ұлы Нүкүз бен олардың некелі әйелдері ғана тірі

қалады. Бұл оқиғалар, Оғыз хан қайтыс болғаннан кейін, арадан

мың жыл өткенде болған [«Зафар нама», 49-56 беттер].

Ал «Жамиғ ат-тауарихта» бұл оқиға былай баяндалады:

«Шамамен қазіргі (уақыттан) екі мың жылдай бұрын 268 , көне

заманда мұғул аталған ру мен басқа түркі рулары арасында

келіспеушілік орын алып, соңы соғыс пен шайқас мұғулдардың

жеңілісімен аяқталды. Құрметті де, шыншыл сөзді кісілердің

(жеткізген) хикаясы бар, (сол хикаяда айтылғандай) өзге рулар

мұғулдардан басым түсіп, оларды сондай қырғынға ұшыратты

– (соңында) екі еркек пен екі әйелден артық (басқа ешкім тірі)

қалмады [148 бет].

11. Дұшпаннан жан сауғалап Ергене қоңға 269 барып

268

«Жамиғ ат-тауарих» XIV ғасырдың басында жазылған. Одан екі мың жыл

бұрын болған оқиға б.з.д.VIIІ ғасырға тура келеді. «Зафар намадағы» дерек

бойынша, Оғыз бұл оқиғадан мың жыл бұрын қайтыс болған. Сонда, Оғыз б.з.д.

XVIII ғасырда өмір сүрген болып шығады. Бұл деректерді есте сақтау керек. Өйткені,

олар түркі және мұғул тайпаларының қайсы ғасырларда пайда болғандарын

есептеу кезінде керек болады.

269

Ергене қоң деп аталатын жер Ф.Л.Гюссфельдтің 1786 жылы Нюрнбергте

шыққан «Карта Российской империи и Великой Татарии» деген картасында

Іленің сол жағалауында көрсетілген. Біздің пікірімізше, Ергене қоң қазіргі кездегі

Шарын деп аталатын өзеннің бойындағы Шарын шатқалының (каньонның)

бұрынғы атауы. Бұл каньон қазіргі Алматы облысындағы Алатаудан басталып

Іле өзеніне дейін созылады. Оның ұзындығы 154 км, ені 20 метрден 3 км дейін,

тереңдігі 300 метрге дейін барады, табиғаты өсімдік пен жануарларға өте бай,

өмір сүруге өте ыңғайлы. Ең бастысы, «Жамиғ ат-тауарихтағы» Ергене қоңға

берілген сипаттамалардың барлығына сай келеді.

XX ғасырдың жетпісінші жылдары Іленің сол жағалауындағы Есік қорғанынан

«Алтын адам» табылған болатын. Сол «Алтын адам» Қиян мен Нүкүздің

ұрпақтарына тиеслі болуы мүмкін деген тұжырым жасауға болады.

Есік қорғанында жүргізілген зерттеулердің нәтижесінде ғалымдар ол

қорғандағы көптеген обалардың ерте кездерде тоналғандықтарын анықтаған

271

ШЫҢҒЫЗ ХАН


қоныстанған Қиян мен Нүкүзден тараған ұрпақтар төрт жүз

жыл бойы көбейіп, содан соң шатқалдан жазыққа шығады.

Мұғулдың барлық рулары сол Ергене қоңға кеткен екі кісінің

нәсілінен тарайды [«Жамиғ ат-тауарих», 43-бет].

Ол жерден олар өздерінің ата-бабаларының отаны болып

табылатын Мұғул өлкесіне келді, ата-бабаларының жерлеріне

барып иемденіп алған татар мен басқа қауымдардан ол

аймақтарды қайтарып алды [«Зафар нама», 57-бет].

12. Ергене қоңнан шыққан мұғулдар уақыт өте келе мұғулдүрліккендер

мен мұғул-нируундар деген екі топқа (тармаққа)

бөлінеді.

Бірінші топқа жататын мұғул-дүрліккендер – Қиян мен

Нүкүздің ұрпақтарынан тараған тайпалар: никуз (нүкүз),

ұраңқай, қоңырат, келеңгіт, қунжин (құнжын (күнжін)), ушин

(үйсін), сулдус (сұлдұс), илдуркин (елдүркін), урунаут (ұрнауыт),

қуңқутан (қоңқотан), арулат, икирас (екерес), улқунұт (олқоныт,

олқұнұт), қоралас, илжиган (елжігін, елжіген), қуңлийут

(қүңлеуіт), байаут (баяуыт) және гинигит (гинжит) 270 .

Екінші топ (тармақ) – Дубун Баян дүние салғаннан кейін

(оның) әйелі Алан Қуаның пәк құрсағынан (туған) үш ұлынан

(Бұқұн Қатақи, Бұқату Салжи, Боданжар) тараған қауымдар.

Бұл қауымдар да екі тармақтан тұрады:

болатын. Ондай тоналулардың Алтайда орын алғанын Укок ханшайымы туралы

дереккөздер мен В.В.Радлов пен К.Риттердің кітаптарынан оқып білуге болады

(1713 жылдан бастап Алтай жеріндегі зираттардан табылған артефакт бұйымдар

Ресейге жеткізіліп, «І Петрдің Сібір коллекциясы» деп аталған).

270

Бұл тайпалар туралы деректер алдыңғы тарауларда, олардың әрбірінің

шығу тегі жазылған жерлерде айтылған болатын.

Аталған тайпалар, «Жамиғ ат-тауарих» пен «Зафар намадағы» деректерге

негізделген біздің есептеуіміз бойынша, б.з.д. VIII-IV ғасырлар аралығында

пайда болған. Олар Ергене қоңда 400 жылдай өсіп-өнген. Сонда, Қиян мен Нүкүз,

жоғарыдағы біздің есептеуіміз бойынша, Ергене қоңға б.з.д.VIII ғасырда барып

қоныстанып, ол жерден жазыққа б.з.д. IV ғасырда шыққан. Бұл тайпалардың ішінен

үйсін, қоңырат және қоралас деген атаулар бүгінгі күнге дейін жетіп отыр.

272


Нируун: [Нируун мутлақ – күмән-шүбәсіз, шын мәніндегі,

толыққанды түсініктегі нируундар, олар он алты тайпа] 271 :

қатақин (қатаған), салжиут (салжуыт), тайчуит (тайжуыт),

хуртиган (хұртиган), сижиут (сижуыт), чинас (шинас) – оларды

нүкүз деп те атайды, нуйақин (нұяқын), дурбан (дүрбен), баарин

(барын), барулас (барлас) 272 , хадаркин (хадаркін), журийат

(жүрият), будат (бұдат), дуқұлат (дулат) 273 , бисут (бисүт), сукан

және құңқайут (құңқайыт).

Харуун: Олар қийат (қият) деп аталады, олар да екі

тармаққа бөлінеді: Қият мутлақ – күмән-шүбәсіз, шын мәніндегі,

толыққанды түсініктегі қияттар 274 , олардың құрамы: йуркин

(жұр қын), жаңшиут (жаңшыуыт, шаңшығұт), қийат-йасар (қиятжасар)

мен қийат-буржиқин (қият-бөржіген), яғни көк көзді адам

(дегенді білдіреді). Олардың тармағы (руы) өз бастауын Шыңғыз

ханның әкесінен алады 275 [«Жамиғ ат-тауарих», 44-бет].

271

Бұл тайпалар туралы деректер алдыңғы тарауларда руларды талдау кезінде

берілген болатын. Біздің есептеуіміз бойынша, бұл тайпалар б.з. VIII ғасырынан

бергі кездерінде, яғни Шыңғыз ханның шежіресі барып тірелетін Бөрте шинаның

өзінің жұртын Алтайдағы Бұрқан Қалдұнға қоныстандырған кезден кейін пайда

болған. Ол туралы 274-сілтемеде айтылған.

272

Барлас руы туралы деректі осы кітаптың Әмір Темір туралы тарауында

оқуға болады.

273

Дулат руы туралы деректермен осы кітаптың арнаулы тарауында танысуға

болады.

274

Ергене қоңға барған Қияттың қайта жаңғырған атауы Шыңғыз ханның

үшінші атасы болатын Қабыл ханнан басталады, тек оның ұрпақтары ғана «қият»

болып саналады. Қабыл ханның ұлдары мен ұрпақтарынан жұрқын, жаңшыуыт

және қият-жасар және қият-бөржіген тармақтары тарайды.

275

Шыңғыз ханның әкесі Жесугей баһадүр XII ғасырда өмір сүрген, мұғул

руларының патшасы болған. Қият-бөржіген руы өз бастауын осы Жесугейден

алады. Ол өмірден өткен кезде Шыңғыз хан он үште болған. Сонда, қият-бөржіген

тармағы (руы) XII ғасырда пайда болған деп санауға болады. Қият-бөржіген

сөзіндегі бөрі атауы – қазақтар үшін қасиетті ұғым. Сондықтан қазақ халқының

атақты ақыны Сүйінбай өзінің шыққан тегі туралы былай деп жырлаған:

Бөрі басы ұраным,

Бөрілі менің байрағым.

273

ШЫҢҒЫЗ ХАН


13. «Жамиғ ат-тауарихта» бір неше рет қайталанып

көрсетілгендей, жоғарыда аталған мұғул руларының барлығы

түркілерге жатады, олардың көшіп-қону орны мен жұрты бірбірімен

іргелес болған және әрбір рудың жұрты қай жерден

қай жерге дейін екені нақты белгіленген.

«Олардың жұрттарының бәрі Мұғулстан деп аталатын

аймақтарда, ұйғырлар уәлаятының шекараларынан Қытай мен

Жұрша шекараларына дейін созылып жатқан» [147]. Ол жерлер

мен олардың егжей-тегжейлі деректері ол рулар туралы

тарауларда баяндалған.

14. «Жамиғ ат-тауарихтағы» дерек бойынша, Ергене

қоңнан шыққандардың ішінен бірнеше рулардың басшысы

болған Бөрте шинадан 276 – Тамаш, одан Құрышар мерген, одан

Бөрілі байрақ көтерсем,

Қозып кетер қайдағым!

Қият-бөржігеннен басқа да харуунға жататын тайпалар Түмбиненің ұлы Қабыл

ханнан тарайды.Олар туралы аталған тұлғаларға тиісті тарауларда айтылған.

Шыңғыз хан дәуірінде төре (төрдің иесі, тақтың иесі) деген атау қалыптасқан.

Ол атау тек Шыңғыз ханның ұрпақтарына қатысты айтылған. Хандар тек

Шыңғыз ханның ұрпақтарынан, яғни тек төре тұқымынан сайланатын болған.

Төрелер қазақ халқының тарихында ерекше орын алады. Бүкіл қазақ хандары

осы төрелерден шыққан.

276

Бөрте шина – екі сөзден тұрады. Бөрте адамның аты, ал шина деген

қосымша атау-тайпаның аты. Шина тайпасы дүние жүзі халықтарына «Ашина»

деген атпен белгілі (А-префикс, мәртебелікті білдіреді). Ашина, қазақ халқының

жадында сақталған қастерлі «код» болып саналады. Түрк қағанатының барлық

қағандары осы әулеттен шыққан.

Бөрте шина деген атау Бөртенің осы бүкіл әлемге белгілі ашина тайпасынан

шыққандығын көрсетеді. Шыңғыз ханның шежіресі, жоғарыда көрсетілгендей,

Бөрте шинаға барып тіреледі. Бұл – Шыңғыз ханның да ашина тайпасынан

шыққандығын білдіреді.

Бөрте шинаның Шарақа линқум дейтін ұрпағынан тарайтын шинас дейтін

тайпа бар екенін есте сақтау керек. Бұл шинасты ашина тайпасымен шатастырмау

керек.

Бөрте шина бастаған рулардың Бұрқан Қалдұнға келіп қоныстанған уақытын

біз «Жамиғ ат-тауарихтағы» деректерге сүйеніп, есептеп шығардық: «Жамиғ аттауарихтағы»

216-бетіндегі дерек бойынша, Шыңғыз ханның Дубун Баян мен

274


Аужам Бөріғұл, одан Жеке Нидун, одан Сим сушы, одан Қаржу,

одан Дубун Баян дүниеге келеді.

Олардың жұрты (тұрақтау орны) Ұнан мен Килураң және

Туғла өзендерінің алқабы болған. Бұл үш өзен өз бастауын

Бұрқан Қалдұн 277 тауларынан алады [219].

Алан Қуадан бастау алатын әулетіне шамамен 400 жылдай болған. Шыңғыз хан

1155 жылы өмірге келген. Сонда, Дубун Баян мен Алан Қуаның өмір сүрген уақыты

755 (1155-400=755) жылдарға сәйкес келеді. Ал, Дубун Баян Бөрте шинаның

жетінші буыны болады. Әр буын өмірге әр 28 жылда келеді деп есептесек, Бөрте

шина 559 (755-28х7=559) жылдан бергі уақыттарда өмір сүрген болып шығады.

Бірнеше рудың басшысы болу үшін, оның жасы да, өмірлік тәжірибесі де соған

сәйкес келуі керек. Түрк қағанаты ыдырап, Шығыс және Батыс деген екі қағанатқа

бөлінуі 603 жылы болғаны белгілі. Бөрте шинаның өзінің басшылығындағы

руларды басқа жерден Бұрқан Қалдұнға қоныстандыруының себебі осы Шығыс

Түрк қағанатының құрылуына байланысты болса керек. Бөрте шина сол кездері

40 үстіндегі ру басшысы болған.

277

«Жамиғ ат-тауарих» пен «Зафар намадағы» деректердің және көне

карталардағы көрсетілген жер-су атауларының негізінде төмендегідей тұжырым

жасауға болады: Бұрқан Қалдұн таулары қазіргі кезде Шығыс Қазақстан

облысындағы Бұқтарма өзенінің екі жағалауын алып жатқан Тарбағатай (бұрынғы

атауы Бұрқан) және Листвяга (бұрынғы атауы Қалдұн) деп аталатын таулар.

Ал Ұнан, Килураң және Туғла деген өзендер, біздің пікірімізше, қазіргі кездегі

Бұқтарма, Қара Ертіс және Күршім өзендері.

Бұл жерде есте сақтайтын бір нәрсе бар, «Жамиғ ат-Тауарих» пен «Зафар

намада» Қара Ертіс деген атау кездеспейді. Оның себебі, біздің пікірімізше,

Шыңғыз хан дәуірінде қазіргі Қара Ертістің атауы Килураң болған. Карталарға

мұқият байқап қарасаңыз, қазіргі Листвяга, Тарбағатай (бұрынғы жалпы атауы

Бұрқан Қалдұн) тауларынан көптеген үлкенді-кішілі өзендер бастау алады, бірақ

олардың барлығы төменгі ағысында Бұқтарма (Ұнан), Қара Ертіс (Қилураң) және

Туғла (Күршім) деген үш үлкен өзендерге айналады. Біздің пікірімізше, Ұнан,

Килураң, Туғла өзендерінің атауы тек XVI-XVII ғасырлардан бастап ол жерлерге

ойраттардың келіп қоныстануына байланысты Бұқтарма, Қара Ертіс, Күршім

болып өзгерген.

Бұрқан Қалдұн аталатын таулардың орны 1866 жылы Санкт-Петербургте

шыққан «Карта Киргизской степи (областей: Оренбургских и Сибирских

киргизов, Семипалатинской и Туркестанской) с пограничными частями среднеазиатских

владений» деген көне картада анық көрсетілген. Онда Қалдұн тауы

Бұқтарма өзенінің солтүстігінен Мұз тау (қазіргі аты Белуха) шыңымен ұшта-

275

ШЫҢҒЫЗ ХАН


сып, одан Бұқтарма өзенінің оңтүстік жағалауындағы Бұрқан тауымен жалғасып

жатыр. Олардың қиылысқан ең шығыс нүктесінде тек Бұқтарма өзенінің арнасы

ғана бөліп тұр.

Осы картада, Зайсан көлінің шығысындағы Бұрқан тауынан бастау алып Қара

Ертіске құятын Бурчунь өзені көрсетілген.

Бұл өзеннің бұрынғы аты, Ф.И.Табберт фон Страленбергтің 1730 жылы Стокгольмде

шыққан «Новое географическое описание Великой Таттарии, как восточной,

таки западной, точно показывающее отдельные ее части и всю в целом, с изображением

всей Российской империи и особенно Сибири» деген картасындағы

дерекке қарағанда «Burchan» болған. Ағылшын тілінде «Burchan» (И.Г.Ренаттың

картасында «Barchan» деп жазылған) деген сөз Бұрқан деп те, Барқан деп те және

Бурчан деп те оқылады. Яғни, Бұрқан (Бурчан) деген атау уақыт өте келе Бурчунь

болып өзгерілген деп айтуға болады.

Осы картада Зайсан көлінің шығысында, Қара Ертістің бойында «Nurr

Burchan» деген көл көрсетілген. Жоғарыда аталған Бұрқан тауынан басталатын

Бұрқан өзені (қазіргі кездегі атауы Бурчунь) сол «Nurr Burchan» көліне құйған

болса керек. Кейінгі карталарда ол көл мүлде көрсетілмеген. Біздің ойымызша,

Қара Ертіс ол көлді жойып, оны өзіне жаңа арна етіп жіберген. Өйкені 1839 жылы

Берлинде шыққан Карл Риттердің «Землеведение» деген кітабындағы дерек

бойынша, Қара Ертіс пен Бұрқан көлін 3 км жетпейтін жіңішке мойнақ бөліп

тұрған және олар жер асты арқылы бір бірімен жалғасып жатқан.

Карл Риттердің жоғарыда аталған кітабының 72-бетінде Бұқтарма аңғарынан

Қара Қаба аңғарына өтетін бес асу бар деп көрсетілген: олар шығыс жағынан

санағанда Бақанас, Сарнақай, Бұрқан (Бурхань, Бурхать) Тарбағатай және Байберді

(Бұл беттің көшірмесі осы кітаптың 279-бетінде толығымен келтірілген). 1914-

1916 жылдары австриялық әскери тұтқындар Бұрқан асуы арқылы Бұқтармадағы

Теректі деген елді мекенді Марқакөлдің жанындағы Ұраңқай деген елді мекенге

қосатын жол салған. Ол жолды халық «Австрия жолы» деп атап кеткен.

Бұрқан тауы мен осы аттас өзен туралы дерек кітаптың 84-бетінде де

көрсетілген (бұл беттің көшірмесі қолыңыздағы кітаптың 280-бетінде келтірілген).

Карл Риттердің айтуынша, Бұқтарма өзенінің бойындағы жерлер өте құнарлы,

егістің барлық түрлері жақсы өнім береді. Көптеген көне ирригациялық жүйелер,

арықтар және де басқа диханшылыққа қатысты нәрселер, ежелгі замандарда ол

жерлерде егіншілік жақсы дамығандығын байқатады.

Швед офицері И. Г. Ренаттың жоңғар тұтқынында болған кезде «қалмақ

картасынан» көшіріп алған картасында Қатын өзенінің Барқан (Barchan)

тауынан басталатыны анық көрсетілген (Бұл картаның көшірмесі осы кітаптың

347-бетінде келтірілген). Ал ағылшын тілінде ол атаудың Барқан деп те,Бұрқан

деп те оқылатынын біз жоғарыда айтқан болатынбыз.

276


15. Дубун Баянның қоралас руынан шыққан Алан Қуа

атты әйелі болады. Олардың Білгенетай және Бөгенетай деген

ұлдарынан екі мұғул руы тарайды. Алан Қуаның күйеуі дүниеден

өткеннен соң, оның пәк құрсағынан мөлдір нұр жаратқан Бұқұн

Қатақи, Бұқату Салжи және Боданжар атты үш ұл дүниеге

келеді. Алан Қуаның бұл ұлдарынан көптеген тармақтар мен

рулар пайда болады [«Жамиғ ат-тауарих», 221].

16. Алан Қуадан тараған рулардың барлығының шежіресі

нақты және анық. Өйткені, мұғулдар әрбір туған балаға оның

шыққан тегін жаттатып және үйретіп отырған [«Жамиғ аттауарих»,

244].

17. Шыңғыз ханның Алан Қуадан басталатын әулетіне

шамамен төрт жүз жылдай болған 278 . Өйткені (хан) қазынасында

болған (сақталған) тарихи деректің мазмұны мен өмір

Осы заманғы Шығыс Қазақстан облысының картасында (Бұл карта Кеңестер

Одағы кезіндегі карталардың негізінде, 2000 жылы Алматы қаласында РГКП

«Картография» шығарған) жоғарыда аталған Қалдұнның орнында Листвяга

деген тау көрсетілген. Қалдұн тауы Холзун деп өзгертіліп, Листвяга тауының

солтүстігіне қарай едәуір жерге ығыстырылған. Бұрқан тауының орнында

Тарбағатай тауы көрсетілген. Осы Шығыс Қазақстан облысында тағы да бір

Тарбағатай деген тау бар. Ол – қазіргі Үржар ауданының солтүстігіндегі таудың

атауы. Бір аймақта екі бірдей Тарбағатай атты таудың болуы-ақылға сыймайтын

нәрсе. Оның бәрінің басты себебі, біздің пікірімізше, Бұрқан деген таудың атын

бұрмалап, оны құрдымға кетірудің амалы болса керек.

278

«Жамиғ ат-тауарихтағы» деректердің негізінде жасалған біздің

есептеуімізше, Шыңғыз хан 1155 жылы өмірге келген. Сонда Дубун Баян мен

Алан Қуаның өмір сүрген кезі 755 (1155-400=755) жылдарға сәйкес келеді.

Шыңғыз хан Алан Қуаның сегізінші буыны. Шыңғыз ханның әкесі Жесугей Алан

Қуаның жетінші буыны. Одан қият-бөржіген деген жаңа тармақ бастау алады. Ал

Алан Қуаның күйеуі Дубун Баян Бөрте шинаның жетінші буыны болады. Бұдан

шығатын қорытынды әрбір жеті буыннан кейін жаңа тармақ пайда болады. Бұл

деректер мұғулдардың жеті атаға байланысты дәстүрді өте қатаң сақтағандығын

білдіреді.

277

ШЫҢҒЫЗ ХАН


көрген дана ақсақалдардың әңгімесінен белгілі болғандай, олар

Аббас әулетінің халифалығының 279 алғашқы дәуірі мен Самани

патшалығының дәуірінде болған және осы уақытқа дейін бар

[«Жамиғ ат-тауарих», 216-бет].

18. Алан Қуаның кенже ұлы Боданжар ханның Дутум Манин

деген немересінің тоғыз ұлы болады. Дутум Манин хан қайтыс

болған соң, оның Нумулун деген әйелі тоғыз ұлымен Қара

таудың 280 (Эмель мен Боротола өзендерінің аралығындағы

таудың бұрынғы аты) баурайында малдарымен көшіп-қонып

жүреді. Сол жерде Нумулун мен оның сегіз баласын жалайырлар

өлтіреді. Олардың арасынан жалғыз Қайду 281 ғана тірі қалады

[«Жамиғ ат-тауарих», 229-231 беттер].

19. Осы оқиғадан кейін көп ұзамай Қайду хан әкесінің хандық

тағына отырады, ордасын Ертістің ернеуіндегі «Жаралем» деген

бір жылғаның жағалауына көшіріп келеді, сөйтіп сол жерден

мемлекетті басқаруға кіріседі [«Зафар нама», 63-бет].

«Жамиғ ат-тауарихтың» 231, 234-бетіндегі дерек бойынша,

айтылған оқиғадан кейін Қайду ол жерден көшіп, басқа жаққа

кетті. Өзінің тұрақтау орнын Мұғулстанның бір шекарасы

болатын Барқұжын Тұқым жеріне орналастырды 282 . Су ішу

279

Аббас халифатының астанасы Бағдатта болған, оның дәуірі б.з. 750 жылынан

басталған. Самани патшалығының астанасы Бұхарада болған. Ол патшалықтың

құрылуы VIII ғасырда ислам дінінің Орта Азияға келуімен байланысты. Аббас

халифаты мен Самани патшалығының дәуірі 1258 жылы аяқталған. Өйткені

оларды Шыңғыз ханның ұрпағы Хұлағу сол жылы талқандаған.

280

Бұл көне картада көрсетілген Мons Kara Nudun (Қара тау) деген тау

болса керек. Бұл атауды картаға 1809 жылы Джозеф Уилсон енгізген. Оның

түсініктемесінде, Кара тау Эмель мен Боротола өзендерінің аралығындағы

Капшағай (Қаптағай) деген тау деп көрсетілген. Ол тау 1730 жылы Стокгольмде

шыққан Ф.И.Табберт фон Страленбергтің картасында да дәл сол жерде көрсетілген.

Біздің пікірімізше, бұл Қара тау – қазіргі Жалаңаш көлінің шығысындағы таудың

бұрынғы Ереңқабырға деп аталатын таудың атауы.

281

Бұл Қайду – Шыңғыз ханның алтыншы атасы, оны Үгетайдың немересі

Қайду ханмен шатастырмау керек.

282 «Жамиғ ат-тауарихтың» 186-бетінде: «Ұлы әмірлер хандардың

278


279

ШЫҢҒЫЗ ХАН


280


үшін, өзеннің арғы бетіне өту үшін сол өзен арқылы өткел

жасап, өткелдің атын Қайду «Жар Улулум» деп қойды. Ол

жерде Қайду бақ пен дәулетке кенелді, оның үш ұлы (Байсыңқұр,

Шарақа линқум, Жаушын) дүниеге келді, ұрпақтары көбейді,

сансыз отарлар мен табындар пайда болды.

20. Қайду ханнан кейін таққа оның ұлы Байсыңқұр хан

отырады, одан хандық оның ұлы Тумбине ханға 283 , одан оның

ұлы Қабыл ханға, одан оның ұлы Құтла ханға, одан Қабыл

ханның тағы бір ұлы Бартан бахадүрге, одан Жесугей бахадүрге

бұйырады.

«Жесугей бахадүрдің көпшілік соғыстары мен шайқастары

сол дәуірлерде түркі руларының ең атақтысы және олардың әскер

саны бойынша ең көбі болған татар руларымен болды. Сондай

соғыстың бірінде, Жесугей татарлардың патшалары Тимужин

Уга (Теміршың Уга) мен Қоры Бұқаны өлтірді. Соғыстан қайтып

келген кезінде оңың тұңғыш ұлы дүниеге келеді. Бұл оқиғаны

құтты белгі деп есептеп, оның есімін Тимужин (Теміршың) деп

қояды.

Жесугей қайтыс болғанда оның ұлы Тимужин (Теміршың)

он үш жаста ғана болады» [«Жамиғ ат-тауарих», 242-284].

қазыналарында әрдайым қорғап отыратын «Алтан дафтар» («Алтын дәптер»)

дәптерінен оқылды... Онда Нашын немере бауыры Қайдуды жалайырдан аман

алып қалғаны, онымен бірге Ұнан өзенінде қоныс тепкені ғана еске алынады»,

– деп көрсетілген. Осы себепті бұл хикаяның мәтіні көбірек дұрыс (деп айтуға)

болады. Яғни, Қайду мен Нашын Ұнанның бойына барып орналасқан. Осы

Ұнанның Ертіске құятын төменгі ағысында Шыңғыз хан дүниеге келген.

283

Тумбине хан – Шыңғыз ханның төртінші атасы. «Жамиғ ат-тауарихтың»

245-246 беттеріндегі дерек бойынша, Тумбине ханның тоғыз ұлы болады.

Олардың бесеуі бір анадан (олар тууы тұрғысынан үлкен болып саналады), ал

төртеуі басқа анадан (туу тұрғысынан кіші болып саналады). Шыңғыз ханның

үшінші атасы Қабыл хан туылу жағынан кішілерге жатады. «Зафар наманың»

64-бетіндегі дерекке қарағанда, Қабыл ханның Қажулы деген сыңарының

сегізінші буыны Әмір Темірге барып тіреледі.

281

ШЫҢҒЫЗ ХАН


21. Тимужин (Теміршың) Булук Бұлдақ 284 мекенінде, Ұнан 285

өзенінің төменгі жағында дүниеге келген. Ол жерден Бұрқан

Қалдұн тауына дейін алты күндік жол [«Жамиғ ат-тауарих»,

541-бет].

Тимужин (Теміршың) жас кезінде өте көп қиыншылықтарды

басынан кешіреді, үздіксіз соғыстар жүргізеді (олардың

себептері жоғарыдағы тарауларда да көрсетілген болатын)

[«Жамиғ ат-тауарих», 294-295 беттер].

Елу бір жасқа келгенде Тимужин (Теміршың) барлық

тайпаларды өзіне бағындырып, хандық таққа отырып, «күшті

және ұлы патша» деген мағына білдіретін Шыңғыз хан деген

лақап атқа ие болады [«Жамиғ ат-тауарих», 275, 421 беттер].

22. Шыңғыз хан құрған алып империя бір орталыққа

бағынған, көп ұлыстардан (әскери-әкімшіліктерден: оң және

сол қанаттан) тұратын, темір тәртіпті, көп дінді, көшпенді

284

Біздің пікірімізше, Булук Бұлдақ деген жер – қазіргі Шығыс Қазақстан

облысындағы Бұқтарма (Ұнан) өзенінің Ертіске құятын жерінің атауы.

С.У.Ремезовтың 1701 жылғы шыққан «Чертежная книга Сибири» деген

қолжазбасындағы картада, Зайсан көлінен ағып шыққан Ертіс өзенінің оң

жағалауында мұғулдар тұрады (Живе Мугалы) деп көрсеткен. Содан со Ертіске

құятын, бірақ аты көрсетілмеген бір өзеннен кейінгі, екінші өзеннің атауын

«Булага bulugan» деп көрсеткен. Біздің пікірімізше, бұл «Булага bulugan» – қазіргі

Бұқтарманың (Ұнанның) Ертіске құятын жерінің бұрынғы Булук Бұлдақ деген

атауы. Ал аты көрсетілмеген өзен – қазіргі Нарын өзені (Шыңғыз хан дәуіріндегі

аты Өрқұн).

285

Ұнан – қазіргі Бұқтарма өзені. Оның ұзындығы 405 км. Біздің пікірімізше,

Ұнан өзенінің төменгі жағындағы Булук Бұлдақтан шығысқа қарай Ұнан

жазығы, одан ары Нарын тауына дейін Қарақұрым жазығы басталады. Ұнанның

Ертіске құйған жерінен Берел жазығына дейінгі ара қашықтық 300 км асады. Бұл

қашықтық атты адамға алты күндік жол болады.

Біздің пікірімізше, Шыңғыз ханның он алтыншы атасы Бөрте шина мен оның

жұртының Алтайдағы алғашқы қонысы осы Берел жазығының маңайында болған.

Берел қорғандары Бөрте шина мен оның Шыңғыз ханға дейінгі ұрпақтарынан

шыққан патшалардың қорығына айналған. Сондықтан, «Жамиғ ат-тауарихтың»

авторлары Бұрқан Қалдұнға дейінгі қашықтықты әр кезде көрсетіп отырған. Ол

туралы біз алдыңғы тарауларда да деректер келтірген болатынбыз.

282


мемлекет болған. Оның астанасы Ертіс өзенінің жағалауындағы

Қарақұрым жазығындағы Шыңғыз ханның жұртында болған

(Ол жерде Үгетай қаған өз дәуірінде Қарақұрым деген қала

мен «Қарши» деп аталатын зәулім сарай тұрғызған) 286 .

Мемлекеттің ең жоғарғы билігі қағанның қолында болған 287 .

Қағанды құрылтайда сайлаған. Құрылтайға ұлыстың

хандары, әмірлері мен жоғарғы лауазымды әскери қолбасшылар

қатысқан. Құрылтайда қағанды сайлаумен қатар, мемлекеттің

ең маңызды мәселелері қаралған, соғыс пен бейбітшілік туралы

шешімдер қабылданған. Мемлекеттің барлық әскери және

азаматтық басқару жүйесі Шыңғыз хан енгізген «Ұлы жаса»

мен «Жосынның» 288 негізінде жүргізілген, ресми тілі мұғул тілі

болған, барлық іс қағаздар мұғул тілінде жүргізілген, заңдары

мұғул тілінде шығарылған. Әскер оңдық, жүздік, мыңдық,

түмен, тамма дейтін құрамдардан тұрған. Олардан бөлек

қағанның ордасын мен оның жұртын, мемлекеттің шекарасы

мен оның аймақтарын, керуен жолдарын қорғайтын әскерлер

болған. Ұлыстар бір-бірінен алыс орналасқандықтан, олардың

әрбірінде бір ханзада, немесе ықпалды әмір әскерімен бірге

тұрған. Елшілік, барлау, ұлысаралық байланыс (нарын-йам,

286

«Жамиғ ат-тауарихтың» 869-бетінде тағы да мынандай дерек келтірілген:

«Әділ патша Мөңке қаған хан тағына отырғанда, оның астанасы Ұнан-Килураң

өңіріндегі Қарақұрым аймағында болатын». Мөңке – Төленің ұлы. Ол таққа,

Үгетайдың ұлы Күйік хан қайтыс болған соң, отырғаны мәлім. Бұдан шығатын

қортынды – Қарақұрым Шыңғыз хан дүниеден өткеннен кейін де оның құрған

империясының астанасы болып қала берген.

287

Қаған жарлықтар шығарған. Жарлықтар қағанның алтамғасымен

безендірілген. Жоғарғы лауазымды әмірлер қағанға хат жүзінде ант берген. Қаған

оларға олардың мансабын растайтын пайыз (төс белгі) берген. Бұл деректер

«Жамиғ ат-тауарихтың» 806-807 беттерінде келтірілген.

288

«Ұлы жаса» (әскери-құқықтық заңдар жинағы) мен «Жосыны» ( ережелер

жинағы) Шыңғыз хан өзі жасап, өзі енгізген. Олар Шыңғыз хан құрған империяның

негізі заңдары болған. Онда мемлекеттің құрылымы, оларды басқаратын биліктің

тармақтары, адамдардың құқықтары мен мемлекетті басқаруға қажетті басқа да

мәселелер қамтылған.

283

ШЫҢҒЫЗ ХАН


баян-йам), олжа бөлу мен салық жинау, қазына мен сауда

жұмыстары мемлекеттік деңгейде және жүйелі түрде

жүргізілген. Мемлекеттің, қағандардың және хандардың,

олардың ұрпақтарының жылнамасы жазылған «Алтын

дәптер» мен аса құнды құжаттар хан (қаған) қазынасында

сақталған, оларды арнайы тағайындалған әмірлер қорғап

тұрған (Бұл туралы деректер «Жамиғ тауарихтың» 34-36,

186, 227, 235, 592, 637-638 беттерінде жазылған және осы

қолыңыздағы кітаптың беттерінде келтірілген).

Біздің пікірімізше, «Алтын дәптер» мен басқа да түркілер

мен мұғулдар тарихына қатысты аса құнды мұралар қазіргі

Иран мемлекетінің архивтерінде сақтаулы. Оларды ол жаққа

XIII ғасырда Шыңғыз ханның жұрты мен оның ордасының

иесі боп саналатын Төленің ұрпақтары алып барған. Иран

мемлекетінің Елханы болған, Шыңғыз ханның бесінші буыны

Ғазан хан бұл жазба деректерді Рашид ад-Дин бастаған

ғұламалар тобына беріп, оларға әлем тарихы туралы кітапты

әзірлеуді тапсырған. Осы жұмыстардың орындалуына

қажетті барлық жағдайларды жасап, олардың сапалы және

шынайы болуын қатаң қадалаған.

Аталған топтың құрамындағы дулат руынан шыққан

Болат чинсан деген ғұлама Мұғулстаннан өзімен бірге еріп

барған мұғулдың ғалымымен Шыңғыз хан әулетінде сақталған

«Алтын дәптер» мен басқа да құжаттардағы мәліметтерді

пайдаланып түркілер мен мұғулдардың шығу тегі мен тарихын

жазып шыққан. Содан соң Рашид ад-Дин бастаған ирандық

ғалымдармен бірге «Жамиғ ат-тауарих» (Тарихтар жинағы)

деген әлем тарихын әзірлеп, түркілер мен мұғулдардың

тарихын оның алғашқы томы ретінде кіргізген (Ол туралы

толық деректі 4-сілтемеден оқуға болады).

Сол кезден бері, біздің пікірімізше, осы аталған аса құнды

мұралар Иран жерінде сақтаулы. Оларды іздестіріп, табылған

284


қазынаны халқымыздың игілігіне айналдыру кезек күттірмейтін

міндет.

23. Шыңғыз ханның Ислам шариғатын ұстанбағаны белгілі.

Оның ата-бабалары да, өзі де, ұлдары да тек Жеке Аллаға

(Құдайға) 289 ғана сенген және оған ғана табынған. Ол туралы

«Жамиғ ат-тауарихтың» беттеріндегі деректер арқылы көз

жеткізуге болады: «Шыңғыз хан Қытай иеліктеріне қарсы

жорық жасап, Алтан ханға қарсы соғысқа барған кезінде ол

жалғыз, өзінің әдетіне сай жартас басына көтеріліп, белдігін

шешті, сөйтіп оны мойнына асып, шапанының бауларын

(түймесін) шешіп тізерлеп тұрып, былай деді:

– Уа, мәңгі бар Құдай, фитнаның (бүліктің) желі, (яғни)

жанжал-бүлікті алдымен бастаған Алтан хан болғанын сен өзің

жақсы білесің және хабардарсың. Ол (Алтан хан) татар руы

ұстап алып, оған жіберген Өкін барқақ пен Қамбағай қағанды

жазықсыз өлтірді. Ал олар менің әкем мен атамның ағайындары

еді, мен енді олардың қаны үшін ғана кек алып жатырмын. Егер

сен менің пікірімді әділ деп білсең, маған жоғарыдан көмекке

күш пен қолдау жіберіп, жоғарыдан періште мен адамдар,

перілер мен диюлар менің көмекшім болуын және маған қолдау

көрсетуін бұйыра гөр! – деді.

Сөйтіп, ол толықтай мойынсұнған күйде бұл дұғаны (айтып)

мінәжат етті. Сосын атына отырып (жорыққа) аттанды. Ол

(ісінің) дұрыстығы мен ниетінің түзулігінің арқасында ол сондай

күшті де, ұлы патша болған, әскерінің санының көптігі, елінің

кеңдігі, қамалдарының беріктігіне шек болмаған Алтан ханның

үстінен жеңіске жетті, сөйтіп оның иеліктері мен балалары оның

билігіне түсті» [587].

«Әмірлер мен адамдар кеткен соң Шыңғыз хан ұлдарымен

оңашада кеңес жасау үшін отырды. Көп кеңес пен насихат

айтылғаннан соң ол:

289

Парсы тілінде Алланы – Құдай деп атайды.

285

ШЫҢҒЫЗ ХАН


– Уа, менің соңымнан қалып жатқан балаларым, менің

ақыретке көшетін сапарымның уақыты жақын келді.

Перзенттерім, мен сендер үшін Құдайдың (берген) күшімен

және аспандық (илахи) көмекпен, оның ортасынан барлық

жаққа бір жылдық жол болатындай кең әрі үлкен мемлекетті

азат етіп, дайындадым.

Енді менің сендерге берер өсиетім келесідей: сендер

өмірлеріңді мамыражайлық пен разылықта өткізулерің үшін

және биліктің ләззатын татуларың үшін ойларың біртұтас болсын

және жауларды қайтару мен достарды көтеруде ынтымақтас

болыңдар, – деді.

Сосын Үгетай қағанды мұрагері етті, сөйтіп мұрагерлік және

өсиет айтуды аяқтаған соң:

– Сендер (мен жағынан) бойсұндырылған, қалдырылған

жайбарақат иелік болып табылатын мемлекет пен ұлыстың

басында (басшы) болыңдар [538-539] – деді.

«Жамиғ ат-тауарихтың» 952-бетінде Құбылай қағанның

немересі Ананда ханзаданың 290 Темір қағанға айтқан сөздері

келтірілген: «Біздің ата-бабаларымыздың барлығы мүуаххид

болған, яғни бір Құдайға табынушылардан еді, әрі Құдайды

«Жалғыз!» деп білетін. Сөзсіз, ізгі сенімдеріндегі бұл

ынталылығының берекесінен мәңгі Құдай оларға күллі әлемді

сыйлап, олардың (бәрін) адамдардың көшбасшылары мен

патшалары етті, осылай олар атақты әрі даңқты болды, сондай-

290

Ананда ханзада – Құбылай қағанның немересі, Мыңқаланның ұлы.

Ананданың әкесі Мыңқаланның балалары аз өмір сүргендіктен, Ананданы

Мұхтар Хасан ақташы деген түркістандық мұсылманға өсіруі үшін берді. Ол

кісінің Зулейха (Зылиха) атты әйелі оны көкірек сүтімен емізіп өсірді, сол үшін

мұсылман сенімі оның жүрегінде мықтап бекіді және мызғымас (берік) болды.

Ол Құранды үйренген әрі тәжікше жақсы жазады. Ол әрдайым (діни) парыздарды

орындауға, құлшылық етуге уақытын жұмсайды. Тағы оған бағынышты жүз

елу мың мұғул әскерінің көпшілігін ол мұсылмандыққа кіргізген («Жамиғ аттауарих»,

950-бет).

286


ақ олар ешқашан пұттарға сәжде еткен (табынған) емес, – деп

айтумен болды».

Шыңғыз ханның дәуірінде барлық мұғул тайпалары да тек

бір Құдайға (Аллаға) сенген. Оны «Жамиғ ат-тауарихтың»

373-бетіндегі деректен көруге болады: «Жоғарыда айтылғандай

себептерге байланысты, тайжуыт рулары жеңілген, ал бір бөлігі

қашып кеткен кезінде, бұл қатаған және салжуыт рулары (бірге)

жиналды. Және олармен дүрбен, татар және қоңырат рулары одақ

құрды. Сөйтіп, олар, мұғулдардың арасында бұдан мықтырақ

ант болмайтындай, бір-біріне өзара ант ішті (берді). Ол ант

келесідей болатын, олар айғыр атты, бұқаны, қошқар мен еркек

итті қылышпен сойып: «Уа, аспан мен жердің Құдайы, біздің

қандай ант беріп жатқанымызды есті! Бұлар – бұл жануарлардың

негіздері мен бастаулары еркек (біз де еркектерміз). Егер біз өз

(еркектік) сөздерімізде тұрмасақ және келісімді бұзсақ, осы

жануарлар сияқты болып (өліп) қалайық!» – десті. Осындай

жолмен олар ант ішіп (беріп), Шыңғыз ханмен және Оң ханмен

соғысатын болып одақ құрды» [373].

Шыңғыз ханның әкесі Жесугей баһадүр де, оның өзі де

христиан дініндегі керейттердің патшасы Оң ханмен дос

және одақтас болған. Шыңғыз хан мен оның ұлдары да басқа

діндер мен олардың өкілдеріне құрметпен қараған. Үгетай

қаған жылына 30 күн ораза ұстағаны белгілі. Бұның себебі

оның тәрбиешісі (атабегі) жалайыр руынан шыққан мұсылман

болған. Құбылай қағанның Қытай жерінде өмірге келіп, сол

жерде тәрбиеленген немерелері Темір қаған мен Камала пұтқа

табынған.

Ислам дінінің Түрк қағанатының аймағына VII ғасырында

келгені белгілі. Оның шығысқа қарай таралуы өте баяу жүрген.

Өйткені түркілерді байырғы бір Аллаға деген сенімнен айыру

оңайға түспеген болса керек. Шыңғыз ханның ұрпақтарының

287

ШЫҢҒЫЗ ХАН


ішінен бірінші мұсылмандықты XIII ғасыр бойында Жошының

ұлы Берке хан мен Төленің шөбересі Ғазан хан қабылдаған.

Тек осы кезден бастап қана мұғулдар мен Шыңғыз хан

дәуірінде «мұғул» деген атауға ие болған көптеген түркі

тайпалары біртіндеп ислам дінін қабылдай бастаған. Ол үдеріс

XVI ғасырға дейін созылады.

24. Шыңғыз ханға дейін, барша түркі қауымдарын, олардан

шыққан мұғул тармақтарының барлығын бірдей басқаратын

құдіретті де мықты ортақ патша ешқашан болмаған, әр рудың өз

патшасы мен әмірі болған, олар көп уақыттар бойы бір-бірімен

соғысып, шайқасып, бір-біріне қарсы тұрып жанжалдасып

жатқан. Бұл жанжалдардың нақты себептері туралы деректер

«Жамиғ ат- тауарихта» анық жазылған [215, 294-298].

25. Шыңғыз ханның жерленген жері де Мұғулстандағы Бұрқан

Қалдұнда. Ол туралы «Жамиғ ат-тауарихтағы» де рек терді

келтіреміз: «Мұғулстанда Бурқан Қалдун (Бұрқан Қалдұн) деп

аталатын үлкен тау бар. Ол таудың тігінен (әлде бір бетінен)

көптеген өзендер ағып түседі. Және ол өзендердің бойында

сансыз көп ағаштар мен көп ормандар (бар). Ол ормандарда

тайжуыт рулары өмір сүреді. Шыңғыз хан өзінің жерленуі үшін

сол жерден орын таңдап: «Біздің және біздің ұрығымыздың

жерлену орны осында болады» 291 , – деп бұйырған еді [541].

291

Жоғарыда көрсетілгендей, Бұрқан Қалдұн таулары қазіргі кезде Шығыс

Қазақстан облысындағы Бұқтарма өзенінің екі жағалауын алып жатқан Тарбағатай

(бұрынғы атауы Бұрқан) және Листвяга (бұрынғы атауы Қалдұн) деп аталатын

таулар.

Бұқтарма өзенінің бір бастауы болып саналатын Ақ Берел өзенінің оң

жағалауында «Алтын адам» мен алтынмен апталған аттар табылған Берел

қорғандары орналасқан. Берел қорғандарының күн шығысында (60 км) Укок деп

аталатын үстіртте атақты Үкок ханшайымының қорғаны бар.

Берел қорғандарының бір бөлігін ғалымдар б.з.д. IV-III ғасырлардағы

сақ дәуіріне, ал басқа бөлігін б.з. VII-VIII ғасырлардағы көне түркі дәуіріне

жатқызады. Біздің есептеуіміз бойынша, Шыңғыз ханның арғы атасы Бөрте шина

Бұрқан Қалдұн аймағына б.з. VII ғасырында қоныстанған. Осы есепке сүйене

288


1227 жылы Шыңғыз хан Таңғұт жерінде қайтыс болған

соң, жоғарыдағы өсиетке сәйкес оның денесі Бұрқан Қалдұнға

жерленді. Шыңғыз хан мен оның ұрпақтарының жерленген

жерлері туралы «Жамиғ ат-тауарихтың» беттерінде бірнеше

деректер келтірілген:

«Сондай-ақ Шыңғыз ханның дәуірінде орман ұраңқайлары

қауымы арасынан сол қанат әмірлерінің бірі – Удачи (Ұдашы) 292

атты (кісі) болды.

Шыңғыз ханнан кейін оның (Ұдашының) ұлдары өзінің

мыңдығымен Бұрқан Қалдұн аталатын жердегі Шыңғыз ханның

(сүйегі жерленген, кіруге тыйым салынған) Ұлы қорығын күзетіп

тұрады, (олар) шерікке (яғни басқа міндеттер орындайтын) әскер

қатарына кірмейді. Тағы да осы уақытқа дейін олар сол міндетке

(қорықты қорғауға) белгіленіп, мықтап бекітілген. Сондай-ақ

отырып көне түркі дәуіріне жататын обалар Бөрте шина мен оның жетінші

буыны Дубун Баян мен Алан Қуаның Шыңғыз ханға дейінгі патшалық құрған

ұрпақтарының обалары болу мүмкін деген қорытынды жасауға болады.

Ал бұдан Шыңғыз хан жерленген «Ұлы қорық» және оның ұрпақтарының

жерленген қорықтары да осы маңда болу керек деген тұжырым жасауға болады.

Өйткені Шыңғыз ханның «Ұлы қорығын» орман ұраңқайларынан шыққан

Ұдашы деген әмірдің мыңдығы мен ұраңқай руынан құрылған мыңдық қорғағаны

белгілі. Ал көне карталарда («Карта южной пограничной полосы Азиатской

России». Р. М. Закржевский. 1891 г. и «Карта Киргизской степи. Санкт-Петербург.

1866 г.») Ұраңқай деген таудың Ертіс өзенінің сол жағалауында (Өскемен

қаласының тұсынан оның шығысына қарай жатқан тау) болғандығы көрсетілген.

Қазіргі кездегі Шығыс Қазақстан облысының картасында, Марқакөлдің шығыс

жағында Ұраңқай деп аталатын елді мекен мен өзен бар. Демек, ұраңқай руының

Уқай Каржу басқарған мыңдығы осы аталған жерлерде болған. Өйткені ол рудан

құралған әскерлер, жоғарыда айтылғандай, орман ұраңқайларымен бірге «Ұлы

қорықты» қорғап тұрған. Сондықтан олардың мыңдықтарының тұрақтары да ол

қорыққа жақын маңда болған.

292

«Жамиғ ат-тауарихтың» 602-бетінде Ұдашыны хойын ұраңқайлардың

руынан шыққан деп көрсеткен. Яғни, орман ұраңқайлары мен хойын ұраңқайлары

деген-бір атау. Олардың тұрақты мекені қазіргі Тыва жерінде болған. Ол туралы

Ұраңқай тайпасы туралы бөлімде айтылған.

289

ШЫҢҒЫЗ ХАН


Шыңғыз ханның балаларынан Төле ханның, Мөңке қағанның,

Құбылай қаған мен оның әулетінің ұлағатты сүйектері де осы

айтылған мекенге қойылған.

Айтуларынша, сол жылы (Шыңғыз хан жерленген соң)

ол жазықтықта өте көп ағаш өсіп, үлкен орманға айналады.

Сондықтан (әлгі) бірінші ағашты мүлдем танып (ажыратып)

болмайды, бірде-бір тірі жан оның қайсы (ағаш) екенін білмейді.

...Шыңғыз ханның өзге Жошы, Шағатай, Үгетай және

олардың ұлдары мен ұрпақтары болса, өзге орында жерленген»

[155].

«Ол жерде (Бұрқан Қалдұнда) Уқай Каржу әулетінен бір

мыңдық ұраңқайлар өмір сүреді әрі ол жерді күзетіп тұрады.

...Бірде Шыңғыз хан аңшылық жасап жүрген тұғын. Сол

жерде бір жалғыз ағаш өскен еді. Ол оның астында атынан түсіп,

сол арада бір қуанышты көңіл күйге бөленді. (Сонда) ол: «Бұл

жерлер менің жерленуім үшін сәйкес. Оны белгілеп қойсын!» –

деп бұйырды.

Жоқтау уақытында, одан сол сөздерді есіткен адамдар

оларды (сол сөздерді) қайталап айтып берді. Ханзадалар мен

әмірлер оның әміріне сәйкес, сол жерді (жерлеу орны үшін)

таңдады. Айтуларынша, оны жерлеген сол жылы ол жайлауда

сансыз көп ағаш пен шөптер өсіп кетті. Содан қазіргі кезде

орманның қалыңдығы соншалық – ол арқылы өту мүмкін емес,

ол алғашқы ағаш пен оның жерлену орнын да тану мүмкін емес.

(Қазір) тіпті, сол орынды күзетіп тұратын көне қорықшылар

өздері де оның басына жол таба алмайды.

...Шыңғыз ханның ұлдарынан кенже ұлы Төле хан мен оның

ұлдары Мөңке қаған, Құбылай қаған, Арық Бұқа және олардың

сол уәлаятта (аймақта) дүниеден өткен басқа да ұрпақтарының

жерлену орны сол жерде орналасқан.

Шыңғыз ханның өзге Жошы, Шағатай, Үгетай және олардың

ұлдары мен ұрпақтары болса, өзге орында жерленген.

290


...Ол Ұлы қорықтың қорықшылары (күзетшілері) – ұраңқай

руының әмірлері» [541, 542].

26. Шыңғыз ханнан соң таққа Үгетай қаған отырғаны

мәлім. Ол 6 жыл бойы мемлекет пен әскердің маңызды істерін

тәртіпке келтірді, содан соң Қытайға жорыққа барды. Сөйтіп,

ол елде әлі басып алынбаған иеліктерді бағындырып, ол жақтан

өз астанасына жеңіске жеткен және жеңіске кенелген күйде

қайтып келді.

Содан кейін өмірінің соңына дейінгі жеті жылды өзінің

әкесінің ордасы орналасқан Қарақұрымда өткізді. Сондықтан

осы жерден бастап Үгетай қағанның Қарақұрымда қандай

істермен айналысқаны жөнінде толық мәлімет беретін

«Жамиғ ат-тауарихтың» беттерінен үзінді келтіреміз: «Қаған

ханзадаларды Дешті Қыпшақ жағына жіберген 632 хижри

жылына сәйкес келетін қунин жылы, яғни қой жылының басынан

бастап, Күйік хан мен Мөңке қаған қайтып келген 638 хижри

жылына сәйкес келетін хукар (яғни сиыр) жылына дейін жеті жыл

бойы (қаған) өмірден ләззат алып, ойын-сауық жасап, қуанышты

және бақытты күйінде жайлаудан қыстауға, қыстаудан жайлауға

көшіп, әр кез сұлу әйелдер мен ай жүзді арулармен әртүрлі

рақаттанулар жасаумен шұғылданды. Және барлық жағдайларда

өзінің мүбәрак ниетін әділеттілік пен мейірімділіктің игі істеріне

қаратып, әділетсіздік пен дұшпандықтың жойылуына және

қалалар мен аймақтарды абаттандыруға, түрлі ғимараттарды

тұрғызуға жұмсады. Ол әлем мемлекетінің негізі (астанасы)

мен оның абаттығының іргетасын қалауға байланысты бірдебір

пікірді ешқашан қараусыз қалдырған жоқ. Ол бұдан

бұрынырақ түрлі кәсіп пен өнер түрлерінің қолөнершілері

мен шеберлерін өзімен бірге Қытайдан алып келгендігінен

және ол өзінің мүбәрак өмірінің көп бөлігін (негізгі) жұрты

Қарақұрұмда тұрақтағандықтан, осындай патшаның асқақ

ниеттеріне лайық, іргетасы мен ұстындары өте биік сарай

291

ШЫҢҒЫЗ ХАН


салдыруға бұйрық берді. Ол сарайдың әр жағының ұзындығы

садақ оғының қашықтығындай ұзындықта еді. Оның ортасында

сәулетті және биік қасыр тұрғызып, ол ғимаратты ең көркем

түрде өрнектермен әрлеп, көркем суреттермен безендірді.

Оны «Қарши» 293 деп атап, (қаған) оны өзінің құтты тағының

орны (астанасы) етті. Оған мүлазим болған бауырларының,

ұлдарының, өзге де ханзадалардың әрқайсысы сол сарайдың

айналасына (бір-бірден) биік үй тұрғызулары жайлы бұйрық

берілді. (Аталғандардың) бәрі бұйрыққа бағынып, орындады.

Ол ғимараттар (құрылысы) аяқталып, бір-біріне жалғасып,

іргелес болған кезде, олардың саны көп болды. Және ол (қаған)

зергерлік (алтын құю) өнерінің атақты шеберлеріне шарапхана

үшін алтын мен күмістен асқа арналған ыдыстарды піл, арыстан,

жылқы және өзге де жануарлар сияқты етіп (кескінінде) жасауды

бұйырды. Оларды мунқурлар 294 орнына қойып шараппен және

қымызбен толтырды. Әрбір кескіннің алдына күмістен хауыз 295

жасады. Ол жануарлар кескіндерінің (яғни ыдыстардың)

тесіктерінен шарап пен қымыз ағып тұратын әрі хауыздармен

ағатын еді. Сосын (бірде қаған):

– Жер жүзіндегі ең көркем қала қайсы? – деп сұрады. (Оған):

– Бағдат, – делінді.

Ол Урқун өзенінің жағалауында үлкен қала тұрғызуға

бұйрық берді, оны Қарақұрұм деп атады. Қытай уәлаятынан

ол қалаға дейін байан йамнан (баян жамнан) бөлек йамдар

орналастырып, «Нарин йам» (Нарын жам) деп атады. Әрбір

293

Қарши – мұғулша сарай деген мағына береді. Ол туралы Мұхаммед

Хайдар Дулатидің «Тарих-и Рашиди» деген еңбегінің 76-бетінде Кебек ханның

Мавреннахрда «Қарши» атты сарай салдырғаны туралы деректер келтірілген

жерде айтылған.

294

Мунқур – үлкен табақ сияқты ыдыстар.

295

Хауыз – жасанды су қоймасы, су айдын, суат, су тоқтайтын, су жинайтын

жер, яғни бассейн.

292


бес фарсахтан кейін бір йам (орнатты), жалпы 37 йам 296

болды. Әрбір өткелде ол жамдарды қорғау үшін бір мыңдықты

орналастырды.

Ол (қаған) күн сайын ол жерге уәлаяттардан азық-түлік пен

сусындарға толы бес жүз арба келіп тұруын, оларды амбарларға 297

296

Баян жам –Шыңғыз хан құрған байланыс жүйесі. Ол ұлыстардан Қағанның

ордасына, оның ордасынан ұлыстарға хабарларды жеткізу үшін қолданылған. Әр

жамда шабарманның демалуына немесе тоқтаусыз жолын жалғастыруға қажетті

азық-түлік пен аттар дайын тұрған. Осы жүйенің негізінде Үгетай қаған «Нарын

жам» деген жаңа жүйе құрған, оны Қарақұрымда қала салу үшін пайдаланған.

Уақыт өте келе, Урқун өзенінің атауы, біздің пікірімізше, Нарын болып өзгерген.

Өйткені, Нарын деген атау ол кездерде бүкіл елдерге белгілі болған. «Нарын

жамның» негізінде үлкен керуен жолы пайда болған. Оны мынау деректен көруге

болады: 1700-1703 жылғы Амстердамда шыққан Г. Делильдің картасынан аталған

«Нарын жам», Ұлы Қытай қорғанынан басталып, қазіргі Зайсан көлінің шығысы

арқылы Ертістен өтіп, қазіргі Нарын өзенінің тұсында екіге айырылып: біреуі

Тобыл қаласына дейін созылып; екіншісі Том өзенінің Обь өзеніне құятын жеріне

дейін барып, одан тік батысқа қарай бұрылып Тобылға баратын жолға қосылып

жатқан үлкен керуен жолының қақ ортасында тұрғанын көруге болады. Осы

картада Mugalia уәлаятының, қырғыздардың және көптеген түркі тайпаларының

мекендері анық көрсетілген. Бұны есте сақтау қажет.

«Нарын жам» туралы Paul D.Buell, Francesca Fiaschetti деген авторлардың

«Исторический словарь Монгольской Империи» кітабында былай деп көрсетілген:

«Нарын ям или «секретный ям»» являлся почтовой системой для официальных

государственных дел».

«Жамиғ ат-тауарихтың» 892-бетінде Қайду хан Жошының немересі Құнышы

ноянмен одақтасып Мөңке қағанның ұлы Өреңтасқа бағынышты болған Нарынға

шабуыл жасап, қырғын салып, тонап кеткені туралы айтылған. Нарын, жоғарыда

көрсетілгендей, Үгетай тұрғызған Қарақұрым қаласына жақын жердегі

Нарын өзенінің жағалауында болған. Өйткені Мөңке Үгетайдың ұлы Күйіктен

кейін таққа отырып қаған болған. Сондықтан Мөңкенің ордасы мен жұрты да

Қарақұрымда болған, яғни оның кенже ұлы Өреңтас та сол жерде болған.

Урқун, біздің пікірімізше, қазіргі Нарын өзенінің бұрынғы аты. Нарынды

Кеңес кезінде Нарым деп атаған кездері болған.

Фарсах – ұзындық өлшемі. Парсы фарсахы – 5549 м; Көне египет фарсахы –

6980 м. Сонда, 37 йамның ұзындығы орташа есеппен 1100 км (парсыша) немесе

1300 км (египеттік) тең болады.

297

Амбар – қамба, қойма.

293

ШЫҢҒЫЗ ХАН


жинап, ол жерлерден шығарып, жарату туралы заң шығарды.

Азық-түлік пен шарап үшін үлкен арбалар жасады, олардың

әрқайсысын сегіз өгіз тартатын еді.

Және ол (қаған) Қарақұрұмнан бір күндік жерде, көне

замандарда Афрасиабтың құсбегілері орналасқан және қазір

оны Кихарчаған (Кихаршаған) деп атайтын жерде мұсылман

шеберлеріне қасыр тұрғызуын бұйырды. Құс салу үшін көктем

мезгілін ол сол жақта өткізетін, жазда Урмүгату жерінде

(болатын). Ол жерде оның ішінде мың адам сыятындай сондай

үлкен шатыр тікті, әрі оны ешқашан (жинап) алып тастамайтын.

Оның шегесі алтыннан, іші түрлі маталармен тартылған

болатын. Оны «Шира урду» («Алтын Орда») деп атайтын.

Ал күзде Қарақұрұмнан төрт күндік жолдағы Гуса Урнаурда

болатын, онда ол қырық күндік ораза ұстайтын 298 . Қыста оның

тұрақтау орны Уңқай (Оңқай) еді. Аңшылық жасап ол Тулунгу

(Төлеңгі) мен Жалингу (Жалынғы, Желеңгі) тауларын бойлап

жүретін, ал қыстауы сол жақта аяқталатын.

Жалпы оның көктемгі тұрақтау мекені Қарақұрұмның

айналасы еді, ал жазғы тұрақтау орны Урмүгату жайлауы еді,

күзгі тұрақтау орны Гуса Урнаурдан (бастап) Қарақұрұмнан бір

күндік жолдағы Усүн Буккеге (Үсін Буккеге) дейін, қыстауы

Оңқай (болатын). Ол (қаған) Қарақұрұмға жол тартқан кезінде,

қаладан екі фарсах жерде тұрғызған Тузғу Балиғ (Тұзғы Балық)

аталған биік қасырда (тоқтап), қаған ол жерде шырын тузғу

(тұз-дәм) жеп, бір күн ойын-сауық қылатын. Келесі күні барлық

адамдар біртүрлі түстегі киімдер киіп, ол жақтан Қаршиға

келетін. Сонда жас шеберлер өнер көрсететіндер алдынан

шығатын. Қаршида ол бір айдай ойын-сауық құратын, қазына

қойнауларының есіктерін ашып, ақсүйектер мен қарапайым

298

Үгетай қағанның ислам дінін қабылдағаны туралы «Жамиғ ат-тауарихта»

ешқандай дерек көрсетілмеген. Сондықтан Үгетай қағанның қырық күндік

ораза ұстауын, оның атабегінің ислам дінін қабылдаған жалайыр руынан

болғандығымен түсіндіруге болады.

294


халықты өзінің кең мейіріміне бөлейтін. Әр күні кешке ол

садақшылардың, тас атушылар мен палуандардың жарысын

ұйымдастыратын. Жеңіске жеткендерді сыйлықтармен

марапаттайтын еді.

Ол Оңқай қыстауында істіктер мен балшықтан екі күндік

жолдай ұзындықта қоршау тұрғызуды, оның (арасынан) өтер

жерлер қалдыруды бұйырды. Оны «чихик» деп атады. Содан

аңшылық кезінде айналадағы шеңбер болып сап түзеп тұрған

әскерге үнемі (жар салынып), қоршауға қарай жақындауын, қай

жаққа қарай аңды қуалауын хабарлап тұратын. Содан бір айлық

жолдағы адамдарды мұқият ескертіп аңды іле-шала, бірінен соң

бірін чихикке қарай қуатын.

(Аңдар қоршауға қамалған соң) әскерлер шеңбер болып

сап түзеп, иық тірестіріп тұратын. Алдымен (қоршау) ішіне

қаған жақындары тобымен кіретін, бір сағаттай көңіл көтеріп

аңшылық жасайтын. Жалыққан кезде, қоршау ортасындағы

биік жерге барып тұратын.

Сосын тәртіп бойынша ханзадалар мен әмірлер, сосын

қарапайым жауынгерлер кіріп аңшылық жасайтын. Соңында

(аңдардың) бір бөлігін уруғламиши (тұқымының көбеюі) үшін

қойып (босатып) жіберетін.

Бақауылдар олжаны ханзадалардың, әмірлердің және

жауынгерлердің ортасында әділ түрде бөліп беретін, ешкімді

несібесіз (құр қол) қалдырмайтын. Соңынан барлық қауым

сыйлықтар жасау рәсімін орындайтын. Тоғыз күндік тойдан

соң, әрбір ру өзінің жұрты мен үйлеріне қайтатын еді [670-672].

27. Үгетай қағанның сүйегі мен қорығы оны «Булдақ

қасыр» 299 деп аталған, ал қазір оны Йікә Ундур (Жеке өндір)

299

Жошы – Шыңғыз ханнан бір жыл бұрын, яғни 1226 жылы аң аулап жүрген

кезінде қайтыс болған. Ол қазіргі Қарағанды облысына қарасты Ұлытау ауданында

жерленген. Сол жерде оның кесенесі бар.

Шағатай – Үгетай қағаннан кейін бір жылдан соң қайтыс болған. Ол жерленген

жер белгісіз.

295

ШЫҢҒЫЗ ХАН


деп атайтын, басында үнемі (мәңгі) қар жататын өте биік тауда

орналасқан. Ол таудан Бесун муран 300 , Түркан (Түркен, Торқан),

Усун (Үйсін) (өзендері) ағып шығып Ертіс өзеніне құяды. Ол

таудан Ертіске дейін – екі күндік жол. Шапар 301 сол өзендердің

айналасына қыстайды [674].

«Булдақ қасыр» деп аталатын тау, біздің пікірімізше, қазіргі

Бұқтарма өзенінің оңтүстігіндегі Тарбағатай деп аталатын

тау. Ол таудан ағып түсетін Сарымсақты (бұрынғы атауы

Бесун), Теректі (бұрынғы атауы Түркен), Құндызды (бұрынғы

атауы Үйсін) атты өзендер бір арнаға құйылып Күршім өзеніне

айналады. Ал Күршім Ертіске барып құяды. Тарбағатай

тауынан Күршімнің Ертіске құятын жеріне дейінгі ара

қашықтық 100 км шамасында болады, яғни атты адамға екі

күндік жол.

Жоғарыда аталған Тарбағатай тауын қазіргі Ұржар

ауданының солтүстігіндегі Тарбағатай тауымен шатастырмау

керек. Ол туралы 248-сілтемде айтылған.

28. «Жамиғ ат-тауарихтың» 179-бетінде баяуыт тайпасы

туралы төмендегідей дерек келтірген: «Олардың жазықтарда

мекендейтіндерін Кихарүн-баяуыт деп атайды. Олардың

Булдақ қасыр – біздің пікірімізше, Бұқтарма өзенінің оңтүстігіндегі қазіргі

Тарбағатай тауының мен Ақайыр (Оңтүстік Алтай) таудың түйскен жеріндегі

Таутекелі (Берелден 30 км) деп аталатын биік шыңның атауы.

Төле – Үгетайдан 7 жыл бұрын қайтыс болды. Оның сүйегі әкесі Шыңғыз

ханның Ұлы қорығында жерленген.

300

О. Қараев «Чагатайский улус. Государство Хайду. Могулистан» деген

кітабының 2-басылымының 51-бетінде, араб авторы Шихаб ад-Дин Димашкиге

(XIVғ.) сілтеме жасап, «Осы шайқастан кейін, қыста Кобық өзенінінің

жағалауында, ал жазда Есун-Мурен (Ертіске құятын) деген өзеннің жағалауында

тұратын қарауылдың басшысы, Шағатай ұлысына үш айлық жол болатын жерге

дейін кірді» деп жазады. Бұл Есун-Мурен, біздің пікірімізше, осы Бесун муран

болса керек.

301

Шапар – Үгетайдың немересі, Қайду ханның үлкен ұлы.

296


жұрттары Силинга муран бойында. Оның екі бастауы: Қурбан

Кихат (Құрбан Кихат) және Бурах Ундур (Бұрах Өндір) – «Ғуруқ

бүзүрг» (Үлкен қорық) 302 болып табылады.

...Бұрах Өндір ағып шығатын өзендер келесідей бөлінеді:

таудың бергі жағында – Шира, Шибауту, Кибан, Таладу, таудың

арғы жағында – Инка (Еңке), Жубуқра, Бурүан Қурқай, Самр

қубқату және Туай. Бұл тоғыз өзен Силингаға құяды. Ол жақта

Уқай Каржу әулетінен (шыққан) ойраттың мыңдығы өмір сүреді

және ол мекенді қорғайды».

«Жамиғ ат-тауарихтың» 939, 943-беттерінде төмендегідей

деректер бар: «Төле хан 303 қайтыс болған соң Сұрғақтан бике

жұртты Арық Бұқаға берді.

...Бүлік оты өшкен соң Арық Бұқа өзінің бауыры Құбылай

302

Бұл «Ғуруқ бүзүрг» (Үлкен қорық) Шыңғыз ханның Бұрқан Қалдұндағы

«Ұлы қорығынан» басқа жерде, қазіргі Моңғолия жеріндегі Селенга өзенінің

бастауында орналасқан қорық болып табылады. Ол, біздің пікірімізше, Шығыс

Түрк қағанатының қағандарының қорығы. Сондықтан, бұл екі қорықты бірбірімен


303

Төле хан – Шыңғыз ханның кенже ұлы. Сұрғақтан бике оның ең үлкен

әйелі, Мөңкенің, Құбылайдың, Хұлағудың, Арық Бұқаның анасы.

Төле қайтыс болған соң, оның жұртын Сұрғақтан бике Арық Бұқаға берген.

Яғни, Арық Бұқа кіші ұл (отшыген) болғандықтан атасы Шыңғыз ханның

Қарақұрымдағы жұртына иелік еткен, оның жаздық жайлауы Алтайда (Бұрқан

Қалдұнда), қыстауы Урунга (Қатын) өзенінің жағалауы мен Қырғыздарда

(Енисейде) болған. Арық Бұқа өзінің ағасы Құбылай мен тақ пен қағандық үшін

таласқан және соғысқан («Жамиғ ат-тауарихтың» 876-891 беттері). Сондықтан,

біздің пікірімізше, оны Шыңғыз хан жатқан Бұрқан Қалдұндағы Ұлы қорыққа

емес, жоғарыда аталған Бурах Ундурдегі (Бұрах Өндірдегі) Үлкен қорыққа

жерлеген. Үлкен қорықта Шыңғыз ханның ашина тайпасынан шыққан арғы

аталары жатыр. Ол қорықты ойрат мыңдығы күзеткен. Ал, Шыңғыз ханның Ұлы

қорығын орман ұраңқайларының мыңдығы күзеткені белгілі.

Сонымен қатар, «Жамиғ ат-тауарихтың» 542-бетінде «Шыңғыз ханның

ұлдарынан кенже ұлы Төле хан мен оның ұлдары Мөңке қаған, Құбылай қаған,

Арық Бұқа және олардың сол уәлаятта (аймақта) дүниеден өткен басқа да

ұрпақтарының жерлену орны сол жерде орналасқан» деп көрсетілген.

Бұл екі деректің қайсысы дұрыс екендігін тек Алла ғана біледі.

297

ШЫҢҒЫЗ ХАН


қағанға аттанды, сөйтіп кешірім мен үзір сұрау жолына түсті.

Ол әйелдерін өзімен бірге алып барып, төрт ұлы Йібүкірді,

Мәліктемірді, Найраубұқаны және Таммашыны жұртында

қалдырып кеткен еді. Оның жазғы тұрағы Алтайда, қыстауы

Урунга 304 мен Қырғызда еді. Олардың ортасы екі-үш күндік жол.

Сұрғақтан бике сол жақта болатын.

...Арық Бұқа қағанның алдында бір ай, алты күн болып,

сонда дүние салды. Оны Бұрах Өндірге, Силинга өзеніне жақын

жердегі Шыңғыз ханның Ұлы қорығына 305 алып барды. Құбылай

қағаннан басқа Сұрғақтан бике мен өзге ханзадалардың барлығы

сол жерде жерленген».

«Тағы бірі – жалайырлардан шыққан Жаңқи көрген, ол

мыңдық әмір. Бұл (Жаңқи көрген басқарған мыңдық), бұған

дейін Уқай (Оқай) әмір басқарған мыңдық болатын. Ол (Жаңқи

көрген) жарлыққа сай ойрат мыңдығымен бірге ханзадалардың

сүйегін жерлейтін Үлкен қорық – Бұрах Өндірді қорғады».

Бұдан шығатын қорытынды, қазіргі Моңғолиядағы Селенга

өзені бастау алатын Бұрах Өндір тауынан ағып шығатын

тоғыз өзеннің бойында Үлкен қорық бар. Ол Үлкен қорықта,

біздің пікірімізше, Шыңғыз ханның арғы аталары, яғни мұғулдың

ашина тармағынан шыққан Шығыс Түрк қағанатының

қағандары (Бумын, Муқан Елтеріс, Күлтегін, Білге және басқа

қағандар) жерленген.

XIX ғасырдың соңында бұл аймаққа жақын жерлерде

адамзаттың баға жетпес мәдени мұрасына жататын Орхон–

Енисей көне түрк сына жазбалары (VII-VIII ғ.ғ.) табылған

304

Урунга – біздің пікірімізше, қазіргі Қатын өзені. «Жамиғ ат-тауарихта»

Қатын деген өзеннің атауы кездеспейді. Ол туралы 41-сілтемеден оқуға болады.

305

Бұл жерде, біздің пікірімізше, «Жамиғ ат-тауарихтың» авторы Рашид ад-

Дин, Шыңғыз ханның Бұрқан Қалдұндағы Ұлы қорығы мен оның Бурах Ундурдегі

(Бұрах Өндірдегі) арғы бабаларының Үлкен қорығын арнайы шатастырып

жіберген. «Жамиғ ат-тауарихтың» 542-бетінде Арық Бұқаны Бұрқан Қалдұндағы

Ұлы қорыққа жерленген деп көрсеткен.

298


болатын. Олар, дүниежүзі ғалымдарының айтуынша,

түркілердің алфавитінің, мәдениетінің, тарихының өте

жоғарғы деңгейде болғандығын көрсетеді.

29. «Жамиғ ат-тауарихтың» 949-бетінде Құбылай

қаған ның немересі Темір қаған туралы дастанда былай деп

жазылған: «Тойлату мен көңіл көтеруді аяқтаған соң және

құттықтау рәсімдерін атқарған соң қаған мүбәрак назарын әскер

мен мемлекеттің істерін ұйымдастыруға бөлді. Сөйтіп, аймақтар

мен шекараларға ханзадалар мен әмірлерді белгілеп, уәзірлер

мен диуан басшыларын тағайындады. Ағасы Камалаға 306

әкесінен мұраға қалған дүниеден толық оның үлесін берді де,

оны ол жақта Шыңғыз ханның жұрты мен ордасы орналасқан

Қарақұрұмға жіберді, оған ол елдің әскерлерін бағындырды.

Содан Қарақұрұм аймақтарын және Чинасты (Шинасты),

Шибаучиды (Шибаушыды), Ұнанды, Килураңды, Ким-кимжиут

ты және Силинга мен Қаялықты Қырғыз шекарасына

дейін және Бұрқан Қалдұн деп аталатын Шыңғыз ханның Ұлы

қорығын сол басқарады. Қазірге дейін Шыңғыз ханның Ұлы

ордасы сол жерде орналасқан, оларды ол (Камала) қорғайды.

Олардың төртеуі үлкен орда және бесеуі (кіші), жалпы саны

306

Камала – Құбылай қағанның немересі, Жим Гимның ұлы, пұтқа табынған.

Қарақұрымды басқарып тұрған кезде, ол жерге өзіне пұтқана тұрғызған. Оның

бұлай істеуінің себебі, біздің пікірімізше, ол атасы Құбылай билік еткен Қытайда

дүниеге келген және қытайлық тәрбиешілердің ықпалымен пұтқа табынған.

Құбылай қағаннан кейін таққа отырған Камаланың туған інісі Темір қаған да пұтқа

табынған. Ол туралы, жоғарыда көрсетілген «Жамиғ ат-тауарихтың» 949-бетінен

оқуға болады. Сондықтан, сол кездері Шыңғыз ханның ордасына Европадан

және басқа елдерден келген елшілер, саудагерлер мен саяхатшылар мұғулдарды

будда дінін ұстаған халық деп ойлаған болуы мүмкін. Осындай жағдайлар кезінде

Құбылайдың өзінің бауыры Арық Бұқа мен өзге де жақын туысқандарының,

Үгетайдың немересі Қайду хан мен Шағатайдың ұрпақтарының кейбірінің

наразылығын тудырған. Олар Құбылай мен оның бауыры Хұлағуды Шыңғыз хан

құрған көшпенділер империясының негізін шайқалтты, астананы Қарақұрымнан

Қытайға көшірді, барған жерлеріндегі халықтарға сіңісіп, қалалық өмірге беріліп

кетті деп айыптап, оларға қарсы көп жылдарға созылған соғыстар жүргізеді.

299

ШЫҢҒЫЗ ХАН


тоғыз 307 , бәрі сол жерде. Әрі ол жаққа ешкімге баруға болмайды,

себебі жақын арада қорық орналасқан».

Бұдан шығатын қорытынды, – «Жамиғ ат-тауарих»

жазылған кездерде (1316 жыл), Шыңғыз ханның Қарақұрымдағы

жұрты мен ордасы және оның Бұрқан Қалдұндағы Ұлы қорығы

қорғалып тұрған.

30. Шыңғыз хан дәуірінде түркілердің әр қауымдары мен

руларының өмір сүрген аймақтары белгілі болған. Ол туралы

«Жамиғат-тауарихта» нақты айтылған (40-бет). Содан

бері қаншама ғасырлар мен қиын-қыстау замандар өтсе де,

түркілердің тарихы қанша бұрмаланса да, жер-сулардың

атаулары қаншама өзгерістерге түсіп, ұмыт болса да, Алланың

көмегімен, оның сүйікті құлдары түркілердің ішінен шыққан

Шыңғыз хан мен оның ата-бабасының атақонысы түркілер

жайлаған аймақтың дәл қай жерінде болғандығын көрсететін

деректердің сақталғандығын осының алдында баяндалған

дәйексөздер мен сілтемелерді оқып көз жеткіздік.

Енді солардың ішіндегі ең басты деректердің қатарына

жататын найман, қырғыз, мұғул, керейт пен ұйғырлардың

Шыңғыз хан дәуіріндегі мекендері туралы «Жамиғ аттауарихтың»

беттерінде берілген мәліметтерді тағы бір рет

оқып көрелік: «Олардың тұрақтау мекені, (бұрын) аталғандай 308 ,

мыналар еді: Йікә Алтай (Жеке Алтай) 309 және Үгетай қаған

ол жердегі жазықтыққа зәулім сарай тұрғызған Қарақұрұм 310 .

307

Яғни, Шыңғыз ханның Ұлы қорығында тоғыз қорым бар. Бұл деректі қазба

жұмыстарын жүргізген кезде ескеру керек.

308

Бұл жайлы деректер «Жамиғ ат-тауарихтың» 40-бетінде айтылған.

309

Жеке Алтай – қазіргі кездегі Кенді Алтай.

310

Ол туралы Үгетай қағанның Қарақұрымдағы өмірі туралы тарауда

баяндалған. Қарақұрым деген жазықтың Алтайдағы Ертістің бойындағы

наймандар уәлаятында болғандығының тағы бір дәлелі, кітаптың 699-бетінде

Үгетай қағанның Қарақұрұмда бидай өсіруге бұйрық бергені, сөйтіп ол жерде

бидай өсірілгендігі туралы жазылған. Қазіргі таңда да Шығыс Қазақстан

облысындағы Алтай тауларының етегіндегі алқаптарда бидай өсіріледі.

300


Және Алуй Сирас 311 пен Кук Ардиш (Көк Ертіс) таулары 312 . Бұл

аймақтарда қаңлы қауымы да өмір сүретін еді 313 . (Наймандар

мекендейтін өңірде) Ардиш муран (Ертіс муран) деп аталатын

Ардиш (Ертіс) 314 өзені бар. Сол өзен мен Қырғыз уәлаятының

екі арасында таулар бар, (ол таулар) сол уәлаяттың (қырғыздар

уалаятының) шекарасынан Мұғулстан жерлеріндегі аумақтарға

дейін созылып барады және ол жерлерде Оң хан өмір сүрген

уәлаят орналасқан. Сол үшін наймандардың Оң ханмен әр кез

алауыздығы мен дұшпандығы болды. (Наймандар мекендері

жоғарыда аталған жерлерден) қырғыздар аймағына дейін және

ұйғырмен шектесетін шөлдердің шекарасына дейін созылатын»

[126 бет].

«Шыңғыз хан тәжіктердің жерлерін жеңіп алудан қайтып

келе жатып, 621 хижри жылына сәйкес келетін бичин, яғни

мешін жылы жазды да, қысты да жолда өткізді. Ол өзінің

ордаларының шекараларына жеткен кезде, оның алдынан он бір

жастағы Құбылай хан және тоғыз жастағы Хұлағу хан шықты.

Дәл сол кезде Құбылай хан қоянды, ал Хұлағу хан киікті

ұйғырлар уәләятына 315 жақын жердегі, найман уәләятының

311

Алуй Сирас – біздің пікірімізше, қазіргі Қалба (Калбинский) деп аталатын

тау. Ал Көк Ертіс таулары – Зайсан көлінің оңтүстігіндегі Маңырақ пен одан

шығысқа қарай созылып жатқан Сауыр жоталары.

312


көлден ағып шығатын өзенді Ертіс деп атаған.

313

Қазіргі Үржар ауданының аумағында орналасқан Тарбағатай тауынан

оңтүстікке қарай қаңлылар өмір сүрген. Осы Тарбағатай тауының солтүстік

табанындағы Шілікті аңғарындағы 17 қорымның бірінен 2003 жылы «Алтын

адам» табылғаны белгілі. Ол, ғалымдардың айтуынша, сақ дәуірінің патшасы

болған.

314

Ардиш муран – Ертіс өзені.

315

Көне дәуірлердегі ұйғыр тайпаларының қоныстану орны екі үлкен таудың

(қазіргі Гималай мен Памир таулары) айналасындағы бір жерінде он өзен, басқа

бір жерінде тоғыз өзен ағатын жазықтықтарда болған. Он өзеннің бойында өмір

сүргендерін – «он ұйғыр», ал тоғыз өзеннің бойындағыларды – «тоғыз ұйғыр»

дейтін болған.

301

ШЫҢҒЫЗ ХАН


шекарасындағы Матамил Қужинға жақын маңдағы Хила (Іле)

өзенінің арғы жағындағы Айман Һүй (Айман үй) мекенінде 316

атып алған еді» [535].

«Сондай-ақ Ұйғыр халқы да түркілердің қатарынан болады.

Олардың мекендері Мұғулдар аймағының шекарасына жақын

жерде орналасқан» [66].

Бұл деректерден Шыңғыз ханның ата-бабалары да, өзі де

найман, керейт тайпаларымен іргелес әрі көрші болғандығына,

олардың тұрған жерлері қырғыздар мен ұйғырлардың

мекендерімен ұштасып жатқандығына, оларды тек таулар ғана

бөліп тұрғандығына, наймандар мен ұйғырлардың уәлаяттары

Шыңғыз ханның ордасының Іле өзенінің солтүстігінен

басталатын шекарасына жақын жерде орналасқандығына

көз жеткіземіз. Оны авторлар жасаған картадан анық көруге

болады (Осы кітаптың соңындағы №9 және №17 карталар).

31. Жоғарыда келтірілген деректердің негізінде

төмендегідей қорытынды жасауға болады: Шыңғыз ханның

арғы атасы түркі тайпаларының Іле өзенінің бойындағы

Ергене қоңда (Шарын шатқалы) б.з.д. VIII-IV ғасырларында

өсіп-өнген мұғул деген тармағынан тарайды.

Шыңғыз ханның Бөрте шина деген он алтыншы атасы

бастаған бірнеше мұғул рулары б.з. VII ғасырында Ергене

қоңнан Алтайдағы Бұрқан Қалдұн (қазіргі Шығыс Қазақстан

облысындағы Тарбағатай мен Листвяга) деген таулардан

бастау алатын Ұнан (Бұқтарма), Килураң (Қара Ертіс) және

Тұғла (Күршім) атты үш өзеннің алқабына барып қоныстанады.

316

Бұдан шығатын қорытынды – Шыңғыз хан мен оның ұлдарының ордалары

Іле өзенінің оң жағалауыннан солтүстік-шығысқа қарай орналасқан: Жошының

ордасы Алакөлдің бойында; Шағатайдың ордасы Іленің бойындағы Алмалықта;

Үгетайдың ордасы Тарбағатайдағы Еміл мен Қобықта (Үгетай қайтыс болғанан

соң оның ұлы Күйік ханға өткен); Төле әкесінің ордасында, яғни Ертістің

жағалауындағы жерлерде болған.

302


Шыңғыз хан 1155 жылы Ұнан (Бұқтарма) өзенінің төменгі

жағында дүниеге келеді. Оның ата жұрты да, ордасы да сол

жердегі Қарақұрым жазығында болған (Бұқтарма өзенінің

Ертіске құятын жерінен Нарын тауына дейінгі жазық).

Оның әлемді жеңіп алу жолындағы жеңісті жорықтары

да сол жерден басталады. Жошы, Шағатай, Үгетай және

Төле атты даңқты ұлдарымен сол кездегі әлем халықтарының

барлығын бойұсындырады.

Шыңғыз хан 72 жасында Таңғұт жерінде жорықта жүрген

кезінде қайтыс болады.

Оны, өзінің тірі кезінде айтып кеткен өсиеті бойынша,

Бұрқан Қалдұнға апарып жерлейді. Ол жерленген жерге «Ұлы

қорық» деген атау береді. Бұқтарма өзенінің бір бастауы болып

саналатын Ақ Берел өзенінің оң жағалауында «Алтын адам»

мен алтынмен апталған аттар табылған Берел қорғандары

орналасқандығы белгілі.

Берел қорғандарының бір бөлігін ғалымдар б.з.д. IV-

III ғасырлардағы сақ дәуіріне, ал басқа бөлігін б.з. VII-

VIII ғасырлардағы көне түркі дәуіріне жатқызады. Біздің

жоғарыдағы есептеуіміз бойынша, Шыңғыз ханның арғы

атасы Бөрте шина Бұрқан Қалдұн аймағына б.з. VII ғасырында

қоныстанған. Осы есепке сүйене отырып, көне түркі дәуіріне

жататын обалар, Бөрте шина мен оның жетінші буындағы

ұрпақтары болатын Дубун Баян мен оның әйелі Алан Қуаның

Шыңғыз ханға дейінгі патшалық құрған ұрпақтарының

обалары болу мүмкін деген қорытынды жасауға болады. Ал

бұдан Шыңғыз хан жерленген «Ұлы қорық» пен оның кенжесі

Төле хан мен оның ұлдары Мөңке қаған, Құбылай қаған, Арық

Бұқа және олардың сол уәлаятта (аймақта) дүниеден өткен

басқа ұрпақтары жерленген қорықтары да осы маңда болу

керек деген тұжырым жасауға болады.

303

ШЫҢҒЫЗ ХАН


Шыңғыз ханның ең үлкен ұлы Жошы 1226 жылы, яғни

әкесінен бір жыл бұрын қайтыс болған. Оның кесенесі қазіргі

Қарағанды облысының Ұлытау ауданында орналасқан.

Шыңғыз ханның екінші ұлы Шағатай Үгетайдан кейін бір

жылдан шамалы кейін, яғни хижри жылының 640 қайтыс

болған, оның денесі қай жерге жерленгені белгісіз.

Шыңғыз ханның тағына отырған оның үшінші ұлы

Үгетай қаған 13 жыл билік жасағаны белгілі. Осы уақыттың

ішінде Үгетай қаған өзінің бауыры Төле ханмен Қытайдың

бағындырылмай қалған жерлерін түгелдей бағындырып,

әкесінің ордасы орналасқан Қарақұрым жазығындағы Урқун

(қазіргі Нарын) өзенінің бойында Қарақұрым деген қала мен

Қарши деген әлем астанасын салады.

638 хижри жылы қайтыс болған Үгетай қағанның сүйегі мен

қорығы «Булдақ қасыр» деген биік таудың басында орналасқан.

Ол – таудан, «Жамиғ ат-тауарихтың» 674-бетіндегі дерек

бойынша, Ертіс өзеніне дейін екі күндік жол (Біздің пікірімізше,

«Булдақ қасыр» қазіргі Бұқтарма өзенінің оңтүстігіндегі Та р-

бағатай (Бұрқан) тауындағы Таутекелі шыңы(Берелден 30 км).

Төле хан Үгетайдан жеті жыл бұрын, яғни 630 хижри

жылында қайтыс болады. Оның денесі, жоғарыда

көрсетілгендей, Шыңғыз ханның Ұлы қорығына қойылған.

32. Қазақ халқын құрайтын найман, керей және жалайыр

руларының негізгі бөлігі қазіргі заманда да өздерінің ежелгі

атақоныстары мен сол маңайларға жақын жерлерде (Шығыс

Қазақстан мен Алматы облыстарында) тұрады.

Ал қырғыздар болса кезінде Енисейдегі ата жұртынан

Алтайға ауып, XIII ғасырдан бастап Мұғулстан мемлекетінің

құрамында болған. Содан соң XVI ғасырдан бастап қазіргі

Қырғызстан аумағына барып қоныстанған.

Ұйғырлар сол бұрынғы ата қонысында тұрады. Ол жерлер

қазіргі кезде Қытай халық республикасының Шыңжан-Ұйғыр

автономиялық ауданының құрамына кіреді.

304


33. Шыңғыз хан Еуразия кеңістігінде алып империя құрып,

жаулап алынған жерлер мен халықтарды көзінің тірісінде-ақ

өзінің ұлдары мен жақын туыстарына бөліп берген. Жошының

үлесіне – батыстағы бүкіл ат тұяғы жеткен жерлер; Шағатайға

Алтайдан Әмударияның жағалауларындағы жерлер; Үгетайға

Тарбағатай, Еміл мен Қобықтың жағалаулары; Төлеге

– әкесінің ордасы мен оның айналасындағы жерлер тиген.

Жошының ордасы Алакөлдің бойында; Шағатайдың ордасы

– Іле өзенінің бойындағы Алмалықта (Бесбалықта); Үгетайдың

ордасы Емілде; Төле кенже ұл болғандықтан әкесінің жұрты

мен ордасында – Ертістің бойындағы Қарақұрымда болды.

Мұғул рулары Жошы, Шағатай, Үгетай мен Төленің

және олардың ұрпақтарының ұлыстары мен хандықтарына

шашырап кеткен.

34. Әлем билеушісі болған Шыңғыз хан да, оның ұрпақтары

да өздерінің түпкі атақоныстарын, ата-бабаларының құтты

мекені болған Іле өзенінің бойындағы Ергене қоңды еш уақытта

ұмытпаған.

Ол туралы деректі «Жамиғ ат-тауарихтағы» Шыңғыз

ханның Жебе мен Сүбітайға берген бұйрығынан көруге болады.

«(Менің) осы бұйрығыма сәйкес үш жыл аралығында бұл

істерді аяқтап, сендер Дешті Қыпшақ арқылы қайтып келіп,

біздің көне жұртымыз болып табылатын Мұғулстан уәлаятында

бізге қосыласыңдар» [505].

35. Шыңғыз хан әскерлер мен жерлерді бөлгенде Алтай

мен Жейхун (Амудария) аралығын Шағатайға бергені туралы

«Жамиғ ат-тауарихта» көрсетілген [762].

1269 жылғы Үгетайдың немересі Қайду хан шақырған

Талас құрылтайының шешімінен кейін осы Шағатай ұлысында

Моғолстан атты мемлекет, Дешті Қыпшақ жерінде Алтын

Орда пайда болды.

305

ШЫҢҒЫЗ ХАН


36. Моғолстан мемлекетінің батысында орналасқан Шу

мен Қозыбас аумағында 1456 жылы Шыңғыз ханның ұрпақтары

Керей мен Жәнібек Қазақ хандығын құрды.

37. Қазақ халқы 1757 жылға дейін екі ғасырдан астам бойы

жоңғар (қалмақ) шапқыншылығын бастан кешірді, содан соң

1918 жылға дейін Ресейдің бодандығында болды, жерінің көп

бөлігінен айырылды. Одан кейін 75 жыл бойы Кеңес үкіметінің

құрамында болып, 1991 жылдың 16 желтоқсанында ғана

ғасырлар бойы армандаған тәуелсіздікке қол жеткізді.

306

ҚОСЫМШАЛАР

ШЫҢҒЫЗ ХАН


Ақтан сопы Құтбтың «Біздің тарих» атты кітабынан үзінді

Рашид ад-Диннің «Жамиғ ат-Тауарихы» мен Шараф ад-Дин

Али Йаздидің «Зафар нама» атты еңбектерінде түркілердің

мұғул тармағынан шыққан Шыңғыз хан мен оның аталас

туысы Әмір Темірдің шежірелері,олардың ата-бабаларының

тарихы жазылған.Сондықтан,аталған еңбектерде, негізінде,

Шыңғыз хан мен Әмір Темір шыққан мұғул тайпасымен тығыз

қарым-қатынаста болған тайпалар мен қауымдар (рулар)

туралы деректер ғана қамтылған. Ал, олармен танысқан

оқырманның көкейінде басқа тайпалардың шығу тегі,олардан

тараған тармақтардың атаулары, олардың мекендері мен

олар тұрған жерлердегі жер-су аттары неге айтылмаған,олар

ол мекендерге қашан және не себептен қоныстанған деген

заңды сұрақ туындайтыны сөзсіз.Осы сұрақтардың көбіне

жалайырдан шыққан Ақтан сопы Құтбтың 1730 жылы

шағатай тілінде жазған «Біздің тарих» атты кітабынан

жауаптар табуға болады.Бұл кітапты қазіргі кезде Зәріпбай

Оразбай қазақ тіліне аударып жатыр. Сондықтан,аталған

кітаптан төмендегі аса құнды деректерді үзінді ретінде

беруді жөн көрдік.

Йафастың (Әбілжа ханның) ең үлкен ұлы Түрк

атамыздың шежіре тарихы

Жоғарыда айтып өткендей, Нұхтың (а.с.) үлкен ұлының

есімі Йафас, яғни Әбілжа хан, сөйтіп оның тоғыз ұлы болды

және олардың ең үлкені Түрк еді, сондай-ақ оның да ұлдары көп

болды, олар: Алынжа, Түтік, Чигил, Берсинжар, Емлақ, Тарпақ,

Тур. Бұл перзенттерден өте көп ұрпақ пен тармақтар, рулар мен

тайпалар пайда болды. Солардың арасынан біз, жалайырлар,

308


өзіміздің шежіре бастауымызды Йафас (Әбілжа хан) атамыздан

аламыз, Әбілжа ханнан Түрк туды, Түрктің үшінші ұлы – Шегіл,

ал Шегілден Көкжал, яғни Жалайыр атамыз, туды. Бұл жайлы

жоғарыда да қысқаша айтылған еді.

Атамыз Йафастың есімі оған топан тасқынынан бұрын

қойылған болатын. Сосын Нұх (а.с.) пайғамбар оған Адам

атаның Әбіл деген ұлының есіміне ұйқастырып Әбілжа деп

лақап ат берді. Себебі Әбіл өте ақылды да мейірімді және

шалған құрбандығы Алланың дәргейінде қабыл болған тақуа да,

шыншыл жан болған еді. Нұх (а.с.) пайғамбар ол жайлы жақсы

білетін, сондықтан Яфасты Әбілге ұқсап ақылды да мейірімді

және тақуа да шыншыл адам болсын деп ырымдап Әбілжа деген

лақаппен атады. Әбілжа дегені – Әбіл сөзінің еркелетіп айтылған

түрі-тұғын. Сосын ол өз иеліктеріне билеуші болған кезде, оның

есіміне «билеуші – патша» деген мағынаны аңғартатын «хан»

деген сөзді тіркеп айтатын болды. Содан оның ұрпақтарынан

шыққан билеушілердің барлығының есімдеріне «хан» деген

сөзді тіркейтін үрдіс қалыптасты. Мысалға өз ұрпақтарының

билеушісі болған Түрк атамыз да, оның ұрпақтарынан шыққан

Қырқыз, Жалайыр, Найман, Арғын сияқты ұлықтар да «хан»

деген дәрежеге ие болған.

Ал атамыз Түрк топан тасқынынан кейін дүниеге келді, бірақ

оның қай жерде дүниеге келгені бізге белгілі емес, сондай-ақ

оның өзінің шын аты да мәлім емес. Ал Түрк деген есімі – оның

лақап атауы. Сөйтіп, бұл сөз «ақылды, дана, данишпан» деген

мағыналарды аңғартады. «Ақылды» деген сөз негізінде арабтың

түркі тіліне енген сөзі, ал «дана» мен «данишпан» сөздері

парсының сөздерінен енген. Және бұлартүркі тілінің құрамына

Ислам дінінің түркілер арасына таралуынан кейін енген. Сол

себепті атамыз Түрктің дәуіріндегі адамдар «ақылды», «дана»,

«данишпан» деген мағынаны айтпақшы болса, түркі қадымша

тілінің құрамына жататын «түрк» сөзін қолданатын болған.

309

ШЫҢҒЫЗ ХАН


Атамыз Түркке мұндай лақап атаудың берілуінің себебі – ол өте

дарынды, ақылды да дана, данишпан да көреген адам болған.

Оның осындай қабілеттерін байқап сүйсінген оның әкесі Яфас

(а.с.), оған лайықты етіп осы лақап атты тіркеген болатын.

Сәбилерге ат қою үрдісі

Сондай-ақ, атамыз Түрктің заманында балаларға ат қою

үрдісі әлі аса дами қоймаған еді, сондықтан сәбилерге көбінесе

кез келген мағынаны есім ретінде тіркеп қоя беретін болған.

Мысалы, Қырқыздың анасының есімі Қырқызы еді – ол қырдың

төбесінде дүниеге келген, сол себепті оған «қырдың қызы» деген

мағынада Қырқызы деген ат берілген болатын. Сосын ол бірінші

ұл перзентін дүниеге келтірген кезінде, сәбиі оның өзіне тым

ұқсап туды. Аналы-бала бір-біріне өте ұқсайтын болғандықтан,

сәбиге «Қырқызының ұлы» деген мағынада Қырқыз деп есім

берілді.

Сол сияқты, Найманның анасының есімі айдай жарқын деген

мағынада Айман еді, оның да тұңғыш перзенті өзіне тартып

туды. Сол себепті оған «Айманның дәл өзі» деген мағынада

Найман деп есім берілді. Найман мен Жалайырдың аналары

бір әке-шешеден туған әпкелі-сіңлілілер еді және екеуі де қасыкөздері,

шаштары тым қара, жүздері толған айдай асқан сұлу

жандар болатын. Содан Найман анасына тартып ақ жүзді, қасыкөзі

мен шашы тым қара әсем сәби болып туылды.

Жалайыр болса әкесіне тартып көк көзді, жүзі шырайлы ақ

сары, шашы қоңыр сарғыш болып дүниеге келді. Ал Қырқыз

бұл екеуінің нағашысы еді, яғни Найман мен Жалайырдың

аналары Қырқыздың әкесінің туған қарындастары болатын. Ал

Қырқыздың өзі Башқұртқа жиен еді, содан ол өзінің анасына

310


тартып туып көк көзді, жүзі ақ сарғыш, шашы қоңыр қызғылтым

болып туды.

Сөйтіп, Йафастың (Әбілжа ханның) 2-буындағы Түрктен

тараған ұрпақтары мыналар: Алынжа, Түтік, Чегіл (Шегіл),

Берсенжар, Емлақ, Тарпақ, Тур – бұл Тур соңында Сайрам деген

лақап атқа ие болды.

3-буындағи ұрпақтары:

1) Алынжадан: Дебақуй, Дип Жақай, Қаңқа, Қотан, (т.б.) ұлқыздары

көп болды.

2) Түтіктен: Қырқыз, Жалан, Қам, Селенкей, (т.б.) ұлдары

мен қыздары болған.

3) Чегілден (Шегілден): Жалайыр, Қордай, Албан, Құлан,

(т.б.) ұлдары мен қыздары болған.

4) Берсенжардан: Найман, Нәдүліш, Арғун, Туба (Төбе),

(т.б.) ұлдары мен қыздары болған.

5) Емлақтан: Буйрат, Байқал, Жақут, Сайын, (т.б.) ұлдары

мен қыздары болған.

6) Тарпақтан: Таңқут, Шанқут, Нанғас (әлде Нангас), тағы

бірнеше ұл-қыз тарады. Таңқуттың өте сұлу қызы болды,

оны Шегілдің ұлы Албанға тұрмысқа берді. Ол бірнеше ұлқыз

тауып, кейіннен олардың ұрпағынан ең сұлу ару атанған

қыз, яғни жалайыр Ұраңқайдың сүйікті әйелі – жолбарыстың

жүрегіне жерік болған Қатун есімді жұбайы дүниеге келді.

7) Турдан (Сайрамнан): Исбижаб, Афрасийаб және басқа да

ұл-қыздары болды.

«Сайрамның» мағынасы «тақ мұрагері» дегенді аңғартады.

Оның себебі, Түрк атамыз қайтыс болғаннан кейін Тур оның

атақонысына ие болып, тағына мұрагер болды, сөйтіп оған

Сайрам деген лақаб ат дарыды. Және ол атамыз Түрктің

жерленген мазаратының маңайына бір қала тұрғызды да,

кейіннен ол қала оның атымен Сайрам деп аталды.

311

ШЫҢҒЫЗ ХАН


4-буында:

1) Дебақуйдан: қаңлылар мен қарлықтар, қыпшақ, ағшерілер

тарайды, (т.б.) ұлдары мен қыздары болған.

2) Дип Жақыйдан: Қара хан, Ур (Ор) хан, Кур хан, Куз хан.

Ал мына Түтіктен тараған Қырқыз, Жалан, Қам, Селенкей

және Чегілден (Шегіл) тараған Жалайыр, Қордай, Албан,

Құлан, сосын Берсенжардан тараған Найман, Нәдүлш, Арғун,

Туба (Төбе) және Емлақтан тараған Буйрат, Байқал, Жақут,

Сайын және Тарпақтан тараған Таңқут, Шанқут, Нанғас (әлде

Нангас) деген ұрпақтардың шежіресі мен тарихы өз алдына

бөлек тақырып ретінде баяндалады.

3) Қаңқадан: Оның бірнеше ұл қыздары болды, олардан көп

ұрпақтар тарады. Біздің деректе бары Ашина деген ұлы.

4) Қотаннан: Хотан, Қашғар, Тарим, Хужан (Қожан), (т.б.)

бірнеше ұлдары мен қыздары болған.

5) Исбижабтан: Чақмақ (Шақпақ), Арис (Арыс), Дула, (т.б.)

бірнеше ұлдары мен қыздары болған.

6) Афрасийабтың ұрпақтары көп болды, кейіннен тараған

әулеттерінің қатарынан бізге белгілілері – Анқуран, Шымған,

Шымбай және Шыршық. Сосын Шыршықтың әулетінен

кейіннен Ашина деген ұл дүниеге келді. Бұл Қаңқаның

әулетінен шыққан Ашинадан басқа Ашина. Шыршықтан

тараған Ашинаның әулеттерінің арасынан белгілісі Сирили әлде

Сирғалиқ (Сіргелі) және Чанчқули яки Чанчқили (Шанышқұлы

әлде Шанышқылы) атаулы ұрықтары (рулары) бар. Афрасийаб

Сайхун өзенінің оңтүстігіндегі жерлерді де иеленіп, ол жерде

Афрасийаб қаласын тұрғызды.

Осылайша Йафастың, яғни Әбілжа ханның ұрпақтары

бесінші буынға жеткенде өте көбейіп, алғашқыда қыстау мен

жайлау қылған аймақтар олардың тіршілігі үшін тарлық қыла

бастады. Сонда Түрк атамыз ең алғашқыда өзіне қыстау мен

312


жайлау қоныстары еткен Кур таудан Сайхун өзенінің аралығына

дейінгі аймақтарды өзінің ең кенже ұлы Турға ата қоныс етіп

берді. Бұл ата қоныс одан ұлы Исбижабқа мұраға қалды. Түрк

атамыз қайтыс болғаннан кейін, оның жерленген жеріне белгі

ретінде Сайрам бір қала тұрғызды. Соның шарапатынан ол

құтты мекеннен сансыз әулиелер шықты. Кейбіреулер ол қаланы

Исбижаб деп те атайды.

Одан кейін Алынжаның Дебақуй, Дип Жақый және Қаңқа

деген ұлдарынан тараған ұрпақтарын Кур таудан Таласқа дейін

және одан ары Шу өзеніне дейінгі аралықтағы аймақтарға

орналастырып, қалған Түтік, Чегіл (Шегіл), Берсенжар, Емлақ

деген ұлдарын, олардың ұрпақтарымен қоса ертіп, оларды да

рет-ретімен қоныстандыру үшін солтүстікке қарай ертіп кетті.

Ал бұған дейін ол өз ұрпақтарын қоныстандырмақ болған

аймақтардың барлығын өзі аралап, танысып шыққан болатын.

Негізінде, атамыз Түрк екі жүз қырық жыл өмір сүрді деген

дерек бар және осы уақыт аралығында оның бірнеше буын

ұрпақтары туып, өсіп-өніп көптеген ұрықтарға (аталарға)

бөлініп, бөлек-бөлек өмір сүре бастады. Солардың қатарында,

жоғарыда аталғандай, Түрк атамыздың Түтік, Чегіл (Шегіл),

Берсенжар, Емлақ, Тарпақ деген ұлдарының ұрпақтары

да өсіп көбейіп әрқайсысы өзалдына бөлек-бөлек қауымға

айналып үлгерген еді. Атамыз Түрк оларды басқа аймақтарға

қоныстандыру үшін солтүстікке қарай алып кеткенге дейін, бұл

аталған бес ұлдың ұрпақтары көбейіп, Талас өзені тарапынан

Шу өзеніне дейінгі аралықта жатқан алқаптарға таралып, сол

өңірлерді қыстау мен жайлау қылып өмір сүріп жатқан болатын.

Аталған ұлдардың ең үлкені Түтік болатын, сондықтан ол

басқа бауырларына қарағанда бұрынырақ башқұрттың Қырқызы

деген қызына үйленіп, одан Қырқыз есімді бір ұл тапты. Қырқызы

мен оның перзенті туралы әңгіме жоғарыда келтірілген болатын

313

ШЫҢҒЫЗ ХАН


және, онда айтылғандай, Найман мен Жалайырдың аналары

осы Қырқыздың әкесі Түтіктің туған қарындастары болатын.

Сондағы Жалайырдың әкесінің есімі – Шегіл, ал Найманның

әкесінің есімі Берсенжар еді. Сондай-ақ, Қырқыз бен Найманның

есімдерінің берілуі туралы жағдайлардың қысқаша баяны да

жоғарыда айтылды.

Жалайыр атамыз бен Арғунға ат қойылуының тарихы

Жалайырдың есімі туралы айтылуынша, бұл оның шын

есімі емес, бәлкім, оның лақап аты болып саналады. Ал оның

шынайы есіміне қатысты оқиға былай болған екен. Ол дәуірдегі

адамдардың негізгі тіршілік көзі малшылық және аңшылықпен

айналысу болатын. Сәбилері дүниеге келсе, оған тек бір жасқа

толған кезінде ғана ат қойылатын үрдістері қалыптасқан екен.

Сондай күндердің бірінде Шегілдің отбасында бір ұл перзент

дүниеге келеді. Сөйтіп, жоғарыда айтылғандай, ол сәбидің түрәлпеті

өзінің әкесіне тартып туды да, оның денсаулығы өте

мықты болды, содан бір жасына жетпей-ақ жүріп кетті. Оған

қоса, оның өте күшті тұлға болып жетілетіндігі сәбидің дене

пішімі мен қолдарының қуаттылығынан-ақ анық байқалып

тұратын еді. Солайша, ол жасқа толуға жақындай берген

күндердің бірінде әкесі мен шешесі малдарына қарап әуреленіп

жүрген кезде, бір аналық қасқыр сәбидің жатқан жеріне ақырын

келеді де, оны емізеді. Жақын маңайда жүрген анасы кенет

баласының қасында жатқан қасқырды көріп қалады, қатты

зәресі ұшып, жан-дауысымен айқай салып баласын құтқаруға

деген аналық сезімнің күшімен қолына түскен бір таяқты ала

сала сәбиіне қарай жүгіреді. Оның ұмтылысын байқаған қасқыр

ытқып түрегеледі де, жапан түзге қарай жортып кетеді, ал сәбиге

ешқандай зиян тигізбейді.

314


Сәбидің әкесі Шегіл бұл кезде жақын маңайда еместұғын.

Ол келгенде әйелі оған қасқыр туралы болған оқиғаны

баяндайды, ол аң-таң болады да, содан енді сәбидің жалғыз

өзін қараусыз қалдырмау керек деген ойға келеді. Сол күннен

бастап анасы лажы болса сәбиінің маңынан алыс кетпеуге

әрекеттенетін болады. Бірақ бір-екі күннен кейін әлгі аналық

қасқыр бір ыңғайлы сәтін тауып, жұмысымен шамалы уақытқа

ғана әуереленіп қалған анасын қапыда қалдырып, сәбиін емізіп

үлгереді. Оны тағы да байқап қалған ана айқай салып жүгіерді.

Бұл кезде сәбидің әкесі Шегіл де жақын маңда болатын, әйелінің

айқайын ести сала, ол да айқай салып баласына қарай жүгіреді.

Ал түз тағысы болса бұл ретте де сәбиге ешбір зиян тигізбей

кетіп қалады.

Атамыз Түрктің барлық ұрпақтарын шетінен айналып хабар

алып шығатын әдеті бар болатын, соған сай ол айналып жүріп

Шегілдің жайлауына жетіп келеді. Сонда Шегіл оған сәбиі

мен ана қасқыр туралы болған оқиғаны айтып береді. Мұндай

жағдай жайлы бұрын есітмеген Түрк атамыз аң-таң болады, тек

лажы болса балаға сақ болып қарайлау туралы нұсқау берді.

Бірнеше күннен кейін сәбидің туғанына бір жыл толатын еді,

соған байланысты оның атын өзі қоймақшы болып ұйғарады.

Аталған күн болғанда маңайдағы жұртшылық жиналып, сәбиге

ат қою рәсімін атқармақ болған кезде, сәтін тауып әлгі аналық

қасқыр тағы да сәбидің қасына келеді. Адамдар оны байқап

қалып, у-шу көтеріп сәби жаққа ұмтылады. Осы кезде сәби

қасқырдың көк жалынан сығымдап ұстап тұрған екен, қасқыр

шапшып түрегелген сәтте оның көк жалынан біршамасы

жұлынып сәбидің жұмылған жұдырығында қалады.

Оны сол күйінде көрген Түрк атамыз:

– «Бұл сәбидің өз аты өзімен екен, сондықтан есімі Көкжал

болсын» – дейді. Солайша сәбидің есімі Көкжал болып аталды.

315

ШЫҢҒЫЗ ХАН


Арадан жылдар өтіп бұл Көкжал өте күшті де ержүрек,

көркем де келбеті келіскен, алып тұлғалы жігіт болып ер жетті.

Оның көріктілігі соншалықты керемет болды, тіпті сол өңірде

қоныстанған әулеттердің бойжеткендерінің арасынан оған

ғашық болмаған қыз қалмады. Сонда ол бірінен соң бірін үш

қызға үйленеді де, екі үлкен әйелі әдеттен тыс күншіл болып

шығады, үнемі бірін-бірі аңдып күндестік жасаумен болатын.

Сондықтан Көкжал ол екеуінің киіз үйлерін бір-бірінен

қашықтау жерге тігетін болды. Сөйтіп, осы өңірде оның бірнеше

перзенттері дүниеге келді.

Берсінжардың үшінші ұлы туған кезде, әкесі оған ағаштардан

құрастырып шағын ғана қайықшаға ұқсатып жататын беленшек

жасап берді, сөйтіп оны сонда ұйықтататын болды. Күндердің

бірінде Йафас атамыз сол маңайдан өтіп бара жатып сәби

ұйықтап жатқан шағын қайықша сияқты беленшекті көріп

қалды да, есіне әкесі Нұх пайғамбардың кемесі түсті. Ол кемені

адамдар Арғун десетін. Йафас атамыз әлгі ұйықтап жатқан

сәбиге сүйсініп қарап «Сенің есімің Арғун болсын» – деді.

Солайша сәбидің есімі Арғун аталды.

Осы дәуір аралығында Түрк атамыздың осы өңірде

қоныстанған Алинжа, Түтік, Шегіл, Берсенжар, Емлақ, Тарпақ

деген ұлдарының баршасының ұрпақтары өсіп-өнді, Алла

әулеттеріне бақ пен береке дарытып көбейе барды да, бірнеше

бөлек-бөлек әулеттер пайда болды. Сосын олар барған сайын

бір-бірінен қашықтау жайлауларға қоныстанып Шу өзенінің

жағалауларына дейін жетті.

Бұлардан бөлек ол өңірде Йафастың үлкен балалары,

яғни Хазар, Сақлаб, Рус, Мешек, Чин, Қамар, Кимал (Тибит),

Тарах деген ұлдарының да ұрпақтары көбейіп, жайлаулар мен

қыстаулар тарлық қыла бастады. Сонда малшылар өздерінің

ірі қараларын жаю үшін Шу өзенінің арғы жағына да айдап

өтіп жаятын болды. Ол дәуірлерде әуелде өзеннің атауы жоқ

316


болатын. Сосын адамдар малдарын өзеннен айдап өтерде,

барлығы «шу-шу» деп шуылдап, айқайлап өнірді «шу» деген

жаңғырық тұтатын болды, содан бара-бара ол өзеннің атауы Шу

болып қалыптасты.

Йафас атамыздың кейбір ұрпақтарын түрлі аймақтарға

қоныстануға жіберуі

Бұл кездерде Йафас атамыз қартайып қалған болатын. Сонда

ол өмір сүріп жатқан қыстаулар мен жайлауларының аумақтары

жылдан-жылға көбейіп бара жатқан ұрпақтарына тар келіп

жатқандығын аңғарды да, үлкен ұлы Түрктің әулеттерін осы

өңірлерде қалдырып, кейінгі ұлдарын әулеттерімен қоса басқа

аймақтарға қоныс аудартуды ұйғарды. Сөйтіп оларды жинап

алды да, ақылдаса отырып олардың әрқайсысының райына

қарай түрлі аймақтарға аттандырды.

Көкжалдың «Жалайыр» деген лақап атқа ие болу тарихы

Қартайып қалған Йафас атамыз өзінің Түрктен басқа

перзенттерінің барлығын ұрпақтарымен қоса басқа аймақтарға

қоныстанулары үшін көшіріп жібергеннен кейін, Түрк атамыз

да өзінің жоғарыда аталған кенже ұлы Турды оңтүстікке

қоныстандырып, одан соң Алынжаның Дебақуй, Дип Жақый

және Қаңқа деген ұлдарынан тараған ұрпақтарын Кур таудан

Таласқа дейін және одан ары Шу өзеніне дейінгі аралықтағы

аймақтарға қоныстандырғаннан кейін, қалған Түтік, Чегіл

(Шегіл), Берсенжар, Емлақ деген ұлдарын ұрпақтарымен

қоса басқа аймақтарға көшіріп қоныстандырмақшы болды.

Сондықтан ұлы көштің алдында барлық балаларын жинап, той

жасап ақылдасып алмақ болды. Сөйтіп, жиынның уақытын

көктем мезгілінің ортасына белгілеп, барша әулеттеріне

хабаршылар жіберді.

317

ШЫҢҒЫЗ ХАН


Содан Түрк атамыз шақырған жиынға, белгіленген кезде

барша әулеттері жиналып келіп, ұлан асыр думанды той басталды.

Сонда бір биік жерге Түрк атамыз үшін орын дайындалып,

оның алдыңғы жағындағы майданда әр әулеттің жігіттері мен

қыздары өздерінің білген өнерлерін көрсетіп жатты. Ал одан

соң шартараптан жиналған палуандар ортаға шығып бір-бірінің

күшін сынап көруге кірісті де, соңында іріктеліп жиырма шақты

ең күшті палуандар ортада қалды. Сонда Көкжал да ортаға

шығып әлгі ең зор шыққан палуандардың барлығын күресіп

жығып салды.

Көкжал бұрын да бірнеше рет ерекшеленіп Түрк атамызға

жақсы таныс болып қалған еді. Ол оны енді марапаттамақ

болып тұрған кезде, олардың алаңының маңайында бір үйір

жылқы көрінді, үйірдің айғыры өте әдемі де мықты екен. Сонда

Түрк атамыздың көкейіне «осы жылқыларды мініске үйретсе,

керемет көлік болар еді» деген ой келді де, барша жігіттерге

нұсқап: «Анау айғыр керемет екен. Оны ұстап мініске үйретуге

бола ма»? – деді. Атамыздың бұл сөзін есіте сала өздерін жігіттің

сұлтанымын деп жүрген жігіттердің бәрі бірдей әлгі айғырға

қарай ұмтылды. «Көпшілік қоя ма» дегендей, әп-сәтте жігіттер

айғырды үйірінен айырып алып, ортаға алып Түрк атамыздың

алдына қарай айдап келді. Бірақ оны ұстап қолға үйрету оңай

болған жоқ. Өйткені ол кездерде адамдар әлі жылқыға шылбыр

тастап ұстау әдісін білмейтұғын еді. Содан жігіттер біраз уақыт

әлек болып, өз епшілдіктері мен ержүректіктерін байқап көрді.

Әрине, ол жігіттердің қатарында Көкжал да бар-тұғын. Сонда

ол бір ыңғайлы сәтін тауып шапшаңдықпен жылқының жалына

жармаса түсті де, жалынан екі қолдап шеңгелдеп ұстап алып,

оның басын бар күшімен төмен қарай бүге берген кезде, жылқы

да бар күшімен аспанға қарай атырынды. Сонда екеуінің де

күштілігі зор келіп, жылқы жалының Көкжал ұстап алған тұсы

айырылып кетті. Бірақ Көкжал сәтті мүлт жібермеді, жалдың

318


басқа тұсынан ұстап алды да, өгіздерді мінуге үйрететін

кезіндегідей әдісін қолданып, шапшаңдықпен жылқының үстіне

қарғып мініп алды. Содан ол екі зордың арпаласуы бастала

кетті де, бірқаншаға дейін күшті тартыс жалғасып жатты. Сонда

жылқы Көкжалды үстінен лақтырып тастауға ұмтылып көп

жұлқынды, секірді, ары шапты, бері шапты, ақыры шаршапшалдығып

батырдың мықты қолына бойсұнуға мәжбүр болды.

Сосын Көкжал ол айғырды Түрк атамыздың алдына дейін

мініп келді де, одан қарғып түсіп: «Ата, міне қалауыңыз

орындалды» – деді. Түрк атамыз осындай ержүрек те епшіл

ұрпағының ерлігіне сүйсініп: «Бір жасар бала кезіңде көкжалдың

жалын жұлып алып Көкжал атанған едің, міне, енді жылқының

жалын айырып жал айырушы болдың» – деді. Сол кезден

бастап Көкжалдың лақап аты жылқының жалын айырған деген

мағынада «Жалайыр» болды.

Одан соң Түрк атамыз бұл жиынды шақырғандағы негізгі

мақсатын айтып, алда жоспарлап қойған ұлы көштің мән-жайын

және көшіп-қону сапарына қандай дайындық жасау қажеттігін

түсіндіріп: «Барлығың көктемнің соңына қалмай осы жерге

жиналып келулерің керек» – деп нұсқау берді.

Ұлы көштің басталуы

Барша жиналған қауым өз жұрттарына тарап кетіп, нұсқауға

сай алыс сапар дайындығын жасауға кірісіті де, көктемнің

аяқ жағына қарай белгіленген жерге жиналып келді. Олардың

арасында жылқыларды қолға үйретіп мініске жеккендері де

бар, ал басқалары бұрынғыдай өгіздеріне мініп, қажет құралсаймандары

мен жүктерін өгіздеріне тиеп келгендері де көптұғын.

319

ШЫҢҒЫЗ ХАН


Сонда Түрк атамыз өзі көштің алдында бас болып, Жаратушы

Тәңір тағаладан өздеріне сәтті сапар тілей отырып жолға

аттанды. Бұл ұрпақтардың барлығы осы күнге дейін көшпелі

өмір тәрізімен көшіп-қонып жүруге әдеттеніп қалғандықтан,

бұл көшу оларға анау айтқандай қиындық тудырмады. Содан

олар Шу өзенінен өтіп солтүстікке қарай жүре барып, көлденең

жатқан бір тауға кездесті. Сосын одан да өтіп, жүре-жүре

жағалаулары ну тоғай болып жатқан бір үлкен теңіз-көлге

жетті. Сонда шаңқап келген халайық өздері де, мініс көліктері

де, малдары да көл суынан қанып ішті. Бірақ сол кезде қамыс

тоғайлардың арасынан бір жолбарыс шығып адамдарға шабуыл

жасады да, адамдардың мінген аттары мен өгіздері үркіп, тозтоз

болып, ытқып тұс-тұсына қаша жөнелді. Сол кезде Түрк

атамыздың ересек жасқа жетіп қалған Балқаш есімді кенже

қызының мінген өгізі жолбарыстан қатты үркіп, артына күрт

бұрылып ытқып қашқан кезде, Балқаш шайқалақтап көлігінен

құлап қалды. Қасақана жолбарыс та сол жаққа қарай ұмтылды.

Көкжал бұл жағдайды байқап қалды да, Балқашты құтқаруға

асығып жалы жұлынған айғырымен жолбарысқа қарай

шапты. Ол айғыр өзінің иесіне сай аса мықты әрі үркудің не

екенін білмейтіп дүлдүлдердің патшасы еді. Содан Көкжал

жолбарысқа шабуыл жасап, атын желдіріп барып қолындағы

мықты таяғымен шапшаңдықпен зор соққы берді. Басына дәл

тиген күшті соққының әсерінен жолбарыс бір сәтке есенгіреп

қалды. Ал Көкжал болса бұл сәтті мүлт жібермей атынан қарғып

түсті де, найзағай тездігіндей қимылдап тағы бірнеше рет

жыртқыштың басын және көздерін аяусыз соққылады. Сондай

жойқын соққылардан соң басы мен көзі қатты жарақаттанған

жолбарыс аяғына тұруға шамасы келмей етпеттеп қалды. Сонда

Көкжал екі тізесімен жолбарыстың мойнынан басып тұрып,

өзінің темірдей мықты да бақуат қолдарымен жыртқыштың

алқымынан алып қылқындыра түсті, жолбарыс жанын

тапсырғанша жібермей тұрды.

320


Сөйтіп, жолбарыс мерт болғаннан кейін халық Балқашқа

көмектесуге асықты. Бірақ пайдасы болмады, ол өгізден сәтсіз

құлаған кезде мойнын қайырып алған екен, соның салдарынан

мертігіп қалып өзіне келмей жан тапсырды. Ол Түрк атамыздың

ең кенже әрі көзінің нұры болып жүрген ең сүйікті қызы болатын.

Сондықтан Түрк атамыз үшін бұл өте ауыр қаза болды. Содан

сүйікті қызы туралы естелік болсын деп бұл көлге Балқаш деген

атау берді.

Бұдан соң олар шығысқа қарай шамалы жүрген еді, сол

көлге келіп құйып жатқан көлденең бір өзен бар екен. Содан

ол өзеннің жоғарысына қарай біраз жерге дейін жүріп барды

да, кешуге ыңғайлы бір жерін тауып өзеннен өтпек болды. Бір

қолайлы жерді тапқан болып барша жұрт мініс көліктеріне

қамшы басып, бірінен соң бірі өзенге түсе бастағанда, «мен бір

істі орындауды қалаймын, сен де бір істі орындауды қалайсың,

бірақ Алла өзінің қалағанын істейді» демекші, бір жазатайым

бәлекет болып Қордайдың Или есімді сүйікті әйеліне ажалдың

оғы тиіп, оның мінген өгізі суға құлап оны басып қалды.

Адамдар оны құтқарып алу үшін көпшілік боп тездетіп өгізді

тұрғызып Илиді шығарып алған кезде, ол тұншығып қалып жан

тапсырған екен. Ойламаған жерден әп-сәтте сүйікті әйелінен

айрылып қалған Қордай қатты қайғыға батты. Илидің денесін

судан шығарып алған соң, оны өзеннің бергі бетіне жерледі.

Сонда Қордай сүйікті әйелінің бейітін ай далаға жалғыз тастап

кеткісі келмей, сол жерде қалуға Түрк атамыздан рұқсат сұрады.

Атамыз оның жағдайын түсінгендіктен, оған қалуға рұқсат

берді. Негізінде, Қордайдың екі әйелі бар және оның екеуінен

де перзенттері бар еді. Енді тірі қалған екінші әйелімен және

барлық бала-шағасымен сонда қоныстануға қалды. Сосын

қайтыс болған әйелдің балалары мен Қордай ол өзенге Или (Іле)

деген атау берді.

321

ШЫҢҒЫЗ ХАН


Ал басқа ұрпақтардың бәрі Түрк атамызға еріп өзеннен

кешіп өтті де, шығысқа қарай жол тартты. Содан олар жүрежүре

аса биік емес бір таулардың баурайына жетіп тоқтап,

қысты сол маңайда өткізетін болып шешті. Түрк атамыздың

мұндай шешімге келуінің себебі – күз мезгілі соңына таяп қыс

жақындап қалған және бұл тауларда аулайтын аңдар көп болатын.

Содан барлық әулеттер бір-бірінен аса алыс емес, бірақ бөлекбөлек

болып қоныстанды. Түрк атамыздың әулеттерін бұлайша

орналастыруының себебі – адамдар көп шоғырланған жерге

жыртқыш аңдар шабуыл жасауға бата алмайтын еді. Кейіннен,

барлық әулеттер жеке-жеке бөлектеніп қоныстанғандарынан

кейін де, қыс мезгілі болғанда дәл осылай бір-біріне жақын

орналасып қысты өткеру үрдісі қалыптасты. Содан Түрк атамыз

мұндай қысқы қоныстарды «қыстап шығатын орын» деген

мағынада «қыстақ» деп атады.

Көктем болып, күн мен түннің ұзақтығы теңескен күні

Түрк атамыз ұрпақтарын жинап: «Былтырғы жылы ұлы көш

туралы шешім қабылдағаныма мына бүгін бір жыл толды.

Сонда сендерді көктемнің ортасына қарай жиынға шақырған

болатынмын. Ал биылғы жылы көктемнің ортасына қарай

жолға аттанамыз, сондықтан осы бастан дайындықтарыңды

жасай беріңдер» – деді.

Сөйтіп, көктемнің орталары болған кезде барлығы аттанып

жолға шықты да, таулардың араларынан өтіп барып бір көлденең

жатқан үлкен өзенге жолықты. Ол кездері жаздың орталары

болып қалған мезгіл еді. Атамыз Түрк үлкен өзендерден де қалай

өтудің әдістерін жақсы білетін, әкесі Яфас оның жөнін үйреткен

болатын. Сөйтіп олар ол үкен өзеннен де аман-есен өтіп алды.

Сосын және біраз шығысқа қарай жүріп көлденең жатқан аса

биік тауға тірелді. Ол тау тым биік болғандықтан, одан тікелей

өтіп кету мүмкін болмады. Сол себепті оның баурайында

аялдап Түрк атамыз бірнеше мықты жігітті ертіп алып, алдымен

322


оңтүстік тарапқа, сосын солтүстік тараптағы аймақтарға барып

барлап қайтты. Осыдан кейін Түрк атамыз қай жаққа баратын

болса да, сол мықты жігіттерді бірге ертіп жүретін болды және

оларға «басшысын қорғап-қорғаштап жүретін сенімді кісілер»

деген мағынада «нөкерлер» деп атау берді. Сөйтіп Түрк атамыз

нөкерлерін ертіп оңтүстік пен солтүстікке барып қайтқанынша

күз аяқталып, қыс басталды. Содан тау баурайындағы алғашқы

тоқтаған жерде қыстақ жасап, қысты сол жерде өткеру

ұйғарылды.

Түрк атамыз оңтүстік пен солтүстік тараптағы аймақтарға

барып аралап қайтқан уақыт аралығында Жалайыр атамыз олар

баурайына келіп тоқтаған биік таудың төбесіне шығып, көп

жерін аралап, сөз жетпес әсем табиғаты мен аң толы ормандары

мен балық толы өзендерін көріп қайтты. Сөйтіп бұл жер

бетіндегі бір жұмақ сияқты жаратылған аймақты өте ұнатып

қалды. Әсіресе, таудың ең бигіндегі үш басты шыңы оған қатты

әсер етті. Сосын Түрк атамыз өзінің сапарынан қайта оралған

кезде, Жалайыр атамыз оған таудың төбесіндегі табиғаты,

оның аңдары мен құстары, өзендеріндегі балықтары, қысқасын

айтқанда, барлық көрген-білгенінің бәрін айтып жеткізді де,

осы аймақты оған қоныс ретінде еншілеп беруін сұрады. Түрк

атамыз бұл немересін өте жақсы көретін еді, сондықтан ешбір

қарсылық жасамай, оның өтінішін қанағаттандырды.

Сонда оның інілері Албан мен Құлан өздерінің Жалайырмен

бірге қалғылары келетіндерін айтып өтініш жасады. Ал

балаларының үшеуі де осында қалуды сұранғаннан кейін,

олардың әкесі Чегілдің (Шегіл) де олармен бірге қалмаса

болмайтынын айтты. Олардың өтініштерін тыңдаған Түрк

атамыз ұлы Чегілге (Шегілге): «Жарайды, сұрағандарыңды

берейін. Сенің бір ұлың Қордайдың әйелі қайтыс болған өзеннің

арғы жағында қалып қойған еді, енді сен осы үш балаң мен

олардың ұрпақтарын сол өзенге дейінгі аралықтағы аймақтарға

323

ШЫҢҒЫЗ ХАН


қоныстандыр» – деді. Содан олар алғашында көлденең жатқан

тау мен бір үлкен өзеннің аралығындағы алқапта қоныстанды.

Жалайыр атамыз өзінің үшінші әйелін сол үлкен өзеннің

жағалауына қоныстандырды. Сол әйелінен бір жасқа толып ат

қойылуы керек болған бір ұлы бар-тұғын. Жалайыр атамыз сол

баласына ат қойып беруі үшін Түрк атамызды шақырды. Ол кісі

сәбиге ат қоймақ болып келгенде, оның тістеріне көзі түсті де:

«Бұл сәбидің тістері жақсы шығыпты» – деп, саусағымен тістерін

ұстап көрмек болған еді, сәби оның саусағын қыршып тістеп

алды. Сонда Түрк атамыз: «Мына бала өзі сәби болғанымен,

тістері ересек адамның тістеріндей екен» – деді де, оның атын

«тісі ересек адамның тісіндей» деген мағынада «Иртиш (Ертіс)»

деп атады. Сосын барып әлгі үлкен өзен де оның атымен «Иртиш

(Ертіс)» деп аталып кетті.

Сонан соң күз аяқталып, қыс басталып кетті. Ауа райы

дегенің Алланың қалауымен әр жылы әртүрлі мінезді бола

береді ғой, яғни бір жылдың қысы жылылау келсе, кейбір жылы

өте суық та қатаң келеді. Сол сияқты Түрк атамыздың осы

жылғы қыстауы кезінде қыс өте қатты келді, ауа райы қатты

суып адамдар күйзеліске түсе бастады. Осы кезге дейін олар

от жағатын болса құрғақ ағаштарды бір-біріне ысқылап жүріп

от шығарып алатын еді. Ал енді, күн өте суып кеткен кезде,

ағаштарды ысқылап от шығару тым қиындап кетті. Сондай

кездердің бірінде Берсенжардың екінші ұлы Нәдүліш от жағу

үшін құрғақ ағаштарды іздеп жүріп суықтан қатты ызаланды

да, бір тасты алып екінші бір үлкен тасқа ашумен ұрып қалып

еді, әлгі тастан жарқылдап ұшқын шыққанын байқады. Ол

өзі өте зерек те пайым-парасатты жігіт еді. Дереу бірнеше

түрлі тастарды алып, бір-біріне ұрып сынап көрді де, олардың

арасынан шақпақ тасты таңдап алып от жағып көрді. Сөйтіп

от жағудың бұл тәсілі ағаштарды ысқылап жүріп от шығаруға

324


қарағанда әлдеқайда оңай әрі тез болатындығын көрген кезде

қатты қуанып кетті де, асыға-үсіге қауымына келіп, әп-сәтте

от жағып көрсетті. Содан суыққа тоңып отырған адамдар отқа

жылынып, жандары жадырап қалды. Сосын Нәдүліш жүгіре

барып Түрк атамызға тапқан жаңалығын көрсеткен еді, атамыз

бұрын мұндай қуанбаған шығар, бұл тәсілді баршаға үйретуге

нұсқау берді. Міне, осылайша барша жұртшылық оп-оңай от

жағып жылынуға және ас дайындауға мүмкіндік алды. Соның

шапағатынан адамдар өте қатты келген осы қыстан аман-есен

шығып алды.

Солайша, көктемнің орталарынан ауған мезгілде Түрк

атамыз қалған балаларын жинап алып, солтүстікке қарай тауды

жағалап жолға шықты. Олар жүре-жүре таудың арасында

екпінмен ағып жатқан ақ сулы өзенге жетті. Найманның анасы

мен Жалайырдың анасы туған апалы-сіңілілі және олар бірбіріне

өте бауыр басып қалған болатын. Сондықтан Найманның

анасы ол өзеннен ары асып кеткісі келмеді. Сосын оған қосыла

Найманның бауырлары Нәдүліш пен Арғун және Туба (Төбе)

да, сосын олардың әкесі Берсенжар да Найман қалған аймақта

қалғылары келетіндерін айтып өтініш жасады. Сонда Түрк

атамыз ұлы Берсенжарға: «Жарайды, айтқандарың болсын. Сен

ұрпақтарыңды осы тұстан бастап батысқа қарай қоныстандыра

бер» – деп нұсқау берді де, өзі қалған ұрпақтарын ертіп әлгі

ақ сулы өзеннен өтіп ары қарай кетті. Ал Берсенжар болса

өзінің балаларын жастарына қарай, алдымен Найманды өзі

таңдаған жерінде қалдырды да, өзі Нәдүліш пен Арғунды және

Тубаны (Төбені) ертіп батысқа қарай кетті де, кезек-кезегімен

қоныстандырып шықты.

Содан Найманның балалары әлгі ақ сулы өзеннің атауын

өздерінің әкелерінің атымен Найман деп атады.

Түрк атамыз ақ сулы өзеннен өткеннен кейін, Жалайыр

мен Найманның нағашысы болып келетін Қырқыз өзінің

325

ШЫҢҒЫЗ ХАН


қарындастарынан алыс кетуді қаламады. Сөйтіп ол да өтініш

жасап, өзеннен өткеннен кейінгі жердегі аймақта қоныстануға

өтініш етті. Түрк атамыз оның да өтінішін қанағаттандырып,

өзі қалғандарды ертіп шығысқа қарай жүрді де, тағы бір өзенге

кез келгенде ол аймақтарға Түтіктің Жалан және Қам деген

балаларын қоныстандырды. Бұл Жалан мен Қам Қырқыздан аса

алыс кеткен жоқ. Қырқыз өздерінің туып-өскен жерлерінің атын

ұмытпау үшін өзінің қоныстанған өңірі мен ондағы өзенді Шу

деп атады.

Сонан соң Түрк атамыз қалған ұрпақтарын ертіп тағы да

шығыс тарапқа жол тартты. Біраз күн жүргеннен кейін Түтіктің

өзі үлкен ұлдарынан тым алыс кететін болдым деп, әкесінен

келіп жеткен жерде қалдыруын сұрады. Түрк атамыз оның

өтінішін қайтармай, оны баласы Селенкеймен бірге сонда

қалдырып, өздері ары қарай кетті. Содан барып Емлақ деген

ұлын, оның Буйрат, Байқал, Жақут, Сайын деген балаларымен

бірге ертіп алып шығыс тарапқа кетіп, барлығын рет-ретімен

қоныстандырып қайтты.

Түрк атамыздың тек Тарпақ деген ұлы мен оның Таңқут,

Шанқут, Нанғас (әлде Нангас) деген перзенттері ғана қалды.

Сөйтіп оларды да бір дұрыс аймаққа қоныстандыру үшін Түрк

атамыз кері қайтып, Жалайырды баурайына қоныстандырып

кеткен таудың шығыс тарапындағы баурайына дейін келді де,

оңтүстікке қарай бұрылып жүрді. Содан ол таудың оңтүстігіне

дейін келіп, Тарпақты оның барлық балаларымен қоса сол

аймақта қоныстануға қалдырды. Сонан соң өзі нөкерлерімен

бірге Жалайырға қоныс етіп берген аймаққа келіп жетті.

Сөйтіп, оның есебі бойынша, күллі ұрпақтарын жинап

Шу өңірінен ұлы көшті бастап жолға шыққанынан бері он екі

жыл өтіпті. Сонда Түрк атамыз жалпы уақыт пен дәуірдің өту

өлшемдері мен олардың сандарын анық жүйеге салып былай

деді: «Аспандағы Бұржылардың саны он екі, жердегі соған

326


мүшел, яғни тұспал жылдардың саны да он екі, яғни, бір мүшел

жылында он екі жыл бар, олардың әрбірінің мөлшері он екі ай»

– деді. Сосын бұл он екі мүшел жылын бір-бірінен ажырату

мүмкін болуы үшін олардың әрқайсысына бір жануардың

атауын берді 317 .

Сонан соң өзінің ұрпақтарымен бірге ұлы көшке аттанып

шыққанынан бастап Жалайырдың қонысына қайта оралғанына

дейінгі өткен уақытты есептеген еді, ол да он екі жыл болып

шықты. Әне сол он екі жылды «бір дәуір жылы» деп қабылдады.

Яғни, әр он екі жыл – бір дәуір жылы болып саналады, сөйтіп

тағы он екі жыл өтсе, бір дәуір жылы қосылған болады.

Мысалыға «он дәуір жылы өтті» десек, онда «жүз жиырма жыл

өтті» дегеніміз болады, яғни арадан жүз жиырма жыл өткен

болады.

Түрк атамыздың осы нұсқауына байланысты Жалайыр

атамыз бен оның ұрпақтары жылдарды есептеуде күнделікті

тіршілікте мүшел жылдарын, ал дәуірлерді өлшеуде дәуір

жылдарының есебін қолданатын болыпты. Сөйтіп Құшық

атамыздың жазбаларында айтылуынша, бұл дәуір жылдарының

есебі Шыңғыз ханның билік дәуіріне дейін үзілмей жалғасып

келген. Сондай-ақ, Жалайыр атамыздың нұсқауына байланысты

әр дәуірдегі әйгілі оқиғалар мен жағдайларды бақсылар жаттап

алып, сосын оларды ұрпақтан-ұрпаққа жаттатып жалғастырып

отыратын болған. Соның шапағатынан сондай жаттанды

деректер ұрпақтан-ұрпаққа өте отырып Құшық ноян атамыздың

дәуіріне дейін келіп жеткен. Ол осы деректерді және өзінің

көрген-білгендерін хатшыға жаздырып, Мұға ноян атамызға

өсиет етіп тапсырған болатын. Осыған орай, Шыңғыз ханның

билігі мен даңқы шарықтаған дәуірден бастап әр жылғы тарих

сол жылы дер кезінде жазып отырылатын болғандықтан,

317 Бұл мүшел кестесі Бекасыл Биболатұлының «Зикзал» атты кітабынан алынды.

327

ШЫҢҒЫЗ ХАН


дәуірлердің мөлшері дәуір жылдарының есебімен есептелмейтін

болыпты. Ал мүшел жылдары күнделікті өмірде қолданатын

болғандықтан халық арасында кең тараған, оның ел тіршілігінде

елеулі маңызы бар. Ал дәуірлерді өлшеуде қолданылған дәуір

жылдарының есебі бойынша атамыз Түрктің өз ұрпақтарын

ұлы көшке бастап шыққан уақытынан бастап Құшық атамыздың

осы жазбаларын жаздырған кезіне дейінгі уақыт аралығында

үш жүз отыз бес дәуір жылы өткен екен, ал мұның ақиқатын тек

Алла ғана жақсы біледі.

Түрк атамыз Жалайыр атамыздың қонысына келіп жеткеннен

шамалы бұрын, Қырқыздың ұрпақтары мен Найманның

ұрпақтарының малдары араласып кетіп, оларды ажыратып

алуда олардың арасында келіспеушілік болып қалған екен. Түрк

атамыз Жалайыр атамыздың қонысына келгеннен кейін, мұны

естіп Берсенжар мен оның ұлы Найман және оның нағашысы

Қырқыз Түрк атамызға сәлем беруге келеді. Сонда Қырқыздың

ұрпақтары мен Найманның ұрпақтарының арасындағы мал

дауы туралы да әңгіме болады. Сонда Түрк атамыз өзіне әкесі

жасап берген тамғаны көрсетіп: «Әрбір әулет өзіне осындай

тамға жасап алсын да, малдары мен шекараларына соның

белгісін тамғаласын. Сонда әркім өзінің шекарасы мен малын

оңай ажырата алатын болады. Әйтпесе халық көбейген сайын,

дау да көбейіп кетуі мүмкін. Сондықтан бұл туралы басқа

ұрпақтарға да хабарлаңдар» – деп нұсқау береді. Бұл нұсқауды

естіген әулеттердің барлығы өздеріне арнайы тамғалар жасай

бастады. Ал Жалайыр болса өзіне қандай таңбаның үлгісін

таңдауды білмей дел-дал болды. Содан таңертеңге жақын бір

ғажап түс көрді. Онда бір дауыс естіліп «Ей, Көкжал, сен Үш

басты тауға бар. Оның баурайындағы көлде өзіңнің тамғаңның

кескінін көресің» – деді. Таңертең Жалайыр атамыз Үш басты

тауға аттанып, оның баурайына барды. Ол жерде суы өте мөлдір

бір көл болатын. Жалайыр атамыз көлге назар салған еді, одан

328


Үш басты таудың төмен қарап тұрған кескінін көрді. Атамыз

оны көріп таң қалды. Өйткені Үш басты таудың өзі де, оның

кескіні де бірдей, бір-бірінен, сірә, айырмашылығы жоқтай және

өте әдемі де көркем еді. Осыдан соң атамыз таудан түсіп, Түрк

атамыздың алдына келді де көрген түсін және Үш басты тауға

шыққандағы көрген-білгендерін баяндап берді. Түрк атамыз

оның айтқандарын өз көзімен көрмек болып Жалайыр атамызбен

бірге тауға аттанды. Екеуі Үш басты таудың баурайына жетіп,

көлдегі таудың кескінін көргенде, Түрк атамыз: «Бұл Үш басты

тау маған Идрис пайғамбардың Мысырда тұрғызған Үш сумерін

есіме түсіріп тұрғандай» – деді де, өзінің әкесі үйреткен тәсілмен

түн шағында ол таудың орналасу өлшемдерін жұлдыздардың

орналасу өлшемдерімен салыстырып көріп: «Иә, бұл Үш

басты тау сол Мысырдағы Идрис пайғамбардың тұрғызған Үш

сумерінің сыңары екен» – деді. Жалайыр атамыз олар туралы

сұраған еді, Түрк атамыз жауап ретінде түсіндіріп: «Топан

суынан да, Нұх пайғамбардан да бұрын өткен Идрис пайғамбар

жұлдыздар ілімін зерттеуге қажет болғандықтан Мысыр (Египет)

жерінде расытхана (обсерватория) ретінде үш үлкен ахрам

(пирамида) тұрғызған болатын. Сөйтіп олардың ішіне зерттеген

жұмыстарының қорытындыларын «сумер» жазуларымен жазған

тұғын. Ол жазуларды тек Идрис (а.с.) пайғамбар, Нұх пайғамбар

мен оның үш ұлы ғана оқып түсінетін болған. Ал олардан

кейінгілерге ол жазуларда жазылған ілімдерді ғана үйретіп,

жазудың өзін үйретпеген. Сол үш ахрамның орналасуы мына

таудың үш шыңының орналасуына дәлме-дәл сай келеді екен,

яғни олар Шакарчи (Орион) жұлдызының орналасуына дәл, сай

келіп тұр. Ендеше оның кескіні сенің тамғаңа меңзегенін, мен

сенің талайыңның бақ-дәулет аңшысына меңзеп тұрғаны деп

түсіндім. Бұл дегенім – сенің ұрпақтарың мол және бақ-дәулетті

және олардың арасынан ұлық тұлғалар мен әлем билеушілері

және ұлық қолбасшылар шығатын болады дегенді аңғартады.

329

ШЫҢҒЫЗ ХАН


Лайым Алла тағала бұл меңзеуді жарыққа шығарсын» – деді.

Осыдан кейін Жалайыр атамыз бұл тауды «Үш сумер» деп

атады да, оның көл бетіндегі кескінін өзінің тамғасына үш

ұшты тарақ түрінде бейнеледі. Содан бері көптеген ғасырлар

өтсе де, Жалайыр атамыздан тараған ұрпақтар, олар дүниенің

қай бұрышында өмір сүргендігіне қарамастан, сол Жалайыр

атамыз өзі белгілеп берген тарақ тамғаның үлгісін ұстанып

келеді, сондай-ақ, оны ешбір ұрпақ осы кезге дейін өзгертуге

ұрынбаған. Себебі «кімде-кім оның тамғасын өзгертсе, оның

аруағы ұрады» деп сенеді. Тек кейіннен тараған кіші аталардың

арасынан бір руы ғана адам саны өте көбейіп, әскері күшейіп,

байлығы мен мал-мүлкі асып-тасып, соның демінен басқа

руластарын менсінбей, өздерін олардан жоғары санап, олардан

ерекшеленіп тұру үшін Жалайыр атамыздың тарақ тамғасының

үлгісін шамалы өзгертіп, өздеріне арнап тамға жасап алды.

Оларға бақсылар мұның арты жаман болуы мүмкін екендігін,

себебі Жалайыр атамыздың әу баста белгілеген тарақ тамғасын

«жалайырдың негізгі тамғасы» деп мойындау керектігін,

әйтпесе қарғысқа ұшыраулары мүмкін екендігін ескертті.

Бірақ олар ескертуге құлақ аспады. Арадан көп өтпей ол рудың

адамдарының арасында бір жұқпалы ауру тарады да, олардың

басым бөлігі сол індеттен мерт болып кетті. Тек аман қалған аз

бөлігі ғана өздерінің қарғысқа ұшырағандарын түсініп, тәубеге

келіп, ала түсті жылқы сойып құдайы жасап, қайтадан Жалайыр

атамыздың тарақ таңбасын ұстанатын болды.

Жалайыр атамыз жұлдыздар іліміне өте қызығып қалды.

Сосын олар таудан төмен түскеннен кейін, Түрк атамыз өзінің ата

қонысына оралуға дайындала бастады. Сонда Жалайыр атамыз

одан жұлдыздар ілімін үйретуін өтінді. Сүйікті немересінің

өтініші оған өте ұнап, оның қонысында келесі жылға дейін қалып

жұлдыздар ілімінің қыр-сырын және тек жер мен аспандарды

жаратқан Тәңірге ғана табынуға, одан өзгеден көмек сұрамау

туралы әкесі Йафас үйреткен дін қағидаларын егжей-тегжейлі

330


үйретті, сондай-ақ бұларды ұрпақтарына да үйретуі қажет

екендігін өсиет етті.

Сөйтіп, Түрк атамыздың ұрақтарының арасынан бірінші

болып жұлдыздар ілімін үйренген адам біздің атамыз Жалайыр

болды. Және ол өз ұрпақтарына тек жалғыз көк Тәңіріне, яғни

көкті жаратқан Тәңірге ғана сыйыну қажеттігі туралы қатаң

өсиет айтқанының себебінен оның ұрпақтары Шыңғыз ханның

дәуіріне дейін басқа дінге ұрынбады. Тіпті Иса Масихтің діні

олардың өмір сүретін аумақтарына келіп жеткен дәуірде, көрші

найман және керей қауымдары оны қабылдаған кездің өзінде

жалайырлар оны қабылдамады. Себебі ол дін Иса Масихті

құдайдың ұлы және құдайдың өзі деп сенетін еді. Ал Жалайыр

атамыз болса: «Аспандарды жаратқан көк Тәңірінен басқаға

табынбаңдар» – деп өсиет айтқан болатын.

Сосын, Шыңғыз ханның билік дәуірінде мавара-үн-нахрлық

саудагерлер мұсылман дінін алып келгенде, жалайырлардың

арасынан бірінші болып біздің Нуқтали (Ноқталы) есімді

атамыз қабылдады. Оның себебі – мұсылман дінінің ұстанымы

Жалайыр атамыздың айтқан өсиетіндегі ұстанымына дәлме-дәл

сай келетін еді. Ал Нуқтали (Ноқталы) атамыздың бүкіл жалайыр

тайпасының арасында беделі зор еді. Сондықтан ол мұсылман

дінін қабылдағаннан соң, алдымен олармен рулас Жат руы

қабылдады, сонан соң басқа жалайырлар да қабылдады. Нуқтали

(Ноқталы) атамыз Шыңғыз ханның ең сүйікті досы әрі нөкері

және бас қолбасшысы болғандықтан, ол да мұсылман діні мен

мұсылмандарды өте құрметтейтін болды. Сондай-ақ, Шыңғыз

ханның ұлдары Жошы хан мен Үгетай қағанның атабектері

мұсылман жалайырлар болғандықтан, олар да мұсылмандарды

сыйлап, әрдайым оларға қамқорлықпен қарайтын болды.

Сонан соң келесі жылы көктем мезгілі келіп, жартысынан

ауған кездерде Түрк атамыз нөкерлерін ертіп негізгі жұртына

қарай жолға шықты. Сонда оған атамыз Чегіл (Шегіл) мен

331

ШЫҢҒЫЗ ХАН


оның үш ұлы Жалайыр, Албан және Құлан да жолсерік болып

қосылды. Енді олар барлығы жақсы аттарға мінгендіктен аса

көп ұзамай Или (Іле) өзеніне жетіп келді де, одан өткеннен кейін

Қордайды іздеп тапты. Өте көп қиыншылық көргендіктен жүдеп,

жүйкесі жұқарып кеткен екен. Себебі өзеннің жағалауларында

жолбарыстар және одан да басқа жыртқыш аңдар өте көп, ал

Қордайдың перзенттері әлі жас болғандықтан өздерін қорғай

алатындай дәрежеде емес еді. Сондықтан ол бауырларын көріп

шаттыққа бөленді. Сосын әкесі Чегіл (Шегіл) оны өзімен бірге

алып кетуді ұсынды. Бірақ Қордай өзі көңілі қалған өзеннен

ары өткісі келмеді де, Түрк атасымен бірге оңтүстікке кетуді

дұрыс көрді. Ал Чегіл (Шегіл) мен оның үш ұлы Тұрк атасымен

қайыр-қош айтысып кері қайтып кетті. Сөйтіп, содан он екі жыл

бұрын аталары Түркпен бірге ұлы көш кезінде Или (Іле) өзенін

кешіп өткеннен кейін бірінші қыстауға тоқтаған, аса биік емес

таулардың баурайына жеткенде, Албан сол жерлерді ұнатып

қалып, өзіне қоныс ретінде таңдады. Оның себебі – Түрк атамыз

осы жерден Или (Іле) өзеніне қарай өтіп бара жатқан кезінде

осы жерге аялдап дем алған еді. Сонда осы аймақта аңшы

құстардың көп екенін байқап, балаларына оларды қалай қолға

үйретуге және олардың көмегімен қаз-үйрек сияқты құстарды

қалайша аулауға болатындығы жайлы әңгімелеп берген, сонда

бұл әңгімелер Албанның көкейінде зор қызығушылық оятқан

еді. Енді осы тұсқа келгенде сол қызығудың себебінен осында

қоныстануды ұйғарды. Чегіл (Шегіл) болса баласын жалғыз

қалдырып кетуге көңілі қимай, өзі де сол жерде қалатын болды.

Сосын Албан ағасы Жалайырмен бірге оның қонысына дейін

барып, өзінің отбасын алып өзі қоныс ретінде таңдаған жеріне,

әкесінің алдына, келді. Ол жердегі көптеген құсты қолға

үйретіп, құспен аң аулау кәсібінің шеберіне айналды. Онан соң

оның ұрпақтарынан да көптеген шебер құсбегілер шығып, оның

қоныстанған аумағы құсбегілердің орталығына айналды 318 .

318 Бұл орталықтың «Жамиғ ат-тауарих»-та келтірілген Афрасияб құсбегілерінің орталығына қатысы болуы

332


Қазақтың түп атасы

«Арабсың» деген сөздің түбі шірік.

«Пәленше сахабаның затысың» деп,

Алдаған дін жамылған өңкей жүлік.

Адамның тұқымынан – Нұх пайғамбар,

Үш ұлы – Хам, Сам, Яфас, міне, осылар.

Яфастың бір баласы Түрк деген,

Өрбіген сонан өсіп талай жандар.

Болады араб жұрты – Самның ұлы,

Біледі шежіренің бәрі мұны.

Түрктің шын аты екен Надұлұше.

Түрк деп неге атанды тыңда соны.

Қарлы Алтай қатты суық тауда жүріп,

От жаққан Надұлұше оймен біліп.

Суықтан сөйтіп елін сақтаған соң,

Түрк деп хан көтерген патша қылып.

Оқ өтпес – түрк деген – темір тұмақ,

Ат қойған ұйқастырып елі тым-ақ.

Жан сақтар темір киім, от ел сақтар,

Емес пе жарасымды, көрсең сынап.

Аталған сөйтіп Түрк Надұлұше,

Ол кезде жылдар өтті мыңдап неше.

Түрктен шыққан талай сайыпқыран,

Жер жүзі тітіренген түрік десе.

Кім білмес баяғы өткен Оғыз ханды,

Қаратқан қол астына талай жанды.

Басында Азияны түгел билеп,

мүмкін. Онда былай деген: «Және ол (қаған) Қарақұрұмнан бір күндік жерде, көне замандарда Афрасиабтың

құсбегілері орналасқан және қазір оны Кихарчаған (Кихаршаған) деп атайтын жерде мұсылман шеберлер

қасыр тұрғызуын бұйырды. Құс салу үшін көктем мезгілін ол сол жақта өткізетін, жазда Урмүгату жерінде

(болатын). Ол жерде оның ішінде мың адам сыятындай сондай үлкен шатыр тікті, әрі оны ешқашан

(жинап) алып тастамайтын. Оның шегесі алтыннан, іші түрлі маталармен тартылған болатын. Оны

«Шира урду» («Алтын Орда») деп атайтын».

333

ШЫҢҒЫЗ ХАН


Үрім, Парсы, Арабтың да көбін алды.

Жазады талай елдің жазушысы,

«Адамның өзгеше, – деп, – қылған ісі».

340 жыл бұрын пайғамбардан,

Атағы жер жүзіне шыққан кісі.

Оғыз хан – Мұғыл ханның немересі,

Қара хан еді оның өз әкесі.

Ерлігі, естілігі, әділеті,

Әлемде болған емес бір теңдесі.

Айтайын Атилланың қылған ісін,

Сиқыр деп ойлаған жұрт қайрат, күшін.

Азияны түгел билеп, Европаның

Көбі ауған Атилладан қорыққаны үшін.

Атилла Мұнжық ханның баласы еді,

Басы үлкен, кеудесі кең, аласа еді.

1500 жылдай болды өлгеніне,

Оның да қылған ісі тамаша еді.

Қайтейін айта беріп алған жерін,

Атаңның ойға түсір сондай ерін.

Қор болып осы күнде отырсың да,

Қозғалсын өткенді ойлап іште шерің.

Кім білмес кешегі өткен Шыңғыз ханды,

Жартысын дүниенің түгел алды.

Талайын Европаның бас игізіп,

Қорқытып Қытайға да алым салды.

Қолына туып еді қан уыстап,

Әлемді билейтұғын үлгі нұсқап.

Қойылған Шыңғыз тауға соның аты,

Өзенін осы хақан кеткен қыстап.

Ортасын араб, қытай түгел алып,

Азия, Европаға жарлық салып.

Мейірімді, алған елге әділетті.

334


Кетеді, қарсыласса, қанға малып.

800 туғанына жылға толды,

Темучин атын бұзып, Шыңғыз қойды.

Шыдамды Шыңғыз деген мықты демек,

Отызға келмей тұрып бақыт қонды.

Ол туған Бүлүнжылдық деген жерде,

Рахымды қол астында кірген елге.

Не дінге, не ғұрыпқа қол сұқпаған,

Ой жібер, міне, осындай кемеңгерге.

Кешегі Әмір Темір қандай еді,

Әлемге жаққан жарық шамдай еді,

Міне, оның туғанына 600 жыл,

Батырдың сайыпқыран маңдайы еді.

Әкесі Тарағай да батыр еді,

Кіші деген жерді билеп жатыр еді.

Ту ұстап Әмір Темір атқа мінді,

Жазасын талай жауы тартып еді.

Шыңғыздың алған жерін о дағы алған,

Болмайды бұл сөзімнің бірі жалған.

Түрктің хан Йылдырым Баязитін

Ағашқа жеңіп ұстап таңып алған.

Дұшпаннан, қарсы келсе, қан ағызған,

Бір емес мұндай қанды көп ағызған.

Алғанда Асфаһанды көп соғысып,

Жетпіс мың бас сүйектен үй салғызған.

Түріктен талай сабаз батыр келген,

Шыққан ба ондай батыр бөтен елден.

Қытайды шабамын деп бара жатып,

Ол Темір дәл жетпіс бір жасында өлген.

Кім білмес кешегі өткен Тоқтамысты,

Орыстан алым алып, көрдей қысты.

Қазақ пен ноғайлының ақындары,

335

ШЫҢҒЫЗ ХАН


Едіге, Тоқтамысты жыр қылыпты.

Демеңіз атақтының бәрін де жаз,

Жазуға түгел теріп жетпес қағаз.

Кейінгі айтылатын сөзді тыңда,

Түріктен тағы қандай шыққан сабаз.

Жоғарғы айтқанымды қылсаң пайым,

Құя бер құлағыңа ұққан сайын.

Бұл күнде Стамбулда бөлек тұрған,

Айтайын енді Оспанды түрік жайын.

Түріктің Сақа деген бір табы еді ол,

Тауына Гималайдың барыпты ол.

Сақадан қаңлы деген тап бөлініп,

Баруға Үрім жеріне тартыпты жол.

Солардың кеткеніне 700 жыл,

Айтылды біраз одан, оны да біл.

Кез болып кезіп жүріп зор бақытқа,

Қандай бақ берді Тәңірі, соны есеп қыл.

Қаңлының ханы болған Қия деген,

Жер алып, ерлікпенен ел билеген.

Ол өліп, жалғыз ұлы ер Сүлеймен,

Сол жерден қайта көшіп, жөнеп берген.

Евфраттың дариясына келіп жеткен,

Су тасып, нөсер құйып асқан шектен.

Алды-артқа қаза келсе қарата ма,

Қапыда ер Сүлеймен суға кеткен.

Талапты тағдыр оған бала берген,

Қайраты, ақылы артық дана берген.

Ер Тұғырыл – Сүлейменнің жалғыз ұлы,

Сол жерде 400 үймен қала берген.

Көшсе де өңкей қаңлы, көшпей қалған,

Ерлікпен маңындағы елді алған.

Бірталай аз уақыт әскер жиып,

336


Ер Тұғырыл есті батыр деп аталған.

Хан емес, көп әскердің басы болған,

Қартайып сүйтіп жүріп жасы толған.

Орнына Оспан деген ұлы отырып,

Ер Тұғырыл 90 жаста опат болған.

Осы Оспан көп ел алып хан болыпты,

Ақылды, аса айлалы жан болыпты.

Келгенше осы кезге сол ат өшпей.

«Оспанды түрік» деген даң болыпты.

Ұғып ал осы сөзді, жас ұландар,

Өз баурың ол түрік те, осыны аңғар.

Құл болып біз қорлықта отырсақ та,

Көп шыққан атамыздан арыстандар.

Шыңғыздың үлкен ұлы Жошы хан ғой,

Баласы Бату-дағы батыр жан ғой.

Сарт, ноғай, қалмақ, қырғыз, қыпшақ,

Басында бәрі соған қараған ғой.

Орысты алғаш алған Бату өзі

1243 жылдың кезі.

«Сағымға садақ ілген Сайын хан» деп,

Батуға қойылған ат лақап еді.

Батумен бір туысқан Тоқайтемір,

Көшпелі Көк орданы сол билеп жүр.

Біздің ел онда қазақ атанған жоқ,

Сарт, ноғай, қазақ, қалмақ – түбіміз бір.

Батудың жұрағаты – Өзбек хан,

Тұсында болған екен ол мұсылман.

«Дін қалды Өзбектен» деген мақал,

Қалмайды әлі күнге аузымыздан.

Темір хан – Тоқайтемір жұрағаты,

Дейтұғын Орманбет хан лақап аты.

Айнытпай атасының орнын басқан,

337

ШЫҢҒЫЗ ХАН


Түріктің ол дағы бір асыл заты.

1446 жыл келгенде,

Орманбет қаза жетіп ол өлгенде.

Таласып, зор хандыққа ұсақ хандар,

Быт-шыт қып ноғайлыны төрт бөлгенде.

Астрахан, Қырым, Қазан қаласында

Болыпты төрт бөлек хан таласында.

Билеген бергі шетті Әбілқайыр

1450 жылдың шамасында.

Осы кез біздің «қазақ» атанғандық,

Түркте бір әдет бар ескі заңдық –

Тамызып, қанын сүтке қосып ішіп,

«Анда» деп жасайды екен туысқандық.

Туысқа анда болған қарамайды,

Жақын деп қан қосылмай санамайды.

Ішсе де қай ұрумен қанын қосып,

«Бір туған жақыным» деп бағалайды.

Құралған әр рудан қазақ басы,

Анда боп қан қосылған қарындасы.

«Ел болып, өз еркімен еркін жүрген»

Деген сөз – қазақтықтың мағынасы.

Қазақтың Әз Жәнібек ханы болған,

Билеген сыртын ноғай заңы болған.

Арғынның арғы атасы – Дайыр қожа,

Дейтұғын бір әділ би тағы болған.

Ол биді Әбілқайыр жақсы көрген,

«Ақжол» деп оң тізеден орын берген.

Қобыланды қара қыпшақ батыр еді,

Намыс қып күндестікпен шайтанға ерген.

Өлтірген аңдып жүріп Ақжол биді,

Қазаққа осы жұмыс ауыр тиді.

Қысасқа Қобыландыны өлтірем деп,

338


Жар салып, Әз Жәнібек халқын жиды.

Жалынған «үш кісінің құнын ал» деп,

Алмаған «бізге керек емес мал» деп.

Бермеген Әбілқайыр Қобыландыны,

«Мұны өлтірсең, қалған ел бұзылар» деп.

Сондықтан өкпе қылып қазақ көшкен,

Қыпшақты шауып-жаншып, қатты өштескен.

«Шудағы Шағатайдың нәсілінен,

Қараймыз Мұғылтемір ханға» дескен.

Әскерін үшке бөлген Әз Жәнібек,

Ұлы жүз, орта жүз бен кіші жүз деп.

Шағатай тұқымынан Ахмет-Алаш.

Үстінен көшкен елдің тұрған билеп.

Ол кезде қазақ, қалмақ жерге талас,

Болса да тұқымы бір, заты аралас.

Ахметті «Әзірейіл алашсың» деп,

Қалмақтар оның атын қойған Алаш.

1500 жыл боларда батыр Шайбақ,

Нәсілін Әмір Темір түгел айдап.

Самарқан пен Бұқарды тартып алып,

Ташкентке де кіріпті көзі жайнап.

Соғысқан Оратөбе деген жерде,

Ұқсаған ағызған қан аққан селге.

«Өзбек – өз ағам, сарт – садағам» деп,

Болысқан сонда қазақ Шайбақ ерге.

Бұл Шайбақ – Әбілқайыр немересі,

Атақты Өзбектің шөбересі.

Өлтіріп Алаш ханды, Ташкентті алған,

Үйірін қайта тапты деген осы.

Баласы Әз Жәнібек – Қасым еді,

Атағы сол соғыста асып еді.

339

ШЫҢҒЫЗ ХАН


«Қасымның қасқа жолын» сол шығарған,

Ташкеннің алтын тағын басып еді.

Қасымның баласы еді Сығай ханың,

Тұр еді түгел билеп Ташкент маңын.

Сығайдың баласы екен Тәуекел хан,

Айтайын сарт Ташкентті қайта алғанын.

1598 жылдың кезі,

Тұрсын хан Ташкентті алып, сол биледі,

Түрікке сарт атанған хан боп тұрған,

Бұл Тұрсын Шайбақ ердің тұқымы еді.

Есім хан Тәуекелден туып қалған,

«Есімнің ескі жолы» заң шығарған.

Өлтіріп түн ішінде Тұрсын ханды,

Ташкентті, сартты шауып, қайтып алған.

1600 жылға таянғанда,

Есім хан ескі тағын қайта алғанда.

Айбике, Қоңырбике, Нұрбикені

Олжалап алып келген сол барғанда.

Тұрсынды өлтірерде түнде барып,

Күзетшісін есіктің байлап алып.

Есімнің қасындағы бір жыршысы,

Оятқан Тұрсын ханды әнге салып.

Сондай ер бүгін қайда, Құдайым-ау,

Бұл елдің бүйтіп қор боп тұрғаны анау.

Өлмеген Тұрсын ханды оятқанда,

Төлеген жыршысының сөзі мынау:

«Ей, қатағанның хан Тұрсын,

Кім арамды ант ұрсын.

Жетім елді жылатып,

Жер тәңірісіп жатырсың,

Хан емессің – қатынсың.

340


Қазақ келді – қапылсың.

Алтын тақта жатсаң да,

Ажалың жеткен пақырсың.

Көнбесең де көнерсің,

Иманыңды айт, өлерсің.

Еңсегей бойлы ер Есім

Шашқалы тұр қаныңды,

Алғалы тұр жаныңды,

Кешікпей сонан көрерсің».

Есімнің Салқам Жәңгір баласы еді,

Ол дағы қалың елдің панасы еді.

Жәңгірдің қалмақ қызы қатынынан

Әз Тәуке адамзаттың данасы еді.

Қызы еді Қайып ханның бір қатыны,

Осыдан Уәлибақы туған ұлы,

Әз Тәуке хан болған соң өкпе қылып,

Кетіпті Үргенішке дейін мұны.

Осы еді Абылайдың арғы атасы,

Болмайды бұл сөзімнің еш қатасы,

Абылайдың осы атасы сол жақта өліп,

Хан болған мұнда келіп қара басы.

Бұл жерде Абылайды тоқтатайын,

Қараңдар шежіремнен оның жайын.

«Басында Күлтөбенің күнде кеңес»

Жол салған Әз Тәукені сөз қылайын.

Ақылы айдын көлдей толып тұрған,

«Қасқа жол», «Ескі жолды» толықтырған.

Бекітіп біржолата қазақ заңын.

Жол салып, мінсіз қылып орнықтырған.

Аздан соң жау көбейіп болған қауіп,

Қазақты тұс-тұсынан әр ел шауып.

341

ШЫҢҒЫЗ ХАН


1552 жылдарында

Шетіне Амудария барған ауып.

Баласы Болат хан боп, Әз Тәуке өлген,

Хан шыққан Нәдір деген парсы елден.

Жан-жағын әлгі Нәдір жалмаған соң,

Қайта ауып біздің қазақ Сырға келген.

Келгені 1700 шамасында,

Қалмақ бар бұрын Сырдың жағасында.

«Әрі отыр», «бері отыр» деп талас шығып,

Болыпты талай соғыс арасында.

Қазақтан, қалмақтан да қандар жауған,

Аз емес өлген адам адыр таудан.

1723 жыл шамасында,

Жеңіліп, әрі жұтап қазақ ауған.

Қазақтар Қаратаудан аса көшкен,

«Ақтабан шұбырынды болды» дескен.

Тұсында Абылайдың қалмақты айдай,

Қорлықтан кек алғаны қалмайды естен.

Жазғанмын ендігісін мұнан бұрын,

Шежіремнің «Еңлік-Кебек» оқы бірін.

Осыған соны қосып жаттап алсаң,

Білерсің түп атаңның барлық сырын.

Ш. Құдайбердінің бұл өлеңіндегі түркілердің шығу тарихы

мен Ер Түрктің Мұғул хан, Қара хан, Оғыз хан, Мұнжық хан,

Атилла, Шыңғыз хан, Әмір Темір және олардың ұрпақтарының

адамзат тарихындағы алатын орны туралы аса құнды деректер

біздің халқымыздың жадында қазіргі дейін сақталып келгенін

және олардың «Жамиғ ат-тауарих» пен «Зафар намадағы»

деректерге толығымен сәйкес келетінін білдіреді.

342


Түркілер мен түркілердің мұғул деген тармағынан

шыққан Шыңғыз ханның тарихының

бұрмалануы туралы басты деректер

Олардың тарихы қалай бұрмаланғанына көз жеткізу үшін

«Жамиғ ат-тауарихтың» 2018 жылғы қазақша аудармасының

40-41 беттері мен оның 1952 жылғы орысша аудармасының

73-75 беттеріндегі «Түркі халықтарының мекендеген кейбір

аймақтарының шекаралары және ол халықтардың арасынан

белгілі болған әр тармағының атаулары мен лақап

аттары туралы жан-жақты мәліметтер» деп аталатын

бөлімдеріндегі кіріспелерді салыстырып көрелік:

«Әлемнің әрбір аймағында отырықшы және көшпенді түрде

(бір-бірінен) бөлек екі (дәстүрлі) халық өмір сүретінін білу қажет.

Әсіресе көгалды да, жем-шөбі (жайылымдары) көп уәлаяттарда

және ғимараттар көп шоғырланған жерлерден (қалалар мен

елді мекендерден) алыста көшпенділер көп болады. Сол сияқты

шөбі шүйгін, (бірақ) сусыз шөлейттер Иран өңірлерінде және

арабтардың иеліктерінде баршылық. Мұндай жерлер түйелерге

(оларды өсіруге) қолайлы (болып) келеді, себебі олар шөпті көп

жеп, суды аз ішеді. Осы себептен араб тайпалары мен рулары

батыстан бастап Хинд (Үнді) теңізінің ең шеткі жағалауына

дейінгі бүкіл сахаралы (жазық) жерлер мен алқаптарда халық

саны қажет ететіннен көп (мөлшерде көшіп-қону) орындарын

жасап қойған.

Дәл осылай, байырғы замандардан қазіргі уақытқа дейін

оларды «түркілер» деп атаған және (қазір де солай) аталып

жүрген халықтар Дешті Қыпшақ, орыс, шеркес, башқұрт, Талас,

Сайрам, Ибир (Ібір) мен Сибир (Сібір), Пулаар мен Анқұра

өзенінің аймақтарында, сондай-ақ Түркістан және Уйғурстан

(Ұйғырстан) (деп) аталған уәлаяттардың сахаралы (жазықты

аймақтары) және таулары мен ормандарының алқаптарында

343

ШЫҢҒЫЗ ХАН


және найман қауымына тиесілі Кук-Ардиш (Көк Ертіс) пен

Ардиш (Ертіс) сияқты дариялар, (олардың екі жағалауында)

Қарақұрұм (аймағы) мен (ол аймақ ұштасатын) Алтай таулары,

Урған өзені, Қирқиз (Қырғыз) бен Ким-кимчиут (Кем-кемжүт)

уәлаяттары және жайлаулары мен қыстаулары көп Мұғулстан

атымен белгілі мекендер және (жайлаулары мен қыстаулары

көп) керейт қауымына тиесілі (мекендер) сол іспетті Унан

(Ұнан), Килураң (Келөрең), Талат балжус (Талат балжұс),

Бурқан Қалдун (Бұрқан Қалдұн), Кука-наур (Көке наур), Буйір

наур, Қарқаб, Күуийин (Құйын), Иргана (Ергене), Қалайир

(Қалайыр), Силинга, Барқужин Тукум (Барқұжын, Барқұжын

Тұқым), Қалалжит-илит (Қалалжыт елет) пен Қытай қорғанына

іргелес Унгу сияқты (жерлердің) барлығын олардың қауымдары

мен рулары жайлап, өмір сүрген, дәл қазіргі уақытта да (осы

аты аталған орындарда) белгіленген (көне дәстүрлердің) үкімі

негізінде өмір сүруде».

Олар билігінің күш-құдіреттілігі мен бойсұндыруының

арқасында әлемнің ел тұратын бөлігіндегі мемлекеттердің

көбісін билігі астына алғандықтан, Шын, Үнді, Кашмир, Иран,

Рұм, Шам мен Миср (Мысыр) уәлаяттарына шашырап тарады.

Ол қауымдар уақыт өте келе көптеген руларға бөлінді және

әр дәуірде ол рулардың әрқайсысынан (жаңа) тармақтар пайда

болды және әрқайсысы белгілі бір себептер мен жағдайларға

байланысты өздерінің атаулары мен лақап аттарына ие болды.

(Мысалы) (Оғыздың дәуіріндегі) Оғыздарға ұқсап – ол

қауымның жалпы жинағын қазіргі уақытта түркмаан (түркілерге

ұқсағандар) деп атайды. Ал олар (түркмаандар) қыпшақ, қалач

(қалаш), қанқли (қаңлы), қарлуқ (қарлық) және өзге де оларға

тиесілі руларға бөлінеді.

Қазіргі кезде (іштей көп тармаққа бөлініп) «Мұғул» деген

әйгілі атпен белгілі қауымдар, мысалы: жалайир (жалайыр),

татар, уйрат (ойрат), миргит (меркіт) пен басқа мұғулдарға

ұқсаған, (тек) әрқайсысы өзінің мемлекетін иеленген кейбір

344


халықтар: керейт, найман және унгут (үңгіт) сияқты тайпалар,

соларға ұқсас (басқа да тайпалар): байырғы замандардан қазіргі

уақытқа дейін қунқират (қоңырат), қурулас (қоралас), икирас

(екерес), илжиган (елжіген), урйаңқат (ұраңқай), килуңғут

(келеңгіт) деген атпен белгілі және (осыларға ұқсас) басқа да

тайпалар мұғул-дүрліккен деп аталады.

Сондай-ақ (мұғул-дүрліккенмен қатар) ерекше мұғулдар

болып табылатын нируун қауымы (бар), ол қауым және олардың

тармақтары жайлы (төменде) толық баяндалатын болады.

Олардың (түркі халықтарының) сырт көрінісі (түр-әлпеті,

дене тұрқы), тілдері мен сөздері бір-біріне өте жақын (бірдей).

Бірақ олардың (мекендеген) аймақтарының табиғи ауа райылық

өзгешелігіне сәйкес әрқайсысының мінезінің айырмашылығы

мен әрбір түркі халқының сыртқы келбеті мен тілінде аса үлкен

емес (бірақ байқауға болатындай) өзгешеліктер байқалады.

Соңғы кезге дейін (түркі халықтарының) тармақтарының

көп бөлігін ешкім жазбаша түрде (жіктеп) жүйеге келтірмеген,

(әрі олардың) шығу тегіне қатысты шежірелер де жоқ, әсіресе

осы кезге (яғни байырғы замандардан қазірге) дейін көп уақыт

өткен уақытта (яғни, мәліметтердің көбі ұмыт болған кезде).

Дегенмен (бұл кітапты жинаушы автор), (ол түркі халықтары

жайлы деректерді) әрбір қауымның атақты риуаятшылары

(тарихи хабарларды жеткізушілері) мен нақылшыларының

(хикаяшыларының) жеткізгеніне сәйкес және олардың кейбір

кітаптарында табылғандарынан алып (өзгертпей) келтіруде.

Қазіргі кезде белгілі, өзара жақын туыстығы бар түркі

буындарының (тайпаларының) тармақтары қысқа да, нұсқа

(қажет дәрежеде) сипатталатын болады. Осылайша, (бұл

кітап) түсінік беру тәсілімен (түркі халықтарының шығу тегін)

ойдағыдай атап өту әдісіне негізделеді (яғни, осындай әдіспен

жазылады) [40-41].

345

ШЫҢҒЫЗ ХАН


Енді, дәл осы тараудың Л. А. Хетагуровтың аудармасындағы

орысшасын оқып көрелік.

«Жамиғ ат-тауарихтың» қазақша аудармасында

Қарақұрым деп аталған аймақтың орналасқан жері «...найман

қауымына тиесілі Кук-Ардиш (Көк Ертіс) пен Ардиш (Ертіс)

сияқты дариялар (олардың екі жағалауындағы) Қарақұрұм

(аймағы) мен (ол аймақ ұштасатын) Алтай таулары, Ұрған

өзені...» деп анық көрсетілген.

Осы сөйлемнің орысшасы мен ондағы Қарақорым және

Орган деген атауларға жасалған сілтемелерге назар аударайық:

«...по рекам и горам в [областях] народа найман, как, например,

Кок-Ирдыш [Синий Иртыш], Ирдыш, [гора] Каракорум, горы

Алтая, река Орган...».

«В верховьях р. Орхона, где проходит хребет Хангай.

Впоследствии здесь возникла монгольская столица того же

имени; Орган – «Повидимому, разумеется р. Орхон, правый

приток Селенги».

Бұл жерде көрініп тұрғандай, жоғарыдағы сөйлемнің

қазақшасы мен орысшасы бір біріне сәйкес келмейді. Қазақша

сөйлемде: «наймандарға тиесілі Көк Ертіс пен Ертіс сияқты

дариялардың екі жағалауындағы Қарақұрым аймағы деп

анық көрсетілсе де, оны орысша аудармада Қарақұрымды

аймақ деудің орнына Қарақорым деген тау деп атап, сонымен

қатар бірнеше сөздерді (..сияқты дариялар (олардың екі

жағалауындағы)... аймақ...) аудармай қалдырып кеткен.

Содан соң, ешбір негізсіз, жоғарыда аталған «Жамиғ

ат-тауарихтың» орысша аудармасындағы сілтемеде

Қарақұрымды Ертістің шығысынан мың шақырымнан

астам жердегі Моңғолияның Хангай деп аталатын тауынан

басталатын Орхон өзенінің бастауына апарып қойған және

ол жерде кейіннен моңғолдардың осы аттас астанасы болған

346


347

ШЫҢҒЫЗ ХАН


348


349

ШЫҢҒЫЗ ХАН


деп жазған. Ал, Урған деген өзен туралы сілтемеде – «Көрініп

тұрғандай Селенганың оң саласы болатын Орхон өзені болса

керек» деп көрсеткен.

Сонымен қатар, қазақша аудармадағы Урған деген сөзден

кейінгі «Қирқиз (Қырғыз) бен Ким-кимчиут (Кем-кемжүт)

уәлаяттар және жайлаулары мен қыстаулары көп Мұғулстан

атымен белгілі мекендер және (жайлаулары мен қыстаулары

көп) керейт қауымына тиесілі (мекендер), сол іспетті Унан

(Ұнан), Килураң (Келөрең), Талат балжус (Талат балжұс),

Бурқан Қалдун (Бұрқан Қалдұн), Кука-наур (Көке наур), Буйір

наур, Қарқаб, Күуийин (Құйын), Иргана (Ергене), Қалайир

(Қалайыр), Силинга, Барқужин Тукум (Барқұжын, Барқұжын

Тұқым), Қалалжит-илит (Қалалжыт елет) пен Қытай

қорғанына іргелес Унгу сияқты (жерлердің) деген сөздердің

орысшада бірнеше сөздерді қосу арқылы қалай болып өзгергеніне

назар аударайық: «Могулистана [т.е. страны монголов – А.С.]

и принадлежащих народу кераит, как то [по рекам и озерам]

Онон...».

Орысша аударманың 74-бетіндегі 3-сілтемеде Шыңғыз

хан ның бабасы Бөрте шина мен оның ұрпақтарының

атақонысы болып табылатын Бұрқан Қалдұн – жоғарыда

аталған тәсілме нен, «Буркан Калдун – возможно, современный

горный узел Кентей (Гентей) – «древняя Бурхан ола» (где

есть р. Бурха – правый приток Онона, последняя горной

цепью отделяется от р. Куйтун); такое же название носит и

незначительная река – по-монгольски Хуйтун, – сливающаяся

с Шара-гол, правым притоком Орхона, так что возможно,

что проводимый здесь географический термин обозначает

Бурхан Куйтун» деп Моңғолиядағы қазіргі кезде Хангай деп

аталатын тауға апарылып қойылған.

Бұрқан Қалдұн деген таулардың қазіргі Шығыс Қазақстан

жеріндегі Бұқтарма өзенінің солтүстігі мен оңтүстігін алып

350


жатқан Тарбағатай (Бұрқан) және Листвяга (Қалдұн) атты

таулар екендігін туралы біз алдыңғы тарауларда нақты

деректер келтірген болатынбыз (Ол деректер туралы осы

кітаптың 198-сілтемеден оқуға болады).

Орысша аудармада, Ертістің жағалауындағы Қарақұрымда

Үгетай қағанның зәулім сарай салғызғаны туралы «Жамиғ аттауарихтың»

126-бетіндегі деректі және сол маңайдағы Алуй

Сирас пен Кук Ардиш (Көк Ертіс) тауларын ескермей немесе

тіпті ұмытып кетіп, Қарақұрым Моңғолиядан бір-ақ шыққан.

Біздің пікірімізше, түркілердің тарихын бұрмалау осы

кіріспе бөлімнен басталған. Соның себебінен Шыңғыз хан мен

оның ата-бабасының қонысы мен жұрты Ертістен Моңғолия

жеріне осындай тәсілдермен «қолдан» апарылып, олар моңғол

болып шыққан.

Түркілерге ұқсаған (туркмаан) қауымдарына түркмен

деген атау беріп, оларды қыпшақтар, қалаштар, карлуктер

мен оларға жататын тайпаларға бөліп, сол кездері мұғул

атымен танымал болған жалайырлар, татарлар, ойраттар,

меркіттер мен басқа да орысша аудармада аталған барлық

мұғул тайпалары моңғолдарға айналып, «моңғол дүрліккен»

мен «нағыз моңғол – нирундар» деген «жаңа» атауға ие болып

шыққан.

Осы бұрмалаулар мен көне қытай деректерінен алынған

деген түркі тайпаларының қытайша атаулары, дүниежүзінің

ғалымдарын әбден шатастырып, түркілердің тарихы адам

түсінгісіз жағдайға жеткен.

Бұрмаланған тарихтың тағы бір айқын көрінісін төменде

келтірілген беттерден оқып көруге болады. «Жамиғ ат-

Тауарихтың» қазақшасындағы төмендегі үзіндісі мен оның

орысша аудармасын (Рашид ад-Дин. Сборник летописи. 56

стр.) салыстырып қарасаңыз, онда орысша аударманың бесінші

(жоғарыдан санағанда) жолында Монголия [Мугулистан] деген

351

ШЫҢҒЫЗ ХАН


екі атауды кездестіресіз. Бұл жерде парсы тілінен орысшаға

аударған кезде Мұғулстан уәлаятының атауы Мугулистан

деп аударылғаны айдан анық көрініп (354 бетте) тұр. Біздің

пікірімізше, бұл атау алғашқыда осылай дұрыс аударылып,

кейіннен кітаптың барлық жерінде Мугулистан деген сөз

Монголия деп өзгертілген. Ал 56-беттегі Мугулистан деген

атауды өшіруді ұмытып кеткен. Біздіңше, бұл дерек біздің атабабаларымыздың

тарихы қалай бұрмаланғанын дәл көрсететін

бірден-бір дәлел бола алады.

...Оның (Темуге отшыгеннің) перзенті көп болды. Оның

орынбасары Тағачар (Тағашар) ноян еді және оның ұлысы мен

әскерінің саны көп болды. Бұл бес мың әскер (ұрпақтары) туып,

өсіп-өнудің арқасында өте көбейіп, атақты маңызға ие болды.

Оның уәлаяты мен жұрты Мұғулстанның солтүстікшығысының

алыс бөлігінде болатын, сондықтан олардың арғы

жағында бірде-бір басқа мұғул руы болмады.

(Темуге отшыген) Құрылтай кездерінде және маңызды

істерді (талқылау барысында) әрдайым Құбылай қағанның

жанында кеңесші болатын, содан үлкен сый мен құрметке ие

болды.

Арық Бұқа Құбылай қағанға қарсы көтерілген кезінде

Құбылай қаған оны (Темуге отшыгенді) әскер басына қойып

соғысқа жіберді. Содан Арық Бұқаның әскерін жеңді. Кейін ол

Құбылай қағанның Жарлығына сай үздіксіз жорыққа шығып

отырды. Ол керемет өмір сүрді және толықтай (қартайғанша)

өмір сүрді. Ол дүниеден өткен кезде, оның көп ұлдары болды.

Оның орынбасары Жибу болды. Оның да ұлдары көп болып,

орынбасары Тағачар (Тағашар) болды. (Өз кезегінде) оның да

балалары көп болып, оған берілген көп әскермен бірге ынталы

түрде Құбылай қағанға қызмет етті.

(Алдында айтылғандай) оның балалары да көп болды. (Одан

кейін) Ажул атты (ұлы) оның орынын басты. Оның да ұлдары

352


көп болатын. Ал оның орынбасары Найа (Ная) (есімді ұлы)

болды.

(Кейін) олардың (ұрығын) санау жайлы Құбылай қағаннан

бұйрық болды. (Санақтың нәтижесі бойынша) Отшы ноянның

ұрығында жеті жүз адам болды. Бұл аталған Ная Құбылай

қағанның өмірінің соңында өмір сүрді. Ол (Ная) және оның

немере ағасының ұлы Шықтұр сияқты Жошы қасардың

ұрығынан (тараған) және Елшідай ноянның ұрығынан шыққан

Шиңлиқар (сияқты) және Құлықан (Көлүкен) ұрығынан шыққан

Ибухан ханзадалар және Үгетай қағанның ұлы Құтанның ұрығы

және Құбылай қағанның қызметінде болған өзге де ханзадалар

астыртын сөз байласып, Қайдумен қосылып қағанға қарсы

шығатын болды. (Олардың келісімі жайлы) тыңшылардан хабар

келген кезде, қаған әскер бастап барып оларды ұстап алды.

Содан олардың кейбірін өлімге кесті, олардың әскерлерін бөліп

тастады. Қазіргі таңда олардың ұлысынан ешкім қалмаған.

(Жесугейдің) бесінші ұлы – Билгутай (Білгетай) ноян. Ол

басқа әйелден туған. Оны өзге ағайындылардың арасында

атамайды. Ол әрдайым Шыңғыз ханның жақын қызметінде

болды.

Шыңғыз хан олардың басшылары Сажа бек пен Тайжу қийат

йуркин (қият-жұрқын) қауымымен тойлатып жатқан кезінде,

олар бір-бірімен жанжалдасып қалды. Ол жанжал кезінде

Білгетай ноян керме жанында тәртіпті күзетіп тұрған еді, оның

иығын қылышпен кесіп жіберді. Бұл туралы әңгіме Шыңғыз

хан туралы дастанда толық баяндалатын болады» [274-282].

353

ШЫҢҒЫЗ ХАН


354


Шыңғыз хан құрған мемлекеттің астанасы Ертіс өзенінің

бойындағы Қарақұрым жазығында болғаны туралы деректер

жоғарғы тарауларда келтірілді.

Патшалық Россия ХVIII ғасырдың басында жоңғарларды

ығыстырып Батыс Сібірдегі өзінің шекарасын Ертіс өзеніне

дейін кеңейтіп алғаны тарихтан белгілі.

Аталған ғасырдың екінші жартысында алтайлықтар «өз

еркімен» Ресей қарамағына өтеді.Одан кейін де ол өлкеде сан

рет әкімшілік-территориялық өзгерістер жүргізіледі.Ол туралы

төмендегі орысша деректен көруге болады:

I .Государственный архив Республики Алтай.

Путеводитель. 1998

СПРАВКА

об изменении административно-территориального

деления Республики Алтай

После двухкратной просьбы алтайских зайсанов государственная

Коллегия иностранных дел от имени императрицы

Елизаветы Петровны 2 мая 1756 г. издала Указ на имя Сибирского

губернатора, санкционировавший принятие алтайцев в

подданство России. В именном Указе от 16 ноября 1756 г.

«принятие алтайского народа на верность России» объявлялось

уже свершившимся фактом. Эти документы еще не утверждали

присоединение территории Горного Алтая. На это был издан

специальный Указ от 12 января 1761 г., в котором говорилось:

«...бывшия в зангорском владении Алтайские горы к владениям

Российской империи присовокупить...»

Управление алтайцами осуществлялось через дючины и

волости, а позднее инородные управы. Территория Горного

Алтая входила в состав Бийского округа, с 1898 года - Бийского

уезда Томской губернии.

355

ШЫҢҒЫЗ ХАН


17 июня 1917 г. законом Временного правительства из

Томской губернии выделена Алтайская губерния в составе 6

уездов. Горный Алтай не получил национальной автономии и

вошел в состав Бийского уезда.

Ввиду несовершенства административного деления в

губернии проводили неоднократные изменения.

Земской отдел Министерства внутренних дел Сибирского

Временного правительства 30 декабря 1918 г. постановил:

1. Образовать Каракорумский уезд в составе Алтайской

губернии, установив местопребывание уездных учреждений

для этого уезда с. Улалинское той же волости.

На заседании Алтайского губернского революционного

комитета 13 апреля 1920 г. принято следующее постановление:

«Временно Каракорумский уезд утвердить в старых границах

впредь до утверждения границ в губернском масштабе,

переименовав его в Горно-Алтайский уезд. Временно оставить

уездный центр в Шабалиной...»

Сибирский ревком 23 марта 1921 г. постановил:

1. Выделить Горный Алтай из Бийского уезда Алтайской

губернии в самостоятельный уезд в пределах бывшего

Каракорумского уезда с наименованием Горно-Алтайский уезд

Алтайской губернии.

2. Присоединить к Горно-Алтайскому уезду, тяготеющие к

нему в экономическом отношении четыре волости Бийского

уезда: Черно-Ануйскую, Сарасинскую, Куяганскую и Алтайскую.

3. Перенести резиденцию административного центра Горно-

Алтайского уезда из села Шебалино в село Алтайское...

На заседании Президиума ВЦИК 1 июня 1922 г. был

рассмотрен вопрос «Об образовании Ойротской автономной

области». ВЦИК постановил:

356


Бұл кесіндіде Қарақорым мен Бұқтарма уездері көрсетілген.

Алтай губерниясына қарасты Қарақорым мен Бұқтарма

уездерінің шекарасындағы Қатын өзенінің бүгінгі көрінісі

357

ШЫҢҒЫЗ ХАН


Образовать автономную область ойротского народа, как

часть Российской Социалистической Федеративной Советской

Республики, с административным центром в с. Улалинском.

II. Горно-Алтайский уезд

Горно-Алтайский уезд – административно-терри то риальная

единица в составе Алтайской губернии, существовавшая в

1918—1922 годах. Центр – Улала.

В марте 1918 года на Горно-Алтайском краевом съезде

инородческих и крестьянских депутатов было принято решение

о выходе Горного Алтая из состава Бийского уезда и образовании

Каракорум-Алтайского округа. Официально это было оформлено

Земским отделом Министерства внутренних дел Временного

Сибирского правительства в декабре 1918 года, когда был создан

Каракорумский уезд. В январе 1920 года Каракорумский уезд

был упразднён, но уже в апреле восстановлен под названием

Горно-Алтайский уезд.

В 1922 году была образована Ойротская автономная область,

а Горно-Алтайский уезд упразднён.

С образованием 28 сентября 1937 г. Алтайского края,

Ойротская автономная область вошла в его состав.

Законом РСФСР от 3 июля 1991 года образована Горно-

Алтайская Советская Социалистическая Республика в составе

РСФСР.

В 1992 году Горно-Алтайская Советская Социалистическая

Республика преобразована в Республику Горный Алтай

(постановление Верховного Совета Республики Горный Алтай

от 5 февраля 1992 г.), а 7 мая этого же года Республика Горный

Алтай переименована в Республику Алтай.

Бұл деректерден белгілі болғаны 1917 жылғы қазан

төңкерісінен кейін алтай зайсандарының(жайсаңдарының)

өтініші бойынша Колчактың уақытша өкіметі Алтай

358


губерниясында Қарақорым деген уезді құрған.1922 жылы Ойрат

автономиялық облысы құрылып,Қарақорым уезді жойылған.

Бұдан шығатын қортынды:патшалық Ресей де,Кеңес өкіметі

де Шыңғыз хан мен оның ұрпақтарының астанасы болған

Қарақұрымды (Қарақорымды)қалайда құрдымға кетіруге

тырысқан.

«Моңғол» деген жасанды сөздің пайда болуына себеп

болған, солардың қатарында парсы тілінде жазылған

көне жазбаларды қате оқу, қате транскрипция жасаудың

салдарынан орын алған қателіктер жайлы және

түркі сөздерінің парсы әріптері арқылы жазылуының

ерекшеліктерінің түсініктемесі

Негізінде, мұндай қателіктер түркі сөздерін парсы әріптері

арқылы жазған кезде орын алатын ерекшеліктердің нәтижесінде

туындаған. Яғни, «Жамиғ ат-тауарихтың» түпнұсқасын қате

оқу немесе аудару кезінде олардың ерекшеліктерін ескермеудің

нәтижесінде «мұғул» сөзі «моңғолға» айналып кеткен, ал

расында, ол – «мұғул» деп аталатын түркі руының атауы.

Әйтпесе, «Жамиғ ат-тауарихтың» түпнұсқа мәтінінің бірдебір

жерінде «моңғол» деген сөз кездеспейді.

Мұндай қателіктің не үшін орын алғанын түсіну үшін

алдымен парсы мен араб тілдері әліппесінің өзгешеліктері

және түркі тілі сөздерінің парсы тілінде айтылуы мен

жазылуындағы өзіндік ерекшеліктерін түсіндіру қажет.

Өйткені осы тілдердің әліпбиі мен сөздерінің жазылу және

оқылу тәсілдерінде үлкен өзгешеліктер болғандығының

себебінен көптеген сөздер қате оқылып, қате айналымға еніп

кетеді де, бұл – түпнұсқа мәтініндегі мағынаның мүлде басқа

мағынаға ауысып кетуіне әкеліп соқтырады.

359

ШЫҢҒЫЗ ХАН


Әсіресе, мұндай жағдай түркі тілінің сөздерін араб-парсы

, ,

ء

хамза ر ра р r ف фа ф f ب

ба б b ز за з z ق къаф . к q پ

«па» п p ژ «жа» ж zh ک «каф» к k ت

та т t س син с s گ «гаф» г g ث

са с th ش шин ш sh ل лам л l ج

джим дж j ص сад с . ṣ م мим м m چ

«чим» ч ch ض дад д . (з) . ḍ ن нун н n ح

ха x . ḥ ط та т ṭ ه гха х h خ

кха x kh ظ за . з (з) .. ẓ و уау в v د

даль д d ع айн ى йа й y ذ

заль з dh غ гайн г gh 360

, ,

әріптері арқылы транскрипциялап жазған кезде және ол

сөздерді оқу кезінде орын алады. Мұның басты себебі араб

әліпбиінде де және оған негізделген парсы мен түркі-шағатай

әліпбиінде де «а, ә, е, о, и, і, ы, у, ү, ұ» дыбыстары әріптер

ретінде саналмайтындығынан. Осы себептен бұл дыбыстар

мәтінде жазылмайды.

Сондықтан, мұндай тәсілмен, араб әліпбиінде жазылған

жазуларды оқитын оқырман аталған дыбыстарды өзі қосып

оқуы қажет болады. Егер жазылған сөздер оқырманға

бұрыннан жақсы таныс болса, ол әлгі сөздерді қателеспей

дәл оқи алады. Ал егер жазудағы сөздер оқырманға таныс

болмаса, әсіресе оқырман басқа ұлттың өкілі болып, түркі

тілін жақсы білмейтін болса, ондай оқырманның қателесуі

.


әбден мүмкін. Бұған қоса араб әліпбиі мен парсы әліпбиінің де

кейбір ерекшеліктері бар.

Мұны түсіну үшін мына түсініктемемен танысу қажет:

Негізінде, араб әліпбиі араб тілінің әріптеріне негізделген 28

әріптен тұрады. Парсы әліпбиі де, негізінде, араб әріптеріне

негізделіп жасалған, бірақ парсы тілінің өзіндік ерекшеліктеріне

байланысты ол 32 әріптен тұрады, яғни төрт әріпке артық.

Оны мына төменде келтірілген әліпби кестелерінен көріп

түсінуге болады.

28 әріптен тұратын араб әліпбиінің кестесі:

خ

ح ج ث ت ب ا Хо Ха Жим Сә Тә Бә Әлиф

ص

ش س ز ر ذ د Сод Шин Син Зә Ро Зәл Дәл

ق

ف غ ع ظ ط ض Қаф Фә Ғайн Ъайн Зо То Дзод

ي

و ه ن م ل ك Иа Уау һә Нун Мим Ләм Кәф

32 әріптен тұратын парсы әліпбиінің кестесі:

Куәсі болғанымыздай, біріншіден, жоғарыда атап

өтілгендей, араб әліпбиінде де, оған негізделген парсы

әліпбиінде де «а, ә, е, о, и, і, ы, у, ү, ұ» дыбыстары әріптер

ретінде саналмағандықтан бұл дыбыстарды жазу барысында

бейнелеп көрсетіп беретін белгілер де қарастырылмаған.

Екіншіден, парсы тілінің әліпбиіндегі әріптері араб тілінің

әріптеріне қарағанда 4 (төрт) әріпке, яғни: پ (п), چ (ч), ژ (ж),

361

ШЫҢҒЫЗ ХАН


گ

(г) әріптеріне артық, содан бұл төртеуі араб әліпбиінде кездеспейді. Ендеше, бұл мәселеге арнайы тоқталудың себебі

– кей жағдайларда парсы тіліндегі кітаптардың тек араб

әліпбиімен ғана, яғни көрсетілген төрт әріпті қолданбай

жазылған нұсқалары да кездеседі. Мұндай жағдайда кейбір

сөздерді дәл жазып жеткізу мүмкіндігі шектеледі.

Тарихқа жүгінетін болсақ, араб әліпбиінде «а, ә, е, о, и, і,

ы, у, ү, ұ» дыбыстары әріптер ретінде саналмағандықтан,

оларды жазбай тастап кету әдісі ең алдымен Құран сөздерін

дұрыс оқуда қиындық тудырған. Сондықтан оны жеңілдету

мақсатында араб жазуында «замма, фатха, касра, сүкун»

деп аталатын арнайы белгілер қолданымға ендірілген. Бұл

белгілер жалпылама түрде «әрекеттер» деп аталады. Бұл

әрекеттер алғаш Құран сөздерін қатесіз оқуды қамтамасыз

ету үшін қолданымға енгізілген. Әйтпесе Құран сөздерін басқа

ұлттар былай тұрсын арабтардың өзі дұрыс оқи алмайтын

еді. Кейіннен, бұл тәсіл хадис сөздерін дұрыс оқуда, одан кейін

терминдер мен атауларды дұрыс оқу үшін қажет болған

арнайы жағдайларда қолданылатын болған. Бұл «әрекеттер»

мынадай белгілер арқылы белгіленеді, яғни: «а, ә» дыбыстары

«фатха» деп аталатын мынадай « » арнайы белгі арқылы,

«и, і, ы» дыбыстары «касра» деп аталатын мынадай «

» арнайы белгі арқылы, ал «у, ү, ұ» дыбыстары «замма» деп

аталатын мынадай « » арнайы белгі арқылы көрсетіледі.

Сондай-ақ араб тілінде әрқандай әріптен соң «а, ә, и, у, ү, ұ»

дыбыстарының бірі немесе «алиф» әрпі келмейтін болса, ол

әріп әрекетсіз саналып, оның үстіне «сүкун» деп аталатын

мынадай « » арнайы белгі қойып көрсетіледі.

Арабтардың әдеби тілінің тағы бір ерекшелігі – онда «е, о, ы»

дыбыстары жоқ, сондықтан араб әліпбиінде ол дыбыстарды

білдіретін ешқандай белгі қарастырылмаған. Бұл жағдай өзге

тілдердің сөздерін араб әріптері арқылы дәл қалпында жазып

362


жеткізуге кедергі болады. Мысалға, «Жесугей» сөзін алайық.

Араб әліпбиінде «е» әрпін беретін белгі болмағандықтан ол сөзді

«Йисугай» деген көріністе, яғни бірінші «ж» әріпін «й» әріпімен

алмастырып, ал «е» әрпінің орнына «и, а, ә» дыбыстарын

беретін «и» әрпін қолданады. Сосын бұл жазуды оқыған

адамдардың кейбірі ол сөздің «Жесугей» екендігін білсе, кейбірі

білмейді, содан оны «Йисугай» деп оқып, солай қабылдайды.

Сондай-ақ парсылар қазақ тіліндегі жуан айтылатын

әріптерді айта алмайды, сол себепті олардың барлығын

жіңішке әріптерге ауыстырып айтады. Мысалы: парсылар

«тәжік» деген сөздегі жіңішке айтылатын «ж» әрпін айта

алғандарымен, қазақ тіліндегі «жыл, жарлық, жұдырық» және

осылар сияқты жуан дыбыспен айтылатын әріптерді айта

алмайды. Сол себептен жуан «ж» әрпін «й» әрпіне ауыстырып

«жыл» сөзін «йил», «жарлық» сөзін «йарлиқ», «жұдырық»

сөзін «йудириқ» немесе «йудуруқ» деп, сондай-ақ «Жесугей»

сөзін «Йисугай», «жеке» сөзін «йікә» деп айтады және осы

көріністе жазады.

Сол сияқты «Шыңғыз хан» сөзіндегі жуан «ш» әрпін

жіңішке «ч» әрпіне, «ы» әрпін «и» әрпіне ауыстырып «Чинггиз

хан» деп жазады және солай оқиды. Сондықтан, «Чинггиз

хан» деген жазуды қазақ тіліне аударғанда «Шыңғыз хан»

деп аудару дұрыс болады, өйткені бұл сөз парсы тіліне

транскрипцияланудан бұрын «Шыңғыз хан» деп айтылған

болатын. Шыңғыз хан деген ат оған 602 хижри жылында

өткен Ұлы құрылтайда берілген. «Шың» түркі-қадымша сөзі,

қазақшасы шыңдалған, күшті және берік дегенді білдіреді;

«Шыңғыз» – «Шың» сөзінің көпше түрі, күштіден де күшті

және ұлы патша дегенді аңғартады.

Атап өтілгендей, басқа да жуан айтылатын әріптердің

бәрі де жоғарыдағы әдіске сай айтылады, жазылады және

қайта оқылады.

363

ШЫҢҒЫЗ ХАН


Қорыта айтқанда, араб-парсы әліпбилерінде осындай

ерекшеліктердің болуының нәтижесінде өзге ұлттардың

тіліне тән әртүрлі жер-су, ру-тайпа, адам аттары мен түрлі

терминдік сөздер өздерінің негізгі, түпнұсқалық қалпынан

өзгереді. Осыдан барып, тіпті бір сөздің өзін бірнеше түрлі

етіп оқуға болатындай жағдай туындайды, соның салдарынан

көптеген қайшылықтар пайда болады.

Ендеше «сөздерді мейілінше дәл жазуға мүмкіндік беретін

арнайы әрекеттер бола тұра, неліктен ол нұсқаларда мұндай

әрекеттер берілмеген?» деген сұрақ туындауы мүмкін. Бұл

сұрақтың жауабы келесідей – кітаптың көшірмесін көшіріп

жазатын хаттат 319 үшін «әрекеттерді қосып» жазу тәсілі

қолайсыздау келеді, себебі бұл хаттаттың жазу өнімділігін

төмендетеді, уақытын көбірек алады. Хаттаттар жұмыстары

өнімді болуы үшін көп жағдайларда «әрекеттерсіз», яғни

арнайы белгілерді қоймай жазу тәсілін қолданғанды жөн

көрген. Әйтпесе, алғашында Рашид ад-Диннің шығармасы

32 әріптен тұратын парсы әліпбиінің негізінде және термин

мен атауларды дұрыс оқу үшін қажет болған әрекеттерін

толық беру тәсілімен жазылған. Кейінірек олардан көшірілген

нұсқалардың кейбірі 32 әріптік парсы әліпбиінде жазылса,

кейбірі 28 әріптік араб әліпбиінде көшірме жасалған және

әрекеттері берілмеген. Міне, осы жағдай кітаптың басқа

тілдерге аударылу немесе кітап мәтінінің транскрипциялануы

кезінде атаулардың, термин сөздердің түрліше жазылып, бірбірінен

ерекшеленетін сан-қилы нұсқаларының пайда болуына

алып келген. Оған қоса әр елдің ғалымдары өзге тілдердің

сөздерін және түрлі жер-су, адам, ру-тайпа атауларын өз тіліне

оңай, жатық транс крипциялап алады. Әлбетте, бұл тәсіл

қателесуден және кітаптың негізгі мәтінінің бұрмалануынан

басқа ешқандай нәтиже бермейді. Өйткені сөздердің, әсіресе

319

Хаттат – кітаптарды қолмен жазатын немесе көшіретін адамдар.

364


жер-су, адам аттарының, терминдер мен өзге тілге тән

сөздердің негізі жоғалып, олар түсініксіз түрге келеді. Осы

айтылғанға мысал келтіретін болсақ, шетелдік аудармаларда

түпнұсқадағы «мұғул» сөзін «монгол» деп транскрипциялайды.

Осының себебінен шатасулар мен түсінбеушіліктер туындайды.

Дұрыс транскрипция жасалынбау нәтижесінде бір халықтың

атауы, басқаша көрініске ауысып, өзгеше атау пайда болып

шыға келеді. Осындай өзіндік ерекшеліктерден хабары жоқ

кейбір адамдар: «арабтар мен парсылардың әліппесінде «ң»

әрпі жоқ, сондықтан олар «моңғол» сөзіндегі «ң» әрпін тастап

«моғол» көрінісінде жазады» деп уәж айтпақ болады. Бірақ

бұл – негізсіз, сын көтермейтін уәж. Өйткені, арабтар мен

парсылардың әліппесінде «ң» әрпі болмағанымен, олар бұл әріпті

«нк», «нг» әріптері арқылы жазады және осы жазу негізінде

оқиды, бұл – ешбір дау тудырмайтын қағида. Бұған бір мысал:

«Шыңғыз хан» сөзінде «ң» әрпі бар, оны арабтар «нк» әріптері,

ал парсылар «нг» әріптері арқылы беріп «Ч+и+нг-г+и+з хан»

деп жазады және солай оқиды. Сол сияқты Рашид ад-Дин өз

еңбегінде «мұғул» сөзінің шығу тегі болып табылатын «мұң

ұл» деген сөзді «мұнг ұл» көрінісінде жазған. Мұндағы «нг»

әрпі қазақ тіліндегі «ң» әрпі болып табылады. Егер парсылар

«моңғол» сөзін жазуды қалағандарында, оны «м+у+нг+ғ+у+л»,

яғни «мунгғул» деп жазған болар еді. Оған қоса «мұғул» сөзіндегі

«м» әрпінен кейін «о» әрпі жоқ, яғни «м» әрпінен кейін «ұ» әрпін

аңғартатын «замма» деп аталатын мынадай « » арнайы

белгі қойылған. Осының өзі де түпнұсқа мәтініндегі бұл сөзді

«моңғол» деп оқу фонетикалық тұрғыдан да мүмкін еместігін

көрсетеді.

365

ШЫҢҒЫЗ ХАН


Бұржылар сферасы (шеңбері, өрісі, қамтитын ортасы)

туралы

(Деректер Бекасыл Биболатұлының (1822-1915) «Зикзал»

кітабынан алынды).

Бұржы – Алла Тағала «Бүруж» сүресінің 1-аятында: «(Он

екі) бұржылы (шоқжұлдызды) аспанмен ант етемін», – деп

аспан кеңістігіндегі бұржылардың ерекше қасиеттерге ие

екендігін айқындап берген. Осы аятта айтылған бұржылар

жайлы кеңірек мәлімет алу үшін ең алдымен әйгілі тәпсірлердің

бірі «Құртұби тәпсірі» еске түседі. Онда былай деген:

«Әбу Ұбәйдә мен Яхя бин Сәламның айтуы бойынша,

«Бүруж» (бұржы) 320 деп аспан кеңістігінде орналасқан арнайы

орындарға айтылады. Ондай бұржылардың жалпы саны он екі.

Бұлар Күннің, Айдың және Жұлдыздардың (планеталардың)

айналып жүретін жолдары болып табылады. Ай бұржылардың

әрбірінде екі тәулік және сегіз сағат, жалпы он екі бұржыда

жиырма сегіз күн ішінде айналып өтіп, екі күн көрінбей

жасырынып қалады. Күн болса, бұл бұржылардың әрбірінде

бір айдан болады.

Бұл бұржылардың атаулары:

1. Хамал (тоқты),

2. Сәуір (торпақ),

3. Зауза (алып, яки егіздер),

4. Саратан (теңіз шаяны),

5. Әсет (арыстан),

6. Сүмбіле (бикеш),

7. Мизам (таразы),

8. Ақырап (сары шаян),

9. Қауыс (садақ, мерген),

320

Қазақ тіліне «Бұржы» деген атпен енген.

366


10. Жәди (ешкімүйіз, таутеке),

11. Дәлу (шелек, суқұйғыш),

12. Хұт (балық)».

Күннің осы аталған бұржылардың әрқайсысында бір айдан

болуы – осы бұржылардың билік құру уақыты болып саналады.

Бұл бұржылардың бір жылдық билік құру уақыты төмендегі

кестеде көрсетілген:

Бұржы атауы

Бұржылардың билік ететін

уақыттары

1 Хамал (тоқты) 21 наурыз – 20 сәуір аралығына

сәйкес келеді

2 Сәуір (торпақ) 21 сәуір – 21 мамыр аралығына


3 Зауза (егіздер) 22 мамыр – 21 маусым аралығына


4 Саратан (теңіз шаяны) 21 маусым – 22 шілде

аралығына сәйкес келеді

5 Әсет (арыстан) 22 шілде – 23 тамыз аралығына


6 Сүмбіле (бикеш) 24 тамыз – 23 қыркүйек


7 Мизам (таразы) 24 қыркүйек – 23 қазан аралығына


8 Ақырап (шаян) 24 қазан – 22 қараша аралығына


9 Қауыс (садақ, мерген) 23 қараша – 21 желтоқсан


10 Жәди (ешкімүйіз,

таутеке)

22 желтоқсан – 20 қаңтар


367

ШЫҢҒЫЗ ХАН


11 Дәлу (шелек, суқұйғыш) 21 қаңтар – 19 ақпан аралығына


12 Құт (балық) 20 ақпан – 20 наурыз аралығына


Мүшел жылдарының атаулары мен кестесі

Мүшел жылдары

Күнтізбе жылдарының кестесі

Тышқан жылы 1960 1972 1984 1996 2008

Сиыр жылы 1961 1973 1985 1997 2009

Барыс жылы 1962 1974 1986 1998 2010

Қоян жылы 1963 1975 1987 1999 2011

Ұлу жылы 1964 1976 1988 2000 2012

Жылан жылы 1965 1977 1989 2001 2013

Жылқы жылы 1966 1978 1990 2002 2014

Қой жылы 1967 1979 1991 2003 2015

Мешін (маймыл)

1968 1980 1992 2004 2016

жылы

Тауық жылы 1969 1981 1993 2005 2017

Ит жылы 1970 1982 1994 2006 2018

Доңыз жылы 1971 1983 1995 2007 2019

Бахрам – Марс ғаламшары (планетасы).

Бахман айы – Бахман (Парсыша ) – Иран күнтізбесінің

он бірінші айы, 30 күннен тұрады және қыстың екінші айы

болып саналады. Григорян күнтізбесі бойынша 21 қаңтардан

19 ақпанға дейінгі күндерге сәйкес келеді.

368


Буржис – Юпитер ғаламшары

Зухра – Таңшолпан ғаламшары

Кайуан – Сатурн ғаламшары

Тир – Меркурий ғаламшары

Араб күнтізбесіндегі айлар

Мухаррам – арабшадан аударғанда «тыйым салынған»

деген мағынаны аңғартады. Ислам күнтізбесі осы айдан

бастау алады.

Сафар – арабшадан аударғанда сары дегенді аңғартады,

Ислам күнтізбесіндегі екінші айдың атауы.

Рабиғул әуәл (Рабиғ әл-әууал) – арабшадан аударғанда –

алғашқы көктем, Ислам күнтізбесінің үшінші айы.

Раби›ус сәни (Рабиғ әс-сәни, Раби’ әл-ахир) – арабшадан

аударғанда соңғы көктем. Ислам күнтізбесінің төртінші айы.

Жүмәдүл әууәл (Жумада әл-әууәл, Жумада әл-уля)

– арабшадан аударғанда алғашқы мұздың қатуы. Ислам

күнтізбесінің бесінші айы.

Жумад ас-сәни (Жумада әл-ахир) – арабшадан аударғанда

мұздың соңғы қатуы. Ислам күнтізбесінің алтыншы айы.

Ражаб (Ережеп) – арабшадан аударғанда доғару. Ислам

күнтізбесінің жетінші айы. Арабтың «рәжәб» сөзі «құрметтеу

» деген мағынаны да білдіреді. Тыйым салынған айлардың бірі.

Шағбан – арабшадан аударғанда бөлуші, ажыратушы.

Ислам күнтізбесіндегі сегізінші айы. Ражаб пен рамазан айын

бөліп тұрғандықтан осылай аталған.

Рамазан (Рамадан) – арабшадан аударғанда шыжыған.

Ислам күнтізбесінің 9-шы айы, күннің шыжып тұрған кезіндегі

маусым.

369

ШЫҢҒЫЗ ХАН


Шәууәл – арабшадан аударғанда көтеруші, көтеріп жүруші.

Ислам күнтізбесінің оныншы айы. Ораза айт тойланатын ай.

Бұл айдың атауы түйелердің жемі таусылып, жүдеп, сүттері

шықпаған кезінде құйрығын көтерумен байланысты шыққан.

Зулқағда (Зул-Қағда) – арабшадан аударғанда – отыру,

арқаны кеңге салып отыру. Ислам күнтізбесінің он бірінші айы,

қасиетті төрт айдың біреуі. Сарбаздар жорықтан қайтатын

кез.

Зулхижжа (Зул-Хижжа) – арабшадан аударғанда –

қажылық айы. Ислам күнтізбесінің он екінші қасиетті айы. 10

жұлдызында Құрбан айты тойланады.

370


«Жамиғ ат-тауарих» кітабында келген түркі-мұғулша

сөздерінің түсіндірме сөздігі

Бұл арнайы түсіндірме сөздікте Рашид ад-Дин Хамаданидің

«Жамиғ ат-тауарих» («Тарихтар жинағы») атты кітабында

келтірілген түркі-мұғулша сөздері мен терминдері теріп

алынып, жинақталған. Оларды аталмыш кітапты редакциялап,

аннотациялаған Мұхаммед Раушан – Мустафа Мусауи

жинақтап, арнайы түсіндірме сөздік тәсілімен құрастырып,

кітаптың ІІІ томы ретінде берілген текстологиялық зерттеу

жұмысының соңында «Түркі-мұғулша сөздері туралы зерттеу»

деген тақырыппен келтірген 321 . Біз түпнұсқа еңбекті аудару

кезінде осы түсіндірме сөздікті кеңінен пайдаландық. Егер

бұл түсіндірме сөздік болмағанда, біз түпнұсқада жазылған

көптеген көне сөздердің мағыналарын ашуға қиналған болар

едік. Сондықтан Мұхаммед Раушан – Мустафа Мусауи мырзаға

өз алғысымызды айтамыз.

321

Кітап 1373 к.х (1994 м.) жылы «Ал-Барз» баспасы тарапынан шығарылған.

371

ШЫҢҒЫЗ ХАН


Арнайы сөздіктің құрамы және оны қолдануға қатысты

қысқаша нұсқаулық

Жоғарыда айтылғандай, бұл сөздік Мұхаммед Раушан

– Мустафа Мусауидің «Түркі-мұғулша сөздері туралы

зерттеу» деген тақырыппен келтірілген сөздігінің негізінде

жасалды. Дегенмен ол сөздікте жинақталған сөздердің

кейбіріне негізгі кітаптың мәтінінде Рашид ад-Дин Хамадани

тарапынан түсініктемелер берілгендіктен, оларды қайталап

отырмадық. Және кейбір сөздер қытай тілі мен парсы тіліне

қатысты болғандықтан оларды да қайталамадық. Жалпы

түркі-мұғул тіліне қатысы бар деп табылған сөздер ғана

теріп алынды, оларға еркін аударма жасалды және олардың

транскрипциялануы мен оқылуы жайлы аудармашы жағынан

қысқаша түсініктемелер жазылды. Сөйтіп, бұл сөздікте

372 түркі-мұғулша сөз, яғни кісі аттары, жер-су атаулары,

терминге айналған сөздер, билеушілердің лақап аттары, әскери

қолбасшылардың шендік-дәрежелік атаулары, тұрмыстық

қолданымдағы заттар мен жануарлардың атаулары, тағы

басқа да атаулар мен сөздер келтіріліп, алдымен олардың парсы

жазуындағы көрінісі, сосын оның транскрипциясы, одан соң

(=) теңдеу белгісі арқылы транскрипцияның қазақша көрінісі,

одан кейін сөздің қазақ тіліндегі мағынасы, содан соң сөздің

мағынасымен мағыналас (синоним) сөздері келтіріліп, соңында

қай түбірден алынғандығы жайлы түсініктеме берілді.

Мұндай тәсілді қолданудың себебі – түркі-мұғул тілінің

сөздері парсы әріптерімен транскрипцияланған кезде, парсы

тілінің фонетикалық ерекшеліктеріне байланысты олардың

дыбысталуы мен жазылуында үлкен өзгерістер орын алады.

Сондықтан мұндай ерекшеліктер жайлы оқырмандар хабардар

болғандары жөн болар деп шештік.

372


Арнайы сөздік

(Ата) – түркі тілінің бұл сөзі «ата-баба, әке» деген آتا

мағыналарды аңғартады. Кейбір суфилер (сопылар) бұл сөзді

«шайх» деген мағынада да қолданған. Және «атабек» сөзі де

осы сөздің түбірінен алынған.

(Атабек) – «(ата+бек), (бек) – басшы, әмір», яғни бір آتابک

рудың әлде қауымның басшысы. (Атабек) – үлкен ата, бас әкім,

үлкен тәрбиеші, ханзадаларды тәрбиелейтін арнайы тәрбиеші,

сондай-ақ ханзада деген де мағыналарды аңғартады.

(Ахта) – «ахта» – мініске арналған ат, піштірілген اختا

(айғырлыққа жарамайтын) ат, піштірілген қошқар, піштірілген

теке.

(Ахтачи = ахташы) – «ахта», яғни мініске арналған اختاچی

ат, ал (ахта+шы) ахташы – мініске арналған аттарға жауапты

адам. Бұл сөз «ахта» сөзінің түбірінен алынған.

(Арал) – «арал», яғни түгелдей сумен қоршалған آرال

құрлықтың бір бөлігі. Бұл сөз «ара», яғни «екі ара, аралық»

сөзінің түбірінен алынған.

(Уртақ = ортақ) – «ортақ, серік, серіктес». Бұл сөз اُرتاق

«орта», яғни «екі орта» сөзінің түбірінен алынған.

ордасы», (Урду, урда = орда) – «орда», яғни «хан اورده,‏ اُردو

«сарай, астана» және «үлкен тұрақ жай» мағынасын аңғартады.

«арқан, (Арғамжи = арғамшы) – «арғамшы», яғни ارغمجی

жіп, шылбыр» деген сөздерді аңғартады.

(Иргана қун = Ергене құн (қоң)) – «Ергене құн ارگنه قون

(қоң)». Қун сөзінің мағынасы – таудың баурайы, ал Иргана – тік,

яғни Ергене құн (қоң) – тік таудың баурайы» дегенді аңғартады.

(Арұлат, арулат) – «Арулат – арулаушы». Бұл اروالت ‏,ارالت

сөз кітапта адамның есімі ретінде келген, оның мағынасы

«арулаушы», яғни «өзінің әкесі мен шешесіне жұмсақ, абайлап,

373

ШЫҢҒЫЗ ХАН


мейіріммен мәміледе болған» дегенді аңғартады. Қазіргі кезге

дейін қолданылатын «Арулау, арулап жауып қою» сөзі «жұмсақ,

абайлап, мейіріммен мәміле жасап жауып қою» және «арулап

жерлеу» деген сөз «жұмсақ, абайлап, мейіріммен мәміле жасап

жерлеу» деген мағынаны білдіреді.

ру, (Ұруғ, уруғ = ұрық) – «дән, тұқым, астық, اوروغ,‏ اروغ

ұрпақ».

азық-түлік». (Азуқ, азуқа, азық) – «азық, ازق,‏ آزوقه,آزوق

Жалпы адамдарға да, шаруа малдарына да, көлік үшін

қолданылатын аттар мен өгіздерге де қажетті азық-түлік пен

жем-шөптерге қатысты заттарға айтылған.

«асырау» اسرا (Асрамиши = асырамыш) – бұл сөз اسرامیشی

сөзінің түбірінен алынған, сөйтіп «асырау, тәрбиелеу,

мейірімділік пен қайырымдылық және жақсылық жасау,

достық пен сүйіспеншілік көрсету» сияқты мағыналарды

аңғартады.

бар, (Асиғ = асық) – «асқан, артық, артықшылығы آسیغ

үстеме, пайда».

(Аш = ас) – «ас-ауқат». Бұл сөз ас-ауқаттың барлық آش

түрлеріне қатысты айтылған, түбірі – «ас».

(Аға) – бұл сөз кітапта «әпке, апа, әпше» деген آغا

мағыналарда келген. Дегенмен бұл сөз «аға» деген мағынада да

теңдей қолданылады.

ері». (Ағачири – ағач ири = ағаш ері) – «ағаш آغاچری

Түбірі «ағаш» сөзінен алынып, оған «ер» сөзі қосылған. Бұл

құрама атаудың мағынасы «ағаш», яғни «орман адамы» дегенді

аңғартады. Себебі олардың киіз үйлері орманға жақын жерде

орналасқандықтан осылай аталған.

ауыр», (Ағруқ, ағри, ағир = ауыр) – «ауырлық, اغری,‏ آغروق

яғни «ауыр жүк тиелген көш» мағынасын аңғартады. Мұндай

көш арбалардан және жүк тиеуге арналған жануарлардан

құралатын болған.

374


(Ағыл, аул = ауыл) – «ағыл, ауыл», яғни шаруа آؤل ‏,آغل

малдары (отарлар, табындар, үйірлер) үшін дайындалған орын.

Бұлар түрлі көлемде әрі түрлі құрылыста болуы мүмкін, оларды

түркілер «ағылхана» деп те атайтын.

اینی آقا (Ақа, аға) – «аға», яғни өзінен үлкен бауыры. Ал آغا ‏,آقا

(ақа уә ини) – «аға-іні», яғни «ағалы-інілі ағайындар» дегенді و

аңғартады.

ақша, (Ақча, ақша) – «ақша», яғни айналыстағы هشقآ ‏,هچقآ

пұл, теңге, қаражат. Бұл сөздің түбірі «ақ» сөзінен алынған.

Себебі алғашқыда ақшаның басым бөлігі ақ күмістен жасалатын

болған.

тұрады, (Ақсу) – «ақсу». Бұл сөздің түбірі «ақ» сөзінен آقسو

оған «су» сөзі қосылған (ақ + су). Сөйтіп «Ақсу – ақ өзен» деген

мағына аңғартатын болған.

(Ал) – бұл сөз түркі (қадымша) тілінде «қызыл» деген آل

мағынаны аңғартатын болған. Ол тасқа қашалған Орхон

жазуларында кездескендіктен өте көне сөздердің қатарына

жатады, сондай-ақ ол сөз Махмұд Қашқаридың «Диуани

лұғат ат-түрік» («Түркі сөздерінің жинағы») атты еңбегінде

келтірілген.

(Ала) – «ала, ала-құла, шұбар, түрлі түсті» деген الا

мағыналарды аңғартады. Ал бұл кітапта «ала ат» деген

мағынада қолданылған.

(Алачуқ, алачу = алаша) – «алаша», «қазақы آلچو ‏,االچوق

алаша», яғни қылшық жүнді жолақ кілем. Оны жерге төсеуге

де, кепенің үстіне жабуға да болады.

тайпа. (Елет) – сахаралық ел, ру, الت

алтун, (Алтан дафтар = алтын дәптер, آلتین آلتون,‏ آلتان,‏ دفتر

алтин = алтын) – «Алтын дәптер».

(Алтан қудуқа, Алтин қудуқа = алтын آلتین قودوقه ‏,التان قودوقه

құдық) – «алтын құдық – алтын көзе», яғни «құдық көзе»

дегенді аңғартқан.

375

ШЫҢҒЫЗ ХАН


«алтыншы», (Алтинч = алтыншы, алти = алты) – آلتی,‏ التینچ

«алты» сөзінің түбірінен алынған сан есім.

«қызыл». (Алчи = алшы) – бұл сөздің түбірі «ал», яғни آلچی

Оған «чи» қосымшасын қосқанда «қызыл мөр» деген мағына

шығады.

(Алчитай = алшытай) – «алчи-татар» руларының آلچیتای

бірінің атауы. «Алчи» сөзіне «тай» сөзін қосқанда осы руға

тиесілі (қатысты) екендігін білдіреді.

(Ұлұғ, улуғ = ұлық) – түркі тілінің бұл (ұлұғ) сөзі اولوغ,‏ الغ

«ұлы, ұлық, үлкен, жоғары дәрежелі, абыройлы, даңқты» деген

мағыналарды аңғартады.

(Ұлығ иф, ұлығ үйу = ұлық үй) – түркі тілінің الغ ایو,‏ الغ ایف

бұл (ұлығ) сөзі «ұлы, ұлық, үлкен, жоғары дәрежелі, абыройлы,

ایف негізінде: даңқты» деген мағыналарды аңғартса, ал (иф) сөзі

аңғартады. (үйу) – үй, мекен-жай, шатыр, киіз үй» дегенді – ایو

Ал бұл кітапта (ұлығ үйу) сөзі «ұлы үй – хан ордасы» деген

мағынада берілген.

салмақ» (Өлгу, өлге = өлке) – «өлке, аумақ, шек, шекара, الگو

деген мағыналарды аңғартады.

(Ұлус = ұлыс) – «ұлыс», яғни бір билеушінің الوس

басқаруындағы бірнеше ру-тайпалардың, халықтардың және

олар мекендеген аумақтардың жалпы жиынтығы, демек

мемлекет.

мәміле, (Амұрақ, амыра = ымыра) – «ымыра, امرا,‏ امراق

келісім, қамқорлық».

(Анда) – «бауырласқан», яғни «жілік ұстасып, анттасып ادنآ

бауырласқан адам». Бұл сөздің түбірі «ант» сөзінен алынған,

яғни «анттасу». «Анда болу – анттас болу», яғни бір-біріне

туыстығы жоқ адамдардың бір-бірімен анттасып бауырласуы,

ал «Анда-құда болу – әрі бауыр әрі құда болу».

ынғыршақ, (Ынғыршағ = ынғыршақ = ыныршақ) – انغرچاغ

яғни атты арбаға жеккенде бел көтергіш қайыс өткізетін ершік.

376


Ыныршақ, яғни өгізге жүк тиеу үшін ерттелетін, ағаштан

жасалған ер.

(Аңқу хуқучу) – екі сөзден құралған бір адамның انکقو هوقوچو

есімі. «Аңқу – аңғу», яғни аңшылық кезінде аңғу. «Хуқучу – қуқушы»,

яғни аңшылық кезінде қу-қулап тұрушы.

(Ұнуқчи = ұнықшы) – «ұнық», яғни ауылшаруашылық انوقچی

жануарлары мен ат-көлікті азықтандыруға қолданылатын

азықтар (шөп, сабан және т.б.), ал «ұнұқшы» – ауылшаруашылық

жануарлары мен ат-көлікті азықтандыруға қолданылатын

азықтарға жауап беретін әмірші.

(Убақ = ұбақ) – «ұбақ-шұбақ, шұбырған, қатар, тізбек اوباق

рулар».

(Ут = от) – «от, алау, жалын, ашу,ашулану», сондай-ақ اوت

мал жейтін «от – шөп» деген қос-қабат мағыналарды аңғартады.

(Утчигин = отшыген) – адамның есімі, бұл сөздің اوتچگین

түбірі «от» сөзінен алынған.

«от» (Утчи – отшы) – «отшы», бұл сөздің түбірі де اوتچی

сөзінен алынған.

اوتو)‏ (Утурамиши = өтурамиши) – бұл сөздің түбірі اوترامیشی

– өту), яғни аңшылық кезінде қолдан жасалған қорғанға аңдар

кіріп, қамалып қалуы үшін арнайы қалдырылған өту орны.

(Утагу буғул = өтегі бұғал) – бұл сөз екі сөзден اوتگو بوغول

құралған. «утгу – өту, өтіп отыратын», яғни ұрпақтанұрпаққа

мұра ретінде өтіп отыратын; «буғул», яғни бұғаулы,

басыбайлы құл. (Утагу буғул) – ұрпақтан-ұрпаққа мұра ретінде

өтіп отыратын бұғаулы, басыбайлы құл.

(Уту = өту) – «өту», яғни аңшылық кезінде қолдан اوتو

жасалған қорғанға аңдар кіріп, қамалып қалуы үшін арнайы

қалдырылған өту орны. Ол сөз «утурамиши» сөзімен мағыналас.

арыз». (Өтуг = өтініш) – «өтініш, қалау, тілек, اوتوگ

(Ут йил, үт жыл) – «үт жыл», яғни сиыр اوت جیل,‏ اوت ییل

жылы. Ертеде түркілер сиырды үт деп те атаған. Кейіннен үт

сөзі ұмытылып, орнына сиыр сөзі қолданылатын болған.

377

ШЫҢҒЫЗ ХАН


ұшы, (Уч = үш, ұш) – «үш», яғни үш саны. «ұш, اوچ

шет». Мысалы: иненің ұшы, дарияның шеті. Бұл «ұш» сөзі

өте көнеден мәлім тасқа қашалған Орхон жазбаларында да

кездеседі.

оқ». (Уч уқ = үш оқ) – «үш اوچ اوق

(Учунч, учунж = үшінші) – «үшінші», реттік اوچونج,‏ اوچنج

сан есім. Бұл сөздің түбірі «үш».

үлестес, (Уртақ = ортақ) – «ортақ», яғнияғни үлескер, اورتاق

сыбағалас, серіктес, екі ортадағы зат.

ру, (Уруғ = ұрық) – «ұрық», яғни дән, тұқым, астық, اوروغ

ұрпақ, әулет.

(Уруғламиши = ұрықтау) – бұл сөз екі түрлі اوروغالمیشی

мағына береді: 1. ұрықтау, тұқымы көбею, ұрпағы көбею; 2.

жіппен, арқанмен байлау, қарауылдау.

кәсіпкер». (Узан) – «шебер, ұста, ісмер, اوزان (Уз), اوز

«Узан» сөздің көпше түрі, яғни «шеберлер, ұсталар, ісмерлер,

кәсіпкерлер». Бұл аса көне сөз Орхон ойма жазуларында да

кездеседі.

аңқау, (Усал = осал) – «осал», яғни әлжуаз, әлсіз, اوسال

қапыдағы адам.

(Уғуз = Оғыз) – «Оғыз» – бұл сөз алғашында Оғыз اوغوز

ханның есімі ретінде келген, одан соң тайпаның атауына

айналған.

«ханзада» (Уғул = оғыл) – «ұл, перзент». Бұл кітапта اوغول

мағынасында берілген.

сөз, (Угачи) – «баяндамашы, түсіндірмеші», яғни (уга) اوگچی

тіл, баяндау, түсінік, түсініктеме, айқындауыш, анықтама,

ұғындырма.

– «Улағ (Улағ = ұлақ) – бұл сөз екі түрлі мағына береді: اوالغ

ұлақ» – жалғау, біріктіру, жалғастыру, байланыстыру, тұтастыру,

қосу; (Улағ – ұлақ) – мініс аттары, ат ылау, аяқ ылау, жетек ат,

378


шабармандардың көлік аттары, яғни жалпы мініске және жүк

артуға арналған аттар.

ұтыс, (Улжа = олжа) – «олжа», яғни соғыс олжасы, اولجه

табыс, пайда, кіріс.

«олжа» (Улжамиши = олжамиши) – бұл сөз اولجامیشی

сөзінің түбірінен алынған «олжа табыстау», яғни «сыйлық

табыстау» деген мағынаны аңғартады.

(Улжай = олжай) – бұл сөз «олжа» сөзінің түбірінен اولجای

алынып, «олжалы болу, байлыққа ие болу, соғыстан тұтқын

алу, талан-таражға салып, олжа-байлық арттыру» деген


– олжай) (Улжайту, улжай = Олжайту, اولجای ‏,اولجایتو

«Олжайту» адамның есімі. Бұл сөз «олжай» сөзінің түбірінен

алынған, «олжалы, жолы болғыш, ырысты адам, қуанышты,

бақытты» деген мағыналарды аңғартады.

(Улукчин = өлікшін) – «өлексе жейтін». Бұл сөз اولکچین

(улук), яғни «өлік, өлексе» сөзінің түбірінен алынып, барлық

өлексе жейтін жыртқыш аңдар мен жануарларға қатысты

айтылған.

мәйіт». (Улук = өлік) – «өлік, мүрде, اولوک

(Унунч = оныншы, ун = он) – «оныншы», реттік اون,‏ اونونچ

сан есім. Бұл сөздің түбірі «он» сөзінен алынған.

«ұймақут» (ұйымақ) – اویماق ұймақут), (Уймақут = اویماقوت

сөзі «ұйымақ» сөзінің түбірінен алынған, оның мағынасы: қауым

болып жиналған, ру болып қалыптасқан дегенді аңғартады. Ал

«ұйымақ» сөздің түбірі: «ұю, ұйыған». «Аймақ» сөзі де осы

«ұйымақ» сөзінен қалыптасқан.

(Ичига = ешіге) – «әке, өгей әке». Мұңлық Шыңғыз ایچگه

ханның анасын тұрмысқа алған кезде, өгей әкесін «ешіге»

деп атаған. Негізінде «ешіге» сөзі «өгей әке» ( خوانده ‏(پدر деген

мағынаны аңғартады.

379

ШЫҢҒЫЗ ХАН


сөзі, (Ича = ача = ака) – «әке». Бұл сөз негізінде түркі ایچه

«ешіге» сөзі сияқты «өгей әке» деген де мағына береді. Өйткені

түркі тіліндегі (қадымша-дағы) «ача = ака» сөздері үлкен аға

деген мағынаны аңғартады.

есімі. (Итурган = итүрген) – «итүрген», яғни кісі ایتورگان

(ида) – бұл сөз «азық-ауқатпен қамтамасыз ایده (Идачи), ایداچی

ету ісіне жауапты адам» деген мағынаны аңғартады. Оның

түбірі түркі тіліндегі (қадымшадағы) ایده (ида) – «азық-ауқат»

сөзі.

+ (ер (Ир ахта = ер ахта) – бұл екі сөзден құралған ایراختا

ахта) тіркес, мағынасы: «ер + ат, ер кісі» және «ат», яғни «ат

мінген ер, ат мінген әскер». Кейіннен (ер ахта) сөзінің орнына

«ер ат» сөзі қолданылатын болған.

«жырау, ‏,‏Ирау‏)ییراؤ,‏ ийрау, йирау = жырау) – ایراؤ,‏ ایرو

жыршы, дастаншы, ақын, қосықшы; сүлей, көркем дауысты».

Бұл сөздің түбірі: جیر ‏,ییر ‏,ار)‏ – ир, йир, жыр) – «жыр, дастан,

эпос». «Жырау» сөзі «бұлбұл» деген де мағына береді. Қазақ

тілінде «бұлбұл – сандуғаш» деп те аталады. «Сандуғаш» сөзі

«бұлбұл» мағынасында Махмұд Қашқаридің әйгілі «Диуани

лұғат ат-түрк» («Түркі сөздерінің жинағы») атты еңбегінде


эка, (Әй, сайин ика, мину = Әй, сайын ای ساین اکه منو

мени) – «Әй, менің сайын (кең, қайырымды, әділетті) анам».

Негізінде «эка – эга, эгачи» сөзі шағатай тілінде «апа = ана»

дегенді аңғартады.

куәгер, (Айғақ = айғақ) – «дәлел, дәлелдеу, куә, ایغاق

растаушы». Қыпшақ тіліндегі «айғақла – айғақта, дәлелде,

баянда» дегенді аңғартады.

(Айғыр) – «айғыр», яғни үйірге қосатын, піштірілмеген ایغر

ат (жылқы).

орда, (Иф, үйу, үй) – «үй, тұрақ жай, киіз үй, اوی,‏ ایو,‏ ایف

патша сарайы».

380


(ики, ایکی (Икінди, екінді = екінші) – бұл сөздің түбірі ایکندی

екі) «екі» деген сан есімнің түбірінен алынған, сөйтіп «екінші»

деген реттік сан есімді білдіреді. Сол сияқты (уч, үш) сөзінің

түбірінен (учунч) – үшінші, (беш) сөзінің түбірінен (бешінч) –

бесінші сөздері құралған.

тәте». (Игачи – эгачи = егеші) – «апа, әпке, әпше, ایگاچی

(ийіл) (Ийіл, ел) – бұл екі сөз екі түрлі мағына береді. ایل,‏ ال

– илу – иілу, тағзым ету, бойсұну, бағыну, бағынышты болу;

«Ел» ایل بولماق)‏ – ел болмақ) – «ел, ел болмақ», яғни ел болу,

жарасу, бітімге келу, ел болып бірігу.

(Илжига = елжіге) – бұл сөздің түбірі «ел» сөзінен ایلجیگه

алынып, «ел» және «топ» деген мағыналарды аңғартады.

(Илчи – елчи = елші) – сөздің түбірі «ел». «Ел» сөзінің ایلچی

мағынасы: «бір дербес билеушіге бағынатын, бір әлеуметтік

және саяси құрамға біріккен қоғам», мұны «ұлыс» деп те атайды.

Сондай-ақ жоғарыда «ел» деген сөздің «жарасу, бітімге келу»

деген де мағынаны аңғартатыны айтылған еді. «Илчи, елчи –

елші» сөзі осы мағыналардан келіп шығып, «бітімге келтіруші,

елдестіруші, жарастырушы, елшілік хабарын жеткізуші» деген

мағыналарды береді.

(Илчийан = елшійан) – бұл сөз «елші» сөзінің көпше ایلچیان

түрі, яғни қазақ тілінің «елші» сөзіне парсы тілінің көпше түрін

аңғартушы «йан» жалғауын қосу арқылы «елшілер» деген

мағына аңғартатын сөз пайда болған.

(Илхан = елхан) – «елхан». Бұл сөздің мағынасы ایلخان

туралы төрт түрлі пікір айтылған: Бұл сөз екі сөзден

құралған «ел + хан», яғни «елдің ханы» (елдің билеушісі);

Бұл сөз екі сөзден құралған «илк + хан». «Илк» сөзі «бірінші»

деген мағына аңғартады, сөйтіп «илк + хан – бірінші хан» деген

мағы на береді, яғни «бірне ше хандарға билік етуші бірінші

дәрежелі хан» дегенді білдіреді. Бұл сөз екі сөзден құралған

«илу + хан», яғни «қағанға иілетін, тағзым ететін, бағынышты

381

ШЫҢҒЫЗ ХАН


болған хан» (мұндай хан қағанға тәуелді болғандықтан өзінің

дербес билеушілік құқығы жоқ). Бұл сөз екі сөзден құралған

«елиг + хан». Өз кезегінде «ел + иг», яғни «елдік» болып екі

сөзден құралған. Мағынасы: «Бір елге қаған жағынан әкім етіп

тағайындалған хан».

«іріктеу, (Илғаамиши = ылғаамыш) – сөздің түбірі ایلغامیشی

екшелеу, екшеу, таңдау, айыру, ажырату, айыра тану,

ایلغا)‏ санаттарға бөлу, тізбектеу» деген мағыналарды беретін

– ылғау) сөзінен алынған, сөйтіп (ылғамыш) сөзі де осы аталған


ایلغا)‏ (Илғамиши = ылғамыш) – бұл сөздің де түбірі ایلغمیشی

– ылғау) сөзінен алынған, оның мағынасы (ылғаамыш) сөзінің

мағынасына жақын келеді, «айыру, ажырату, дәрежелерге

реттеу, санаттарға бөлу, іріктеу, екшеу, таңдау, айыра тану,

түзету» деген мағыналарды береді.

– «инану – инан), яғни اینا)‏ (Инақ) – бұл сөздің түбірі ایناق

илану, сену, сенімді». Ал (инақ) сөзі «дос, достық, достасу,

тату, татулық, ынтымақ, ынтымақты, жақсы дос», сондай-ақ

«мүлазим – үнемі қасында болатын көмекші, нөкер, қызметші»


– инан), яғни «инану اینا)‏ (Инал) – бұл сөздің де түбірі اینال

– илану, сену, сенімді» сөзінен алынған. Бұл сөз әкімдер мен

билеушілерге лақап ат ретінде қолданылатын болған.

– инан), яғни اینان)‏ (Инанж) – бұл сөздің де түбірі اینانج

«инану – илану, сену, сенімді» сөзінен алынған. Бұл сөз биліктегі

адамдарға берілетін лақап ат ретінде екі түрлі қолданысқа ие

болған: اینال (инал) сөзі биліктегі адамдарға лақап ат ретінде

қолданылған; «уәзір» деген мағынада да қолданылған.

(Инічка, инічга = ингішке) – «жіңішке», яғни اینچگه ‏,اینچکه

жұқа, нәзік, сирек, мөлдір.

(Инжу = енжі, енжи = енші) – «енші», яғни اینجی ‏,اینجو

еншісіне тиген зат, мал, ақша, үй-жай, жер телімдері әлде мұраға

382


қалған түрлі заттар мен байлықтар. Бұл «енші» сөзі илхандардың

соңғы дәуірлерінде Иран жерінде тұтқынға түскен адамдарға да

қатысты қолданылатын болған.

(Ини = іні) – «іні, кіші бауыр». Бұл түркінің аса көне сөзі اینی

тасқа қашалған Орхон жазбаларында да жиі кездеседі. Бұл сөз

көбінесе آقا و اینی)‏ – «ақа уә ини) – аға уәне іні», яғни «аға-іні»

деген көріністе қолданылады.

(Ийу – үйу ұғлан = үй оғлан) – бұл сөз екі сөзден ایو اُغالن

құралған: бірі اوی)‏ – үй) – «үй, тұрақ жай, киіз үй, орда, патша

сарайы» деген мағыналарды аңғартады; екіншісі: (оғлан).

Бұл сөз өз кезегінде екі түрлі мағына береді: 1. «ұл бала»;

2. «қызметші, қызметкер», яғни «орда қызметкері, патша

сарайының қызметкері».

ержүрек, (Батыр) – «батыр», яғни баһадур, батыл, ер, باتیر

жанқияр, жаужүрек, жүректі, қайратты, қайсар, қайтпас,

өжет, қорықпайтын.

(Барысчи = барысшы) – «барысшы», яғни барысты بارسچی

аң аулауға үйрететін және барыспен аң аулайтын аңшы адам.

(Басқақ) – бұл сөздің түбірі «бас» сөзінен алынған باسقاق

«басшы, басқарушы, даруға, даруғашы, әмірші, билеп-төстеуші,

өкім жүргізуші» деген мағыналарды аңғартады.

Алтын Орда және басқа да ордаларға қарасты қалалар

мен бағынышты аймақтарды басқару үшін басқақтар

(даруғашылар, яғни даруғабектер) тағайын-далған. Олардың

негізгі міндеті – жергілікті халықты басқару және алым-салық

жинау жұмыстарын жүргізу болған.

– «басмыш (Баَсмиши = басмыш) – бұл сөздің түбірі باسمیشی

басу», яғни басыну, басып тастау, көтеріліс жасағанды басу,

соққы беру. Мұндағы «басмиши» сөзі реттегі «басмиши»

сөзімен ұқсас көрінгенімен, екеуінің айырмашылығы бар. Яғни

«басмиши» сөзіндегі «а» әрпі шамалы созып екпінмен айтылады

және екеуінің мағыналары да екі түрлі.

383

ШЫҢҒЫЗ ХАН


«бас». (Башламиши = бастамыш) – сөздің түбірі باشالمیشی

(Башламиш) сөзінің мағынасы: «бастау, басшылық жасау»,

ал (башламиши) – «бастаушы, басшылық жасаушы, сардар,

қолбасшы» деген мағыналарды аңғартады.

жастық; (Балыш) – бұл сөздің екі түрлі мағынасы бар: بالش

Шыңғыз хан мен оның немере-шөбрелерінің дәуірінде қолданымда

болған алтын және күміс ақшалардың атауы.

қалашық». (Балиғ, балиқ = балық) – «қала, بالیغ,‏ بالیق

(Баурчи = бауыршы) – «бауыршы». Бұл сөздің түбірі باؤرچی

«бауыр», «бауыршы» сөзінің мағынасы «бауырды пісіретін

аспаз» және «аспаздық жұмысына жауапты әмір».

үйрету, (Баули = баулу) – «баулу», яғни «баурау, باؤلی

машықтандыру, тәрбиелеу, көндіктіру», яғни құстар мен

жануар ларды аңшылыққа үйрету.

(Байан) – «баян», яғни баянды болу, бақытты болу, сәтті بایان

болу, бай болу. Бұл сөз кітапта Дубун Баянға қатысты айтылған.

«бақсы». (Бахши = бақсы) – بخشی

ту, (Бадрақа, базрақ, байрақ) – «байрақ, بیرق,‏ بذرق,‏ بدرقه

жалау».

(Бараған) – «оң тарап», (бараған ғар) – «оң қолдағы براغان

әскер, оң қанаттағы әскер».

(Барақ) – жүні қалың ит, сондай-ақ басқа да жүні қалың براق

жануарларға қатысты қолданылады және адамдарға есім ретінде

де берілген.

– бас) – باس)‏ (Басмиши = басмашы) – сөздің түбірі بسمیشی

«басу, езу, тығыздау», ал (басмиш) сөзінің мағынасы: «соққы

беріп басып алу, езгіге салу».

бала, (Балаға) – бұл сөздің түбірі «бала», яғни «жас بالغه

ақылсыз бала, шәкірт» деген мағыналарды аңғартады.

(Бұлғақ, булғақ = былғау) – бұл сөздің түбірі بولغاق,‏ بلغاق

– бұлға, былға), яғни «былғау, ластау». Бұл сөздің тағы бір بولغا)‏

мағынасы «бүлік салу, бүлік шығару».

384


балиғ, – بالیغ,‏ بالیق)‏ (Балғасун) – бұл сөздің түбірі بلغسون

балиқ) – «қала, қалашық». Ал (балғасун) сөзінің мағынасы:

«көне қала».

біл), – бил, بیل)‏ (Билге- білгі = білгір) – бұл сөздің түбірі بلگه

яғни «білу». (Билга) сөзінің мағынасы: «білгір, білгір адам,

дана, данагөй, данышпан». Бұл сөз қағандар мен билеушілерге

лақап ат ретінде де қолда-нылған.

«бөлу, (Бүлук, бөлук = бөлік, бөлек) – «бөлек», яғни بلوک

бөлшектеу, ажыратып қою, айырып қою, бөліп жіберу».

(Бур, буз = бөз) – «бөз, сұр түсті». Бұл сөз атқа да بوز,‏ بور

қатысты айтылған, яғни «бөз ат, сұр түсті ат». Соңғы кездері

«ашық қоңыр» деген де мағынада қолданылатын болған.

(Буз, бур = бөз) – «бөз, сұр түсті», бұл жоғарыдағы بور(,‏ بوز)‏

сөздің реті ауыстырылып түсіндірілген көрінісі.

(Буржиқин, боржықын) – «боржыған», яки بورجقین

«бөржігін». Рашид ад-Диннің түсініктеме беруінше, бұл сөздің

мағынасы келесідей: Шыңғыз ханның әкесі Есугей баһадүрдің

перзенттерінің лақап аты «қийат-буржиқин» болды. Сөйтіп

олар әрі қийат әрі буржиқин (болып табылады). «Буржиқин»

деген түркі тілінде «көзі көк адам» дегенді (білдіреді). Олардың

(жүзінің) түсі сарғыш болып келеді.

(Будату) – бұл сөзге Рашид ад-Дин: «төртінші بوداتو

ата (баба)» деп түсінік берген. Бірақ бұл сөз ешбір сөздікте

кездеспейді. Сондықтан бұл сөз көне түркі (қадымша) тілінің

айналымнан шығып қалған сөзі болуы мүмкін.

(Буда угур) – бұл сөзге Рашид ад-Дин: «бесінші ата بوده اوگور

(баба)» деп түсініктеме берген. Бірақ бұл сөз ешбір сөздікте

кездеспейді. Сондықтан бұл сөз көне түркі (қадымша) тілінің

айналымнан шығып қалған сөзі болуы мүмкін.

«өгіз». (Буқа = бұқа) – «бұқа», яғни بوقا

385

ШЫҢҒЫЗ ХАН


(Букаул, бакаул = бақауыл) – «бақауыл», яғни بکاؤل,‏ بوکاؤل

аспаз, аспаздық жұмыстарына жауапты адам. Ханға тағам

тартудан бұрын одан жеп, тексеріп көретін арнайы қызметші.

жер». (Булдақ = болдақ) – «төбе, дөң, төмпешік, биік بولداق

(Буйруқ = бұйрық) – «бұйрық», бұл сөздің түбірі بویروق

бұйыру. – бұйыр), яғни بویور)‏

ержүрек, (Баһадур) – «баһадур», яғни батыл, ер, بهادر

жанқияр, жаужүрек, жүректі.

= битигучи (Битикчи, бітікчі = бітікші, بیتیگوچی,‏ بیتکچی

бітігуші) – «бітікші – кеңсе хатшысы». Бұл сөздің түбірі «біту»,

яғни «жазу», «бітік – жазылған жазу». Ал «бітікші» сөзінің

мағынасы: «жазушы, хатшы, сарай хатшысы». Илхандар

дәуірінде бұл сөз «есепші, салық жинаушы, салық жинауға

жауапты адам» деген мағынада да қолданылатын болған.

(Бичин, бечін, мечин = мешін) – «бечін – мечін مچین,‏ بیچین

–мешін, маймыл». مچین جیل)‏ (мечін жыл) – мешін жылы.

(Бір йігірминч = бір жиырманшы) – «бір بیر ییگرمینچ

жиырманшы», яғни бұл айдың атауы, бірақ қайсы ай екендігі

туралы түсінік берілмеген.

басшысы, (Бик = бек) – «бек»: рудың немесе тайпаның بیک

билеушіге бағынатын әкім, сұлтан, манап, мырза, төре, ұлық.

(Бики = бике) – «бике, бикеш», сондай-ақ «құрбы» деген بیکی

мағынаны да аңғартады. Бұл сөздің екінші мағынасы бар: «бек»

сөзінің тағы бір түрі – ол «рудың немесе тайпаның басшысы,

билеушіге бағынатын әкім, сұлтан, манап, мырза, төре, ұлық».

деген мағыналарды да береді.

білгіш, (Билиг = білік) – «білік»: біліктілік, білгір, بیلیگ

білгірлік, білімдарлық, білімпаздық. Бұл сөздің түбірі «біл»,

яғни «білу» сөзінен алынған.

(Бинжик, бин, мин = мін) – «мінгіш». Бұл بینچک,‏ بین,‏ مین

сөздің түбірі «мін – міну» сөзінен алынған, яғни «мінгіш – мініс

386


ат» дегенді аңғартады. Бұл көне түркі сөзі مونگاچ,‏ مونگو)‏ – мунгу

– мінгі, мунгач – мінгеш) көрінісінде де келген.

(Барыс, парыс йил = барыс жыл) – барыс بارس,‏ پارس ییل

жылы.

«табысу, (Тапішміш, тапіш = табыс, тап) – تاپ ‏,تاپش ‏,تاپشمیشی

бір-бірімен табысу». Сөз түбірі «тап, табу» сөзінен алынған,

«бір-бірімен дидар-ласу, көрісу» деген мағыналарды аңғартады.

(Тараж) – «тараж, талан-таражға салу». Сөздің تاراج

түбірі «тарау, тарату» сөзінен алынған.

= тариқчи (Тариғ, тариғчи, تاریغ,‏ تاری,‏ تاریغچی,‏ تارقچیان

тарышы) – «тарышы, тары өсіретін дихан». Бұл сөз «тари –

тары» сөзінің түбірінен алынған.

(Таңсуқ = таңсық) – «таңсық», яғни тапшы تنگسوق,‏ تانگسوق

және зәру тауарлар.

(Тауық, тақиқу) – «тауық»: мүшел жылдарының تقیقو,‏ توق

бірінің атауы.

(Тұтғаул, тутқаул, тут = тұт) – «тұтып توت,‏ توتقاول,‏ تتغاول

тұрушы, қарауылдап тұрушы, күзетші, тәртіп сақтаушы».

Бұл сөз «тұт – тұтқында, ұста» сөзінің түбі-рінен алынған.

тұтылған, (Тұтұқ, тут = тұт) – «тұтық, құтқын – توت,‏ تتق

тұтқынға түскен». Сөз «тұт – тұтқындау, ұстау» сөзінің

түбірінен алынған. Бұл сөз тағы да «тұтық – тұтылып

сөйлейтін» және «тосық, перде» деген де мағыналарды

аңғартады.

(Тұтмач, тутмач = тұтмаш) – «тұтмаш»: ас توتماچ,‏ تتماچ

түрі, яғни «пісірілген жасымық» . Бұл сөз «маш – жасымық»

сөзінің түбірінен алынған.

(Тархан, дархан) – «тархан, дархан»: қаған درخان,‏ ترخان

жағынан барлық салықтар мен алымдардан азат етілген, арнайы

еркіндік пен кеңшілік және айрықша құқықтар берілген адам.

Сондықтан «дархан» дегенде «кеңшілік, кең» деген де мағына

аңғартады.

387

ШЫҢҒЫЗ ХАН


«тарқау, (Тарғамиш = тарқамыш, тарқа) – ترقا,‏ ترغامیشی

тарау, тарап кету». Бұл сөз «тарқа, тарқау» сөзінің түбірінен

алынған. «Бір жерден тарап кету» мағынасын аңғартады.

тату». (Тұзғу, туз = тұз) – «тұз-дәм ұсыну, тұз-дәм توز,‏ تزغو

Ерулік сияқты «тұз-дәм ұсыну» әдеті. Бұл сөз «тұз» сөзінің

түбірінен алынған.

таспа, (Тасма = таспа) – таспа, жұқа таспа, қайыс تسمه

белбеу, яғни иленген қалың теріден тілінген жіңішке қайыс.

(Тағар = тағара) – «тағара, шара, үлкен ыдыс». Осындай تغار

ыдыстарға салып өлшеп, әрбір әскерге берілетін, белгілі бір

мезгілге арналған азық-түлік мөлшері.

тауұғ, (Тақиқу, дақуқ, тауық, تاوق ‏,تاووغ ‏,توق ‏,داقوق ‏,تقیقو

тауық) – «тауық», яғни кейбір түркі халықтары жеті қазынаның

бірі деп санайтын үй құсы және мүшел жылдарының бірінің

атауы.

«теңіз». (Тиңгиз = теңіз) – تنگگیز

(Тегіммиш, тегиш, тігіш = тиіс) – бұл сөз تگیش ‏,تگیشمیشی

екі түрлі мағына аңғартады: «тегіш – тиіс», яғни кездесу,

дидарласу; «тиесілі болу, сыбаға, сыбағалы болу, сыйлық

беру, хадия беру». Бұл сөз «тиіс» сөзінің түбірінен алынған.

(Тегин = тегін) – «тегін – текті, тектілік». Түркінің تگین

бұл сөзі аса көне тасқа қашалған Орхон жазуларында

кездескендіктен өте көне сөздердің қатарына жатады, сондай-ақ

«ұл бала, ханзада, қаған», кейбір жазуларда «пенде, құл» деген

де мағыналарды аңғартады. Бұл сөздің түбірі «тегі» сөзінен

алынған.

«әскер, (Тама) – «батыл, күшті, мықты, зор денелі» және تما

тұрақты әскер, көмекші әскер» деген мағыналарды аңғартады.

– тамаша) (Тамачамиши, тамача = تماچا ‏,تماچامیشی

«тамашалау, қызықтау, тойлау, мерекелеу», сондай-ақ бұрында

«тартысу, дауласу, бақталас, бәсекелесу, қақтығысу» деген

388


мағына аңғартқан. Бұл сөздің түбірі «тамача – тамаша» сөзінен

алынған.

(Тамға) – «тамға, мөр, нышан, белгі». Бұл сөз «атқа تمغا

басатын тамға, алтыннан жасалған – алтын тамға, күмістен

жасалған – күміс тамға, ағаштан жасалған – ағаш тамға»

деген сияқты мағыналарды аңғартады.

(Тамға) – «тамға, мөр, нышан, белгі». Бұл сөздің айтылуы تمغا

мен түбірлік мағынасы бірдей болғанымен, қолданудағы

мағынасында өзгешелік бар. Яғни бұл сөз илхандардың билігі

дәуірінде «салық, салықтар, алым, алымдар» деген мағынада

да қолданылатын болған.

– «таңсық (Таңсуқ = таңсық, тәң) – تنگ ‏,تانگسوق ‏,تنگسوق

тапшыл, кем кездесетін, қат, зәру, жоғары сипатты, ғажап

заттар, зәру тауарлар». Бұл сөздің түбірі «тәң», яғни «кемшіл»

сөзінен алынған. Сондай-ақ «таңсық» сөзі «жеңсік, құмар,

әуес», яғни «сирек кездесетін, сүйсініп жейтін ас» деген сияқты

да мағына береді.

(Тупчақ = топшақ, туп = топ) – «топшақ – топ توپ,‏ توپچاق

(доп) сияқты», яғни «семіз, етжеңділеу, еттілеу, етжеңдеу,

қоңдылық, толықтық, еттілік, етжеңділік, жуандық,

күйлілік», яғни «доптай болып үрілген, семіртілген, семіз

де көрнекті» деген мағыналарды аңғартады. Егер ат туралы

айтылса «семіз ат, көрікті ат», адам туралы айтылса «семіз

адам, толық адам, жуан адам, етжеңді адам, көрікті адам»

деген де мағына береді.

шапшаң, (Турган = түрген) – «түрген – тез ағар, تورگان

жылдам, өткір, үшкір» деген мағыналарды аңғартады. «Турган

муран (Түрген муран) – Тез ағатын өзен».

(Туз = тұз) – «тұз». Бұл сөз екі түрлі мағынаны توز

аңғартады: Тұз – асқа салынатын тұз; Ағаш қабығы.

– тұсаулау) (Тусамиши, туса = тұсау = توسا,‏ توسامیشی

«тұсаулау, шырмау, шанду, еркіндігін шектеу, бір жерге жинау»

389

ШЫҢҒЫЗ ХАН


сияқты мағыналарды аңғартады. Бұл сөздің түбірі «тусау»


жабайы» (Тусын = тосын) – «бөтен, бөгде, жартылай توسن

деген мағыналарды аңғартады. Мысалы: тосын адам, тосын

жұрт, жартылай жабайы ат.

(жалау, (Туғчи = тушы, туғ = ту) – «тушы – ту توغ,‏ توغچی

байрақ) көтеретін адам». Бұл сөздің түбірі «ту» сөзінен

алынған.

(Туқ) – Шыңғыз ханды қаған етіп көтерген кездегі توق

тұрғызылған тоғыз қанатты ақ киіз үй. Негізінде бұл сөз «ту»,

«жалау», «байрақ» деген де мағыналарды аңғартады.

«төлеу, (Туламиш = төлеміш, тулә = төле) – توله ‏,توالمیشی

төлем төлеу». Бұл сөздің түбірі «төле» сөзінен алынған.

(Таулай жыл) – «таулай жыл», яғни түркілердің تؤلی جیل

мүшел жылы бойынша қоян жылы.

мың». (Тумен, түман = түмен) – «түмен – он تمان ‏,تومان

Мысалы: «бір түмен әскер – он мың әскер», «бір түмен адам –

он мың адам», «түменбасы – он мың адамның басшысы».

«доңыз, (Тунқуз, тұнғуз – тонғыз = доңыз) – طنغوز ‏,تونقوز

шошқа, азбан шошқа (шошқаның азбаны).

– «тон-тобыр (Тунлуқ – тондық, тун = тон) – تون ‏,تونلوق

тон, шапан, киім, киім-кешек» деген мағыналарды аңғартады.

Бұл сөздің түбірі «тон» сөзінен алынған.

(Жасауыл, жаса) – «жасауыл, ертөле», яғни جاسا ‏,جاساؤل

«лауазымды адамның тапсырмасын орындаушы», «хандық

кезінде сот атағы», «әскер арасында тәртіп сақтаушы». Бұл

сөздің түбірі «жаса», яғни «заң» сөзінен алынған.

(Жәбәкә = жебекей, жебе) – «жебекей», яғни кісі جبه ‏,جبکی

есімі, оның түбірі «жебе», яғни «садақ оғы, садақ оғының үшкір

ұшы» сөзінен алынған.

«жебелі», (Жибаламиш = жебелеміш, жебе) – جبه ‏,جبالمیشی

яғни «қарулы, батыр жауынгер». Бұл сөздің де түбірі «жебе»,

яғни «садақ оғы, садақ оғының үшкір ұшы» сөзінен алынған.

390


(Жибалау = жебелеу, жебе) – «жебеленген», яғни جبه ‏,جبالؤو

«соғысқа алынған, соғысқа дайындалған жауынгер». Бұл сөздің

де түбірі «жебе», яғни «садақ оғы, садақ оғының үшкір ұшы»


(Жибалаку = жебелекі, жебе) – «жебелекі», яғни جبه ‏,جبلکو

«жебеленген – соғысқа алынған, соғысқа үйретілген жауынгер

ат». Бұл сөздің де түбірі «жебе», яғни «садақ оғы, садақ оғының

үшкір ұшы» сөзінен алынған.

(Жірдә, жігәрдә = жігерде) – «жігер – бауыр جگرده ‏,جرده

түсті, қызғылт қоңыр, қызғылт қоңыр түс, тоқ қызыл». Бұл

сөз аттарға қатысты қолданылған. Бұл түркі сөзінің түбірі

«жігәр – бауыр» сөзінен алынған, яғни «бауыр түсті, қызғылт

қоңыр түсті» дегенді аңғартады.

(Жірга = жырға) – «жырға», яғни түркінің جرگه

(қадымшаның) бұл сөзі «жиналған қол, көп халық жиналған

топ, аңшылыққа жиналған топ, топ болып жиналғандар»

деген мағыналарды аңғартады. Бұл сөз Әбілғазы Баһадүр

ханның «Түрік шежіресі» атты кітабында былай келтірілген:

«Уғуз қилди ул туйда жырғамиши» (Оғыз ол тойда көп халық

жинады).

(Жисаул, жасаул = жасауыл) – Бұл сөз جساؤل ‏,جیساؤل

«жисаул» көрінісінде жазылғанымен жоғарыда берілген

«жасауыл» сөзімен бірдей мағынаға ие, яғни «жасауыл, ертөле

– лауазымды адамның тапсырмаларын орындаушы, хандық

кезінде сот атағы, әскер арасында тәртіп сақтаушы» деген

мағыналарды аңғартады. Бұл сөздің түбірі де «жаса», яғни

«заң» сөзінен алынған.

(Жилба, чилпа = шылбы) – «шылбы», яғни «суға چیلپه ‏,جیلبه

арналған ыдыс, табақ, кесе». Шылбы ыдысы көбінесе қолға су

құйғанда қолданылады.

шабарман». (Чапар = шабар, чап = шап) – «шабар – چاپ ‏,چاپار

Бұл сөздің түбірі де «шап – жабу», яғни «жүгіру» сөзінен

алынған.

391

ШЫҢҒЫЗ ХАН


(Чаруқ, чарық = шарық) – «шарық». Шағатай چارق ‏,چاروق

тіліндегі бұл сөз «теріден жасалған аяқ киім, етік, кебіс»

сияқты мағыналарды аңғартады.

заман». (Чағ, чақ = шақ) – «шақ, кез, мезгіл, дәуір, چاق ‏,چاغ

(Чана, шана) – «шана», яғни шананың барлық شانه ‏,چانه

түріне айтылады.

(Чалыш = шалысу, чал, чәлә = шала) – бұл چله,‏ چال,‏ چالش

сөз үш түрлі мағынада қолданылады: шалысу, күресу, шалып

құлату, шабысу, қарумен ұру, соғысу. Бұл сөздің түбірі «шал»,

яғни «шалу» сөзінен алынған; шалыс, шатысқан, дүбәрә, бірбіріне

ұқсас. Бұл сөздің де түбірі «шал» сөзінен алынған. Тек

мұнда «шалыс», яғни «Х» әрпі сияқты «шалысып қалған» деген

мағынаны аңғартатын түбірден алынған; «шала», яғни «шала

жұмыс, шала сөз, шала айту, шала есіту» сияқты мағыналарды

береді. Бұл сөздің де түбірі «шала» сөзінен алынған.

шана, (Чана, шана) – «шана», яғни қарда сүйрейтін شانه ‏,چانه

қарда сырғанайтын шаңғы.

(Чанақ = шанақ) – «шанақ», яғни теріден жасалған چاناق

ыдыс.

жатық, (Чаған = шаған) – «шаған», яғни яғни «жазық, چغان

тегіс, жылтыр», екінші мағынасы «ақ, ақ түсті, жарық,

жарқыраған».

(Чаған аман құла = шаған аман құла) – бұл چغان امان قله

сөйлемде «шаған – ақ, ақ түсті, жарқыраған, жылтыр» деген

мағынасында келіп, «шаған аман құла – ауызы ақ құла ат»

дегенді аңғартып тұр.

(Чілбур, чилбур = шылбыр) – «шылбыр», яғни چیلبور ‏,چلبور

арқан, жіп. Жіңішке, қылдан есіп жасалған жігі немесе жалпақ

қайысты қазақтар «шылбыр» деп атаса, көне түркі тілінде

«чүбүр» сөзі қазіргі түсінігіміздегі «жүн, қыл» мағынасын

берген. Кейінгі дәуірде, түркі (қадымша) тілінде «чубур»

тұлғасы «қой мен ешкі жүні» түсінігін мен-шіктенген.

392


«шоқпар». (Чумақ, чуқмар = шоқпар) – چوقمار ‏,چماق

тұру, (Чук – шөк) – «шөгу, тізе бүгу, шөкелеу, шөкелеп چوک

шөктіру» деген мағыналарды аңғартады.

(Чөл = шөл) – «шөл, шөл дала, ай дала, түз, сахара». Бұл چؤل

сөз Әбілғазы Баһадүр ханның «Түркі шежіресі» атты кітабында

да осы мағынада кездеседі.

– шыда) (Чидамиши = шыдамыш, чида = چیدا ‏,چیدامیشی

«шыдамдылық, табандылық». Бұл сөздің түбірі «шыда, шыдау»


– қатун (Хатун, қатун = қатын) – «хатун, قاتون ‏,خاتون

қатын», яғни қағанның әлде ханның әйелі, жұбайы. Сондайақ

қағанның немесе ханның қыздарына да бұл сөздер «ханым»

деген мағынада қолданылған. Түркілердің «қатун – қатын»

сөзі тастарға қашап жазылған көне жазуларда да кездеседі.

(Хархаша, қарғаша, қарғаш – қарғыш قرغش ‏,قرغشه ‏,خارخاشه

= қарғыс) – «бірін-бірі қарғау, балағаттау, лағынеттеу,

дауласу». Сөздің түбірі «қарғыс, қарғау» сөзінен алынған.

(Хақан, қаан = қаған) – «қаған», яғни түркілер قاآن ‏,خاقان

бірнеше ханның басын біріктіріп, ел басқарған билеушіні қаған

деп атаған.

(Хан, қан) – «хан – қан», яғни қағанға бағынышты قان ‏,خان

болған ұлыстардың бірін басқарған билеуші.

Долан‏)تور тұрқақту, тур = тұр) – «долан – үлкен ‏,داالن تورقاقتو

су, тоған», «турқақту» «тұру» сөзінің түбірінен алынған, яғни

«тұру, қарауылдау» деген мағынаны аңғартады. Демек, «Долан

тұрқақту – Қарауыл тоған» деген мағына береді.

(Долан қудуқ = құдық) – «долан құдық – тоған داالن قودوق

құдық».

«мұғул- (Дүрлүккин = дүрліккен) – «дүрліккен», яғни درلکین

дүрліккен» аталатын тайпалар. Олар баяғыда жаудан қашып,

дүрлігіп Иргана қунға (Ергене құнға (қоңға)) кетіп, сол жақта

393

ШЫҢҒЫЗ ХАН


көбейген мұғул рулары. Олар жаудан дүрлігіп қашқандарына

байланысты осылай «дүрлүккин – дүрліккен» деп атау алған.

жазық, (Дәлай, далай = дала) – «дала», яғни яғни داالی ‏,دالی

түз, өріс, жайлау. Бұл сөз «жылжымайтын мүлік» деген

мағынада да қолданылған.

көп, (Далай = талай) – «талай, бірталай», яғни دالی

көпшілік, едәуір, бір топ.

(Далай) – «үлкен су, теңіз, мұхит». Жоғарыдағы сөз бен دالی

бұл сөздің жазылуы да, оқылуы бірдей болғанымен, екеуінің

қолданымдағы мағынасы екі басқа.

(Дутақун) – «жетінші ата». Бұл сөз сөздіктерде دوتاقون

кездеспейді, шағатай тілінен бұрынғы түркі (қадымша) тілінің

сөзі болуы мүмкін.

(Дур Балжин қулжур = алыс Балжын دور بالجین قولجور

құлжыр) – «Балжин – Балжын». «Қулжур – құлжыр –

құлжыраған – қалжыраған, қаужыраған» 322 . «Балжин қулжур

= Балжын құлжыр – Балжын қаужыраған».

(Сачан, чичен = шешен) – «шешен, шешен چیچن ‏,ساچان

тілді, ділмар, сөзуар, сөзшең, көсем».

(Сал) – «сал, ағаштарды бір-біріне тығыз байлап өзеннен سال

өтуге қолданылатын, жүкті немесе адамдарды тасып, судан

өткізетін сал».

«орнала-стыру, (Саурамиши, саура) – ساؤرا ‏,ساؤرامیشی

орнату, отырғызу». Бұл сөздің түбірі «саура – орындық,

отыратын орын» деген сөзден алынған.

322

Балжин қулжур – Балжын құлжыр – Балжын қаужыраған. Бұл аймақтың

қай жерде орналасқандығы дәл белгілі емес. Қалай болғанда да, ол жер Шыңғыз

ханның атақонысы Қарақұрымнан алыс аумақта орналасқан, жалпы жағдайы

нашар аймақ болуы керек. Бұған Шыңғыз ханның мына сөздері дәлел: «Егер

біздің ұрығымыздан болған кімде-кім бір рет бекітілген жасаны бұзатын болса,

оған сөзбен насихат жасалсын. Егер ол екі рет бұзатын болса, оны билікке сәйкес

жазаласын, ал үшінші жолы оны Балжын құлжырдағы алыс мекенге айдап (жер

аудартып) жіберсін».

394


= сағурин (Саури, саураң = сауран, ساغورین ‏,ساورنک ‏,ساؤری

саурын) – бұл сөз екі түрлі мағына береді: «сауран – саура

– орындық, отыратын орын» деген сөзден алынып, «ханның

тағы тұратын орын» дегенді аңғартады; «саурын – жүлде,

бәйге, сыйлық».

– «Сартақтай» (Сартақтай, сарт) – سرت ‏,سرتاقتای

Үндістанның ежелгі әдеби тіліндегі «сартха – базаршы»

дегенді аңғартады. Сосын Суғди тілі арқылы «сарт» түрінде

түркі тіліне енген сөз.

(Сартауыл, сарта, сарт) – «Сартауыл» – бұл سرت ‏,سرتا ‏,سرتاؤل

сөз де Үндістанның ежелгі әдеби тіліндегі «сартха – базаршы»

деген сөзінен шыққан. Сосын суғди тілі арқылы «сарт» түрінде

түркі тіліне енген. Сондай-ақ ирандықтар «сартауыл» сөзін

«қала тұрғындары» деп те қабылдайды.

– сырқ (Сирғут, сирқит = сырқыт, سرق ‏,سرقیت ‏,سرغوت

сырқу) – «сырқыт», яғни «сығып, сырқып суы алынған» деген

мағынаны аңғартады. Осындай тәсілмен жемістерді сығып,

суын алып сусын, шарап, сыра сияқты ішімдіктер дайындалады.

Бұл сөздің түбірі «сырқу» сөзінен алынған.

береді: (Сүрме, сүр) – бұл сөз екі түрлі мағына سر ‏,سرمه

«сүрме, көзге жағатын сүрме». Бұл сөздің түбірі «сүр» деген

сөзден алынған; «сүрме», яғни сусын, шарап, сыра сияқты


– сегіз) (Саккизинч = сегізінші, саккиз = سکیز ‏,سکسینچ

«сегізінші» – реттік сан есім. Бұл сөздің түбірі «саккиз – сегіз»

деген сөзден алынған.

(Санжық, санч = шанш) – «шанышқы, бігіз, садақ سانچ ‏,سنجق

оғының немесе найзаның өткір ұшы». Бұл сөздің түбірі «шанш»

сөзінен алынған. Бұл сөз «жалау, белгі» деген де мағына берген.

= сұнқар (Суңқур = сұңқар, сиңқур, سنقر ‏,سینگقور ‏,سونگقور

сұңқар) – «сұңқар», яғни аңшы құстардың қатарына жататын

жыртқыш құс.

395

ШЫҢҒЫЗ ХАН


(Суба, сиба = сыпа) – «сыпа», яғни тапшан, оны سیبه ‏,سوبه

тақтайдан, сол сияқты топырақты үйіп те жасауы мүмкін.

алу, (Сұрамиши, сұра) – «сұрау, сұраққа سورا ‏,سورامیشی

жауап алу, тергеуге алу». Бұл сөздің түбірі «сұрау».

«сауға» (Сауқат, сауғат, сауға) – «сауғат»: سوغا ‏,سوغات ‏,سوقات

сөзінің көпше түрі. Сауға – сыйлық, тарту, әскери олжадан

түскен немесе аулаған аңнан берілетін сыйлық.

(Суқай = сұқай) – «суқай – сұқай», яғни жыңғыл, ол سوقای

қызыл немесе ақ гүлді ағаш не бұта.

«шаншыды, (Сұқту = сұқты, сұқ) – «сұқты», яғни سوق ‏,سوقتو

шаншу, шаншып алу, тесу; түйреп алу». Бұл сөздің түбірі «сұқ

– сұғу».

сағарамиши, (Сахарамиши, سغارا ‏,سغارامیشی ‏,سهرامیشی

сағара) – «бөлектену, ұсақтану, ұнтақталу, қирау, сыну,

әлсіздену», сондай-ақ «бөлек-теу, ұсақтау, ұнтақтау, қирату,

сындыру, әлсіздендіру» сияқты мағыналарды аңғартады. Бұл сөз

қазіргі қолданыста жоқ.

қазына. (Сим) – «сим», яғни سیم

(Сйурғамиши, сырғамиши) – бұл сөз سرغامشی ‏,سیورغامیشی

түркінің (қадымшаның) «сүю, сыйлық беру, сыйлау, әлпештеу,

дәреже беру, мансап беру» сияқты мағыналарын аңғартады 323 .

«сүкүрші, (Шүкурчи, сүкурчи = сүкүрші) – سکورچی ‏,شکورچی

қолшатыр көтеруші», яғни ханның төбесіне қолшатыр көтеріп

жүретін адам.

сусыншы, (Шусінчи, сусінчи = سوسون ‏,سوسنچی , شوسنچی

сусун = сусын) – «сусыншы», яғни хандарға сусын ұзататын

адам, сондай-ақ мұндай адам хан ордасын сусын-дармен

қамтамасыз ету міндетін атқарады. Бұл сөздің түбірі «сусын»


323

Бұл сөз Әбілғазы Баһадүр ханның «Түрік шежіресі» атты кітабында былай

келтірілген: Уғуз қилди ул туйда жырғамиши (Оғыз ол тойда көп халық жинады);

Бу алти уғулни сүйурғамиши (Бұл алты ұлды сүйіп сыйлықтарға бөледі).

396


сары) (Шира урду = сары орда, сари = ساری ‏,شیره اوردو

– «сары орда – алтын орда». «Алтын» сөзінің түбірі «сары»

сөзінен алынған, түркіде (қадымшада) алтынды сары деп те

атаған.

(Сайын хан) – «Сайын хан», яғни Бату ханның صاین خان

лақап аты, «жақсы, керемет, әділетті» деген мағыналарды

аңғартады.

көлемдегі, (Тақ, тағ, тау) – «тау», яғни түрлі طاو ‏,طاغ ‏,طاق

түрлі биіктіктегі таулар.

(Тауышқан) – «тауышқан», яғни қоян, «тауышқан طاوشقان

жылы – қоян жылы». 324

шарап, (Тарасун = тарасұн) – «тарасұн – тәтті طرسون

жаңа піскен жемістерден жасалатын тәтті шарап, дәндерді

бұқтырып жасалатын ішкіліктер, боза» деген мағыналарды

аңғартады.

(Тұрымтай) – «тұрымтай», яғни жыртқыш طرمتای

құстардың бір түрі. Қанатының ұшы қызғылт, түрі күйкентайға

ұқсас, кішірек келген сұңқар тектес жыртқыш құс.

(Тұғрил = тұғырыл) – «тұғырыл», яғни аңшы طغریل

құстардың қатарына жататын құс. Махмұд Қашқаридің

жазуынша: «Тұғырыл – сұңқардан үлкендеу аңшы құс».

Түркілер арасында кісіге Тұғырыл деп ат қою кеңінен тараған.

(Туғана = тоғана) – «тоғана – тоғанақ». Бұл сөз екі طوغانه

түрлі мағына береді: үш ұшты жебе; көнеде бектер отыратын

орындық.

тоғыз) (Туқұсұнч = тоғызыншы, туқуз = طوقوز ‏,طوقسونچ

– «тоғызыншы» реттік сан есім. Бұл сөздің түбірі «тоғыз»


туқ». (Туй = той, ту, ту, туқ) – «той, ту, توق ‏,تو , طو ‏,طوی

Бұл сөздердің түбірі бір болғанымен бірнеше мағыналарды

324

Бұл сөз Әбілғазы Баһадүр ханның «Түркі шежіресі» атты кітабында да


397

ШЫҢҒЫЗ ХАН


аңғартады: көп халық жиналатын жиын-той. Маулана Жалал

ад-диннің мәснәуиінде: «Доиман хоқони мо карда аст ту»

«Біздің қағанымыз үнемі той жасайды» делінген; ту, жалау;

киіз үй, орда, хан ордасы. «Той» сөзі тасқа қашап жазылған

көне түркі сөздерінде «орда, тұрақ жай» деген мағынада

келген.

адуынды, (Ғатар, қатар = қатер) – «қатерлі, қатал, قاتار ‏,غاتار

батыл, қайратты, ашулы, азулы, қаһарлы» деген мағыналарды

аңғартады. Бұл сөзді Шыңғыз хан тоғыз жасар Хұлағуды

еркелетіп айтқан.

(Ғұруқ, қуриқ = қорық, ғұруқ غروق یوسون ‏,قوریق ‏,غروق

йусун бүзүрг) – «қорық – қорғалған», «ғұруқ йусун – қорғалған

заң, қатаң орнатылған заң»; «ғұруқ йусун бүзүрг – «Шыңғыз

ханның сүйегі жерленген, заңды түрде қатаң қорғалған ұлы

қорық (қорықхана)». Яғни Шыңғыз ханның сүйегі жерленген

жер қорықханаға айналдырылған 325 .

қаған. (Қаан, хақан, қаған) – قاغان ‏,خاقان ‏,قاآن

(Қатық, қат) – «қатық – айран», яғни қатық قات ‏,قاتق

қатылған, қатық (айран) араластырылған. Сөздің түбірі «қат»,

яғни қату, екі затты бір-біріне араластыру.

абырой, (Қадір) – «қадір, қадірлі, құдіретті», яғни قادر

абыройлы, бедел, беделді, мәртебе, мәртебелі, мерей, мерейлі.

қолданылады: (Қар) – «қар», бұл сөз екі түрлі мағынада قار

аспаннан жауатын қар; қанат, яғни құстың қанаты, әскердің

оң мен сол қанаты.

Қарлуқ‏)قار = қарлық, қар) – «қарлық», яғни қарға ‏,قارلوق

қатысты адам әлде зат. Мысалы: «қарлық адам, таулық адам»

деген сияқты. Сөздің түбірі «қар» сөзінен алынған.

325

«Жамиғ ат-тауарихтың» 155-бетінде мынадай дерек айтылған: «Шыңғыз

хан дүниеден өткен соң, ұраңқай Удачидің ұлдары өзінің мыңдығымен Бұрқан

Қалдұн деп аталатын жердегі Шыңғыз ханның «ғуруқ йусун бүзүрг»-ін (заңды

түрде қорғалған ұлы қорығын) күзетіп тұрады».

398


(Қақа) – «доңыз». Бұл қолданымнан шығып қалған көне قاقا

түркі сөзі, оның орнына «доңыз, шошқа» сөздері қолданымға

енген.

ұрды, (Қақмиши, қақ) – «қақты», яғни соқты, قاق ‏,قاقمیشی

сөкті, балағаттады, қатаң ескерту айтты. Бұл сөздің түбірі «қақ»

сөзінен алынған, яғни қағу, соғу, ұру, сөгу, балағаттау, қатаң

ескерту айту.

аңғартады: (Қалжау) – бұл сөз бірнеше мағынаны قالجاؤ

қал жақ, қалжыңбастық, әзілқойлық, қуақылық, келемеждеу;

ду аналық, жындану, делебелену, ызаланған, аласұрған.

(Қам) – «қамшы» сөзі осы сөздің түбірінен алынған. Қам قام

– қамшымен ем-дом жасайтын бақсы.

«ханашы», (Қанчи, қаначи = қанашы, ханашы) – قناچی ‏,قانچی

яғни хананы қорғаушы. Хана – ағаш бұталары мен шақтарынан

өріп жасалған қой+хана, мал+хана, яғни қойлар мен малдарды

қамайтын қора.

жарлық, (Қаули = қаулы) – «қаулы», яғни қаулы-қарар, قاؤلی

үкім, дәстүр, ғұрып-әдет.

«қайын, ‏,‏Қайын‏)قاین,‏ қайын ата, қайын ана) – آتا قاین ‏,آنا قاین

қайын ата, қайын ана», яғни қайын – қайын жұрт, қайын

ата, қайын ене, қайын аға, қайын іні, қайын бике, қайын сіңлі

деген сөздердегі «қайын» сөзі 326 . Ол тасқа қашалған Орхон

жазбаларында да кездеседі.

тайпасы». (Қайи, қайа) – «Қайи – түркілердің бір قایا ‏,قایی

Бұл сөз «қайа», яғни «қия, қия шың, жартас» деген мағынаны

аңғартады.

326

Бұл сөз Шыңғыз ханның мына сөздерінде де бар: «Ұлдары әкелерінің

билигтеріне (биліктеріне) ермеген, ал олардың инилері (інілері) ақаларының

(ағаларының) сөздеріне мән бермеген, күйеуі әйеліне арқа сүйемеген, ал әйелі

ерінің айтқанына жүрмеген, қайин (қайын) аталары келіндерін құптамаған, ал

келіндері қайин (қайын) аталарын құрметтемеген». Бұл сөйлемде түркінің осы

көне сөзімен қатар Орхон жазбаларында жиі кездесетін اینی ‏,آقا)‏ – «ақа, ини) – аға,

іні», яғни «аға-іні» деген сөздер де Шыңғыз ханның тілімен анық айтылған.

399

ШЫҢҒЫЗ ХАН


«қапшық, (Қаптурға = қапдорба) – «қапдорба», قبتورغه

дорба», яғни ақша салатын қапшық (қалта), темекі қапшығы


қапшағай) (Қабчиқа, қабчақай = қабшағай = قبچقای ‏,قبچیقه

– «қапшағай – ежелгі түрік сөзі, «тар тас аңғар, тар шатқал,

тар‚ тік беткейлі, жартасты аңғар» және «қақпа», «қорғалған

қақпа» деген мағыналарды білдіреді.

қабығы». (Қабуқ = қабық) – «қабық, ағаш قبوق

тайпасы. (Қипчақ = қыпшақ) – түркінің қыпшақ قپچاق

(құтлығ балиғ) – бұл екі сөзден құралған: 1. «құтлығ بالیغ قتلغ

– құтты», яғни «құт-берекелі, бақ-дәулетті, қуанышты»; 2.

«балиғ – қала». «Құтлығ балиғ – құт-берекелі қала» дегенді

аңғартады.

(Қадақ, қада) – «қадалған», яғни найза әлде біз قادق,‏ ادق

сияқты қадалған, түйрелген, түйреген, шеге қағу. Бұл сөздің

түбірі «қада, қадау» сөзінен алынған.

(Қадаған) – «қадаған», яғни қадалған, қадалып نغدق

отырған, тігіліп отырған, қарауылдап отырған, күзетіп тұрған.

құдық. (Қудуқ = қудық) – «қудық», яғни су алатын قودوق

мөр. (Қара тамға) – «қара тамға», яғни қара түсті اغمت ارق

алу, (Қарату) – өзіне қарату, иемдену, меншігіне وتارق

тиесілі ету.

халық, (Қарачу = қараша) – «қараша, қараша وچارق

қарапайым халық», яғни хан тұқымына қатысы жоқ адамдар.

Бұл сөздің түбірі «қара» сөзінен алынған.

(Қарасу) – «қарасу», яғни қара түсті су. Бұл екі сөзден وسارق

құралған: «қара + су». Қарасу – өзен атауы.

күзетші, (Қараул, қара) – «қарауыл», яғни күзет, لؤارق ‏,ارق

қарауылшы, сақшы. Бұл сөздің түбірі «қара, қарау – күзету»


қарама- (Қарши = қарсы) – «қарсы (тарап)», яғни یشرق

қарсы, қарсы бетте, бетпе-бет, қарсысында. Қарақұрымға қарсы

бетте тұрғызылған зәулім сарай осылай аталған.

400


қарындас- (Қарындаш = қарындас) – «қарындас, شادنرق

ұрық, бір қарыннан туылған» деген мағына береді, яғни

«туысқан, бауыр» мағынасын аңғартады және ер кісіге де, әйел

кісіге де бірдей қолданылады. Бұл сөздің түбірі «қарын» сөзінен

алынған.

(Құрут = құрыт) – «құрт», яғни құрытылған تورق

(құрғатылған) сүзбе, құрғақ сүзбе.

. 327 ағашы» (Қарағана) – «қарағана قراغنه

(Қараун қабчал = қарауын қапшал) – «қараун قراؤن قبچال

қапшал – қара қапшал (қапшағай сөзімен мағыналас) – тар қара

шатқал», яғни ежелгі түркі сөзі «тар тас аңғар, тар шатқал,

тар‚тік беткейлі, жартасты аңғар», қапшағай және «қақпа»

деген мағыналарды білдіреді.

(Қазған, қазан) – «қазан», яғни тамақ пісіретін قزان ‏,قزغان

қазан.

– «қышлақ (Қышлақ = қыстау, қиш = қыс) – قیش ‏,قشالق

қыстау». Бұл сөздің түбірі «қыс» сөзінен алынған.

– «қышламиш (Қышламиши, қиш = қыс) – قیش ‏,قشالمیشی

қыстап шығу, қысты өткізу». Бұл сөздің де түбірі «қыс» сөзінен

алынған.

(Қалың, қалин = қалың) – «қалың», яғни қалыңдық قالین ‏,قلنگ

үшін берілетін қалың мал.

бостан- (Құма, құмай) – «құма, құмай», яғни бас قمای ‏,قما

дығынан айырылған малай, күң әйел. Мәтіндегі құма, құмай

хан сарайындағы кәнизак, үй қызметіндегі әйел және ханның

күңнен алған әйелі деген мағыналарда қолданылған.

(Қымыз) – «қымыз», яғни бие сүтінен жасалатын قمیز

қымыз.

327

Біз оны «қарағай» деп аударған едік. Оның мынадай да атаулары бар:

«Caragana arboresecns – қараған ағашы – сары акация, алтын түсті акация, қызыл

акация, яғни ақ гүлді, хош иісті ағаш, оны мамыргүл және бозқараған деп те

атайды.

401

ШЫҢҒЫЗ ХАН


«қанжыға», (Қанжұқа, қанжиға = қанжыға) – قنجیغه ‏,قنجقه

яғни ер-тоқым әбзелінің бір бөлшегі.

тайпасы. (Қанқлы = қаңлы) – «қаңлы», яғни қаңлы قنقلی

(Қуа) – «қуа – аққуа», яғни «ай мен күндей әдемі, сұлу да قوا

сым-батты, аққұба жүзді» деген мағыналарды аңғартады. Бұл

сөз Алан Қуа туралы айтылған, оның лақап аты.

(Қубчур = қобшыр) – «қобшыр салығы», яғни шаруа قوبچور

малдарына салынатын салық түрі.

– қобыз) (Қубызчи = қобызшы, қубуз = قوبوز ‏,قوبزچی

«қобызшы». Бұл сөздің түбірі «қобыз» сөзінен алынған.

(Қуч, қучқар = қошқар) – «қошқар», яғни قوچقار ‏,قوچ

жыныстық қуаты жетілген еркек қой.

жегжат. (Құда) – «құда», яғни құдандалы, قودا

кептірілген». (Қауран, қаурай) – «құрғақ, قاؤرای ‏,قؤران

– «қоршы (Қурчи – қоршы, қур = қор) – قور ‏,قورچی

қорамсақ», яғни садақ оқтары салынған қорамсақ. «Қоршы»

сөзі қару-жараққа жауапты адам және ханның оққағары деген

мағыналарда да қолданылады.

– «қорық (Қуриқ – қорық, қури = қоры) – قوری ‏,قوریق

қорғалған», оның түбірі «қоры – қору» сөзінен алынған. Сондайақ

бұл сөз «ғұруқ, қуриқ – қорық» және «ғұруқ йусун бүзүрг

– қорғалған үлкен заң, қатаң орнатылған заң» сөздерімен де

мағыналас.

(Қуриқан, қориқан, қури – қори = қузи قوزی = قوری ‏,قوریقان

= қозы) – «қори = қозы», «қориқан = қошақан».

(Құрылтай, құру) – «құрылтай», яғни жалпы قورو ‏,قوریلتای

ұлттық маңызға ие мәселелерді шешу үшін шақырылатын үлкен

жиын. Сөздің түбірі «құру» сөзінен алынған.

– қори) (Қуримиши = қорымиши, қури = قوری ‏,قوریمیشی

«қорып тұру, күзетіп тұру, қоруылдау, қарауылдау». Бұл сөздің

түбірі «қору» сөзінен алынған.

402


(Қара қурым = Қара құрым) – «қара құрым», бұл قراقورم

сөздің бірнеше мағынасы бар: қара құрым халық; құрым

киіз, яғни тоқ қызыл, күрең түсті, қоңыр қара түсті әлде қара

түсті киіз, тоқ қызыл, тоқ қоңыр немесе қара түсті бояу;

иленген жұмсақ тері.

(Қуш – қош = қос) – «қос», яғни «қосылған, жұп, екі قوش

өгізді қосып жер жыртатын қос» деген мағыналарды аңғартады.

(Қушаул = қошауыл) – «қосылған», яғни «жұп, екі قوشاؤل

нәрсенің қосылып жұп болғаны» деген мағыналарды аңғартады.

(Қушчи = құсшы, қуш = құс) – «құсшы», яғни قوش ‏,قوشچی

«аң аулайтын құстарды бағып баптайтын адам, бүркітші»

дегенді аңғартады. Сөздің түбірі «құс» сөзінен алынған.

«қушламиши», (Қушламиши, қуш = құс) – قوش , قوشالمیشی

яғни «бүркіт және басқа да аңшы құстармен аң аулау». Бұл

сөздің де түбірі «құс» сөзінен алынған.

«қосылған, (Қушиқул, қуш, қуша = құс) – قوشا ‏,قوش ‏,قوشیقول

жұпталған, екі-екіден құралған», яғни әр он әскерден екі адамнан

теріп алып, оларды қосып дербес әскер жасағын құрау.

(Қуқу, қу, аққу) – «Қу – жабайы қаз, Аққу – ақ آق قو ‏,قو ‏,قوقو

түсті жабайы қаз».

ала». Қунқур‏)اوالنگ улаң = қоңыр ала) – «қоңыр قونقور

«Қоңыр» сөзі жылқыға қатысты «күрең» деп те қолданылады.

«Улаң» сөзі «ала», яғни «түрлі-түсті, түрлі-түсті шөптер

өскен жайлау» деген мағыналарды аңғартады. Демек, Қунқур

улаң – Қоңыр жайлау деген сөз.

(Қуңқұтан, қуңқа = қаңқа) – «қоңқа», яғни قونگقا ‏,قونگقتان

«келіскен, көрнекті, әдемі, сұлу, кербез» деген мағыналарды

аңғартатын сөздің түбірінен алынған бұл «қуңқұтан» сөзі

«келіскен, көркем тұлғалы» деген мағынаны білдіреді.

(Қунин, қуйин, қуй = қой) – «қой», яғни төрт قوی ‏,قویین ‏,قونین

түлік малдың бірі.

403

ШЫҢҒЫЗ ХАН


«төмен, (Қуйтул, қуйи = құйы) – «құйы», яғни قویی ‏,قویتول

төменгі, пәс, пәстегі, арқадағы» сияқты мағыналарды

аңғартады.

(Қуйин, қунин, қуй = қой) – бұл сөз де قوی ‏,قونین ‏,قویین

«қой» деген төрт түлік малдың бірін аңғартады. Бұл сөз мүшел

жылында «қуйин жыл – қой жылы» деген мағынада келеді.

қобызшы) (Құхурчи, қупуз, қупузчи = قوپوزچی ‏,قوپوز ‏,قهورچی

– «қобызшы». Сөздің түбірі «қобыз» сөзінен алынған.

қия, (Қайачи = қайашы, қайа) – «қайа», яғни قیا ‏,قیاچی

жартас. «Қайашы – қияшы», яғни «жартасқа өрмелеп шығушы,

жартасқа өрмелеуші, құзға өрмелеуші, құзға шығушы, шыңға

өрмелеуші» деген мағыналарды аңғартады. Сөздің түбірі «қайа

– қия», яғни «жартас» сөзінен алынған.

(Какіл = кекіл) – «кекіл», яғни шаш алғанда бастың کاکل

маңдай тұсында әлде төбесінде қалдырылатын бір тұтам шаш,

мәтінде «аттың кекілі, жалы» деген мағыналарды аңғартады.

күзе- (Кебтауыл) – «кебтауыл – кептеліп тұрушы, کبتاؤل

туші, күзетші», яғни түнгі кезекке тұратын күзетшілер жасағы.

күшпен, (Кучау = күшеу) – «күшеу», яғни күшеніп, کچاؤو

қиындықпен орындалатын, доғал, шаршататын, жабыңқы деген

мағыналарды аңғартады. Сөздің түбірі «күш» сөзінен алынған.

(Кирйас, кирйа = кері, кері есе) – «кері کیرو اسه ‏,کریا ‏,کریاس

есе», яғни кері оралу, ат оралып орнын табу, қорғалатын орын


аңғартады: (Кезік) – «кезік», бұл сөз екі түрлі мағынаны کزیک

кезіп жүруші, кезуші, сапар шеккен, жол жүру; кезекке тұру,

кезекшілік жасау.

кезекші», (Кішікту, кезік = кезек) – «кішікту – کزیک ‏,کشکتو

сөздің түбірі «кезік – кезек» сөзінен алынған.

(Кішик, кезік = кезек) – «кішик – кезек», бұл کزیک ‏,کشیک

сөздің түбірі «кезік – кезек» сөзімен бірдей.

404


(Калимачи = калимашы) – «калимашы», яғни کلمچی

аудармашы, тілмаш.

көз, (Килинг, килуй = қыли) – «қыли, қыли کیلوی ‏,کلنگ

қылилық», яғни екі көздің көру бағытының бір нүктеде

түйіспеуінен қисық қарау.

(Келин, килин = келін) – «келін», яғни баласының کیلین ‏,کلین

және інісінің әйелі.

(Кенгач, кенкаш = кеңес) – «кеңес», яғни کنکاش ‏,کنگاچ

кеңесу, кеңес жасау, бір шешімге келу, шешім шығару сияқты


(Куталчи = көтелші) – «жол көрсетуші, әскерге жол کوتالچی

көрсетуші, жол сілтеуші».

жылқы, (Кутал = көтел) – «көтел», яғни қосалқы کوتل

ауыстырып мінетін жылқы.

(Көч, куч = көш) – «көш», яғни ауыл көшіп کؤچ,‏ کوچ

барады дегендегі көш, көшу, қоныс аудару, сапар шегу деген


жету, (Куч = күш) – «күш», яғни құдірет, күштілік, күші کوچ

шамасы келу деген мағыналарды аңғартады.

(Куран, курен = күрен) – «күрен»: хан ордасының کورن ‏,کوران

төңірегіне бірнеше қатар шеңбер түрінде тігілетін киіз үйлер.

Күрен сөзінің мағынасы – шеңбер, алқа, сақина. Көне замандарда

бір қауым бір мекенде тұрақтаған кезінде, олар шеңбер болып

орналасқан.

(Курган) – «күйеу бала», яғни ханның отбасына күйеу کورگان

бала болған адам осындай атақ пен дәрежеге ие болады.

(Кураң = күрең) – «кураң – күрең», яғни жоғарыда کورنگ

келтірілген «куран, курен – күрен» сөздерімен бірдей мағынаға

ие.

(Кузку = қөзгі, куз = көз) – «көзгі – айна». Сөз کوز ‏,کوزکو

түбірі көз сөзінен алынған.

405

ШЫҢҒЫЗ ХАН


мықты, (Кушлук, куч = күш) – «күшті, کوچ ‏,کوشلوک

қуатты, қайратты, зор» деген мағыналарды аңғартады. Бұл

сөздің түбірі «күш» сөзінен алынған.

тамға». (Көк тамға) – «көк کوک تمغا

(Кукалташ, кукалдаш = көкалдаш) – «сүт کوکلداش ‏,کوکلتاش

бауыр», яғни бір көкіректің (ананың) сүтін емген сүт бауырлар.

(Кулук = көлік) – «ат-көлік», яғни мініске арналған کولوک

ат.

(Кун йангламиши = күн жаңалау) – «күн کون ینگالمیشی

жаңалау», яки «күннің жаңалануы», яғни жаңа жылдың кіруі.

(Кичамиши = күшену) – «күшену – күш салу», яғни کیچامیشی

бар күшімен әрекет ету, зор ынтамен ұмтылу деген мағыналарды

аңғартады. Сөздің түбірінде «күш» сөзі жатыр.

(Кидиши, киду = кесу) – «кесу», яғни пышақпен کیدو ‏,کیدیشی

әлде қарумен кесу, өлтіру, мерт қылу сияқты мағыналарды

аңғартады.

– кеңес) (Кингамиши = кеңесу, кинга = کنگا ‏,کینگامیشی

«кеңесу», яғни өзара кеңесу, ақылдасу, мәслихат жасау деген


желке, (Кежига = кежеге) – «кежеге», яғни گجیگه

сүйемелдеуші, қолдаушы, жебеуші, қорғаушы, екінші мағынасы

сақтық көшірме жасау сияқты мағыналарды аңғартады.

(Ганду чина) – «Ганду – ет жейтін жануарлар گندو چینه

еркегі», «чина – қасқыр», яғни «Ганду чина – еркек қасқыр».

(Гур = гүр) – «батыр, ержүрек, батыл, өжет» деген گور


(Мал) – «шаруа малдары», яғни жылқы, іріқара, қой-ешкі مال

мен тағы басқа да шаруа малдары.

жаман, (Мау қорқан, қорған) – «мау – قرغان ‏,ماؤ قرقان

зиянды», ал «қорған – бекініс, қамал», демек, «Мау қорған –

Жаман, зиянды бекініс» деген сөз.

406


(Мерган = мерген) – «мерген». Бұл сөз бірнеше مرگان

мағынада қолданылған: мерген – шебер садақшы; ұста,

шебер; лайық, сәйкес келетін; дана, білгір, көреген, кемеңгер.

«маңлай», (Манқалай, манклай = маңлай) – منکالی ‏,منقالی

яғни маңдай, бас, басшы, сардар, әскерлердің алдыңғы шебі


«мәңгі». (Маңгу = мәңгі) – منگگو

(Муң ұл) – «мұң ұл – мұңлы ұл». Әйгілі «Диуани مونگ اول

лұғат ат-түрк» («Түркі сөздерінің жинағы») атты еңбекте де

«мұң» сөзі мұң, қайғы, қиыншылық, ауыртпашылық деген

мағыналарда келген.

дария. (Муран = мұран) – «мұран», яғни өзен, موران

– мұқату) (Муқутқамиши, муқутқа = موقوتقا ‏,موقوتقامیشی

«мұқату», яғни кемсіту, қорлау, төмендету, бишара ету сияқты


«меңлі», (Мунгату – меңгату = меңлі, мең) – منگ ‏,مونگتو

яғни қалы бар адам. Бұл сөздің түбірі «мең» сөзінен алынған.

(Мойнақ, мойын) – «мойнақ», яғни мойын مویین ‏,موینق

сияқты жіңішке ұзын. Бұл сөз тау шатқалының жіңішке, ұзын

өтетін жеріне қатысты да қолданылады. Оның түбірі «мойын»


«нөкер». (Нукер = нөкер) – نوکر

«ноян». (Нуйан = нойан) – نویان

тайпасы». (Нирун) – «нируун نیرون

(Хукір – хукіз, укуз = өгіз) – «хукіз – өкіз», яғни اوکوز ‏,هوکر

өгіз, бұл сөз «сиыр» деген мағынада да қолданылады: мәселен

жылы». «хукір жыл – сиыр ‏(هوکر جیل)‏

(Хулан, улан = ұлан) – «ұлан», яғни ұл бала, жас اوالن ‏,هوالن

ұлан.

(Йадамиши, йада = жүде) – «жүдеу», яғни یادا ‏,یادامیشی

әлсіздену, дәрменсіз болу, дәрменсіз ету, әлсіздендіру, ауруға

407

ШЫҢҒЫЗ ХАН


шалдығу сияқты мағыналар-ды аңғартады. Бұл сөздің түбірі

«жүде» сөзінен алынған.

«жарасу, (Йарашмиши, йараш = жарас) – یاراش ‏,یارشمیشی

жарастыру», яғни татуласу, татуластыру, келісімге келу,

ымыраласу деген мағыналарды аңғартады. Сөздің түбірі

«жарас» сөзінен алынған.

= йар (Йаришмиши, йариш = жарыс, یار ‏,یاریش ‏,یاریشمیشی

жар) – бұл сөз екі түрлі мағына береді: түбірі «жар» сөзінен

алынған жару, бөлу, бөлшектеу, ажыратып алу сияқты мағыналар;

түбірі «жарыс» сөзінен алынған жарысу, сайысқа түсу,

жарысып ат шаптыру, бәсекелесу, бақталасу, бақталастыру


. 328 «жарғы» (Йарғу = жарғы) – یارغو

(Йарғучи = жарғышы) – «жарғышы». Бұл сөз екі یارغوچی

түрлі мағына береді: жарғының орындалуын қадағалаушы;

түбірі «жар» сөзінен алынған, яғни жару, бөлу, ашу

мағыналарына негізделген жарып көруші, ашып көруші, яғни

сот ісін қараған кезде ақиқатты ашып көруші, адамдардың

датын тыңдайтын төреші мағыналарын аңғартады.

(Йаса, йасақ = жасақ) – «йаса». Негізінде бұл сөз یاساق ‏,یاسا

«йасақ – жасақ», яғни «заң» деген сөзден алынған және бұл

тұста заңды орындау, өлімге кесу деген мағыналарды аңғартады.

(йасақ, жасағ) – «йасақ, жасағ». Сөздің түбірі جاساغ ‏,یاساق

«йаса – заң» деген сөзден алынған, яғни заңдардың жинағы,

ғұрып-әдет, өкімет, заңмен билеу, заңмен басқару деген


«жасау», (Йасамиши = жасау, йаса = жаса) – یاسا ‏,یاسامیشی

яғни сөздің түбірі «жаса» деген сөзден алынып, жасау,

құрастыру, ұйымдастыру, тәртіпке келтіру деген мағыналарды

білдіреді.

328

Бұл сөз бұрын «Қазақ қоғамының әкімшілік және сот заңдарының кодексі»

мағынасында қолданылған.

408


(Йасауыл, жасауыл) – «жасауыл». Бұл сөз جاساؤل ‏,یاساؤول

жоғарыда келтірілген жасауыл, жисаул, ертөле сөздерімен

мағыналас.

– «йағлаш (Йағламиши = йағлаш, йағ) – یاغ ‏,یاغالمیشی

майлау», яғни алғаш рет аңға шығып, олжалы болған баланың

бас бармағын майлайтын ғұрып-әдет 329 .

(йағу = жауу, йағ = жау) – «йағиш – жауу», яғни یاغ ‏,یاغو

жаңбыр жауу, қар жауу. Сөздің түбірі «йағ – жау» сөзінен

алынған.

(Йағи = жауы) – «йағи», яғни жауы, дұшпаны, қарсыласы یاغی

деген мағына беретін көне түрік сөзі. Сөздің түбірі йағ – жау

деген сөзінен алынған.

«жалбарыну», (Йалбармииши, жалбар) – جالبار ‏,یالبارمیشی

яғни өтініш айту, арыз айту, жалыну, жалбарыну сияқты

мағыналарды білдіреді. Сөздің түбірі «жалбар» сөзінен

алынған.

(Йайлақ = жайлақ, йай – йаз = жаз) – «жайлақ یاز ‏,یای , یایالق

– жайлау», яғни жазғы жайлау. Бұл сөздің түбірі «жай» сөзінен

алынған, «жай» сөзі «жаз» сөзімен бірдей мағына береді.

жайламыш) (Йайлақмиши, йайламиши = یایالمیشی ‏,یایالقمیشی

– «жазды жазғы жайлауда өткізу».

қару-жарақ, (Йарақ, жарақ) – «жарақ», яғни جاراق ‏,یراق

сауыт-сайман, қару-жарақтың барлық түрлері.

(Йарлиғ, жарлиғ = жарлық) – «жарлық», яғни جارلیغ ‏,یرلیغ

үкім, пәрмен, қаулы, қаулы-қарар, дәстүр, ғұрып-әдет, пәрмен

хат.

үлкен, (Йеке = жеке) – «жеке (жеке-дара)», яғни ұлық, یکه

кең, үлкен жасты деген мағыналарды аңғартады.

329

Қазақ арасында күні бүгінге дейін көнеден келе жатқан босаға майлау,

қазық майлау, ноқта майлау, күбі майлау, алғаш рет аңға шығып, олжалы болған

баланың бас бармағын майлау сияқты дәстүрлі ырым-салттар ел арасында бар.

Оның мақсаты – бастағалы отырған істің берекелі, ырысты, табысты әрі майдай

жұғымды болсын деген ұғымды білдіреді.

409

ШЫҢҒЫЗ ХАН


(Йалауач) – бұл сөз тасқа қашалған Орхон жазуларында یلواچ

да кездесетін көне сөз, «басшы, билеуші» деген мағыналарды

аңғартады.

(Йенга – йенге = жеңге) – «жеңге», яғни ағасының және ینگه

немере ағасының әйелі.

(Йут, жут = жұт) – «жұт – жұт бәлесі»). Бұл جوت ‏,یوت

сөз негізінен шаруа малдарына қатысты қолданылып, қыстың

созылып кетуі, бұрқасын боран болуы, жерді қалың қар басуы

салдарынан шаруа малдарының жаппай шығынға ұшырауына,

сөйтіп сол аймақ тұрғындарының күйзеліске ұшырауына

айтылады.

қауым, (Йурт = жұрт) – «жұрт», яғни ел, ел-жұрт, ‏,یورت

халайық, халық, тұрақ, үй, киіз үй, орда деген мағыналарды

аңғартады.

«жұртшы». (Йуртчи = жұртшы, йурт = жұрт) – یورت ‏,یورتچی

Сөздің түбірі «жұрт – тұрақ, үй, киіз үй, орда» сөзінен алынып,

«жұртшы» сөзі «ордадағы тәртіпке қарайтын жауапты

адам» деген мағынаны аңғартады.

салт- (Йусун = жосын) – «жосын», яғни халықтардың یوسون

дәстүрлері мен әдет-ғұрыптары тізбектелген, өткізу мерзімі мен

орны және оны өткізудің амал-тәсілдері көрсетілген жинақ.

(Йулдузчи = жұлдузшы) – «жұлдызшы», яғни یولدوزچی

жұлдыз санаушы, жұлдызға қарап бал ашушы, бағыт-бағдар

беруші, демек аспан денелерінің қозғалыстарын бақылаумен

шұғылданған, жұлдыздарды зерттеу ғылымымен айналысатын

адам.

(Йунт, ат) – «йунт», яғни ат, жылқы деген көне آت ‏,یونت

түркі сөзі. Дегенмен бұл сөз айналымнан қалып «ат» сөзі ғана

қолданыста қалған.

(Йасауыл, жасауыл) – «жасауыл». Бұл сөз جاساؤول – ییساؤول

жоғарыда берілгендей «жасауыл, ертөле», яғни лауазымды

410


адамның тапсырмаларын орындаушы, хандық кезінде сот

орындаушысы, әскер арасында тәртіп сақтаушы деген

мағыналарды аңғартады. Сөздің түбірі «йаса – жаса», яғни

«заң» сөзінен алынған.

(Йилақ, йайлақ – жайлақ = жайлау) – бұл یایالق – ییالق

сөз де жоғарыда келтірілген «йайлақ – жайлау», яғни «жазғы

жайлау» сөзімен мағыналас келеді.

411

ШЫҢҒЫЗ ХАН


Пайдаланған кітаптар тізімі

1. Рашид ад-Дин Фазуллах Хамадани. Жамиғ ат-тауарих (Тарихтар

жинағы). Көп томдық. Астана: Фолиант, 2018.

2. Шараф ад-Дин Али Йазди. Зафар нама («Тарих-и

Жахангир» (Әлемді жеңіп алушының тарихы). Нұр-Сұлтан:

«Ғылым» баспасы, 2019.

3. Мұхаммед Хайдар Дулати. Тарих-и Рашиди. Алматы,

2015.

4. Бекасыл Биболатұлы. Зикзал. Астана, 2017.

5. Карл Риттер. Землеведение Азии. т.1. Санкт-Петербург.

1877.

6. Омаркул Караев. Чагатайский улус. Государство Хайду.

Могулистан. Нұр-Сұлтан: «Ғылым» баспасы, 2019.

7. Международная Тюркская академия. Золотая Орда: история,

государственность, культурное наследие. Нұр-Сұлтан:

«Ғылым» баспасы, 2019.

8. Атлас. Туран на старинных картах. Алматы-Москва, 2008.

9. В.Б.Бородаев, А.В.Контев. Исторический атлас Алтайского

края. Барнаул: Азбука, 2007.

10. Әбдіқадыр Дәуітбеков. Дулаттар. Алматы: «Өнер»

баспасы, 2019.

11. Асқар Селеубаев. Бәйдібек би. Алматы: «Онон» баспасы,

2017.

12. Өмірбек Шыныбекұлы. Қара Шаңырақ –Қарасора, құтты

мекен – Сайрамсу. Алматы. Үш Қиян, 2017.

13. В.В. Радлов. Из Сибири. Страницы дневника. Москва.

1989.

14. Paul D.Buell, Francesca Fiaschetti. Исторический словарь

Монгольской Империи.

15. И.Г.Андреев. Описание Средней орды кыргыз-кайсаков.

Алматы. 1987.

412


16. Мұхтар Әуезов. Абай жолы. Алматы: Жазушы, 2003.

17. Алтынбек Құрманов. Мәшһүр Жүсіп «Қазақ баласы

оқыдым-тоқыдым десе де, Бекасыл хазреті бола ма». Егемен

Қазақстан газеті, 2013 жылдың 27 қарашасыдағы нөмірі.

18. З. Самашев и др. Берел в истории культуры древних

кочевников казахского Алтая. Астана, 2018.

19. РАШИД-АД-ДИН. Сборник летописей. Перевод с персидского

Л.А.Хетагурова. Ленинград: Издательство Академии

наук СССР, 1952.

20. Тұрсын Сұлтанов. Темір және оның империясы. Алматы:

«Мектеп», 2007.

413

ШЫҢҒЫЗ ХАН


Адам есімдерінің көрсеткіші

А

Абай 121

Абақа 71, 119

Абачи (Абашы) 132

Абдоләлі 245

Абдолла мырза Ширази 224

Абдуллаев Қалық 262

Абулжа 34, 38, 44, 45, 46, 48, 105, 114,

265

Абылай 43, 256, 257, 341, 342

Абылай (Әбілмансұр) 256

Абылай қанішер 256, 257

Ағачири (Ағашері) 39

ағаш ері 50, 64, 268, 374

ағылшын 254

Адак (Адақ) 68

Адақ 68, 69

Адал 173

Адам ата 15, 217

Адар кидай 179, 227

Ажам 17

Ажул 192, 352

Аз 28

Азар 28

Ай 39, 56, 57, 60, 63, 269, 270

Айбике 340

Айман 302

Аймур 270

Аймур (Аймұр) 39

Аймұр 62, 63

Айнабек 69

Ақжол 338

Ақтан сопы 19,155

Ақтан сопы Құтб 66,67,308,462

Ақу Тимур (Ақу Темір) 85

Алақай бики (Алақай бике) 210

Алақуш (Алақұс) 102

Алақуш-тегин-кури (Алақұс тегін

қоры) 102

Алақұс 102

Алақұс тегін 102, 150

Алан Қуа 42, 43, 75, 112, 113, 114, 117,

118, 119, 137, 138, 151, 152, 153, 154,

157, 158, 159, 160, 161, 162, 163, 187,

195, 198, 221, 272, 275, 277, 278, 289,

303, 402

Албан 237

Алғуй (Алғу) 208

Алду 71

Алжидай 188

Алиасқаров Тұрысбек 262

Али Бахши (Әлі бақсы) 70

Алинақ 98

Алқа-иули (Алқаүйлі) 39

Алқаүйлі 60

Алталуқан (Алталықан) 210

Алталун 190

Алталун (Алталұн) 210

Алталұқан 128

Алталұн 127, 211

Алтан 78, 79, 101, 102, 110, 141, 173,

181, 183, 186, 188, 204, 212, 285

Алтын 106

Алчи Тутғаул (Алшы тұтқауыл) 98

Алшы 89, 124

Алынжа 24, 25, 29, 266

414


Ананда 286

Анбарчи (Анбаршы) 86

Андреас 267

Андреев И.Г. 261

Аңқу хуқучу 173, 377

Араб 42, 87

Арақутлуғ (Арақұтлық) 86

Ара Құтты 86

Аргун 136

Арғун ақа (Арғын аға) 87

Арғын 12, 68, 69, 71, 86, 239

Арғын аға 87

Ардамту Барула 227

Ардамту Барула (Ардамту барлас) 179

Аристов Н.А. 235

Армук (Армық) 212

Арслан (Арыслан) 111

Арулат 131

Арық Бұқа 36, 82, 84, 89, 192, 209, 212,

213, 290, 297, 298, 299, 303, 352

Арыслан 111

Асиқ Тимур (Асықтемір) 70

Асқаров Асанбай 262

Атамқұлов Бейбіт 262

Атамқұлов Ерлан 262

Атасар 26

Атилла 230, 334, 342

Атқирақ (Атқырақ) 110

Аубакиров Алдияр 117

Ауғанстан 21, 53, 111

Аужам Бөріғұл 275

Аужам Буруғул (Аужам Бөріғұл) 154

Аушар 39, 61

Афрасиаб 294

Ахмед 253

Ахмет-Алаш 339

Ахсикент 235

Ачиқ Ширун (Ашық Шырын) 97

Ә

Әбдірашид 253, 254

Әбиба Сұлтан ханиш 253

Әбіке қатын 213

Әбілғазы Баһадүр 53, 234, 391, 393,

396, 397

Әбілқайыр 245, 246, 249, 338, 339

Әбу ал-ажам 17

Әбу ал-Түрк 17

Әбу ал-хинд 17

Әбу Бәкір 236

Әбу Музаффар Темір гурган (көреген)

221

Әбу Саид 244, 245

Әбу Ұбәйдә 366

Әдік 247

Әлібек би 253, 255

Әлімбеков Мұсабек 262

Әль Түрк 265

Әмид 241

Әмір Темір 6, 7, 15, 133, 145, 179, 214,

216, 217, 219, 220, 221, 222, 223, 224,

225, 226, 234, 241, 242, 243, 244, 245,

255, 260, 265, 273, 281, 335, 339, 342

Әуезов М. 121

Б

Баат килугай 179, 227

Баат Кулки 147

Бабыр 224, 254

Бабыр Қаландар 224

Бадай 132, 219

Бай 250

Байат (Баят) 39

Байберді 155, 276

Байболов Қазанғап 258, 259

Байғұт Мархабат 262

Байдаған 235, 236, 238, 239, 240, 250,

261

415

ШЫҢҒЫЗ ХАН

Байду 26

Байжу 68

Байкал 133

Байлук (Байлүк) 110

байлық (баяуыт) 109

Байнаман 242

Байсұңқар 224

Байсыңқұр 140, 141, 142, 170, 173, 174,

175, 176, 195, 221, 281

Байтемір 70

Байтимур (Байтемір) 70

Байтоқты 237

Байүндүр (Баяндүр) 39

Бакжуды 74

Балгутай (Балғытай) 190

Балдыберек 43, 258

Балжуна 136

Балжын құлжыр 394

Балқаш 66, 261

Барақ 234, 240, 241

Барақ (Борақ) 208

Барин Шийилтуқа Бичи (Барын

Шиелтоқа биші) 178, 227

Барқан 155, 276

Барқужин Тукум (Барқұжын, Барқұжын

Тұқым) 36, 88, 344, 350

Барқұжын 122

Барқұжын Тұқым 34, 88, 89, 90, 93,

109, 110, 122, 140, 168, 278

Бартан 82, 89, 118, 141, 173, 181, 183,

184, 187, 188, 195, 217, 281

Бартас 23

Бартольд В.В. 234

Барула 69

Батачи қан (Баташы хан) 153

Батталов С.Г.-Б. 72

Бату 84, 85, 143, 245, 337, 397

Баулдар 70


Бауыржан 238

Баяндүр 61

Баят 60

Бәйгелді Өмірбек 262

Бәйдібек 236, 237, 238, 239

Беғур 21

Беғур (Байғур) 21

Бекасыл 238, 257, 258

Бекасыл әулие 7

Бекасыл Биболатұлы 18, 258, 259, 261,

366

Бекдәлі 61

Бексұлтан Нұржекеев 66

Беме А.Г. 121

Берке 288

Беркимбаева Шамша 262

Берқұл 221

Берсенжар 20

Бибі Кәрие 242

Биболат 257

Биболат Сарыбатырұлы 258

Бигдили (Бекдәлі) 39

Бикламиш (Бекламыш) 85

Биктутмиш (Бектумыш) фужин 213

Билгунутай (Білгенетай) 157

Билгутай (Білгетай) 193, 353

Бисутай 147

Бичике (Бишіке) 127

Бична 39, 61

Бишімбаев Уәлихан 254, 262

Білге 298

Білгетай 193, 353

Біртуа 84, 85

Боданжар 161, 221, 272, 277, 278

Боданжар (Болшар) 261

Боданжар (Болшар дуқұлан) 228, 229,

237

416


Боданжар (Болшар дуқұлат) 229, 236,

237

Бодонжар 161, 163, 164, 165, 198

Бойлаш 247

Болат 12, 342

Болат Ака 12

Болат (Болатшы) 239

Болат чинсан 10, 12, 239, 240, 284

Болатшы 234, 235, 239, 240, 241, 244,

249, 250, 251, 252, 255, 259, 261

Болшар дуқұлан 180, 227

Ботбай 238

Бөгенетай 277

Бөріғұл 89, 132, 219

Бөрте 98, 152, 274

Бөрте фужин 81, 207, 208, 210, 211

Бөрте шина 35, 144, 152, 153, 187, 273,

274, 275, 277, 282, 288, 289, 302, 303,

350

Бөрші (Бұқыршын) 219

Буату Салжи 138

Бугдуз 39, 62

Бугун Жауқат (Буғын Жауқат) 186

Бугунутай (Бөгенетай) 157

Буғул (Бұғыл) 67

Будунчар (Бодонжар) 147, 161, 165

Буйруқ (Бұйрық) 98

Букури (Бүкір) 145

Буқа (Бұқа) 163

Буқадай ақтачи (Бұқадай ақташы) 71

Буқатай (Бұқатай) 163

Буқа Тимур (Бұқа Темір) 84

Буқату Салжи (Бұқату Салжи) 161

Буқра 110

Буқра Тубузлуқ (яки Буқрату Бузлуқ)

106

Буқуз Буқа 97

Буқун Қатақи (Бұқұн Қатақи) 138, 161

Буқурчин (Бұқыршын) 70

Булад чиңсаң (Болат чинсан) 12

Булдақ қасыр 295, 296, 304

Булдуқ (Бұлдық) 87

Булуғачи (Бұлғашы) 78

Булук Бұлдақ 282

Булуқан Қалач (Бұлуқан қалаш) 179,

227

Булчар дуқұлан (Болшар дуқұлан) 180,

228

Бумын 298

Буражу (Буражы) 179, 227

Буралғи (Бұралғы) 71

Бурған (Бұрқан) 188

Бурта (Бөрте) 71

Бурта Чина (Бөрте шина) 152

Буртуа (Біртуа) 84, 85

Буруғул (Бөріғұл) 89

Бурун (Боран) 178, 226

Буруңтай (Бөріңтай) 81

Бурүан Қурқай 297

Бурха 350

Бурхан Куйтун 350

Бурхан ола 350

Буту курган (Бұту гурген) 210

Бұқа 26, 89, 163, 164, 165, 221

Бұқар 339

Бұқар жырау 257

Бұқатай 163, 164

Бұқа Темір 84, 86

Бұқату Салжи 272, 277

Бұқұн Қатақи 272, 277

Бұқыз Бұқа 97

Бұқыршын 131, 132

Бұлғар 21, 23

Бұралғы 71

Бұрындық 246, 247, 248, 263, 264

Бұту 127

417

ШЫҢҒЫЗ ХАН

В

Витсен Николай 33, 293

Г

Гайхату 69

Гинду чина (Гинду шина) 120

Гинду шина 120, 141, 143, 173, 175

Гирай Малик (Керей Мәлік) 87

Годунов Петр 31

Гуг 24, 25

Гук 29, 266

Гунжу хатун (Күнжу қатын) 212

Гурбасу (Гүрбасу) қатын 213

Гур (Ғур) 53

Гүйук (Күйік) 96

Гюссфельд Ф.Л. 72, 115, 155, 271

Ғ

Ғазан 10, 12, 13, 69, 71, 98, 139, 151,

209, 284, 288

Ғазан жері 21

Ғұз 21

Д

Дай 207

Дайырбеков Мүсілімбай 262

Дайыр қожа 338

Даритай Утчигин (Дәрітай отшыген)

186

Дауқай Йабудақ (Дауқай жабудақ) 129

Даутбеков А. 235

Дәрітай 187

Дәрітай отшыген 187, 188

Дәуітбеков Әбдіқадыр 58, 230

Дәулет Нигар ханум 244, 249

Дебақуй 24, 29, 266

Дербісәлі Әбсаттар 254, 262

Диңгиз (Теңіз) 39, 56

Дип Жақұй 24, 28, 38, 46, 105

Дип Йақуй (Дип Жақұй) 38

Доладай 70


Домалақ ене 238

Досмұхамед 236

Дуа 208, 234, 240

Дубун Баян 42, 43, 112, 113, 114, 117,

118, 119, 151, 152, 153, 154, 157, 158,

162, 187, 272, 274, 275, 277, 289, 303

Дудурға (Дұрдұрға) 39

Дукар 39, 60

Дуладай Йарғучи (Доладай жарғышы)

70

Дулат 230, 236, 237, 238, 261

Дулати 236

Дурбай 97

Дурбайан (Дүрбаян) 146

Дурбай (Дүрбай) 97

Дутум Манин 65, 66, 138, 161, 163,

164, 165, 167, 169, 198, 221, 278

Дүрбай 97

Дүтбаев Нартай 262

Дұрдырға 60

Е

Едіге 336

Ежіл 221

Ел 63, 270, 271

Еленгір 221

Еленжар 26

Елжігін 129

Елібай 258

Елтемір 71

Елубаев Құрман 262

Елуге 87

Елшідай 146, 188, 191, 192, 353

Ембердиев Дәулет 262

Емлақ 20

Ердемжі 217

Ердемжі барлас 217, 221

Ереңқабырға 165, 278

Ерқыл қожа 58, 59, 60

418


Ерназаров Елтай 43, 258, 259

Ершад 221

Есенбұға 224, 236, 240, 241, 244, 246,

249, 250

Есенгелді 257

Есжанов Сәуірбай 262

Есік 48, 115, 271

Есім 19, 43, 138, 255, 256, 257, 258,

259, 340, 341

Ескелді 66

Ескендір 150

Еслі 26

Естаев Әмірхан 262

Есугей 385

Есуған 212

Есұр 218

Ешек Тулы 69

Ж

Жабраил (Жәбірейіл) 71

Жагамбу (Жағамбу) 80

Жағамбу 213

Жазир 60

Жақир (Жақыр) 86

Жақсу 144, 178, 226

Жақыр 86

Жақышман (Жақсыман) 235

Жалайыр 32, 34, 40, 59, 65, 66, 67, 69,

75, 81, 85, 87, 119, 125, 133, 140, 166,

168, 208, 218, 268, 281, 287, 294, 304

Жалмамбет 237

Жалсутан 97

Жаманбаев Мейірхан 262

Жаманқұлов Тұңғышбай 262

Жамбыл 238

Жамұқа 146

Жаңқи көрген 298

Жапарлы 61

Жапас 20, 21, 22, 23

Жапас Оғлан (Жапасұлы Түрк) 24

Жарқыл 77

Жарма 31

Жауқут 22

Жауқыр 119

Жаур (Жауыр) 212

Жаур сачан (Жауыр шешен) 210

Жаурчи (Жауыршы) 119

Жаучин (Жаушын) 170

Жаушын 142, 172, 174, 281

Жаушын үртіген 175

Жаушын Хукур 174

Жаушын Хуртигай 174

Жахан-шах 244

Жәнібек 241, 246, 247, 249, 255, 256,

306, 338, 339

Жәңгір 341

Жебе 145, 147, 148, 205, 305

Жеке Жесұр 69

Жеке Нидун 275

Жесугей 43, 89, 96, 113, 118, 128, 141,

174, 187, 188, 190, 191, 193, 194, 195,

200, 201, 202, 217, 273, 277, 281, 287,

353, 363

Жибиш (Жібіш) 86

Жибу 192, 352

Жидай 81, 88, 219

Жим Гим 299

Жинан 85

Жинанч 108

Жирқудай 97

Жібә (Жебе) 68

Жігітеков Нұржан 262

Жолдасбаев Мурат 262

Жолдасбеков Мырзатай 7

Жошы 81, 91, 110, 131, 143, 183, 190,

192, 207, 208, 213, 235, 245, 246, 247,

249, 288, 290, 293, 295, 302, 303, 304,

419

ШЫҢҒЫЗ ХАН

305, 337, 353

Жошы (Жолшы) 208

Жошы қасар 190, 191

Жумжаев Ғалымжан 262

Жумқур (Жұмқыр) 85

Журма (Жұрма) 70

Журча (Жұрша) 8

Журчитай (Жұршытай) 214

Жучи Нақу (Жошы Нақу) 180, 228

Жүніс 224, 225, 226, 241, 244, 245, 247,

249, 250, 253, 254

Жүсіп 257

Жұлдыз 61, 63, 221, 269, 270

Жұманбеков Жеңіс 262

Жұмқыр 86

жұрқын 96, 273

Жұрша 22, 75, 98, 99, 114, 150, 191, 274

Жылқышиев Болат 262

Жырқыл 193

З

Зайсан 31

Закржевский Р.М. 121, 289

Захир ад-Дин Бабыр 234

Зереп 237

Зулейха (Зылиха) 286

И

Ибрагимов Сатыбалды 262

Ибрахим Сұлтан 216

Ибуган 81

Ибуган (Ебуган) 98

Ибуган (Ибуған) 211

Ибухан 192, 353

Игдир 39, 62

Ийикирас (Икирас, Екерес) 126

Ийишли 107

Иктай илчимен (Ектай елшімен) 133

Илангиз Баурчи (Иланғыз бауыршы)

98


Ил (Ел) 27

Иленжар (Еленжар) 26

Илжигин (Елжігін) 128

Илик Тимур (Ілік Темір) 110

Илуга Қадан (Елуге Қадан) 87

Илуган (Елуген) 96

Илуган Йасаул (Елуген жасауыл) 71

Илчидай (Елшідай) 146

Илчиқмиш (Елшікміш) 84

Ил Шукурчи (Ел шүкірші) 87

Имакчин (Имакшын) 71

Имакшын 71

Иналчи (Иналшы) 83

Инал Чуқ (Иналшық) 206

Иналшы 85

Ирқил хужа (Ерқыл қожа) 57

Иса 96

Исабеков Ақжігіт 262

Исакулов Ержан Бекбауұлы 7, 261

Иска (Еске) 70

Искандар (Ескендір) 126

Искандар Зүлқарнайын 17

Ислам Жеменей 254

Исли (Еслі) 26

Исмайыл 246

Исраил 44

І

Ізбасқанов Қылышбек 262

Ілияс 241, 242

Й

Йазир (Жазир) 39

Йапарли (Жапарлы) 39

Йахши (Жақсы) 178, 226

Йигу (Егу) 191

Йисугай 363

Йисуган (Есуған) 212

Йисудар (Есудар) 97

Йисулун (Есулін (Есұлын)) 212

420


Йисуңга (Есуңге) 191

Йисутай (Есутай) 180, 228

Йисуту (Есут) 175

Йиуа 39, 62

Йібүкір 298

Йіка (Жеке) 209

Йікә Алтай (Жеке Алтай) 100, 300

Йікә Жібә (Жеке Жебе) 68

Йікә Йисур (Жеке Жесұр) 69

Йікә Нидун (Жеке Нидун) 154

Йікә Ундур (Жеке өндір) 295

Йулдуз (Жұлдыз) 39, 56

Йул Қутлуғ (Жолқұтты) 87

Йылдырым Баязит 335

К

Калменов Тынысбек 262

Камала 287, 299

Камар ад-Дин 239, 242, 243, 244

Камари 17

Камран 254

Кантелли Дж. 31

Касан 235

Кашула 227

Кәдірбек Құныпияұлы 220

Кәрбозов Қозы-Көрпеш 262

Кәрі Сайрам 45, 47, 64

Кебек 241, 292

Кенен 238

Кенесары 256, 257

Керей 240, 246, 247, 249, 255, 306

Кетебек 248

Киіктай 213

Кийуки 97

Килтагай (Кілтағай) 70

Кимал 17, 23

Китбуқа (Кетбұқа) 70

Киумарс 24

Көз 28, 40, 46, 268

Көк 61, 269, 270

Көкеші 145, 195

Көр 28, 40, 46, 268

Көркем Уәли 256

Куз (Көз) 38

Куйак (Құяқ) 84

Кука (Көкі) 184

Кук (Көк) 39, 56

Кукучу (Көкеші) 130, 145

Кулибаев Асқар 262

Кулуган (Құлықан (Көлүкен) 211

Кулуган мирган (Күліген мерген) 227

Кулуган мирган (Құлықан (Көлүкен)

мерген) 179

Кун (Күн) 39, 56

Кунчак (Күншақ) 111

Куңлийут (Күңлеуіт) 126, 128

Курак (Құрақ) 87

Курган (Гурген) 210

Кур (Көр) 38

Куртақ (Куртау) 28, 45, 267

Күйік 85, 86, 96, 209, 211, 283, 291,

293, 302

Күлтегін 298

Күн 57, 58, 60, 63, 269, 270

Күнжу қатын 212

Күншақ 112

Күңлеуіт 128, 129

Күр 28

Күшлік (Кішілік) 147, 148, 205

Қ

Қабыл 77, 78, 79, 113, 118, 137, 138,

141, 172, 178, 179, 180, 181, 183, 186,

193, 195, 217, 227, 228, 229, 273, 274,

281

Қадан 141, 183

Қадан тайшы 173

Қажула 221

421

ШЫҢҒЫЗ ХАН

Қажулы 178, 179, 217, 281

Қажулы Сахиб қиран 179

Қазаған 234, 242

Қазан 234, 242, 338

Қазыбек 238

Қазығұрт 28, 47, 267

Қайду 34, 45, 48, 66, 67, 103, 108, 139,

140, 142, 161, 164, 167, 168, 169, 174,

175, 176, 193, 198, 209, 212, 221, 233,

234, 240, 242, 278, 281, 293, 296, 299,

305, 353

Қайи 39, 60

Қайир (Қайыр) 206

Қайып 256, 341

Қақча Тағай (Қақша Тағай) 97

Қалатур Қарачар (Қалатур Қарашар)

218

Қалаш 39

Қалижан Уәлихан 262

Қалмұрзаев Сарыбай 262

Қамареддин 252

Қамбағай 141, 172, 173, 285

Қамбағай қаған 77, 78

Қамланжу 107

Қаңлы 39

Қапал 261

Қара 28, 29, 30, 38, 39, 46, 49, 56, 105,

119, 267, 334, 342

Қара Булуған (Қара Бұлыған) 70

Қара Бұлыған 70

Қараев О. 235, 242

Қара-иули (Қараүйлі) 39

Қара Йисудар 70

Қара Йисудар (Қара Есудар) 70

Қаранут (Қаранұт) 126, 128

Қаранұт 128

Қарасай 238

Қараул (Қарауыл) 110


Қараүйлі 60

Қара Хұлағу 84

Қарачар (Қарашар) 219

Қараша 237

Қарашар 217, 218, 219, 220, 221

Қаржу 275

Қарқын 39, 61

Қарлық 39

Қарчу (Қаржу) 154

Қасым 245, 246, 247, 248, 249, 256, 257,

339, 340

Қатын 35, 276, 298

Қачиун (Қашиун) 191

Қачула (Қажулы) 178

Қачула (Қашула) 227

Қашғар 48, 233, 235, 236, 249, 250, 261

Қашин (Қашын) 103, 108

Қашиун 191

Қашула 227

Қашын 103, 104, 193

Қаялық 299

Қизиқ (Қызық) 39

Қийан (Қиян) 115

Қийатай Буралғи (Қиятай Бұралғы) 69

Қилураң 161

Қиниқ (Қынық) 39, 63

Қишлиқ (Қышлық) 132

Қишлық 219

Қия 336

Қиян 41, 42, 63, 112, 115, 116, 271, 272

Қият 273

Қобыланды 338, 339

Қожа 211

Қожа Ахмет Яссауи 238

Қожамжаров Қайрат 262

Қожар 186, 188

Қойбақов Сейітжан 262

Қойгелдиев Мәмбет 262

422


Қойгелді 238

Қойшығара Салғараұлы 52

Қонаев Дінмұхаммед Ахметұлы 238

Қонақбаев Серік 262

Қоңқатан 130

Қоңырбике 340

Қоралас 129

Қоры Бұқа 200, 281

Қотан Қарағай 34, 124

Қуақу Луқу 77

Қуа Марал 153

Қубай Шира (Құбай шері) 126

Қубилай (Құбылай) 145

Қубила (Құбыла) 111

Қубылай 240

Қужа (Қожа) 211

Қужин бики (Құжын бике) 210

Қулан хатун (Күлән қатын) 211

Қулуй Игачи (Құлый игашы) 85

Қулун Сақал (Құлын сақал) 154

Қумурбиш Қуничи (Құмырбиш

қуничи) 112

Қурбан Кихат (Құрбан Кихат) 137, 297

Қури Буқа (Қоры Бұқа) 194

Қуридай (Қорыдай) 179, 227

қури (қоры) 40, 88, 268

Қурил (Құрыл) 173

Қурулас (Қоралас) 128

Қурумши (Құрымшы) 69

Қутлуғ Буқа (Құттыбұқа) 97

Қутлуғ (Құтты) 71

Қутлуқ (Құтлық) 86

Қут Тақ (Құт тау) 107

Қуту Буқа (Қуту Бұқа) 71

Қутуқа бики (Құтықа бек) 83

Қутуқтай (Құтықтай) 87, 127

Қутуқтай Харикчи (Құтықтай харикчи)

99

Қутуқту Йурки (Құтықты жұрқы) 181

Қутуқту Муңлир (Құтықты мұңлыр)

183

Қутула қаан (Құтула қаған) 183

Қутула (Құтула) 78

Қучар (Қожар) 185

Құбай шері 126, 127

Құбыла 111, 219

Құбылай 12, 83, 85, 93, 103, 123, 132,

191, 192, 206, 209, 211, 212, 213, 239,

240, 286, 287, 290, 297, 298, 299, 301,

303, 352, 353

Құдайберді 238, 253, 255

Құдайдад 240, 252

Құдайдат 241, 244, 250, 252, 255, 261

Құжын бике 127

Құлықан (Көлүкен) 192, 211, 214, 353

Құлын 154

Құлын сақал 154

Құндызды (Үйсін) 296

Құнышы 293

Құричар мирган (Құрышар мерген)

153

Құрышар мерген 154, 274

Құсайын 242, 243

Құсанды 250

Құтан 192, 353

Құтла 281

Құтлық хажа 208

Құтула 141, 186

Құтула қаған 183

Құтықа 85

Құтықтай харикчи 99

Қыдырәлі Дархан 262

Қыдыр қожа 252

Қызық 61

Қызыр қожа 243, 244, 250, 252

Қынық 62, 63, 270

423

ШЫҢҒЫЗ ХАН

Қыпшақ 39, 52, 235, 245, 247, 269

Қырғызбаев Болат 262

қырғыздар 27, 33, 36, 73, 89, 90, 91,

101, 109, 110, 247, 255, 258, 266, 293,

297, 301, 302, 304

Л

Лала 221

Лигзи 87

Лұуаң Шадурғу 102, 104, 105

М

Маалик (Мәлік) 154

Мағуй Йадақайа 142

Маликтимур бин Миңқан Киуннан

(Мәліктемір ұлы Мыңхан Киүн) 97

Малик шах (Мәлік шах) 69

Мамақ 269

Мамаш 247

Манзи 22

Маңгүлукан 86

Маңлай Сүбе 235, 238, 239, 240, 250,

255, 261

Маңырақ 100, 301

Марау 237

Матамил Қужин 302

Маулана Жалал ад-дин 398

Мауленқұлов Жеңіс 262

Махмуд 250

Махмуд ибн Вали 234

Махмұд Ғазан 10

Махмұд Қашқари 375, 380

Мачин 23

Мачин (Машын) 22, 23

Машын 9, 22, 23, 76, 101

Мәдина 250

Мәліктемір 298

Мәми Қайрат 262

Мәңгу 73

Мәшһүр Жүсіп 257


Меңгіду 143

Меңгіду қиян 184

Меңгі Темір 245

Меңлі 63, 270

Меңлік 130

Меңлік ата 195

Мешек 17, 21, 23

Микайл 71

Миң Икатиш 70

Мираға 252

Мираншах 222

Мираншаһ 224

Миргитай (Мергітай) 178, 226

Мисар өлік 129

Мисар Улук (Мисар өлік) 128

Мисар Үлік 129

Миср (Мысыр) 36, 344

Мойнақ 97

Молдасейтов Қайрат 263

Момышев Амангелді 262

Морғұз 99

Морғұз Бұйрық 99

Мөңке 69, 71, 83, 85, 93, 97, 123, 127,

136, 191, 206, 209, 213, 233, 283, 290,

291, 293, 297, 303

Мөңке Темір 85, 86

Муатуган (Муатуған) 84

Мубарак 85, 208

Мугай (Мұғай) 108

Мугату (Мұғату) 184

Муйнуқ 97

Муйнуқ (Мойнақ) 96

Муқали (Мұқалы) 67

Муқан Елтеріс 298

Муқур Қауран (Мұқыр қауран) 145

Мулақир (Мұлақыр) 69

Мунгаду Қийан (Меңгіду қиян) 118,

184

424


Муңка (Мөңке) 218

Муңка Тимур (Мөңке Темір) 84

Муңк (Мөңк) 97

Муңқур Жита (Мұңқұр жита) 74

Мурғуз (Морғұз) 98

Мурсал 17

Муса 44

Мүбарак 84

Мұғай 108

Мұғул 25, 27, 28, 29, 56, 72, 88, 257,

266, 267, 272, 342

Мұғыл 334

Мұғылтемір 339

Мұқалы 67, 125, 219

Мұқалы гойон 119, 218, 219

Мұқыр қауран 145

Мұнжық 334, 342

Мұңлық 379

Мұртаза Шерхан 262

Мұхаммади барлас 253

Мұхаммед 62, 250

Мұхаммед мырза 224

Мұхаммед Раушан – Мустафа Мусауи

371, 372

Мұхаммед Тимур сұлтан 263

Мұхаммед Үсейін (Хұсайын) 252

Мұхаммед Хайдар 236, 244, 249, 252,

253

Мұхаммед Хайдар Дулати 9, 12, 15,

223, 224, 234, 235, 236, 238, 240, 244,

249, 253, 254, 258, 259, 261, 292

Мұхаммед Хұсайын 236, 244, 249

Мұхаммед Шайбани 245

Мұхаммед Шаһ 250, 252

Мұхтар Хасан ақташы 286

Мыңқалан 286

Мырза 254

Мырза Әлі Тағай 254

Мырза Қайдар 253

Мырзалиев Нұржан 262

Мырза Ұлықбек 224

Мырза Хайдар 249

Мырзахметов Абылай 262

Мырзахметов Асқар 262

Мырзахметов Мекемтас 262

Мырза Шаһрух 244

Мысыр 56, 63, 70, 76, 269, 270

Н

Надұлұше 333

Нажуд Сар 97

Назарбаев Нұрсултан Әбішұлы 3, 238

Назарбеков Төлепбек 262

Найа (Ная) 89, 192, 353

Найра 89

Найраубұқа 298

Накисбаев Владимир 262

Нангияс 218

Натанзи 221

Науқун (Науқын) 179, 227

Науқын 179, 227

Наур Буйруқ (Наур Бұйрық) 98

Наур Бұйрық 99

Науруз (Наурыз) 87

Наурыз 87

Наурызбай 256

Начин (Нашын) 138, 163

Нашын 34, 140, 163, 164, 167, 168, 169,

175, 281

Ная 192, 211, 353

Нәдір 342

Нигубай 85

Низам ад-дин Шами 216

Никун Тайиши (Никун тайшы) 184

Никун тайшы 185, 186

Ноқай 145

Нужи 22

425

ШЫҢҒЫЗ ХАН

Нуйсил (Нойсыл) 98

Нукуз (Нүкүз) 115

Нуқа 110

Нуқута беки (Ноқта бек) 210

Нулун (Нұлұн) 86

Нумуған 84

Нумулун 65, 66, 165, 167, 169, 278

Нүкун (Нөкін) 210

Нүкүз 41, 42, 63, 112, 115, 116, 271, 272

Нұрбеков Қосбасар 262

Нұрбике 340

Нұрила 237, 238

Нұр-Сұлтан 52

Нұх 15, 17, 18, 29, 34, 38, 44, 47, 105,

114, 217, 265, 333

О

Оғыз 21, 30, 37, 39, 40, 41, 46, 49, 50,

51, 52, 53, 54, 55, 56, 57, 58, 60, 61, 62,

63, 64, 72, 105, 106, 267, 268, 269, 270,

271, 333, 334, 342, 344, 378, 396

Оғыл Қаймыш 83

Олқұнұт 127

Омар 236

Омар халифа 250

Омар Шейх 224, 244

Онон 155, 350

он ұйғыр 301

Оң 80, 81, 96, 97, 98, 101, 130, 136, 146,

148, 183, 186, 188, 194, 203, 204, 208,

210, 213, 287, 301

Ор 28, 40, 268

Оразалиев Молдияр 262

Оразбай Зәріпбай Жұманұлы 6, 22,

220, 260

Орқана 84, 85

Орманбет 337, 338

Орынсұлтан 222

Орын Сұлтан ханум 244, 249


Оспан 336, 337

Отарбаев Шаймұрат 262

Отшы 191, 192, 353

Отырар 10, 205, 206, 263, 264

Ошақты 237

Оp 46

Ө

Өзбек 245, 337, 339

Өкін барқақ 181, 285

Өлекшін шина 120, 141, 143, 173, 175

Өмірбек Шыныбекұлы 19, 235, 256

Өнербай Нурлан 262

Өреңтас 293

Өртебура 235, 238, 239, 240, 250, 251,

253, 261

Өтеген 238

Өтейбойдақ 238

Өтембаев Ерік 262

П

Парс Бұқа (Барыс Бұқа) 84, 85

Петр І 272

Петрушевский И. 21, 55

Пишулина К.А. 235

Подушкин А.Н. 256

Пулад Ака (Пулад жыңсан) 240

Пулат Ака 240

Пулат жыңсан 240

Р

Радлов В.В. 31, 272

Рашид 10, 253

Рашид ад-Дин 4, 10, 11, 12, 14, 29, 44,

139, 151, 159, 164, 171, 217, 218, 239,

240, 259, 284, 298, 351, 364, 365, 371,

372, 385

Рашид (Әбдірашид) 253

Ремезов С.У. 31, 282

Ренат И.Г. 155, 276

Риттер Карл 122, 155, 157, 272, 276

426


Росс Денисон 254

Рус 17, 20

С

Сабалақ 257

Сажа бек 193, 353

Саид 253

Сайин Тигин (Сайын тегін) 77

Сайқан Кукучу (Сайқан кукушу) 96

Сайқан тарқай 145

Сайрам 28, 30, 46, 48, 49, 51, 56, 106,

245, 248, 265, 267, 343

Сайунж 63, 271

Сайунж (Сеуінж) 26

Сайхун (Сейхун) 8

Сайын 337

Сайын тегін 77, 193

Сақлаб 17, 20, 21

Саларбек 70

Саларбик (Саларбек) 69

Салқам Жәңгір 256, 341

Салур 270

Салур (Салұр) 39

Салұр 62, 63

Сам 17, 44, 333

Самқар 87

Сандуқжин (Сандықжин) 191

Санжар 258

Сансыз 236

Сапа 208

Сарижи 70

Сартақ 208

Сартақтай 70, 111

Сартау 96

Сарыүйсін 237

Сати 98

Сатуқ 224

Сатылғанов Диханбек 262

Сафаров Рахмоил 53, 111

Сача Бики (Сажа бек) 181

Сәмен 238

Сәнгүн 210

Сейіт Ахмет 250

Сейіт Әлі 236, 244, 249, 252

Сейіт Мұхаммед 236, 253, 254

Селеубаев А. 235

Селжук (Селжұқ) 63

Селжұқ 63

Сим Қачийун (Сим Қашуын) 179, 227

Сим Сучи (Сим сушы) 154

Сим сушы 154, 275

Синд 76

Сорқан шері 134, 135

Спабеков Әмірхан 263

Страленберг Ф.И.Табберт фон 155,

165, 276, 278

Суан 237

Суғу 221

Суғу шешен 217

Судун (Судын) 134

Судын 137

Сука 69

Сука бики (Сука бек) 178, 226

сукан 43, 148, 273

Суламиш (Суламыш) 86

Суламыш 69, 86

Султан Әбу Саид 224

Сунжақ ака (Сүнжақ аға) 86

Сунигул (Сүнигүл) 82

Сунигул фужин (Сүнигүл фужин) 183

Сунитай (Сүнитай) 70, 119

Сурған Шира (Сорқан шері) 134

Сурқаду 141

Сурқаду Чина (Сурқаду шина) 172

Сурқаду шина 172

Сурқақтани бики (Сұрғақтан бике) 74

Сүбедей 68

427

ШЫҢҒЫЗ ХАН

Сүбітай 305

Сүгіралиев Ағабек 262

Сүйер Ғатмыш 224, 225, 243

Сүйінбай 187, 238, 273

Сүйіншік 248

Сүлеймен 336

Сүлеймен шаһ 254

Сүнигүл фужин 89

Сүнитай 71

Сұлтан Аһмет 224, 244, 245

Сұлтан Әбу Саид 224, 225, 244, 245,

247

Сұлтан-Баязид 222

Сұлтан Маһмұд 222, 224, 225, 244, 245,

246, 247, 249

Сұлтан Нигар ханым 247

Сұлтанов Жеңіс 262

Сұлтанов Т.И. 133, 221, 223, 224

Сұлтан Омар 224

Сұлтан Саид 253, 254

Сұрғақтан бике 213, 297, 298

Сұрғатмыш 221, 222, 224, 243

Сығай 340

Сығанақ 63

Сыпатай 238

Т

Тағай 70, 71

Тағай далу 142

Тағачар (Тағашар) 191, 192, 352

Тағашар 211

Тажу 210

Тайбуқа (Тайбұқа) 71

Тайжу 98, 128, 183, 193, 353

Тайир Усун (Тайыр үйсін) 211

Тайнал Йебе (Тайнал жебе) 188

Тайтуқал Суқур (Тайтоқал соқыр) 89

Тайчу Игачи (Тайжу игашы) 133

Тайчу Курган (Тайжу гурген) 127


Тайчу (Тайжу) 98, 190

Тайыр үйсін 211

Тақ (Тау) 39, 56

Тамадүр (Тамұдыр) 71

Тамач (Тамаш) 153

Тамаш 153, 274

Таммашы 298

Тамудир (Тамадүр, Тамұдыр) 71

Таңғұт 103, 193, 205, 289, 303

Тарағай 221, 335

Тарази Әкім 262

Таракай (Тарақай) 86

Тарақай 86

Тарат 97

Тарах 17, 23

Тарйачи (Таряшы) 87

Тарқудай (Тарқұдай) 82

Тарқутай Қирилтуқ (Тарқытай

қырылдақ) 133

Тарқутай (Тарқытай) 179, 227

Тарқытай қырылдақ 173

Татар 25, 26, 29, 72, 266

Тау 62, 63, 269

Таһир 247

Тачу (Тажу) 210

Таяң 102, 145, 146, 147, 148, 194, 213

Тәуекел 256, 340

Тәуке 256, 341, 342

Темір 12, 71, 133, 209, 221, 222, 223,

224, 225, 242, 246, 335, 337

Темір қаған 286, 287, 299

Темуге 191, 192, 352

Темучин 335

Теңіз 62, 63, 86, 269, 270

Тиб Тәңірі 130, 131, 195

Тикудар 145

Тимуга утчигин (Темуге отшыген) 191

428


Тимужин (Теміршың) 190, 194, 201,

281, 282

Тимужин Уга (Теміршың Уга) 194,

200, 201

Тимур Қахал (Темір Қахал) 68

Тиңгиз (Теңіз) 85

Тілеуберді 237

Тілеуберді (Жарықшақ) 236, 237

Тоған 240

Тоған Ахмет-Заки Уәлиди 12, 240

Тоғылық Темір 9, 224, 234, 240, 241,

242, 243, 244, 250, 251, 252

Тоқайтемір 337

Тоқпақбаев Сәт 262

Тоқтай 87, 143, 184

Тоқтамыс 335, 336

Тона 69

Төле 10, 36, 93, 123, 135, 206, 209, 213,

218, 235, 255, 283, 284, 288, 290, 296,

297, 302, 303, 304, 305

Төле би 238, 253, 256, 257, 258, 259,

260

Төлеген жыршы 340

Төлеметов Қуаныш 262

Туған 87

Туғачар (Туғашар) 71

Туғашарға 71

Туғла 154, 161, 275

Туғла (Күршім) 275

Туғлуқ Қушчи (Тулық құсшы) 98

Тудай 173

Тудайин (Тудайын) 179, 227

Тудуган Утчигин (Тудыған отшыген)

183

Тудукач (Тудықаш) 86

Тузғу Балиғ (Тұзғы Балық) 294

Туқан 84

Туқачар (Туқашар) 69

Туқтай (Тоқтай) 67

Туқтимур (Тоқтемір) 70

Туқу (Туқы) 191

Тумауыт 124

Тумбине 217, 221, 281

Тумина 178

Туна (Тона) 69

Туңлиқты (Түңлік, Тоңлық) 74

Туралчи курган (Тұралшы гурген) 84

Туралчи (Тұралшы) 83, 210

Турату гурген 69

Туртақа нуйан (Тортақа ноян) 82

Тусбудау (Тұсбодау) 126

Тусқа 210

Түгел Әнуар 262

Түлек 239

Түлкиев Бексейт 262

Түмбине 120, 141, 144, 146, 147, 172,

174, 176, 179, 180, 181, 195, 226, 227,

228, 229, 236, 237, 260, 261, 274

Түрк 17, 18, 19, 20, 21, 24, 25, 29, 44,

72, 257, 265, 266, 267, 274, 333, 342

Түтік 20

Тұғылық 12

Тұрсын 138, 340

Тұрысбеков Зауытбек 262

Тұсбодау 128

Тшанов Амалбек 262

У

Угедей-каан 33

Угулай Чирби (Оғылай шерби) 71

Удачи 398

Удачи (Ұдашы) 93, 122, 289

Удур Байан (Одыр Баян) 180, 228

Ужаурғай 133

Узқандар (Өзқандар) 107

Уилсон Джозеф 165, 278

Уйратай (Ойратай) 87

429

ШЫҢҒЫЗ ХАН

Укин Барқақ (Өкін Барқақ) 79, 181

Укок 288

Укок ханшайымы 272

Уқай Каржу 289, 290, 297

Уқай (Оқай) 298

Улайунтли 39, 62

Улакчин чинадан (Өлекшін шина) 120

Улар (Ұлар) 128

Улду (Ұлду) 85

Улжай хатун (Ұлжай қатын) 84

Улжитай (Олжатай) 86

Улқунут (Олқұнұт) 126

Улуғ (Ұлық) 209

Улуқ (Ұлық) 85

Урагир 62

Урғудақ 86

Уржақан (Оржақан) 214

Уридай 147

Уркиз (Орғыз) 39

Урқана бари (Орқана бари) 84

Ур (Ор) 38

Уртақ 28, 45, 47, 56, 265, 267, 269

Урум (Үрім) 178, 227

Урунар (Оронар) 175

Уруудай (Орудай) 211

Уруут Бурдут (Ұрұт Бұрдут) 142

уруут маңқут (ұрұт-маңғыт) 142

Уруут Утужу (Ұрұт Отужу) 110

Урчаған 214

Усун (Үйсін) 296

усуту мұңқун 73

Ү

Үгетай 10, 33, 48, 67, 68, 84, 87, 100,

103, 106, 108, 123, 191, 192, 193, 206,

209, 211, 218, 221, 233, 235, 278, 283,

286, 287, 290, 291, 293, 294, 295, 296,

299, 300, 302, 303, 304, 305, 351, 353

Үкок 288

Үрду 26

Ұ

Ұдашы 122, 289

Ұзын сұлтан ханум 249


Ұйғыр 39

Ұлжай 85

Ұлығ бахадур 142

Ұлықбек 225, 244

Ұраңқай (Саяндық) 122

Ұрнауыт 130, 131, 132

Ұрнауыт Келеңгіт 132

Ұуалун (Ұуалын) фужин 128

Ұуалын 190

Ұуалын апа 190

Ұуалын ика 130, 200, 202

Ұуалын фужин 128, 190

Ф

Фазлуллах ибн Әбул-Хайрат 11

Фазлуллах ибн Рузбихан Исфахани

263

Х

Хажи (Қажы) 87

Хазар 17, 20

Хам 17, 44, 333

Хамбақай қаан (Қамбағай қаған) 77

Ханду бітікші 136

Хандужақ (Хандыжақ) 69

Хандыжақ 69

Харқай жиун 136

Хауажа 69

Хемчик 73, 109

Хетагуров Л.А. 32, 346

Хорезмшах 205, 206

Хотан 235, 250

Хуб Нигар ханум 244, 249, 253

Хуқу 179, 227

430


Хуқутай (Құқытай) 212

Хулқуту Қурчиға (Құлқұты қоршыға)

71

Хуулдай 127

Хушижин (Ушижин) 132

Хұлағу 68, 70, 84, 85, 86, 108, 151, 188,

206, 209, 213, 278, 297, 299, 301, 398

Ч

Чағатай (Шағатай) 70

Чақа (Шақа) қатын 213

Чарақа Лиңқум (Шарақа лин-гүн) 120

Чаркес (Шеркеш) 143

Чарқил Будуй (Жарқыл будуй) 77

Чарыш 100

Чаужин (Жаушын) 140

Чаулдур (Шәуілдір) 39

Чауридай Байжу (Шаурыдай Байжу)

178, 227

Чегіл (Шегіл) 20

Чин 8, 17, 22, 23

Чинггиз хан 363

Чингуй (Шеңғұй) 210

Чиншиут (Шинжуыт) 184

Чин (Шын) 23

Чипни 39, 61

Чичаган (Шишаған) 84, 210

Чичак (Шешек) 86

Чунан (Шонан) 84

Чурқидай (Жұрқыдай) 179

Чурқидай (Шұрқыдай) 227

Чурлуқ Мирган (Шұрлық мерген) 125

Чурмағун (Шырмағұн) 68

Чучи (Жошы) 178

Чучийа (Шушия) 179, 227

Чучи (Шұшы) 226

Чучматай (Шошматай) 127

Ш

Шағатай 10, 70, 84, 108, 186, 208, 218,

219, 220, 221, 233, 234, 235, 238, 240,

242, 243, 250, 259, 290, 295, 296, 299,

302, 303, 304, 305, 339

Шади 86

Шайбақ 339, 340

Шайбан 245, 263

Шам-и Жаһан 244, 250

Шамс ад-Дин 239, 242

Шаңбаев Шерімхан 262

Шапар 296

Шапрашты 237

Шарақа 175

Шарақа лин-гүн 120, 140, 141, 142,

143, 164, 170, 171, 172, 173, 174, 175

Шарақа линқум 168, 274, 281

Шараф ад-Дин Али Йазди 4, 5, 14, 178,

216, 217, 219, 220, 222, 234, 244

Шарға 221

Шарын 115, 242, 271, 302

Шахрұх 221

Шаһ Бұдағ 245

Шаһибек 9, 245, 246, 247, 251

Шаһрох 224

Шәкәрім Құдайбердіұлы 256, 342

Шәуілдір 61

Шейх Дәулет 239

Шер Әлі 250

Шер Әлі Оғлан 244

Шер Мұхаммед 250

Шешек 86

Шибай 178, 227

Шиңлиқар 192, 353

Шираб 85

Ширин (Шірін, Шырын) 127

Шихаб ад-Дин Димашки 296

Шөкеев Өмірзақ 262

Шпекбаев Алик 262

Шұрлық мерген 126

431

ШЫҢҒЫЗ ХАН

Шығай 256

Шықтұр 192, 353

Шылауған 219

Шылауқан 134

Шыңғыз 12, 130, 194, 217, 240, 335,

337, 363

Шыңғыз (Темужин) 217

Шыңғыз хан 4, 6, 7, 8, 9, 10, 12, 13, 15,

22, 31, 32, 33, 34, 35, 36, 40, 41, 43, 44,

48, 50, 54, 64, 65, 66, 67, 68, 69, 70, 71,

72, 73, 74, 75, 76, 79, 80, 81, 83, 84, 85,

87, 88, 89, 91, 93, 94, 95, 96, 97, 98, 100,

101, 102, 103, 104, 105, 108, 109, 110,

111, 112, 113, 117, 118, 119, 121, 122,

123, 124, 125, 127, 128, 130, 131, 132,

133, 134, 135, 136, 138, 139, 140, 141,

143, 144, 145, 146, 147, 148, 149, 150,

151, 152, 153, 154, 155, 159, 161, 162,

163, 164, 165, 168, 169, 170, 171, 172,

173, 174, 175, 176, 178, 179, 180, 181,

183, 184, 186, 187, 188, 190, 191, 193,

194, 195, 198, 199, 200, 201, 202, 203,

204, 205, 206, 207, 208, 209, 210, 211,

212, 213, 214, 216, 217, 218, 219, 220,

221, 222, 223, 226, 227, 228, 229, 231,

232, 233, 235, 236, 237, 238, 240, 243,

246, 250, 251, 253, 255, 256, 259, 260,

261, 263, 264, 265, 268, 273, 274, 275,

277, 278, 281, 282, 283, 284, 285, 287,

288, 289, 290, 291, 293, 295, 296, 297,

298, 299, 300, 301, 302, 303, 304, 305,

306, 334, 342, 343, 350, 351, 353, 363,

365, 379, 384, 385, 390, 394, 398, 399

Шыңқай 10

Шырмағұн 68, 70

Ы

Ысқақбай Марал 262

Ысты 237


Э

Эшим 258, 260

Ю

Юдин В.П. 235

Я

Яфас 17, 18, 19, 29, 44, 46, 48, 100, 105,

106, 114, 217, 265, 333

Яфас (Жапас) 17, 24

Яфез 15

Яфес 34

Яхя бин Сәлам 366

F

Francesca Fiaschetti 34, 293

P

Paul D.Buell 34, 293

432


Тайпалар мен халықтар атауларының көрсеткіші

А

австриялық 155, 276

ағач ири (ағаш ері) 54

ағаш ері 50, 64, 268, 374

ағылшын 254

ажам 24

албат 95, 98

алчи-татар 376

алчи татар (алшы-татар) 76

алшын (табын) 59

алшы-татар 76

араб 30, 76, 220, 230, 231, 232, 333, 334,

343, 359, 360, 361, 362, 363, 364

арабтар 30, 44, 135, 149, 159, 178, 233,

343, 362, 365

арканут 251

арулат 42, 70, 120, 129, 131, 272

ас 9, 206

афранж 56, 269

ашина 143, 152, 230, 274, 297, 298

Б

баарин (барын) 43, 144, 273

бағатут 83

байаут (баяуыт) 42, 120, 136, 272

байлық (баяуыт) 109

балқар 230

барғут (барқұт) 40, 268

барқуй татар (барқы-татар) 76

барқут (барқұт) 88

барқұт 81, 88, 89, 109, 122

барқұттар 88, 89

барлас 111, 133, 145, 178, 179, 217, 218,

227, 241, 251, 273

барулас (барлас) 43, 145, 273

барын 89, 144, 178

башғұрд (башқұрт) 9

башқұрт 12, 30, 76, 79, 206, 240, 343

башқұрттар 23

баяуыт 133, 136, 154, 296

бекірін 79, 108

бекіріндер 27, 266

бекрин (бекірін) 107

бикрин (бекірін) 41, 268

бисут 68, 97

бисут (бисүт) 43, 147, 180, 228, 273

білгенетай 162

бозоқ 269

болгар 230

ботбай 117, 128, 262

бөгенетай 162

бөржіген 118

будат 179, 227

будат (бұдат) 43, 147, 273

будаттар 147

бузуқ (бұзоқ) 57

булар 206

булуғачин (бұлағашын) 40, 90, 268

буржиқин 385

бури (бөрі) 67

бұзоқ 57, 58, 60

бұзоқтар 57

бұлағашы 88

бұлғар 230

бұлғарлар 72

В

византия 230

433

ШЫҢҒЫЗ ХАН

Г

герман 56, 269

гинигит (гинжит) 42, 120, 272

гучугур 74

ғазандықтар 21

Д

дуқұлан 147, 180, 182, 226, 228, 229,

236, 237, 261

дуқұлат 180, 237

дуқұлат (дулат) 273

дуқұлат (дұқұлат) 43, 147

дулат 12, 117, 143, 147, 180, 226, 227,

229, 230, 232, 234, 235, 236, 238, 239,

240, 241, 242, 244, 249, 253, 255, 259,

260, 261, 262, 273, 284

дулат (дұқлат) 147

дулаттар 9, 180, 230, 255, 259, 261

дурбан (дүрбен) 43, 144, 273

дүрбен 72, 73, 91, 138, 144, 153, 188,

240, 287

дүрліккен 143, 157, 158, 162

дүрліккендер 166

дұқлат 229

дұқұлат 147, 228

Е

елдүркін (илдуркин) 42

елжігін 81, 128, 129

Ж

жажират 146

жалайир (жалайыр) 37, 65, 344

жалайыр 32, 34, 40, 59, 65, 66, 67, 69,

75, 81, 85, 87, 119, 125, 133, 140, 166,

168, 208, 218, 268, 281, 287, 294, 304

жалайырлар 32, 66, 67, 140, 164, 166,

167, 168, 169, 278, 298, 351

жаныс 259, 261, 262

жаңшиут (жаңшыуыт, шаңшығұт) 43,

273


жаңшыуыт 273

жат 66, 67

жете 234

жидайи (жидайы) 136

жидан йар 22

жиун 79

жоңғар 245, 276, 306

журийат (жүрият) 43, 273

журйат 180, 228

журйат (жүрият) 146

жүрият 142

жұрқын 96, 273

И

ийу-оғландары 98

икирас 37

икирас (екерес) 42, 120, 125, 127, 191,

210, 272, 345

икирастар 129

97

илдуркин (елдүркін) 120, 136, 272

илжиган (елжіген) 37, 345

илжиган (елжігін, елжіген) 42, 120, 272

илжигин (елжігін) 88

иран 230, 240

ирандықтар 395

ит-барақ 52

ит-барақтар 53, 269

ит-борақ (ит-барақ) 52

йуркин (жұрқын) 43, 273

К

калаш 54

канлы 33

карамучин (керемүшін) 40, 90, 268

карлуктер 351

келеңгіт 42, 120, 132, 272

келеңгіт тархан 132

келеңгіттер 132

кем-кемжүт 90, 109

434


кераит 350

керей 95, 304

керейлер 79, 96

керейт 36, 37, 41, 75, 95, 96, 99, 101,

203, 268, 300, 302, 344, 345, 350

керейттер 27, 36, 95, 96, 97, 194, 204,

213, 266, 287

керемүшін 88

килар 76

килар (келар) 9

килуңғут (келеңгіт) 37, 345

ким-кимчиут (кем-кемжүт) 36, 344, 350

ким-кимчиуттер (кем-кемжүт) 90

кирайит (керейт) 95

кирал (килар (келар, келер)) 206

киргиз-кайсаки 121

киргизы 33, 58, 155, 275

киргут (кирғұт) 83

кихарүн байаут (кихарүн-баяуыт) 136

кихарүн-баяуыт 137, 296

көне түркі 24, 27, 35, 73, 266, 288, 289,

303, 385, 387, 392, 398, 399, 410

куйин татар (қойын-татар) 76

кумсаут (құмсауыт) 67

куңлийут (күңлеуіт) 129

курдтер (күрдтер) 74

куркин (құрқын) 67

курлаут (күрлеуіт) 81

курлүут (күрлеуіт) 40, 268

курулас (қоралас) 37

кустамай (күстемай) 90

күрлеуіт 81

күстемай 40, 268

күшайлықтар 69

кыргыз-кайсаки 261

Қ

қабтұрун 67

қазақ 3, 5, 16, 34, 43, 49, 51, 52, 57, 58,

59, 65, 79, 81, 95, 100, 111, 124, 128, 132,

147, 173, 187, 220, 223, 230, 231, 232,

238, 245, 246, 247, 248, 249, 254, 255,

256, 257, 258, 260, 262, 273, 274, 304,

306, 333, 335, 337, 338, 339, 341, 342,

363, 365, 372, 408, 409

қазақтар 27, 58, 187, 231, 245, 247, 249,

263, 273, 342

қалач (қалаш) 37, 54, 344

қалаш 50, 54, 75, 105, 267

қалаштар 351

қалмақ 234, 245, 251, 276, 337, 339, 342

қалмақтар 245, 257, 339

қанбауыт 167

қанқли (қаңлы) 37, 51, 344

қаңлы 33, 50, 51, 52, 64, 100, 267, 301,

336, 402

қаңлылар 27, 51, 52, 100, 266, 301

қапал 261

қара қыпшақ 338

қарақытайлар 130, 147, 205

қаранут (қаранұт) 128

қаранұт 128

қара тобыр 234

қараунас 136, 234

қараут 74

қарашай 230

қарлуқ (қарлық) 37, 53, 111, 344

қарлық 53, 64, 75, 105, 111, 267

қарлықтар 53, 69, 111

қатаған 72, 73, 96, 161, 287, 340

қатағандар 138

қатақин (қатаған) 43, 138, 273

қашғарлықтар 69

қийат 385

қийат-буржиқин (қият-бөржіген) 43,

113, 187, 273, 385

қийат-йасар (қият-жасар) 43, 273

435

ШЫҢҒЫЗ ХАН

қийат йуркин (қият-жұрқын) 193, 353

қийат (қият) 43, 273

қиңқийат (қиңқият) 148

қипчақ (қыпшақ) 9, 52, 111

қирқиз (қырғыз) 35, 109, 344, 350

қиян 116, 117

қияндар 116

қият 77, 113, 114, 116, 118, 119, 120,

121, 179, 180, 181, 184, 187, 273

қият-бөржіген 43, 118, 187, 273, 274,

277

қият-бөржігендер 119

қият-жасар 273

қият-жұрқын 79

қият-жұрқындар 181

қият мутлақ 43, 273

қияттар 43, 118, 180, 183, 184, 273

қожалар 57

қоңқатан 174, 175

қоңырат 42, 77, 81, 89, 117, 120, 121,

124, 126, 129, 138, 190, 207, 210, 272,

287

қоңыраттар 117, 124, 125, 127

қоралас 42, 69, 113, 117, 120, 125, 128,

129, 137, 157, 272, 277

қораластар 128, 129

қоры 93, 109, 122

қумуқ атай-куз (құмық атайкүз) 107

қунжин (құнжын) 42, 120

қунжин (құнжын (күнжін)) 272

қуничи (құнышы, қонишы) 85

қунқират (қоңырат) 37, 124, 345

қунчи 45

қуңқаут (көнсауыт) 66

қуңқутан (қоңқотан) 42, 120, 129, 272

қуңлаут (қоңлауыт) 42, 120

қуңлийут (қүңлеуіт) 272


қури (қоры) 40, 88, 268

қурқан (құрқан) 94

қурулас (қоралас) 345

қурұқан 94

қурұқан (құрқан) 40, 268

құңқайут (құңқайыт) 43, 273

құуыт (құйыт) 83

қыпшақ 11, 37, 50, 52, 53, 64, 75, 81,

105, 111, 112, 267, 337, 339, 344, 400

қыпшақ-күрлеуіт 81

қыпшақтар 52, 53, 111, 269, 351

қырғыз 33, 36, 41, 76, 79, 91, 93, 100,

109, 110, 231, 258, 260, 268, 298, 299,

300, 301, 337

қырғыздар 27, 33, 36, 73, 89, 90, 91,

101, 109, 110, 247, 255, 258, 266, 293,

297, 301, 302, 304

қырғыз-қайсак 231

қытай 10, 22, 33, 67, 79, 128, 129, 149,

229, 230, 231, 334, 372

қытайлар 22, 23, 166, 191

қытайлықтар 22, 67, 74, 101, 125, 132

М

мажарлар 53

манжурлар 22

манзи 103

маңғыт 71, 144, 178, 226

маңқут (маңғыт) 144

машын 23

меркіт 40, 79, 80, 103, 133, 208, 268

меркіттер 79, 80, 351

мигрит 79

микрин 79

микрин (мекірін) 107

миргит (меркіт) 37, 79, 344

моғол 9, 226, 234, 236, 240, 241, 246,

252, 365

моғолдар 12, 234, 240, 245, 248

436


моғул 251

монгол 365

монголы 346, 350

моңғол 4, 5, 37, 76, 155, 222, 231, 232,

351, 359, 365

моңғолдар 346, 351

моңғол дүрліккен 351

моңғол – нирундар 351

моңғол-татар 76

мугалы 282

мұғул 4, 5, 7, 8, 9, 10, 12, 13, 15, 22, 25,

26, 27, 29, 34, 36, 37, 40, 41, 42, 43, 44,

64, 65, 68, 72, 73, 75, 76, 77, 78, 79, 83,

90, 93, 94, 101, 103, 109, 110, 112, 114,

115, 116, 119, 120, 121, 122, 126, 130,

137, 138, 149, 150, 152, 157, 162, 163,

166, 169, 173, 176, 188, 192, 195, 198,

199, 201, 203, 204, 205, 209, 213, 231,

232, 234, 239, 240, 245, 251, 252, 259,

260, 265, 266, 268, 269, 271, 272, 273,

274, 277, 283, 284, 286, 287, 288, 298,

300, 302, 305, 343, 344, 351, 352, 359,

365, 371, 372

мұғулдар 8, 9, 11, 12, 19, 22, 27, 28, 30,

37, 41, 42, 44, 45, 48, 49, 54, 56, 64, 65,

74, 75, 76, 77, 78, 79, 80, 88, 89, 90, 95,

96, 101, 103, 106, 107, 109, 112, 113, 115,

117, 122, 124, 125, 130, 131, 141, 143,

146, 151, 159, 161, 162, 165, 166, 167,

171, 175, 176, 181, 184, 185, 187, 188,

191, 195, 201, 207, 209, 229, 231, 232,

233, 241, 251, 258, 266, 271, 272, 277,

282, 284, 287, 288, 299, 302, 344, 345

мұғул-дүрліккен 37, 41, 112, 114, 116,

345, 393

мұғул-дүрліккендер 112, 113, 116, 119,

137, 272

мұғул-нируун 112, 113

мұғул-нируундар 112, 272

мұғул-татар 76

мұң ұл 116

мысырлықтар 70

Н

найман 31, 32, 33, 34, 37, 41, 75, 96, 100,

101, 102, 109, 204, 205, 213, 214, 218,

268, 300, 301, 302, 304, 344, 345, 346

наймандар 27, 32, 33, 34, 95, 100, 101,

102, 148, 186, 188, 190, 194, 204, 266,

300, 301, 302, 346

найманы 33, 34

нангияс 75, 103

никуз (нүкүз) 42, 120, 272

нилқан (нілқан) 67

нируун 37, 43, 75, 77, 113, 116, 119, 120,

137, 138, 142, 148, 157, 158, 162, 163,

164, 201, 273, 345, 407

нируундар 43, 112, 144, 148, 162, 164,

174, 273

нируун мутлақ 43, 273

ноғай 79, 337, 338

ноғайлы 335, 338

нуйақин (нұяқын) 43, 144, 273

нукуз 143, 173

нукуздер 143

нүкүз 43, 114, 117, 119, 120, 121, 273

нұяқын 144, 178, 226

О

оғыз 378

оғыздар 21, 37, 111, 344

ойрат 40, 75, 82, 85, 87, 88, 91, 210, 245,

268, 297, 298

ойраттар 83, 86, 245, 255, 275, 351

олқұнұт 127, 190, 191, 202, 210

он 107

437

ШЫҢҒЫЗ ХАН

он ұйғыр 301

оңғұт 75

орман адамы 54

орман қауымдары (тайпалары) 90

орман қауымы 54, 90

орман қауымы (тайпасы) 54

орман урийаңқаттар (орман ұраңқайлар)

91, 268

орман ұраңқайлары 91, 122, 289, 297

орыс 20, 30, 206, 222, 223, 230, 231,

254, 335, 337, 343

Ө

өзбек 53, 79, 111, 220, 222, 245, 246,

254, 339

өзбектер 246

П

парсы 16, 24, 139, 216, 219, 220, 223,

231, 232, 240, 246, 254, 260, 334, 359,

360, 361, 362, 363, 364, 372

парсылар 17, 44, 363, 365

рустар 20

С

сақ 35, 48, 288, 301, 303

сақа 336

сақайыт 95

сақийат (сақайыт) 98

салжиут (салжуыт) 43, 138, 273

салжуыт 72, 73, 96, 138, 161, 287

сарт 337, 339, 340

селжук 270

сижиут (сижуыт) 43, 273

сижуыт 142, 170, 174

сиқым 262

сичиут (сижуыт) 140, 142

славяндар 20

сукан 43, 148, 273

суқайут (сақайыт) 40, 94

суқайыт 144


сулдус (сұлдұс) 42, 120, 133, 272

сунит (сүнит) 40, 67, 268

сүнит 67, 68, 70, 71

сұқайұт (сұқайыт) 268

сұлдұс 93, 133, 134, 136, 137

Т

тайжуыт 77, 94, 96, 109, 120, 133, 138,

139, 140, 141, 143, 144, 147, 148, 164,

171, 172, 174, 175, 184, 188, 202, 203,

287, 288

тайжуыттар 120, 134, 135, 139, 140,

142, 143, 144, 148, 168, 171, 173, 174,

175, 184, 186, 187

тамғалиқ (тамғалық) 268

тамғалуқ (тамғалық) 40

таналкут (төлеңгіт) 93

танлакут (танлақұт) 90

таңғұт 75, 103, 104, 149

таңғұттар 27, 101, 102, 103, 104, 213,

266

таңқут (таңғұт) 41, 102, 268

тарақты 59

тарат татар (терат-татар) 76

тарғұт 184

тарқут (тарғұт) 40, 82, 268

татар 25, 26, 29, 37, 40, 42, 63, 72, 73,

74, 75, 76, 77, 79, 98, 99, 101, 138, 141,

173, 181, 186, 190, 193, 200, 201, 212,

214, 266, 268, 269, 271, 272, 281, 285,

287, 344

татарлар 26, 42, 72, 74, 76, 77, 78, 99,

181, 183, 194, 200, 201, 281, 351

тәжік 53, 55, 75, 111, 363

тәжіктер 55, 56, 104, 205, 301

терат 76

тобықты 121

тобықтылар 121

тоғыз ұйғыр 301

торғауыт 91

438


төленгіт 91

төре 43, 259, 274

төрелер 43, 274

тубаут (тубауыт) 98

тубауыт 95

тува 79

тудақлин 79

тудан 70

туилас (тулас) 88, 89

туқраут (тоқырауыт) 66

туқу 70

тулаңқит (төлеңгіт) 40, 67, 268

тулас 40, 268

тумат 89

тумат (тұмат) 40, 268

туңқайит (түңқайыт) 98

туркмаан 351

туркмен 21, 37, 55

тутуқлиут татар (тұтұғұл-татар) 76

тутуқлиут (тұтұғұл) 76

түңқайыт 95

түрік 240, 333, 335, 336, 337, 338, 340,

396

түрікмендер 21, 69

түрк 21, 24, 240, 265, 298, 335, 338

түркі 3, 5, 8, 11, 12, 13, 14, 16, 24, 30,

34, 36, 37, 38, 40, 41, 42, 44, 48, 49, 50,

51, 52, 55, 58, 59, 64, 65, 68, 74, 75, 76,

94, 96, 105, 112, 114, 115, 118, 137, 143,

149, 152, 193, 194, 201, 204, 216, 219,

220, 222, 225, 231, 239, 258, 259, 260,

265, 266, 267, 268, 269, 271, 281, 288,

293, 302, 343, 345, 351, 359, 360, 371,

372, 373, 375, 376, 380, 385, 388, 391,

395, 397, 399, 401, 407

түркілер 3, 4, 5, 7, 8, 9, 10, 12, 14, 15,

17, 18, 21, 25, 28, 30, 36, 37, 44, 45, 46,

47, 48, 54, 55, 56, 64, 65, 95, 100, 106,

114, 231, 232, 233, 240, 259, 260, 265,

266, 267, 274, 284, 287, 299, 300, 302,

342, 343, 344, 351, 375, 377, 390, 393,

399

түркімендер 21

түркі-мұғул 112, 149

түркі-мұғулдар 95, 150

түркмаан 21, 37, 55, 344

түркмаандар 37, 63, 344

түркмен 55, 75, 351

түркмендер 21, 55

түркмон 55

түркмонанд 56

түркмонон 55

түрктер 12, 18, 19, 21, 240

тұмат 82, 88, 89, 93, 109, 122

тұматтар 89, 110

тұтұғұл 76

У

угалат (огалат, ұлат) 83

удойыт-меркіт 79

удуйит (удойыт) 79

уйғур (ұйғыр) 50, 105

уймақут (оймақут) 81

уйрат (ойрат) 37, 82, 344

уйуғур (ұйығыр) 105

улқунут (олқұнұт) 127

улқунұт (олқоныт, олқұнұт) 42, 120,

272

унгут (үңгіт) 37, 101, 345

ун уйғур (он ұйғыр) 107

урасут (ұрасұт) 40, 90, 268

урйанқа (ұраңқай) 40

урйаңқат (ұраңқай) 37, 121, 345

урйат 67

уртаган (ортаған) 140

урунаут-килуңғут (ұрнауыт-келеңгіт)

129

439

ШЫҢҒЫЗ ХАН

урунаут (ұрнауыт) 42, 120, 129, 272

урус (орыс) 9

уруут маңқут (ұрұт-маңғыт) 142

уруут (ұрұт) 144

усуту мұңқун 73

утагу буғул 162, 168

ухаз 79

ухаз миргит (ухаз-меркіт) 211

учуқ 57

ушин (үйсін) 42, 89, 120, 272

Ү

үйсін 27, 121, 132, 229, 272

үйсіндер 132

үңгіт 41, 150, 210, 268

үңгіттер 27, 101, 102, 150, 266

үрім 334

үртіген 142, 170, 174

үшоқ 58, 60, 61, 269

Ұ

ұйғұр 51, 54, 55

ұйғыр 9, 10, 11, 50, 51, 55, 64, 66, 75,

101, 105, 106, 107, 149, 267, 301, 302

ұйғырлар 50, 51, 66, 69, 70, 105, 106,

107, 114, 269, 274, 300, 301, 302, 304

ұраңқай 42, 91, 117, 120, 121, 272, 289,

291, 398

ұраңқайлар 91, 93, 121, 122, 290

ұрасұт 93

ұрнауыт 129

ұрұт 144, 178, 213, 226

Ф

франждар (франктар) 74

франк 56, 269

Х

хадаркин (хадаркін) 43, 145, 273

хадаркін 145, 179, 227

хазарлар 20

хакас 79


харуун 43, 273, 274

хинд 17, 22

хойын ұраңқайлары 289

хуйин ирган (хойын-ирген) 184

хуйин урийаңқа (құйын-ұриаңқа) 88

хуйин (хойын) 184

хуртиган (үртіген) 142

хуртиган (хұртиган) 43, 273

хушин (үйсін) 132

хүуийин ирган 54

Ч

чаған татар (шаған-татар) 76

чайна 22

чаркас (шеркес) 9

чинас (шинас) 43, 143, 273

чин (син) 22

чиңтимур (шыңтемір) 103

чуваш 230

чуваштар 230

чулар (шулар) 74

чурқин (шұрқын) 97

Ш

шағатай 84, 231, 232, 234, 360

шағатайлар 234

шанышқылы 138

шаңқут (шаңғұт) 67

швед 276

шеркес 30, 206, 343

шина 120, 143, 274

шинас 143, 173, 174, 274

шинастар 174

шұрқын 95

шымыр 262

Я

якут (сақа) 22

яхудилер (еврейлер) 44

440


Географиялық атаулардың көрсеткіші

А

Абай ауданы 121

Абакан 73, 82, 109

Аббас халифаты 151, 278

Аблакет 121

Австрия 276

Австрия жолы 157

австриялық 155, 276

Адар кидай 179, 227

Адар Уч 107

Адары Абқа 100

Адутан 73

Азия 30, 91, 109, 121, 122, 333, 334

Азов 230

Айман Һүй (Айман үй) 302

Ақайыр (Оңтүстік Алтай) 296

Ақ Берел 35, 123, 288, 303

Ақжол 338

Ақ муран 83

Ақри муран 83

Ақсу 66, 123, 235, 250

Ақсуда 235

Ақсуды 241

Ала Йатриң 100

Алакөл 302, 305

Алақуш-тегин-кури (Алақұс тегін

қоры) 102

Алақұс 102

Алақұс тегін 102, 150

Алатау 27, 28, 29, 34, 45, 46, 47, 48, 56,

64, 100, 115, 266, 267, 269, 271

Алашан 102

Алмалық 302

Алматы 121, 133, 157, 221, 223, 277

Алматы облысы 28, 66, 115, 261, 267,

271, 304

Алтай 31, 32, 35, 36, 53, 106, 109, 111,

122, 218, 261, 272, 273, 282, 297, 298,

300, 302, 304, 305, 333, 344, 346

Алтай республикасы 45

Алтайские горы 31

Алтайский край 82

Алтын 106

Алтын көл 45

Алтын Орда 48, 234, 305, 383

Алуй Сирас 33, 100, 301, 351

Амстердам 33, 293

Амудария 342

Амуйа (Әму) 208

Ангара муран 83

Анқұра 31, 72, 83, 343

Анқұра (қазіргі Енисей) 109

Анқұра муран 73, 83, 109

Аңырақай 257

Аргун 136

Ардиш (Ертіс) 31, 32, 100, 301, 344,

346

Ардиш муран 33, 301

Ардиш муран (Ертіс муран) 100, 301

Астрахан 338

Асфаһан 335

Ат Басы 235

Атіл (Еділ) 20

Ауғанстан 21, 53, 111

Афрасиаб 294

441

ШЫҢҒЫЗ ХАН

Ахсикент 235

Ачириқ Наур 100

Ә

Әзірбайжан 244

Әмудария 233, 242, 246, 305

Әндіжан 235, 245

Б

Бағдат 68, 151, 206, 278, 292

Бадахшан 148, 254

Бадғис 136

Бай 250

Байкал 133

Байнаман 242

Бақанас 155, 276

Бақрас Улум 100

Балаурнан 73

Балдыберек 43, 258

Балжуна 136

Балқаш 66, 261

Баргузинъ 167

Барқан 155, 276

Барқұжын 122

Барқұжын Тұқым 34, 88, 89, 90, 93,

109, 110, 122, 140, 168, 278

Батыс Түрк қағанаты 153, 230, 275

Белуха 155, 275

Берел 122, 123, 282, 288, 303

Берлин 122, 155, 276

Бесун муран 296

Болгария 230

Большой [Екэ] Алтай 33

Боротола 165, 278

Борсық 45, 47

Ботбай тауы 117

Буйір наур 36, 344, 350

Буйур Науур (Бүйір наур) 72, 99

Буқиз 107


Буқра Тубузлуқ (яки Буқрату Бузлуқ)

106

Булага bulugan 282

Булдақ қасыр 295, 296, 304

Булук Бұлдақ 282

Бурах Ундур (Бұрах Өндір) 137, 297,

298

Буркан Калдун 350

Бурқан Қалдун (Бұрқан Қалдұн) 36,

288, 344, 350

Бурсуқ (Борсық) 45

Бурүан Қурқай 297

Бурха 350

Бурхан Куйтун 350

Бурхан ола 350

Бурчан 155, 276

Бурчунь 155, 276

Бухара 263

Бүйір наур 72

Бүлук Бұлдақ 35

Бүлүнжылдық 335

Бұқар 339

Бұқтарма 34, 35, 66, 123, 124, 154, 155,

157, 168, 275, 276, 282, 288, 296, 303,

304, 350

Бұқтарма (Ұнан) 154, 275, 282

Бұлғар 21, 23

Бұлдақ қасыр 296

Бұрах Өндір 297, 298

Бұрқан 31, 154, 155, 157, 188, 275, 276,

277, 288, 304

Бұрқан (Бурхань, Бурхать) 155, 276

Бұрқан (Бурчан) 155, 276

Бұрқан Қалдұн 35, 45, 93, 122, 123,

139, 152, 153, 154, 155, 161, 273, 274,

275, 282, 288, 289, 290, 297, 298, 299,

300, 302, 303, 350, 398

442


Бұрқан (Barchan) 276

Бұхара 49, 51, 151, 245, 246, 263, 267,

278

В

Великая Тартария 31

Великая Татария 155, 271

Великая Таттария 155, 276

Венгрия 53

византия 230

Г

Газ 235

Гарчистан (Гаржистан) 53

Германия 267

Гималай 107, 301, 336

Гиндукуш 53, 111

Гоби 102

Горно-Алтайская автономная область

82

Гур (Ғур) 53

Гусаур Наур 97

Гуса Урнаур 294

Ғ

Ғуруқ бүзүрг (Үлкен қорық) 137, 297

Ғуруқ бүзүрг (Ұлы қорық) 93

Д

Дағыстан 51

Дай лийу 22

Дарбанд 51

Дашти Кипчақ (Дешті Қыпшақ) 8

Дербент 51

Дешті 263, 264

Дешті Қыпшақ 30, 53, 76, 118, 145,

184, 206, 207, 245, 269, 291, 305, 343

Дилиун Булдақ (Дилиун бұлдақ) 200

Диярбекирден 86

Дон 53

Дулат 230, 236, 237, 238, 261

Дунай 230

Е

Евразия 3

Европа 230, 299, 334

Евфрат 336

Еділ 20, 53, 72

Еділ (Волга) 23

Еміл 302, 305

Енисей 31, 72, 73, 82, 83, 109, 258, 297,

298, 304

Енисей (Анқұра) 73, 82, 109

Ергене қоң 41, 42, 48, 112, 114, 115,

116, 117, 119, 120, 122, 124, 143, 144,

152, 229, 271, 272, 273, 274, 302, 305

Ергене құн (қоң) 373

Ереңқабырға 165, 278

Есік 48, 115, 271

Ескелді 66

Есун-Мурен 296

Есұр 218

Еуразия 305

Еуропа 56

Ж

Жажийа Наур (Жажия Наур) 100

Жайғун (Жойқын) 220

Жайхун (Жейхун) 8

Жайық 53

Жақышман (Жақсыман) 235

Жалаңаш көл 165, 261, 278

Жалингу (Жалынғы, Желеңгі) 294

Жалсутан 97

Жамбыл облысы 28, 46, 47, 49, 230, 267

Жаныс болысы 262

Жаңаарқа ауданы 295, 304

Жаңакент 60

Жаралем 140, 161, 278

Жаркент 235, 250

Жарма 31

Жарма жеген 31

443

ШЫҢҒЫЗ ХАН

Жар Улулум 281

Жар Улулум (Жар олулум) 140, 168

Жауқут 22

Жейхун 218

Жейхун (Амудария) 305

Жеке Алтай 33, 100, 300

Жете 234, 241

Жетісу 48, 67

Жидайи (Жадайы) 136

Жилаур Қулан 97

Жубуқра 297

Жуди тауы 18

Журча муран (Жұрша муран) 83

Журча теңгизі (Жұрша теңізі) 101

Журчитай (Жұршытай) 214

Жұрша 22, 75, 98, 99, 114, 150, 191, 274

З

Заған 225

Зайсан 31, 33, 100, 155, 276, 282, 293,

301

И

Ианги 58

Ибир (Ібір) 30, 343

Ийишли 107

Илат 97

Инанж 45, 46

Инка (Еңке) 297

Ирак 224, 225, 244

Иран 5, 8, 10, 12, 17, 21, 30, 36, 52, 55,

56, 63, 65, 67, 68, 69, 82, 87, 90, 92, 108,

117, 119, 136, 139, 142, 145, 149, 150,

151, 153, 157, 206, 220, 235, 239, 240,

259, 269, 270, 284, 343, 344, 368, 383

Иргана (Ергене) 36, 344, 350

Иргана қун 373

Иргана қун (Ергене қоң) 41, 115

Иргана қун (Ергене құн (қоң)) 393

Ирдыш 32, 34, 346


Ирдыш-мурен 33

Иртыш 33

Искандар (Ескендір) 126

Исфахан 54

І

Ібір 30, 109

Іле 48, 49, 115, 242, 262, 271, 302, 305

Й

Йангикәнт (Жаңакент) 58

Йангикент 58

Йәнги 248

Йигу (Егу) 191

Йиди Урун (Жеті Орын) 110

Йилат 97

Йікә Алтай (Жеке Алтай) 100, 300

Йікә Ундур (Жеке өндір) 295

Йуқурқа 150

К

Кабул 254

Калбинский хребет 121

Калбы жоталары 121

Камала 287, 299

Кандар 205

Капшағай (Қаптағай) 278

Каракорум 32, 33, 346

Кара тау 278

Касан 235

Каспий теңізі 20

Кашмир 23, 36, 254, 344

Кәрі Сайрам 45, 47, 64

Кем 73, 82, 109

Кем-Кемжүт 36, 109, 110

Кенді Алтай 100, 300

Кендірлі 31

Кентау 28, 47, 267

Кентей (Гентей) 350

Кеңестер Одағы 35, 73, 157, 231, 277

Кербұлақ 66

444


Кеш 241

Кентей (Гентей) 350

Кеңестер Одағы 35, 73, 157, 231, 277

Кербұлақ 66

Килураң 31, 96, 154, 164, 166, 275, 283,

299

Килураң (Келөрең) 36, 131, 344, 350

Килураң (Қара Ертіс) 302

Кима [кима] 32

Ким-кимжиут 299

Киргизия 58

Киргизская степь 155, 267, 275, 289

Кихарчаған (Кихаршаған) 294

Кімір (Кемер) 73

Кіші 335

Кіші Кем 73, 109

Кобық 296

Кок-Ирдыш [Синий Иртыш] 32, 33, 346

Көк Ертіс 31, 33, 100, 301, 346

Көк орда 337

Көксу 66

Кузнецк 121

Кузнецкий Алатау 36, 109

Куйтун 350

Кука (Көкі) 184

Кука-наур (Көке наур) 36, 344, 350

Кук Ардиш (Көк Ертіс) 100, 301, 351

Кук-Ардиш (Көк Ертіс) 31, 32, 344, 346

Кундар 23

Кунчи (Күнші) 48

Куркин 97

Кур (Көр) 38

Куртақ 28, 45, 47, 56, 265, 267, 269

Куртақ (Куртау) 28, 45, 267

Куртау 28, 47, 267

Кутиган 97

Кухи Сийах (Қара тау) 165

Күлтөбе 341

Күршім 122, 154, 275, 296

Күршім (Туғла) 154

Қ

Қазақ АССР 258

Қазақ Советтік Социалистік

Республикасы 238

Қазақстан 3, 6, 19, 51, 132, 220, 254,

255, 256

Қазақстан Республикасы 238, 260

Қазан 234, 242, 338

Қазығұрт 28, 47, 267

Қақийан (Қақиян) 45

Қақиян 45, 47

Қақча Тағай (Қақша Тағай) 97

Қалайир (Қалайыр) 36, 344, 350

Қалалжит-илит (Қалалжыт елет) 36,

344, 350

Қалалжыт Алат 191

Қалаъ 206

Қалбы (Калбинский) 100, 301

Қалдұн 35, 154, 155, 157, 275, 277, 288

қҚалмақ 235

Қамланжу 107

Қандахар 205

Қапал 261

Қапал ауданы 261

Қарағанды облысы 295, 304

Қара Ертіс 31, 154, 155, 166, 275, 276

Қара Ертіс (Қилураң) 154, 275

Қара Қаба 155, 276

Қарақорым 32, 106, 235, 346

Қарақұрұм 32, 33, 34, 66, 100, 106, 291,

292, 294, 299, 300, 344, 346

Қарақұрым 28, 29, 32, 33, 34, 35, 45, 47,

100, 106, 123, 265, 267, 282, 283, 291,

293, 297, 299, 300, 303, 304, 305, 346,

351, 394, 400

Қарақұрым (Қарақорым) 45

445

ШЫҢҒЫЗ ХАН

Қарақытай 22, 66

Қара Қытай 235

Қара муран 22, 101, 150, 191

Қарасора 19, 256

Қаратал 66, 248, 261, 262

Қара тау 165, 278

Қаратау 27, 28, 29, 34, 45, 46, 47, 48, 56,

64, 100, 266, 267, 269, 342

Қараун жидун 67, 125

Қараун Жидун (Қарауын жидүн) 96

Қарлық қағанаты 53, 111

Қарши 283, 292, 294, 304

Қасқасу 19, 256

Қатқас (әлде Қытқас) 73

Қатын 35, 276, 298

Қатын Қарағай (Қарағайлардың анасы)

124

Қашғар 48, 233, 235, 236, 249, 250, 261

Қашин (Қашын) 103, 108

Қашын 103, 104, 193

Қаялық 299

Қобық 302, 305

Қозыбас 249, 306

Қоқан хандығы 246, 257, 258

Қорғас 242

Қотан Қарағай 34, 124

Қум 69

Қусан 235

Құлжа 121

Құндызды (Үйсін) 296

Құсанды 250

Қыпшақ 39, 52, 235, 245, 247, 269

Қырғыз нор 109

Қырғыз Республикасы 109

Қырғызстан 255, 304

Қырым 338

Қытай 8, 9, 11, 22, 23, 36, 42, 51, 63, 65,

67, 72, 75, 76, 78, 79, 89, 96, 98, 101, 102,


103, 106, 114, 125, 126, 129, 141, 149,

150, 166, 170, 171, 173, 181, 190, 204,

205, 206, 212, 269, 270, 274, 285, 287,

291, 292, 299, 304, 334, 335, 344, 350

Л

Лики 103

Листвяга 123, 154, 157, 275, 277, 288,

302

Листвяга (Қалдұн) 351

Лондон 254

М

Мавреннахр 48, 55, 63, 148, 234, 235,

241, 242, 243, 244, 245, 246, 256, 263,

271, 292

Мағриб 76

Мазар Салатинге 254

Мамақ 269

Манзи 22

Маңлай Сүбе 235, 238, 239, 240, 250,

255, 261

Маңырақ 100, 301

Марқакөл 122, 157, 276, 289

Матамил Қужин 302

Мауараүн-нахр (Мауараннаһр) 9

Маха Чин 23

Маха Чин (Маха Шын) 23

Мачин 23

Мачин (Машын) 22, 23

Машын 9, 22, 23, 76, 101

Мәдина 250

Мекке 250

Мерке 230

Минусинский (Мыңүйсін) ойпаты 109

Миср (Мысыр) 36, 344

Могулистан 296, 350

моғол 9, 226, 234, 236, 240, 241, 246,

252, 365

Моғолстан 12, 165, 224, 234, 235, 238,

446


239, 240, 241, 242, 243, 244, 245, 246,

247, 248, 249, 253, 254, 261

Монголия 352

Монголия [Мугулистан] 351

Монгольская Империя 293

Моңғолия 19, 32, 34, 45, 72, 106, 122,

136, 154, 231, 260, 297, 298, 346, 350,

351

Москва 32

Мугулистан 352

Мұғулстан 27, 34, 36, 48, 93, 96, 100,

109, 114, 136, 140, 142, 157, 168, 169,

191, 192, 205, 224, 234, 239, 241, 242,

243, 244, 249, 250, 255, 256, 258, 266,

274, 278, 284, 288, 301, 304, 305, 306,

344, 350, 352

Мұз тау (Белуха) 35, 123, 155, 275

Мысыр 56, 63, 70, 76, 269, 270

Мons Kara Nudun (Қара тау) 165, 278

Н

Нангияс 218

Нарым 293

Нарын 33, 34, 282, 293, 303

Нужи 22

Нумулун 65, 66, 165, 167, 169, 278

Нурабад 51

Нуш Уки 165

Нұр-Сұлтан 52

Нюрнберг 72, 115, 121, 155, 271

О

Обь 33, 36, 293

Ойрат автономиялық облысы 82

Омск 121

Онон 155, 350

Оңқай 294, 295

Оңтүстік Алтай 123, 166

Оңтүстік Қазақстан 6, 18, 220

Оратөбе 339

Орган 32, 346

Оренбург 155, 275

Орта Азия 139, 151, 222, 223, 278

Орхон 32, 34, 106, 298, 346, 350, 375,

378, 383, 388, 399

Отырар 10, 205, 206, 263, 264

Ө

Өзбекстан 51, 255

Өрел (Ұрыл) 123

Өреңтас 293

Өрқұн 33, 154, 282

Өртөбе 249

Өскемен 117, 121, 289

П

Пакистан 21, 54

Памир 301

Парс Бұқа (Барыс Бұқа) 84, 85

Пулаар 30, 343

Пулад Ака (Пулад жыңсан) 240

Пулат Ака 240

Пулат жыңсан 240

Р

Ресей 45, 72, 106, 123, 231, 246, 272,

306

Рим 31

Российская империя 115, 155, 271, 276

Россия 72, 91, 109, 121, 122, 289

РСФСР 82

Рум (Рұм) 9

Рұм 36, 56, 70, 206, 235, 269, 344

С

Сайрам 28, 30, 46, 48, 49, 51, 56, 106,

245, 248, 265, 267, 343

Сайрамсу 19, 256

Сайхун (Сейхун) 8

Самани патшалығы 151, 278

Самарқан 49, 224, 225, 241, 242, 245,

247, 339

447

ШЫҢҒЫЗ ХАН

Самр қубқату 297

Санби тун (Сәнбі түн) 83

Санкт-Петербург 155, 221, 223, 267,

275, 289

Сарайшық 248

Сарнақай 155, 276

Сары Ұйғыр 235

Сәңгур (Сеңгір муран) 82

Селенга 19, 32, 34, 88, 109, 122, 133,

136, 137, 139, 297, 298, 350

Селенгей 19

Селенги 32, 346

Семипалатинск 155, 275

Сибир (Сібір) 30, 343

Сибирь 31, 155, 275, 276, 282

Силинга 36, 88, 91, 109, 297, 298, 299,

344, 350

Силинга муран 137, 297

Синд 76

Синқурлық 48

Синқурлық (Сұңқарлық) 48

Сипкине 108

Сібір 30, 31, 109, 272

Сіңгур 82

Солтүстік Кавказ 230

Средняя орда 261

Сринагер 254

СССР 82

Стамбул 12, 240, 336

Стокгольм 155, 165, 276, 278

Сулаңқа 206

Сүңгур 82

Сығанақ 63

Сыр 342

Сырдария 48, 53, 63, 246

Т

Табин (Табын) 107

Таладу 297


Талақ 100

Талан Дабан 97

Талас 28, 30, 47, 48, 49, 51, 56, 64, 106,

234, 265, 267, 305, 343

Талас Алатауы 28, 267

Талас өзені 47

Талас (Тараз) 45, 46

Талат балжус (Талат балжұс) 36, 344,

350

Талдықорған 66

Таңғұт 103, 193, 205, 289, 303

Тараз 28, 58, 248, 255, 267

Тарат 97

Тарбағатай 100, 122, 123, 154, 155, 157,

275, 276, 277, 288, 296, 301, 302, 304,

305

Тарбағатай (Бұрқан) 351

Тарбұғыр 235

Тардар 107

Тарсакент 49

Тартат 97

Тасарық 43, 259

Татар Автономиялық Республикасы 72

Татария 72, 115

Тау 62, 63, 269

Таутекелі 296

Ташкент 138, 222, 223, 245, 247, 248,

254, 339, 340

Тәжікстан 51, 262

Тегеран 5, 260

Текелі 66

Телецкое көлі 45, 106

Теңіз 62, 63, 86, 269, 270

Теректі 157, 276

Теректі (Түркен) 296

Тибет 22, 101, 205, 254

Тимур Қахал (Темір Қахал) 68

Тиңгиз (Теңіз) 85

448


Тобыл 33, 293

Том 33, 293

Төлеби ауданы 19, 43, 256, 258

Туай 297

Туғла 154, 161, 275

Туғла (Күршім) 275

Тузғу Балиғ (Тұзғы Балық) 294

Тулар 107

тулас 40, 268

Тулсутан 97

Тулунгу (Төлеңгі) 294

Тумауыт 124

Тумбине 217, 221, 281

Туркестан 155, 261, 275

Тус 69

Туш Барауу 97

Түлкібас 28, 47, 267

Түлкібас ауданы 267

Түркібас 28, 47, 267

Түркістан 9, 17, 19, 24, 27, 28, 29, 31,

63, 93, 148, 205, 206, 208, 235, 245, 246,

255, 263, 266, 271, 343

Түркістан облысы 19, 28, 43, 46, 47,

256, 258, 267

Түрк қағанаты 152, 153, 230, 275, 287

Тұғла (Күршім) 302

Тұғылық 12

Тұран 12, 17, 19, 29, 56, 63, 65, 87, 220,

235, 270

Тұран замин 17

Тұрфан 235

Тыва 82, 91, 109, 123, 289

У

Убжийа 97

Убжийа (Убжия) 127

Узқандар (Өзқандар) 107

Уйғурстан (Ұйғырстан) 31, 343

Укок 288

Укурут 97

Ун муран (Он муран) 83

Ун Урғун (Он ұрғұн) 107

Уңқай (Оңқай) 294

Уранкайский край 109

Уранхайский край 91

Урқун 292, 293, 304

Урқун (Өрқұн) 33, 34

Урмүгату 294

Уртақ 28, 45, 47, 56, 265, 267, 269

Урунга 36, 298

Урунга (Қатын) 297

Урунга (Орұнғы) 36

Урункайские горы 121

Урункайский 121

Урунхайские горы 121

Урут 97

Урянкайский край 82

Урянхайский край 123

Усун (Үйсін) 296

Усүн Букке (Үсін Букке) 294

Утиган (Отиген, Өтіген) 107

Утиган (Өтиген) 107

Утингир (Отінгір) 107

Утку Қулан 97

Утукин муран 97

Ушқун-Луқ Таңрим (Ұшқын-Лұқ

Тәңірім) 106

Үйсін 255, 266

Үкок 288

Үлкен Кем 73

Үлкен қорық 137, 297, 298

Үнді 11, 21, 36, 42, 76, 344

Үндістан 206, 214, 254, 395

Үргеніш 256, 341

Үрім 336

Ұ

Ұйғырстан 45, 106, 107

449

ШЫҢҒЫЗ ХАН

Ұлы Бұлғария 230

Ұлы дала 75

Ұлы Кем 109

Ұлы қорық 121, 122, 123, 289, 291, 296,

297, 298, 299, 300, 303, 304

Ұлы Қытай қорғаны 33, 101, 127, 150,

293

Ұлы Моғолстан 254

Ұнан 34, 35, 66, 96, 123, 140, 154, 161,

164, 168, 275, 281, 282, 283, 299

Ұнан (Бұқтарма) 123, 302, 303

ұраңқай 42, 91, 117, 120, 121, 272, 289,

291, 398

Ұраңқай 121, 122, 157, 276, 289

Ұраңқай (Саяндық) 122

Ұрған 32, 346

Ұржар 100

Ұржар ауданы 157, 277, 296, 301

ҰСАР 255

Ф

Фергана 235

Х

Хабаш 206

Хазар теңізі 20

Хайду 296

хакас 79

Халкин-Гол 72

Хан ауласы 224

Хан бағының хауызы 224

Хангай 32, 34, 346, 350

Хандыжақ 69

Ханзи 22

Хан тағы тауы 28, 47, 267

Хәзәр 235

Хемчик 73, 109

Хила (Іле) 302

Хинд 23

Хиндуан 205


Хиндустан 17

Хиндустан (Үндістан) 9

Хинд (Үнді) 30, 343

Хиуа (Хорезм) 246

Ходжент 242

Холзун 157, 277

Хорасан 136, 224, 225

Хорезм 246

Хотан 235, 250

Хуаши 103

Хуйтун 350

Хытай 235

Ц

Центральная Азия 267

Цинь 22

Ч

Чагатайский улус 296

Чарыш 100

Черновая 123

Чигар Жилғар 96

Чин 8, 17, 22, 23

Чинас (Шинас) 299

Чита 136

Читрал (Кунар) өзені 54

Чыңжан 72

Ш

Шалыш 235

Шам 9, 36, 56, 76, 86, 206, 269, 344

Шара-гол 350

Шарын 115, 242, 271, 302

Шаш 235

Шаш (Ташкент) 235

Шибауту 297

Шибаучи (Шибаушы) 299

Шира 297

Шираб 85

Шираз 97, 216, 244

Шира Қулусун 97

450


Шира урду (Алтын Орда) 294

Шу 48, 49, 249, 306, 339

Шығыс Қазақстан 124, 154, 350

Шығыс Қазақстан облысы 34, 117, 121,

122, 154, 157, 161, 260, 275, 277, 282,

288, 289, 300, 302, 304

Шығыс Саян 90

Шығыс Түрк қағанаты 137, 153, 230,

275, 297, 298

Шын 36, 76, 101, 206, 344

Шыңғыз тау 121, 334

Шыңжан-Ұйғыр автономиялық ауданы

107, 304

Шыңжан-Ұйғыр автономиялық

ауданында 106

Ы

Ыстықкөл 235

Э

Элуй Сирас 33

Эмель 165, 278

B

Barchan 155, 276

Burchan 155, 276

M

Mugalia 33, 293

N

Nurr Burchan 155, 276

U

Uronghan zi 121

451

ШЫҢҒЫЗ ХАН


М А З М Ұ Н Ы

Алғы сөз ..................................................................................................3

«Жамиғ ат-тауарих» деп аталатын кітаптың

жазылуы себептерінің баяны ................................................................8

Түркі халықтарының пайда болуы, олардың

түрлі рулар мен тайпаларға бөлінуі және

жалпылама түрде әрбір халықтың ата-бабаларының

өмірі жайлы егжей-тегжейлі хикаялардың баяны .............................14

Нұхұлы Йафас (Яфас, Яфес, Жапас) (а.с.) .........................................17

Яфас (Жапас) алайхис-саламның ұлы Түрк жайлы әңгіме ...............24

Татар тармағы (хандарының ең алғашқы әулеті)

жайлы ....................................................................................................26

Мұғул тармағы (хандарының ең алғашқы әулеті)

жайлы әңгіме ........................................................................................27

Мұғул ханның патшалығы ...................................................................27

Қара ханның патшалығы .....................................................................28

Түркі халықтарының (мекендеген) кейбір аймақтарының

шекаралары және ол халықтардың арасынан белгілі

(болған) әрбір тармақтың атаулары мен лақап аттары

туралы жан-жақты мәліметтер ............................................................30

Сахаралық (жазықта өмір сүретін) түркі тайпаларының

атауларының мазмұны (Бұл түркі тайпаларының барлығы)

452


Абулжа ханның ұлы Дип Йақуйдың (Дип Жақұй) төрт

ұлынан тараған ұрпақтары болып табылады .....................................38

Уйғур (Ұйғыр) ......................................................................................50

Қанқли (Қаңлы) ...................................................................................51

Қипчақ (Қыпшақ) ................................................................................52

Қарлуқ (Қарлық) ..................................................................................53

Қалач (Қалаш) ......................................................................................54

Ағач ири (ағаш ері) ..............................................................................54

Оғыздың алты ұлының аттары,

олардың «Бұзоқ» аталатын үшеуінің тарихы ....................................60

Қауымдар (тайпалар) ...........................................................................60

Оғыздың алты ұлының аттары, олардың

«Үшоқ» аталатын үшеуінің тарихы ...................................................61

Енді, «Жамиғ ат-тауарихтағы» Шыңғыз хан

дәуірінде «мұғул» аталып кеткен түркі тайпалары

жайлы (баяндалады) ............................................................................64

Жалайир (жалайыр) тайпасы ................................................................65

Сунит (сүнит) тайпасы мен сүниттен бөлініп

шыққан қабтұрун аталатын тайпа ......................................................67

Татар тайпасы .......................................................................................72

Миргит (Меркіт) тайпасы ...................................................................79

Курлаут (Күрлеуіт) тайпасы ................................................................81

453

ШЫҢҒЫЗ ХАН


Тарқут (Тарғұт) тайпасы .....................................................................82

Уйрат (Ойрат) тайпасы ....................................................................82

Буқа Тимур (Бұқа Темір) ұрпақтары ..................................................84

Буртуа (Біртуа) ұрпақтары ...................................................................85

Парс Бұқа (Барыс Бұқа) ұрпақтары ....................................................85

Барқут (Барқұт), Қури (Қоры)

және Туилас (Тулас) тайпалары ..........................................................88

Тумат (Тұмат) тайпасы ........................................................................89

Булуғачин (Бұлағашын) және

Карамучин (Керемүшін) тайпалары ...................................................90

Урасут (Ұрасұт), Танлакут (Танлақұт)

және Кустамай (Күстемай) тайпалары ...............................................90

Орман урийаңқаттар (Орман ұраңқайлар) тайпасы .........................91

Қурқан (Құрқан) тайпасы ....................................................................94

Суқайут (Сақайыт) тайпасы ................................................................94

Өздерінің жеке басшылары мен көсемдері

болған түркі тайпалары жайлы ...........................................................94

Кирайит (Керейт) тайпасы ..................................................................95

Олардың жағдайларының баяны ........................................................96

Чурқин (Шұрқын) тайпасы..................................................................97

454


Туңқайит (Түңқайыт) тайпасы.............................................................98

Сақийат (Сақайыт) тайпасы ................................................................98

Тубаут (Тубауыт) тайпасы ...................................................................98

Албат тайпасы ......................................................................................98

Унгут (Үңгіт) тайпасы .......................................................................101

Таңқут (Таңғұт) тайпасы ...................................................................102

Уйғур (Ұйғыр) қауымы ......................................................................105

Бекрин (Бекірін) тайпасы ...................................................................107

Қирқиз (Қырғыз) қауымы ..................................................................109

Қарлуқ (Қарлық) тайпасы ..................................................................111

Қипчақ (Қыпшақ) тайпасы ................................................................111

Көне заманнан атауы мұғул болған түркі

тайпалары жайлы деректер ...............................................................112

Мұғул-дүрліккен, мұғул-нируун аталатын тайпалар ......................112

Мұғул-дүрліккен аталатын тайпалар ................................................114

Урйаңқат (Ұраңқай) тайпасы .............................................................121

Қунқират (Қоңырат) қауымы ............................................................124

Бірінші ұл – Шұрлық мерген .............................................................126

Екінші ұлы – Құбай шері ...................................................................127

455

ШЫҢҒЫЗ ХАН


Икирас (Екерес) руы ..........................................................................127

Улқунут (Олқұнұт) тайпасы ..............................................................127

Үшінші ұл – Тұсбодау ........................................................................128

Қаранут (Қаранұт) руы ......................................................................128

Куңлийут (Күңлеуіт) руы ...................................................................129

Урунаут (Ұрнауыт) қауымы ...............................................................129

Ұрнауыттың бірінші ұлы – Қоңқатан ...............................................130

Ұрнауыттың екінші ұлы – Арулат .....................................................131

Ұрнауыттың үшінші ұлы – Ұрнауыт Келеңгіт ................................132

Хушин (Үйсін) тайпасы .................................................................132

Сулдус (Сұлдұс) тайпасы ...................................................................133

Илдуркин (Елдүркін) руы ..................................................................136

Байаут (Баяуыт) тайпасы....................................................................136

Нируун деп аталатын түркі тайпалары туралы ...............................137

Қатақин (Қатаған) тайпасы ................................................................138

Салжиут (Салжуыт) тайпасы ............................................................138

Тайчуит (Тайжуыт) тайпасы ..............................................................138

Хуртиган (Үртіген) және Сичиут (Сижуыт) тайпалары ......................142

456


Бірінші тармақ – Үртіген руы ...........................................................142

Екінші тармақ – Сижуыт руы ...........................................................142

Чинас (Шинас) тайпасы .....................................................................143

Нуйақин (Нұяқын), Уруут (Ұрұт) және

Маңқут (Маңғыт) тайпалары ............................................................144

Дурбан (Дүрбен) тайпасы ..................................................................144

Баарин (Барын) тайпасы ....................................................................144

Барулас (Барлас) тайпасы ..................................................................145

Хадаркин (Хадаркін) тайпасы ...........................................................145

Журйат (Жүрият) тайпасы ................................................................146

Будат (Бұдат) тайпасы ..........................................................................147

Дуқұлат (Дұқұлат) тайпасы ...............................................................147

Бисут (Бисүт) тайпасы .......................................................................147

Сукан руы ............................................................................................148

Қиңқийат (Қиңқият) руы ...................................................................148

Шыңғыз ханның ата-балалары туралы дастан ................................149

Дубун Баян және оның әйелі Алан Қуаның дастаны ......................152

Дубун Баян мен оның әйелі Алан Қуаның бейнесі,

олардың ұлдарының тармақтары жайлы ..........................................157

457

ШЫҢҒЫЗ ХАН


Алан Қуа және оның күйеуі дүниеден өткен соң туылған

үш ұлы туралы дастан ........................................................................158

Алан Қуаның жоғарыда аталған үш ұлынан тарайтын

тармақтардың жағдайы туралы деректер .........................................162

Бодонжар хан жайлы дастан, оның әйелдері мен балалары

туралы, олардың шығу тегі жайлы деректер баяны ........................163

Бодонжар мен оның әйелдері, балаларының тармақтары ..............164

Будунчар (Бодонжар) ханның немересі,

Бұқаның ұлы Дутум Манин, оның әйелі

Нумулун және балаларының ұрпақтары жайлы дастан .................165

Дутум Манин мен оның әйелі Нумулунның ұлдарынан

тараған тармақтар шежіресі ..............................................................169

Дутум Маниннің ұлы Қайду хан және оның

балалары жайлы дастан .....................................................................169

Қайду хан мен оның әйелінің және олардың ұлдарынан

тарайтын тармақтардың баяны .........................................................174

Қайду ханның ұлы Байсыңқұрдың өмірлік

салты жайлы дастан және оның ұлдарының

тармақтары мен шыққан тегі ............................................................176

Түмбине хан жайлы дастан ...............................................................176

Олар (туу тұрғысынан) үлкендер болып табылатын

және бір анадан туғандар ...................................................................178

Олар (туу тұрғысынан) кіші болып табылатын

және басқа анадан туғандар ...............................................................179

458


Түмбине ханның ұлы Қабыл хан туралы дастан .............................181

Қабыл ханның ұлы Бартан баһадүр жайлы дастан .........................183

Бартан баһадүрдің ұлы Жесугей баһадүр

жайлы дастан ......................................................................................188

Жесугейдің соғыстары мен шайқастары

туралы хикаялар .................................................................................193

Жесугей баһадүрдің және оның әйелі мен

ұлдарының тармақтарының суреттелуі ............................................194

Шыңғыз ханның шығу тегін баяндау,

оның әйелдері мен ұлдары, қыздары мен күйеу

балалары жайлы (мәліметтерді) толықтай

баяндау мен түсініктеме беру. Сондай-ақ оның

(Шыңғыз ханның) бейнесі мен ұрпағынан тараған

тармақтардың шежіресі .....................................................................195

ШЫҢҒЫЗ ХАННЫҢ ТАРИХЫ .......................................................199

Шыңғыз ханның әйелдері мен оның ұлдары

туралы баяндау ...................................................................................207

Бірінші әйелі .......................................................................................207

(Шыңғыз ханның) екінші әйелі .........................................................211

(Шыңғыз ханның) үшінші әйелі .......................................................212

(Шыңғыз ханның) төртінші әйелі .....................................................212

(Шыңғыз ханның) бесінші әйелі .......................................................212

459

ШЫҢҒЫЗ ХАН


Шыңғыз хан мен Әмір Темірдің ата-бабасының

аталас туыс екендігі туралы тарих ...................................................214

Дулат руының шығу тегі ...................................................................226

Олар (тулуы тұрғысынан) үлкендер болып

табылатын және бір анадан туғандар ...............................................226

Олар (тулуы тұрғысынан) кіші болып табылатын

және басқа анадан туғандар ..............................................................227

Шыңғыз хан Отырар қаласын қиратып тастады деген

деректің шындыққа жанаспайтындығы туралы ..............................263

Қорытынды .........................................................................................265

ҚОСЫМШАЛАР ................................................................................307

Ақтан сопы Құтбтың «Біздің тарих» атты кітабынан үзінді ..........308

Йафастың (Әбілжа ханның) ең үлкен ұлы Түрк

атамыздың шежіре тарихы ................................................................308

Сәбилерге ат қою үрдісі .....................................................................310

Жалайыр атамыз бен Арғунға ат қойылуының тарихы ...................314

Көкжалдың «Жалайыр» деген лақап атқа ие болу тарихы ..............317

Ұлы көштің басталуы .........................................................................319

Қазақтың түп атасы ............................................................................333

Түркілер мен түркілердің мұғул деген тармағынан

шыққан Шыңғыз ханның тарихының

бұрмалануы туралы басты деректер .................................................343

460

«Моңғол» деген жасанды сөздің пайда болуына себеп болған,

солардың қатарында парсы тілінде жазылған көне жазбаларды

қате оқу, қате транскрипция жасаудың салдарынан орын алған

қателіктер жайлы және түркі сөздерінің парсы әріптері арқылы

жазылуының ерекшеліктерінің түсініктемесі .................................359

Бұржылар сферасы (шеңбері, өрісі, қамтитын ортасы) туралы ....366

Мүшел жылдарының атаулары мен кестесі ....................................368

Араб күнтізбесіндегі айлар ...............................................................369

«Жамиғ ат-тауарих» кітабында келген түркі-мұғулша

сөздерінің түсіндірме сөздігі .............................................................371

Арнайы сөздіктің құрамы және оны қолдануға

қатысты қысқаша нұсқаулық .............................................................372

Арнайы сөздік .....................................................................................373

Пайдаланған кітаптар тізімі ..............................................................412

Адам есімдерінің көрсеткіші .............................................................414

Тайпалар мен халықтар атауларының көрсеткіші ...............................433

Географиялық атаулардың көрсеткіші ...............................................441

МАЗМҰНЫ ........................................................................................452

461

Исақұлов Ержан Бекбауұлы

1953 жылдың 15 маусымында Оңтүстік

Қазақстан облысының Төлеби ауданына

қарасты «Кеңесарық» (Қарасора) елді

мекенінде дүниеге келген. 1974 жылы

Алматы қаласындағы Қазақ политехникалық

институттың металлургия факультетін

бітірген.

1974-1976 жылдары «Қазақалтын»

тау-кен байыту комбинаты мен Шымкент

қорғасын зауытында шебер болып жұмыс

атқарған.

1977-2007 жылдар аралығында Қазақ

ССР-нің Мемлекеттік қауіпсіздік Комитеті

мен Қазақстан Республикасының Ұлттық қауіпсіздік Комитетінде (одан

әрі-ҰҚК) әскери қызметте болған.

1995-2001 жылдары Ақмола облысы бойынша ҰҚК-і және Астана

қаласы бойынша ҰҚК-і Департаменттерінің бастығы болған.

Сол жылдары Қазақстан Республикасының мемлекеттік органдары

мен басқару билігін Алматыдан Астанаға көшірілуін қамтамасыз еткен.

1998 жылы 11 шілдеде Президенттің жарлығымен генерал-майор деген

жоғарғы әскери шең алған.

2001-2007 жылдар аралығында Қазақстан Республикасының Ұлттық

қауіпсіздік Комитетінің төрағасының кадр жөніндегі орынбасары қызметін

атқарған.

2007-2011 жылдары Қазақстан Республикасы Парламентінің IV-ші

шақырылымындағы Мәжіліс депутаты болған.

2011-2013 жылдары Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігінің

Бас әскери барлау басқармасының командирінің орынбасары қызметін

атқарған.

Исақұлов Е.Б. Төлеби ауданынан шыққан тұңғыш генерал (1998 жыл).

Ол Төлеби ауданының (2003 жыл) және Түркістан қаласының (2011 жыл)

құрметті азаматы. «Даңқ» (2005 жыл) жоғарғы әскери орденімен, 21

медалмен және «Ұлттық қауіпсіздік Комитетінің құрметті қызметкері»

(1999 жыл), «Әскери барлауға сіңірген ерең еңбегі үшін» (2011 жыл)

белгілерімен марапатталған.

Саясат ғылымдарының докторы, 3 монографияның, 3 оқу құралы мен

40-тан астам ғылыми жұмыстың авторы.

462

Оразбай Зәріпбай Жұманұлы

1956 жылдың 20 ақпанында Ташкент

обылысының Қарасу ауданында дүниеге

келген. Ұлты – қазақ. Ташкенттегі және

Алматыдағы жоғарғы діни оқу орындарында

білім алған, араб, фарсы, шағатай

тілдерінің маманы.

Алғашында Жамбыл облысында өкіл

имам болған, одан кейін он жыл бойы

Қазығұрт ауданның бас имамы болған,

2013 жылдан бері Қазақстан Мұсылмандары

Діни Басқармасының Ғұламалар

Кеңесінің мүшесі, Мұхтар Әуезов атындағы

Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік

университеті Түркітану ғылыми-зертттеу

институтының аға ғылми қызметкері.

Зәріпбай Оразбай – «Құран кәрім» мағыналарының қазақ тіліне

аудармасы мен тәпсірі» атты кітаптың авторы. Бекасыл Биболатұлының

«Зикзал», Мұхаммед Шымыр Алты бармақтың «Алты бармақ» (Далаилнүбүууа),

Шәді Жәңгірұлының «Назм Сияр шәріп», атты шағатай тілінде

жазылған аса құнды кітаптарын, түркілер тарихының энциклопедиясы

атанып, дүние жүзінің тарихшылары мойындаған Рашид ад-дин

Хамаданидің «Тарихтар жинағы» («Жамиғ ат-тауарих») мен Шараф

Ад-Дин Әли Йаздидің «Зафар намасы» және Фазлуллах ибн Рузбихан

Исфаханидің «Михман нама-и Бұхара» деген парсы тіліндегі еңбектерін

тұңғыш рет қазақшаға аударған аудармашы және ғалым.

463

ШЫҢҒЫЗ ХАН.

Ержан Исақұлов

Зәріпбай Оразбай.

Компьютерде терген – Әлия Байзақова

Корректор – Кәдірбек Құныпияұлы

464

хан книга Е

Transform your PDFs into Flipbooks and boost your revenue!

Delete template?

Save as template ?