Oblicza_epok_3.2

Język polski 

Oblicza Epok 

PODRĘCZNIK ● lICEUM I TECHNIKUM ● zakres podstawowy i rozszerzony 

nowa 

edycja 

3.2

. 

Spis treści 

Jak korzystać z podręcznika 8 

R 

R 

DWUDZIESTOLECIE MIĘDZYWOJENNE 9 

1. Nowa rzeczywistość po Wielkiej Wojnie 10 

Jose Ortega y Gasset, Bunt mas 11 

2. Skamandryci wobec tradycji 14 

Julian Tuwim, Do krytyków 15 

Jan Lechoń, Herostrates 16 

3. Motywy romantyczne w poezji skamandrytów 18 

Kazimierz Wierzyński, [Tyś jest jak dzień wiosenny…] 18 

Stanisław Baliński, O tamtej 20 

4. Tęsknota za młodzieńczą miłością 21 

Julian Tuwim, Przy okrągłym stole 22 

5. Poezja zaangażowana 24 

Antoni Słonimski, Na śmierć prezydenta Narutowicza25 

Julian Tuwim, Pogrzeb prezydenta Narutowicza 27 

6. Mit, poezja, muzyka 29 

Jarosław Iwaszkiewicz, Źródło Aretuzy 30 

INFOGRAFIKA: POECI SKAMANDRA 32 

7. Poezja kobiet 34 

Maria Pawlikowska-Jasnorzewska, Miłość 35 

Maria Pawlikowska-Jasnorzewska, Nike 35 

Maria Pawlikowska-Jasnorzewska, Listy 35 

Maria Pawlikowska-Jasnorzewska, La précieuse 35 

Anna Świrszczyńska, Rozczarowana i szczęśliwa 37 

8. Everyman w onirycznym świecie 38 

Franz Kafka, Proces 39 

9. Świat jako więzienie 43 


10. Nowoczesna parabola 47 


11. Awangardowy zachwyt nad cywilizacją 51 

Tadeusz Peiper, Miasto. Masa. Maszyna 52 

Tadeusz Peiper, Miasto 54 

12. Ciało w poezji 56 

Tadeusz Peiper, Noga 57 

Halina Poświatowska, Lustro 60 

13. Awangardowy krajobraz 62 

Julian Przyboś, Gmachy 63 

Julian Przyboś, Z Tatr 64 

Jerzy Harasymowicz, W górach 65 

3

R 

14. Granica – dyskusja z determinizmem 67 

Zofia Nałkowska, Granica 68 

15. Problematyka moralna w Granicy 71 


16. Kobiecy punkt widzenia 79 


Agnieszka Osiecka, Na zakręcie 79 

17. Starość i śmierć w prozie międzywojnia 81 

Maria Dąbrowska Noce i dnie 82 


18. Noce i dnie – wielka saga filmowa 85 

19. Czas i narracja w Cudzoziemce 87 

Maria Kuncewiczowa, Cudzoziemka 88 

20. Kształt powieści psychologicznej 91 


21. Intencja komunikacyjna wypowiedzi 95 


22. Czym jest groteska? 99 

Wolfgang Kayser, Próba określenia istoty groteskowości 99 

23. Teatr absurdu 103 

Stanisław Ignacy Witkiewicz, Szewcy 105 

24. Mechanizmy rewolucji 108 


25. Katastroficzna wizja przyszłości 113 


26. Dialog z młodopolską tradycją 118 


27. Obraz nowoczesnego miasta 123 

Bruno Schulz, Ulica Krokodyli 124 

28. Mityzacja kobiety w Ptakach 128 

Bruno Schulz, Ptaki 129 

29. Obraz ojca w opowiadaniu Schulza 133 

Bruno Schulz, Noc wielkiego sezonu 133 

30. Surrealizm w kinie 136 

31. Awangardowa nowoczesność 138 

Artur Sandauer, Rzeczywistość zdegradowana 138 

32. Groteska w Ferdydurke 142 

Witold Gombrowicz, Ferdydurke 144 

33. Gombrowiczowski romans z ciałem 147 


INFOGRAFIKA: awangarda w sztuce i literaturze 

międzywojennej 152 

4

. 

R 

34. Przemoc symboliczna w Ferdydurke 154 


35. Nowe pojęcie męskości 158 


36. Katastrofizm w poezji 162 

Józef Czechowicz, legenda 163 

Józef Czechowicz, żal 165 

37. Poetyckie obrazy śmierci i przemijania 167 

Józef Czechowicz, ballada z tamtej strony 168 

Józef Baran, Fotografia szkolna 170 

38. Mistrz i Małgorzata – sens powieści w powieści 171 

Michaił Bułhakow, Mistrz i Małgorzata 172 

39. Powieść o ludzkiej słabości 177 


40. Miejsce zła w świecie 181 


41. Kobieta i jej cierpienie 184 


Powtórzenie wiedzy o dwudziestoleciu międzywojennym, cz. 2 188 

Test z wiedzy o dwudziestoleciu międzywojennym, cz. 2 190 

Tworzenie własnego tekstu. Notatka syntetyzująca 200 

Tworzenie własnego tekstu Wypowiedź argumentacyjna 204 

WOJNA I OKUPACJA W LITERATURZE 207 

42. Inna wojna 208 

Jerzy Święch, Wojny a „projekt nowoczesności” 211 

43. Skąd zło? 214 

Erich Fromm, Ucieczka od wolności 215 

Jan Paweł II, Pamięć i tożsamość 217 

44. Portret nazisty 219 

Kazimierz Moczarski, Rozmowy z katem 220 

45. Walka przegranych 224 

Antoni Słonimski, Alarm 225 

Stanisław Baliński, Polska Podziemna 227 

46. Historia człowieka – historia wojen 229 

Leopold Staff, Pierwsza przechadzka 230 

Władysław Broniewski, Rozmowa z Historią 232 

47. Partyzanci w poezji 234 

Stanisław Baliński, Polskie lasy 235 

Stanisław Grochowiak, Leśni 236 

48. Obóz – fabryka śmierci 238 

Tadeusz Borowski, Ludzie, którzy szli 239 

Tadeusz Borowski, Proszę państwa do gazu 241 

5

R 

R 

49. Człowiek zlagrowany 244 


50. Przemoc w języku 248 


51. Heroizm w nieludzkim świecie 251 

Jan Józef Szczepański, Święty 252 

52. Głos pokolenia wojennego 255 

Krzysztof Kamil Baczyński, Pokolenie 256 

Krystyna Krahelska, Hej, chłopcy, bagnet na broń!... 259 

53. Poetyckie świadectwa wojny 261 

Krzysztof Kamil Baczyński, Ten czas 262 

Krzysztof Kamil Baczyński, Byłeś jak wielkie, stare drzewo… 263 

54. Miłość w cieniu apokalipsy 265 

Krzysztof Kamil Baczyński, Biała magia 266 

Krzysztof Kamil Baczyński, Niebo złote ci otworzę... 267 

55. Historiozofia czasów wojny 269 

Tadeusz Gajcy, Droga tajemnic 270 

Tadeusz Gajcy, Epitafium 271 

56. Los wojennej emigracji 273 

Kazimierz Wierzyński, Wróć nas do kraju 274 

Kazimierz Wierzyński, Ktokolwiek jesteś bez ojczyzny 275 

57. Codzienność w getcie 276 

Hanna Krall, Zdążyć przed Panem Bogiem 278 

Etgar Keret, Dżem 281 

58. Getto warszawskie walczy 284 


59. Ciężar okupacyjnej pamięci 287 


60. Moralność świadka historii 291 

Czesław Miłosz, Campo di Fiori 292 

Czesław Miłosz, Biedny chrześcijanin patrzy na getto 295 

61. Zagłada – oczami świadków 297 

Władysław Szpilman, Pianista 297 

62. Ciężar wojennych wspomnień 301 

Irit Amiel, Pożegnanie mojej martwej klasy 302 

63. Pamięć o powstaniu warszawskim 305 

Anna Świrszczyńska, Budując barykadę 306 

Miron Białoszewski, Pamiętnik z powstania warszawskiego 309 

6

R 

R 

64. Współczesna polszczyzna kolokwialna 311 

Jerzy Bartmiński, Styl potoczny – centrum systemu stylowego 

języka 311 

65. Powstanie warszawskie w eseju 314 

Jarosław Marek Rymkiewicz, Kinderszenen 315 

66. Powstanie warszawskie w filmie 319 

67. Poetycka rekonstrukcja wartości 322 

Tadeusz Różewicz, Lament 323 

Tadeusz Różewicz, Ocalony 325 

68. Okupacja sowiecka na Kresach 327 

Józef Mackiewicz, Droga donikąd 328 

69. Los polskich jeńców wojennych 333 

Józef Czapski, Na nieludzkiej ziemi 334 

70. Świadectwo rzeczywistości łagrowej 338 

Gustaw Herling-Grudziński, Inny świat. Zapiski sowieckie 339 

71 Miłość w „innym świecie” 343 


72. Heroizm w łagrze 347 


73. Czy można ocalić wartości? 351 

Tadeusz Borowski, U nas w Auschwitzu 351 


74. Kryzys Europy 355 

Jerzy Stempowski, Esej dla Kassandry 356 

75. Przeciw wojnie 360 

Anna Kamieńska, Do przyjaciół 360 

Lao Che, Wojenka 362 

Powtórzenie wiedzy o wojnie i okupacji w literaturze 365 

Test z wiedzy o wojnie i okupacji w literaturze 367 

Tworzenie własnego tekstu. Notatka syntetyzująca 379 

Tworzenie własnego tekstu. Wypowiedź ustna 382 

Indeks pojęć 385 

Indeks osób 388 

Źródła ilustracji i fotografii 390 

1. 

2. 

R 

OBJAŚNIENIE OZNACZEŃ 

Lekcje literacko-kulturowe 

Lekcje językowe 

Treści z zakresu rozszerzonego 

Treści o charakterze powtórzeniowym 

7

Teatr im. Stanisława Ignacego Witkiewicza, Zakopane 

Patronem zakopiańskiego teatru jest wszechstronny twórca – 

dramatopisarz, powieściopisarz, malarz, fotografik – zaliczany do 

międzywojennej awangardy, a jednocześnie związany z Zakopanem. 

Dwudziestolecie 

międzywojenne

Poeci skamandra 

Zdjęcie specjalne Karola Pęcherskiego, od lewej: Jan Lechoń, Julian Tuwim, Kazimierz Wierzyński, Jarosław 

Iwaszkiewicz, Antoni Słonimski – „wielka piątka” Skamandra 

Twórcy grupy poetyckiej Skamander (1918–1939) stali się legendą dwudziestolecia międzywojennego i ulubieńcami 

publiczności literackiej. Za swojego artystycznego patrona uznali Leopolda Staffa. Poezja skamandrytów była bliska 

codzienności, teraźniejszości. Skamandryci często używali języka potocznego, cenili witalizm, konkretność. 

Odrzucali młodopolską postawę twórcy, by tworzyć poezję z perspektywy zwykłego człowieka, uczestnika wydarzeń. 

Tuwim spędził młodość w wieloetnicznej Łodzi, tam odebrał 

solidne wykształcenie średnie, nauczył się łaciny i… esperanto. 

Częstym tematem jego wierszy jest miasto,a także życie 

w małym miasteczku (np. Przy okrągłym stole). 

Stanisław Ignacy Witkiewicz, Portret Juliana Tuwima, 1929, 

Muzeum Literatury, Warszawa 

Maja Berezowska, Na pięterku, 

Muzeum Literatury, Warszawa 

Karykatura przedstawia 

skamandrytów „na pięterku” ich 

ulubionej kawiarni Ziemiańska. 

Na ten poetycki Parnas wspina się 

nieśmiało wielbicielka skamandrytów. 

Jeszcze nie wie, że idealizowani przez 

nią poeci bynajmniej nie mają urody 

Apollina... 

Okładka tomu poezji Juliana Tuwima 

Czyhanie na Boga, 1918 

Debiutancki tomik Tuwima wywołał 

entuzjazm czytelników i krytyków 

literackich. Poeta głosił 

w nim radosną pochwałę życia, 

tematem poezji uczynił zwyczajne 

ludzkie sprawy. 

32

Roman Kramsztyk, Portret Jana Lechonia, 1919, Muzeum Narodowe, Warszawa 

Malarz przedstawił Lechonia z pewną dozą ironii – zarówno jako dandysa- 

-celebrytę, jak i uduchowionego poetę. Rzeczywiście, autor Herostratesa był 

ze wszystkich skamandrytów najbliższy tradycji romantycznej, z którą wchodził 

w artystyczny dialog (np. tomik Czerwone i czarne). 

Józef Tom, plakat teatru Qui Pro Quo, 1919, Muzeum Plakatu w Wilanowie, Warszawa 

Teksty piosenek i skeczy do tego najsłynniejszego teatru rewiowego i kabaretu okresu 

międzywojennego pisali Tuwim, Lechoń i Słonimski. Śpiewane w Qui Pro Quo piosenki 

do słów Tuwima, m.in. Miłość ci wszystko wybaczy, Na pierwszy znak, Co nam zostało 

z tych lat, weszły do kanonu polskiej muzyki popularnej. 

Tomik Wierzyńskiego, poświęcony 

sportowi, został nagrodzony złotym 

medalem na IX Igrzyskach Olimpijskich 

w Amsterdamie w 1928 r. Autor, twórca 

wierszy utrzymanych w tonacji witalizmu, 

był w młodości bramkarzem drużyny 

piłkarskiej, a później m.in. redaktorem 

„Przeglądu Sportowego”. 

Strona tytułowa tomu poezji Kazimierza 

Wierzyńskiego Laur olimpijski, 1927 

„Wiadomości Literackie” – tygodnik redagowany przez Mieczysława 

Grydzewskiego, najpopularniejsze czasopismo społeczno-kulturalne 

międzywojnia – to nieoficjalny organ skamandrytów. 

Nagłówek „Wiadomości Literackich” 

Praca z infografiką 

? Przyjrzyj się zdjęciom poetów i ich karykaturom. Jakie cechy świata poetyckiego 

uchwyciły? 

? Między powagą a żartem – opisz rolę kabaretów w dwudziestoleciu wojennym. 

33

7 Poezja kobiet 

POCAŁUNKI 

JESTEM BABA 

XIX XX XXI 

wyd. 1975 r. 

wyd. 1926 r. 

Ze skamandrytami była związana jedna z najwybiniejszych 

poetek dwudziestolecia międzywojennego 

– Maria Pawlikowska-Jasnorzewska. Ówczesna 

krytyka literacka nazywała ją „polską Safoną” (patrz: 

lekcja 17. w pierwszej części podręcznika dla klasy 1), 

akcentując i mistrzostwo, i kobiece rysy poetyckich miniatur 

tworzonych przez artystkę. 

U ŹRÓDEŁ TEKSTÓW 

Przywołane w lekcji teksty pochodzą ze zbioru Pocałunki, 

opublikowanego w 1926 r. Ich forma wersyfikacyjna 

nawiązuje do średniowiecznego wiersza zdaniowo-rymowego 

– wersy stanowią zamknięte całości składniowe 

i zazwyczaj się ze sobą rymują. Poetka umiała zmieścić 

w krótkich czterowersowych wierszach sensy wydobyte 

z ulotnych chwil, drobnych przeżyć i błahych na pozór 

wydarzeń. Ta twórczość ma też rys autobiograficzny. Artystka 

długo poszukiwała szczęścia w miłości. Dwa jej 

małżeństwa okazały się nieudane, dopiero trzeci mąż dał 

jej poczucie spełnienia. Wiersz Anny Świrszczyńskiej, 

powstały pół wieku po Pocałunkach Pawlikowskiej-Jasnorzewskiej, 

pochodzi z tomu Jestem baba (1975). Jego tytuł 

w sposób ironiczny odnosi się do powszechnego w polszczyźnie, 

kolokwialnego określenia kobiety. 

FORMA GATUNKOWA 

Miniatury Pawlikowskiej-Jasnorzewskiej można uznać 

za epigramaty. W starożytnej Grecji tego typu utwory 

– zwięzłe, wyraziste i dążące do puenty – wykuwano 

na kamieniach nagrobnych lub pomnikach. Podobne 

cechy mają renesansowe fraszki Jana Kochanowskiego. 

Krótkie wiersze o skondensowanej treści pisali też polscy 

romantycy – Adam Mickiewicz (np. Polały się łzy..., 

patrz: lekcja 46. w pierwszej części podręcznika dla 

klasy 2), Juliusz Słowacki, Zygmunt Krasiński. Mimo 

niewielkich rozmiarów epigramat może poruszać różnorodną 

tematykę i operować całą gamą nastrojów. 

Wiersze poetki przypominają także japońskie haiku, 

czyli krótkie testy poetyckie, które w subtelny, minimalistyczny 

i kameralny sposób wyrażają głębokie treści 

– egzystencjalne i filozoficzne. 

KONTEKST LITERACKI 

Choć kobiety w Polsce zajmowały się pisarstwem już 

w czasach baroku, to pierwsze znaczące utwory kobiece 

powstały dopiero w czasach pozytywizmu – co ma 

związek z głoszonym wówczas hasłem emancypacji. 

Wykształcone szlachcianki swoją twórczością angażowały 

się w realizację programu epoki, np. Eliza Orzeszkowa 

i Maria Konopnicka. W okresie Młodej Polski nastąpiła 

eksplozja poezji lirycznej, tworzonej także przez kobiety, 

m.in. Bronisławę Ostrowską i Kazimierę Zawistowską. 

Do grona najwybitniejszych poetek dwudziestolecia 

międzywojennego zalicza się oprócz Pawlikowskiej-Jasnorzewskiej 

również Kazimierę Iłakowiczównę. Po II 

wojnie światowej jedną z najwybitniejszych poetek stała 

się Anna Świrszczyńska. 

O twórcy 

MARIA PAWLIKOWSKA-JASNORZEWSKA (1891– 

1945) – poetka i dramatopisarka. Pochodziła z artystycznej 

rodziny – była córką malarza Wojciecha Kossaka, 

siostrą pisarki satyrycznej Magdaleny Samozwaniec, 

siostrą stryjeczną powieściopisarki i publicystki Zofii Kossak-Szczuckiej. 

Debiutowała w 1922 r. zbiorem Niebieskie 

migdały. Oprócz Pocałunków wydała m.in. Różową magię 

(1924) i Krystalizacje (1937). Jej dramaty były wystawiane 

w teatrach – Egipska pszenica w 1932 r., a Zalotnicy niebiescy 

w 1933 r. Ostatnie sześć lat życia spędziła na emigracji 

w Anglii. Ze względu na tematykę utworów i związki 

towarzyskie (Tuwim dedykował jej kilka wierszy) artystkę 

wiąże się z kręgiem Skamandra. 

34

7. Poezja kobiet 

Maria Pawlikowska-Jasnorzewska 

Miłość 

Nie widziałam cię już od miesiąca. 

I nic. Jestem może bledsza, 

trochę śpiąca, trochę bardziej milcząca, 

lecz widać można żyć bez powietrza! 

Nike 

Ty jesteś jak paryska Nike z Samotraki, 

o miłości nieuciszona! 

Choć zabita, lecz biegniesz z zapałem jednakim, 

wyciągając odcięte ramiona... 

Listy 

Do pieca, miłosny zeszycie! 

Do pieca, listy – stos cały! 

A żeście z ognia powstały, 

więc w ogień się obrócicie! 

La précieuse 1 

Widzę cię, w futro wtuloną, 

wahającą się nad małą kałużą 

z chińskim pieskiem pod pachą, z parasolem i z różą… 

I jakżeż ty zrobisz krok w nieskończoność? 

1 la précieuse (fr., czytaj: presjez) – wykwintnisia, salonowa dama. 

Nike z Samotraki, marmurowa 

rzeźba grecka z początku II w. p.n.e., 

Luwr, Paryż 

35

dwudziestolecie międzywojenne 

ANALIZA I INTERPRETACJA 

Miłość: 

1. Zinterpretuj sformułowanie „i nic” w kontekście 

całego tekstu. Weź pod uwagę związek logiczny między 

sensami wypowiedzeń zawartych w 2. i 3. wersie. 

2. W jakim celu poetka użyła słów może i trochę? 

3. Jak sądzisz, do którego związku frazeologicznego 

z wyrazem powietrze nawiązała poetka w puencie 

wiersza? Odpowiedź uzasadnij. 

4. Czy wypowiedź stanowiąca treść utworu mogłaby 

się pojawić w rzeczywistej rozmowie kobiety 

z mężczyzną, czy jest tylko monologiem prowadzonym 

w myślach? Uzasadnij swoje zdanie. 

Nike: 

5. Jakie cechy miłości wydobywa porównanie zawarte 

w 1. wersie? 

6. Jak rozumiesz wyrażenie „miłość nieuciszona”? 

7. Zinterpretuj dwa ostatnie wersy. Na czym polega 

paradoksalny sens tego fragmentu? Czego dotyczy? 

8. O jakich uczuciach mówi poetka w puencie wiersza? 

Listy: 

9. Znajdź w tekście wykrzyknienia. Określ cel ich 

użycia, uwzględniając adresata wypowiedzi. 

10. Do którego ze znaczeń słownikowych wyrazu ogień 

nawiązała poetka w 3. wersie? Jak to wpływa na 

sens utworu? 

11. Zinterpretuj sens aluzji biblijnej zawartej w dwóch 

ostatnich wersach. Jakie sensy wydobywa to 

nawiązanie? 

12. Czy palenie listów jest tylko pustym gestem, czy 

ma jakieś znaczenie? Weź pod uwagę sytuację 

egzystencjalną, w jakiej znajduje się, Twoim 

zdaniem, osoba mówiąca w wierszu. 

La précieuse: 

13. Jakie znaczenia symboliczne wnoszą do utworu 

atrybuty kobiety opisanej przez poetkę: futro, 

chiński piesek, parasol i róża? 

Pojęcia kluczowE 

14. Jak odbierasz opis wahania bohaterki przed przekroczeniem kałuży – to żart z problematyki egzystencjalnej 

czy próba wydobycia filozoficznego sensu z banalnej sytuacji? Uzasadnij swoje zdanie. 

15. Zinterpretuj wyrażenie „krok w nieskończoność” z puenty utworu. Jaką sytuację egzystencjalną można 

określić w ten sposób? 

WARTOŚCI I POSTAWY 

16. Czy mężczyzna i kobieta przeżywają miłość tak samo? Odpowiedź uzasadnij. 

ALUZJA LITERACKA – nawiązanie do innego 

utworu literackiego; aluzja może być mniej lub 

bardziej wyraźna, w zależności od intencji nawiązania 

i jego wyobrażonego odbiorcy; jest ukryta wtedy, gdy 

jej sens ma dotrzeć tylko do wybranych czytelników. 

Nawiązania do innego utworu mogą mieć różny 

zakres i dotyczyć: tytułu innego tekstu, wybranych 

motywów lub elementów świata przedstawionego 

albo całości świata tego tekstu, jego stylistyki 

i kształtu wersyfikacyjnego. Aluzja literacka jest 

zawsze przejawem odniesienia utworu do tradycji 

literackiej – w postaci kontynuacji, pogłębienia, ale 

także krytyki, a nawet negacji. 

ELIPSA – celowe pominięcie w zdaniu lub 

wyrażeniu jakiegoś składnika, często orzeczenia. 

Powoduje kondensację wypowiedzi i aktywizuje 

odbiorcę, który na podstawie kontekstu sam 

musi uzupełnić brakujące słowa i odczytać 

znaczenie wypowiedzi. 

PARADOKS – (gr. parádoksos – ‘nieoczekiwany, 

nieprawdopodobny’) – sformułowanie sprzeczne 

wewnętrznie, zwykle oparte na kontraście, niezgodne 

z powszechnie obowiązującymi przekonaniami, 

ale zawierające odkrywczą prawdę lub myśl, np. 

„błogosławieni, którzy się smucą, albowiem oni 

będą pocieszeni”. 

WYKLUCZANIE SIĘ – związek logiczny między 

sensami zdań, które nie mogą być jednocześnie 

prawdziwe. 

WYKRZYKNIENIE (eksklamacja) – zdanie 

wykrzyknikowe lub odpowiadający mu równoważnik 

zdania, służące wyrażeniu stosunku emocjonalnego; 

często ma postać apostrofy (zwrotu do adresata), 

zwykle jest zakończone wykrzyknikiem. 

36

7. Poezja kobiet 

Śniadanie u Tiffaniego, reż. Blake Edwards, 1961 

Audrey Hepburn (czytaj: odri hepbern) – grająca w filmie 

Edwardsa główną rolę kobiecą – jest uważana za symbol 

delikatności i wdzięku. 

Anna Świrszczyńska 

Rozczarowana 

i szczęśliwa 

Przede mną idzie mężczyzna. 

Cienki w biodrach, wysmukły 

jak dym z komina. 

Idzie niosąc w sobie 

[5] swoje męskie myśli, których nie znam, 

tajemnicę – można by rzec – 

męskości. 

Odwrócił się. 

To przecież tylko mój mężczyzna. 

[10] Włożył inny płaszcz, dlatego nie poznałam. 

Znika urok, 

ta twierdza jest już zdobyta. 

Wyciągam ręce, śmieję się, 

rozczarowana i szczęśliwa 

[15] biegnę ku niemu 

jak ku samej sobie. 

ANALIZA I INTERPRETACJA 

1. Scharakteryzuj mężczyznę z dwu pierwszych strof 

wiersza. 

2. Na czym polega opisane w tekście zaskoczenie 

kobiety? 

3. Odpowiedz, dlaczego bohaterka jest rozczarowana, 

a zarazem szczęśliwa? Zinterpretuj w tym celu 

wersy 11.–12. 

4. Jak rozumiesz puentę wiersza (wersy 15.–16.)? 

O twórcy 

ANNA ŚWIRSZCZYŃSKA (1909–1984) – poetka, 

dramatopisarka, autorka powieści, prozy wspomnieniowej 

oraz utworów dla dzieci. Debiutowała w okresie 

dwudziestolecia międzywojennego zbiorem Wiersze 

i proza (1936). Przeżyła powstanie warszawskie (1944) 

– zapisem jej wspomnień z tego okresu jest poetycki 

notatnik Budowałam barykadę (1974). Tematyce wojennej 

poświęciła m.in. także dramat Strzały na ulicy 

Długiej (wyd. 1948). Jako poetka zyskała uznanie krytyków 

m.in. za zbiory Jestem baba (1972), Szczęśliwa 

jak psi ogon (1978), Cierpienie i radość (1985). W swojej 

poezji poszukiwała odpowiednich form językowego 

uchwycenia prawdy o świecie i jego zmienności. Unikała 

wzniosłości, posługiwała się oszczędnym stylem. 

Reprezentowała feministyczny punkt widzenia w przedstawianiu 

kobiecości. 

37

R 

12 Ciało w poezji 

ŻYWE LINIE 

XIX XX XXI 

1924 r. 

Na lekcji poznamy kolejny wiersz Tadeusza Peipera – 

Noga ze zbioru Żywe linie (1924). Jest to przykład innej 

postawy twórczej niż prezentowana w debiutanckim 

tomie poety. Miejsce fascynacji cywilizacją i nowoczesnością 

zajęła w nim stylistyczna kunsztowność, nawiązująca 

do tradycji barokowej. Awangardowy utwór zestawimy 

z tekstem powojennym – Lustrem Haliny Poświatowskiej. 

Kontekst literacki 

Tadeusz Peiper spędził lata I wojny światowej w neutralnej 

Hiszpanii – ważnym ośrodku ówczesnej sztuki 

awangardowej (działali tam m.in. Pablo Picasso, Salvador 

Dalí, Luis Buñuel). Jedną z fascynacji Peipera był 

wtedy gongoryzm, hiszpańska odmiana barokowego 

konceptyzmu (patrz: lekcja 38. w drugiej części podręcznika 

dla klasy 1), którą stworzył Luis de Góngora 

y Argote (czytaj: luiz de gongora i argote; 1561–1627). 

Wiersze zbudowane według zasady gongoryzmu są 

oparte na niecodziennym pomyśle, rozwijanym stopniowo 

za pomocą kunsztownych środków stylistycznych aż 

do zaskakującej puenty. Inspirując się gongoryzmem, 

Peiper podkreślał, że poezja to przede wszystkim 

„tworzenie pięknych zdań”, co dla awangardowego 

poety znaczyło: świeżych, oryginalnych, niezwykłych. 

Nowym typem kompozycji stał się dla Peipera „układ 

rozkwitania”, wychodzący od zagadkowego obrazu, niedopowiedzianego, 

zaledwie zarysowanego, prowadzący 

przez stopniową konkretyzację i osiągający pełną wyrazistość 

w puencie. W artykule Nowe usta (1926) Peiper 

tak wyjaśniał swoją koncepcję: „Poemat rozwijałby się 

jak żywy organizm; jak pąk rozkwitałby przed nami. Już 

pierwszy ustęp zawierałby w sobie wszystko, co nastąpi; 

dalsze byłoby stopniowym rozwijaniem pąkowej zawartości 

pierwszego; w ostatnim ustępie mielibyśmy przed 

sobą kwiat już pełny, rozłożysty”. 

Hugó Scheiber (czytaj: ugo szajber), 

Tancerka, ok. 1920, kolekcja prywatna 

? Jakie elementy kobiecości 

wyeksponował malarz? 

W jaki sposób tego dokonał? 

Zwróć uwagę na kolorystykę obrazu. 

56

12. Ciało w poezji 

R 

Forma gatunkowa 

Noga Peipera stanowi przykład trawestacji, czyli przekształcenia 

utworu o podniosłym stylu i poważnej tematyce. 

Poeta wykorzystał właściwości formy gatunkowej 

hymnu – utworu wyrażającego uczucia i pragnienia określonej 

społeczności. Hymn ma formę zwrotu do adresata, 

którym jest zazwyczaj upersonifikowane pojęcie lub oso- 

ba stojąca w hierarchii wyżej od nadawców wypowiedzi. 

Jego uroczysty nastrój zwykle jest podkreślony odpowiednią 

muzyką. Historia literatury zna hymny państwowe, 

narodowe, wojskowe, religijne, koronacyjne, akademickie, 

a także szkolne. Niekiedy hymnem staje się utwór 

niespełniający ścisłych kryteriów gatunkowych – wystarczy, 

że określona społeczność nada mu taką funkcję. 

Tadeusz Peiper 

Noga 

Ten hymn z jedwabiu ponad okrucieństwem z cukru; 

ta wstęga, która wykwita z miękkich liści trzewika 

i darząc napiwkiem światła tłumne zmarszczki bruku, 

topi ulicę w modlitwie gdy wśród niej światłem zamiga; 

[5] która wieczorowi kładzie na stopy południe białe, 

a jeśli nie jest słońcem, to jedynie dlatego 

że słońce tylko świeci, ale nie umie być kwiatem; 

która, zwołując pacierze wonną ciepłą kredą, 

znika w plisowanym namiocie z krepdeszyny 1 

[10] – a wiatr nurza się w tej sukni niby usta w pucharze – 

znika i żyje dalej? sklepień lśniące pyły 

błogosławią ją? kłamie? lży obrazy moje i wasze? 

spływa na uda jakie? przenosi rozkwitłe srebra 

na rzeźbione wazy o kształcie włoskiego dnia, na biodra? 

[15] wachlarzem lśnień gładzi parę gołębi która rozpiera 

obłok koszuli? i jaka jest jej przystań? ta noga. 

1 krepdeszyna (z franc. crêpe de Chine) – miękka tkanina z jedwabiu naturalnego 

albo sztucznego, używana w przemyśle tekstylnym. 

Analiza 

1. Wydziel w wierszu kolejne metafory przedstawiające kobiecą nogę. W każdym z tych poetyckich obrazów 

wskaż najważniejsze określenia. 

2. Znajdź w tekście nawiązania do topiki religijnej. Określ ich funkcje. 

3. Wymień cechy, które pozwalają uznać wiersz Peipera za hymn. Jakich założeń gatunkowych hymnu awangardowy 

utwór nie spełnia? 

4. Przeanalizuj Nogę jako przykład poematu realizującego zasadę „układu rozkwitania”. 

57

R 


Interpretacja 

5. Zinterpretuj środki artystyczne zastosowane przez poetę: 

a) wyrażenia z 1. wersu, 

b) koncepty z wersów 2.–9., 

c)porównanie z wersu 10. 

d) metafory z wersów 11.–16. 

6. Jak sądzisz, czemu służą pytania zawarte w ostatnich 

sześciu wersach? 

7. Jaki charakter ma, Twoim zdaniem, obraz nogi z wiersza 

Peipera – erotyczny czy humorystyczny? Odpowiedź 

uzasadnij, odwołując się do cytatów. 

8. Rozważ, z jakich przyczyn autor wybrał z kulturowego 

repertuaru atrybutów kobiecego piękna akurat nogę. 

Odwołaj się do innych utworów sławiących urodę kobiet 


KONCEPT – niezwykły pomysł poetycki, oparty 

na grze skojarzeń i zestawieniu odległych pojęć. 

Polega na ukazaniu analogii i zależności między 

zjawiskami i rzeczami, które na pozór nie mają 

ze sobą nic wspólnego. Oddaniu harmonii 

„zgodnej niezgodności” i „niezgodnej zgodności” 

(tak definiował koncept XVII-wieczny uczony 

i poeta Maciej Kazimierz Sarbiewski) służą 

środki poetyckie oparte na przeciwieństwach, 

m.in. antyteza i oksymoron. 

(np. sonetów Francesca Petrarki, liryków miłosnych Jana Kochanowskiego, wierszy Daniela Naborowskiego albo 

Jana Andrzeja Morsztyna, sonetów odeskich Adama Mickiewicza). 

Wartości i postawy 

9. Czy dzieło sztuki może być, Twoim zdaniem, wyłącznie wyrafinowaną zabawą? Czy utwór powinien odkrywać 

jakieś znaczące sensy? Odpowiedź uzasadnij. 

10. Czy istnieją uniwersalne normy kobiecego piękna, obowiązujące w wielu kulturach? Czy raczej każda kultura 

ma własne ideały? Przedstaw i uzasadnij swoje zdanie. 

Umberto Boccioni, 

Elastyczność, 1912, 

Muzeum Sztuki 

XX wieku, Mediolan 

Futuryści i dadaiści 

zapoczątkowali 

malarstwo 

nieprzedstawiające 

(abstrakcyjne). Elementy 

takich obrazów nie służą 

prezentacji żadnych 

przedmiotów 

rzeczywistych ani 

tworów natury. 

58

12. Ciało w poezji 

Miniprzewodnik 

poprzednicy awangardy 

FUTURYZM – manifest futuryzmu (łac. futurum – ‘przyszłość’) 

opublikowali w 1909 r. dwaj włoscy artyści: poeta 

Filippo Marinetti i malarz Umberto Boccioni 

(czytaj: boczjoni). Dostrzegali oni najwyższe 

wartości etyczne i estetyczne w nowoczesności, 

a przeszłość i tradycję uznawali za 

hamulec rozwoju ludzkości. Akcentowali 

oryginalność formy wypowiedzi artystycznej. 

W poezji futuryzm przejawiał 

się zaskakującymi pomysłami tematycznymi 

i odrzuceniem tradycyjnej 

metaforyki na rzecz luźnych skojarzeń, 

często opartych tylko na brzmieniach 

słów (hasło: „słowa na wolności”). Futuryści 

preferowali niezwykły układ graficzny 

tekstu, np. zapisanego w poprzek strony albo w formie figur 

geometrycznych. Odrzucali zasady pisowni (zwłaszcza ortografię 

i interpunkcję), a także reguły gramatyczne. 

Futuryzm znalazł zwolenników głównie we Włoszech i Związku 

Sowieckim (Rosjanin Majakowski, Ukrainiec Mychajło Semenko), 

w latach 20. XX w. był popularny także w Polsce. Do jego przedstawicieli 

należeli Anatol Stern i Aleksander Wat – redaktorzy i autorzy 

poetyckich jednodniówek o charakterze manifestów: Jednodńuwka 

futurystuw i Nuż w bżuhu. Autorem pierwszego tomiku futurystycznej 

poezji był Jerzy Jankowski (Tram wpopszek ulicy, 1920). 

Futurystyczny charakter ma poezja (But w butonierce, 1921) i proza 

(Nogi Izoldy Morgan, 1923) Brunona Jasieńskiego. Do przedstawicieli 

tego kierunku zalicza się także Stanisława Młodożeńca i Tytusa 

Czyżewskiego. Polscy futuryści wydawali pismo „Nowa Sztuka”. 

Umberto Boccioni, Martwa natura: szkło i syfon, ok. 1914, 

Yale University Art Gallery, New Haven, USA 

DADAIZM – za początek ruchu dadaistycznego uznaje się otwarcie 

klubu Cabaret Voltaire (czytaj: kabere wolter) w 1916 r. w Zurychu 

(Szwajcaria). Jego twórcą i czołowym teoretykiem był Tristan Tzara 

(czytaj: cara), francuski artysta o rumuńskich korzeniach. Nazwa ruchu 

została wylosowana spośród słów należących do słownika języka francuskiego 

– dada to w dziecięcym francuskim ‘zabawka’. Dadaiści odrzucili 

pojęcie dzieła sztuki jako wytworu geniuszu artysty. Pojmowali 

twórczość jako działalność spontaniczną, pozarozumową, chaotyczną 

i przypadkową – zachęcali np. do pisania wierszy zbudowanych ze słów 

wylosowanych z kapelusza, a nawet z samych dźwięków i liter. Do najsłynniejszych 

dzieł malarskich dadaizmu należy portret L.H.O.O.Q 

(1919), przedstawiający Mona Lisę Leonarda da Vinci z wąsami i bródką, 

które dorysował Marcel Duchamp (czytaj: marsel 

diszą). Innym znanym malarzem dadaistycznym 

był przez pewien czas Max Ernst. 

Francis Picabia, Optofon I, 

1922, The Museum of 

Modern Art. Nowy Jork 

Optofon to urządzenie 

skonstruowane na 

początku XX w., które 

umożliwiło akustyczne 

odczytanie pisma, czyli 

przetworzenie liter w dźwięki 

w czasie rzeczywistym. 

59

a 

Aw ngarda 

Czysta forma 

– koncepcja artystyczna stworzona przez Stanisława Ignacego Witkiewicza (Witkacego). W jej myśl dzieło ma doprowadzić 

odbiorcę do estetycznego wstrząsu, dzięki któremu dozna on przeżycia metafizycznego. Zdaniem Witkacego można to 

osiągnąć dzięki nierealistycznemu przedstawieniu, łączącemu najróżniejsze skojarzenia i konwencje, co w efekcie tworzy 

nową zaskakującą jakość, działającą bezpośrednio na odbiorcę. Przykładem sztuki Czystej Formy jest obraz Witkacego 

Kompozycja z postaciami kobiecymi, 1917–1920. 

Oniryzm 

– nurt nawiązujący do struktury i treści marzenia 

sennego: jego nieciągłości, niespójności 

i niejasności znacze niowej oraz logicznej. 

Przedstawienia oniryczne korzystają z fantastyki 

obrazowania, nastroju dziwności i niezwykłości. 

Bruno Schulz, Zaczarowane miasto II, Xięga 

bałwochwalcza, 1920–1922, Muzeum Literatury, 

Warszawa 

We śnie możliwa jest ekspresja utajonych 

pragnień, fantazji. Także miasto z opowiadania 

Ulica Krokodyli Brunona Schulza jest przestrzenią 

oniryczną. 

Groteska 

– kategoria estetyczna charakteryzująca się 

upodobaniem do fantastyki, absurdu, przesady, 

osobliwości. Miesza w obrębie jednego dzieła 

odmienne normy estetyczne: komizm przeplata 

tragizmem, powagę – błazenadą, styl wysoki – niskim. 

Istnieje w sztuce od czasów antycznych, ale szczególne 

znaczenie zyskała w XX w., zwłaszcza wśród twórców 

awangardowych. 

xId exerro esequi doluptiunt aut landele stecture 

comnisque ate pernatibus rem nusam, sim a quo 

et aut arum in r a qui omnis moluptatem. Neque 

152

Surrealizm 

– nurt artystyczny czerpiący inspiracje z teorii 

psychoanalizy Sigmunda Freuda. Celem 

surrealistów było ujawnienie tego, co ukryte 

w podświadomości, a także wyzwolenie 

wyobraźni. Postulowane przez nich wartości: 

kult wolności i sprzeciw wobec racjonalistycznej 

interpretacji rzeczywistości przejawiały się 

w odwołaniach do poetyki snu, niezwykłych 

skojarzeniach w obrazowaniu (np. łączeniu 

realizmu z baśnią, fantastyką), upodobaniu do 

groteskowej transformacji świata i czarnego 

humoru. 

Salvador Dalí, El hombre invisible 

[Niewidzialny człowiek ], 1929, 

Muzeum Narodowe Cenrtum Sztuki 

Królowej Zofii, Madryt, Hiszpania 

Hiszpański malarz łączy w surrealistycznej 

wizji konwencje baśni, mitologii i demonologii 

(wierzeń ludowych dotyczących złych 

duchów). Tytułowy „niewidzialny człowiek” 

niejako rozpływa się w marzenia senne. 

Franz Kafka, 1915–1916, fotografia paszportowa 

z autografem autora 

Surrealistyczną wizję świata jako gmachu sądu, 

z labiryntem korytarzy i tajemnych przejść 

spotykamy w Procesie Franza Kafki. 

Praca z infografiką 

? Przyjrzyj się obrazom Witkacego, Schulza i surrealistów – jak ujawnia się na nich to, co w ludziach podświadome? 

? Gombrowiczowskie zmagania z polskością – jak zostały przedstawione na plakacie z Festiwalu Gombrowiczowskiego?. 

153

34 

Przemoc symboliczna 

w Ferdydurke 

Symbole są wykorzystywane nie tylko w literaturze 

i sztuce, lecz także w codziennym życiu. Każda grupa 

(naród, wspólnota, środowisko) ma własne symbole, 

z którymi się utożsamia i którym nadaje wartość. Symbolem 

religijnym jest np. krzyż, narodowym – flaga państwowa, 

grupowym – charakterystyczny strój informujący 

o przynależności do jakiegoś stowarzyszenia, np. 

jednej z organizacji harcerskich. Symbole kolektywne 

służą nie tylko integracji członków danej grupy i umocnieniu 

łączących ich więzi; mają za zadanie także odróżnić 

jedną zbiorowość od innych. Mogą być używane 

również w złych intencjach, np. żeby kogoś wykluczyć 

albo napiętnować. Na lekcji przeanalizujemy fragment 

Ferdydurke, ilustrujący zjawisko przemocy symbolicznej. 

Zastanowimy się, w jaki sposób symbole mogą być 

stosowane w celu podporządkowania sobie innych ludzi 

albo całych grup, a także – jak temu zapobiegać. 

Kontekst społeczny 

Przemoc symboliczna to rodzaj przemocy stosowanej 

w sferze kultury w celu upowszechnienia wartości 

i postaw aprobowanych przez grupę, która zajmuje pozycję 

dominującą w danym społeczeństwie czy środowisku. 

To pojęcie wprowadził francuski socjolog Pierre 

Bourdieu (czytaj: pier burdie, 1930–2002). Wykazał on, 

że każde społeczeństwo wywiera nacisk na jednostkę, 

która musi zrezygnować z prawa do wyrażania pełnej 

indywidualności. W społeczeństwach obywatelskich 

ten nacisk jest „miękki”– polega na promowaniu przez 

instytucje państwowe symboli pożądanych idei i wartości 

kulturowych. W państwach niedemokratycznych, 

autorytarnych, pewne symbole są zakazane, inne zaś 

nadużywane – w celu narzucenia społeczeństwu jakichś 

treści. Przemoc symboliczna nierzadko poprzedza 

przemoc fizyczną wobec określonych jednostek 

lub grup obywateli. Mechanizm przemocy symbolicznej 

jest często wykorzystywany do utrzymania i oznaczenia 

uprzywilejowanej pozycji niektórych grup w danej 

kulturze. 

Banksy, Dziewczyna rewidująca żołnierza 

(Girl frisking soldier), 2008, Betleem 

Artysta osiąga zaskakujący efekt 

wskutek odwrócenia sytuacji przemocowej. 

154

34. Przemoc symboliczna w Ferdydurke 

Witold Gombrowicz 

Ferdydurke (fragmenty) 

Józio przybywa do szkoły. 

[1] – Patrzcie! N o v u s k o l e g u s! Obskoczyli mnie, któryś wrzasnął: 

– G w o l i ż j a k i m 1 z ł o ś l i w y m k a p r y s o m a u r y 2 w a s z m o ś ć d o b r o d z i e j a p e r- 

s o n a 3 t a k p ó ź n o w b u d z i e s i ę p o j a w i a? Inny znowu pisnął, śmiejąc się kretynoidalnie: 

– A z a ż 4 a m o r y d o j a k i e j p o d w i k i 5 w s t r z y m a ł y s z a n o w n u s a k o l e g u s a? 

Z a l i ż 6 z a d u f a ł y k o l e g u s o p i e s z a ł y j e s t? 

Słysząc tę pokraczną mowę, umilkłem, jakby mi kto język skręcił, oni zaś nie przestawali, jak gdyby 

nie mogli – lecz im okropniejsze były te wyrazy, z tym większą lubością, z maniackim uporem babrali 

w nich siebie i wszystko wokoło. I mówili – b i a ł o g ł o w a, n i e w i a s t a, p o d w i k a, b a l- 

w i e r z 7 , F e b u s 8 , m i ł o s n e z a p a ł y, s k r z a t, p r o f e s o r u s, l e k c j u s p o l s k u s, 

i d e a ł u s, c h u t n i e 9 . […] 

[2] – Dlaczego mówicie d...? – zapytałem gorączkowo któregoś z kolegów. – Dlaczego mówicie to?! 

– Milcz, szczeniaku! – odparł ordynus 10 , dając mi kuksańca. – To wspaniałe słowo! Powiedz je natychmiast 

– syknął i nastąpił mi boleśnie na nogę. – Natychmiast powiedz je! To jedyna nasza obrona przed pupą! 

Nie widzisz, że wizytator jest za dębem i pupę nam robi? Ty, zdechlaku, francuski piesku, jeżeli zaraz nie 

powiesz największych świństw, zrobię ci korkociąg. Hej, Myzdral, chodź no, przypilnuj, żeby ten nowy zachował 

się przyzwoicie. A ty, Hopek, puść w kurs jaki pieprzny kawał. Panowie, ostro, bo pupę nam zrobi. 

Wydawszy te rozkazy ordynarny łobuz, zwany przez innych Miętusem, podkradł się pod drzewo i wyrył 

na nim cztery litery w ten sposób, że były niewidoczne dla Pimki oraz dla matek za płotem. 

Po pojedynku na miny Miętus „gwałci Syfona przez ucho”. 

[3] Miętus zaś zasiadł okrakiem na piersiach Syfona i zaczął się chełpić strasznie. 

– No co, robaczku, ty Chłopię niewinne, ty myślałeś, że mnie zwyciężyłeś? Paluszek do góry i kontent 11 , 

co? To ty, cacusiu (i użył najokropniejszych wyrażeń), łudziłeś się, że Miętus nie da sobie rady? […] 

– Puszczaj... – wyrzęził Syfon. 

– Puścić! Zaraz cię wypuszczę! Zaraz wypuszczę, tylko nie wiem, czy zupełnie takim, jakim jesteś. Pogadamy 

sobie! Nadstaw uszko! Na szczęście jeszcze można dostać się do ciebie... na siłę... przez uszy... 

Już ja ci się dostanę do środka! Nadstaw, mówię, uszko! Poczekaj, niewiniątko, powiem ci coś... 

Nachylił się nad nim i poszeptał – Syfon zzieleniał, kwiknął jak zarzynane prosię i rzucił się jak ryba 

wyjęta z wody. Miętus go przydusił! I wytworzyła się pogoń na podłodze, gdyż gonić zaczął ustami to 

jedno, to drugie znów ucho Syfona, który turlając głową, uciekał z uszami – i zaryczał, widząc, że nie 

1 gwoliż jakim (daw.) – z powodu jakich. 

2 aura – pogoda. 

3 persona (z łac. ) – osoba. 

4 azaż (daw.) – czy, czyż. 

5 podwika (daw.) – tu: kobieta. 

6 zaliż (dawn.) – czy, czyżby. 

7 balwierz (daw.) – fryzjer. 

8 Febus – bóg słońca, utożsamiany z Apollinem. 

9 chutnie (daw.) – chętnie, ochoczo. 

10 ordynus – człowiek wulgarny i prostacki. 

11 kontent (daw.) – zadowolony. 

155


może uciec, zaryczał, by zagłuszyć zabójcze, uświadamiające słowa, i ryczał ponuro, okropnie, stężał, 

zapamiętał się w rozpaczliwym i pierwotnym wrzasku, aż wierzyć się nie chciało, iżby ideały wydać 

mogły ryk podobny dzikiemu bawołu na puszczy. 

Józio „porywa” Zosię. 

[4] Nie mogłem wytłumaczyć i wyjęzyczyć Zosi, co się stało we dworze, gdyż wstydziłem się, a zresztą nie 

znajdowałem słów. Ona zaś prawdopodobnie domyślała się mniej więcej, gdyż również wstydziła się 

i zgoła nie mogła wyjęzyczyć. Siedziała w trzcinie nadwodnej i pokasływała, wilgoć bowiem ciągnęła z szuwarów. 

Przeliczyłem pieniądze – miałem około 50 zł i jeszcze coś drobnymi. Teoretycznie biorąc, należało 

udać się na piechotę do którego z pobliskich dworów i tam szukać pomocy. Jakże jednak wyjęzyczyć się 

w takim dworze, jak przedstawić całą historię, wstyd nie dozwalał mówienia i wolałem raczej resztę życia 

spędzić w szuwarach, niż występować z tym przed ludźmi. Nigdy! Lepiej już przyjąć, że ją porwałem, że 

uciekamy razem z domu rodziców, to było znacznie dojrzalsze – łatwiejsze do przyjęcia. I przyjmując to, 

nie potrzebowałem nic jej wyjaśniać i tłumaczyć, gdyż kobieta zawsze przyjmuje, że się ją kocha. […] 

– Nie było innej rady, tylko porwać cię, Zosiu – mówiłem – uciec razem. 

Z początku zdziwiła się nieco, ale po kwadransie oświadczyn zaczęła przybierać miny, spoglądać na 

mnie, ponieważ ja na nią spoglądałem, i przebierać palcami. O chłopach i anarchii we dworze zupełnie 

zapomniała, już jej się zdawało, iż rzeczywiście została przeze mnie porwana. Szalenie jej to pochlebiło, 

gdyż jak dotąd tylko robiła robótki albo studiowała, albo siedziała i gapiła się, albo nudziła się, albo 

chodziła na spacer, albo wyglądała oknem, albo grała na fortepianie, albo pracowała filantropijnie 

Witold Wojtkiewicz, 

Porwanie królewny, 

1908, Muzeum 

Narodowe 

w Warszawie 

W tym groteskowym 

ujęciu podobnie jak 

u Gombrowicza 

artysta zachowuje 

dystans do 

przedstawianych 

zdarzeń. 

156

34. Przemoc symboliczna w Ferdydurke 

w instytucji „Społem” 1 , albo zdawała egzaminy z hodowli warzyw, albo flirtowała i tańczyła przy dźwiękach 

muzyki, albo jeździła do uzdrowisk, albo uprawiała konwersację i patrzyła przez szyby w dal. Nie egzystowała 

aż dotąd w nadziei, że znajdzie się ktoś, kto ją posiędzie. I oto nie tylko znalazł się, ale w dodatku porwał! 

Więc zmobilizowała w sobie całą zdolność kochania i pokochała mnie – ponieważ ją pokochałem. [...] 

I podała mi gębę swoją. A mnie zbrakło sił, sen napadł jawę i nie mogłem – musiałem ucałować swoją 

gębą jej gębę, gdyż ona swoją gębą moją ucałowała gębę. 

1 „Społem” – spółdzielnia założona przez drobnych wytwórców; taka forma własności była popularna w dwudziestoleciu międzywojennym. 

Analiza 

1. Wskaż w wypowiedziach uczniów przykłady 

archaizacji. W jakim celu Gombrowicz ją stosuje? 

2. Jaką rolę w tekście odgrywają wulgaryzmy? 

3. W jaki sposób przejawia się dominacja Syfona 

oraz Miętusa nad innymi uczniami? W odpowiedzi 

uwzględnij funkcje pełnione przez tych bohaterów 

w grupach chłopiąt i chłopaków. 

4. Czym jest „porwanie” Zosi? Jaką skutkuje interakcją 

między bohaterami? 

Interpretacja 

5. Jak rozumiesz mechanizm językowego „upupiania” 

uczniów w Ferdydurke? Przedstaw i uzasadnij 

swoje zdanie. 

6. Czy żargon uczniowski z powieści Gombrowicza 

można uznać za formę obrony przed przemocą 

symboliczną, stosowaną przez nauczycieli i rodziców? 

Opinię uzasadnij. 

7. Co oznacza „gwałt przez uszy”? (akapit 3.) Jakie 

były jego skutki? 

8. Który rodzaj przemocy dominuje w uczniowskiej 

rywalizacji miedzy Syfonem a Miętusem – fizyczny czy symboliczny? 

9 Dlaczego Józio uznaje porwanie Zosi za najlepsze wyjście z sytuacji, w której oboje się znaleźli po ucieczce 

z dworu? Czy jest to przemoc – jeśli tak, to jakiego rodzaju? Uwzględnij wpływ normy obyczajowej 

na decyzję bohatera. 

Wartości i postawy 


ARCHAIZACJA – rodzaj stylizacji językowej; polega 

na wprowadzeniu do utworu elementów dawnej 

polszczyzny (archaizmów) zazwyczaj w celu odtworzenia 

kolorytu opisywanej epoki. W stylizacji tego 

typu najczęściej wykorzystuje się archaizmy leksykalne, 

tzn. wyrazy, które wyszły z użycia (np. białogłowa, 

kajet), oraz archaizmy składniowe, czyli wypowiedzenia 

o przestarzałej budowie (np. upodobnienia do 

składni łacińskiej i szyk przestawny). 

Wulgaryzm – wyrażenie o charakterze 

dosadnym lub obraźliwym, niestosowane w języku 

oficjalnym, rozpoznawalne jako łamiące zasady 

etykiety językowej i etyki wypowiedzi, mające 

odpowiednik neutralny stylistycznie. Poczucie 

wulgarności słowa jest zmienne i zależy od norm 

kulturowych i obyczajowych obowiązujących 

w danej społeczności. 

10. Rozważ, jakie mogą być negatywne konsekwencje stosowania przemocy symbolicznej. 

11. W jaki sposób zapobiegać przemocy symbolicznej, do której dochodzi np. w szkole? Jak szanować inność 

drugiego człowieka? Przedyskutujcie ten temat w klasie. Pamiętajcie o uzasadnianiu wyrażanych opinii. 

157

Powtórzenie wiedzy 

Dwudziestolecie międzywojenne 

Proza 

Franz Kafka (1883–1924) R 

Proces (wyd. pośmiertnie 1925) 

konwencja oniryczna 

• surrealizm 

• świat jako więzienie 

• totalitaryzm 

• parabola 

Michaił Bułhakow (1891–1940) R 

Mistrz i Małgorzata (1928–1940) 

• powieść w powieści 

• nawiazania do Ewangelii 

• opresyjne państwo 

• samotność jednostki 

• problematyka moralna 

• motyw Fausta 

LITERATURA 

POWSZECHNA 

1918–1939 

Maria Dąbrowska (1889–1965) 

Noce i dnie (1931–1934) powieść 

rzeka 

• saga rodzinna 

• motyw śmierci 

Zofia Nałkowska (1884–1954) 

Granica (1935) 

• powieść psychologiczna, 

społeczna 

• kompozycja achronologiczna 

• determinizm biologiczno-środowiskowy 

• problematyka moralna 

Maria Kuncewiczowa (1895–1989) 

R 

Cudzoziemka (wyd. książkowe 

1936) powieść psychologiczna 

• retrospekcje i introspekcje 

Stanisław Ignacy Witkiewicz 

(1885–1939) R 

Szewcy (1948, wyst. 1957) 

teatr awangardowy 

• teoria Czystej Formy 

• groteska i absurd 

• mechanizmy rewolucji 

• katastroficzna wizja 

przyszłości 

• dialog z tradycją młodopolską 

Bruno Schulz (1892–1942) R 

Sklepy cynamonowe (1933) 

opowiadania 

• konwencja oniryczna 

• mityzacja rzeczywistości 

• antyurbanizm 

• surrealizm 

• groteska 

• motywy: miasta, ojca femme 

fatale 

Witold Gombrowicz (1904–1969) 

Ferdydurke (1937) powieść 

• groteska, satyra 

• metafory ciała: gęba, pupa, 

łydka 

• motywy: szkoła, nowoczesność, 

dworek ziemiański 

Dramat 

188

LITERATURA 

POLSKA 

dwudziestolecie 

miĘdzywojenne 

Poezja 

„WIELKA PIĄTKA” SKAMANDRA 

Julian Tuwim 

Do krytyków (wyd. 1920) 

• witalizm 

• zachwyt nad powszedniością 

• antyromantyczna koncepcja poety 

i poezji 

Przy okrągłym stole (1922) 

• nawiązanie do pieśni Do muzyki 

Franza Schuberta 

• motyw pamięci i miłości 

• przestrzeń małego miasta 

Pogrzeb prezydenta Narutowicza 

(1926) 

• poezja zaangażowana 

• retoryka literacka 

• pamflet polityczny 

Antoni Słonimski 

Na śmierć prezydenta 

Narutowicza (1923) 

• poezja zaangażowana 

• liryka roli 

Maria Pawlikowska-Jasnorzewska 

Pocałunki (wyd. 1926) 

• epigramaty 

• motyw miłości 

• liryka kobieca 

„SATELICI” SKAMANDRA 

Kazimierz Wierzyński 

Tyś jest jak dzień wiosenny 

(wyd. 1919) 

• język codzienności 

• motywy romantyczne 

• witalizm 

Jarosław Iwaszkiewicz 

Źródło Aretuzy (wyd. 1938) R 

• nawiązanie do muzyki (Źródło 

Aretuzy Karola Szymanowskiego) 

• nawiązanie do mitu greckiego 

• synteza sztuk 

• synestezja 

Jan Lechoń 

Herostrates (wyd. 1920) 

• prowokacja artystyczna 

• odrzucenie tradycji 

Konstanty Ildefons Gałczyński 

Prośba o wyspy szczęśliwe (1930) 

• motywy: miłości, szczęścia 

• motyw mitologiczny: wyspy 

szczęśliwe 

Julian Przyboś (1901–1970) 

Gmachy (1930, zbiór Ponad) 

• krajobraz miejski 

• wiersz awangardowy 

Z Tatr (1938, zbiór Równanie serca) 

• krajobraz górski 


Tadeusz Peiper (1891–1969) 

Miasto. Masa. Maszyna (1922, 

„Zwrotnica”) 

• esej programowy Awangardy Krakowskiej 

Miasto (1924, zbiór A) 

• wiersz wolny 

• metafora awangardowa 

Noga (1924, zbiór Żywe linie) 


• cechy gatunkowe hymnu 

• ciało i cielesność w literaturze 

Józef Czechowicz (1903–1939) 

legenda (1930, zbiór dzień jak co 

dzień) 

żal (1939, zbiór nuta człowiecza) 

• wiersz wolny 

• katastrofizm 

• obrazowanie apokaliptyczne 

ballada z tamtej strony (1932) 

• ballada 

• motyw śmierci 

• nawiązanie do toposu życie – snem 

Stanisław Baliński 

O tamtej (wyd. 1941) 

• motywy romantyczne 

• motyw miłości 

Kazimiera Iłłakowiczówna 

Błękitna chwila (wyd. 1928) 

• motywy: miłości, szczęścia 

• liryka kobieca 

189

Tworzenie własnego tekstu 

notatka syntetyzująca 

M 

ZADANIE 

Przeczytaj uważnie teksty, a następnie wykonaj umieszczone pod nimi zadania. Odpowiadaj tylko na podstawie tekstów 

i jedynie własnymi słowami – chyba że w zadaniu polecono inaczej. 

Grzegorz Piątek 

Gdynia obiecana: miasto, modernizm, 

modernizacja 1920–1939 

[1] Franciszek Sokół 1 powtarzał, że Gdynia to najlepszy interes, jaki zrobiła Rzeczpospolita. Rzeczpospolita 

zrobiła go na pewno. Interes życia zrobiło też wiele pojedynczych osób, przede wszystkim 

właścicieli nieruchomości i przedsiębiorców. Urzędniczo-wojskowe elity, niektórzy fachowcy, architekci 

czy artyści zbudowali sobie tam całkiem wygodną i estetyczną enklawę. Lecz ten interes i ten sukces 

miały też ogromną ludzką cenę – tysięcy istnień ludzkich złamanych przez wyzysk, cenę zawiedzionej 

obietnicy. Jeśli przyjrzeć się wypowiedziom ówczesnych decydentów 2 , można odnieść wrażenie, że 

traktowali oni tę ofiarę jako niezbędną. […] 

[2] Niski koszt pracy pozwalał Gdyni skutecznie konkurować ze starszymi portami, ale jednocześnie 

sprawiał, że miasto modernizowało się z dwiema prędkościami. W centrum i turystyczno-willowym 

paśmie nadmorskim był XX wiek, a wszędzie indziej XIX. Słaby dostęp do czterech podstawowych 

dziś miejskich udogodnień – prądu, gazu, wodociągu i kanalizacji – da się oczywiście tłumaczyć faktem, 

że rozwój sieci nie nadążał za eksplozją demograficzną i ekspansją zabudowy. Prąd zaczął wszak 

docierać do Gdyni dopiero w 1925 r., a pierwszy fragment sieci wodociągowej otwarto w 1929 r. Miasto 

tymczasem pęczniało od osadników i wchłaniało kolejne wsie. Lecz z drugiej strony rozbudowa sieci 

na przedmieściach nie miała większego sensu. Kto płaciłby rachunki? Może dlatego tylko niektóre 

z bloków TBO 3 na Grabówku 4 wyposażono w kuchenki gazowe, a reszta kobiet gotowała na opalanych 

węglem (lub byle czym) piecach? Nie tylko w Gdyni, ale i w innych polskich miastach brakowało bodźca, 

by rozwijać nowoczesne instalacje. Gospodynie, a w bogatszych domach – służące, mogły do woli 

dźwigać węgiel czy wodę w wiadrach. Służąca była przecież tańsza niż kuchenka gazowa, a sprzątaczka 

tańsza niż odkurzacz. […] 

[3] Za estetycznie radykalną, bez wątpienia dwudziestowieczną fasadą śródmiejskich kamienic 

i nielicznych modernistycznych bloków krył się dziewiętnastowieczny świat tradycyjnych relacji 

1 Franciszek Sokół (1890–1956) – oficer Legionów, polityk i działacz samorządowy związany z obozem sanacyjnym, Komisarz Rządu w Gdyni w latach 

1933–1939. 

2 decydenci – osoby podejmujące decyzje, posiadające władzę. 

3 TBO – Towarzystwo Budowy Osiedli, spółka miejska w Gdyni, działająca na polu budowlanym. 

4 Grabówek – dzielnica Gdyni, zlokalizowana na terenie dawnej wsi. 

200

społecznych i mozolnej fizycznej pracy. […] Port był w nim [mieście] folwarkiem, gdzie z pozbawionych 

praw wyrobników wyciskano nadludzki wysiłek; city i dzielnice willowe – białym pałacem, 

błyszczącym świeżym tynkiem, jasną karnacją swoich słowiańskich mieszkańców, białymi kołnierzykami 

urzędników i przedsiębiorców; dzielnice nędzy – czarną, nędzną i prymitywną wsią: niedomytą, 

niedoświetloną i zamieszkaną przez anonimowy, w domyśle ciemny i niebezpieczny lud. Lepsze jutro 

obiecywały tylko nieliczne, nowoczesne czworaki pobudowane przez bardziej oświeconych dziedziców, 

takie jak bloki Pagedu 1 czy TBO. 

[4] Jeśli spojrzeć na gdyńskie pęknięcia i nierówności w szerszej perspektywie czasowej i geograficznej, 

okażą się one wpisywać w szerszą tendencję, którą historyk i publicysta Adam Leszczyński 2 

przeanalizował w książce Skok w nowoczesność. W pierwszej połowie XX wieku politycy i ekonomiści 

w krajach peryferyjnych – wschodnioeuropejskich czy afrykańskich – zaczęli zakładać, że mogą dogonić 

„pierwszy świat” tylko za cenę forsownej industrializacji, która odbywała się kosztem obniżenia 

(a w każdym razie niepodwyższenia) stopy życiowej klasy pracującej. Zarówno w Polsce sanacyjnej, jak 

i w powojennej, teoretycznie ludowej Polsce, robotnicy mieli dawać z siebie grubo ponad 100 procent 

normy i godzić się na dość podłe warunki w zamian za niemal religijną obietnicę lepszego „życia po 

życiu”, czyli po osiągnięciu pożądanego poziomu uprzemysłowienia. Z powodu niedostatku krajowego 

– prywatnego czy państwowego – kapitału, braku surowców czy nowoczesnych technologii skok taki 

mógł się dokonać tylko za cenę ludzkiego poświęcenia. Stąd kultura harówki ubierana w efektowne 

slogany „wyścigu pracy” czy „współzawodnictwa pracy”, które dotyczyły nie tylko robotników, ale i nauczycieli 

czy urzędników, bo od nich także wymagano rozmaitych poświęceń dla dobra sprawy. W obu 

systemach propaganda objaśniała cel, prezentowała pierwsze, często jednostkowe sukcesy jako dowód 

na osiągalność wizji i zagrzewała do jeszcze większego wysiłku. Model ten miał się w Polsce dobrze 

przez dziesięciolecia. 

1 Paged – Polska Agencja Eksportu Drewna, mająca swoją siedzibę w Gdyni. 

2 Adam Leszczyński (ur. 1975) – polski historyk, socjolog i dziennikarz; autor książek, m.in. Skok w nowoczesność (2013), Ludowa historia Polski (2020) 

201

Klaudia Katarzyńska 

Rewolucyjne zmiany w miastach. Rowery 

zamiast aut? Przeciwnicy: Zamach na wolność 

[1] Idea piętnastominutowego miasta jest coraz bardziej popularna na świecie, ale także wzbudza duże 

kontrowersje. Czy jest to sposób na poprawę życia mieszkańców, czy ograniczenie wolności? Temat 

dotyczący zmian w planowaniu przestrzeni miast pojawił się w związku z kryzysem klimatycznym 

i pandemią COVID-19. 

[2] Koncepcja miasta piętnastominutowego zakłada, że wszystkie najważniejsze punkty usługowe, 

handlowe i urzędy potrzebne w codziennym funkcjonowaniu powinny być oddalone od miejsca zamieszkania 

o maksymalnie kwadrans spaceru albo przejażdżki rowerem. Zaletą miast kompaktowych 

ma być dobry wpływ na zdrowie fizyczne i psychiczne mieszkańców, a także inkluzywność 1 . Miasta 

piętnastominutowe mają zagwarantować mieszkańcom bliskość: miejsca zamieszkania, miejsca pracy, 

sklepów, służby zdrowia, miejsc edukacji i rozrywki, urzędów. 

[3] Ideę miasta piętnastominutowego, która aktualnie jest popularna na całym świecie, po raz pierwszy 

przedstawił naukowiec, ekolog Carlos Moreno 2 w 2016 r. […] Nie jest to zupełnie nowa idea w urbanistyce. 

Od lat już stosowano już takie koncepcje, by mieszkańcy mieli blisko do miejsc, w których 

załatwią codzienne sprawy. […] Koncepcja kompaktowych miast ma stworzyć lepsze warunki do życia 

mieszkańcom poprzez przemyślane zagospodarowanie przestrzeni. Naukowcy zakładają, że nie musi 

ona dotyczyć całego miasta, ale tylko dzielnic. Podkreślają także, że taki typ zagospodarowania przestrzeni 

zwiększy bezpieczeństwo mieszkańców. 

[4] Idea miast kompaktowych została zaakceptowana i przyjęta przez ONZ jako konieczna do tego, 

by realizować ochronę klimatu na całym świecie. Niektórej z jej założeń są już realizowane m.in. 

w Paryżu, Bogocie 3 czy Portland 4 . „The Guardian” 5 pisze, że poparcie tej idei przez światowe organizacje 

pobudziło fantazje fanów teorii spiskowych, którzy o piętnastominutowych miastach mówią jako 

o planach totalitarnego ucisku. 

Dzielnice kompaktowych miast mają być także zróżnicowane pod względem etnicznym, dochodów 

i orientacji seksualnej zamieszkujących je ludzi. Jeśli mieszkańcy będą przebywać na małej powierzchni, 

to łatwiej będzie im wchodzić we wzajemne interakcje. To również ułatwi stały nadzór elektroniczny 

ich zachowań. Ludzie mieliby także wzajemnie się obserwować i tak oddziaływać na swoje 

zachowania, by władze mogły łatwiej zarządzać społecznością. Powstaną do tego specjalne aplikacje 

i systemy monitoringu. Władze miałyby nagradzać za właściwe zachowanie, a karać za niepoprawne. 

Podobny system jest stosowany w komunistycznych Chinach. 

[5] Miasta w Polsce także podejmują próbę adaptacji koncepcji piętnastominutowego miasta. Miasto 

Pleszew 6 zdecydowało świadomie rozwijać się jako miasto kompaktowe i promować to jako swoją 

zaletę. W Warszawie trwają prace nad projektem ustawy. Urzędnicy pracują nad dokumentem, który 

zostanie zaprezentowany mieszkańcom, a następnie do września potrwają konsultacje społeczne. […] 

1 Inkluzywność – kultura włączania w swój obręb wszystkich osób, bez względu na ich różnorodność i odmienność. 

2 Carlos Moreno (ur. 1959) – architekt, naukowiec, specjalista od złożonych miejskich systemów. 

3 Bogota – stolica Kolumbii. 

4 Portland – miasto w Stanach Zjednoczonych, na zachodzie kraju. 

5 „The Guardian” – opiniotwórczy dziennik brytyjski. 

6 Pleszew – miasto w Wielkopolsce. 

202

Argumenty przemawiające na korzyść miast kompaktowych i ograniczenia ruchu samochodowego 

wzbudzają kontrowersje wśród bardziej konserwatywnych środowisk politycznych. 

ZADANIE 1. 

Jakie cele postawili przed sobą budowniczy nowoczesnego miasta od podstaw – Gdyni, a jakie postawili 

przed miastem piętnastominutowym twórcy tej koncepcji? Czy te cele są różne czy podobne? 

ZADANIE 2. 

Objaśnij określenie: miasto kompaktowe. Czy Gdynia w okresie dwudziestolecia międzywojennego 

mogłaby być uznana za miasto kompaktowe? 

ZADANIE 3. 

Czym przyciągała nowoczesna Gdynia w dwudziestoleciu międzywojennym, kto chciał w niej mieszkać? 

Czym przyciągać ma ludzi miasto kompaktowe? Jakie są podobieństwa, jakie zaś różnice w atrakcyjności 

typów miast dla ich mieszkańców? 

ZADANIE 4. 

Jakie mankamenty na poziomie organizacji społecznej miała przedwojenna Gdynia? Jak kwestię podziałów 

społecznych próbuje rozwiązać koncepcja miasta kompaktowego? Porównaj te projekty. 

ZADANIE 5. 

Jak na kształtowanie przestrzeni wpływają czynniki zewnętrzne: polityka, kryzys klimatyczny, pandemia? 

Odnieś się do obu tekstów. 

ZADANIE 6. 

Jaką rolę odgrywają ideologie w budowie i organizacji miast według obojga autorów? 

ZADANIE 7. 

Dlaczego obydwie koncepcje miast są, według autorów, kontrowersyjne? 

Zadanie 8. 

Na podstawie obu tekstów napisz notatkę syntetyzującą: „Czy nowoczesne miasto jest przestrzenią przyjazną 

dla człowieka? Przedwojenna Gdynia i współczesne miasto kompaktowe”. Twoja wypowiedź powinna liczyć 

60–90 wyrazów. Uwaga: w ocenie wypowiedzi będzie brana pod uwagę poprawność językowa, ortograficzna 

i interpunkcyjna. 

203

Pomnik Powstania Warszawskiego według projektu Wincentego Kućmy 

i Jacka Budyna, 1989, plac Krasińskich, Warszawa 

Monumentalny pomnik ku czci bohaterów powstania znajduje się 

w pobliżu włazu kanałowego, przez który we wrześniu 1944 r. powstańcy 

ewakuowali się ze Starego Miasta do Śródmieścia. 

WOJNA I OKUPACJA 

W LITERATURZE

350Dialektyzacja 

w literaturze Przemoc w języku 

Język jest nie tylko środkiem komunikacji, przez który 

można wywierać wpływ na ludzi (szeroko rozumiana 

perswazja), lecz także narzędziem bezpośredniego 

działania. Słowem można człowieka pocieszyć, uspokoić, 

przywrócić mu równowagę psychiczną i nadzieję, ale 

można też zdenerwować, obrazić, dotknąć, skrzywdzić, 

a nawet zniszczyć. Szczególnie wyraźnie widać to w sytuacjach, 

w których przemoc jest wszechobecna – tak 

jak w niemieckich obozach koncentracyjnych. 

AGRESJA JĘZYKOWA 

Mimo że tradycyjnie przeciwstawiano słowo (myśl) – 

działaniu (czynom), to granica między nimi jest łatwa 

do przekroczenia. Słowo może stać się aktem przemocy. 

Agresja językowa, podobnie jak agresja fizyczna, jest 

formą ataku na drugiego człowieka. Polega na dosadnym 

wyrażaniu negatywnej oceny i złych emocji wobec 

odbiorcy, tematu wypowiedzi albo jakichś elementów 

rzeczywistości. Wynika z wrogiej postawy wobec ludzi 

i/lub świata. Od krytyki czy zwykłego wyrażania emocji 

różni się m.in. intensywnością, nastawieniem oraz 

treścią. Negatywna ocena jest krytyką, jeśli dotyczy czyjegoś 

działania lub jego efektu i ma na celu skłonienie 

odbiorcy do poprawienia tego, co zostało skrytykowane. 

Wtedy służy osiągnięciu jakiegoś dobra (ogólnego 

lub osobistego osoby krytykowanej). Natomiast aktem 

agresji językowej będzie poniżająca lub obraźliwa ocena 

osoby, wyrażająca pogardę i nienawiść, podająca w wątpliwość 

czyjąś wartość jako człowieka. Taka agresja 

może mieć charakter jawny – wówczas nadawca używa 

środków językowych nacechowanych negatywnie (np. 

podniesionego tonu głosu, wulgaryzmów i słownictwa 

silnie nacechowanego typu osioł, kretyn, uogólnień ty 

zawsze…/nigdy..., gróźb), a także nie dopuszcza rozmówcy 

do głosu, ignoruje jego słowa lub wykorzystuje je 

przeciwko niemu, przeinacza sens wypowiedzi albo je 

wyśmiewa. Agresja językowa może mieć też charakter 

ukryty – gdy przejawia się w tekstach pozornie neutralnych, 

ale zawierających treści deprecjonujące i w swej 

intencji obraźliwe, raniące czyjeś uczucia, np. ironia, 

sarkazm, fałszywe współczucie. Pogardę, wrogość 

i brak szacunku można wyrazić również za pomocą 

szyderstwa i ośmieszenia drugiej osoby (o agresji i przemocy 

w języku patrz także: lekcja 28. w drugiej części 

podręcznika dla klasy 1). 

Wpływ agresji językowej na ludzką psychikę, a zwłaszcza 

na rozwój emocjonalny dzieci i młodzieży, jest poważny. 

Do jej skutków można zaliczyć pogorszenie samopoczucia 

i obniżenie samooceny atakowanej osoby, 

a nawet jej wykluczenie z grupy rówieśniczej. 

Agresja językowa – 

poniżająca lub obraźliwa ocena osoby, wyrażająca pogardę i nienawiść, podająca 

w wątpliwość czyjąś wartość jako człowieka. 

jawna 

ukryta 

• używanie środków językowych nacechowanych 

negatywnie (np. wulgaryzmy, groźby, uogólnienia) 

• niedopuszczanie rozmówcy do głosu 

• ignorowanie lub wyśmiewanie czyichś słów 

• przeinaczanie sensu wypowiedzi 

• wykorzystywanie słów rozmówcy przeciwko niemu 


neutralnie, by przekazać treści w swej intencji 

obraźliwe 

• ironia 

• sarkazm 

• fałszywe współczucie 

248

50. Przemoc w języku 

Jerzy Krawczyk, Przesyłka 

bez wartości, 1964, 

Muzeum Sztuki, Łódź 

Praca Krawczyka jest protestem 

przeciw dehumanizacji 

więźniów w niemieckich 

nazistowskich obozach zagłady. 

Tadeusz Borowski 

Proszę państwa do gazu (fragmenty) 

Przed przyjazdem transportu jeden z esesmanów instruuje, jak się zachować podczas rozładunku. 

[1] – Kto weźmie złoto albo cokolwiek innego nie do jedzenia, będzie rozstrzelany jako złodziej własności 

Rzeszy. Zrozumiano? Verstanden 1 ? 

– Jawohl 2 ! – wrzaśnięto nierówno i indywidualnie, aczkolwiek z dobrą wolą. 

– Also loos 3 ! Do pracy! 

Szczęknęły rygle, wagony otwarto. Fala świeżego powietrza wdarła się do środka, uderzając ludzi jakby 

czadem. Niezmiernie zbici, przytłoczeni potworną ilością bagażu, waliz, walizek, walizeczek, plecaków, 

tłumoków wszelkiego rodzaju (wieźli bowiem to wszystko, co stanowiło ich dawne życie, a miało 

rozpocząć przyszłe), gnieździli się w strasznej ciasnocie, mdleli od upału, dusili się i dusili innych. 

Teraz skupili się przy otwartych drzwiach, dysząc jak ryby wyrzucone na piasek. 

– Uwaga: Wysiadać z rzeczami. Zabierać wszystko. Wszystkie te swoje klamoty składać koło wagonu 

na kupę. Palta oddawać. Jest lato. Maszerować na lewo. Zrozumiano? […] 

[2] Wylewa się z wagonu różnobarwna fala, objuczona, podobna do ogłupiałej, ślepej rzeki, która szuka 

nowego koryta. Ale zanim oprzytomnieją, uderzeni świeżym powietrzem i zapachem zieleni, już im 

pakunki wyrywa się z rąk, ściąga się palta, kobietom wyrywa się torebki, odbiera parasole. 

– Panie, panie, ale to od słońca, ja nie mogę... 

1 Czytaj: wersztanden (niem.) – ‘zrozumiano’. 

2 Czytaj: jawol (niem.) – ‘tak jest’. 

3 Czytaj: alzo luz (niem.) – 

‘więc ruszajcie’. 

249

wojna i okupacja w literaturze 

– Verboten 1 – szczeka się przez zęby, sycząc głośno. Za plecami stoi esman, spokojny, opanowany, fachowy. 

– Meine Herrschaften 2 , moi państwo, nie rozrzucajcie tak rzeczy. Trzeba okazać trochę dobrej woli. – 

Mówi dobrotliwie, a cienka trzcina gnie mu się nerwowo w rękach. […] 

[3] Oto idzie szybko kobieta, śpieszy się nieznacznie, ale gorączkowo. Małe, kilkuletnie dziecko o zarumienionej, 

pyzatej twarzy cherubinka biegnie za nią, nie może nadążyć, wyciąga rączki z płaczem: 

– Mamo! mamo! 

– Kobieto, weźże to dziecko na ręce! 

– Panie, panie, to nie moje dziecko, to nie moje! – krzyczy histerycznie kobieta i ucieka, zakrywając 

rękoma twarz. Chce skryć się, chce zdążyć między tamte, które nie pojadą autem, które pójdą pieszo, 

które będą żyć. Jest młoda, zdrowa, ładna, chce żyć. 

Ale dziecko biegnie za nią, skarżąc się na cały głos: 

– Mamo, mamo, nie uciekaj! 

– To nie moje, nie moje, nie...! 

[4] Aż dopadł ją Andrej, marynarz z Sewastopola. Oczy miał mętne od wódki i upału. Dopadł ją, zbił 

z nóg jednym zamaszystym uderzeniem ramienia, padającą chwycił za włosy i dźwignął z powrotem 

do góry. Twarz miał wykrzywioną wściekłością: 

– Ach, ty, jebit twoju mat’ 3 , blad’ jewrejskaja 4 ! To ty od swego dziecka uciekasz! Ja tobie dam, ty kurwo! – Chwycił 

ją wpół, zadławił łapą gardło, które chciało krzyczeć, i wrzucił ją z rozmachem jak ciężki wór zboża na auto. 

– Masz! Weź i to sobie! Suko! – i cisnął jej dziecko pod nogi. 

– Gut gemacht 5 , tak należy karać wyrodne matki – rzekł esman, stojący przy samochodzie. – Gut, gut Ruski. 

– Małczy 6 ! – warknął przez zęby Andrej i odszedł do wagonów. 

1 Czytaj: feboten (niem.) – ‘zabronione’. 

2 Czytaj: majne herszaften (niem.) – ‘moi państwo’. 

3 Rosyjskie przekleństwo. 

4 blad’ jewrejskaja (ros.) – ‘kurwo żydowska’. 

5 gut gemacht (niem.) – ‘dobra robota; brawo’. 

6 małczy (ros.) – ‘milcz’. 

ANALIZA 

1. Wskaż w akapicie 1. bezosobowe formy czasowników. . Jaką pełnią funkcję? 

2. Które zdanie z akapitu 1. ma charakter groźby? W jaki sposób wyraża się w nim agresja językowa? 

3. W czym przejawia się agresja fizyczna i językowa Andreja wobec matki uciekającej przed dzieckiem (akapit 3.)? 

Znajdź fragmenty, w których opisano inne przejawy przemocy fizycznej i słownej. 

INTERPRETACJA 

4. Dlaczego esesmani używają bezosobowych form czasowników, zwracając się do więźniów? A czemu służą takie 

formy w opisie zachowania esesmanów? 

5. Jak interpretujesz powody uprzejmości esesmana (akapit 2.)? 

6. Z jakiego powodu esesman chwali Andreja? 


7. Czy rosyjski więzień miał prawo zastosować przemoc wobec matki, która nie chciała się przyznać do własnego 

dziecka? Odpowiedź uzasadnij. 

8. Czy są sytuacje, w których agresja językowa jest usprawiedliwiona? Przedstaw i uzasadnij swoje zdanie. 

9. Jak przeciwstawiać się przemocy słownej? Przedyskutujcie na ten temat w klasie. 

250

67 

Poetycka rekonstrukcja 

wartości 

NIEPOKÓJ 

XIX XX XXI 

1947 r. 

Dla wielu osób kontakt z okrucieństwem wojny był 

powodem głębokich urazów, często nieuleczalnych. 

Ludzie nie umieli pogodzić się z tym, co widzieli 

i czemu nie mogli się przeciwstawić. Wyraz takiej 

traumy można znaleźć w wielu powojennych tekstach 

poetyckich. Ich autorzy dokonywali zarazem próby 

odbudowania etycznego ładu świata. Do takich tekstów 

należą wiersze Lament i Ocalony Tadeusza Różewicza. 

Pierwszy z nich powstał w czasie wojny, natomiast 

drugi – po 1945 r. 

U ŹRÓDEŁ TEKSTÓW 

Oba wiersze zostały opublikowane w 1947 r. w zbiorze 

Niepokój, który powstał pod wpływem wojennych przeżyć 

poety i ukazuje spustoszenie wewnętrzne pokolenia 

Kolumbów. Już w tym tomie Różewicz reprezentował 

własny styl poetycki, oszczędny w obrazowaniu i metaforyce, 

ale cechujący się emocjonalnością wyrazu. 

Poeta uzewnętrznił tym samym stan psychiczny człowieka 

skażonego traumatycznym doświadczeniem 

II wojny światowej. Ukazał też ograniczoność języka 

poetyckiego, który nie jest w stanie wyrazić aż tak bolesnych 

doświadczeń. 

FORMA GATUNKOWA 

Różewicz stworzył swoisty model wiersza – tzw. wiersz 

różewiczowski. To odmiana askładniowego wiersza 

wolnego (patrz: lekcja 9. w pierwszej części podręcznika 

dla klasy 3), przez niektórych badaczy uznawana za 

czwarty system wersyfikacyjny w polskiej poezji (obok 

sylabizmu, sylabotonizmu i tonizmu). Wiersz różewiczowski 

bywa nazywany liryką ściśniętego gardła, gdyż 

przypomina wypowiedź, która rwie się pod wpływem 

emocji i wzruszeń. W tym typie wiersza wersy zwykle 

składają się z dwóch do czterech zestrojów akcentowych. 

Józef Szajna, instalacja z cyklu „Reminiscencje”, 1969-1990, Muzeum Śląskie, Katowice 

Józef Szajna był więźniem Auschwitz i Buchenwaldu, kilka tygodni spędził w obozowej celi śmierci. Jego powojenna 

twórczość była próbą przepracowania wojennej traumy. 

? Wskaż wątki wspólne dla obrazu Józefa Szajny i wierszy Tadeusza Różewicza. 

322

67. Poetycka rekonstrukcja wartości 

Tadeusz Różewicz 

Lament 

Zwracam się do was kapłani 

nauczyciele sędziowie artyści 

szewcy lekarze referenci 

i do ciebie mój ojcze 

[5] Wysłuchajcie mnie 

Nie jestem młody 

niech was smukłość mego ciała 

nie zwodzi 

ani tkliwa biel szyi 

[10] ani jasność otwartego czoła 

ani puch nad słodką wargą 

ni śmiech cherubiński 

ni krok elastyczny 

Nie jestem młody 

[15] niech was moja niewinność 

nie wzrusza 

ani moja czystość 

ani moja słabość 

kruchość i prostota 

[20] mam lat dwadzieścia 

jestem mordercą 

jestem narzędziem 

tak ślepym jak miecz 

w dłoni kata 

[25] zamordowałem człowieka 

i czerwonymi palcami 

gładziłem białe piersi kobiet. 

Okaleczony nie widziałem 

ani nieba ani róży 

[30] ptaka gniazda drzewa 

świętego Franciszka 

Achillesa i Hektora 

Przez sześć lat 

buchał w nozdrza opar krwi 

[35] Nie wierzę w przemianę wody w wino 

nie wierzę w grzechów odpuszczenie 

nie wierzę w ciała zmartwychwstanie 

O twórcy 

TADEUSZ RÓŻEWICZ (1921–2014) – poeta, dramaturg, 

prozaik i scenarzysta. Urodził się w Radomsku, 

tam też ukończył gimnazjum. W czasie wojny 

był żołnierzem Armii Krajowej. Jego dwa pierwsze 

tomiki poetyckie – debiutancki Niepokój i Czerwona 

rękawiczka (1948) – stanowią rozrachunek z wojną 

i są przełomowe ze względu na poetykę (patrz: Forma 

gatunkowa). Twórca powrócił do tematyki wojny w dramacie 

Do piachu (1979). Natomiast dramaty Kartoteka 

(1960), Świadkowie albo Nasza mała stabilizacja 

(1964) i Białe małżeństwo (1975) oraz m.in. zbiór 

Kup kota w worku (2008) prezentują wnikliwy, często 

krytyczny stosunek pisarza do współczesności. Zarazem 

Różewicz chętnie prowadził dialog ze sztuką 

ponowoczesną i tradycją literacką, m.in. epoki romantyzmu. 

Inne wybitne zbiory poety to Matka odchodzi 

(1999), Nożyk profesora (2001), Szara strefa (2002), 

Nauka chodzenia (2008). Różewicz, uznawany za 

klasyka poezji współczesnej, był laureatem wielu prestiżowych 

nagród literackich i wielokrotnym kandydatem 

do Literackiej Nagrody Nobla. Jego twórczość 

przetłumaczono na 49 języków. 


ATEIZM (gr. a- -‘nie’; theós – ‘bóg’) – brak wiary 

w Boga i wszelkie byty metafizyczne (niedostępne 

doświadczeniu zmysłowemu); element światopoglądu 

materialistycznego, twierdzącego, że istnieje 

tylko rzeczywistość empiryczna. 

323


Niccolò dell’Arca (czytaj: nikolo dellarka), Opłakiwanie zmarłego Chrystusa – fragment, ok. 1460–1485, kościół Santa Maria 

della Vita, Bolonia, Włochy 

? Zestaw scenę lamentu nad zmarłym Chrystusem, która zdumiewa realizmem i siłą ekspresji, z poezją „ściśniętego 

gardła” Tadeusza Różewicza. Jakie dostrzegasz zalety i wady takich skrajnych sposobów wyrażania ekspresji przez 

twórców? 

ANALIZA 

1. Do jakiej grupy odbiorców zwraca się osoba mówiąca? Wyjaśnij sens wyliczenia przedstawicieli różnych 

zawodów w apostrofie utworu. 

2. Wskaż atrybuty młodości wymienione w wierszu. Dlaczego mimo tych cech osoba mówiąca powtarza 

„nie jestem młody” (wersy 6. i 14.)? 

3. O co osoba mówiąca siebie oskarża? Na czym polega jej domniemana wina? 

4. Wskaż w tekście odwołania do symboli i postaci znanych z europejskiej kultury. Wyjaśnij ich znaczenie. 

5. Czego dotyczą deklaracje z ostatnich trzech wersów wiersza? Czemu służą? 

INTERPRETACJA 

6. Na czym polega „okaleczenie” z wersu 28.? W odpowiedzi odwołaj się do ustaleń z polecenia 4. 

7. Jak rozumiesz związek doświadczenia wojennego z ateistycznymi deklaracjami (wersy 35.–37.)? 

8. Zinterpretuj tytuł wiersza. Nad czym lamentuje osoba mówiąca? 


9. Doświadczenia wojenne mogą spowodować utratę wiary, ale mogą ją również umocnić – jak sądzisz dlaczego? 

10. Czy każdy uczestnik oraz świadek wojny ponosi winę za jej okrucieństwa? Czy można uwolnić się od odpowiedzialności, 

gdy brało się udział w walce – nawet obronnej – i zabijało się nieprzyjaciół? 

324

67. Poetycka rekonstrukcja wartości 

Tadeusz Różewicz 

Ocalony 

Mam dwadzieścia cztery lata 

ocalałem 

prowadzony na rzeź. 

To są nazwy puste 1 i jednoznaczne: 

[5] człowiek i zwierzę 

miłość i nienawiść 

wróg i przyjaciel 

ciemność i światło. 

Człowieka tak się zabija jak zwierzę 

[10] widziałem: 

furgony porąbanych ludzi 

którzy nie zostaną zbawieni. 

Andrzej Wróblewski, Rozstrzelanie 

z chłopczykiem, (Rozstrzelanie V), 1949, 

Muzeum Narodowe, Poznań 

Pojęcia są tylko wyrazami: 

cnota i występek 

[15] prawda i kłamstwo 

piękno i brzydota 

męstwo i tchórzostwo. 

Jednakowo waży cnota i występek 

widziałem: 

[20] człowieka który był jeden 

występny i cnotliwy. 

Szukam nauczyciela i mistrza 

niech przywróci mi wzrok słuch i mowę 

niech jeszcze raz nazwie rzeczy i pojęcia 

[25] niech oddzieli światło od ciemności. 

Mam dwadzieścia cztery lata 

ocalałem 

prowadzony na rzeź. 

1 nazwy puste – w logice: nazwy bez desygnatu. 

325


ANALIZA 

1. Jakie informacje na swój temat podaje osoba 

mówiąca w wierszu? Co wiemy o jej doświadczeniach? 

Co straciła podczas wojny, a co ocaliła? 

2. Wskaż w tekście antytezy. Jakie znaczenia wnoszą 

do utworu? 

3. Określ aksjologię wyrażoną w wierszu. Uwzględnij 

wersy 1.–21. 

4. Znajdź w utworze aluzje biblijne. Czemu służą? 

5. Kim ma być przyszły „nauczyciel i mistrz” 

(wers 22.)? Czego od niego oczekuje bohater 

wiersza? 

9. Zinterpretuj klamrę kompozycyjną zastosowaną w utworze. Czy wymowa powtórzonych wersów jest taka 

sama na początku i na końcu wiersza? 

10. Czym jest dla Ciebie Ocalony Różewicza – wyrazem nihilizmu moralnego czy próbą rekonstrukcji wartości? 

Uzasadnij swoje zdanie. 


11. Jak sądzisz, jakie postawy „ocalają” przed nihilizmem i poczuciem pustki? 

12. Dlaczego kryzys wartości, wywołany przez wojnę, dotknął przede wszystkim pokolenie urodzone ok. 1920 r.? 

WYPOWIEDŹ PISEMNA 


AKSJOLOGIA to: 

1) ogólna teoria wartości, nauka o wartościach, 

zwłaszcza etycznych; 

2) system, hierarchia wartości uznawana 

przez daną osobę lub grupę. 

ANTYTEZA – patrz: lekcja 31. 

NIHILIZM (łac. nihil – ‘nic’) – pogląd filozoficzny, 

wyrażany m.in. przez Friedricha Nietzschego, 

oznaczający negację dotychczasowych wartości – 

INTERPRETACJA 

religijnych, moralnych, poznawczych (patrz też: 

6. Co to znaczy, że nazwy są „puste” (wers 4.), 

lekcja 2. w pierwszej części podręcznika dla klasy 3); 

a „pojęcia są tylko wyrazami” (wers 13.)? 

7. Jak rozumiesz fragment: „człowieka tak się zabija, 

jak zwierzę”? 

8. Jak sądzisz, dlaczego ludzie, którzy zginęli, „nie zostaną zbawieni” (wers 12.)? Jak poeta rozumie zbawienie? 

13. „Ocalenie” jako metafora doświadczeń egzystencjalnych człowieka skażonego złem. W pracy odwołaj się 

do dowolnych wierszy dotyczących II wojny światowej oraz do wybranych kontekstów. 

Wilhelm Sasnal, Pierwszy stycznia (BOK), 2021 

? Malarz ukazał na drugim planie bramę Auschwitz Birkenau. Jak rozumiesz wymowę obrazu? 

326

oblicza epok 

zakres podstawowy 

i rozszerzony 

nowa edycja podręcznik • liceum i technikum 

R 

12 Ciało w poezji 

ŻYWE LINIE 

XIX XX XXI 

1924 r. 

a lekcji poznamy kolejny wiersz Tadeusza Peipera – 

NNoga ze zbioru Żywe linie (1924). Jest to przykład innej 

postawy twórczej niż prezentowana w debiutanckim 

tomie poety. Miejsce fascynacji cywilizacją i nowoczesnością 

zajęła w nim stylistyczna kunsztowność, nawiązująca 

do tradycji barokowej. Awangardowy utwór zestawimy 

z tekstem powojennym – Lustrem Haliny Poświatowskiej. 

KonteKst literacKi 

Lata I wojny światowej Tadeusz Peiper spędził w neutralnej 

Hiszpanii – ważnym ośrodku ówczesnej sztuki 

awangardowej (działali tam m.in. Pablo Picasso, Salvador 

Dalí, Luis Buñuel). Jedną z fascynacji Peipera był 

wtedy gongoryzm, hiszpańska odmiana barokowego 

konceptyzmu (patrz: lekcja 38. w drugiej części podręcznika 

dla klasy 1), którą stworzył Luis de Góngora 

y Argote (czytaj: luiz de gongora i argote; 1561–1627). 

Wiersze zbudowane według zasady gongoryzmu są 

oparte na niecodziennym pomyśle, rozwijanym stopniowo 

za pomocą kunsztownych środków stylistycznych aż 

do zaskakującej puenty. Inspirując się gongoryzmem, 

Peiper podkreślał, że poezja to przede wszystkim 

„tworzenie pięknych zdań”, co dla awangardowego 

poety znaczyło: świeżych, oryginalnych, niezwykłych. 

Nowym typem kompozycji stał się dla Peipera „układ 

rozkwitania”, wychodzący od zagadkowego obrazu, niedopowiedzianego, 

zaledwie zarysowanego, prowadzący 

przez stopniową konkretyzację i osiągający pełną wyrazistość 

w puencie. W artykule Nowe usta (1926) Peiper 

tak wyjaśniał swoją koncepcję: „Poemat rozwijałby się 

jak żywy organizm; jak pąk rozkwitałby przed nami. Już 

pierwszy ustęp zawierałby w sobie wszystko, co nastąpi; 

dalsze byłoby stopniowym rozwijaniem pąkowej zawartości 

pierwszego; w ostatnim ustępie mielibyśmy przed 

sobą kwiat już pełny, rozłożysty”. 

Julian Tuwim 

Do krytyków 

A w maju 

Zwykłem jeździć, szanowni panowie, 

Na przedniej platformie tramwaju! 

Miasto na wskroś mnie przeszywa! 

[5] Co się tam dzieje w mej głowie: 

Pędy, zapędy, ognie, ogniwa, 

Wesoło w czubie i w piętach, 

A najweselej na skrętach! 

Na skrętach – koliście 

[10] Zagarniam zachwytem ramienia, 

A drzewa w porywie natchnienia 

Szaleją wiosenną wonią, 

Z radości pęka pąkowie, 

Ulice na alarm dzwonią, 

[15] Maju, maju! – – 

Tak to jadę na przedniej platformie tramwaju, 

Wielce szanowni panowie!... 

ANALIZA 

1. Określ nastrój wiersza i wyrażone w nim uczucia. 

2. Wskaż w tekście przejawy witalizmu. 

3. Ustal, jakie środki stylistyczne zastosował poeta w wierszu. Określ ich funkcję. 

INTERPRETACJA 

2. Skamandryci wobec tradycji 

German Vizulis, obraz z serii ukazującej 

krajobraz miejski, XX w. 

4. Jakie sensy wnosi do utworu adresat? Zwróć uwagę na tytuł i dwukrotnie użyte słowa „szanowni panowie”. 

5. Czy zgadzasz się ze stwierdzeniem, że wiersz Tuwima to wyraz krytycznego stosunku do tradycji literackiej? 

Odpowiedź uzasadnij. 

6. Odczytaj zawartą w tekście koncepcję poety i poezji. Nawiąż do tradycji romantycznej i młodopolskiej. 

3 

Dialektyzacja 

50w literaturze Przemoc w języku 

ęzyk jest nie tylko środkiem komunikacji, przez który 

J można wywierać wpływ na ludzi (szeroko rozumiana 

perswazja), lecz także narzędziem bezpośredniego 

działania. Słowem można człowieka pocieszyć, uspokoić, 

przywrócić mu równowagę psychiczną i nadzieję, ale 

można też zdenerwować, obrazić, dotknąć, skrzywdzić, 

a nawet zniszczyć. Szczególnie wyraźnie widać to w sytuacjach, 

w których przemoc jest wszechobecna – tak 

jak w niemieckich obozach koncentracyjnych. 

AGRESJA JĘZYKOWA 

Mimo że tradycyjnie przeciwstawiano słowo (myśl) – 

działaniu (czynom), to granica między nimi jest łatwa 

do przekroczenia. Słowo może stać się aktem przemocy. 

Agresja językowa, podobnie jak agresja fizyczna, jest 

formą ataku na drugiego człowieka. Polega na dosadnym 

wyrażaniu negatywnej oceny i złych emocji wobec 

odbiorcy, tematu wypowiedzi albo jakichś elementów 

rzeczywistości. Wynika z wrogiej postawy wobec ludzi 

i/lub świata. Od krytyki czy zwykłego wyrażania emocji 

różni się m.in. intensywnością, nastawieniem oraz 

treścią. Negatywna ocena jest krytyką, jeśli dotyczy czyjegoś 

działania lub jego efektu i ma na celu skłonienie 

odbiorcy do poprawienia tego, co zostało skrytykowane. 

Wtedy służy osiągnięciu jakiegoś dobra (ogólnego 

lub osobistego osoby krytykowanej). Natomiast aktem 

agresji językowej będzie poniżająca lub obraźliwa ocena 

osoby, wyrażająca pogardę i nienawiść, podająca w wątpliwość 

czyjąś wartość jako człowieka. Taka agresja 

może mieć charakter jawny – wówczas nadawca używa 

środków językowych nacechowanych negatywnie (np. 

podniesionego tonu głosu, wulgaryzmów i słownictwa 

silnie nacechowanego typu osioł, kretyn, uogólnień ty 

zawsze…/nigdy..., gróźb), a także nie dopuszcza rozmówcy 

do głosu, ignoruje jego słowa lub wykorzystuje je 

przeciwko niemu, przeinacza sens wypowiedzi albo je 

wyśmiewa. Agresja językowa może mieć też charakter 

ukryty – gdy przejawia się w tekstach pozornie neutralnych, 

ale zawierających treści deprecjonujące i w swej 

intencji obraźliwe, raniące czyjeś uczucia, np. ironia, 

sarkazm, fałszywe współczucie. Pogardę, wrogość 

i brak szacunku można wyrazić również za pomocą 

szyderstwa i ośmieszenia drugiej osoby (o agresji i przemocy 

w języku patrz także: lekcja 28. w drugiej części 

podręcznika dla klasy 1). 

Wpływ agresji językowej na ludzką psychikę, a zwłaszcza 

na rozwój emocjonalny dzieci i młodzieży, jest poważny. 

Do jej skutków można zaliczyć pogorszenie samopoczucia 

i obniżenie samooceny atakowanej osoby, 

a nawet jej wykluczenie z grupy rówieśniczej. 

AGRESJA JĘZYKOWA – 

poniżająca lub obraźliwa ocena osoby, wyrażająca pogardę i nienawiść, podająca 

w wątpliwość czyjąś wartość jako człowieka. 

Hugó Scheiber (czytaj: ugo szajber), 

Tancerka, ok. 1920, kolekcja prywatna 

? Jakie elementy kobiecości 

wyeksponował malarz? 

W jaki sposób tego dokonał? 

Zwróć uwagę na kolorystykę obrazu. 


7. Czy młody artysta ma prawo sprzeciwiać się swoim 

nauczycielom i przewodnikom intelektualnym? 

Jeśli tak, to w jaki sposób i pod jakimi warunkami? 

8. Czy krytyka tradycji oznacza brak szacunku dla 

niej? Przedstaw i uzasadnij swoje zdanie. 

9. Czy poezja poświęcona zwyczajnym sprawom 

może być wartościowa? Odpowiedź uzasadnij. 

POJęCIA kLuCZOWE 

WITALIZM (łac. vis vitalis – ‘siła żywotna’) – 

zachwyt nad samym faktem istnienia, radość 

życia wyrażana w sposób emocjonalny, często 

żywiołowy. 

jawna 


negatywnie (np. wulgaryzmy, groźby, uogólnienia) 

• niedopuszczanie rozmówcy do głosu 

• ignorowanie lub wyśmiewanie czyichś słów 

• przeinaczanie sensu wypowiedzi 

• wykorzystywanie słów rozmówcy przeciwko niemu 

ukryta 


neutralnie, by przekazać treści w swej intencji 

obraźliwe 

• ironia 

• sarkazm 

• fałszywe współczucie 

56 

15 

248 

Bogactwo różnorodnych kontekstów 

w każdej lekcji umożliwia pogłębione 

odczytanie utworów. 

Polecenia podzielone na sekcje 

wyznaczają kolejne etapy analizy 

i interpretacji tekstów. 

Kształceniu językowemu służą 

osobne lekcje oraz wyróżnione 

kolorystycznie polecenia w lekcjach 

literacko-kulturowych. 

11. Awangardowy zachwyt nad cywilizacją 

Miniprzewodnik 

zjawiska Miniprzewodnik 

kulturowe MiĘDzYwojNia 

NajwaŻNiejsze twierDzeNia PsYCHoaNalizY 

KINO – w dwudziestoleciu międzywojennym doszło do upowszechnienia 

filmu – zupełnie nowej dziedziny sztuki, którą Karol lentino (aktor), Jan Kiepura (śpiewak i aktor), Hanka Ordonówna 

sowej wyobraźni; w Polsce takimi gwiazdami byli m.in. Rudolf Va- 

Irzykowski, ówczesny pisarz i krytyk, określił mianem Dziesiątej (piosenkarka, tancerka i aktorka). 

Muzy (to nawiązanie do dziewięciu Muz z mitologii greckiej, będących 

opiekunkami konkretnych dziedzin sztuki i nauki). Kino szybko 

sPOrt – na przełomie XIX i XX w. sport stał się zjawiskiem 

masowym (po raz pierwszy od czasów antycznych), co wynikało 

stało się sztuką zaspokajającą potrzeby masowej wyobraźni. 

m.in. z ówczesnych zainteresowań zdrowiem, ciałem i młodością. 

Kultura POPularNa/masOwa – łatwiejszy dostęp Co cztery lata były organizowane igrzyska olimpijskie (1896 

do sztuki doprowadził do rozpowszechnienia kultury, adresowanej r. – pierwsza letnia nowożytna olimpiada w Grecji, 1924 r. – pierwsze 

zimowe igrzyska olimpijskie we Francji). Na ziemiach polskich 

do szerokiego kręgu odbiorców. W efekcie powstały jej nowe formy – 

tania i przystępna książka, wysokonakładowa gazeta, popularne czasopismo, 

kabaret, teatrzyk rewiowy, komiks, kinowy film fabularny, Gimnastyczne „Sokół”, powstałe w 1867 r. we Lwowie. Miało ono 

pierwszą masową organizacją sportową było Polskie Towarzystwo 

muzyka popularna, rozpowszechniana przez radio. 

również charakter społeczno-wychowawczy i patriotyczny, 

a z czasem przybrało formę paramilitarną. 

rEKlama – dzięki rozwijającej się gospodarce rynkowej wzrósł 

poziom życia wytwórców. Produkcja i konsumpcja uległy umasowieniu, 

w związku z czym pojawił się zupełnie nowy element kultury produkcja przedmiotów codziennego użytku zaczęła podlegać prawom 

sztuKa użytKOwa – w dwudziestoleciu międzywojennym 

i zarazem nowa gałąź gospodarki – reklama. Wytwory przemysłu konkurencji. Doprowadziło to do rozwoju wzornictwa przemysłowego. 

Sztuka użytkowa miała nie tylko zaspokajać potrzeby odbiorców, 

reklamowego (m.in. tablice reklamowe, neony, plakaty) stały się 

wszechobecnym elementem rzeczywistości. Autorami nośnych haseł 

reklamowych byli znani pisarze, np. słynne hasło „Cukier krzepi” ki użytkowej, łączącej odkrycia techniki z nowymi kanonami piękna, 

lecz także kształtować ich gusta. Źródłem wzorców architektury i sztu- 

wymyślił Melchior Wańkowicz. 

stała się słynna uczelnia artystyczna Bauhaus w Weimarze (Niemcy). 

W Polsce idee sztuki użytkowej propagowali m.in. członkowie 

grupy artystycznej Blok. 

rOzrywKa – w okresie międzywojennym zaczął się rozwijać 

przemysł rozrywkowy. Powszechnym i dostępnym dla wszystkich 

miejscem spotkań były kawiarnie. Dużą popularność zyskał taniec, tElEKOmuNIKaCJa – wynalezienie radia w 1896 r. wyznaczyło 

w miastach powstały więc dancingi (pierwowzory dzisiejszych dyskotek 

i klubów). Jednocześnie pojawiło się zjawisko gwiazdorstwa: ły w USA od 1912 r., Polskie Radio zaczęło nadawać w 1926 r. Coraz 

początki komunikacji na masową skalę. Pierwsze radiostacje działa- 

aktorzy filmowi piosenkarze muzycy, tancerze stali się idolami ma- 

popularniejszym środkiem porozumiewania się na odległość stawał 

się także telefon, opatentowany w 1876 r. W Polsce międzywojennej 

i radio, i telefon wciąż jednak były dobrami 

luksusowymi. 

Tadeusz Gronowski, plakat reklamowy proszku 

do prania Radion, 1926, Muzeum Plakatu, 

Warszawa 

Zadanie 12. (0–1) 

Dokonaj analizy załączonych tekstów kultury i wykonaj zadanie. 

Tekst I 

Baraki mieszkalne 

w Gdyni. W tle 

nowy budynek. 

Lata 30. XX w. 

Tekst II 

Zofia Nałkowska 

Granica (fragment) 

Wiem, gdzie na ilu metrach kwadratowych ilu ludzi się gnieździ. Wszystko poświadczam, przybijam u dołu 

pieczątkę, usprawiedliwiam, legalizuję. Taki dom to jest rzecz zadziwiająca. Czy to nie szczególne, że ludzie 

zdecydowali się żyć na sobie warstwami? Co dla jednych jest podłogą, to dla innych staje się sufitem. Pan 

wie, że tu połowa piwnic zamieniona jest na mieszkania i tam, pod nami mieszka więcej ludzi niż na 

wszystkich piętrach poza tym. 

Odwołując się do obu załączonych tekstów i całej powieści, wyjaśnij znaczenie tytułu utworu Zofii Nałkowskiej. 

Zadanie 13. (0–1) 

Przeczytaj załączone teksty i wykonaj zadanie. 

Dante Alighieri 

Boska komedia. Piekło 

Pieśń I (fragment) 

Z prostego toru w naszych dni połowie 

Wszedłem w las ciemny; jaka gęstwa dzika, 

Jakie w tym lesie okropne pustkowie, 

Żyjący język tego nie wypowie; 


noTaTka synTeTyzująca 

M 

ZADANIE 

na podstawie obu tekstów napisz notatkę syntetyzującą: „czy nowoczesne miasto jest przestrzenią przyjazną dla 

człowieka? Przedwojenna Gdynia i współczesne miasto kompaktowe”. Twoja wypowiedź powinna liczyć 60–90 wyrazów. 

uwaga: w ocenie wypowiedzi będzie brana pod uwagę poprawność językowa, ortograficzna i interpunkcyjna. 

Grzegorz Piątek 

Gdynia obiecana: miasto, modernizm, 

modernizacja 1920–1939 

[1] Franciszek Sokół 1 powtarzał, że Gdynia to najlepszy interes, jaki zrobiła Rzeczpospolita. Rzeczpospolita 

zrobiła go na pewno. Interes życia zrobiło też wiele pojedynczych osób, przede wszystkim 

właścicieli nieruchomości i przedsiębiorców. Urzędniczo-wojskowe elity, niektórzy fachowcy, architekci 

czy artyści zbudowali sobie tam całkiem wygodną i estetyczną enklawę. Lecz ten interes i ten sukces 

miały też ogromną ludzką cenę – tysięcy istnień ludzkich złamanych przez wyzysk, cenę zawiedzionej 

obietnicy. Jeśli przyjrzeć się wypowiedziom ówczesnych decydentów 2 , można odnieść wrażenie, że 

traktowali oni tę ofiarę jako niezbędną. […] 

[2] Niski koszt pracy pozwalał Gdyni skutecznie konkurować ze starszymi portami, ale jednocześnie 

sprawiał, że miasto modernizowało się z dwiema prędkościami. W centrum i turystyczno-willowym 

paśmie nadmorskim był XX wiek, a wszędzie indziej XIX. Słaby dostęp do czterech podstawowych 

dziś miejskich udogodnień – prądu, gazu, wodociągu i kanalizacji – da się oczywiście tłumaczyć faktem, 

że rozwój sieci nie nadążał za eksplozją demograficzną i ekspansją zabudowy. Prąd zaczął wszak 

docierać do Gdyni dopiero w 1925 r., a pierwszy fragment sieci wodociągowej otwarto w 1929 r. Miasto 

tymczasem pęczniało od osadników i wchłaniało kolejne wsie. Lecz z drugiej strony rozbudowa sieci 

na przedmieściach nie miała większego sensu. Kto płaciłby rachunki? Może dlatego tylko niektóre 

z bloków TBO 3 na Grabówku 4 wyposażono w kuchenki gazowe, a reszta kobiet gotowała na opalanych 

węglem (lub byle czym) piecach? Nie tylko w Gdyni, ale i w innych polskich miastach brakowało bodźca, 

by rozwijać nowoczesne instalacje. Gospodynie, a w bogatszych domach – służące, mogły do woli 

dźwigać węgiel czy wodę w wiadrach. Służąca była przecież tańsza niż kuchenka gazowa, a sprzątaczka 

tańsza niż odkurzacz. […] 

[3] Za estetycznie radykalną, bez wątpienia dwudziestowieczną fasadą śródmiejskich kamienic 

i nielicznych modernistycznych bloków krył się dziewiętnastowieczny świat tradycyjnych relacji 

1 Franciszek Sokół (1890–1956) – oficer Legionów, polityk i działacz samorządowy związany z obozem sanacyjnym, Komisarz Rządu w Gdyni w latach 

1933–1939. 

2 decydenci – osoby podejmujące decyzje, posiadające władzę. 

3 TBO – Towarzystwo Budowy Osiedli, spółka miejska w Gdyni, działająca na polu budowlanym. 

4 Grabówek – dzielnica Gdyni, zlokalizowana na terenie dawnej wsi. 

55 

196 

200 

Miniprzewodniki ułatwiają 

samokształcenie, pozwalają 

usystematyzować i pogłębić wiedzę 

o poznanych zagadnieniach. 

Powtórzenie i test z wiedzy o epoce 

pomagają uporządkować, sprawdzić 

i utrwalić wiedzę. 


prowadzi krok po kroku przez 

etapy pracy nad wypowiedziami 

pisemnymi i ustnymi. 

wsip.pl 

sklep.wsip.pl 

infolinia: 801 220 555

Oblicza_epok_3.2

Transform your PDFs into Flipbooks and boost your revenue!

Delete template?

Save as template ?