POST_SCRIPTUM_3_2024_27

POST 

NIEZALEŻNY KWARTALNIK 

LITERACKO-ARTYSTYCZNY 

SCRIPTUM 

P R O Z A P O E Z J A P U B L I C Y S T Y K A S Z T U K I W I Z U A L N E 

2024 ROKIEM 

CZESŁAWA MIŁOSZA 

3 / 2024 (27) 

EWA WARTA-ŚMIETANA 

Muzyka Mozarta jest kojąca dla głosu 

SEPSA. HISTORIA EKSKREMENTÓW 

Bo Jaroszek 

EWA KURYLUK 

Czerwone morze 

mojego umysłu 

POLONEZEM 

DO WIETNAMSKICH POETÓW 

7 SZCZĘŚLIWYCH WIERSZY ANNY 

MIEJSKA BIŻUTERIA W KORONKOWEJ ODSŁONIE 

NESPOON 

OD GRECKIEJ POEZJI DO KULTURY KRAKOWSKIEJ 

NIE MA GRANIC POMIĘDZY SZTUKAMI 

ČIURLIONIS 

www.postscriptum.uk 

www.postscriptumfundacja.com 

fb: post scriptum 

1 

POST SCRIPTUM

WERSJA ELEKTRONICZNA DO POBRANIA ZA DARMO: 

https://www.yumpu.com/user/postscriptum.mag 

DRUK NA ŻYCZENIE: 24,95 zł 

ZAMÓWIENIA BEZPOŚREDNIO W DRUKARNI: 

https://www.wyczerpane.pl/wydawnictwo-post-scriptum,dBA-0io.html 

Prawa do indywidualnych utworów pozostają przy twórcach. 

Redakcja nie zwraca materiałów niezamówionych 

i zastrzega sobie prawo do redagowania tekstów. 

FUNDACJA WSPIERANIA KULTURY „POST SCRIPTUM” 

05-092 Łomianki 

ul. STANISŁAWA STASZICA 14/5, 

KRS 0000908539 

NIP 1182225810, 

e-mail: biuro@postscriptumfundacja.com 

www.postscriptum.uk postscriptum.mag@gmail.com fb: post scriptum redakcja@postscriptum.uk 

2024 rokiem czesŁawa miŁosza 

PROZA 

SPIS TREŚCI: 

6 Prof. MAREK BERNACKI – Czesław Miłosz, gospodarz polskiej poezji 

14 Barbara Gruszka-Zych – Fragmenty książki Mój Poeta 

48 Sepsa. Historia ekskrementów – felieton – Bo Jaroszek 

58 Podróż – esej – Renata Szpunar 

90 BABALOOKA – Monika Janowska 

98 PRZEZ PERYSKOP – Z czekania w czekanie – Juliusz Wątroba 

104 Bezdzietne z wyboru JUSTYNA DŻBIK-KLUGE i Emil i my. Monolog wielodzietnej matki 

MAGDALENA MOSKAL – recenzja – Robert Knapik 

108 Pozwól mi być – opowiadanie – MAJA CHAŁUBIŃSKA 

poezja 

sztuki wizualne 

inne 

4 ROMUALD MIECZKOWSKI – Wiersze z refleksją miłoszowską 

13 CZESŁAW MIŁOSZ – wiersz 

21 BOGUSŁAWA CHWIERUT, BARBARA KORCZYK – wiersze 

34 JULIUSZ WĄTROBA – sonety 

43 AGNIESZKA RAUTMAN-SZCZEPAŃSKA – wiersze 

53 MONIKA KASPRZYK – wiersze 

57 CZESŁAW MIŁOSZ – wiersze 

61 ELŻBIETA GRABOSZ – wiersze 

68 7 szczęśliwych wierszy Anny Czachorowskiej – Wanda Dusia Stańczak 

79 Polonezem do wietnamskich poetów – Wanda Dusia Stańczak 

88 KĄCIK SATYRYCZNY 

92 Wiersze polecane – AGNIESZKA MĘDRZAK-SIKORA 

96 MAŁGORZATA KULISIEWICZ – wiersze z tomu Kinoptycznie 

102 MARTA MAZURKIEWICZ-STEFAŃCZYK – wiersze 

22 Koronki – Wywiad z artystką street artu NESPOON – Renata Cygan 

64 Relacja z wystawy malarstwa ČIURLIONISA – Daniel Wójtowicz 

70 Piotr Jakubczak i Gruppa Siedem – Izabela Winiewicz-Cybulska 

81 Relacja z wystawy EWY KURYLUK – Beata Anna Symołon 

20 Uśmiechnięty Libiąż – Juliusz Wątroba 

36 Wywiad ze śpiewaczką operową EWĄ WARTĄ-ŚMIETANĄ – Agnieszka Kuchnia-Wołosiewicz 

44 Wywiad z dyrektor Centrum Kultury Podgórza w Krakowie ANNĄ GRABOWSKĄ – Agnieszka 

Kuchnia Wołosiewicz 

54 Świat mody BARTKA BACHLEDY – Wanda Dusia Stańczak 

ZESPÓŁ REDAKCYJNY: 

Redaktor naczelna: Renata Cygan Zastępczynie redaktor naczelnej: Joanna Nordyńska i Katarzyna Brus-Sawczuk 

Sekretarz redakcji: Jacek Jaszczyk 

Redaktorzy: Juliusz Wątroba, Anna Maruszeczko, Izolda Kiec, Wanda Dusia Stańczak, Renata Szpunar, Robert Knapik, Agnieszka Herman, 

Bo Jaroszek, Daniel Wójtowicz, Monika Janowska, Beata Anna Symołon, Agnieszka Kuchnia-Wołosiewicz 

Gościnnie: Izabela Winiewicz-Cybulska, Barbara Gruszka-Zych, Marek Bernacki i Romuald Mieczkowski 

Korekta: Aleksandra Krasińska, Dominika Paluch, Małgorzata Nowak i Ewa Słotwińska 

2 

Rysunek satyryczny: Jarosław Janowski Tłumaczenia z języka angielskiego: Renata Cygan 

POST SCRIPTUM Skład, łamanie i opracowanie graficzne: Renata Cygan

Na okładce: 

Street art NeSpoon 

„Olimpizm jest filozofią życia, chwalącą i łączącą w zrównoważoną całość jakość ciała, woli i umysłu. 

Łącząc sport z kulturą i edukacją, dąży do stworzenia sposobu życia opartego na radości z wysiłku, 

na wychowawczych wartościach dobrego przykładu i na poszanowaniu uniwersalnych podstawowych 

zasad etycznych” – to fragment Karty Olimpijskiej. 

Nie wszyscy pamiętają, że igrzyska olimpijskie, również te nowożytne, obejmowały zarówno rywalizację 

w sporcie, jak i współzawodnictwo w różnych dziedzinach sztuki. W tym sensie inauguracja 

XXXIII Letnich Igrzysk Olimpijskich w Paryżu była, moim zdaniem, kwintesencją idei olimpijskich. 

WSTĘPNIAK 

Wielkie widowisko wzbudziło wiele kontrowersji, środowiska konserwatywne próbują doszukiwać 

się w okołosekwańskim spektaklu znaczeń głównie ideologicznych czy politycznych. W moim głębokim 

przekonaniu, otwarcie tegorocznej letniej olimpiady było spektakularnym wydarzeniem artystycznym, 

gdzie tradycja spotkała się z nowoczesnością, a kreatorzy potraktowali Paryż jako wielkie 

tableau vivant, czyli ruchomy obraz. Za sprawą efektownej ceremonii było to nie tylko święto sportu, 

lecz także sztuki. I to jakie! 

Wielkim świętem sztuki (na nieco mniejszą skalę, ale nie mniej ważne) są niewątpliwie obchody 

roku miłoszowskiego. Nie można nie docenić wkładu jednego z najważniejszych poetów polskich 

w kulturę nie tylko rodzimą. Jerzy Ilg nazwał Czesława Miłosza gospodarzem polskiej poezji i takie 

określenie najpełniej definiuje postać noblisty. Przygotowaliśmy dla Państwa kilka artykułów, wierszy 

i wspomnień o Miłoszu autorstwa prof. Marka Bernackiego, Barbary Gruszki-Zych i Romualda 

Mieczkowskiego – osób, które miały szczęście poznać osobiście autora Doliny Issy. 

Dla kontrastu zapraszam Państwa do świata street artu. Miałam przyjemność porozmawiać z artystką, 

która odciska swoje koronkowe piętno (a raczej dzieli się koronkowym pięknem) na ulicach 

całego świata. NeSpoon (bo o niej mowa) wykonuje m.in. wielkoformatowe projekty (murale) na 

budynkach, ale też zostawia koronkowe ślady to tu, to tam: na płotach, słupach, murach itp. Zapraszam 

na str. 22. 

Daniel Wójtowicz relacjonuje swoje spotkanie z muzycznym malarstwem litewskiego artysty Čiurlionisa, 

Beata Anna Symołon dzieli się wrażeniami z wystawy Ewy Kuryluk, Wanda Dusia Stańczak 

tańczy poloneza z wietnamskimi poetami, Bo Jaroszek przedstawia historię ekskrementów, a Monika 

Janowska, z właściwą sobie swadą, rozprawia się z wszechpanującym parciem na szkło. Jest dużo 

dobrej poezji (w tym numerze przeważają poetki), sporo ciekawych wywiadów, interesująca proza 

i całe mnóstwo pięknych obrazów. 

Oddajemy w Państwa ręce kolejny numer pełen zróżnicowanych, ciekawych, oryginalnych treści, 

bogato przeplatanych ilustracjami, a wszystko to podane w gustownym pakiecie „Post Scriptum”. 

Ktoś mnie niedawno zapytał, jak my to robimy? Odpowiedź jest oczywista – napędza nas pasja 

i miłość do sztuki. Tylko tyle i aż tyle. 

www.postscriptum.uk, fb: post scriptum, e-mail: redakcja@postscriptum.uk 

Wydawca: Post Scriptum LTD, Watford, UK 

NUMER KONTA: IBAN: GB82 LOYD 3096 2657 4181 60 

UK: SORT CODE: 309626 ACC Number: 57418160 

POST SCRIPTUM 

3

2024 

Foto: Romuald Mieczkowski 

ROMUALD MIECZKOWSKI 

Wiersze z refleksją miłoszowską 

LIST DO PANA CZESŁAWA 

Drogi panie Czesławie – 

dziękuje panu że zechciał pan 

jako noblista przyjąć moje wiersze 

od nieznanej mi i życzliwej osoby 

Że w 1988 roku polecił je pan 

Giedroyciowi redaktorów księciu 

kiedy jeszcze imperium zła stało – 

czyż tylko użalił się pan nad losem 

młodego wtedy składacza wierszy 

za kolczastym drutem nad Wilią 

czy może w sposób magiczny 

połączyło już wtedy nas Wilno 

26 maja roku 1992 zobaczyłem pana 

pierwszy raz w życiu 

na tytułowej stronie Dalszych okolic 

raczył napisać mi pan dedykację 

w czasie rozmytym przez półwiecze 

w stojącym w rozkroku Wilnie: 

„Romualdowi Mieczkowskiemu, 

którego wiersze znam 

i nad którymi myślę” 

Tak się złożyło, że miałem 

okazję i szczęście kilkakrotnie 

rozmawiać z noblistą, 

towarzyszyć mu w wędrówkach 

po mieście jego młodości. Niejednokrotnie 

wspominałem te chwile 

w swoich tekstach, wspominałem 

poetę, który był mi życzliwy i w jakiś 

sposób ukształtował moje patrzenie 

na Litwę i Polskę. Pozostały zdjęcia, 

jestem w posiadaniu całej wystawy 

fotogramów pt. Powroty Miłosza 

na Litwę. Pozostały wiersze, pisane 

w różnych latach, inspirowane zarówno 

tymi spotkaniami, jak i strofami, 

które okazały się mi bliskie. 

Romuald Mieczkowski 

NA LITEWSKIM PASZPORCIE 

Trudno się żyje polskim wierszom 

pisanym na litewskim paszporcie – 

na Litwie chowają się po szufladach 

czasami upiększą jakiś jubileusz 

ulatując patetycznie pod sufity 

W Polsce bywają jedynie ciekawostką 

choć historia zna również przykłady 

ich niezwykłych wzlotów – 

Tu Miłosz startował do swej wielkości 

na litewskim paszporcie w czasie wojny 

Romuald Mieczkowski i Czesław Miłosz – foto z prywatnego archiwum RM 

Dziękuję panu za pochylenie głowy – 

dla wiersza myślenie jest zaszczytem 

bo tak naprawdę – proszę mi wybaczyć 

jestem podobnym do pana skazańcem 

znad brzegów tej samej rzeki 

4 


okiem czesŁawa miŁosza 

FATAMORGANA INNEGO ŻYCIA 

POGRZEB MIŁOSZA 

Jesień dojrzewała przenikliwością słońca 

co z ciemnych obłoków rozświetla liście 

płaskie cienie zebranych na Rynku ostrzy 

gołębie na jego obrzeżach nie są dziś głodne 

cicho i godnie podrywają się do lotu 

nie słychać nawoływań handlarzy – 

ludzie z głośników słuchają mszy żałobnej 

na telebimach rozpoznają rodzinę poety 

polityków co potem na tę okoliczność 

będą przy zmarłym usiłowali wydobyć 

swą obecność oraz inne słowa 

i przez ułamek chwili będą nieśmiertelni – 

Teraz wszyscy słuchają homilii o drodze 

długiej i znaczonej bolesnymi wyborami 

wraz z rowerzystą z plecakiem i w czapce 

ze ślepym żebrakiem i jego psem 

z grajkiem ulicznym trzymającym skrzypce 

z namaszczeniem jakby to była hostia 

wraz z towarzystwem przy kawie i ciastkach 

w ogródku kawiarnianym przy kościele 

któremu przewodzi dama w kapeluszu 

z epoki słomek i kolorowych wstążek 

Przy Mickiewiczu zobaczyłem swego ojca 

który – wiem dobrze – znał Adama 

ale nie znał Czesława ani jego wierszy 

więc przed powitaniem go w niebie 

zszedł z zaświatów zbadać sytuację – 

tak na wszelki wypadek 

jego to przecież pokolenie i człowiek z Litwy 

Czy zrobi nam pan właśnie tutaj zdjęcie – 

dosięga mnie raptem ciche pytanie 

trzymającej się za ręce pary zakochanych – 

chcą upamiętnić swą miłość w Krakowie 

bez względu na odejście poety 

Kiedy wolno ulicami miasta ruszył kondukt 

byłem kryształem powietrza w nozdrzach idących 

kostką jezdni pod ich stopami na Grodzkiej 

przy Paulinów klasztorze listkiem na drzewie 

Dobrze mieszkać w miasteczku 

gdzie jeden jest kościół 

apteka jedna 

jedna szkoła i też biblioteka jedna 

Tu łatwiej jest wierzyć 

być zdrowym i oświeconym 

Romuald Mieczkowski i Czesław Miłosz – foto z prywatnego archiwum RM 

POCHWAŁA ŚLEDZIA 

Tęsknił do niego Czesław Miłosz w Ameryce 

wspominając „Zacisze” i czasy wileńskie 

całe pokolenia artystów zasiadały przy śledziu 

w modnych restauracjach na Mickiewicza 

i na przedmieściu w tanich knajpach 

Ludzie z naszych stron uwielbiali śledzika 

jakiż wspaniały był tłusty i biały w oleju 

z dodatkiem octu równie wyśmienity 

i z plastrami grubo krojonej cebuli 

że nie wspomnę o ochłodzonej dobrze czystej 

bo to śledzia dopełnienie i jego rytuał 

O śledziu wspaniały i rozpalający apetyt – 

tyś każdej dyskusji trwałym fundamentem 

ukoronowaniem prawdziwie męskiego smaku 


5


CZESŁAW MIŁOSZ 

gospodarz polskiej poezji 

PROF. MAREK BERNACKI 

6 

Foto: Wikimedia, autor: Zbigniew Kresowaty 

Co do mnie, nigdy nie zastanawiałem się, kim jestem, bo moja 

przynależność do gospodarstwa polskiej poezji 

zawsze była dla mnie czymś oczywistym1. 

Zajmowałem się literaturą polską jako poeta, krytyk i wykładowca 2 . 

(Czesław Miłosz) 

Rzeczywiście, był prawdziwym gospodarzem polskiej poezji…3 

(Jerzy Illg) 

¹ C. Miłosz, Z poezją polską przeciw światu, w: tegoż, Życie na wyspach, 

Kraków 2014, s. 152. 

² C. Miłosz, Ziemia Ulro, Paryż 1977, s. 129. 

³ J. Illg, Mój Znak, Kraków 2009, s. 59. 


W 

roku 1992, trzy lata po zmianie ustroju politycznego 

i odzyskaniu niepodległości przez Polskę, Czesław 

Miłosz ustanowił w Krakowie nagrodę literacką 

swego imienia, którą przez kilka następnych lat przyznawał, 

korzystając z pomocy zaprzyjaźnionych krytyków, uzdolnionym 

polskim pisarzom – zarówno poetom, jak i prozaikom. Ten 

niezwykły i hojny gest osiemdziesięcioletniego poety, laureata 

Literackiej Nagrody Nobla nie był bynajmniej czymś przypadkowym. 

Wręcz przeciwnie: stanowił zwieńczenie wieloletnich 

zabiegów autora Ocalenia o dobrostan rozległego gospodarstwa 

polskiej poezji. W niniejszym artykule trudno byłoby opisać 

wszystkie przejawy owej „gospodarskiej” troski Miłosza, 

dlatego z konieczności skoncentruję się wyłącznie na ogólnym 

zaprezentowaniu kilku najważniejszych kwestii 4 . 

Już od samego początku swojej literackiej kariery, zapoczątkowanej 

opublikowaniem na łamach wileńskiego pisma „Alma 

Mater Vilnensis” dwóch debiutanckich wierszy Kompozycji 

i Podróży, Czesław Miłosz dał się poznać jako poeta poszukujący, 

pilnie studiujący utwory swoich wielkich poprzedników, 

ale sięgający także po nowinki literackie przychodzące zarówno 

z Zachodu, jak i ze Wschodu, na które patrzył zresztą dość 

krytycznie 5 . Jako jeden ze współtwórców i czołowych przedstawicieli 

poetyckiej grupy Żagary dwudziestoparoletni Miłosz 

z zacięciem uprawiał także krytykę literacką, nie stroniąc od 

publikowania zaangażowanych ideowo tekstów, w których czasami 

nazbyt śmiało kreślił linie rozwojowe rodzimej literatury. 

⁴ Pisząc te słowa, pamiętam o rzetelnie napisanym, przeglądowym artykule 

Anny Sobolewskiej poruszającym te właśnie kwestie – zob. A. Sobolewska, Między 

rozumem a wiarą. Czesław Miłosz przeciw krytyce niezrozumiałej, w: tejże, 

Mapy duchowe współczesności. Co nam zostało z Nowej Ery, Warszawa 2009. 

⁵ W wykładzie Z poezją polską przeciw światu Miłosz wyznał: „Moje zanurzenie 

w poezji polskiej, od Kochanowskiego – poprzez poetów oświecenia – do 

wieszczów, było całkowite i prozachodnie snobizmy inteligencji, których nie 

uniknąłem (w moim przypadku liźnięcie francuszczyzny) niczego nie zmieniały. 

(C. Miłosz, art. cyt., s. 144).


W jednym z takich młodzieńczych publicystycznych 

manifestów zatytułowanym 

prowokacyjnie Bulion z gwoździ pisał 

z młodzieńczym zapałem, że „Sztuka 

jest narzędziem w walce społeczeństw 

o wygodniejsze formy bytu”, zaś artysta 

powinien „kierować hodowlą ludzi” 6 . Radykalne 

sądy z okresu żagarystowskiego, 

przypominające późniejsze dyrektywy 

socrealizmu tudzież lewicowa tonacja 

wierszy z debiutanckiego tomu Poemat 

o czasie zastygłym (1933) stosunkowo 

szybko u młodego poety ustąpiły miejsca 

refleksji natury filozoficznej. Miłosz 

zawdzięczał ten zwrot paryskiemu spotkaniu 

z dalekim krewnym Oskarem 

V. Miłoszem, a następnie lekturze pism 

filozoficznych Jacquesa Maritaina 7 oraz 

traktatów teologicznych św. Tomasza 

z Akwinu 8 . Po opublikowaniu w roku 

1936 tomiku Trzy zimy wileński katastrofista 

urósł w oczach krytyki do rangi 

najważniejszego poety swego pokolenia, 

następcy romantycznych wieszczów – 

Mickiewicza i Słowackiego. Kiedy wybuchła 

druga wojna światowa, Miłosz uchodził 

już za niekwestionowany autorytet 

w środowisku literackim Warszawy. Miał 

duży wpływ na przygotowanie oraz publikację 

konspiracyjnej antologii poetyc- 

⁶ C. Miłosz, Bulion z gwoździ, w: tegoż, Przygody 

młodego umysłu. Publicystyka i proza 1931-1939, 

Kraków 2003, s. 32-33. 

⁷ Jacques Maritain był jednym z najważniejszych 

dwudziestowiecznych odnowicieli myśli św. Tomasza 

z Akwinu. Czesław Miłosz czytał w czasie okupacji 

jego prace napisane po francusku, przetłumaczył 

też na język polski książkę J. Maritaina Drogami 

klęski (A travers le dèsastre), która ukazała się 

w konspiracyjnej Oficynie Polskiej Zenona Skierskiego 

w 1942 roku (zob. Czesław Miłosz, Bibliografia 

druków zwartych, oprac. A. Kosińska, J. Błach, K. Kasperek, 

Kraków – Warszawa 2009, s. 179). 

⁸ Kwestie te podejmuje Katarzyna Bałdyga w książce 

Tomasz z Akwinu i jego myśl w twórczości Czesława 

Miłosza. Inspiracja, wzór czy punkt odniesienia?, 

Warszawa 2023. 

kiej Pieśń niepodległa. Poezja polska czasu 

wojny (1942), której był inicjatorem 

i współredaktorem. W antologii tej zamieszczono 

wiersze kilkunastu poetów, 

w tym Władysława Broniewskiego, Leopolda 

Staffa, Krzysztofa Kamila Baczyńskiego, 

Władysława Sebyły, Antoniego 

Słonimskiego i Jerzego Zagórskiego; 

znalazł się w niej także jeden wiersz Czesława 

Miłosza (Równina) oraz fragment 

poematu Juliana Tuwima Kwiaty polskie. 

Nazwiska autorów były oczywiście utajnione, 

a sam inicjator całego przedsięwzięcia 

ukrył się pod mickiewiczowskim 

pseudonimem ks. Jan Robak 9 . 

Po zakończeniu działań wojennych 

w maju 1945 roku Czesław Miłosz pretendował 

już do roli arbitra kreślącego 

linie rozwojowe powojennej polskiej 

poezji. Widać to wyraźnie w Przedmowie 

do tomu Ocalenie – pierwszej książki 

opublikowanej tuż po wojnie w Polsce 

i – jak się miało okazać – przez długie 

lata jedynego legalnie wydanego tomu 

poezji przyszłego noblisty: 

Czym jest poezja, która nie ocala 

Narodów ani ludzi? 

Wspólnictwem urzędowych kłamstw, 

Piosenką pijaków, którym za chwilę ktoś 

poderżnie gardła, 

Czytanką z panieńskiego pokoju 10 . 

Zapowiedziany w powyższym fragmencie 

etyczny walor rodzimej poezji, jej – jak 

pisze w innym miejscu Miłosz –„wybawczy 

cel” uzupełniony został przez niego 

⁹ Zob. Czesław Miłosz, Bibliografia druków zwartych, 

oprac. A. Kosińska, J. Błach, K. Kasperek, Kraków 

– Warszawa 2009, s. 224-226. 

10 Cz. Miłosz, Przedmowa [do tomu Ocalenie – 

M.B.], w: tegoż, Wiersze, t. 1, Kraków 2001, s. 139. 

po kilku latach postulatem realistyczno- 

-dyskursywnego celu uprawiania sztuki 

słowa. W wierszowanym Wstępie do 

Traktatu poetyckiego poeta napisze: 

Mowa rodzinna niechaj będzie prosta. 

Ażeby każdy, kto usłyszy słowo, 

Widział jabłonie, rzekę, zakręt drogi, 

Tak jak się widzi w letniej błyskawicy 11 . 

Ten postulat tworzenia mowy poetyckiej 

adekwatnej wobec obiektywnie istniejącego 

świata, mający swe proweniencje 

w Mickiewiczowskiej frazie „widzę i opisuję”, 

Miłosz uzupełnia przekonaniem, 

że poezja zaangażowana w sprawy dookolnego 

świata może być traktowana 

bardzo poważnie jako niezbywalny 

składnik dysputy filozoficznej o sprawach 

zasadniczych: „Bo więcej waży jedna 

dobra strofa / Niż ciężar wielu pracowitych 

stronic 12 ”. 

Po okresie kilkuletniej współpracy 

z marksistowskimi władzami powojennej 

Polski (1945-1951) na stanowisku 

attaché kulturalnego na placówkach 

w Paryżu i Waszyngtonie, zakończonym 

podjęciem decyzji o zerwaniu 

z reżimem stalinowskim w Warszawie, 

Czesław Miłosz wybrał życie emigranta. 

To właśnie wtedy, podobnie jak było to 

w przypadku romantycznych wieszczów 

emigrujących do zachodniej Europy 

po upadku powstania listopadowego 

w 1831 roku, jego prawdziwą ojczyzną 

na uchodźstwie stała się polszczyzna – literacki 

język Kochanowskiego, Krasickiego, 

Mickiewicza, Krasińskiego i Norwida. 

Dostojna mowa polska, której poeta 

11 C. Miłosz, Wstęp [do Traktatu poetyckiego], 

w: tegoż, Wiersze, t. 2., Kraków 2002, s. 171. 

12 Tamże. 


7

złożył hołd w pięknym wierszu Moja wierna mowo napisanym 

w jakże trudnym dla polskiego języka, zbrukanego propagandową 

„pianą gazet”, roku 1968: 

Moja wierna mowo, 

służyłem tobie. 

Co noc stawiałem przed tobą miseczki z kolorami, 

żebyś miała i brzozę, i konika polnego, i gila 

zachowanych w mojej pamięci. 

Trwało to dużo lat. 

Byłaś moją ojczyzną, bo zabrakło innej 13 . 

Ale już dużo wcześniej, bo w roku 1957 w Instytucie Literackim 

w Paryżu Czesław Miłosz opublikował Traktat poetycki – napisaną 

wierszem syntetyczną historię literatury polskiej ze szczególnym 

naciskiem położonym na prezentację najważniejszych 

przedstawicieli rodzimej poezji pierwszej połowy XX wieku. 

W przeprowadzonej w połowie lat 90. rozmowie z Aleksandrem 

Fiutem i Andrzejem Franaszkiem poeta wyznał: 

Zasadniczym moim zamiarem było pisanie o poezji polskiej 

w XX wieku. Zakładałem, że uważny czytelnik może poprzez 

nią odczytać historię – tak jak można odtworzyć, ożywić starą 

taśmę filmową – i równocześnie połączyć poezję z historią Europy 

i świata 14 . 

We Wstępie oraz w dwóch pierwszych częściach Traktatu poetyckiego 

zatytułowanych: Piękne czasy i Stolica Miłosz stawia 

najpierw dość kontrowersyjną tezę o modernistycznych 

(młodopolskich) korzeniach współczesnej polskiej poezji, po 

czym przechodzi do nakreślenia sylwetek wybranych poetów 

Młodej Polski, przedstawicieli krakowsko-galicyjskiej bohemy 

artystycznej, by w dalszej kolejności przejść do prezentacji 

poetów dwudziestolecia międzywojennego spod znaku Skamandra, 

Awangardy Krakowskiej i Kwadrygi. Bodaj najwięcej 

miejsca autor poświęcił skamandrytom, których wiersze czytał, 

podziwiał, ale także krytycznie osądzał za to, że w popularno-rozrywkowym 

modelu poezji „programowo aprogramowej” 

zbyt mało miejsca poświęcali rzeczywistym problemom 

społecznym. Hołd i uznanie, a nawet uczucie czułości żywione 

wobec poezji skamandrytów, a zwłaszcza podziw dla wierszy 

Iwaszkiewicza i Tuwima, nie oznaczały, że Miłosz w sposób 

13 Cz. Miłosz, Moja wierna mowo, w: tegoż, Wiersze, t. 3, Kraków 2003, s. 85. 

14 Zob. C. Miłosz, Traktat moralny. Traktat poetycki, Lekcja literatury z Czesławem 

Miłoszem, Aleksandrem Fiutem i Andrzejem Franaszkiem, Kraków 1996, s. 18-19. 

W nocie Od Autora do późniejszego wydania zbiorowego swoich poezji Miłosz 

napisał, że „treścią [Traktatu poetyckiego – M.B.] są dzieje poezji polskiej 

w dwudziestym wieku, a raczej refleksja nad jej miejscem wśród wydarzeń historycznych 

tego stulecia” (cyt. za: C. Miłosz, Wiersze, t. 2, Kraków 2002, s. 167). 

8 


bezkrytyczny przyjmował model tej poezji lansowanej na łamach 

„Wiadomości Literackich” Mieczysława Grydzewskiego. 

W przywoływanym wcześniej Traktacie poetyckim padną pamiętne 

słowa łączące w sobie dwa sprzeczne punkty widzenia: 

nietajoną fascynację poetycką sprawnością przedstawicieli warszawskiego 

Parnasu z krytyczną postawą wobec ich światopoglądu 

poetyckiego. Wedle opinii Miłosza, skamandryci byli niekwestionowanymi 

mistrzami poetyckiego rzemiosła, ale fałszowali 

obraz rzeczywistości, nie odsłaniając prawdy o tym, co czaiło się 

pod powierzchnią otaczających ich zjawisk społecznych: 

Nigdy nie było tak pięknej plejady. 

A jednak w mowie ich błyszczała skaza, 

Skaza harmonii, ta, co u ich mistrzów. 

I przemieniony chór nie był podobny 

Do bezładnego chóru zwykłych rzeczy 15 . 

Kolejnym ważnym przykładem zaangażowania Czesława Miłosza 

w gospodarstwo polskiej poezji była przygotowywana 

przez niego przez kilka lat z ogromną pieczołowitością antologia 

Postwar Polish Poetry, wydana w Stanach Zjednoczonych 

w roku 1965 16 . Przyszły noblista wystąpił tu w potrójnej roli: 

pomysłodawcy i redaktora książki oraz tłumacza, przekładając 

(czasami przy pomocy swoich amerykańskich przyjaciół) na język 

angielski kilkadziesiąt utworów kilkunastu polskich poetów 

żyjących i tworzących po wojnie w Polsce Ludowej 17 . Antologia 

odniosła sukces wydawniczy, o czym Miłosz z satysfakcją wspominał 

po wielu latach podczas wykładu Z poezją polską przeciw 

światu wygłoszonego 2 października 1989 roku na inaugurację 

626. roku akademickiego Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie: 

Wydana w roku 1965 moja antologia Postwar Polish Poetry 

oczywiście była wynikiem wyboru według moich własnych kryteriów, 

ale właśnie dlatego jej odbiór, tak dobry, że wolno mi 

mówić o jej wpływie na całą młodą poezję amerykańską, przekonał 

mnie, że te kryteria były trafne. Kierowałem się prostą 

zasadą: wiersz ma być wyładowany treścią, to znaczy musi być 

zrozumiały i komunikować coś ważnego 18 . 

15 C. Miłosz, Traktat moralny, Traktat poetycki… dz. cyt., s. 66 (podkreślenie 

moje – M.B.). Więcej o stosunku Miłosza do poetów Skamandra piszę w książce 

Miłosz. Spotkania. Studia i rozprawy miłoszologiczne [tu: rozdział Recenzent skamandrytów],Bielsko-Biała 

2018. 

16 C. Miłosz, Postwar Polish Poetry. An Anthology. Selected and Translated, Garden 

City – New York 1965, p. 149,. Za: C. Miłosz, Bibliografia druków zwartych…, s. 187. 

17 Byli to m.in. Leopold Staff, Jarosław Iwaszkiewicz, Kazimierz Wierzyński, Julian 

Przyboś, Adam Ważyk, Tadeusz Różewicz, Miron Białoszewski, Tymoteusz Karpowicz, 

Wisława Szymborska i Jarosław Marek Rymkiewicz. 

18 C. Miłosz, Z poezją polską przeciw światu…, s. 148. Warto przypomnieć, że 

w 1983 roku w Stanach Zjednoczonych ukazało się trzecie, rozszerzone wydanie 

rzeczonej antologii, do której Czesław Miłosz włączył wiersze poetów Nowej Fali – 

Stanisława Barańczaka i Adama Zagajewskiego. Zob. C. Miłosz, Bibliografia druków 

zwartych…, s. 188-189.

Warto w tym kontekście wspomnieć anegdotę przytaczaną 

przez poetę w latach 90. Otóż kiedy otrzymał on w roku 1980 

Literacką Nagrodę Nobla, jego amerykańscy koledzy, profesorowie 

w University of Berkeley w Kalifornii nie mogli się nadziwić, 

że ten zaszczytny tytuł przypadł w udziale… tłumaczowi literatury! 

Po prostu nie mieli pojęcia, że ten znakomity tłumacz 

poezji Herberta, Wata, Świrszczyńskiej i Szymborskiej sam jest 

znakomitym poetą, ale piszącym wiersze wyłącznie po polsku, 

dla bardzo wąskiego kręgu odbiorców… 

W 1969 roku w kanadyjskim wydawnictwie The Macmillan 

Company wydana została synteza historycznoliteracka autorstwa 

Czesława Miłosza pt. The History of Polish Literature. 

W tej liczącej kilkaset stron publikacji, napisanej na wzór Historii 

literatury francuskiej Gustave’a Lansona, autor – w tym czasie 

profesor w Instytucie Literatur Słowiańskich na Uniwersytecie 

w Berkeley – przedstawił własną, nie zawsze obiektywną, 

a momentami kontrowersyjną wizję rozwoju literatury polskiej 

od czasów średniowiecza po lata 60. XX wieku 19 . Książka, będąca 

czymś w rodzaju przewodnika po historii i kulturze literackiej 

Polaków, napisana na użytek prowadzonych przez Miłosza zajęć 

dydaktycznych z amerykańskimi studentami, doczekała się 

wkrótce kilku przekładów, w tym na język francuski, japoński, 

litewski, niemiecki i włoski. W roku 1993 w krakowskim Wydawnictwie 

Znak ukazał się też polski przekład pt. Historia literatury 

polskiej do roku 1939 w tłumaczeniu Marii Tarnowskiej 20 . 

Niedługo po Noblu, w roku akademickim 1981-1982, autor 

poematu Gdzie wschodzi słońce i kędy zapada wygłosił na Uniwersytecie 

Harvarda cykl wykładów poświęconych poezji 21 . 

Dwa z jego wystąpień odnosiły się do kwestii związanych bezpośrednio 

z gospodarstwem polskiej literatury. W wykładzie 

IV pt. Spór z klasycyzmem Czesław Miłosz uzasadniał swoją 

niechęć do poetyki klasycystycznej, skądinąd bliskiej mu 

w pewnym okresie jego powojennej twórczości. Analizując 

własny, autoironiczny wiersz Nie więcej, rozpoczynający się od 

długiego zdania obejmującego aż pięć wersów: 

Powinienem powiedzieć kiedyś, jak zmieniłem 

Opinię o poezji i jak to się stało, 

Że uważam się dzisiaj za jednego z wielu 

Kupców i rzemieślników Cesarstwa Japonii 

Układającego wiersze o kwitnieniu wiśni, 

O chryzantemach i pełni księżyca 22 , 

poeta wyraźnie opowiedział się za dykcją antyklasycystyczną. 

W rozumieniu Miłosza oznaczać ona miała posługiwanie się 

takim językiem poetyckim, który udźwignąć może ciężar relacji 

między słowami a obiektywnie istniejącą Rzeczywistością; 

19 Zagadnienie krytycznej recepcji angielskiej i polskiej wersji Historii literatury 

polskiej autorstwa Czesława Miłosza domaga się osobnego studium – przyp. M.B. 

20 Zob. C. Miłosz, Bibliografia druków zwartych…, s. 78-85. 

21 C. Miłosz, Świadectwo poezji. Sześć wykładów o dotkliwościach naszego wieku, 

Warszawa 1990. 

22 C. Miłosz, Nie więcej, w: tegoż, Świadectwo poezji……, s. 72. 

tym, co jest i co poeta winien rozpoznać w sensie epistemologicznym, 

ale też aksjologicznym z myślą o korzyści duchowej 

czytelnika. Innymi słowy, Miłosz odwracał się od takiej poezji, 

która tworząc hermetyczne metafory, za swój budulec bierze 

wyłącznie materię słowną stającą się czymś w rodzaju symulakru, 

zaledwie namiastką świata postrzeganego pięcioma 

zmysłami. Poezja taka, dowodził noblista, oddalając się od 

możliwości percepcyjnych zwykłego odbiory, tworzy ze sztuki 

poetyckiej namiastkę quasi-religii dla wtajemniczonych. Autor 

Ocalenia w sposób jednoznaczny zanegował taką strategię 

i opowiedział się za poezją, którą zdefiniował jako „namiętną 

pogoń za Rzeczywistością 23 ”. Z kolei w wykładzie V pt. Ruiny 

i poezja Miłosz pokazał, analizując wiersze Zbigniewa Herberta, 

Tadeusza Różewicza, Anny Świrszczyńskiej, Mirona Białoszewskiego 

i Aleksandra Wata, w jaki sposób polscy poeci 

zareagowali po wojnie na rozpad cywilizowanego świata, tworząc 

zręby nowego języka poetyckiego, adekwatnego do zmierzenia 

się z wyzwaniami powojennego „zrujnowanego świata” 

i poszukiwania odpowiedzi na podstawowe pytania natury 

egzystencjalnej czy etycznej. 

Wątek metafizycznego, ale też teologicznego (eschatologicznego) 

wymiaru uprawianej przez Miłosza sztuki słowa zdominuje 

późny okres twórczości poety, który do końca swych dni 

zastanawiał się nad powinnościami poezji. W przywoływanym 

wcześniej wykładzie Z poezją polską przeciw światu noblista 

rozwijał podejmowane przez lata wątki, tworząc zręby „polskiej 

szkoły poezji” reprezentowanej przez Tadeusza Różewicza, 

Zbigniewa Herberta, Mirona Białoszewskiego, Wisławę 

Szymborską, Stanisława Barańczaka czy Adama Zagajewskiego. 

Twórczość tych poetów Miłosz przeciwstawiał dominującym 

trendom poezji światowej, która w jego przekonaniu 

dała się uwieść syrenim śpiewom hermetycznego symbolizmu 

spod znaku Stéphane’a Mallarmégo, awangardowemu mnożeniu 

niezrozumiałych sekwencji metaforycznych (w Polsce to 

casus Przybosia, którego poezji Miłosz nie poważał), surrealistycznym 

technikom écriture automatique czy postmodernistycznemu 

rozbijaniu struktur wiersza w celu przeprowadzenia 

dekonstruktywistycznych analiz prowadzących do wykazania 

wewnątrztekstowych aporii, ergo: niemożności odsłonięcia 

w tekście jakiegoś nadrzędnego sensu. 

Zastanawiając się nad wyznacznikami polskiej szkoły poezji, 

która oparła się zgubnym wpływom zachodnich mód literackich, 

Czesław Miłosz wymienił kilka podstawowych cech. Po 

pierwsze, dostrzegł sprzężenie polskiej poezji z historią; po 

drugie, doceniał obecny w niej namysł filozoficzny; po trzecie, 

dostrzegł istotną rolę autoironicznego gestu tej poezji, będącego 

do pewnego stopnia mechanizmem obronnym czy autoterapeutycznym, 

a w końcu, docenił posługiwanie się przez polskich 

poetów sądami wartościującymi, co oznaczało poważne 

traktowanie kwestii aksjologicznych i teologicznych. Ostatni 

z przywołanych kontekstów autor Traktatu teologicznego rozwinie 

w swojej senilnej poezji, zwłaszcza w ostatnim wydanym 

za jego życia tomie Druga przestrzeń. Jednak już wcześniej 

w obszerny sposób wypowie się na temat związków poezji 

z myśleniem metafizyczno-teologicznym w wykładzie Przeciw 

poezji niezrozumiałej, wygłoszonym w maju 1990 roku na 

23 Tamże. 


9

Uniwersytecie Jagiellońskim w Krakowie. Zawarte w tym wystąpieniu 

tezy dotyczące poezji epifanicznej, czyli takiej, która 

polega na akceptacji oraz uważnej obserwacji (wręcz kontemplacji) 

stworzonego przez Boga świata, Miłosz rozwinie w komentarzach 

autorskich zamieszczonych w opracowanej przez 

siebie niezwykłej antologii poezji światowej pt. Wypisy z ksiąg 

użytecznych, którą potraktować można jako swoisty testament 

pozostawiony przez wielkiego poetę potomnym 24 . W Przedmowie 

do tej książki znalazły się następujące słowa: 

Zawsze miałem poczucie czynnego udziału w gospodarstwie 

polskiej poezji, w wielowiekowych przemianach jej form i stylów. 

Jest oczywiste, że i teraz zastanawiam się nad jej obecnym 

momentem, kiedy, jak zresztą poezja każdego języka, chłonie 

wszystko, co przychodzi z zewnątrz, a równocześnie musi pozostać 

wierna swojej przeszłości. Pomyślałem sobie, że właśnie 

teraz mogę wpłynąć na sposób, w jaki dokonywać będzie wyboru, 

pod warunkiem jednak, że moja propozycja, zamiast teorii, 

przyniesie coś z praktyki 25 . 

Zasygnalizowana przez Miłosza praktyka polegała na próbie 

wylansowania w Polsce na początku lat 90. XX wieku preferowanego 

przezeń nurtu poezji realistycznej, czy też – jak nazywano 

ją wówczas w języku krytyki literackiej – epifanicznej. 

Nobliście chodziło o to, aby po odzyskaniu niepodległości i zerwaniu 

żelaznej kurtyny polscy poeci nie zaczęli ślepo naśladować 

zachodnich trendów postmodernistycznych. Zależało mu 

na tym, aby pozostali wierni – tak jak on sam to czynił przez 

dziesięciolecia – tradycji metafizycznej. Aby nadal dostrzegali 

w uprawianiu poezji nie tyle lingwistyczną grę czy solipsystyczną 

intelektualno-hermetyczną szaradę niedostępną dla 

osób niewtajemniczonych, ale by każdego dnia podejmowali 

poważne zadanie, jakim jest Heideggerowskie „pasterzowanie 

byciu”. Jak zauważyła Anna Sobolewska: 

Postulaty Miłosza sytuują się niedaleko starożytnej arystotelesowskiej 

koncepcji mimesis – sztuki jako naśladowania świata. 

W tej perspektywie nie zachodzi sprzeczność między rzeczywistością 

a literaturą. Ten program artystyczny ma ścisły związek 

z filozofią Miłosza, zbudowaną na fundamencie tomizmu. 

Z przyjęcia założeń Akwinaty można by wyprowadzić literacki 

postulat mimesis: skoro byt jest zasadniczo dobry, warto go powtarzać 

i zwielokrotniać w sztuce. Rola poety nie polega zatem 

na mnożeniu siebie, ale naśladowaniu rzeczywistości tak wiernym, 

jak malarstwo holenderskie mistrzów martwej natury 26 . 

Należy nadmienić, że w przywołanej antologii poezji światowej, 

którą sam autor nazywał „księgą olśnień”, a w której znalazło 

się dokładnie dwieście czterdzieści siedem utworów autorstwa 

stu siedmiu poetów z pięciu kontynentów, znalazły się także 

wiersze dziesięciu Polaków trzech pokoleń: Leszka Eminowicza, 

Józefa Czechowicza, Tadeusza Różewicza, Aleksandra Wata, Anny 

Świrszczyńskiej, Wisławy Szymborskiej, Adama Zagajewskiego, 

Ryszarda Krynickiego, Zbigniewa Macheja i Bronisława Maja. 

24 C. Miłosz, Wypisy z ksiąg użytecznych, Kraków 1994. 

25 Tamże, s. 5. 

26 A. Sobolewska, Między rozumem a wiarą…, art. cyt., s. 319-320. 

10 


W 1992 roku, jak to już zostało przypomniane na początku 

tego artykułu, Czesław Miłosz ustanowił własną nagrodę literacką 

dla młodych i początkujących pisarzy. Wśród osób nagrodzonych 

i docenionych przez noblistę znaleźli się m.in. Tomek 

Tryzna, Manuela Gretkowska czy Małgorzata Musierowicz, 

a wśród poetów Jacek Podsiadło, Paweł Marcinkiewicz, Eugeniusz 

Tkaczyszyn-Dycki i Janusz Szuber. 

Kiedy popatrzyć na historię literatury polskiej ostatnich 

dwóch wieków, trudno znaleźć taką postać, jaką był Czesław 

Miłosz – poeta, prozaik, eseista, publicysta, krytyk literacki, 

edytor, tłumacz i wykładowca uniwersytecki w jednej osobie. 

Z perspektywy czasu widać, jak wiele ten niezwykle utalentowany 

i pracowity człowiek zrobił dla gospodarstwa polskiej literatury, 

w tym szczególnie dla rodzimej poezji, za którą do końca 

swych dni czuł się odpowiedzialny. Porównać go można jedynie 

z Adamem Mickiewiczem – romantycznym wieszczem, duchowym 

przywódcą Wielkiej Emigracji i wykładowcą w Collège de 

France, gdzie podczas Prelekcji paryskich rozsławiał w świecie 

zachodnim słowiańską, w tym także polską kulturę literacką. 

Ta niepodważalna rola autora Ziemi Ulro jako koryfeusza i ambasadora 

współczesnej literatury polskiej w świecie – przez 

wielu doceniona i promowana, dla niektórych stała się solą 

w oku. Cień wielkiego baobabu, jakim był Czesław Miłosz – 

poeta i krytyk literacki niezwykle aktywny w ostatnich latach 

swego życia, czyli już po przełomie roku 1989 – dla wielu młodych 

poetów okazał się zbyt przytłaczający. Do tego stopnia 

przyćmiewał ich kiełkujące talenty i niezaspokojoną żądzę 

sławy, że zaczęli go coraz śmielej kąsać i atakować. Nasilenie 

takich anty-Miłoszowskich postaw i obrazoburczych gestów 

skierowanych – jak to trafnie ujęła Dorota Kozicka – „przeciw 

figurze autorytetu i wieszcza” miało miejsce w latach 90., 

a także w okresie po śmierci noblisty 27 . Wśród zbuntowanych 

prym wiedli klasycy pokolenia „brulionu” – Jacek Podsiadło 

i Marcin Świetlicki. Jak by jednak nie patrzyć, negatywny stosunek 

młodych gniewnych próbujących wyzwolić się spod „uciążliwego 

władztwa, jakie Miłosz sprawował nad polską literaturą” 

potwierdzało jedynie tezę, iż był on postacią na tyle wpływową 

i ważną, że bez niego nie dało się – i zapewne długo jeszcze nie 

będzie można – kreślić linii rozwojowych polskiej poezji. 

Na zakończenie powróćmy jeszcze do porównania ról, jakie 

odegrali na polu rodzimej literatury dwaj „spolszczeni 

Litwini” – Adam Mickiewicz i Czesław Miłosz. Tych dwóch 

wielkich poetów i myślicieli religijnych – bo przecież takimi 

byli! – traktować należy jako wzór niedościgniony, który nieprędko 

znajdzie swoich godnych następców. [MB] 

Bielsko-Biała, 12 lipca 2024 r. 

MAREK BERNACKI 

27 Zob. D. Kozicka, Dlaczego „nie”? Strategie odrzucania Miłosza po roku 1989, 

w: Po Miłoszu, red. M. Bielecki, W. Browarny, J. Orska, Kraków 2011, s. 200.


11

STRZELEC 

RYBY 

BEA STOSZEK 

12 


PIOSENKA O PORCELANIE 

CZESŁAW MIŁOSZ 

Różowe moje spodeczki, 

Kwieciste filiżanki, 

Leżące na brzegu rzeczki 

Tam kędy przeszły tanki. 

Wietrzyk nad wami polata, 

Puchy z pierzyny roni, 

Na czarny ślad opada 

Złamanej cień jabłoni. 

Ziemia, gdzie spojrzysz, zasłana 

Bryzgami kruchej piany. 

Niczego mi proszę pana 

Tak nie żal jak porcelany. 

Zaledwie wstanie jutrzenka 

Ponad widnokrąg płaski 

Słychać gdzie ziemia stęka 

Maleńkich spodeczków trzaski. 

Sny majstrów drogocenne, 

Pióra zamarzłych łabędzi 

Idą w ruczaje podziemne 

I żadnej o nich pamięci. 

Więc ledwo zerwę się z rana 

Mijam to zadumany. 



Równina do brzegu słońca 

Miazgą skorupek pokryta. 

Ich warstwa rześko chrupiąca 

Pod mymi butami zgrzyta. 

O świecidełka wy płone 

Co radowałyście barwą 

Teraz ach zaplamione 

Brzydką zakrzepłą farbą. 

Leżą na świeżych kurhanach 

Uszka i denka i dzbany. 




13

Wydawnictwo Videograf II, Katowice 2007 r. 


BARBARA GRUSZKA-ZYCH 

Fragmenty książki Mój Poeta 

Udostępnione za zgodą autorki 

Tak naprawdę pierwszy raz zobaczyłam Miłosza 

dzień po Noblu. Olbrzymie, czarno-białe zdjęcie 

jego twarzy studenci wystawili przed wejście na 

Wydział Filologiczny Uniwersytetu Śląskiego w Sosnowcu 

przy ulicy Bieruta. Patrzał na nas jakiś taki… nie z tej naszej 

komunistycznej ziemi. 

Z koszulą rozpiętą pod szyją, ze swobodnym uśmiechem. Na 

oko 50-latek, a przecież wówczas już starszy człowiek przed 

siedemdziesiątką. W nocy we wszystkich rozgłośniach radiowych 

nie dał nam zasnąć swoimi wierszami. Bez końca 

słyszeliśmy Obłoki, Wiarę, Nadzieję, Miłość, Mowę ojczystą, 

czytane tym jego głosem nie do podrobienia. Niektórzy 

z nas szybko nauczyli się ich na pamięć. Nagroda Nobla 

w dziedzinie literatury – to zawsze ekscytuje świat, który 

musiał zwrócić uwagę, jak świetne wiersze zostały napisane 

w nieznanym, polskim języku, na dodatek nie tam, gdzie się 

po polsku mówi, ale hen, za oceanem. Ale w końcu Amerykanom 

wyszedł na zdrowie ten nasz polski. 

Co to za wiersze, których nie rozumiemy – narzekali 

najpierw, co wspominał w liście syn Miłosza, Antoni, podczas 

wernisażu wystawy „Czesław Miłosz. 1911–2004. 

Dzieło i życie”, przygotowanej przez The Milosz Institute 

w 25. rocznicę Nobla i 60. rocznicę edycji Ocalenia. Potem, 

kiedy już poznali tłumaczenia, sarkali, że nie są rymowane. 

Bardzo szybko jednak uznali Miłosza za swojego poetę. (…) 

Autor Ziemi Ulro od razu chciał Polskę odwiedzić. Spośród 

miast, do których zajrzał po raz pierwszy od dziesięcioleci 

(a potem zaglądał podczas kolejnych wizyt), szczególnie 

upodobał sobie Kraków. „Wyjechałem z Krakowa, z mego 

mieszkania przy ul. Św. Tomasza w końcu 45 r. i wróciłem 

na kilka dni latem 1981 r., a na dobre dopiero w 1989 r. 

Kraków jest dla mnie chyba jedynym miastem przypominającym 

moje uniwersyteckie Wilno” – zapisał. I to Kraków 

nas do siebie zbliżył. Miasto królewskie, w którym – jak 

w sierpniu 2004 r. napisał Seamus Heaney – umarł On, stary 

Król. To właśnie tu spotykałam go wielokrotnie podczas 

kolejnych odwiedzin w kraju i później, kiedy już zamieszkał 

w podwawelskim grodzie, skąd sprawował rządy nad polską 

poezją. Sama uznawałam to jego panowanie. Jeździłam odwiedzać 

Mistrza, słuchać wskazań i rad. A spotykałam człowieka. 

Wesołego, próbującego śmiechem zagłuszyć wątpliwości 

dotyczące sensu życia. Przekornego, bo nie można 

wszystkim sprzyjać, trzeba niekiedy drażnić, prowokować, 

to sposób na niezależność. Mężczyznę patrzącego młodym, 

błękitnym wzrokiem, którego nie dało się uniknąć. (…) 

Kiedy przeprowadził się do Krakowa, przestaliśmy korespondować. 

Za to zaczęły się telefony i spotkania. Na pierwsze, 

bojąc się, że może być ostatnim, bo kto przewidzi humory 

wielkich, zabrałam bez zapowiedzi swojego starszego, 

12-letniego wtedy syna, Tymka. Zwykle w czasie wywiadów 

żałowałam, że tylko ja dostępuję zaszczytu obcowania 

z ważnymi ludźmi. Dlatego czasem, naruszając zasady, zwalniałam 

starszego syna ze szkoły i jechałam z nim „na materiał”, 

żeby zapamiętał „moje osoby”, zachował je na dłużej 

niż ja. Profesor był zaskoczony dodatkowym, na dodatek 

małoletnim gościem. 

– Muszę się wstrzymywać, żeby go nie zdemoralizować – 

powtarzał, zapraszając mnie na kanapę w bocznym pokoju, 

po lewej stronie od wejścia. I rzeczywiście, odpowiadał 

wtedy na pytania lakonicznie, jakby z lekką obawą. Tymek 

siedział naprzeciw nas na krześle. Przedtem czekaliśmy na 

Profesora, który właśnie kończył obiad. Kiedy przyszedł, 

miał jeszcze na języku i ustach kawałki zieleniny, chyba pietruszki 

z zupy. Siedzieliśmy blisko, twarzą w twarz, dlatego 

dostrzegłam te kulinarne detale. Potem Tymek opowiadał 

kolegom, że wielki poeta jest jednym z nas, tak jak wszyscy 

je zupę i stuka łyżką w talerz. 

14 



– Pana rodzinne Szetejnie to dwór położony na litewskiej 

prowincji, ale Pan się przeciw tej „prowincjonalności” nie 

buntował. A moje dzieci są niezadowolone z mieszkania 

w małej Czeladzi. Dla nich ideałem jest Ameryka. 

– Ja tam mieszkałem niezliczoną ilość lat i uważam tego rodzaju 

tęsknoty za naiwne, a nawet głupie. – Profesor spojrzał 

z uwagą na Tymka. – Ameryka jest nie tylko Ameryką, 

ale obrazem całej ludzkości, która dziś znajduje się na nie 

najlepszej drodze. Niestety, ze względu na syna, muszę się 

bardzo miarkować w słowach. Uważam panowanie kultury 

rozrywkowej, w której prym wiedzie Hollywood, za wielkie 

nieszczęście dla ludzkości. 

– Przecież człowiek może być szczęśliwy niezależnie od miejsca, 

w którym przebywa – postanowiłam drążyć temat. 

– Poczucia spełnienia nie można połączyć z żadnym miejscem. 

Człowiek albo jest szczęśliwy, albo nie, i to niezależnie 

od miejsca. Umieszczanie gdzieś idealnego kraju jest 

naiwnością. Każdy musi opierać się na sobie, a nie myśleć 

o krajach szczęśliwych. Mieszkałem we Francji 10 lat. Wyemigrowałem 

stamtąd do Ameryki, bo musiałem utrzymać 

żonę i dzieci. Tak jak miliony ludzi wyjechałem do Ameryki 

zmuszony koniecznością finansową. 

Po kilku latach z cytowanego już przeze mnie listu syna Antoniego 

dowiedziałam się, że Miłoszowie byli wtedy we Francji 

w bardzo trudnej sytuacji finansowej, a etat na Uniwersytecie 

w Berkeley był dla Poety szczęśliwym zrządzeniem losu. 

Adam Zagajewski, opowiadając mi o swoim i moim Mistrzu, 

tak określił jego niezwykłą pracowitość w tamtych czasach: 

„Jedną ręką trzymał się lampy, a drugą pisał”. 

– Na tym też polega nieustanna emigracja mózgów z Europy 

do Ameryki. – Miłosz kontynuował myśl. – To, że mnie 

się udało, nie znaczy, że milionom się udało. Jestem wrażliwy 

na ich cierpienie i nędzę. Tylko zastanawiam się, obserwując 

zauroczonych USA: przecież oni patrzą na te filmy 

amerykańskie, czy wyciągają z nich jakieś wnioski? 

– W emigracyjnej rzeczywistości konsekwentnie pozostał 

Pan przy języku polskim. Za nim stoją bliskie Panu doświadczenia 

historyczne? 

– Każdy język ma za sobą doświadczenia historyczne, nie 

można powiedzieć, że jeden czy drugi język jest bardziej 

doświadczony. Istnieje grupa poetów – nazywam ją szkołą 

polską – w których poezji doświadczenie historyczne bardzo 

silnie się zapisało. Jest wśród nich Herbert, jestem ja, są 

Różewicz, Świrszczyńska, Zagajewski. Ta poezja zdobyła sobie 

bardzo dobre miejsce na świecie. Te doświadczenia historyczne 

zostały w niej przefiltrowane. Szymborska też jest 

taka, choć inaczej, sceptycznie to modeluje. Na przykład 

wiersze Szymborskiej znakomicie się tłumaczy na szwedzki, 

na niemiecki, gorzej na angielski. Świrszczyńska też ma już 

swoich zwolenników w Ameryce. 

– Za to pisanie po polsku przez lata Pan płacił. 

– Płacę za pisanie dużą cenę i dawałem temu wyraz 

w swoich pismach. W życiu za wszystko płacimy, nie ma 

nic darmo. W Ameryce żyje pewien wariat, który twierdzi, 

że zapisałem duszę diabłu. (śmiech) To wariat, ale tego, co 

mówią wariaci, należy słuchać. Żeby tworzyć wielką poezję, 

trzeba podpisać rodzaj cyrografu, niekoniecznie z diabłem. 

Ale przecież to nie znaczy, że trzeba być złym człowiekiem, 

żeby pisać dobre wiersze. 

– „Gdzie skarb Twój, tam serce Twoje” – mówi Pismo. 

– Literatura nie bardzo daje się pogodzić z tym wskazaniem 

Ewangelii. Bo skarb pisarza i każdego twórcy zanadto jest 

umieszczony w tym, co robi, a to, co robi, jest związane 

z jego osobą. W samym założeniu spędzania takiej ilości 

czasu na obcowaniu z samym sobą tkwi niebezpieczeństwo, 

twórca w ten sposób oddziela się od innych ludzi. 

– Tomas Venclova powiedział mi, że w pisaniu pomaga mu 

obecność bliskiej kobiety. 

– Może miał na myśli swoją żonę. Niestety, pisarz nazbyt 

wiele oczekuje od kobiety. Chciałby mieć w jednej osobie 

żonę, kochankę, przyjaciela i muzę, a to rzadko się udaje. 

– Twórcy już zwyczajowo, jak głosi legenda, bywają ludźmi 

trudnymi we współżyciu. 

– Liczba przypadków psychopatycznych wśród poetów jest 

bardzo duża, niekoniecznie wyższa niż wśród niepiszących, 

ale faktem jest, że wielu poetów balansuje na granicy obłędu. 

Tak jak Stachura... Ale to przecież nie pomniejsza wartości 

jego poezji. Ja oczywiście wolałbym siebie nie zaliczać do 

chorych psychicznie, ale kto wie… Jeśli z bliska przyjrzeć się 

tak zwanym przeciętnym ludziom, to można zobaczyć wiele 

rzeczy prawdziwie przerażających. 


15

16 

– Pan jest poetą, a jednak często zabiera głos na temat 

różnych spraw społecznych. 

– No, bo poeta jednak jest istotą społeczną. I ulega 

rozmaitym presjom, falom, wibracjom, nie ma na to 

rady. Ale poety nie powinno obchodzić, jak będzie 

spowiadany… Nawet czasem staram się specjalnie 

mówić o czym innym niż o poezji, dlatego że to jest 

temat, na który ludzie mówią nieskończenie. 

– Jaka poezja wydaje się Panu najbardziej pożyteczna? 

– Dziś doszło do ogromnej subiektywizacji poezji, 

wszyscy piszą o sobie i to jest dla niej szkodliwe, nawet 

przerażające. Mnie się właśnie to podoba, że pani 

pisze o rodzinie, o zwyczajnych sprawach. 

– A kogo Pan czyta? 

– Wymienianie nazwisk zawsze wkracza w sferę reklamy, 

dlatego jestem z tym ostrożny. Bardzo cenię 

niektórych poetów. Szymborskiej mogę robić reklamę 

bezkarnie. Różewiczowi też, Zagajewskiemu… 

Jest też szereg młodych autorów, ale nie mogę wybijać 

tych nazwisk… 

– Wciąż powstaje poezja religijna, choć chyba ją pisać 

najtrudniej… 

– Polska poezja religijna jest sielankowa, polega jakby 

na oswajaniu boskości. Żaden z poetów polskich 

XX wieku nie napisał wierszy tak ściśle katolickich 

jak amerykańska poetka Denis Levertov – rewolucjonistka, 

agnostyczka. Jej poezje to jedne z najlepszych 

wierszy religijnych, jakie znam. Mówią 

o Zwiastowaniu, Zmartwychwstaniu, o niewiernym 

Tomaszu. To świetna ilustracja do Nowego Testamentu. 

Ale widocznie trzeba być agnostyczką i rewolucjonistką, 

żeby pod koniec życia napisać takie 

wiersze. (śmiech) 

– Co jest dla Pana najważniejsze? 

– Powstrzymuję się od odpowiedzi. Proszę zajrzeć do 

moich tekstów. – Miłosz popatrzył wymownie na mojego 

syna. I nic więcej już nie chciał powiedzieć. Ale 

jeszcze nas zatrzymał. Przez chwilę szukał książki, którą 

chciał nam ofiarować. Ostatecznie wyszliśmy z Księgą 

Mądrości w jego przekładzie z greckiego. Te tłumaczenia 

Biblii robił w Berkeley, kiedy przez 10 lat odchodziła 

jego pierwsza żona, Janka. To wtedy zaczął uczyć się 

greki i hebrajskiego (Biblia była pisana w koine – języku 

potocznym, najprostszym). Kolejno zajmował się 

Księgą Psalmów, Księgą Hioba, Księgą Pięciu Megilot, 

Ewangelią według św. Marka i Apokalipsą. To było 

bardzo wnikliwe czytanie Pisma. Kiedy podarował mi 

Księgę Mądrości, potraktowałam to jako swoistą pointę 

naszej rozmowy. Na chybił trafił otwarłam książkę 

w białych okładkach: „Jedno jest bowiem dla wszystkich 

wejście w życie / i wyjście dla wszystkich jest to 

samo” (Mądrość Syracha). Przed wyjściem zrobiliśmy 

sobie jeszcze zdjęcia, które do dziś wiszą w moim 

pokoju. W pociągu do Katowic zapisałam w notesie 

wiersz. Zdecydowałam się na wydrukowanie go dopiero 

po latach, w 2004 r., w tomiku Sprawdzanie obecności, 

prawie nic w nim nie zmieniając. 


ROZMOWA Z POETĄ, NA KTÓRĄ WYBRAŁAM SIĘ 

Z DWUNASTOLETNIM SYNEM 

wielki poeta 

nie chciał mówić 

nie czułam oddechu 

na swojej twarzy 

choć siedzieliśmy 

obok siebie 

jak w autobusie 

zmuszeni do grzecznościowej 

wymiany zdań 

– przy dziecku 

muszę być powściągliwy – 

niepotrzebnie się bał 

że mógłby kogoś 

zdemoralizować 

zapomniał że starość 

nie może zepsuć 

bo wszystko w ciele 

już zepsute 

a mądrości ukrytej w głowie 

nie widać na pierwszy rzut oka 

włosami oddechu 

dotykałam mimo woli 

jego niezwiędniętej twarzy 

kiedy nachylałam się 

prawie recytując 

do prawego ucha 

pytania zamiast wierszy 

tylko oczy otwierały 

mu się zbyt szeroko 

jakby pociągała je w dół 

większa przestrzeń 

osłonięte pole 

naszego widzenia 

język po obiedzie 

z cętkami zieleniny 

poruszał się odkrywając 

całą łagodność poety 

który syci się trawą 

obnosząc ją na języku 

w przeciwieństwie 

do drapieżników 

a przecież drapieżnie 

strzegł swych tajemnic 

krótkimi kłami odpowiedzi 

ucinał moje pytania 

dobierające się do jego skóry 

podpisał nam książki 

zrobiliśmy zdjęcia 

dowody na istnienie 

tej rozmowy 

poddawał się spokojnie 

zabiegom zabezpieczenia 

przed zepsuciem 

pamięci bo przecież 

zostanie pismo 

i ślady na kliszy 

klatka filmu 

klatka strony 

klatka pokoju 

zamiast słów 

język z zielonymi 

cętkami szczypioru 

albo pietruszki 

nadspodziewanie 

spokojna pantera 

w klatce zębów 

(…) O miłości w Środę Popielcową 

Z tomiku Sprawdzanie obecności 

Barbara Gruszka-Zych

– Będę w Krakowie na reportażu – powiedziałam 

do słuchawki. 

– Dobrze, niech pani zadzwoni za godzinę, 

przyjdzie moja sekretarka, ustalimy czas 

spotkania – poprosił Profesor. Ostatecznie 

umówiliśmy się na Środę Popielcową, 

5 marca 2003 r. Przedtem spędziłam cały 

dzień w Ogrodzie Botanicznym, przy bliskiej 

Bogusławskiego ulicy Kopernika. Potem na 

chwilę bar wegeteriański i kawa sojowa. 

Piłam, parząc wargi, bo miałam niecałe 

10 minut. Słychać było muzykę z Amelii. 

Jakaś tęga Amerykanka w prochowcu wypytywała, 

co to za ładne dźwięki. Zaczęło 

bić mi mocniej serce. Zwyczajowo. Ta wizyta 

była nieco inna, bez żony – Carol. Bałam 

się o to, w jakiej kondycji jest Miłosz. 

W domofonie usłyszałam nieznajomy głos. 

Te same schody, uchylone drzwi. W pokoju 

nie było Profesora. Przywitała mnie jakaś 

pani w fartuszku założonym na spódnicę. 

Jak się okazało – pani Władzia Jurgała, 

gospodyni i pielęgniarka. Zaprosiła do salonu. 

Przez szklany blat stolika widać było 

zawieszone nad podłogą wnętrzności książek. 

Ładnie wydane tytuły Gospodarza. Na 

wierzchu, jak otwarte serce, leżał w płóciennej 

oprawie Orfeusz i Eurydyka. Rzecz 

o miłości. Miłosza i Carol. Może Miłosza 

i pierwszej żony, Janki. Może w ogóle o miłości 

Miłosza… 

– Dziś Profesora zmęczyli ci z telewizji, długo 

siedzieli – tłumaczyła gospodyni. 

– Może przeszkadzam? – Byłam zdenerwowana. 

– Nie, Profesor jest zadowolony z wizyty, 

ale leży. Leży – powtórzyła z naciskiem. 

Wyszła. Usłyszałam z sąsiedniego pokoju 

(tam siadywała Carol, to ich sypialnia), jak 

Miłosz spytał głośno: „To ona już przyszła?”. 

Ciche potwierdzenie i kroki. Ta sama twarz, 

króciutka broda, roześmiane oczy. 

– Cieszę się, że panią widzę. 

– To ja się cieszę. – Wymiana uścisków. Jego 

mocna ręka, trzymająca na dystans. Usiedliśmy. 

Tradycyjnie – ja na fotelu z prawej, 

to lepsze ucho poety, on na wyższym, drewnianym 

krześle. Podałam mu beherovkę. 

Zaśmiał się: 

– Nie mogę już pić. Nawet tego. 

– A ja zaczęłam pić po czterdziestce, najwyższy 

czas. – Słuchał mnie zdziwiony, a potem 

się śmiał. Śmialiśmy się razem. Zamówił 

u gospodyni cappuccino, zapytał mnie: 

„A co pani?”. Też cappucino. 

– Co pani ostatnio wydała, te reportaże – 

wspomniał o książeczce Mało obstawiony 

święty. Cztery reportaże z Bratem Albertem 

w tle. – A z poetami, z Zagajewskim, 

innymi, te rozmowy? – Wpadł na inny trop. 

– Wciąż ich jeszcze nie zebrałam… – wyjaśniłam. 

– Pani chciała ze mną rozmowę, ale ja nie 

mogę. Trafiła pani na zły czas, to najgorszy 

okres w moim życiu. Może później… Był 

u mnie syn z synową z Ameryki, ale pojechali. 

Było weselej. Teraz znów to samo. 

Wyjęłam książki. Opowiedziałam o Bracie 

Albercie. O moich książkowych bohaterach. 

Uśmiechał się, kiedy wspomniałam, że byłam 

z tą książką u Papieża, że pewnie jej nie 

przeczytał, ale się ucieszył, bo to jego ulubiony 

święty. Zwierzyłam się, że Brat Albert 

był mi obcy, a teraz „działa” w moim życiu. 

– A to wiersze. – Wyjęłam chudą broszurkę, 

ostatni tomik Podróż drugą klasą. 

– Ślepnę, tracę wzrok. – Otwarł książkę. – 

Na przykład tu, nic nie widzę… 

Twarz miał smutną, kąciki ust opadały na 

brodę. Brązowa, sztruksowa marynarka, 

nieznajoma koszula. Czysta, elegancka. 

Zbyt elegancka, jak na dom. Ale przecież 

była telewizja. Milczeliśmy. 

– Może Panu przeczytam jakiś wiersz – zaproponowałam, 

żeby przerwać ciszę. 

– Dobrze – przystał z uśmiechem. Wybrałam 

babcię. Po przeczytaniu spojrzałam 

pytająco. Nachylił się. 

– Bene, bene. Ja dokładnie śledzę ewolucję 

pani twórczości. Najpierw pani pisała 

wiersze krótkie. Potem, może pod moim 

wpływem, długie, bardzo długie. 

– Może jeszcze jeden? – zapytałam. I żeby 

go wprowadzić w tekst, opowiedziałam 

o Winfriedzie z Kolonii. Emerytowanym 

ministrze finansów Niemiec, który urodził 

się na Opolszczyźnie, i po latach, żeby 

tłumaczyć moje wiersze, powrócił do polskiego 

języka. Przeczytałam, jak „wiersze 

dziś nie do przetłumaczenia tną mu wargi 

jak trawy w dzieciństwie”. Profesor rozjaśnił 

się na chwilę: „Molto bene, bene, 

tres interesante”. Oceniał mnie jak mistrz 

uczennicę, która z przejęciem popisuje się 

swoimi umiejętnościami w jakiejś renesansowej, 

włoskiej szkole. 

– I co Pan o tym sądzi? – Usiłowałam wciągnąć 

go w rozmowę. Milczenie. Ramiona 

opuszczone. Ten smutek zaciśnięty na 

żuchwie jak obręcz. Twarz z profilu. Jak 

niepotrzebna papierowa torba, z której 

wypadły produkty. W uchu, tym zdrowszym, 

aparat słuchowy. Plastikowy korek 

jakby włożony do zabezpieczenia przed 

nurkowaniem. Dziś Poeta nurkował 

w zniechęceniu. 

– Nie mogę wypowiadać sądów. 

– Dlaczego? – zdziwiłam się. – Pan jest 

moim Poetą. Bardzo podoba mi się Pana 

wiersz Człowiek wielopiętrowy, wywiesiłam 

go na drzwiach mojego pokoju. Ludzie 

stale wydają sądy i czekają na nie, 

to normalne. Jestem tym człowiekiem 

z kawiarni, który czeka na Pana sąd. 

Zamyślił się. 

– To nie jest tak, to nie jest niechęć… – 

Uciekał od odpowiedzi. Nie patrzał mi 

w oczy. Pochylony, z profilu jak neandertalczyk 

o jakichś nagle pogrubionych, 

zniekształconych rysach twarzy. 

Jakby sportretowany w karykaturze. – 

Bo ja codziennie próbuję siebie osądzić 

i nie mogę wydać o sobie sądu, więc jakie 

mam prawo sądzić innych? 

– Wszyscy z tym się zmagają – odpowiedziałam 

spokojnie. 

– Co? – Jakby niedosłyszał. 

– Wszyscy tak się męczymy, tylko czasem 

mamy taką nadzieję, że innym, 

z większym doświadczeniem, przychodzi 

to łatwiej. Ale to nieprawda. Całkowicie 

Pana rozumiem. 

– Proszę się na mnie nie gniewać – mówił, 

patrząc mi już w oczy z troską, jak 

na córkę. – Ja bardzo panią lubię, ale 

mam depresję i nic z tego. A jak tam synowie, 

ile już mają lat? 

Odpowiedziałam, że 17 i 14, że chcą 

się uczyć. Opowiadałam o mojej pracy 

dziennikarskiej, że zabiera mi wiele czasu, 

ale stale ważne są wiersze. 

– Najważniejsze są wiersze – powtórzył 

za mną. – Ale dobrze, że ma pani tę 

„dziennikarkę”. 

Potwierdziłam. Wspomnieliśmy też znajomą 

parę, która się rozstała. 

– Była miłość i nie ma już miłości. Najtragiczniejsze 

w życiu jest to, że miłość 

znika, gdzieś się kończy – powiedział 

powoli poważnym głosem. 

– Miłość jest najważniejsza – uzupełniłam 

oczywistością. 

– Miłość jest najważniejsza – powtórzył 

z zadumą. Poprosiłam go o podpis na 

Drugiej przestrzeni w zielonej okładce. 

– I pisać już za bardzo nie mogę. – Zaczął 

się denerwować. – Jak bazgrzę, 

to nie mogę siebie odczytać. Ręka mi 

sztywnieje, chwyta mnie przykurcz. 


17

Wyciągnął z marynarki pióro, przedarł 

nim papier, bo rzeczywiście ręka nie 

nadążała za zawijasami liter. Podnieśliśmy 

się z miejsc. Nagle zaskoczył 

mnie łobuzerskim uśmiechem: 

– Ale ten tytuł Zapinając kolczyki do 

pani tomiku się nam udał. – Uśmiechnął 

się jak dawniej. Uścisnął mi dłoń. 

Razem z tym gestem stał się chłodniejszy, 

oddalił się. Jakby miał się 

zapaść w smutek. Dziś Środa Popielcowa. 

W kościele po drugiej stronie 

Plantów właśnie sypali popiołem. 

„Z prochu powstałeś, w proch się obrócisz”. 

Profesor puścił mnie przodem. 

Ścisnął za łokieć. 

– Tak, tak – mówił do siebie, może do 

mnie. Jeszcze zanim zdążyłam włożyć 

płaszcz, odszedł do sypialni. Nie czekał, 

aż wyjdę. Żegnała mnie pani Władzia, 

gospodyni. Nie Carol i Czesław. 

Nie ich uśmiechy. Nie ciepło. Maska 

tlenowa ich dawnej obecności podtrzymywała 

w przedpokoju życie. 

Na schodach spotkałam czarnowłosą, 

roześmianą sekretarkę Profesora, 

Agnieszkę Kosińską. Buchała z niej 

energia i jakieś ciepło. Wracała z biblioteki 

z potrzebnymi Profesorowi 

książkami. Po latach telefonicznej znajomości 

przeszłyśmy wtedy, na tych 

schodach, na ty. 

Teraz jest ciężki czas, zaczyna się wiosna, 

a Profesorowi wciąż się przypomina 

żona. 

– Karolina tu, Karolina tam – opowiadała. 

– Ale co dzień konsekwentnie 

siadamy do pracy, bardzo dużo pracujemy. 

Profesor formę fizyczną ma 

niezłą, ten smutek bierze się z głowy... 

Trzeba mu przypominać o życiu, stawiać 

wyzwania… (…) 

Teraz „mój Poeta” ustąpił słowa kapłanom. 

Abp Życiński i kard. Macharski 

stoją nad jego głową, mówią zamiast 

niego, modlą się słowami Psalmów. 

Abp Życiński przypomina, że 60 lat 

temu Miłosz, wyruszając do Stanów, 

spotkał się w Londynie z T.S. Eliotem: 

– Na dzisiejszą długą podróż zadedykujmy 

mu słowa Eliota z Szeptów nieśmiertelności: 

„Dotykiem, wzrokiem, 

węchem, słuchem / Dno duszy drążył 

w doświadczeniach / Znał lód i płomień 

aż do szpiku / Łakomstwo zmysłów, 

głód wieczności”. 

18 


BARBARA GRUSZKA-ZYCH 

Poetka, reportażystka, pisarka, krytyczka literacka. Jest autorką ponad dwudziestu 

tomików wierszy. Jej zbiorek Szara jak wróbel (2012), wybitny krytyk Tomasz Burek 

umieścił wśród dziesięciu najważniejszych książek, które ukazały się w Polsce po 1989 r. 

Opublikowała zbiory reportaży Mało obstawiony święty. Cztery reportaże z Bratem 

Albertem w tle, Zapisz jako… oraz książki wspomnieniowe Mój poeta o Czesławie Miłoszu, 

Takie piękne życie. 

Portret Wojciecha Kilara, 

a także wywiad rzekę 

Życie rodzinne Zanussich. 

Rozmowy z Elżbietą 

i Krzysztofem i Moi ważni. 

Portrety prywatne. 

W czerwcu tego roku 

ukazał się album-esej Zanussi. 

Przez przedmioty, 

w którym Gruszka-Zych 

jest autorką tekstu. Laureatka 

wielu nagród za 

wywiady i reportaże, 

m.in. nagrody Stowarzyszenia Dziennikarzy Polskich im. Macieja Łukasiewicza (2012) 

za rozmowę z Wojciechem Kilarem, oraz nagród poetyckich, m.in. nagrody im. ks. Jana 

Twardowskiego (2015), a także za upowszechnianie kultury i nauki m.in. nagrody Marszałka 

Województwa Śląskiego im. Karola Miarki (2023). Była stypendystką wiedeńskiej 

Fundacji Janineum (2002), Fundacji Jana Pawła II w Rzymie (2003) oraz Fundacji Heinrich 

& Jane Ledig-Rowohlt w Lavigny w Szwajcarii (2014). 

Na ekranie zobaczyliśmy zbliżenie 

trumny. Chyba dębowej, wygładzonej 

jak najlepsze meble w salonie. 

I skromny napis przypominający nazwisko 

autora na okładce książki. Podpis 

na meblu z ciałem, którego nikt 

z nas po śmierci nie zobaczył, bo 

pewnie niepodobne. Prawie 100 kg, 

180 cm wzrostu. Wymiary życia, wymiary 

wielkości. W jaką ubrano go 

marynarkę? Czy w tę ulubioną, dżinsową? 

Czy w koszulę w drobną kratkę? 

A może nasiąkniętą zapachem środków 

antymolowych, sztruksową, którą 

założył, żeby nam pozować do zdjęć? 

Okładka ostatniej książki – trumna. 

I nie pomoże żadne jego „bene” na 

moje próby określenia powodu płaczu. 

Bo oto duma, wielkość wznoszona 

ciągle nowymi dziełami, nagle 

kończy się na imieniu i nazwisku. Tym 

na początku, po chrzcie wpisanym do 

ksiąg parafialnych. Kiedy stał się jednym 

z dzieci Bożych. Teraz znowu jest 

dzieckiem, oddanym w ręce tych, którzy 

modlą się za nie do Pana. 

Po uroczystościach na Skałce moi 

synowie idą na poczęstunek, zwany 

zwyczajowo stypą, do Centrum Sztuki 

i Techniki „Manggha” (mieliśmy 

wydany przez urząd Miasta Kraków bilet 

wstępu do Bazyliki Mariackiej i na 

Skałkę z numerem 000102). A ja na Kazimierzu 

piję z przyjacielem czerwone 

wino za Zmarłego. Wracając, przechodzimy 

pod domem Poety na Bogusławskiego. 

Kwiaty na chodniku, wetknięte 

w drzwi róże, szeregi zapalonych 

zniczy, straż miejska w pogotowiu. Na 

Rynku przypadkowo wpadam na swoje 

dzieci – Tymka i Błażeja – spacerujące 

z noblistą, Seamusem Heaneyem. Przyleciał 

na pogrzeb z Irlandii, przeczytał 

wiersz Miłosza na Skałce. Chłopcy wyszli 

z nim z przyjęcia, nie mając pojęcia, 

kogo oprowadzają po Krakowie. 

– Nie wiedzieliśmy, że pan też jest poetą, 

który dostał Nobla – przyznaje 

szczerze zaskoczony Tymek. 

– To nie była moja wina – żartuje Heaney. 

W białej, lnianej koszuli, z siwymi 

włosami. Zaprasza nas na kawę i piwo. 

Siadamy przy stoliku na Rynku, tak jak 

przed 14 laty ja z Miłoszem. Otwieram 

„Tygodnik Powszechny”, w którym wydrukowano 

artykuł Heaneya o zmarłym 

przyjacielu. Tymek tłumaczy na 

angielski jego fragmenty. Mnie wystarczy 

sam tytuł: Śmierć starego króla. (…) 

[BGZ] 

BARBARA GRUSZKA-ZYCH

20.09 piątek, Bielsko-Biała 

FESTIWAL POEZJI 

19–21 września 2024 

19.09 czwartek, Czechowice-Dziedzice 

8.15 Liceum Ogólnokształcące im. Marii Skłodowskiej – Curie 

Spotkania młodzieży z poetami 

16.30 Miejski Dom Kultury 

MOVIMENTO i goście. Muzyka, śpiew i poezja 

PROMOCJA w wydaniach literackich i… 

MDK Piwnica Muz 

Rok Miłosza – rozmowy… 

Poeci mają głos 

8.15 Państwowe Liceum Sztuk Plastycznych im. Juliana Fałata 

Spotkania młodzieży z poetami w Plastyku 

10.30 Zespole Szkół Elektronicznych, Elektrycznych i Mechanicznych 

Spotkanie młodzieży z poetami 

13.00 Książnica Beskidzka 

Sesja Literacka, Czesław Miłosz gospodarz poezji polskiej 

15.00 Objad 

Happening – poezja na chodnikach Plac Bolesława Chrobrego 

17.00 Książnica Beskidzka 

Bielska Gala Poetycka – prezentacja gości 

Post Scriptum - promocja 

Wieczorne rozmowy Bielsko-Biała 

21.09 sobota, Libiąż 

8.20 Wyjazd do Libiąża (parking Dworek EUREKA) 

10.00 Wycieczka do sztolni kopalni JANINA 

13.00 Obiad 

14.30 Libiąskie Centrum Kultury: Sala Widowiskowa 

Libiąska Gala Poetycka – prezentacja gości 

16.30 SATYRA UROBKOWA – rozstrzygnięcie ogólnopolskiego konkursu poetyckiego 

18.00 Wystawa w LCK 

Wieczorne rozmowy w Niszy 

Wykład i rozmowy o Miłoszu prowadzić będą: prof. dr hab. Marek Bernacki, (Czesław Miłosz gospodarz poezji polskiej); 

Barbara Gruszka-Zych (Portret prywatny Miłosza) i Romuald Mieczkowski (Z Miłoszem pod pachę) 

Spotkania młodzieży z poetami (kto, poeci zostaną poinformowani) 

WSTĘP WOLNY 

MECENAT 

GŁÓWNY ORGANIZATOR FESTIWALU: 

PARTNERZY 

PATRONAT MEDIALNY 


19

Zdjęcie: Bogusława Chwierut 

Uśmiechnięty 

Libiąż 

Libiąż – miasto w województwie małopolskim, w powiecie 

chrzanowskim […]. Położone jest w sąsiedztwie Chrzanowa, 

Chełmka, Jaworzna i Oświęcimia. Libiąż jest miastem 

przemysłowym. Na jego terenie znajdują się m.in. Kopalnia 

Węgla Kamiennego ZG „Janina”, Kopalnia Dolomitu „Libiąż”, 

fabryka okien i profili PCW „Thermoplast”, a także fabryka 

kostki brukowej „Libet”. 

Zimna, beznamiętna i nieczuła informacja, jakich pełno 

w Wikipedii. I to byłoby na tyle, jak mawiał klasyk, 

gdyby nie… Bodzia, a oficjalnie Bogusława Chwierut. 

Barwna i nietuzinkowa postać. Pełna niespożytej 

energii i pomysłów, czasem zwariowanych jak ona 

sama. Bodzia robi wiele pożytecznego i inspirującego 

szumu. Kiedyś tak jej zaszumiało w głowie (i to nie 

wino z libiąskich winnic!), że zaczęła pisać wiersze oraz 

prozę i uaktywniać się pięknie, poganiana kopytkami 

i rżeniem Pegaza. To się czasem paniom zdarza. Stała 

się kolorowa jak papuga ara, która się stara, by szarym 

wróbelkom pokolorować życie. Poezją i satyrą! 

Dwoi się, troi i dziesięciokrotni. Należy do artystycznej 

grupy „Źródłosłów”, założonej przez Bogusława 

Zakordońca w 2016 r. w Chrzanowie – pełni w niej 

odpowiedzialną funkcję managera. A że wszędzie 

jej pełno, nie mogło jej też zabraknąć w Libiąskim 

Centrum Kultury (LCK), gdzie – w schowanej w piwnicy, 

przytulnej i klimatycznej kawiarence „Nisza” – prowadzi 

cykliczne spotkania „Odkurzanie poezji”, na które 

(z odkurzaczami kreatywnych głów) zaprasza wybitnych 

i nieco mniej znanych autorów, że wymienię tylko Józefa 

Barana i Tomasza Jastruna. 

20 


Liryka jej nie wystarczyła, bo czułaby się jak jednoskrzydła 

anielica. By się unieść (i nie upaść), pomyślała o drugim 

skrzydle – satyrze. Myślenie ma kolosalną przyszłość, 

że znowu przywołam złotą myśl satyryka, ale z samego 

myślenia nic nie wynika, bo trzeba je jeszcze wprowadzić 

w życie (a nawet w pszenicy i owsie)! Bodzia, która mogłaby 

zostać tematem niejednej fraszki, przed sześcioma laty 

wymyśliła konkurs „Satyra Urobkowa”. Już sama nazwa 

podpowiada, że musi on mieć jakieś związki z kopalnią. 

I ma! Główną nagrodą, prócz mamony, jest… tona węgla! 

Nie dziwi więc, że w konkursie biorą udział satyrycy 

z całego kraju. Uśmiechających się filuternie konkursów 

jest ci u nas niedostatek, czego nie można powiedzieć 

o lirycznych – zapłakanych, depresyjnych, z nieszczęśliwymi 

miłościami na pierwszym planie i w tle. 

Po raz szósty podsumowanie konkursu odbędzie się we 

wrześniu w LCK w ramach festiwalu poezji, tym razem 

nazywającego się „Poezja wpisana w miasto”, którym od 

jedenastu lat zajmuje się Ryszard Grajek – poeta, świetny 

organizator i prezes bielskiego oddziału Stowarzyszenia 

Autorów Polskich. Prócz stałych miast, Czechowic- 

-Dziedzic i Bielska-Białej, festiwal gościł w Cieszynie, 

Wilamowicach oraz Jasienicy, by w tym roku zawitać do 

Libiąża – szesnastotysięcznej miejscowości przyjaźnie 

nastawionej do kulturalnych inicjatyw, między innymi 

dzięki burmistrzowi Jackowi Latce (co wcale nie jest 

regułą). 

Bogusława Chwierut, jak mówi, jest dumna ze swojej 

małej ojczyzny. Myślę, że mała ojczyzna jest dumna z niej, 

choć Bodzia potrafi być „ogólnie męcząca”, gdy walczy jak 

lwica, by w urokliwym Libiążu kultura rozkwitała przez cały 

rok. O Libiążu już jest głośno! Będzie jeszcze głośniej, gdy 

zjadą tu poeci z całego kraju i z zagranicy. Tym bardziej, że 

miasto uśmiecha się do nas w dwójnasób: liryką i satyrą. 

I to jest piękne! Naprawdę, nie na niby! [JW] 

JULIUSZ WĄTROBA

BOGUSŁAWA CHWIERUT 

BARBARA KORCZYK 

ADRENALINA 

jak bańka mydlana 

pośród róż 

ocieram się o ciebie 

o kolce 

twoich rąk 

*** 

Przez rzekę słów 

pręży się bóg 

z liściem klonowym 

na stacji kolejowej 

nadjeżdża pociąg 

zbyt pośpieszny 

JABŁECZNIK 

mama smaży jabłka 

drewniana łyżka 

przyklejona do jej dłoni 

pachnie cynamonem 

wieczornymi rozmowami 

noc naciąga herbatą 

DOTYK 

połacie 

rozlanego atramentu 

na dłoni 

czułość wplatasz 

w moje włosy 

UTYŁA 

Szukając talii 

mierząc się w pasie 

nie zmieściła się w czasie 

WIERNA 

Poszłaby za tobą 

na koniec świata, 

gdyby nie woda w kolanie 

i podeszłe lata 

SKRUPULATNY 

O szczegóły będąc dbałym, 

wszędzie szukał dziury 

w całym 

SKNERA 

Tak mu drogą była 

ta biedna kobieta, 

że puścił ją wolno 

w samych skarpetach 

SAVOIR- VIVRE 

Czy wypada 

odejść od stołu, 

by rozebrać się do rosołu? 


21

NeSpoon 

22 


NeSpoon 


23

miejska biżuteria w koronkowej odsłonie 

rozmawia renata cygan 

W 2009 roku rzuciłaś pracę w korporacji, 

zmieniłaś nazwisko i wyszłaś 

ze swoją sztuką na ulicę. Zdradzisz, 

co było bodźcem do tak radykalnej 

zmiany całego życia, punktem 

zwrotnym? 

To nie był punkt zwrotny, a raczej 

korekta kursu. Od najmłodszych lat 

wiedziałam, że chcę być „prawdziwą 

artystką”. Już w podstawówce sama 

uczyłam się malować, poznawałam 

techniki, czytałam książki o historii 

sztuki. Do pracy w korporacji zmusiły 

mnie okoliczności – potrzebowałam 

stałej pracy, ubezpieczenia, mieszkania 

dla siebie i dziecka. To był konieczny 

etap pomiędzy tym, do czego 

zmuszały mnie czynniki zewnętrzne, 

a tym, co chciałam naprawdę w życiu 

24 


robić. Po 10 latach pomyślałam, że 

już mogę, że teraz albo nigdy. I zrobiłam 

to. 

Czy NeSpoon to nawiązanie do 

Matrixa i słów: „no spoon”? Przypomnijmy 

słynną scenę z chłopcem, 

który wzrokiem wygina łyżkę, 

po czym mówi: „łyżki nie ma [ang. 

there’s no spoon] – to nie łyżka się 

wygina, tylko ty. Spróbuj zrozumieć 

prawdę”. Czy Twoje „narodziny” 

jako NeSpoon wiążą się z tym, że 

zrozumiałaś prawdę o sobie? 

Rzeczywiście, moje imię to nawiązanie 

do tego momentu w filmie, 

ale też do tamtej bardzo konkretnej 

chwili w moim życiu. Nie chodziło 

o prawdę o sobie, bo znałam ją od 

dziecka, ale o przekraczanie granic, 

a właściwie ograniczających nas 

przekonań. Jeśli zrozumiesz, że łyżeczka 

nie istnieje, możesz przeskoczyć 

z wieżowca na wieżowiec albo 

rzucić dobrą pracę i zacząć malować 

graffiti na ulicy. 

Zaczynałaś od rysunku i tradycyjnego 

malarstwa. Twoimi mistrzami 

byli klasycy: Rembrandt, Richter 

i Rothko. Potem była ceramika użytkowa. 

Skąd więc się wzięły koronki? 

Uważam, że opanowanie klasycznego 

warsztatu malarskiego jest ważne. 

Próbowałam wielu technik i podejść, 

a w końcu przez dłuższy czas malowałam 

minimalistyczne, depresyjne 

abstrakcje. Pewnego dnia uznałam

NeSpoon 

Pewnego dnia wyszłam na ulicę 

i spojrzałam na świat zupełnie inaczej. 

Zobaczyłam słup, 

na którym wyświetliła mi się koronka 


25

26 


Gdziekolwiek jestem, ludzie traktują 

wzory koronek jako coś swojego, znanego, 

sympatycznego. Zwykle kojarzą im się z babcią, 

dzieciństwem i domowym ciepłem 

to za ślepą uliczkę, odłożyłam pędzel – 

a właściwie szpachelkę, bo wtedy malowałam 

szpachlą – i zajęłam się ceramiką. 

Odciskanie koronek w świeżej 

glinie to jedna z najpopularniejszych 

metod zdobienia ceramiki, wszędzie 

na świecie można znaleźć talerze czy 

kubki z takimi wzorami. 

Przez dwa lata zrobiłam setki takich 

naczyń. Pewnego dnia przyszło mi 

do głowy, że te motywy są piękne 

same w sobie i nie potrzebują formy 

użytkowej, by cieszyć oczy. Zrobiłam 

taki bez-celowy obiekt z koronkowym 

wzorem i przykleiłam do ściany 

w mieście. Tak się zaczęło. 

Czym jest dla Ciebie koronka? Co 

symbolizuje? 

W początkach istnienia koronczarstwa, 

w XVI czy XVII wieku, koronki 

były symbolem władzy i bogactwa, 

tylko możni mogli sobie na nie pozwolić. 

Ceniono je na równi ze złotem 

czy klejnotami. Potem, w XIX wieku, 

gdy wymyślono maszyny tkackie, 

koronki bardzo staniały i trafiły pod 

strzechy, były w praktycznie każdym 

domu. To dlatego, gdy maluję na 

ulicy, często słyszę wiele osobistych 

historii o domu rodzinnym, o mamie 

czy babci, o dawnych, dobrych czasach. 

Lubię myśleć o moich pracach 

inspirowanych koronkami, że dają 

dobrą energię, w jakiś sposób symbolizują 

spokój i harmonię. Ludzie lubią 

je, uśmiechają się, kiedy je widzą. 

Jesteś artystką street artu. Tworzysz 

miejską biżuterię, ozdabiasz koronkami 

stare budynki, mury, słupy, 

drzewa, chodniki. Część Twoich prac 

musi ulec zniszczeniu. Nie martwi 

Cię to? Nie żal Ci? 

Efemeryczność jest wpisana w street 

art. Każdy, kto tworzy na ulicy, musi 

liczyć się z tym, że jego praca z jakichś 

względów prędzej czy później 

zniknie. Oczywiście odczuwam żal, 

gdy ktoś zniszczy niedawno przyklejoną 

do ściany porcelanową koronkę, 

nad którą pracowałam miesiąc, 

ale zgadzam się na płacenie tej ceny. 


27

28 


Zrobienie jednej ceramicznej koronki 

trwa tygodniami. Czy jesteś cierpliwa? 

Jestem przeciwieństwem cierpliwości. 

Praca w ceramice wymaga skupienia 

i wyciszenia, jest formą medytacji, 

która pomaga mi się uspokoić 

i oczyścić umysł. 

Inspirują Cię nie tylko koronki, lecz 

także tybetańskie mandale, arabska 

ceramika czy sztuka prekolumbijska… 

To nie tak. Punktem wyjścia moich 

prac są wzory koronek, ale gdy dodaję 

do nich kolor, ludzie mają właśnie 

takie międzykulturowe skojarzenia. 

Nie dziwi mnie to, ponieważ 

XVI-wieczne źródła sztuki koronczarskiej 

w Europie mają wiele wspólnego 

z ornamentyką islamską, a ta – z jeszcze 

starszą, hinduską. Istnieje pewien 

wspólny kod estetyczny, oparty na 

świętej geometrii, który ludzie instynktownie 

rozpoznają na całym świecie 

i uważają za znajomy, lokalny, swój. 

Urban art na wielkich powierzchniach 

to ciężka fizyczna praca: kilkanaście 

godzin dziennie na podnośniku, 

w ochronnym stroju, z ciężkimi 

zabezpieczeniami. Nierzadko w deszczu 

czy na mrozie. Jak taka filigranowa 

dziewczyna sobie z tym radzi? 

Tak samo jak duży mężczyzna, po 

prostu to robię. Nie traktuję tego jak 

pracy, to dla mnie raczej forma radosnego 

wysiłku fizycznego, rodzaj 

sportu wytrzymałościowego, takiego 

jak biegi długodystansowe czy kajakarstwo. 

Po całym dniu jestem zmęczona, 

ale szczęśliwa. 

Duża część Twoich prac powstaje na 

zamówienia różnych instytucji na 

całym świecie, ale wciąż lubisz wyskoczyć 

na miasto „na nielegalu”. 

Adrenalina? 

Jeśli uważasz się za artystę czy artystkę 

street artu, to musisz uprawiać 

street art, czyli tworzyć sztukę na 

ulicy, bez pozwolenia – gdzie chcesz 

i co chcesz. Szlachectwo zobowiązuje. 

Wzory koronek to uniwersalny kod estetyczny, 

czytelny na całym świecie. 

Widać go wszędzie – w kielichach kwiatów, 

szkieletach morskich stworzeń, płatkach śniegu, 

wzorach malowanych przez mróz na szybach 


29

Moja sztuka 

zawsze powstaje in situ, 

osadzona 

w lokalnym kontekście 

30 


Wielokrotnie w różnych krajach zatrzymywała 

mnie policja, ale zwykle kończyło się na miłej 

rozmowie. Jedyny mandat dostałam w Polsce 

Jasne, to daje adrenalinę, ale najbardziej 

cenię poczucie wolności. Legalne 

prace to raczej sztuka publiczna. 

Muralizm też nie jest street artem, 

tak jak wspinanie się na ściance 

w klubie to nie alpinizm. 

Mówi się, że jesteś polskim Banksym… 

To akurat mówi się o Dariuszu Paczkowskim, 

Krzyśku Syruciu, Noriakim 

i kilku innych moich kolegach uprawiających 

street art. O mnie mówi 

się, że jestem Banksym w spódnicy. 

Banksy to kres układu odniesień 

polskiego dziennikarstwa, tymczasem 

Paczkowski namalował Lenina 

z irokezem w 1987 roku, a Banksy 

w 2002, więc to raczej Banksy jest 

brytyjskim Paczkowskim. 

Czy służby mundurowe próbowały 

Cię kiedyś „przywołać do porządku”? 

Dostałaś kiedyś mandat? Kazano 

Ci zaprzestać malowania? 

Wielokrotnie w różnych krajach zatrzymywała 

mnie policja, ale zwykle 

kończyło się na miłej rozmowie. Jedyny 

mandat dostałam w Polsce od 

kobiecego patrolu. Było bardzo niemiło, 

panie funkcjonariuszki nie mogły 

przejść do porządku dziennego 

nad kolorem moich włosów. 

Skąd pomysł na „najmniejszego papieża 

na świecie”? Przekora? 

Sarkazm. Sarkazm jest ostatnią linią 

obrony przed głupotą świata. 

A biedronki? Dlaczego biedronki? 

To dawno zamknięty projekt, street 

art dla dzieci. Powstał głównie z myślą 

o mojej małej wtedy córce, żeby 

miała też coś dla siebie na ścianach, 

bo graffiti jeszcze nie rozumiała. Zakończyłam 

to chyba w 2012 roku. 

Co Cię pociąga w skrzynkach elektrycznych? 

Są dobrym podkładem malarskim, 

bo nie mają jakiejś szczególnej 

wartości estetycznej, historycznej, 

architektonicznej czy urbanistycznej. 

Można je malować bez szkody, 

a nawet z zyskiem. 

Na czym polega projekt „Blizny”? 

Koronki to tylko jeden z moich 

projektów, mam też wiele innych, 

bardziej konceptualnych. Pomimo 

że w większości są realizowane 

na ulicy, to adresowane są do widzów 

w galeriach. „Blizny” to jeden 

z nich. Mówi o potrzebie ostatecznego 

przezwyciężenia traumy 

II wojny światowej, o patrzeniu 

w przyszłość, a nie przeszłość. Wypełniałam 

gliną dziury po kulach, 


31

Koronkowe wzory 

stały się moim znakiem rozpoznawczym 

Wszystkie zdjęcia pochodzą z prywatnego archiwum NeSpoon 

32 


które gdzieniegdzie znaleźć jeszcze 

można w polskich miastach, 

symbolicznie zabliźniając ostatnie 

rany w tkance miejskiej. Projekt powstał 

w 2015 roku jako reakcja na 

nagły zwrot w polityce kulturalnej 

państwa, tak zwaną politykę historyczną. 

Odbierałam to jako pomysł 

na budowanie tożsamości narodowej 

opartej na doznanych krzywdach 

i nieufności wobec sąsiadów. 

Przejdźmy do porcelanowych płatków: 

o co chodzi w projekcie „Myśli”? 

To próba zapisu stanu medytacji 

w porcelanie. Przez trzy lub cztery zimowe 

miesiące w roku robię tylko to, 

lepię porcelanowe płatki kilka godzin 

dziennie. Wierzę, że moje uspokajające 

się myśli zapisują się w porcelanie. 

Na finałową wystawę w 2042 

roku przygotowuję 1500 kg płatków, 

które wyłożone będą na stołach 

o długości 300 m. Widzowie będą 

mogli zanurzać w nich ręce i bawić 

się nimi, uwalniając charakterystyczny 

dźwięk, który oczyszcza umysł. 

Projekt powstał w 2012 roku, gotowych 

jest około 600 kg płatków. 

Marzysz o postawieniu ogromnej 

instalacji przed Reichstagiem w Berlinie. 

300 dwuipółmetrowych rzeźb 

ludzkich. Dlaczego tam? Co mają 

symbolizować te postaci? 

Myślę o wielu makroskalowych instalacjach 

publicznych, to właśnie 

chciałabym robić w bliskiej przyszłości. 

Interaktywne koronki 20-metrowej 

wysokości; koronkowy, drukowany 

z metalu amfiteatr na koncerty 

chopinowskie czy właśnie „People 

talking”. To instalacja, która mówi 

o tym, jak ważna jest bezpośrednia 

rozmowa z innymi ludźmi, również 

tymi nieznajomymi. 

Zostawiłaś swoje koronki w wielu 

miastach na całym świecie. Które 

miejsce wspominasz najmilej? 

W zasadzie wszystkie miejsca wspominam 

najmilej. Jeśli chodzi o to, 

które szczególnie pozostaje mi 

w pamięci, to Czarnobyl. Tworzenie 

instalacji w postapokaliptycznym, 

porzuconym mieście, obok zniszczonego 

reaktora, było naprawdę silnym 

przeżyciem. 

Najbliższe plany NeSpoon? 

Murale, instalacje, wystawy, projekty… 

Mam kalendarz wypełniony na 

rok do przodu. [RC] 

RENATA CYGAN 


33

SONET Z DZIEWICĄ 

Motylki pocałunków w uczuć mgiełce bladej 

przysiadły ci na pączkach rozwiniętych sutków 

Utonęła w jeziorze wzruszeń rzeka smutków 

kiedy poduszkę głowy u twoich stóp kładę 

A wzrok się pnie powojem twego ciała granią 

poprzez jaskinie mroczne poprzez biel i czerwień 

Halny pragnień się wzmaga – wszystkie więzy zerwie: 

niebo z ziemią deszcz z słońcem powój z granią raniąc 

Czuję ciebie tak samo jak niegdyś Petrarka 

wtapiając Laurę w bursztyn złocistych sonetów 

które żywego skarbu dniem i nocą strzegą 

Wiem też (kiedy buszuję po twych zakamarkach): 

największe dzieło Boga jaśnieje kobietą 

chociaż diabeł się spiera że to dzieło jego 

SONET Z ROMANTYCZKĄ 

Zmysłowość jej rozkwita tylko w snach lubieżnych 

kiedy czułym kochankiem podpalany ogier 

podkówkami – na szczęście – głodne uda skrobie 

i pianą z pyska zrasza brosze piersi śnieżnych 

Rozchylone rubiny warg wciąż pragną nieba 

Rozkosz dzikim galopem kolejnych orgazmów 

Wgnieciona w łożę łąki czując słodkie jarzmo 

rżysz w szczęśliwych omdleniach jak stugłowy źrebak 

Gdy zaś łódź snu po morzach wzburzonych odpływa 

i płonącym źrenicą kare myśli gasi 

wracasz do jawy szarej pokorna i cicha 

Tylko w stajniach bliźniaczych ciasnego stanika 

kobyle mleko wzruszeń na nowo się kwasi 

i wiatr tabunom koni gra na wzdętych grzywach 

Juliusz Wątroba 

SONET Z PRZYZWOITKĄ 

O Afrodyto smukła O Wenus z rękami 

pożądaniem pałają wszystkie moje członki 

Przypatruję się tobie jak ziemniakom stonki 

marząc tylko o jednym – zostańmy tu sami 

Lec nic z tego bo przy nas przyzwoitki próchno 

które z nici pajęczych ma leciwy hymen 

Zapłacz ją słona wodo lub niech pójdzie z dymem 

O wiatry najłaskawsze spróbujcie ją zdmuchnąć 

Klnę jak szewc przy kopycie czyli bardzo brzydko 

patrząc jak żagle piersi wiatr niespełnień wzdyma 

jak niedotknięte łono nieme prośby wznosi 

A miłość z nas wycieka jak z portfela grosik 

więc zmykaj szybko z oczu – dłużej nie wytrzymam 

albo puść się też z nami niecna przyzwoitko! 

SONET Z KUREWKĄ 

Prócz tkliwej subtelności w spojrzeń pajęczynach 

drzemała w niej natura gorąca i krewka 

stąd nasza tytułowa przewrotna kurewka 

musiała być kochana o stałych godzinach 

nieodpłatnie a pięknie – jedynie dla chuci 

która w niej się rozrosła gorejącym krzewem 

Jak opisać to wszystko najdosłowniej nie wiem 

i tylko jedno jasne: na pewno powrócisz 

bowiem mgłą ci zachodzą nasycone ślipie 

kiedy z wiernością suki spełnia twe zachcianki 

i tracisz wszystkich zmysłów kwilące szczenięta 

gdy zapominasz pamięć aby zapamiętać 

czy to noce bezgwiezdne czy bielutkie ranki 

wciąż broniąc się daremnie aby nie ocipieć 

34 


Ilustracja: BEA STOSZEK 

SONET Z MĘŻATKĄ 

Ach – skóry alabaster Ust gorących pożar 

W greckiej amforze bioder jeno wino przednie 

Tak rozpoczynam sonet – plotąc nowe brednie 

gdy na szyi ściśnięta twoich rąk obroża 

Gdy gejzery oddechów stopią stal i kamień 

Kiedy wieczność tak pewna niczym zyski z banku 

Kiedy tyle zapomnień legalna kochanko 

bo za jednym spełnieniem kolejne się stanie 

A chociaż z sił najszczerszych pieszczę cię i pieszczę 

I choć mam rąk tysiące i języków krocie 

padam (jak woj od miecza) od wciąż głodnej pochwy 

Tu nie pomoże viagra a i jurny Włoch by 

utonął nieboraczek w swoim własnym pocie 

konając ciągle słysząc: jeszcze jeszcze jeszcze... 

SONETY 


SKORPION 

35

Od lat zachwyca publiczność swoim wyjątkowym 

talentem i charyzmą. Jej kariera pełna 

jest znaczących osiągnięć, występów na prestiżowych 

festiwalach oraz międzynarodowych tournée, 

które przyniosły jej uznanie zarówno w kraju, jak 

i za granicą, m.in.: w USA, Chinach czy Izraelu. 

Jej kariera artystyczna to nie tylko imponujący dorobek 

w świecie opery, operetki i musicalu, lecz także fascynująca 

podróż przez różne style muzyczne i kultury. 

Pani Ewa jest wspaniałą śpiewaczką, ale również aktywną 

działaczką zarówno na rzecz młodych artystów, 

jak i tych, których należy ocalić od zapomnienia. I, co 

warte podkreślenia, przemiłą, życzliwą i wspierającą 

osobą. Nie jest celebrytką, jest profesjonalistką w swoim 

zawodzie. Jest sobą, a takich autentycznych osób 

coraz mniej wokół nas. 

Zapraszamy do lektury wywiadu, w którym moja rozmówczyni 

dzieli się swoimi refleksjami na temat kariery, 

inspiracji oraz wyzwań, jakie napotyka na swojej artystycznej 

drodze. To także opowieść o pasji, oddaniu 

sztuce i niezłomnej determinacji, które sprawiają, że 

każdy jej występ pozostaje na długo w pamięci widzów. 

Ewa Warta-Śmietana 

Miałam przyjemność śpiewać 

w Pekinie w Zakazanym Mieście 

Zacznijmy od początku… Jakie wspomnienia 

i doświadczenia z czasów 

studiów miały największy wpływ na 

rozwój Pani kariery artystycznej? 

36 


Kiedy starałam się o przyjęcie na studia 

wokalno-aktorskie na Akademii 

Muzycznej w Krakowie, wyobrażałam 

sobie, że moim miejscem pracy będzie 

opera lub operetka. W Polsce operetki 

tradycyjnie wykonuje się w języku 

polskim, jednak ten gatunek niemal 

zanikł, zastąpiony przez musical. Operę 

natomiast się wykonuje, z uwagi 

chociażby na frazowanie, w językach 

oryginalnych: włoskim, francuskim, 

rosyjskim czy niemieckim. Języka rosyjskiego 

uczyłam się przez całą szkołę 

podstawową, w szkole średniej również 

niemieckiego, a na studiach włoskiego 

i francuskiego. 

Pewnego razu, gdy byłam studentką, 

do mojego nauczyciela Wojciecha Jana 

Śmietany przyjechały córki jego przyjaciela 

z Węgier i wówczas profesor 

postanowił, że jedna z nich będzie nas 

uczyła węgierskich pieśni. Początkowo 

my studenci buntowaliśmy się, zastanawiając 

się, po co nam ten język, skoro 

nie wiązaliśmy z nim żadnej kariery. 

Jakże się myliliśmy! Mój pierwszy, duży 

solowy koncert zaśpiewałam właśnie 

w tym języku – w kraju, który jest kolebką 

operetki. A jak do tego doszło? 

Krakowski poeta Jacek Lubart-Krzysica 

miał szerokie kontakty w międzynarodowym 

środowisku poetyckim i wydał 

tomik z poezją polsko-węgierską. 

Jego promocja odbywała się w historycznej 

kawiarni – Jamie Michalika. 

Wiersze recytował aktor Jan Nowicki, 

ja z kolei zaśpiewałam owe pieśni węgierskie. 

Wiedziałam, że jest to spotkanie 

wysokiej rangi – obecny był 

konsul i środowisko dyplomatyczne, 

jednak nie miałam pojęcia o obecności 

delegacji węgierskiej poszukującej 

partnerów kulturalnych. I w ten sposób 

zostałam zaproszona jako jedyna 

solistka na występ do Peczu, wówczas 

miasta partnerskiego dla Krakowa. 

Wspaniale mnie tam przyjęto 

i zaopiekowano się mną. A na scenie 

wystąpiłam obok solistów operetki 

budapesztańskiej!

Rozmawia Agnieszka Kuchnia-Wołosiewicz 

Ta miłość do muzyki węgierskiej została 

we mnie. Podczas moich występów, 

co zapewne wiesz, często śpiewam 

czardasze i moja fundacja również nosi 

taką nazwę – Fundacja Pomocy Artystom 

Polskim CZARDASZ. 

Wracając do pytania, myślę, że bardzo 

przydatne, mające ogromny wpływ na 

moje życie artystyczne, było poznawanie 

„nietypowych” języków. Nie mogę 

się oczywiście uważać za ich znawczynię, 

ale w myśl zasad wpajanych mi 

od początku przez mojego profesora 

wiedziałam, że zaczynając pracę nad 

jakimkolwiek utworem, w pierwszej 

kolejności muszę poznać dokładnie – 

co do słowa – jego tekst wraz z całym 

kontekstem gramatycznym, semantycznym 

i kulturowym. 

Podczas moich studiów na Akademię 

Muzyczną w Krakowie przyjeżdżali też 

studenci z Japonii na lekcje do Haliny 

Czerny-Stefańskiej. Zostałam wówczas 

poproszona o współpracę z japońską 

pianistką przy cyklu pieśni w języku 

starojapońskim dla ówczesnego Radia 

Rak. Po latach zaśpiewałam je m.in.: 

w Muzeum Sztuki i Techniki Japońskiej 

Manggha w Krakowie. 

Życie pokazało, iż to, co czasami wydawało 

mi się zbędne i niepotrzebne, 

czego unikałam, stało się niezwykle 

przydatne w mojej karierze. A czym 

ona dla mnie jest? Na pewno nie 

modnym ostatnio celebryctwem, lecz 

faktem, iż na moje koncerty czy wydarzenia, 

które organizuję, nieustająco 

i licznie przychodzą słuchacze. (śmiech) 

W Pani repertuarze znajdują się zarówno 

role operowe, jak i postaci 

z operetek i musicali. Jakie wyzwania 

i różnice dostrzega Pani w interpretacji 

ról z tych różnych gatunków? 

Wspólnym mianownikiem w interpretacji 

ról operowych, operetkowych 

i musicalowych jest wykształcony głos 

śpiewaka, który musi być klasycznie 

ustawiony. Śpiewacy operowi dzięki 

swojemu wykształceniu wokalnemu 

są w stanie wykonać wymagające arie 

operowe. Różnice między tymi gatunkami 

są znaczące, choć z biegiem lat 

się zacierają. 

Dawniej śpiewak operowy miał za zadanie 

głównie zaśpiewać, skupiając 

się na takich technikach jak koloratura 

i bel canto. Natomiast w operetce 

wymagana była nie tylko umiejętność 

śpiewu, lecz także predyspozycje aktorskie 

i taneczne – szczególnie w rolach 

subretkowych, które są bardzo 

taneczne. Opery wykonuje się w oryginalnych 

językach, podczas gdy operetki 

– Imre Kálmána, Franza Lehára czy 

Jacques’a Offenbacha – śpiewa się tradycyjnie 

w języku kraju, w którym są 

wystawiane. W operze dominują recytatywy, 

a w operetce są teksty mówione, 

które często zawierają dowcipy, 

dlatego ich percepcja jest pełniejsza 

w tłumaczeniu. Operetka jest trudniejsza 

dla artysty, mimo że jest lżejsza 

w odbiorze dla widza. 


37

Obecnie na największych scenach 

operowych wymagania rosną. Ważne 

są nie tylko umiejętności wokalne, 

lecz także wygląd i utanecznienie, 

a także sprawność aktorska. 

Jeśli chodzi o moje doświadczenia, to 

oczywiście w zależności od stylu i gatunku 

muszę dostosować odpowiednio 

swój występ. W pieśniach japońskich 

wszystko musi być precyzyjne i śpiewane 

piano, wręcz pianissimo. Dla Japonki, 

która mnie przygotowywała, mezzoforte 

to już był krzyk. (śmiech) Trzeba 

naprawdę wsłuchać się w daną kulturę, 

język i jego melodykę. Wszystko wymaga 

przygotowania i treningu. 

Śpiewam też muzykę popową – moja 

piosenka Szafirowy blask była na listach 

przebojów. Różnica między klasyką 

a popem leży w podejściu do rytmu. 

W klasyce jest on pochodną uszeregowania 

nut, czyli zapisanych przez 

kompozytora dźwięków w czasie, 

podczas gdy w szeroko pojętej muzyce 

rozrywkowej rytm stanowi byt 

autonomiczny i świadome frazowanie 

w myśl śpiewanego tekstu bywa 

niejednokrotnie nie lada wyzwaniem. 

W sytuacji, gdy muzyka (czasami nawet 

nie grana przez żywy zespół, tylko 

zsyntetyzowana elektronicznie) idzie 

nieubłaganie jak dobrze nastawiona 

maszyna, nie ma miejsca na tak powszechne 

w klasyce zawieszenia, rubata, 

rallentanda etc. – wszystko musi 

się zmieścić w narzuconym czasie i oddanie 

semantycznego sensu śpiewanego 

tekstu staje się wyłącznie moją 

odpowiedzialnością. 

Co istotne, w muzyce rozrywkowej 

jest miejsce na improwizację. W muzyce 

klasycznej trzeba wiernie odtwarzać 

zapis nutowy, choć w baroku było 

miejsce na ozdobniki – gwiazdy operowe 

dopisywały kadencje i koloraturki. 

Bardzo lubię czasem pośpiewać popowo, 

by pamiętać właśnie o tym, jak ważny 

jest również rytm, ponieważ muzyka 

to „sztuka w czasie”, o czym klasyczni 

śpiewacy nie zawsze pamiętają. 

Jakie są Pani najważniejsze doświadczenia 

związane z wykonywaniem ról 

w operach Mozarta? 

38 


Najważniejsze doświadczenia związane 

z wykonywaniem ról w operach 

Mozarta zaczęły się jeszcze na 

studiach. Moją pierwszą rolą było 

wystąpienie w dziele tego kompozytora 

– na drugim lub trzecim roku 

studiów. Filharmonia Krakowska miała 

wówczas program edukacyjny, w ramach 

którego jeździła po różnych szkołach. 

Występowałam w jednoaktowej, 

niezwykle ciekawej i zabawnej operze 

Bastien und Bastienne. 

Z tym projektem wiąże się kilka zabawnych 

anegdotek. Pamiętam, że 

kiedy profesor Barbara Walczyńska 

zobaczyła mnie w mocno wydekoltowanej 

sukni z epoki, nakazała mi 

założyć coś pod spód, aby zmniejszyć 

dekolt. Ugrzeczniała też partie tekstu, 

np. słowo „głupiec” zastępowała 

przymiotnikiem „niemądry”. I gdy 

tak „sformatowana” podczas jednego 

z występów żaliłam się na Bastiena 

(według fabuły mojego ukochanego, 

który mnie porzucił), jedna z uczennic 

skwitowała jego zachowanie, używając 

do tego powszechnie znanego 

wulgaryzmu. Została wyprowadzona 

z sali, a ja dostałam ataku śmiechu 

i aby go ukryć, udawałam, że łkam. 

Również mój kolega z duetu nie mógł 

się opanować. Tak właśnie zaczęła się 

moja przygoda z Mozartem. (śmiech) 

Na czwartym roku przygotowywaliśmy 

operę Don Giovanni, gdzie występowałam 

jako Zerlina. W tej samej 

roli była również koleżanka z szóstego 

roku, ale to ja zaśpiewałam premierę 

w Starym Teatrze w Krakowie, co było 

dla mnie wielką radością i wyróżnieniem. 

Na ostatnim roku mogłam zaśpiewać 

partię Zuzanny w Weselu Figara 

– jedną z najdłuższych partii operowych 

na świecie, wpisaną do Księgi 

rekordów Guinnessa. 

Muzyka Mozarta jest kojąca dla głosu. 

W jego utworach ważne są akcenty, 

takie jakby... ukłony. W odróżnieniu 

od wielu innych kompozytorów Mozart 

nie obciąża głosu. Jego utwory 

śpiewa się lekko. Oczywiście to musi 

być wykonane na podparciu i trzeba 

wielokrotnie wykazać się umiejętnościami 

operowania głosem, ponieważ 

nie da się niczego ukryć – każda 

niedyspozycja jest widoczna. Wszystko 

musi być wykonane swobodnie i w stylu 

bel canto. 

Ja zaczęłam od opery komicznej, ale 

oczywiście Mozart pisał także opery 

liryczno-dramatyczne, np. Donna 

Elvira śpiewa z barokową emfazą, ale 

ja miałam szczęście do arii pełnych rokokowego 

wdzięku. Śpiewałam również 

w Czarodziejskim Flecie rolę Paminy, 

która wymagała innego podejścia 

wokalnego. Wykonywałam także 

utwory religijne tego kompozytora. 

Jaki wpływ na Pani karierę miało wykonanie 

cyklu pieśni współczesnego 

kompozytora Adama Walacińskiego 

podczas Festiwalu Muzyki Współczesnej 

w Krakowie w 2001 roku? 

Bardzo lubiłam współpracę z Adamem 

Walacińskim, którego większość 

osób kojarzy jako kompozytora muzyki 

do filmu Czterej pancerni i pies. 

Był to wspaniały człowiek i wybitny 

profesor. Niezwykle cenię to, że skomponował 

dla mnie muzykę do wierszy 

Józefa Barana. Niestety, dyrektor Festiwalu 

Muzyki Współczesnej, który 

mnie wówczas zaangażował i zrealizował 

nagranie, nigdy mi go nie udostępnił. 

Po dziś dzień nie wiem, gdzie 

jest zdeponowane. 

Ogólnie bardzo się cieszę z mojej 

wszelkiej współpracy z kompozytorami 

oraz poetami z Krakowa i nie tylko. 

Myślę, że udział w tamtym festiwalu 

otworzył mnie na taką aktywność. 

Pani dorobek koncertowy obejmuje 

występy na wielu prestiżowych 

festiwalach, takich jak Europejski 

Festiwal im. Jana Kiepury w Krynicy 

i Festiwal Muzyki Współczesnej 

w Krakowie. Jakie były najważniejsze 

momenty i doświadczenia podczas 

tych występów? 

Mój dorobek koncertowy obejmuje 

występy na wielu prestiżowych festiwalach. 

Najważniejszymi momentami 

i doświadczeniami podczas tych występów 

były okazje, aby stanąć u boku 

wielkich gwiazd danego gatunku. 

W Krynicy miałam zaszczyt występować 

z Grażyną Brodzińską, królową 

polskiej operetki, oraz Wandą Polańską 

i prowadzącym Bogusławem Kaczyńskim. 

W Busku-Zdroju śpiewałam 

obok Wiesława Ochmana. Koncertowałam 

także z Małgorzatą Walewską 

oraz wieloma innymi śpiewakami

Wszystkie zdjęcia pochodzą z prywatnego archiwum artystki 


39

o międzynarodowej sławie. Stawanie na scenie obok tak 

wybitnych artystów było dla mnie ogromnym zaszczytem 

i wyróżnieniem. 

W muzyce popowej miałam okazję współpracować z takimi 

artystami, jak np.: Sławek Uniatowski, Łukasz Zagrobelny, 

Zbigniew Zamachowski, Rafał Królikowski czy Krystian 

Ochman. Występowanie w towarzystwie takich talentów 

jest dla mnie nobilitacją i dużą satysfakcją. 

Bardzo ważna jest również publiczność, która reaguje żywiołowo 

na nasze występy. To wszystko mobilizuje mnie do 

ciągłego doskonalenia się. Artysta jest postrzegany przez 

pryzmat swojego ostatniego koncertu, dlatego nie chciałabym 

być kiedyś oceniana jedynie na podstawie dawnych 

osiągnięć. Mam nadzieję, że kiedyś w przyszłości wyczuję 

odpowiedni moment, by odejść ze sceny z godnością i nie 

będę obdarzana oklaskami z litości za to, co było kiedyś. 

Na razie się cieszę, że moje występy nadal podobają się 

publiczności i że wciąż jestem zapraszana na koncerty. Jest 

to dla mnie ogromna radość. Ponadto uważam, iż mój zawód 

ma sens tylko wtedy, gdy jest dla kogo występować. 

40 

Ewa Warta-Śmietana ukończyła Akademię 

Muzyczną w Krakowie na wydziale 

wokalno-aktorskim. Jest śpiewaczką 

operową (choć w swoim 

repertuarze ma bardzo różnorodne 

gatunkowo utwory, m.in.: operetkowe, 

musicalowe, piosenki różnych 

narodów, muzykę sakralną, piosenki 

międzywojenne, a nawet popowe), 

reżyseruje spektakle kabaretowe, do 

których pisze własne scenariusze, zagrała 

też w kilku polskich filmach oraz 

w produkcji hollywoodzkiej. Pani Ewa 

to także prezes Fundacji Pomocy Artystom 

Polskim CZARDASZ oraz dyrektor 

Międzynarodowego Konkursu 

Operetkowo-Musicalowego. Jest także 

pomysłodawcą i dyrektorem kilku 

festiwali muzycznych. Dwa lata temu 

powołała do życia Festiwal Klezmerski 

w Krakowie. Ponadto napisała m.in. 

scenariusz musicalu Miłość czyni 

cuda, wystawianego w Gliwickim Teatrze 

Muzycznym oraz teatrze Admiralspalast 

w Berlinie. Jest też autorką 

(i zarazem wydawcą) książek na temat 

polskich śpiewaków. Zaprezentowanie 

jej dorobku artystycznego w kilku 

zdaniach jest niemożliwe… 


Pani tournée po Chinach w 2009 roku było wyjątkowym 

doświadczeniem. Jakie różnice dostrzega Pani między 

występami w Chinach a koncertami w Europie? Jak publiczność 

w Chinach reagowała na Pani występy? 

Wygrałam konkurs Ministerstwa Chińskiego na tournée po 

Chinach, co było dla mnie ogromnym wyróżnieniem. Miałam 

przyjemność śpiewać w Pekinie w Zakazanym Mieście, 

gdzie znajdują się pałace cesarskiej rodziny. Koncerty odbywały 

się również w Kantonie oraz Qingdao nad Morzem 

Żółtym. 

Pierwszy koncert, w Kantonie, zaskoczył mnie niezwykle. 

Powiedziano mi, że będzie to koncert kameralny – okazało 

się, że była to sala na 800 osób. (śmiech) Obawiałam się 

niskiej frekwencji, sala jednak była wypełniona po brzegi, 

głównie młodymi ludźmi – do 35. roku życia. Było to niesamowite 

przeżycie. Po każdej części koncertu otrzymywałam 

kwiaty, co było dla mnie zaskakujące. Z kolei po jego 

zakończeniu publiczność przez dwie godziny robiła sobie 

ze mną zdjęcia. Byłam bardzo zmęczona, ale szczęśliwa. 

Gościnność i dbałość o artystę były niezwykłe. Mieszkałam 

w sześciogwiazdkowych apartamentach, które czasem 

przypominały bardziej mieszkania prywatne – pełne kwiatów 

i bardzo intymnych przyborów. Było tam wszystko, 

czego mogłam potrzebować. 

I jedzenie… zupełnie inne od tego, które my znamy jako 

chińskie tutaj, w Europie – ale to temat na osobny wywiad. 

(śmiech) 

Jako artystka nagrała Pani wiele płyt, w tym Kto me usta 

całuje i Ave Maria. Jakie były Pani priorytety podczas wyboru 

repertuaru do tych nagrań i jakie wyzwania związane 

były z procesem nagrywania? 

Podczas wyboru repertuaru zawsze kierowałam się w stronę 

lżejszej muzyki. Nigdy nie chciałam chodzić do pracy 

i „umierać na scenie”. (śmiech) Od początku wiedziałam,

że chcę występować w operetce, dlatego moja pierwsza 

płyta zawierała arie operetkowe. Kolejna była z kolędami. 

Ktoś zachwycił się moim głosem, co otworzyło przede 

mną drzwi do śpiewania koncertów sakralnych i płyta Ave 

Maria została zadedykowana księdzu infułatowi Jerzemu 

Bryle. Oczywiście, nagrałam znacznie więcej płyt, do odkrycia 

których serdecznie zapraszam. (śmiech) 

A jakie był priorytety? Nagrywałam mój repertuar – to, 

co w danej chwili śpiewałam. Naprawdę jest tego bardzo, 

bardzo dużo. Różne gatunki, style i języki. 

Pełni Pani funkcję Prezesa Fundacji Pomocy Artystom 

Polskim CZARDASZ oraz dyrektora konkursu operetkowo-musicalowego. 

Jakie cele stawia sobie Pani w tych 

rolach i jakie inicjatywy są dla Pani szczególnie ważne? 

Pełniąc funkcję Prezesa Fundacji Pomocy Artystom Polskim 

CZARDASZ oraz dyrektora konkursu operetkowo-musicalowego, 

stawiam sobie za cel przede wszystkim pomoc 

młodym artystom śpiewakom, którzy rozpoczynają swoją 

karierę i muszą znaleźć swoje miejsce w zawodzie, co nie 

jest łatwe. Pragnę także ocalić od zapomnienia tych, którzy 

już odeszli, stąd wydawnictwa dotyczące takich postaci 

jak Bronisław Romaniszyn czy Iwona Borowicka. Kilka 

z tych książek napisał śp. Jacek Chodorowski, z którym 

współpracowałam. Często opisywały one naszych gości 

artystycznych. 

Od lat byłam i jestem dyrektorem różnych festiwali, na 

przykład w Kazimierzu Dolnym nad Wisłą, Lądku Zdroju, 

Krakowie czy w Helu. Zapraszam na nie m.in. laureatów 

Konkursu Operetkowo-Musicalowego. Angażuję także 

tych młodych artystów do moich spektakli kabaretowo-operetkowych, 

które od ośmiu lat wystawiam m.in. 

w kultowej Piwnicy pod Baranami. Poprzez nie staram się 

również przybliżać muzykę klasyczną. 

I wreszcie, organizuję wspomniany konkurs, do którego zapraszam 

za każdym razem inne jury – dyrektorów teatrów 

muzycznych, dyrektorów ośrodków kultury, aby mogli zobaczyć 

te młode talenty i podjąć z nimi współpracę. 

W Pani repertuarze znajduje się również muzyka żydowska. 

Jakie są Pani osobiste odczucia i doświadczenia 

związane z interpretacją muzyki żydowskiej? 

Moje zainteresowanie tą muzyką narodziło się podczas 

pobytu z Zespołem Pieśni i Tańca Uniwersytetu Jagiellońskiego 

„Słowianki” w Izraelu. Spodobałam się wówczas 

i zaproponowano mi koncerty solowe. Pomyślałam, iż 

byłoby miło, gdybym mogła zaśpiewać coś w języku rodzimym 

gospodarzy. Wtedy odszukałam pana Leopolda 

Kozłowskiego-Kleinmana, dla którego stałam się pierwszą 

uczennicą pieśni wykonywanych w języku jidysz. Współpracował 

on z zespołem Roma i zespołem Wojska Polskiego, 

ale nie uczył tego, po co ja do niego przyszłam. Dzięki 

niemu poznałam stare pieśni żydowskie, których nauczył 

mnie śpiewać. W międzyczasie nagrywano film dokumentalny 

o Leopoldzie, w którym wzięłam udział, a to otworzyło 

przede mną drzwi do koncertów m.in. w Kalifornii. 

Nagrałam później płyty Miasteczko Bełz i Jerusalem. Mój 

kolega z Teatru Żydowskiego Heniek Rajfer zaprosił mnie 

do Izraela, gdzie występowałam z gwiazdami tego teatru. 

Następnie, trochę przypadkiem, napisałam swój pierwszy 

scenariusz Cuda Rebego. 

Koncerty muzyki żydowskiej zawsze cieszyły się ogromnym 

zainteresowaniem, co skłoniło mnie do stworzenia 

Festiwalu Klezmerskiego na krakowskim Kazimierzu. 

Głównym punktem festiwalu jest ślub i wesele żydowskie, 

a w tym roku przygotowaliśmy piękną inscenizację na bazie 

Księgi Estery, obrazującą najradośniejsze żydowskie 

święto Purim. 

Jakie są Pani plany na przyszłość? Czy są jakieś nowe 

projekty artystyczne, role operowe lub koncerty, które 

są dla Pani szczególnie ekscytujące i które chciałaby Pani 

zrealizować w najbliższych latach? 

Moje plany na przyszłość są pełne ekscytujących projektów 

i nowych wyzwań. Nie należę do śpiewaczek, które byłyby 

zadowolone ze śpiewania jednej roli przez całe życie. Zawsze 

dążę do rozwoju i ciągle uczę się nowych rzeczy. 

Chcę kontynuować rozpoczęte festiwale, takie jak Festiwal 

Operetkowo-Musicalowy, który organizuję od 2004 

roku. W zeszłym roku świętowaliśmy jego dziesiątą, jubileuszową 

edycję. Festiwal ten jest oczekiwany, potrzebny 

i spełnia swoje zadanie. Planuję również kontynuować 

Festiwal Morze Muzyki w Helu, który przynosi wiele radości 

zarówno publiczności, jak i artystom, a także Festiwal 

Klezmerski w Krakowie. 

Jestem również otwarta na współpracę z różnymi ośrodkami 

artystycznymi i chętnie przyjmuję zaproszenia. 

W najbliższych miesiącach czeka mnie premiera koncertu 

rewiowego we współpracy z Baletem Dworskim Cracovia 

Danza (w grudniu) oraz muzyczna niespodzianka 

na karnawał. 

Z koleżanką sopranistką planujemy stworzyć duet do tekstu 

Jolanty Stachurskiej. Chcemy, aby nasz utwór stał się przebojem, 

więc zamierzamy nad nim intensywnie pracować. 

Próbuję również swoich sił w produkcjach stricte teatralnych. 

Ostatnio zagrałam w Bajce o rybaku i złotej rybce, 

w reżyserii Teatru Akademia Wyobraźni Pawła Pawlika. 

Wcielałam się tam w rolę żony rybaka, przechodzę metamorfozy 

niemal na oczach publiczności. 

Mam również zaproszenie do filmu, w którym zaśpiewam. 

Czasem przychodzą do mnie propozycje z zewnątrz, 

a czasem sama wymyślam i obsadzam się w rolach, które 

chciałabym zagrać. 

Jestem pełna energii i entuzjazmu na przyszłość, gotowa 

na nowe artystyczne przygody i wyzwania. 

Dziękuję za rozmowę i życzę dalszych sukcesów artystycznych. 

[AKW] 

AGNIESZKA KUCHNIA-WOŁOSIEWICZ 


41

BARAN 

BEA STOSZEK 

42 


Z GÓRY PRZEPRASZAM 

AGNIESZKA RAUTMAN-SZCZEPAŃSKA 

nie mogę ci obiecać 

że postąpię inaczej niż wszyscy 

– na ten egoizm nie ma rady 

wyjdę więc kiedyś ze swojego mózgu 

i nie wrócę 

zatrzasnę ciemię nie biorąc ani słowa 

z tego co nazmyślałam 

ruszę 

nie oglądając się za siebie 

prosto w niebo 

pełne cudownie boskiego 

milczenia 

BÓL FANTOMOWY 

odcięte skrzydła 

leżą w schowku na miotły 

czasem płaczą jak kocięta 

albo niespełnione marzenia 

przez rany na plecach 

wnika świadomość 

i piecze jak sól 

tak rodzą się wiedźmy 


43

OD GRECKIEJ POEZJI 

DO KULTURY KRAKOWSKIEJ 

Z Anną Grabowską, dyrektor Centrum Kultury Podgórza w Krakowie rozmawia Agnieszka Kuchnia-WOŁOSIEWICZ 

44 

W 

magicznym splocie 

słów i dźwięków, 

w sercu Krakowa, 

w otoczeniu zabytkowych 

murów i pełnych życia 

ulic, pani Anna Grabowska 

kształtuje kulturalną tkankę 

miasta. Dyrektor Centrum 

Kultury Podgórza, z pasją do 

literatury i doświadczeniem 

prawniczym, łączy świat sztuki 

z wymaganiami współczesnego 

zarządzania – od literackich 

inspiracji po ambitne 

plany rozwoju. Prowadzi instytucję, 

która nie tylko pielęgnuje 

tradycje, ale i otwiera 

się na nowe wyzwania. Jej 

podróż przez poezję, muzykę 

i teatralne sceny – w towarzystwie 

wybitnych artystów 

i pedagogów – jest dowodem 

na to, że kultura to żywy organizm, 

który łączy, inspiruje 

i daje nadzieję. O najważniejszych 

momentach tej podróży, 

wyzwaniach oraz planach 

na przyszłość rozmawiamy 

w poniższym wywiadzie. 


Co skłoniło Panią do studiowania polonistyki na Uniwersytecie 

Jagiellońskim? 

Zawsze pasjonowała mnie literatura piękna, zwłaszcza poezja. Lubiłam 

sięgać po mało znanych twórców: Nikosa Chadzinikolaua, Janisa 

Ritsosa – to greccy poeci, Tadeusza Śliwiaka, Tadeusza Kwiatkowskiego-Cugowa 

i wielu innych. 

Czy to właśnie Pani zainteresowania humanistyczne zdecydowały, 

iż pomimo studiów prawniczych związała Pani swoje życie z instytucją 

kulturalną? 

Odwrotnie, pracując w instytucji kultury, postanowiłam poszerzyć 

swoją wiedzę w zakresie, który był mi potrzebny, by sprawnie i efektywnie 

tą instytucją zarządzać. Poznanie powiązań i wzajemnych zależności 

między takimi gałęziami prawa jak prawo pracy, prawo zamówień 

publicznych, prawo autorskie, prawo budowlane czy przepisy 

kodeksu cywilnego, wiele wniosło do jakości mojej pracy. 

Jaka dziedzina sztuki jest Pani najbliższa i czy Pani uprawia którąś 

z nich aktywnie? 

Poezja – zdecydowanie. Kiedyś pisałam wiersze, zdobywałam nagrody. 

Jestem polonistką, tworzywem mojej pracy jest słowo: to zwyczajne 

i to – przez niezwykłe metafory – niezwyczajne. Pisałam także 

piosenki. (uśmiech) 

Jakie są najważniejsze wyzwania związane z zarządzaniem tak dużą 

instytucją kulturalną jak Centrum Kultury Podgórza? 

Dużym wyzwaniem są inwestycje. Jestem dyrektorem tej instytucji 

od stycznia 2017 roku i do chwili obecnej oddaliśmy do użytku cztery 

nowe filie: Klub Aleksandry, Klub Swoszowice, Fort Borek i Klub Płaszów. 

W przyszłym roku planujemy otwarcie kolejnej – Centrum Kultury 

Ruczaj. Wiele wysiłku i niełatwych decyzji wymaga też kierowanie 

niedoszacowaną finansowo instytucją oraz zarządzanie ryzykiem. 

Jakie są najważniejsze cele strategiczne Centrum Kultury Podgórza 

pod Pani kierownictwem? 

Naszym celem jest rozpoznawanie i zaspokajanie potrzeb kulturalnych 

Krakowian, rozwijanie ich pasji i talentów oraz integracja lokalnej 

społeczności poprzez kulturę. Wspieramy realizację inicjatyw 

kulturalno-społecznych, kreując postawy aktywnego uczestnictwa 

w życiu miasta. Wychodzimy naprzeciw twórcom kultury, którzy 

poszukują przestrzeni do realizacji swoich projektów oraz spotkań 

z odbiorcami. Zbliżamy ludzi, tworzymy platformę do wymiany my-

śli i poglądów i łączymy pokolenia. Wierzymy, że kultura 

ma dwa wymiary: twórczy, ukierunkowany na indywidualny 

rozwój i samorealizację, oraz społeczny, stawiający 

w centrum relacje międzyludzkie. Właśnie w tym duchu 

staramy się realizować swoje zadania i cele. 

Jakie są kluczowe programy i inicjatywy realizowane 

przez Centrum Kultury Podgórza? 

Naszym flagowym projektem jest tradycyjne Święto 

Rękawki na Kopcu Krakusa – plenerowa impreza o charakterze 

rekonstrukcyjnym, nawiązująca do obchodów 

wczesnosłowiańskich wiosennych zaduszek, których początki 

sięgają VIII wieku. Rękawka jest organizowana co 

roku w pierwszy wtorek po Wielkanocy. Tego dnia pod 

Kopcem Krakusa można przenieść się w czasie o kilka 

wieków i zobaczyć, jak wyglądało życie we wczesnośredniowiecznych 

osadach: jakie były tradycyjne rzemiosła, 

jakie stroje noszono, co jedzono, a także jak wyglądały 

potyczki zbrojne wojów oraz obrzędy odprawiane z okazji 

nadejścia wiosny. 

Kolejne przedsięwzięcie, z którego jesteśmy dumni, to Tynieckie 

Recitale Organowe – cykl koncertów organowych, 

organizowanych w wakacyjne niedziele w liczącym blisko 

1000 lat opactwie oo. Benedyktynów w Tyńcu. W ramach 

wydarzenia prezentowana jest muzyka organowa z różnych 

epok – od renesansu po współczesność. W tym roku 

odbyła się jubileuszowa, 50. edycja tego wydarzenia. 

Warto też wspomnieć o Podgórskiej Jesieni Kulturalnej, 

czyli corocznym święcie Dzielnicy XIII Podgórze. To kilkudniowe 

wydarzenie o charakterze artystyczno-kulturalnym, 

które wieńczy duży plenerowy koncert na Rynku 

Podgórskim z udziałem gwiazd muzyki. 

Realizowany przez CKP „Program realizacji zadań w zakresie 

bieżącego funkcjonowania i rozwoju Centrum 

Kultury Podgórza w Krakowie na lata 2024–2030” zakłada 

między innymi promocję wielokulturowości? Zadaję 

to pytanie jako krakowianka mieszkająca w Wielkiej 

Brytanii, a więc świadoma, jak ważna jest wymiana kulturowa 

oraz asymilacja. 

Nie będę oryginalna, jeżeli powiem, że poznawanie się 

poprzez kulturę daje najlepsze rezultaty asymilacyjne, niweluje 

uprzedzenia. Powtórzę za moim ulubionym poetą 

Nikosem Chadzinikolauem, że kultura łączy ogrom ludzi 

na ziemi w jeden żywy organizm, regeneruje wartości 

ludzkie, przeczy przemijaniu. 

Jakie nowe projekty kulturalne są planowane na najbliższe 

lata? Czy myślała Pani na przykład o intensyfikacji 

współpracy z artystami polonijnymi? 

W najbliższych latach planujemy między innymi rozwijać 

projekt „Wielokulturowe Podgórze”, za który otrzymaliśmy 

od Prezydenta Miasta Krakowa tytuł Ambasadora 

Wielokulturowości. Do zajmowania się wielokulturowością 

predestynuje nas miejsce, w którym znajduje się 

nasze Centrum – Podgórze było i jest wielokulturowe, 

mieszka tu wielu cudzoziemców, którzy korzystają z naszej 

oferty. Naturalną potrzebą jest więc z jednej strony 

przygotowanie dla nich propozycji programowych, z drugiej 

– wykorzystanie ich potencjału. 

Anna Grabowska – dyrektor 

Centrum Kultury Podgórza. 

Absolwentka Uniwersytetu 

Jagiellońskiego (kierunek: 

polonistyka) i Krakowskiej 

Akademii im. Andrzeja Frycza 

Modrzewskiego (kierunek: 

prawo). Ukończyła 

również studia podyplomowe 

w zakresie prawa 

pracy na Wydziale Prawa 

i Administracji Uniwersytetu 

Jagiellońskiego. Przed 

objęciem stanowiska dyrektora 

Centrum Kultury Podgórza 

od 1999 r. pracowała 

w Urzędzie Miasta Krakowa, 

od 2011 r. na stanowisku zastępcy 

dyrektora Wydziału 

Promocji i Turystyki. 

Zdjęcie: prywatne archiwum Anny Grabowskiej 

Anna Grabowska 

Chcemy się też skupić na mniejszych inicjatywach skierowanych 

do lokalnych społeczności sześciu krakowskich 

dzielnic, na terenie których działają poszczególne jednostki 

Centrum. Wyraźnie widać, że pikniki sąsiedzkie, letnie koncerty 

w miejskich parkach czy kina plenerowe to doskonały 

sposób na integrację i budowanie lokalnej wspólnoty. 

Jakie były najbardziej udane wydarzenia kulturalne organizowane 

przez Centrum Kultury Podgórza w ostatnim 

czasie? 

Wszystkie są udane, ale dwa z nich stały się w ostatnich 

latach naszą wizytówką. Pierwsze to wspomniane 

wcześniej tradycyjne Święto Rękawki na Kopcu Krakusa, 

a drugim są Dni Komedii dell’Arte, które organizujemy 

we współpracy z Fundacją Studio Dono co roku na przełomie 

lutego i marca. Komedia dell’Arte, która narodziła 

się w XVI wieku we Włoszech, była pierwszym zawodowym 

teatrem nowożytnej Europy. Zawładnęła renesansowymi 

scenami Italii, a następnie całą zachodnią 

częścią starego kontynentu. W rezultacie odcisnęła tak 

silne piętno na sztuce, że do dzisiaj widzimy jej wpływy 

nie tylko na scenie i w dramacie, lecz także w szeroko 

rozumianej popkulturze. Zapomniana przez kilka stuleci, 

dziś ponownie wraca do łask i bawi do łez. W tym miejscu 

warto dodać, że w Teatrze Praska 52, który działa 

w strukturach naszego Centrum, funkcjonuje też Krajowa 

Scena Komedii dell’Arte – jedyna taka w Polsce, oferująca 

stałe spotkania ze sztuką rodem z szesnastego wieku. 

Czy ma Pani jakieś życiowe motto, którym kieruje się 

Pani jako osoba prywatna i publiczna? 

Ora et labora. 

Dziękuję bardzo za rozmowę. [AKW] 

AGNIESZKA KUCHNIA-WOŁOSIEWICZ 


45

46 


OBRAZ: MONIKA ŚLÓSARCZYK


47

S I Ó D M E W Y M I E R A N I E 

Sepsa. Historia ekskrementów 

b o j a r o s z e k 

Coś spożywasz, więc coś wydalasz, niezależnie od 

tego, czy jesteś żyrafą, planktonem, człowiekiem 

czy bakterią. Wszystko, co żyje, przemienia materię. 

Jeśli chodzi o człowieka, bakterie tworzą w nas złożone 

ekosystemy, będące z sobą nawzajem i z nami w symbiotycznej 

równowadze. Jedzą sobie owe bakterie to, co 

im tam smakowitego przypłynie, i wydalają w nas swoje 

produkty przemiany materii. Mówiąc obrazowo – skatologiczny 

1 spektakl na 39 trylionów mikrożyjątek 2 . Zwykle 

nasz organizm te ich ekskrementy wydala. Dzieje się tak, 

ponieważ bakterie żyjące w nas są nasze, więc i produkty 

ich przemiany materii – również. Bez nas nie ma ich, 

a bez nich nie ma nas. One i my to jedno. Jak bliźnięta 

syjamskie, jak Yoko i Ono albo Antoni i brzoza. 

Czasami jednak dochodzi do nadmiernego rozrostu populacji 

owych bakcyli i wtedy pojawia się problem. Nie 

w tym, że nadmiernie zaczynają nas owe rozbuchane ilościowo 

bakterie żreć. Ba!, niektórym, w tym i mnie, by 

się to zżeranie przydało (wagowo), ale skoro nadmiernie 

żrą, to i nadmiernie w nas wydalają, a to już zaczyna być 

problemem. Nasz krwiobieg jest dla nich (tych bakterii, 

że niby), swego rodzaju kanalizacją, jednakowoż o ograniczonej 

przepustowości, no bo krew to trochę innych 

funkcji też spełnia, nie tylko kanalizacyjną. W pewnym 

momencie nasz układ krwionośny do tego stopnia wypełniają 

ekskrementy tych osobników, że umieramy. 

Tak jak dawno, dawno temu umarła rywalizacja sportowa. 

Krwiobieg sportu zamiast szlachetnej rywalizacji 

(wiem, wiem, to naiwność jest) wypełniły pieniądze, 

które jak wiadomo od czasu cesarza Wespazjana, nie 

śmierdzą. Nadal jednak jest tak, że one nie śmierdzą 

tylko tym, którzy je dostają, zaś ci, którzy czasami próbują 

badać stan współczesnego sportu, muszą jednak 

zatykać nozdrza klamerkami. Mocnymi. Najważniejsze 

święto sportu starożytnego świata – igrzyska w Olimpii 

– przerywało wszelkie konflikty zbrojne. Zasada ta 

była świętością, której nikt nie ośmielał się naruszyć. Nie 

było trzech miejsc, ponieważ „podium” było jednoosobowe, 

nagradzano bowiem i honorowano jedynie zwycięzcę 

i tylko on otrzymywał laur, nagrody i możliwość 

postawienia własnego posągu w świętym kręgu Zeusa 

¹ skatologia – termin literacki określający sceny, aluzje i żarty 

dotyczące wydalin (od greckiego skatós – kał). 

² R. Sender, S. Fuchs, R. Milo, Revised estimates for the number of 

human and bacteria cells in the body, New York 2016, s. 1. 

48 


Olimpijskiego. Ciekawe, czy w regulaminie igrzysk dodawano 

małymi literkami na końcu, że owszem, ale na 

własny koszt ów pomnik się stawiało. Do tego jeszcze 

mistrz stawał się honorowym obywatelem swojego 

miasta oraz otrzymywał dożywotnie utrzymanie. 

Tylko zwycięzcy olimpijscy trafiali do annałów i przechodzili 

do historii. Najważniejszy dla ówczesnych mistrzów 

był szacunek i tylko oni zyskiwali sławę na całą 

Grecję. Tak rozumiano rywalizację sportową – przecież 

drugi, trzeci i kolejni – to są przegrani. Tylko mistrz wygrał 

ze wszystkimi, więc tylko on jest godzien chwały. 

I nie jest prawdą, że działo się tak dlatego, iż w niektórych 

dyscyplinach, jak boks, zapasy czy pankration 

3 , przy życiu zostawał czasem tylko mistrz, albowiem 

za uśmiercenie przeciwnika stosowano surowe 

kary 4 . Nie tylko nie przyznawano zwycięstwa, ale były 

też wymierzane wysokie kary pieniężne 5 . Wszystkie 

dyscypliny olimpijskie obwarowane były jasno 

określonymi zasadami (żeby nie było kwasów), a pilnująca 

prawidłowości zmagań grupa porządkowa 

wyposażona była w solidne rózgi, którymi wymierzano 

kary chłosty za próby ich łamania. Już widzę, 

jak do współczesnego piłkarza, który właśnie przytrzymywał 

przeciwnika za koszulkę, podbiega sędzia 

i okłada go rózgą. Chociaż… może zdawałoby to egzamin, 

skoro widmo żółtej kartki nie zdaje. Słuchałem 

niedawno wywiadu z Michałem Listkiewiczem, byłym 

międzynarodowym sędzią piłkarskim i byłym prezesem 

PZPN. Stwierdził, że owszem, jeździ czasem oglądać 

mecze piłkarskie… klasy okręgowej albo niższych, ponieważ 

jedynie tam można jeszcze zobaczyć prawdziwą 

piłkę nożną, prawdziwą rywalizację, prawdziwy wysiłek, 

dawanie z siebie wszystkiego. W sporcie amatorskim. 

W ekstraklasie i ligach tego już nie uświadczysz, bo 

tam króluje kunktatorstwo, sponsorzy, reklamodawcy, 

menedżerowie, działacze i cholera wie kto/co jeszcze. 

A może nawet cholera tego już nie wie. Jednym 

słowem – królują pieniądze. Zawodowy piłkarz nie 

może się przemęczać, bo to niezdrowe jest, a czy bę- 

³ pankration – sztuka walki łącząca boks i zapasy. 

⁴ np. w roku 496 p.n.e. odebrano tytuł Kleomensowi z Astypalai za 

zabicie przeciwnika w trakcie walki. 

⁵ w roku 480 p.n.e. Teagenes z Tazos, musiał zapłacić Olimpii wysoką 

karę pieniężną, ponieważ po wygranej z Eutymonesem, zabrakło mu 

sił, aby wystartować w pankrationie, a był zgłoszony do wzięcia 

w nim udziału.

S I Ó D M E W Y M I E R A N I E 

Sepsa. Historia ekskrementów 

OBRAZ: BEA STOSZEK 


49

dzie biegał szybciej, czy wolniej to i tak zarobi tyle samo, 

a przecież najważniejsze jest, żeby kasa się zgadzała. 

A tzw. rywalizacja sportowa? Że co? Jaka rywalizacja? 

Zaraz, zaraz, poszukam w Słowniku Wyrazów Obcych. 

A już nagroda Fair Play w jakiejkolwiek dyscyplinie sportu 

to istne kuriozum. Po co taka nagroda w dziedzinie, 

w której wszystko powinno być fair? 

Panem et circenses 6 wołał lud starożytny i tak pozostało 

do dzisiaj. Wołanie pozostało. Chleba czasem nie ma, 

ale igrzysk ci u nas dostatek. Ale wróćmy do ad remu. Na 

przestrzeni wieków igrzyska olimpijskie to traciły, to zyskiwały 

na znaczeniu, jednak gwoździem do ich trumny 

okazała się coraz mocniejsza pozycja chrześcijaństwa, 

ponieważ uznano wszystkie igrzyska panhelleńskie za 

pogańskie, co poskutkowało zakazem ich organizowania 

(od roku 392 n.e.). Przez następne 1500 lat był spokój. 

Znaczy się były jakieś tam wojny, zarazy coś tam mieszały 

w spisach ludności, troszkę wyrzynano, odrobinę też 

gwałcono i rabowano w trakcie wypraw krzyżowych – 

takich wycieczek krajoznawczo-zarobkowych organizowanych 

do Ziemi Świętej przez papiestwo. Święta Inkwizycja 

bawiła się zapałkami, zbrojne zastępy należące do 

kandydatów na papieży szerzyły miłość wśród zwolenników 

innych kandydatów do Tronu Piotrowego, po czym, 

po chrześcijańsku, zakopywały ich zwłoki. Odkrywano 

nowe lądy, a następnie cierpliwie tłumaczono tambylcom 

wyższość chrześcijaństwa nad ichnimi bogami, co 

zazwyczaj kończyło się pełnym chrześcijańskiej miłości 

zrozumieniem i dobrowolnym oddaniem wszelkich 

bogactw szerzycielom jedynej, prawdziwie opartej na 

miłości bliźniego, religii. Aż tu rewolucja przemysłowa 

nastała i poprzewracała ludziom w du… głowach. Diabelskie, 

buchające parą maszynerie na szynach albo odbierające 

aniołom prymat na niebie machiny latające, 

sprawiły, że zamożni (ci, których przodkowie przywieźli 

najwięcej fantów z wypraw krzyżowych) zaczęli jeździć 

po świecie, robić jakieś tam wykopaliska archeologiczne 

w Grecji, odkrywać co przykryte i wymyślać, co by tu 

jeszcze wykombinować, żeby nudno nie było. 

Pół biedy, kiedy trafiało na fanatyków pieniądza. Gorzej, 

że wśród bogatych zdarzali się pozbawieni rozsądku 

idealiści. I tym paskudnym sposobem pojawił się na 

świecie Pierre de Fredy, baron de Coubertin, francuski 

arystokrata, archeolog, historyk, pedagog, a do tego 

jeszcze badacz wychowania i kultury. No i posypało się. 

Jako arystokrata i pedagog uważał sport za środek hartowania 

ciała, ale przede wszystkim, o zgrozo, za skuteczny 

sposób wychowania współczesnego człowieka 

w duchu pokoju i szlachetności. No i mamy tutaj kumulację 

nieszczęść, bo gdyby chłop był biedakiem, to 

te swoje idealistyczne dyrdymały omawiałby z żoną 

przy niedzielnym obiedzie, nie uruchamiając całej lawiny 

wydarzeń, które zaowocowały wskrzeszeniem idei 

⁶ panem et circenses (łac.) – chleba i igrzysk. 

50 


olimpijskiej. Niestety biedakiem nie był. Świat zna mnóstwo 

pięknych idei, przy których zaczynali majstrować 

różni tacy, co to im wcale nie ideały głowy wypełniały. 

Marksizm też jest wspaniałą ideą, tyle że próba zaimplementowania 

wspaniałych idei w życie ludzkości zawsze 

trafia na człowieka, a człowiek jak to człowiek – potrafi 

spieprzyć wszystko. Mało tego, że potrafi. Jeśli istnieje 

choćby cień możliwości, że coś dałoby się spieprzyć, zawsze 

znajdzie się taki człekokształtny, który w te pędy 

udowodni, że można. No i stało się. Ów Pierre de Coubertin 

stwierdził w 1888 roku: Wciąż zastanawiałem 

się nad tym, jak wskrzesić tę dawną, wspaniałą olimpijską 

geometrię. Od tej myśli do projektu wznowienia 

igrzysk był już tylko jeden krok. No i zamysł mogłem 

wreszcie urzeczywistnić, kiedy sport nabrał międzynarodowego 

charakteru i przywrócenie mu dawnej roli integracyjnej 

wydało mi się nieodzowne. 7 

Tym katastroficznym sposobem w 1896 roku doszło do 

pierwszych nowożytnych igrzysk olimpijskich. W Grecji 

ma się rozumieć – w Atenach, na stadionie z białego 

marmuru. Ludziska dostały swoje igrzyska, firmy zaczęły 

zacierać ręce, że wpadła w ich przemysłowe tryby możliwość 

reklamowania się na niespotykaną dotychczas skalę. 

Przestępczość również zaczęła zacierać ręce… i ślady, 

rozpoczynając eksploatowanie kolejnej żyły złota, jaką 

są środki dopingujące. Mijały lata, a sport i idea olimpijska 

coraz bardziej oddalały się od swoich fundamentów. 

O tegorocznej, paryskiej edycji, niewiele jeszcze można 

powiedzieć, boć to dopiero otwarcie nastąpiło, gdy 

to piszę. Niemniej już hordy niezadowolonych z czegoś 

tam na owej ceremonii zalewają swoją żółcią fora i portale 

społecznościowe. A przecież nikt nikomu nie każe 

wszystkiego wokół ani akceptować, ani oglądać. Jeśli nie 

tolerujesz laktozy, to nie pij mleka, a nie ganiaj po mieście 

czy forach, wrzeszcząc: jebać krowy. 

Przypomina mi się jedna z niedawnych historii, a raczej 

histerii, dotycząca plażowych piłkarek ręcznych Norwegii 

podczas mistrzostw Europy w Warnie, którym Europejska 

Federacja Piłki Ręcznej nałożyła 1500 euro kary za 

niezgodną z obowiązującymi przepisami zamianę kusych 

majtek na szorty. Jeśli ktoś uważa, że sprawa długości, 

a raczej krótkości majtek w kobiecym sporcie zawodowym 

ma znaczenie, to… ma rację. Zawodowcy mają podpisane 

umowy sponsoringowe, logo sponsorów zajmują 

określony procent strojów, wymalowane są również na 

parkietach. Boiska i stadiony otoczone są przez banery 

reklamowe, telebimy wypełnione są spotami, a relacje 

z zawodów szatkowane są coraz dłuższymi przerwami 

na reklamy. Majtki odsłaniają część pośladków zawodniczek? 

I o to chodzi. Rywalizacja? Wyniki? Nie mają większego 

znaczenia. Zawodniczki mają pięknie wyglądać 

w tych swoich kusych ministrojach, bo gros tzw. kibiców 

ogląda ich występy tylko dlatego. Jeśli tego nie będzie, 

⁷ W. Jastrzębski, Historia kultury fizycznej, Bydgoszcz 2005, s. 36.

sponsorzy się odwrócą, więc gaże zawodniczek, 

i tak nikłe w porównaniu do np. kopaczy piłki 

w testosteronowym wydaniu, jeszcze spadną. 

Kiedyś myślałem, że baron Pierre de Coubertin 

w grobie się przewraca, widząc dzisiejszą „rywalizację 

sportową”, ale on się już tylekrotnie wyobracał, 

wciąż obraca, że gdyby go teraz odkopać, 

zobaczylibyśmy wewnątrz ogromne, kosmiczne 

tornado, tak się on obraca. Walka z wiatrakami. 

Dzisiejsza rywalizacja sportowa ze sportem 

w starożytno-nowożytnym znaczeniu przywrócenia 

idei olimpijskiej wspólną ma tylko nazwę. 

Słowa, które nic już nie znaczą, a raczej nie nic – 

rywalizacja sportowa = pieniądze. Jeśli ktoś chce 

szortów dla plażowych piłkarek ręcznych, to trzeba 

zlikwidować sport zawodowy. U amatorów to 

dopuszczalne. 

*** 

Nie chodzi o to, że nie lubię sportu, bo to nieprawda. 

Wyrosłem ze sportu, całą młodość 

i całe dotychczasowe dorosłe życie mi towarzyszył 

i gdyby nie on, byłbym innym człowiekiem. Jestem 

przekonany, że gorszym. Ta gorszość wypływała 

ze mnie i wsiąkała w ziemię, a raczej 

w parkiet dojo, razem z hektolitrami (sic!) potu, 

wylewanymi na treningach, zgrupowaniach 

i zawodach, na które jeździło się za własne pieniądze. 

Dla poczucia tej adrenaliny, tej mocy 

panowania nad własnym ciałem, a czasami 

i ciałem przeciwnika. Dla satysfakcji. Wiem, 

wiem – idealizm. Mam oczy i widzę (co nie jest 

taką oczywistą oczywistością związków przyczynowo-skutkowych), 

że w tzw. międzyczasie niektórzy 

porobili biznesy na tym samym, ale jak 

wiadomo, idealizm jest nieuleczalny. Nie o to też 

chodzi, że nie lubię sportu oglądać, bo to również 

nieprawda. Nie lubię tylko niesprawiedliwości 

i nierównego traktowania, bo kiedy w czasie 

wyścigu koń upadnie i złamie nogę, to strzela mu 

się w łeb, ale kiedy dżokej łamie przy tym upadku 

nogę – to nie. [BJ] 

Bibliografia: 

BO JAROSZEK 

Bielski J., Sport i sztuka w cywilizacji antycznej, Piotrków Trybunalski 

2003. 

Gałecka M., Basińska A., B. Anna, Znaczenie mikrobioty jelitowej 

w kształtowaniu zdrowia człowieka, Poznań 2018. 

Jastrzębski W., Historia kultury fizycznej, Bydgoszcz 2005. 

Rosiński M., Sport i igrzyska olimpijskie w starożytnej Grecji, 

Bydgoszcz 2019. 

Sender R., Fuchs S., Milo R., Revised estimates for the number of 

human and bacteria cells in the body, New York 2016. 

Tylicka M., Mikrobiom na straży naszej odporności, Białystok 2023. 


51

Ilustracje: BEA STOSZEK 

BLIŹNIĘTA 

RAK 

52 


1/2 

Monika Kasprzyk 

Czytała go w codziennej prasie. Wpisany gdzieś 

pomiędzy rozrywkę a pogodę na jutro, coraz częściej 

sprawiał, że myślała o prenumeracie. 

Na śniadanie zamawiała zawsze odrobinę czułości, 

dlatego – nie zastanawiając się długo – podawał jej 

serce na dłoni. 

Czasem zahaczał o jej chmurność, a ona, jak to kobieta, 

w mgnieniu oka spływała melancholią. Podkładał 

wtedy pospiesznie mocno splecione dłonie, by przypadkiem 

nie przeciekła mu przez palce. Wiedział, że 

jest jej potrzebny, wręcz niezbędny. 

Wpisał się więc w jej dłoń gdzieś w okolicy linii serca, 

wsparty o linię przeznaczenia starał się codziennie 

dorysować słońce. 

2/2 

Była ulotna jak zapach, dlatego zaciągał się nią w każdej 

sposobnej chwili. Bez filtrów, bez zabezpieczeń, 

bez opamiętania… 

Przywiózł ją do galerii z całą kolekcją obrazów. 

Marnych kopii światowych oryginałów. Na ich tle 

wydawała się wyjątkowa, autentyczna. 

Zamieszkała w obrazie, przyozdobiona uśmiechem 

naciekała na ramę. Głaszcząc wąsy, spoglądał na nią 

z zaciekawieniem. Czasem, by choć na chwilę uciec 

z termoobiegu jego ciepłych spojrzeń i gorących 

słów, wychodziła poza portret. Potrzebowała koniecznie 

ochłodzić myśli, żeby nie dać się zrumienić. 

Rozbierał ją dzień po dniu. Wrażliwość po wrażliwości. 

Pragnął, aby w końcu poczuła się wolna. Delikatnie 

ściągając ramy, nie pozostawiał blizn. Z wdzięcznością 

otulała go miękką fakturą płótna. 

4/2 

Prozę życia należy czytać nad wyraz ostrożnie. Najlepiej 

zawsze między wierszami. 

Rankiem oprawiony w przymglone spojrzenia świt 

szuka treści w każdym zaspanym geście. 

Budzimy się, wykładając każdego ranka kawę na 

ławę: „Ty nigdy”, „Ty zawsze”, „Jak zwykle”… więc 

jak zwykle mieszamy w gęstej atmosferze poranka. 

Dość celnie artykułując dźwięki, wprowadzamy 

dzień w szereg drgań i choć zwykle łapiemy tony, to 

jednak szmery nadają mu odpowiednią woń i smak. 

Proza liryczna z tomu Działania na ułamkach i liczbach całkowitych 


53

W A N D A D U S I A S T A Ń C Z A K 

W dżinsach sześciolatka na czerwony dywan 

Wszystko zaczęło się od spodni. Pewien sześcioletni 

Bartek wziął nożyczki, dwie pary różnych 

kolorystycznie spodni, ciach, ciach po nogawkach 

i maszyna poszła w ruch. Na drugi dzień szpanował 

na Krupówkach w portkach nie do kupienia – dwubarwnych. 

On już wtedy wiedział, że zaprowadzą go tam, gdzie 

jego wizje modowe w niepospolite kształty się zamienią… 

Dziś, po dwunastu latach od tamtego wydarzenia, oglądam 

na wybiegu jego sztukę. A Bartek Bachleda wspomina, 

jak używał różnych forteli, by zdobyć bilet na zamknięty 

pokaz mody, jak się wkręcić, popatrzeć, by pobyć, 

poczuć ten klimat. 

Pamiętam, że na pewnien zamknięty pokaz nie było szansy 

się dostać, próbowałem uprosić pana, który zajmował 

się organizacją, ale był nieugięty. Przecież swojego miej- 

54 


sca mi nie odstąpi. I nie zapomnę jego miny, gdy spojrzeliśmy 

na siebie na pokazie. Siedział naprzeciwko mnie, 

tyle że ja w pierwszym rzędzie, a on w drugim. Od tamtej 

pory chodzę na pokazy nawet pozornie niedostępne i, co 

bardzo miłe, jestem zapraszany. Poznałem wiele barwnych, 

ciekawych osób. Czerpię z pokazów inspiracje, proszę 

nie mylić ze ściąganiem pomysłów. Ale inspiracje są 

bardzo ważne. 

Masz w sobie ogromną determinację, siłę. Ale czy dasz 

radę? To trudny świat… 

Pani mnie zniechęca? Dobrze, bo to dopinguje. Mnie dopinguje. 

Mówili mi bliscy znajomi: „nie dostaniesz się do 

Krakowa, wymarzona szkoła nie dla ciebie”. Im bardziej 

dołowali, tym byłem silniejszy. Świadectwo z paskiem 

i zostałem uczniem Technikum Odzieżowego nr 1 

w Krakowie, kierunek – technik przemysłu mody. Za

Bartek Bachleda 

niecały rok matura i następny mój krok – wierzę, że bez 

poślizgu – Szkoła Artystycznego Projektowania Ubioru 

w Krakowie. Są to studia prywatne, dające certyfikat projektanta. 

Zarobię na nie bez obciążania rodziny. 

Wiem, że przyjeżdżasz do Zakopanego, do domu, na 

weekendy i pracujesz m.in. w regionalnym stoisku. 

Wiem też, że sam zarobiłeś na samochód. Wierzę, że 

Ci się uda. Załóżmy, że masz certyfikat projektanta. 

No i najważniejsza sprawa – pomysły. Na razie jest dobrze. 

Miałeś już trzy pokazy, nawet w Hiszpanii podziwiali 

Twoje projekty, znalazłeś się w trójce uczniów, 

którzy pojechali tam ze swoimi prezentacjami. 

To było bardzo miłe, jestem od dawna zafascynowany 

luksusową firmą założoną przez Hiszpana, która ubiera 

m.in. Kim Kardashian czy Nicole Kidman. Wiem, że 

pewnie nazwy pani nie poda, ale trudno nie wspomnieć 

o ich odwadze, szaleńczych pomysłach. Czy pani wie, 

że nie wahają się sprzedawać butów, zwykłych jak chińskie 

tenisówki, tyle że znoszone, ubrudzone błotem czy 

czymś tam, za 8 tys. złotych w przeliczeniu na złotówki? 

Ich torebki, które wyglądają niczym pudełka do butów, 

kosztują ok. 4 tys. euro. Sięgają też po nowatorskie rozwiązania. 

Czy słyszała pani o płaszczu ze specjalnie spreparowanych 

wytłoków owoców i warzyw? Przyszłość jest 

w nanocelulozie, materiały będą powstawać w laboratoriach. 

Już powstają… 

Byłeś, widziałeś? Jestem pewna, że tak… 

Byliśmy w laboratorium na Wydziale Technologii Materiałowych 

i Wzornictwa Tekstyliów Politechniki Łódzkiej. Pod 

okiem pracowników zrobiliśmy w 15 minut kawał tkaniny, 

plus 10 minut zajęło suszenie. Nanotechnika to nowy kierunek 

z przyszłością i ogromnymi możliwościami. 


55

Wszystkie zdjęcia pochodzą z prywatnego archiwum Bartka Bachledy 

To są pomysły na futurystyczną odzież. Ale za tym musi iść pomysł na 

model. Trzeba zaprojektować, w coś ubrać. I czymś też zaszokować na 

pokazie – bo pokaz to sztuka… 

To tak jak z poetą, muzykiem czy innym artystą. Na siłę się nie da. Na 

przykład do tegorocznego pokazu ogólnopolskiego w Radomiu „Kreacje-Prowokacje” 

przygotowywaliśmy dwie kolekcje: „ESCAPE” – czyli 

„UCIECZKA” i „Mój demon”. Pomysł nie przychodził, ale spokojnie 

czekałem. Jechałem autokarem, przysnąłem i obudziła mnie piosenka 

z głośnika Me and the devil [wyk. Soap&Skin – przyp. red.]. I nagle 

błysk – 8 sukni zaprojektowałem w autokarze. W konkursie uczestniczyło 

80 osób. Miałem przyjemność znaleźć się w finale. 

Jak myślisz, jakie cechy ważne są dla projektanta? Czy takie same jak 

dla każdego artysty? 

Pewnie tak. Na pewno trzeba mieć pomysł na siebie, nie kopiować, 

mieć charyzmę, siłę i determinację. Ja kocham krwistą czerwień – mocna, 

wyrafinowana barwa pokazuje siłę. I na przykład w trendzie jest pomarańczowy, 

a ja zostaję przy swojej czerwieni i wierzę, że z sukcesem. 

Jest rok 2034. Gdzie jesteś? 

Może w Mediolanie, gdzie na szyldzie będzie widniał napis Dom Mody 

BARI? Tak sobie wymyśliłem na razie i tego się trzymam. 

Jak wiesz, „Post Scriptum” promuje młode talenty. To do zobaczenia 

na wybiegu, BARI… [WDS] 

WANDA DUSIA STAŃCZAK 

56 


Czesław Miłosz 

MIŁOŚĆ 

Miłość to znaczy popatrzeć na siebie, 

Tak jak się patrzy na obce nam rzeczy, 

Bo jesteś tylko jedną z rzeczy wielu. 

A kto tak patrzy, choć sam o tym nie wie, 

Ze zmartwień różnych swoje serce leczy, 

Ptak mu i drzewo mówią: przyjacielu. 

TAK MAŁO 

Tak mało powiedziałem. 

Krótkie dni. 

Krótkie dni, 

Krótkie noce, 

Krótkie lata. 

Tak mało powiedziałem, 

Nie zdążyłem. 

Serce moje zmęczyło się 

Zachwytem, 

Rozpaczą, 

Gorliwością, 

Nadzieją. 

Paszcza lewiatana 

Zamykała się na mnie. 

Nagi leżałem na brzegach 

Bezludnych wysp. 

OBŁOKI 

Litewski znaczek pocztowy wydany 

z okazji 100. rocznicy urodzin Miłosza 

Wtedy i siebie, i rzeczy chce użyć, 

żeby stanęły w wypełnienia łunie. 

To nic, że czasem nie wie, czemu służyć: 

Nie ten najlepiej służy, kto rozumie. 

Porwał mnie w otchłań ze sobą 

Biały wieloryb świata. 

I teraz nie wiem 

Co było prawdziwe 

Obłoki, straszne moje obłoki, 

jak bije serce, jaki żal i smutek ziemi, 

chmury, obłoki białe i milczące, 

patrzę na was o świcie oczami łez pełnemi 

i wiem, że we mnie pycha, pożądanie 

i okrucieństwo, i ziarno pogardy 

dla snu martwego splatają posłanie, 

a kłamstwa mego najpiękniejsze farby 

zakryły prawdę. Wtedy spuszczam oczy 

i czuję wicher, co przeze mnie wieje, 

palący, suchy. O, jakże wy straszne 

jesteście, stróże świata, obłoki! Niech zasnę, 

niech litościwa ogarnie mnie noc. 

DAR 

Dzień taki szczęśliwy. 

Mgła opadła wcześnie, pracowałem w ogrodzie. 

Kolibry przystawały nad kwiatem kaprifolium. 

Nie było na ziemi rzeczy, którą chciałbym mieć. 

Nie znałem nikogo, komu warto byłoby zazdrościć. 

Co przydarzyło się złego, zapomniałem. 

Nie wstydziłem się myśleć, że byłem kim jestem. 

Nie czułem w ciele żadnego bólu. 

Prostując się, widziałem niebieskie morze i żagle. 

57 


PODRÓŻ 

r e n a t a s z p u n a r 

Czterech rybaków wynosi z morza rozłożoną sieć. 

Dwie kobiety w czarnych sukniach i chustach na 

głowach prowadzą brzegiem stado owiec. Tłem 

sceny jest potężna fortyfikacja, zamykająca horyzont 

flankami długich murów i bryłami potężnych baszt, wybudowana 

jakby wprost na wodzie przez panujących tu kiedyś 

Wenecjan. To czarno-białe, panoramiczne zdjęcie Methoni 

– małej osady na południu Peloponezu, które zobaczyłam 

kiedyś w niewielkiej książce pt. Grecja, wydanej 

w 1978 roku, autorstwa Jana Szczepańskiego. Obraz ten pokazuje 

prosty, chropawy, nieupozowany świat, który znika 

i w wielu miejscach już przeminął. Magia tej fotografii zawładnęła 

mną wtedy tak mocno, że zapragnęłam zdążyć go 

zobaczyć, nim bezpowrotnie przepadnie w otchłani czasu. 

W 1996 roku po raz pierwszy wsiadłam na grecki prom, 

noszący imię wybitnego greckiego męża stanu, Elefteriosa 

Wenizelosa, płynący z włoskiego Triestu do portu Patras 

na Peloponezie. Wybrałam drogę morską, aby uniknąć 

przeprawy przez Bałkany, które były wówczas tuż po 

wojnie domowej. Kilka lat później, gdy jechałam przez 

kraje byłej Jugosławii do Czarnogóry, mijałam spalone, 

podziurawione pociskami domy, zburzone miasta pełne 

ludzi wyniszczonych agresją i krzywdą. Wszędzie wałęsały 

się watahy zdziczałych psów. Pewnej nocy błąkałam 

się po mieście Mostar, w którym wysadzono zabytkowy 

most łączący brzeg zamieszkany przez muzułmanów ze 

stroną katolików. Środkiem tego miasta płynie rzeka jak 

znak rozdzielenia dwóch zwaśnionych światów. Po wojnie 

most odbudowano i bielił się znów świeżym, wapiennym 

kamieniem. Jednak zapuszczając się w muzułmańską część 

miasta, czułam na sobie napięte spojrzenia niespokojnych 

czarnych oczu. I pewnie minie wiele lat, a może pokoleń, 

nim w ten zniszczony wojną ludzki pejzaż powróci zaufanie. 

58 


*** 

Po wypłynięciu z Triestu otoczyły nas wody północnego 

Adriatyku. Przed nami były 34 godziny morskiego rejsu, 

mieliśmy bilety pokładowe. Był chłodny wrzesień, siąpił 

drobny deszcz i bardzo mocno wiał wiatr. Podobną aurą 

rozpoczyna się powieść Grek Zorba. I my także, jak jej narrator, 

szukaliśmy zacisznego miejsca do schronienia. Ale 

nie w portowej tawernie, a w pobliżu potężnych, ciepłych 

kominów górnego pokładu wielkiego okrętu. Huk silników 

zagłuszał moje myśli, lecz mimo wszystko bardzo mocno 

przeczuwałam, że odsłania się przede mną nieznana dotąd 

przestrzeń. I właśnie wypływam naprzeciw światu, 

który się przede mną otwiera, zaczyna mnie wchłaniać 

i zmieniać. Byłam wtedy tuż po studiach malarskich, marzyłam, 

żeby stać się obywatelką Europy, spadkobierczynią 

wielkich kultur. Z dali, jak cichy zew przywołujący na południe, 

szumiały mi w uszach słowa Nikosa Kazantzakisa 

opisujące jego rejs po Morzu Egejskim… 

Jesienne łagodne morze, światłem oblane wyspy, drobna 

mżawka przezroczystym peplosem otulająca nieśmiertelną 

nagość Grecji. Szczęśliwy ten, myślałem sobie, komu 

przed śmiercią dane było żeglować po Morzu Egejskim. 

Wiele rozkoszy nosi w sobie ten świat – kobiety, owoce, 

myśli – ale chyba nawet w raju nie ma dla człowieczego 

serca rozkoszy większej niż słodką jesienną porą pruć wody 

tego morza, szepcząc sobie imię każdej wyspy. Nigdzie indziej 

tak pogodnie i miło nie przenosisz się z rzeczywistości 

w świat snu. Granice się zacierają, a maszty nawet najpodlejszej 

łajby wypuszczają pędy i rodzą winne liście. Tutaj 

w Grecji, cudowność jest naprawdę niezawodnym wykwitem 

konieczności. 

(N. Kazantzakis, „Grek Zorba”, przekł. I. Kania)

W pewnej chwili przez szum morskiego wichru i monotonny 

hałas okrętowych maszyn zaczęła przebijać delikatna, 

melancholijna muzyka. Tęskny głos śpiewaka falował 

w powietrzu przy wtórze bouzouki, którego szybkie, urywane 

dźwięki gwałtownie spadały na pokład okrętu jak 

drobne krople deszczu lub migotliwe błyski promieni słońca 

na drżące listki oliwki. Melodia wibrowała jak trzepotanie 

skrzydeł maleńkiego ptaka. Wtedy egzotyka Wschodu 

olśniła mnie po raz pierwszy. Od tamtej pory już wciąż 

towarzyszyła mi w drodze płynąca z radia ludowa grecka 

muzyka inspirowana brzmieniami średniowiecznej, azjatyckiej 

Turcji, Iranu i religijnych pieśni bizantyjskich. Była 

tłem mijanych pejzaży, przydając siły ich formie. Stawały 

się wyraźniejsze. Zniewalające. Kreśliły się uczucia, wzbudzane 

przez rozwijające się przede mną kadry krajobrazu. 

I nawet nie wiem, kiedy ta moja podróż na Południe zmieniła 

się w utopijny sen. 

Drugiego dnia po lewej stronie burty zamajaczył w dali 

zarys lądu. To góry Albanii. Nagimi zboczami schodziły 

wprost do morza, bez dróg i ludzkich siedzib. Porośnięte 

skąpo wyschniętą o tej porze roku karłowatą roślinnością. 

Surowe i niedostępne. Od strony morza Albania wyglądała 

jak ziemia niezamieszkała. Ten pejzaż towarzyszył nam 

przez cały kolejny dzień. 

O zmierzchu wpłynęliśmy pomiędzy wyspy. Słońce zniżyło 

się nad linię horyzontu. Niebo i woda zabarwiły się 

kolorem nieśmiałego płomienia. Po obu stronach burty 

pojawiły się setki małych skał. Przybierały barwy różu 

i fioletu, wydając się mglistymi i niematerialnymi. Same 

lekkie i świetliste, przezroczyste kolory. Delikatne i ulotne 

jak renesansowy laserunek. Zupełny brak czerni. Woda 

sprawiała wrażenie pozbawionej materialności i ciężaru. 

Statek sunął w tej nierealnej przestrzeni jakby zawieszony 

w powietrzu. Wpłynęliśmy na Morze Jońskie. 

Wyspy wyłaniały się teraz gęsto jak przedziwne, mityczne 

stwory. Puste i nagie, z rzadka porośnięte ubogą krzewiną. 

Prom płynął pewnie wśród nich, czasem w niepokojącej 

bliskości poszarpanych skał oznaczonych czerwonymi latarniami 

morskimi. Małe boje świetlne, które kołysały się 

tam na wodzie, wyznaczały morski szlak. Nigdzie ani śladu 

życia. Tylko zachodzące słońce urządziło nieopisany spektakl 

światła i koloru na wodzie i niebie. Z każdą chwilą tony 

nabierały głębi i nasycały się purpurą. Nikły ulotne, świetliste 

turkusy. Morze ciemniało i gęstniało, przeobrażając się 

w atrament. Płonące cirrusy zmieniały przestrzeń nieba 

w fantastyczny krajobraz. W przestrzenie innych nieziemskich 

mórz, jezior, lądów i rozległych łąk. Morze – srebrna 

tafla lustra – wchłaniało niebo w swą głębię. 

Statek zmierzał w kierunku jednej z wysp mroczniejących 

w oddali. Większej i jakby wyrastającej ponad inne. To 

Kerkira. Gdy zbliżyliśmy się do niej, uderzyło mnie podobieństwo 

do obrazu Wyspa umarłych Arnolda Böcklina. 

Pierwsza ukazała się mroczna góra z potężnej, litej skały. 

Z wrośniętymi w nią pionami kolumn i zabudowaniami 

fortecy. Piętrzącymi się jedne ponad drugimi. I mnogością 

czarnych cyprysów, które potęgowały dramat tej scenerii. 

Wszystko to strzelało z morza swą masą i wertykalnymi liniami. 

Nigdy, podczas żadnej z kolejnych podróży, nie wysiedliśmy 

na Kerkirze. Myślę, że wrażenie, jakie sprawia jej 

widok od strony morza, ulega zatarciu po zatopieniu się 

w tłum turystów zalewających tę najbliższą i najbardziej 

zieloną z greckich wysp. 

Przybiliśmy do portu, który mienił się tysiącem świateł 

zwielokrotnionych odbiciami w wodzie. Statek rozświetlały 

girlandy lamp zawieszonych od rufy aż po dziób, 

strojące go jak w wielkie święto. Od strony morza Korfu 

prezentuje się ładnie i elegancko, równo z linią brzegu 

stoją zadbane, wysokie kamienice, przypominające 


59

francuskie południe. Ma to swe źródło w przebudowie 

miasta na początku XIX wieku, gdy wyspa znajdowała się 

w rękach Francuzów. Tamtego wieczoru w porcie panowały 

ład i porządek, dające poczucie bycia w zachodnioeuropejskim 

świecie wielkich kolonistów. Gdy wypłynęliśmy 

znów na otwarte morze, z prawej strony burty raz jeszcze 

towarzyszył nam wyniosły fort. Teraz jego bryłę z gęstniejącego 

mroku wieczoru wydobywały reflektory, podkreślające 

światłem jego mocną formę, cieniem skrywaną 

tajemnicę. Z wolna zostawialiśmy tę zaczarowaną wyspę 

z tyłu okrętu i zanurzaliśmy się w zupełną ciemność nocy. 

Morze tężało i nabierało koloru smoły… 

Przed północą dotarliśmy do Grecji lądowej i prom wpłynął 

do portu w Igumenitsy. Mimo że był już wrzesień, uderzyła 

mnie fala upalnego, dusznego powietrza. Na brzegu 

panoszył się rozgardiasz portowego Wschodu – bezładny 

ruch pędzących w różne strony samochodów, tirów, skuterów 

opuszczających luk garażowy naszego statku, i nieopanowany 

hałas klaksonów. 

Nagle na naszym bagażu przysiadła ogromna ważka – 

pierwszy posłaniec z greckiej ziemi. Kolorowa i egzotyczna. 

Z brzegu dobiegł mnie przeraźliwy donośny ryk. W słabym 

świetle nielicznych latarni, opodal niskich zabudowań, 

dostrzegłam sylwetkę osła. Znów przeniknęło mnie silne 

przeświadczenie, że na końcu tego rejsu czeka na mnie 

inny, nieznany mi świat… 

Po wyładunku oraz załadunku statek opuścił Igumenitsę 

i popłynęliśmy dalej na południe. Na Peloponez, do Patras. 

Czekała nas już tylko ostatnia część nocy na pokładzie. 

Przed świtem, o godzinie 6.00 rano czasu wschodnioeuropejskiego, 

wpłynęliśmy do portu. Zmęczona podróżą i kontrolami 

granicznymi (Polska nie była wtedy w Unii Europejskiej) 

nie potrafiłam jeszcze objąć umysłem tej odmiennej, 

nieznanej rzeczywistości. Naprzeciw mnie z czeluści nocy 

wyłaniało się powoli duże miasto, o którym w przewodniku 

60 


zdawkowo napisano, że lepiej uciekać z niego jak najprędzej. 

Spragnieni jak najszybszego głębokiego zatopienia 

w świecie antycznej Grecji i w ciszy natury, drogą wiodącą 

na południe zboczami gór Erymantos, skierowaliśmy się 

w stronę Olimpii. 

Chaos portu i miasta pozostał za nami. Jechaliśmy pustą 

szosą pnącą się wysoko ponad królestwem Posejdona. Niebo 

powoli szarzało i morską toń zaczynały rozświetlać nieśmiałe 

róże poranka. Zatrzymaliśmy się nad urwiskiem i zanurzyliśmy 

w rześkim powietrzu przepełnionym oszałamiającą 

wonią ziół, najmocniejszą właśnie o świcie. Wyjęłam 

z samochodu włoską kafetierkę i usiadłam wprost na wysuszonej, 

czerwonej greckiej ziemi. Zaparzyłam wyostrzającą 

zmysły kawę, głęboko czarną jak czeluść Hadesu. Jej zapach 

roznoszący się z kociołka był o wiele bardziej wyrazisty tutaj, 

w tej bezkresnej przestrzeni balsamicznego powietrza, niż 

w zamkniętych ścianach krakowskiego mieszkania. 

Krajobraz powoli nasycało srebrzystoróżowe światło wschodzącego 

dnia. Pierwsze tchnienie Eos, bogini jutrzenki. Tafla 

wody stała się zadziwiająco jasna i eteryczna. Otoczona 

z dwóch stron górami pokrytymi ochrą gliny i ugrem suchych 

traw, prawie zupełnie bez akcentów zieleni. 

Wtedy Helios ruszył swym rydwanem nad horyzont i grecka 

ziemia pokazała mi swoje jasne oblicze, tak bardzo odmienne 

od cienistych polskich lasów i szmaragdowych łąk. 

I nagle przebudziłam się, jak gdyby do nowego życia. Patrzyłam 

daleko… bardzo daleko w przestrzeń, która jakby 

nie miała początku ani końca… I poczułam się cała otulona 

pejzażem. Zupełnie zanurzona w jego wnętrzu… Wnętrzu 

nieskończoności. [RS] 

RENATA SZPUNAR 

Esej ze zbioru „Podróż na Cyterę” (2011-24) 

Fotografie Mórz: Adriatyckiego, Jońskiego i Egejskiego – Renata Szpunar, 2011

SIŁA SŁOWA 

Zbrodnia doskonała. 

Słowem zabić można, 

nie ruszając ciała. 

LIPA SAMOSIEJKA 

Nie myślałeś Janie z Czarnolasu, 

co po latach będzie. 

Była lipa jedna, 

dzisiaj – 

lipa w s z ę d z i e. 


BYK 

MOŻE COŚ SIĘ ZMIENI 

Tyle na świecie porządku, 

że sobota zawsze po piątku. 

SZLACHETNY METAL 

Myślę o ludziach 

i mam nadzieję, 

że szlachetny metal 

nigdy nie rdzewieje. 

WAGA 

Elżbieta Grabosz 


61

OBRAZ: JAN ŻYREK 

62 



63

64 


MISTRZ OBRAZÓW MUZYKI I ZNACZEŃ UKRYTYCH 

Čiurlionis 

Daniel Wójtowicz 

Mikalojus Konstantinas Čiurlionis, 

genialny kompozytor i malarz, 

który wsławił się malowaniem 

muzyki, uznany jest za najwybitniejszą 

postać kultury litewskiej 

przełomu XIX i XX wieku. Narodowe 

Muzeum Sztuki w Kownie 

nosi jego imię, a w następnym 

roku, w 150. rocznicę jego narodzin, 

stanie się on prawdopodobnie 

patronem międzynarodowego 

lotniska w Wilnie. Jest dumą 

swojego narodu i współtwórcą 

litewskiej kulturowej tożsamości. 

Jego najważniejszy bodaj cykl obrazów 

Tworzenie świata opatrzony 

został jednak mottem w języku 

polskim: Stań się! Litewski mistrz 

bowiem długo nie znał języka litewskiego, 

mówił wyłącznie po 

polsku, studiował w Polsce i przez 

znaczną część życia czuł się Polakiem. 

Jego postać przypomina 

wymownie, jak blisko siebie niegdyś 

były nasze narody. I jak bardzo 

dzisiaj są sobie obce. 

To nie dość paradoksów historii 

Čiurlionisa: ukształtował się 

jako muzyk, już za młodu zyskał 

pozycję jednego z ciekawszych 

kompozytorów europejskich. Nawet 

nie przypuszczał, że do tego 

potrafi jeszcze malować. Obrazy 

zaczął tworzyć dopiero na kilka 

lat przed swoją (przedwczesną) 

śmiercią. I w tej dziedzinie sztuki 

szybko został uznany za mistrza. 

W Europie przypisuje się mu 

znaczący wkład do burzliwych 

w jego epoce przeobrażeń światowego 

malarstwa. Mówi się o nim 

w kontekście kształtowania symbolizmu 

i podejmowania prób 

twórczości abstrakcyjnej. 

Obrazy z cyklu „Tworzenie świata” 

Co i jak malował Čiurlionis? Oczami 

zwykłego gościa galerii w Kownie, laika 

takiego jak ja, najszybciej można 

go porównać z naszym Beksińskim, 

trzeba tylko zaznaczyć, że jest mniej 

depresyjny i przerażający. Częściej 

w jego obrazach można zobaczyć 

sceny jakby z łagodniejszych bajek 

i tchnące optymizmem kolorowe 

obłoki. I takie porównanie mogłoby 

oryginalność malarza postawić pod 

pewnym znakiem zapytania, gdyby 

nie fakt, że poprzedził on naszego 

słynnego artystę aż o 100 lat! 

W czasach, kiedy świat nie mógł 

sobie jeszcze poradzić z akceptacją 

„niedokończonych” i niedosłownych 

prac impresjonistów, młody, 

dwudziestopięcioletni malarz 

wyszedł do publiczności z obrazami 

świata nierzeczywistego. Lub 

może z nierzeczywistymi obrazami 

świata. Pojawiły się w nim zarówno 

monstrualne ptaki pokonujące 

dziwne górskie przestworza, jak 

i morskie wyspy mające swe oczy 

i duszę. Są królowie roztaczający 

w swych dłoniach złudę szczęśliwej 

krainy oraz nowoczesne w swym 

ostrym kształcie żagle, wypełnione 

tajemniczym wiatrem. Większość 

tych elementów znamy z życia, nie 

są one abstrakcyjne, tu malarz jednak 

układa je w całkowicie oryginalne 

kompozycje. Tworzy obrazy 

nie mówiące niczego konkretnego 

i zarazem mówiące wszystko. 

Fenomenem Čiurlionisa zdaje się 

być zdecydowane dostrzeżenie odbiorcy 

i uznanie jego inteligencji. 

Zapoczątkowanie czegoś, co dziś 

chcielibyśmy pewnie nazywać „interaktywnością” 

obrazu. Malarz 

podaje nam różne, ważne elementy 

o rozległych konotacjach. Do nas

natomiast należy odkrywanie czy 

nadawanie sensu ich współistnienia, 

odczytywanie jego tajemnicy. To 

przecież tak samo, jak z interpretacją 

snów, czy – szerzej – ludzkiego wnętrza. 

Nie wiem, na ile miało znaczenie 

to, że tworzenie dzieł litewskiego 

malarza zbiegło się w czasie z elektryzującym 

świat objawieniem pracy 

Zygmunta Freuda Objaśnianie marzeń 

sennych (1900). 

Tworzenie świata 

Sięgam do definicji symbolizmu 

i opisu zmian, jakie ruch ten wywołał 

w naszej kulturze, a zwłaszcza w malarstwie. 

Jego twórcy zniechęceni byli 

dokładnym odzwierciedleniem realiów 

– stało się dla nich jałowe. Czuli, 

że nie prowadzi ono ludzkości już nigdzie 

dalej, nie poszerza rozumienia 

człowieka. Nabierali przekonania, że 

świat rzeczywisty, ten namacalny, 

jest tylko małym fragmentem całości. 

Jej najważniejsza część jest ukryta 

i w zwykły sposób nie daje się opisać. 

Można tego próbować tylko przy użyciu 

przedmiotów i znaczeń symbolicznych. 

Dekadencki nastrój epoki przyczyniał 

się zapewne do tego, że tworzony 

obraz był często dość mroczny, 

ponury. Ale faktycznie bardzo rozszerzał 

widnokrąg człowieka. Współgrał 

z rosnącą świadomością, że ludzki 

świat wewnętrzny jest bezkresny 

i nieopisany. Dziś to już zdaje się banał. 

Artysty , lecz także w uzupełnieniu 

prezentacji jego malarstwa. Osadzony 

mocno w obydwu rodzajach twórczości 

dostrzegał i podkreślał mocno 

ich jedność i współgranie. 

Nie ma granic pomiędzy sztukami. 

Muzyka łączy poezję i malarstwo, 

ma swoją architektonikę. Malarstwo 

może posiadać również takąż architektonikę, 

jak muzyka, i w farbach 

wyrażać dźwięki – twierdził. 

W rodzinnym domu Čiurlionisów 

mówiło się po polsku, a on sam 

przez długi czas określał się jako Polak 

Sam Čiurlionis nie chciał narzucać niczego 

odbiorcom. Podczas studiów 

muzycznych w Lipsku słuchał wykładów 

Wilhelma Wundta, który uważał, 

że sztuka musi być przyjęta wewnętrznie 

przez widza, w przeciwnym razie 

jest to tylko kolorowy list. Čiurlionis 

uważał, że twórcą dzieła jest nie tylko 

artysta, ale także odbiorca. – napisał 

Osvaldas Daugelis, wybitny znawca 

życia i twórczości Mikalojusa Konstantinasa 

Čiurlionisa. 

Čiurlionis w swoim malarstwie wylatuje 

również daleko w kosmos. Daje 

nam znać, że jest świadomy ogromu 

gwiezdnej otchłani i jego nieprzeniknionej 

tajemnicy. Pokazuje to wymownie 

choćby we wspomnianym 

cyklu 13 obrazów Stworzenie świata. 

Jest on uznawany za wielkie dzieło 

pewnie dlatego, że czuje się w nim 

wszędzie obecność niewidzialnego 

Boga, czy może – mniej religijnie – 

ludzkiego ducha. Podobne wrażenia 

miałem przy grupie prac obrazujących 

postaci zodiakalnych znaków. 

Artysta przenosi w nich obraz natury 

ludzkiej w gwiezdną przestrzeń. 

W Narodowym Muzeum Sztuki 

w Kownie zdarzają się koncerty muzyki 

Čiurlionisa, w brzmieniu – romantycznej, 

kojarzącej się z chopinowską. 

Szczęśliwie trafiłem na taki. 

Dzieje się to nie tylko dla podkreślania 

genialnej wszechstronności 

I oto duża część dorobku malarskiego 

tego twórcy jest niezwykłym 

ukazywaniem muzyki. Największym 

dziełem, złożonym z kilku prac, jest 

zobrazowanie Symfonii żałobnej poprzez 

dość dosłowne sceny z pogrzebowego 

pochodu. Ale dalej są dyptyki 

i tryptyki ukazujące kształt i „wygląd” 

sonat, fug czy preludiów, przy 

pomocy kształtów i symboli o bliżej 

nieokreślonym znaczeniu, ale jakoś 

przedziwnie zrozumiałych i dźwięcznych. 

Dostrzegam w tym absolutne 

mistrzostwo w komunikowaniu się 

z moją wrażliwością i percepcją. 

Słyszałem tam namalowaną muzykę. 

I oczywiście nie byłem w tym jedyny 

– dokonania Čiurlionisa w zakresie 

symbiozy muzyki i malarstwa są jednym 

z elementów przesądzających 

w świecie o jego wielkości. 


65

Symfonia żałobna (III) 

Symfonia żałobna (V) 

Symfonia żałobna (I) 

Symfonia żałobna (1903) 

66 


Ukojenie

Komponując 

utwory oparte na 

niedługich seriach, 

genialny Litwin 

o całą dekadę 

wyprzedził 

Arnolda Schoenberga, 

„podręcznikowego” 

ojca serializmu 

Marcin Gmys 

Čiurlionis był uczniem polskiego 

pianisty Antoniego Sygietyńskiego 

i kompozytora Zygmunta Noskowskiego, 

wychowanka Moniuszki. Malarstwo 

studiował w Warszawie, pod 

kierunkiem Ferdynanda Ruszczyca. 

Pisał po polsku utwory literackie, 

pozostając pod ogromnym wrażeniem 

J. Słowackiego. W Warszawie też nawiązał 

najbliższe przyjaźnie swojego życia. 

Jego sympatia czy wręcz miłość do 

Polski skończyła się jednak nagle, 

gdy odmówiono mu wykonania na 

koncercie w Warszawie skomponowanej 

przez niego symfonii W lesie. 

Decydujący uznali, że kompozytor na 

to nie zasługuje, bo… nie jest Polakiem. 

Nie wiem, co ich zdaniem miało 

o tym przesądzać, być może to, że 

Sonata gwiezdna 

matka była z pochodzenia Niemką, 

i to należącą do Kościoła Ewangelickiego… 

W każdym razie zrozumiał 

z całą swoją młodzieńczą wrażliwością, 

że nie ma co się w Polsce kochać 

ani pchać w jej ramiona, bo ta i tak 

odrzuci go jak obcego. Zbiegło się to 

z narastającym wówczas na Litwie 

przekonaniu, że z Polakami współistnieć 

się nie da. 

Čiurlionis od 1905 roku rozpoczął 

gwałtownie naukę litewskiego, również 

dlatego, że miłośnie związał się 

z Litwinką. I – choć wkrótce (w wieku 

zaledwie 36 lat) zmarł na terenie Polski 

– w dziejach ulokował się i pozostał 

artystą litewskim. Za sprawą tak 

pokrętnie biegnącego toku zdarzeń 

ten zakochany w Polsce, w Chopinie 

i w Słowackim geniusz stał się uosobieniem 

odradzającej się tożsamości 

Litwy. Widać było na jego przykładzie 

czarno na białym, że może się to dokonywać 

tylko na zaprzeczeniu polskości. 

Wbrew temu na czym Polsce, 

podobno, w procesie odzyskiwania 

niepodległości tak bardzo zależało. 

Niestety, ten wybitny malarz i kompozytor 

został symbolem historycznego 

odrzucania Litwinów przez 

polskich patriotów, którzy usta mieli 

pełne frazesów o Rzeczpospolitej 

Obojga Narodów i może widzieli 

w Litwie ojczyznę, ale widać tylko 

dla siebie. [DW] 

DANIEL WÓJTOWICZ 


67

7 SZCZĘŚLIWYCH WIERSZY ANNY 

W 

środowisku poetyckim nierzadko autorzy szczycą 

się tłumaczeniami ich utworów na języki obce. 

Czasami są to dwa, trzy wiersze, czasami tomik, 

czy kilka. Nie pomijają też tych informacji w biogramach. 

To ważne, a nawet – jak się czasami okazuje – ważne bardzo. 

I może wyznaczyć całkiem nową, pełną niespodzianek 

ścieżkę literacką. 

Tak było u Anny Czachorowskiej. Tak było z tomikiem 

Z rozpostartym skrzydłem, który podarowała pewnej pani, 

pani pewnemu panu, pan przeczytał w pewnym pociągu 

i doznał olśnienia. Ale teraz jaśniej i po kolei. 

Prezeska Fundacji Wspólna Przestrzeń Mariola Fanselow 

poprosiła pewnego dnia Annę Czachorowską o dwa tomiki, 

wiedząc, że są dwujęzyczne – polsko-hiszpańskie. Poznała 

bowiem w Wiedniu znakomitych muzyków – zespół 

Jokaru (dwaj Meksykanie i Japonka, muzyka klasyczna) – 

których zaprosiła do Polski. Tomiki podarowała skrzypkowi 

Jonathanowi Cano i śpiewakowi Rubenowi Berroeta 

Bueno. Wokalista przeczytał tomik w pociągu Warszawa- 

-Wiedeń i wracał do wierszy wielokrotnie. Aż pewnego 

dnia zadzwonił z Meksyku z pytaniem, czy mógłby do kilku 

wierszy napisać muzykę i je wykonywać. Oczywiście autorka 

zaakceptowała prośbę, z zaciekawieniem czekając na 

efekty, bowiem nie było łatwo wyobrazić sobie brzmienie 

tych wersów z muzyką poważną. Ale niech Anna Czachorowska 

powiedzie nas drogą tych wszystkich przypadków, 

które podobno nie istnieją… 

– To prawda, niespodzianka ogromna – wspomina 

poetka. – Ruben napisał muzykę na głos, skrzypce i fortepian. 

Pierwszy raz w życiu spróbował sił jako kompozytor. 

Tak powstał jakby cykl 7 szczęśliwych wierszy Anny. Zaśpiewał 

je na prestiżowej scenie Museo Costumbristra de Sonora 

w Meksyku na 39. Międzynarodowym Fesitwalu Alfonso 

Ortiz Tirado 2024, w którym zwykle bierze udział ponad 

800 artystów z całego świata w różnych artystycznych 

i kulturalnych prezentacjach. Towarzyszyli mu meksykański 

skrzypek Jonathan Cano i japońska pianistka Kaori Saeki 

– niezwykle utalentowani, sławni muzycy. 

I… Ty, Aniu, czytająca na wielkim ekranie swoje wiersze 

po polsku… 

Tak, a pieśni wykonane były w języku hiszpańskim, za tłumaczenie 

bardzo wdzięczna jestem Alicii Minjarez Ramirez. 

Ale na szczęśliwej siódemce nie skończyło się… 

Na festiwalu był kompozytor, Emmanuel Pool, i również 

poprosił o zgodę na wykorzystanie wierszy do utworów. 

Jeszcze coś dopowiem do całego łańcuszka zdarzeń – te 

pierwsze w życiu Rubena kompozycje otworzyły mu drzwi 

na Wydział Kompozytorski – został przyjęty bez egzaminu… 

Niezwykły splot wydarzeń, taki, co cieszy. W sumie powstało 

12 pieśni, Twoje wersy, muzyka klasyczna. A jak 

brzmi – słyszałam. Na koncercie. Zachwycające. Wiem, 

że powstaną kolejne, jest też zamysł wydania płyty, czego 

szczerze życzę. 

* * * 

Tak, odbyły się koncerty, z udziałem wymienionych 

muzyków i śpiewaka, m.in. w Łazienkach Królewskich 

w Warszawie i Pałacu w Jabłonnie. Obecnością zaszczycili 

je m.in. ambasador Meksyku, Jego Ekscelencja Juan Sandoval 

Mendiolea, przedstawiciele korpusu dyplomatycznego. 

Pieśni do wierszy Anny Czachorowskiej były jednym 

z muzycznych bloków. Gościnnie wystąpiła też znakomita 

śpiewaczka Alejandrina Vázquez. Owacjom nie było końca…[WDS] 

68 


WANDA DUSIA STAŃCZAK

*** 

Zdjęłam czapkę 

i już 

pożegnałam moją Ojczyznę 

Nacisnęłam klamkę 

i już 

odeszłam 

w inną płaszczyznę 

Czasu i przestrzeni 

Dotknęłam prawdy 

Istnienia 

MOIM SYNOM 

Najgłębszy smutek szczęścia, 

że wszystko przemija. 

Leopold Staff 

Bańki mydlane 

bajecznie kolorowe 

Tak piękne 

choć kruche 

Wszystkie tak samo 

w przejrzystej poświacie 

Jak ulotność chwili 

tej niepowtarzalnej 

Jedynej 

która już nie wróci 

w tej samej postaci 

A MIS HIJOS: 

El más profundo dolor 

de la felicidad 

es que todo pasa. 

Leopold Staff 

Burbujas de jabón 

fabulosamente coloridas, 

tan hermosas, 

pero tan frágiles, 

todas iguales 

en claro resplandor 

cual evanescencia. 

Inimitable momento 

que no volverá 

en la misma forma 

ANNA CZACHOROWSKA 

Jeden moment 

jedno tchnienie 

Ostatnie 

wydane bez echa 

I jest się już wszystkim 

i niczym 

Wszędzie 

I nigdzie 

Maleńką cząsteczką 

Wszechświata 


69

& 

Izabela Winiewicz-Cybulska 

Piotr Jakubczak 

gruppa siedem 

Gdy wiosną, dwa lata temu, rozmawiałam 

z Piotrem o jego pomyśle utworzenia artystycznej 

grupy, nie przypuszczałam, że uda się to urzeczywistnić. 

W czerwcu 2024 minęły dwa lata od pierwszej wystawy 

Gruppy Siedem, która odbyła się w Sopockiej Galerii 

Sztuki, a po dwóch miesiącach – we wrześniu – w warszawskiej 

Galerii Stalowa. Jubileusz artyści uczcili ostatnio 

ponownym pojawieniem się w Sopocie i trudno dokładnie 

doliczyć się, która to wystawa. Biorąc pod uwagę pokazy 

duże – oficjalne i te mniejsze, jak na przykład ekspozycja 

w pracowni Piotra Jakubczaka czy w Dworze Kukuczka 

w Istebnej, ta liczba jest bliska dwudziestki. Gruppa nie ma 

sztywnego programu i nie chce, by klasyfikowano ją w jakikolwiek 

sposób. Tu nie ma miejsca na jednoznaczność ani 

nawet na rzetelną dokumentację, bo – jeśli mówić o programie 

– to brak programu jest jednym z ważnych „punktów” 

w działaniu grupy ośmiu artystów wybranych (może raczej 

zaproszonych) przez Piotra Jakubczaka, artystę, który ma 

swój łatwo rozpoznawalny styl i też pewne doświadczenia 

organizacyjne, ponieważ był przed laty szefem tarnowskiego 

BWA. Jego obrazy – pełne emocji – poruszają i nie 

70 


PIOTR JAKUBCZAK 


71

MONIKA ŚLÓSARCZYK 

tylko dlatego, że są odbiciem wnętrza artysty. 

Można w nich odnaleźć niezgodę na 

rzeczywistość, odniesienie do problemów 

współczesnego świata, wobec których artyści 

z Gruppy Siedem nie przechodzą obojętnie. 

I ta właśnie wrażliwość, przy warsztatowej 

rzetelności, to wspólny mianownik 

tej nieformalnej formacji artystycznej. 

72 


Zarówno Jakubczak, jak i pozostali członkowie 

Gruppy gościli na łamach „Post 

Scriptum”. Piotr był nominowany w plebiscycie 

kwartalnika na Artystę Roku 

2021. Dwa lata później Łukasz Radwan, 

prezentując czytelnikom sylwetkę twórcy, 

nazwał go „gburem, czyli artystą, który 

nie filozofuje, nie udaje, nie pozuje i nie 

robi dobrego pierwszego wrażenia”, bo 

taki po prostu jest i jest zwyczajnie sobą. 

Mieszkańcy Trójwsi w Beskidzie Śląskim, 

gdzie Jakubczak osiadł już chyba na stałe, 

traktują go jako swojego, bo jak pisze 

Radwan – Piotr zszedł w końcu „z himalajów 

własnych cierpień (…), odpadając 

z najwyższych ścian” (może chodzi tu 

o kilkunastoletni pobyt za granicą) i zaczął 

zwyczajnie nowy okres zarówno 

w życiu, jak i w twórczości, znajdując czas 

i miejsce na organizację Gruppy Siedem, 

nazwanej „grupą do walki z malarskim 

kiczem”. Piotr pochodzi z Zamojszczyzny. 

Po ukończeniu zamojskiego plastyka 

studiował konserwację architektury 

w Nysie Kłodzkiej i malarstwo na 

krakowskiej ASP. Potem praktykował 

w krakowskich teatrach – tworzył między 

innymi rekwizyty i elementy scenografii 

dla Teatru Stu. Zamieszkał w Jaworzynce 

po zagranicznym epizodzie. To 

tu – w malowniczej Istebnej – powstała 

idea Gruppy. Robert Heczko, Jan Żyrek 

i Monika Ślósarczyk są praktycznie sąsiadami. 

Z tego regionu pochodzi także 

Leszek Żegalski – zdobywca Grand Prix 

na Arsenale ‘88, współtwórca – wraz 

z Januszem Szpytem – Tercetu Nadętego. 

Janusz, artysta, który mieszka 

i tworzy w Lubaczowie, jest dziś także 

w Gruppie, która, podobnie jak dawniej 

Tercet, opowiada się za malarstwem „solidnym 

i trwałym”, którego zwolennikami 

są także Jan Norbert Dubrowin z Piotrkowa 

Trybunalskiego i Dariusz Miliński 

z Pławnej – realizator parateatralnych 

działań i twórca współczesnej Arki Noego. 

Każdy artysta to osobowość o własnym 

(wypracowanym rzetelnie przez 

lata), rozpoznawalnym stylu. To twórcy 

aktywni, bo – oprócz pokazów Gruppy 

– prezentują się na wystawach zbiorowych 

i indywidualnych w różnych częściach 

Polski, dlatego trudno jest zebrać 

całą Gruppę. Nie przeszkadza to jednak 

twórczym dyskusjom, prywatnym spotkaniom, 

wymianie myśli w świecie 

wirtualnym, bo tam można przecież zawsze 

spotkać się w komplecie, pokłócić, 

pożartować. „Jesteśmy związani ze sobą 

oddaniem dla sztuki i szacunkiem do pracy” 

– mówi Dariusz, ale wiadomo, że tym, 

co łączy artystów najbardziej, jest przede 

wszystkim przyjaźń. Piotr, który znany 

jest z tego, że w swoich obrazach knebluje 

czerwonymi piłeczkami, pokazał, że 

jest doskonałym organizatorem, potrafi 

czasem wytknąć brak zaangażowania 

i zdyscyplinować przyjaciół, którzy przecież 

wspólnie potępiają bylejakość sztuki

Wrażliwość, 

przy warsztatowej rzetelności, 

to wspólny mianownik 

Gruppy Siedem 

JAN ŻYREK 


73

JAN NORBERT DUBROWIN 

74 


DARIUSZ MILIŃSKI 

i mówią jednym malarskim głosem. Zamykając 

okres dwuletniej intensywnej działalności, 

właśnie zdecydował o ograniczeniu liczby 

wystaw – w końcu Gruppa wypracowała już 

swoją markę. Może więc warto teraz przypomnieć 

te ważniejsze wystawy. 

Oprócz warszawskiej Stalowej i Galerii 

w Sopocie (ostatnią wystawę 

swym honorowym patronatem objęli 

Prezydent Miasta Sopotu i Marszałek 

Województwa Pomorskiego) Gruppę można 

stale oglądać w bielsko-bialskiej Galerii Malarstwa 

i Rzeźby Tadeo-Art. Od tych trzech 

galerii rozpoczął się artystyczny projekt 

o nazwie Gruppa Siedem, ale nazwy tej 

(wymyślonej przez Piotra) nie próbujmy wyjaśnić 

– rozszyfrować, bo wszystko ma polegać 

na działaniach… nielogicznych, spontanicznych 

i nieplanowanych – taki neodadaistyczny 

przypadek, bo dadaizm w swym programie 

(właściwie braku programu) wydaje się artystom 

szczególnie bliski. 

Rok 2023 Gruppa Siedem zakończyła 

wystawą w Zamościu – w Hotelu Arte, 

gdzie Piotr miał kiedyś swoją wystawę 

indywidualną, a jego obrazy można było 

zobaczyć tu niedawno także na ekspozycji 

przygotowanej przez Galerię Stalowa pt. 

Malarstwo metaforyczne. Grudzień wywołuje 

różnorodne skojarzenia i dlatego 

w planie była wystawa „tematyczna”, 

która niestety w praktyce nie 

do końca okazała się możliwa, bo 

Gruppie – choć artyści malują na każdy 

temat – nie można niczego narzucać. 

Działanie w wolności wydaje się 

być tym najważniejszym artystycznym 

credo. Sztuka musi pozostać 

wolna i niezależna. Na zamojskiej 

wystawie nie zabrakło jednak grudniowych 

akcentów. Jan Norbert Dubrowin 

jest mistrzem zimowego pejzażu – mistrzem 

w oddawaniu szarości, bieli 

i błękitów. W malarstwie Dariusza 

Milińskiego nie brakuje świątecznego 

muzykowania w wykonaniu 

dzieci, przebierańców, kolędników 

z gwiazdą. Janusz Szpyt często podejmuje 

tematy sakralne, stąd unoszące się 

w powietrzu putta. Ale grudzień nie jest 

wyłącznie radosnym czasem świętowania. 

O trudnych rocznicach przypomniał 

niewątpliwie Leszek Żegalski (Wojna), 

a Monika Ślósarczyk, choć zwykle kolorowa 

(uczennica kolorysty Jana Szancenbacha), 

zawsze skłoni do refleksji, 

czego dowodem były obrazy grudniowe 

zatytułowane Kolęda czy Wigilia – ta 

ostatnia uzupełniona przejmującym wojennym 

sztafażem. W małym katalogu 

wystawy pojawił się Kopciuszek białostocki 

Jakubczaka – niezwykle smutny 

w swej wymowie, bo niełatwe tematy 

– te społeczne i egzystencjalne – będące 

reakcją na rzeczywistość – często 

pojawiają się w malarstwie Gruppy. 


75

76 


LESZEK ŻEGALSKI 

Obrazami artystów można zilustrować 

każde kalendarzowe święto – w sposób 

niebanalny i refleksyjny – zwłaszcza 

takie dni jak Dzień Walki z Homofobią 

czy Dzień Uchodźcy, które przypominają, 

że są w naszym społeczeństwie 

problemy, obok których nie możemy 

przechodzić obojętnie. Znajdą się oczywiście 

obrazy przesycone humorem 

i żartem, jak na przykład metaforyczne 

płótna Dariusza Milińskiego, 

w tym z książką na Dzień Książki 

i Praw Autorskich czy nawet na… 

Dzień Żaby. Wiadomo, że zwierzęta 

i wszelkie stworzenia w tym malarstwie 

artystów wrażliwych są zawsze obecne. 

Motywem wiodącym jest człowiek, 

a szczególne miejsce zajmuje kobieta, 

którą każdy z twórców postrzega inaczej 

i można – tak dla żartu – porównać 

chociażby Jakubczaka i Żegalskiego, 

u których pojawiają się kobiece demony 

w duchu współczesnej famme fatale. 

Ale jest też to kobiece piękno w zmysłowych 

aktach Dubrowina czy Szpyta. 

Pogruppowana ósemka prezentowała 

się na wystawach od morza po 

góry. Przypomnę jeszcze rok 2023 

i niektóre prezentacje, takie jak wielka 

wystawa w bielsko-bialskiej dawnej hali 

fabrycznej (BB Oldtimer Garage), w której 

gościnnie wzięli udział uczestnicy pleneru 

Raj na Połomiu. W Światowym Dniu 

Sztuki Gruppowicze otwierali wystawę 

malarstwa w Zamku Tarnowskich w Tarnobrzegu, 

a niedługo potem wzięli udział 

w Art Piknik Festivalu w Szczecinku. 

W ostatnim czasie malarstwo 

pogruppowanej ósemki można 

było oglądać w Zabytkowej Kopalni 

„Ignacy” w Rybniku, w Galerii Orion 

w Solcu-Zdroju i w Galerii Akademickiej 

Uniwersytetu Bielsko-Bialskiego. 

Członkowie Gruppy, niezwykle aktywni, 

pokazują się także na wystawach indywidualnych. 

W ostatnim czasie Janusz 

Szpyt świętował 40-lecie pracy twórczej, 

które uczcił wystawą w Muzeum 

Kresów w Lubaczowie. Dariusz Miliński 

(Z pamiętnika ulicznika) wystawiał 

w Parku Książęcym Zatonie w Zielonej 

Górze, a Piotr Jakubczak – w Galerii 

Rynek w Ustroniu. Jan Żyrek i Robert 

Heczko wzięli udział w IX Ogólnopolskim 

Plenerze Hotel Kłodzko. W kolejnym 

Wiosennym Plenerze Malarskim 

im. Jerzego Dudy-Gracza – w Szczyrku, 

w Hotelu Klimczok – uczestniczyli Dubrowin, 

Ślósarczyk, Szpyt i Żegalski (dwaj 

ostatni byli uczniami profesora). Monikę 

Ślósarczyk i Roberta Heczkę można było 

oglądać na plenerze odbywającym się 

w ramach festiwalu Granatowe Góry


77

JANUSZ SZPYT 

im. Jerzego Pilcha w Ochorowiczówce – 

w Wiśle, w Muzeum Magicznego Realizmu. 

Monika wydaje się tu najbardziej 

aktywna – tworzy z rozmachem 

i ma ten charakterystyczny dla siebie 

sposób malowania na „niewyszukanych” 

podłożach z wzorzystych materiałów 

czy gazet. Wraz z Januszem Szpytem 

prezentowała się między innymi 

w Ustce – w Spotkaniu ze sztuką, 

odbywającym się w Hotelu Rejs. 

W kolejnym plenerze Raj na Połomiu 

wzięli ostatnio udział Miliński 

i Jakubczak, a Żyrek i Żegalski – 

w trzecim Letnim Salonie Sztuki „Prażakówka” 

w Ustroniu. Leszek Żegalski, 

uczestnik toskańskich plenerów, zaprezentował 

się niedawno w radomskim 

Muzeum Sztuki Najnowszej na wystawie 

Salvador Dali w Radomiu, na której 

obok grafik hiszpańskiego mistrza 

pokazano prace współczesnych artystów, 

które były swoistym dialogiem 

z wielkim twórcą. Żegalski, często podejmujący 

malarski dialog z klasykami gatunku, 

zainspirował się Stacją kolejową 

w Perpignan. 

Artyści z Gruppy Siedem niewątpliwie 

fascynują zarówno różnorodnością 

warsztatową, jak i doborem tematów 

będących zwykle blisko człowieka i jego 

problemów. Nie stronią od trudnych 

tematów, nie naśladują cudzego stylu, 

starając się podejmować malarską 

walkę z komercjalizacją i – jak mówi 

Piotr – diskopolonizacją i banalnością 

sztuki. Historia malarstwa oceni rezultaty 

tej walki, a tymczasem czerwona kulka 

z obrazów Piotra Jakubczaka, która – jak 

mówi Radwan – może zakneblować usta, 

toczy się dalej, poszukując wciąż swojego 

miejsca. [IWC] 

78 


IZABELA WINIEWICZ-CYBULSKA

POLONEZEM 

DO WIETNAMSKICH 

POETÓW 

Kiedy zobaczyłam ich na scenie podczas X Jubileuszowego 

Międzynarodowego Festiwalu Poloneza – niewidoczny 

magnes nie pozwalał oderwać oczu. Uroczyste 

białe suknie kobiet, białe koszule i czarne muszki 

tancerzy i ta delikatność, gracja, elegancja… Tak zaprezentowała 

się wietnamska reprezentacja w pięknych pałacowych 

ogrodach w Nowej Wsi. Nie mogłam nie podzielić się z nimi 

swoimi emocjami. Rozmowa potoczyła się w kierunku wielokulturowym, 

z akcentem na poetów. Okazało się, że istnieje 

wśród nich grupa osób o literackich pasjach, które pielęgnują. 

I tak oto polonez zaprowadził mnie do Stowarzyszenia 

Miłośników Poezji i Kultury Wietnamczyków w Polsce. 

Dwa dni później niespodziewanie kilkanaście osób przyjechało 

na występ kabaretu, który miałam przyjemność prowadzić. 

Z prezeską stowarzyszenia Ly Thai Thi Phuong, muzyczką Le 

Mong Hang (jako Haliną) z akordeonem, tłumaczem Pham 

Tuan Anh (jako Antonim) i kilkoma uroczyście ubranymi śpiewaczkami. 

Niespodzianka! Skróciliśmy program kabaretowy 

i zaprosiliśmy gości na scenę. Była poezja po wietnamsku, 

były piosenki wietnamskie do wtóru akordeonu i zaintonowane 

przez Wietnamczyków piosenki polskie. Oczywiście 

Sokoły, Szła dzieweczka do laseczka, Po ten kwiat czerwony… 

Śpiewaliśmy razem, z tą różnicą, że goście znali wszystkie zwrotki, 

a my – dwie czy trzy pierwsze… Polsko-wietnamski wieczór 

warto zachować w niezapomnianych. 

Pham Tuan Anh – doktor matematyki, pracował w Polskiej 

Akadamii Nauk, obecnie na emeryturze, ma więcej czasu, 

by oddać się pasji, jaką jest poezja. W stowarzyszeniu jest 

15 poetów. Piszą po wietnamsku. Zasadą jest, że każdego 

roku wydają jeden tom. Pham Tuan Anh obowiązkowo raz 

w miesiącu organizuje w swoim domu wieczory poetyckie, 

podczas których gospodyni, jego żona Le Mong Hang, gra na 

pianinie. Często utwory Fryderyka Chopina, bo Wietnamczycy 

kochają muzykę tego wielkiego kompozytora. Uczestnicy 

czytają utwory Adama Mickiewicza, Juliusza Słowackiego, 

które przetłumaczone zostały na język wietnamski i które są 

im bardzo bliskie. 

Piosenki są też bardzo ważnym ogniwem tych wieczorów. 

Do wierszy poetów pianistka komponuje melodie. Każdy ma 

co najmniej jedną, ale bywa, że kilkanaście. Uczestnicy uczą 

się także polskich piosenek, ale stosują zasadę: zawsze jedna 

zwrotka tłumaczona jest na wietnamski i śpiewana w tym 

języku… Gospodarz zorganizował tych spotkań już ponad 30. 

Jest szansa, że polscy poeci będą mogli posłuchać i wierszy, 

i piosenek wietnamskich, bo zaproszenie na powakacyjne 

spotkania literackie goście przyjęli z ogromną radością. 

Może obrodzą we wspólne egzotyczne owoce… [WDS] 

WANDA DUSIA STAŃCZAK 

Foto: Mirosław Kulaga 


79

80 


Ewa Kuryluk 


81

B e a t a A n n a S y m o ł o n 

Czerwone morze 

mojego umysłu* 

82 


* Ewa Kuryluk, Wiek 21., tł. Michał Kłobukowski, Gdańsk 1995, s. 7

Wystawa prac Ewy Kuryluk 

Spotkanie nad morzem, 

Państwowa Galeria Sztuki 

w Sopocie we współpracy 

z Fundacją Rodziny Staraków, 

18 maja – 18 sierpnia 2024 r. 

Wybór tytułowego obrazu nie tylko 

nadaje pewną lekkość letniej prezentacji 

sztuki, lecz także sytuuje wystawę 

w przestrzeni miasta – na kilka kroków 

przed sopockim molo, z każdej strony nad 

morzem. Nam pozostaje tylko wyruszyć 

na spotkanie z twórczością Ewy Kuryluk. 

A jest to możliwe na wiele sposobów. 

Wystawa to zaledwie jeden z nich. 

Na dwu piętrach sopockiej galerii 

zaprezentowano szeroki 

wybór prac jednej z najbardziej 

rozpoznawalnych polskich artystek, 

Ewy Kuryluk. Cykle obrazów z lat 

60. i 70., kolaże, wideowywiady, instalacje 

na krzesłach, Taniec Miłości, cykle 

autofotografii oraz Biały Kangór… 

Wiele z nich jest po raz pierwszy pokazywanych 

w Polsce. Różne okresy 

powstania i techniki, pierwsze miejsca 

prezentacji rozsiane po Europie, 

Ameryce i Japonii, a jednak wszystko 

łączy nie tylko postać autorki, twórczy 

talent, lecz przede wszystkim jej 

spojrzenie wizjonerskie i cytaty przechodzące 

z jednego cyklu do drugiego, 

tak że we wcześniejszym znajdujemy 

zapowiedź następnego i jeszcze 

następnego… Jej twórczość to stały 

i konsekwentny rozwój. 

Ewa Kuryluk (ur. 1946) to malarka, 

historyczka sztuki, pisarka i poetka… 

córka dyplomaty i wrażliwej pianistki. 

Urodzona w Krakowie, mieszka 

w Paryżu i Warszawie, a po drodze 

były Wiedeń, Londyn, Nowy Jork… 

W latach 1964–1970 studiowała na 

warszawskiej Akademii Sztuk Pięknych. 

Uczestniczyła w ruchu „O poprawę”, 

współtworzyła grupę „Śmietanka” 

[Towarzyska]. Założyła fundację 

„Amici di Tworki”, współpracowała 

z Amnesty International. W 1982r. 

współtworzyła w USA kwartalnik 

„Zeszyty Literackie”, który rok później 

znalazł swą siedzibę w Paryżu, 

na koniec w Warszawie. 

Publikować zaczęła wcześnie. 

W 1974 r. ukazała się Wiedeńska 

apokalipsa. Eseje o sztuce i literaturze 

wiedeńskiej około 1900; później 

Salome albo o rozkoszy. O grotesce 

w twórczości Aubreya Beardsleya; 

Hiperrealizm – Nowy Realizm; Kontur. 

Wiersze z lat 1972–1975; Podróż 

do granic sztuki. Eseje z lat 

1975–1979; Pani Anima. Wiersze 

z lat 1975–1979; Weronika i jej 

chusta. Historia, symbolizm i struktura 

„prawdziwego obrazu”; Wiek 

21., Encyklopedioerotyk… To tylko 

wybór tytułów nieuwzględniający 

tłumaczeń i wznowień. Jej książka 

Goldi. Apoteoza zwierzaczkowatości 

[napisana dla chorującego brata 

Piotra] w 2005 r. została zakwalifikowana 

do finału Nagrody Literackiej 

„Nike”. W 2009 r. powstał francuski 

film dokumentalny o artystce 

Vera Icon, Ewa Kuryluk (reż. Cederic 

Schiltz; francuska premiera odbyła się 


83

84 


29 czerwca 2009 r. w Paryżu, 

polska – 21 października 2009 r. 

w Warszawie). W 2010 r. została 

ponownie nominowana do Nike 

za powieść Frascati, a w 2020 r. za 

Feluni (powieść została nominowana 

także do Nagrody Literackiej 

m. st. Warszawy). 

Na sopockiej wystawie zaprezentowane 

zostały dwa cykle obrazów 

(akryl na płycie pilśniowej): 

Człekopejzaże i Ekrany z lat 60. 

i 70. Malarka rozpoczęła tworzenie 

ich w czasach studenckich, 

wygaszała w Londynie, mieszkając 

na Little Venice, około 1977 r. Serie 

powstałe przed ponad 50 laty 

opowiadają o współczesności, 

wtedy były jej antycypacją. Wyrosły 

z ducha surrealizmu i groteski. 

Są niezwykle barwne, niekiedy na 

jednym obrazie można dostrzec 

kilkanaście odcieni jednego koloru. 

Figura powracającą na wielu 

to koło – kompozycja wpisana 

w okrąg, jednobarwny łuk tęczy, 

owal stołu… Najdoskonalsza figura 

zdaje się obejmować jeszcze 

rozbity świat przez wojnę, śmierć, 

chorobę, ogromne zróżnicowanie, 

narastającą samotność. Na jak 

długo to wystarczy…? 

W Spotkaniu uczestniczą dwie 

odmienne osoby – niebieska, 

będąca emanacją duchowości, 

i żółto-pomarańczowa, przepojona 

emocjami, krzycząca przekrwionymi 

oczyma i pianą cieknącą 

z ust. Na przecięciu ich energii 

gałęzie uschły, choć w innych 

miejscach krajobrazu widać liście. 

Słowa mają nie tylko stwórczą, ale 

i destrukcyjną moc. Człekopejzaż 

z czerwoną nogą to rozczłonkowana 

postać, każda jej część namalowana 

została w innym kolorze. 

W każdej mieści się wiele miniaturowych 

ludzików, może rodzina, 

nawet z jej historią, lecz łączą ich 

już tylko ograniczenia przestrzeni, 

a kolor czyni nieprzeniknionymi. 

Spotkanie na brzegu morza artystka 

zamknęła w kompozycji kołowej. 

I morze z żaglówkami, i ławicę 

ryb, piasek i ludzi opalających się 

nim. Ludzi osobnych, ukazanych 

w chwili zdejmowania maski i odkrywania 

tajemnicy. W partii szachów 

udawanie nie zostaje zawieszone 

nawet na czas gry – gracze 

przyjmują kolory pionków. Przy 

obrazie Pożar spojrzenie zatrzymuje 

się na dłużej. Wiele punktów 

kompozycji rozpalonych jest 

do czerwoności: płytki, garnek, 

kable, wyładowania atmosferyczne, 

słońce. Pożar jednak nie 

wybucha. Ogniska zapalne dzieli 

przestrzeń: rzeki, skały, zieleń. 

Wszystko utrzymane jest w równowadze. 

Ale pożar jest potencją, 

możliwy jest zawsze. 

Seria Ekrany wydobywa przemoc 

codzienną – w domu, szpitalu…, 

nie zawsze ukazaną dosłownie, 

czasami tylko sygnalizują ją przedmioty, 

jak nóż czy papierosy, lub 

człowiek o wielu twarzach. Człowiek 

rozczłonkowany ogląda 

Hitchcocka. Przyczyna czy skutek? 

Szpital psychiatryczny wydaje 

się logicznym następstwem 

tego rozbicia: ludzie zanurzeni we 

własnym wnętrzu, uosabiający 

czystą rozpacz, wreszcie zmitologizowani 

na wzór kubistyczny. Jedyny 

ratunek to kontakt z naturą 

za oknem. Finalnym obrazem tej 

serii jest szklany ekran, który zdaje 

się zamykać ludzi we wnętrzu. 

Mogą już tylko popatrzeć na świat 

przez szybę. Relacje uległy radykalnemu 

odwróceniu. A teraz, gdy 

liczba codziennych ekranów uległa 

zwielokrotnieniu…? 

Na obrazach z ekranami pojawiają 

się cytaty z codzienności – fragmenty 

gazet, reklama proszku… 

Wydzieranki odsyłające do kolaży, 

które Ewa Kuryluk wykonywała od 

zawsze. Zanim nauczyła się pisać, 

już rysowała, wycinała, wyklejała, 

darła i sklejała na nowo. Tak 

postrzega także przyszłość sztuki 

dojrzała artystka i historyczka: 

Artyści będą czerpać inspiracje 

w reprodukcjach z całej dostępnej 

nam sztuki świata, dawnej 

i nowej, aby ją mieszać ze sobą na 

każdym poziomie i produkować 

kolaże, o jakich nam się jeszcze nie 

śni. (Tegoroczne Biennale w Wenecji?) 

Wśród zaprezentowanych 

w Sopocie kolaży dostrzec można 

i ujęcia znane ze zdjęć, i graficzne

Harmonii nie da się uratować ani odtworzyć. 

Nie pojedna się z naturą ten, kto ją zna tylko z oddali, 

brutalnie zniekształconą za szybą pędzącego samochodu 

[…]. Czasem pejzaże jawią się we śnie, martwe 

i sztuczne jak twory cywilizacji. Do niej jeszcze nie zdołaliśmy 

się przyzwyczaić, od natury już odwykliśmy. 

Ewa Kuryluk 


85

Autorką wszystkich zdjęć jest Beata Anna Symołon 

linie. To centrum tej wystawy – niewielkie 

prace zawieszone na uboczu, 

ale powiązane wyczuwalnymi nićmi 

z różnymi obiektami. 

Autorka Wieku 21. wcześnie zaczęła 

fotografować. W 1959 r., gdy otrzymała 

od ojca pierwszy aparat, przy użyciu 

samowyzwalacza zaczęła tworzyć autofotografie. 

Tworzy je do dzisiaj. Czasami 

tylko jest to portret podwójny – 

jej i męża Helmuta – jak na zdjęciach ze 

skrajnych czasów lub stylizowanych na 

sepiowe, ukazujących przepływ. Serie 

Autofotografii i Biały Kangór (1959– 

2009) to nic innego jak zapowiedź 

współczesnego selfie – zapowiedź artystyczna, 

jednostkowa, intymna. Zdjęcia 

Ewy Kuryluk całymi latami czekały 

na publiczną prezentację, by nie odsłonić 

zbyt wiele z prywatności, a teraz 

by nie trafiły do przestrzeni publicznej 

w nowej, nieprzewidywalnej wersji. 

Autofotografie stanowiły punkt wyjścia 

dla artystki przy tworzeniu powietrznych 

rzeźb. Lubię rysować krwawoczerwonym 

tuszem / na bawełnianej 

surówce barwy wosku / tworzyć drugą 

skórę / duplikat brzucha / duplikat twarzy 

/ często własnej – pisze w jednym 

z wierszy Kuryluk. 

86 


Gdy około 1977, 1978 r. malarka najpierw 

zaczęła tracić zainteresowanie 

kolorem, a potem malarstwem 

na płycie, zaczęła tworzyć pierwsze 

prace na luźnej tkaninie – bawełnianej 

surówce – na podszewce ubrań 

nowe ubrania skóry. Pierwsze rysunki 

czerwonym flamastrem na surówce 

w sopockiej galerii pojawiają się 

wśród obrazów jako fragment cyklu 

Przesłuchanie, zaprezentowanego 

po raz pierwszy w San Francisco 

w 1982 r. Piętro wyżej pokazany został 

cykl zatytułowany Teatr Miłości. 

Przesłuchanie to instalacje rozpięte 

na trzech krzesłach. Delikatne, iluzoryczne 

rysunki ukazują autorkę 

i jej męża na portretach, w detalach, 

kilkakrotnie powtórzonych pomniejszonych 

twarzach. W intymnych 

ujęciach. Jeszcze bardziej intymny 

charakter ma Teatr Miłości. Płótna 

wykonane zostały i zaprezentowane 

w 1986 r. w wysokiej bostońskiej galerii. 

Sopocka seria także zawisła pod 

sufitem – miękko i delikatnie. Niektóre 

z prac rozpięte są na specjalnych 

konstrukcjach, inne – niczym całun – 

spływają na podesty. Bohaterowie 

tego teatru patrzą na siebie po wielokroć. 

Widzowie nie zakłócają swoją 

obecnością intymności ich przeżycia. 

Dla Ewy Kuryluk najważniejsze 

w miłości jest patrzenie i dotykanie. 

Dlatego nie tylko twarze i ciała pojawiają 

się na materiałach, lecz także 

czerwone dłonie, zatrzęsienie dłoni, 

odbicia dłoni tworzące niepowtarzalną 

fakturę. Jej czerwone morze. 

Ewa Kuryluk namalowała wiele serii 

prac na luźnych tkaninach, zarówno 

na bawełnianej surówce, jak i jedwabiu 

(Podróż) lub połączeniu obu (Trio 

dla ukrytych). Rysunek na bawełnie 

jest delikatny, ale wyraźny. Na 

jedwabiu zdecydowanie mniej czytelny, 

efemeryczny. Początkowo był 

wykonywany tylko czerwonym flamastrem. 

Później doszedł kolor niebieski. 

Rysunki na tkaninie podlegają 

pracy czasu – płowieją, kolor materii 

przechodzi od bieli do żółci. Po odcieniu 

można poznać, jak często prace 

prezentowane były publiczności. 

Rzeźby powietrzne wędrują razem 

z artystką po świecie złożone w walizce. 

Rozłożone ukazują w zagnieceniach 

czas odpoczynku. Opowiadają, 

że po okresie intensywnych przeżyć 

potrzebne jest wyciszenie, aby za 

sobą zatęsknić. [BAS] 

BEATA ANNA SYMOŁON


87

OLIPIONA 

Satyra zabija, nie obraża – Stanisław Jerzy Lec 

Tak mnie jakoś rozebrało, proszę pana. 

Pan wybaczy, mam ochotę dziś pochlipać. 

Proszę usiąść, lepiej z panem niż tak sama, 

bo to życie, proszę pana, to jest lipa. 

Jakoś smutki mnie opadły już od rana, 

miłość zmarła, więc miłości to jest stypa. 

Wszystko mieści w statystycznych się diagramach, 

bo ta miłość ,proszę pana, to też lipa. 

Uwierzyłam, bo tak chciałam być kochana, 

taka ze mnie, proszę pana, głupia cipa. 

Chciałam wreszcie wspaniałego mieć Batmana 

takich nie ma, proszę pana – wszystko lipa. 

Patrzył w oczy, mówił kocham, oczarował. 

Ty mu wierzysz, już na życiu masz polipa. 

I tak jakoś w mą codzienność się wpasował, 

że nie zgadłam, nie pojęłam, że to lipa. 

Nim przejrzałam, już wyczyścił moje konto, 

bo to zwykły, proszę pana, był tulipan. 

Okazałam się być szóstą, może piątą. 

Sam pan widzi, uwierzyłam, a tu lipa. 

Już mi lepiej, jakoś teraz tak mi słodko, 

pan na oko nie wygląda mi na Vip-a. 

Nie, nie pójdę, nie chcę znowu być idiotką. 

Już się nie dam panom nabrać – wszystko lipa. 

Zofia Pągowska 

Rysunki: Jarosław Janowski 

88 


LIMERYKI 

*** 

Jest pobożna Henryka w Tolkmicku, 

która klęka czasami na cycku, 

gdy zapomni stanika. 

Pokutuje Henryka, 

umartwiając się po katolicku. 

*** 

Marianowi z Krakowa w Windsorze 

spodobało najbardziej się to, że 

będąc po alkoholu, 

niekoniecznie na polu 

musiał trzeźwieć. Mógł również na dworze. 

*** 

Bez wątpienia pan Jan ze wsi Biała 

miał to coś, gdy go Agnes poznała. 

Jakiś urok czy magnes, 

co przyciągał tę Agnes. 

Miał to coś... Ale już to wydała. 

*** 

Misjonarza na murach Zbaraża 

propozycja najeźdźcy przeraża. 

Po rozejmie najeźdźca 

chce spróbować „na jeźdźca”, 

gdyż nie kręci go „na misjonarza”. 

adam gwara 

PONIŻEJ ZERA 

, , 

Gdy szron pobieli panom skronie, 

to, choć na przekór to logice, 

pod maską ogień żądzy płonie, 

wciąż młodsze kuszą ich spódnice. 

Tu jakiś flircik, kolacyjka, 

spotkanie, kiedy żonka w trasie, 

wszak każda piękna jest bestyjka, 

to jeszcze może radę da się. 

Przy niej jest stale na bezdechu, 

wciągnięty brzuszek, pierś do przodu, 

bo jak tu przywieść ją do grzechu ? 

Apetyt większy jest od głodu. 

Rozkłada wszelkie swe atuty, 

dla niej kolejne robi błędy, 

wszak lis na cztery łapy kuty 

jak się postara, będą względy. 

Dziewczynie urok ten smakuje, 

a szron na głowie nie przeszkadza, 

wszak przy nim nic jej nie brakuje, 

a gdy chce więcej, to go zdradza. 

I tak to bywa, samo życie 

poniżej zera w ich pościeli. 

Więc lepiej myślcie, co robicie, 

gdy wasze włosy szron pobieli 

Zofia Pągowska 

Pewien mąż świątobliwy z Batumi 

rzekł, wskazując na dłonie: – O, tu mi 

prędzej wzejdą kaktusy, 

niż skorzystam z pokusy! 

Dziś, gdy miewa pokusę – to tłumi. 

*** 

Pewna pani, co mieszka w Toruniu, 

zawsze na czczo ma kuku na muniu. 

Po zjedzeniu piernika 

kuku pani tej znika, 

za to muniu ma, że o mamuniu! 

*** 

Pewien książę (tak, tak!) w Elsynorze 

od myślenia się czuł coraz gorzej. 

Mógł wszak „być, albo nie być”. 

Lecz jak nie być? Się przebić? 

Ale czym? Szpadą? Mieczem? Czy nożem? 


89

Na kogo 

wypadnie, 

na tego bęc 

Już wszystko wiem! Ależ to jest pokusa. Ten fejm. O mały włos 

nie wpadłam w tę pułapkę. Bo to zasadzka, tak myślę, zwykły 

fortel, żeby cię (za)chwycić, za gardło złapać i potem już leci. 

Jakoś. Ale bez jakości. 

Bańka zasięgu moich ostatnich, morskich przygód nieźle mi wjechała 

na tęże. Pięknie było czytać, że kogoś bawię, drugiego wzruszam, 

a jeszcze inni mają mnie do kawy zamiast newsów. A przecież nic 

wielkiego się nie stało, niczego nie wynalazłam, ale też, dzięki Bogu, 

nie zgubiłam. Ot, kilka słów dosyć zgrabnie napisanych i okraszonych 

zdjęciami z wakacji. Jakich milion. Gdzie mi tam do… 

No właśnie. Do kogo? Zerknęłam na insta. Potem przeczesałam 

Facebooka. Za przeproszeniem, przeleciałam cały net i… zonk. 

W polityce jak zawsze bida z nędzą. I żeby była jasność w temacie: 

nasza BIDA i tylko nasza NĘDZA. 

Ze świata też wieści nie najlepsze. „Bawi się góra z górą” w wojnę 

i się zejść nie mogą. A my, niektórzy, w strachu. Show-biznes po staremu. 

Możesz recytować Puszkina w oryginale, ale na końcu jak się 

w klatce z kolegą nie zlejesz, to znaczysz niewiele, żeby nie powiedzieć 

NIC. Rolki, relacje, chuje muje, dzikie węże. Babki klony, dobre 

na zaparcia, faceci z widłami udający Posejdona. I w tym wszystkim 

ja, która ma wywalone (na) wszystko. 

Czyli to o to chodzi? O prawdę! Coś fantastycznego. Też mam dość 

cukru pudru i sztucznych barwników. Jesteśmy tu, w tym życiu, na 

wakacjach. Nie zawsze są one skąpane w słońcu. Moje także. 

Ale kusiło bardzo. Wstajesz i myślisz, że nie możesz zawieść. Że 

ktoś czeka na kolejną porcję tego tortu, z którego wyskoczysz cała 

na biało i zrobisz zaraz potem mostek ze stania. Byleby zachwycić 

znów, popłynąć, nomen omen, na fali, wciągnąć nosem te 3 mln 

morskich wilków, by na końcu wyłonić się z dupy Uranosa i poczuć 

się, choć przez chwilę, Afrodytą. Nęciło bardzo. Lajki uwodziły 

do tego stopnia, że przestałam zwracać uwagę na zaloty R. 

Ocknęłam się przy albumie ze zdjęciami z dawnych lat. 

Zawsze eksperymentowałam z modą. Ale na każdej fotografii 

jestem przebrana za siebie. Mogę być kim chcę, bylebym 

tylko z własnych butów nie wyskoczyła. Bo wtedy już krok 

od upadku. A ja chcę zajść bardzo daleko. Czego i Państwu 

serdecznie życzę, z miłością. [MJ] 

MONIKA JANOWSKA 

90 


Ilustracja: Renata Cygan 


91

POEZJA 

Polecane 

Agnieszka Mędrzak-Sikora (1977) 

Filolożka polska, nauczycielka, bibliotekarka, 

poetka, autorka dwóch 

książek, laureatka kilkudziesięciu 

konkursów poetyckich, znana w środowisku 

literackim jako Agnieszka 

Marek. Zadebiutowała tomem Wypuść 

mnie, wypuść, (Miejski Dom 

Kultury, Radomsko 2013) – główna 

nagroda w Ogólnopolskim Konkursie 

Poetyckim im. Janusza Różewicza. 

Kolejna książka to (Po)równania 

z wieloma niewiadomymi, (Wydział 

Kultury i Sztuki Urzędu Miejskiego, 

Bielsko Biała 2016). 

Ceni sobie czas z bliskimi; w wolnych 

chwilach czyta, fotografuje, chodzi 

po górach. 

WYDEPTYWANIE 

chodziłam tam. w czasach bez masek, 

maseczek, nawet bez ochraniaczy na buty. 

nic nie miało prawa zaszeleścić, kiedy wspinałam się 

na drugie piętro. litery tworzące wyraz onkologia 

dusiły w przełyku. a ja chodziłam tam – ubrana 

w dzielność, empatię i wyćwiczony uśmiech 

(przy wyjściu lądował w koszu z napisem odpady skażone). 

matka, wciąż mocna i śliczna, chowała niebywale gęste włosy 

pod zawadiacką bejsbolówką. wyglądała bosko, co nie przeszkadzało 

w pokazywaniu umierającej sąsiadki i szeptaniu: patrz, jak w Oświęcimiu. 

umierałam razem z sąsiadką. 

ze strachu. o matkę. 

92 


W DOMU 

zapach śmierci od progu. czytaj - pachniał truskawkowy kisiel, 

bo tylko w nim była w stanie przełykać chore ilości leków. 

czerwony balsam z Garniera jeszcze robił 

cuda z wysuszoną skórą na nogach. 

o paznokcie dbałyśmy razem, jak dawniej, choć nikt 

nie wierzył, że matka jeszcze opuści dom. 

raczej wszyscy byliśmy gotowi na opuszczenie powiek. 

śmiała się – jakby z przyzwyczajenia. 

upierała przy wędrówkach do łazienki, 

choć było to jak zdobywanie Everestu. 

eleganckie kobiety nie godzą się na pampersy. 

łatwiej oswoić coraz szybciej nadciągający koniec 

niż uwłaczające wydzieliny. 

wspinaczka trwała do ostatnich chwil. 

POZIOM NAŁADOWANIA 

matka odeszła, mając wykorzystane zaledwie 67 procent. 

zostało całkiem sporo, ale żadna siła wyższa nie dała jej szansy. 

onkologiczne lekcje zrobiły ze mnie pilną uczennicę. 

zadania domowe odrabiam tak, że szóstki pojawiają się same. 

po tym wszystkim 

nie ma mowy o zawahaniach. dlatego drugi ślub biorę w sukience, 

o jakiej zawsze marzyłam, ale mam srebrzyste, niefarbowane włosy. 

dom z dala od miasta. grzebanie w ziemi. 

nieużytki zamieniam w kwietne łąki. 

dlatego wyciskam każdy dzień - 

po zmrok. 

POEZJA 

PO DRUGIEJ STRONIE 

oczy wcale nie zgasły, ale oddech 

zatrzymał się tuż po dziewiętnastej. 

za oknem darły się kosy – 

zupełnie nieświadome powagi sytuacji. 

może wyczuły, że kochała ptaki. 

kiedy zostaje ciało, jeszcze nie czujesz, że „tylko” – 

to znaczy nie czujesz braku duszy. 

przynosisz miskę z ciepłą wodą i mydłem, 

miękką gąbkę i pośmiertne ubrania. 

wszystkich wypraszasz z pokoju. 

to jest koniec bycia dzieckiem, 

bo zamieniacie się rolami. 

myjesz i nawet łzy nie mają wtedy sensu. 

czułość wypełnia każdy 

wstrzymywany dla towarzystwa oddech. 

TRZECIA PORA ROKU 

zanim zakwitną hibiskusy, będziemy kulić ramiona, 

chować się przed wzrokiem ludzi. nikt nam nie wierzył, 

że tak można – przed pięćdziesiątą jesienią czuć się jak powój – 

delikatnie wyrosnąć, zapleść ramiona i rozkwitać. 

RECEPTA (II) 

Kto nie zbłądził w lesie, 

ten nie poznał lasu 

Antoni Lange 

przez całą młodość narzekali, że nauka poszła w las. 

dziś idę za nią, bo to jedyne miejsce, w którym mogę być sobą, 

przy sobie i wewnątrz. od jakiegoś czasu idziemy w las razem. 

w koszyku coraz więcej doświadczeń i – na szczęście – 

coraz więcej drzew. dlatego gdy przystajemy pod bukiem, 

a nad głowami parasol soczystozielonej wiosny – wiem jedno: 

warto było zabłądzić. 

ogród uczy nas codziennie – 

dbania o kruchość życia, tego, co zakiełkowało, 

przebiło wątpliwości, wypuszczając pierwsze pędy. 

z każdym dniem już tylko coraz mocniej, 

bardziej zielono, 

wrastamy w teraz i później. 


93

W LESZNIE NA ZATORZU 

* 

babcia 

dzieliła siebie po równo 

pomiędzy dziesiątkę dzieci 

cerowała dziurawe sny 

zszywała podarte dusze 

rozmnażała obiady jak dobra wróżka 

w kieszonce fartucha trzymała 

magiczne słowa 

* 

dziadek 

potrafił wszystko 

– nie tylko drewno było mu posłuszne 

harmonijką rozbawiał 

skrzypcami i akordeonem 

zahaczał o chmury 

wiedział jak rany zabliźnić 

jedyną w okolicy 

lustrzanką 

chwile zatrzymywał 

* 

dom 

stał na rogu biedy i miłości 

czerwona cegła trzymała ciepło 

po fasadzie wspinało się wino 

zielona furtka śpiewnie witała 

wiosną szalały konwalie i bzy 

nad drzwiami wisiał krzyż 

było niewiele ale było wszystko 

w przykuchennej skrytce 

babcia chowała 

zasuszone wspomnienia 

* 

w końcu 

dzieci poszły traktem miłości 

zabierając ze sobą 

po kilka pędów pnącego wina 

w niedzielę dziadka zabrali anieli 

potem babcia czekała wyczekiwała gości 

wielkie okna 

wypatrywały ich 

dom lubił gwar 

przyciągał 

dopóki tam była 

Sławomira Sobkowska-Marczyńska 

94 


LEW 


WODNIK 


95

Książka Kinoptycznie to tom z poezją filmową. 

„Kino jest poezją, poezja życia 

bywa jak kino”, jak pisze autorka Małgorzata 

Kulisiewicz. Do tej pory zostały wydane 

w Polsce tylko dwie antologie z motywami 

filmowymi. Nie było jeszcze poety, który by 

temu tematowi poświęcił całą swoją książkę. 

Rzeczywistość odbitą w krzywych, rozbitych lub 

zwykłych zwierciadłach tej poezji pokazano poprzez 

drobiazgi, szczegóły z dużą dozą ironii, ale 

też z zachwytem, lękiem lub poprzez literacką 

medytację. Jest to portret mozaikowy, wielkomiejski, 

krakowski, nowohucki, nadbałtycki 

i europejski. Widać schyłkowość, koniec pewnego 

świata, turystyczne migawki ze współczesnej 

Europy. Podmiot to zwykły everyman, a także 

znawca lub wielbiciel kina lub też, w niektórych 

wierszach, turysta chwytający chwilę i świat, 

zanim przeminie. Rzeczywistość ukazana jest 

poprzez wątki związane z kinem, a nawiązania 

do filmów osadzone są w naszej współczesnej 

rzeczywistości. Poezja Małgorzaty Kulisiewicz 

odnosi się do motywów związanych z cinéma- 

-vérité, buntownikami filmowymi, agentem Jamesem 

Bondem, Marleną Dietrich, Ordonką, 

Ritą Hayworth, Deszczową piosenką i wieloma 

innymi słynnymi postaciami, filmami lub zjawiskami 

filmowymi. Autorka jako filmoznawczyni 

ma szerokie spektrum wiedzy kinowej, która ją 

inspiruje. Jednocześnie filtruje to przez wrażliwość 

współczesnego polskiego everymana, który 

wokół siebie wiele dostrzega i widzi i próbuje 

zrozumieć naszą rzeczywistość. Tęskni również 

za czymś większym, za metafizyką i transcendencją, 

czymś, co ratuje od szarości, a może 

i grozy życia, za Bogiem panteistycznym, Bogiem 

w człowieku i blisko człowieka. Nawet tło 

morskie występujące w wielu wierszach i morze 

przedstawione są transcendentnie. Ważną rolę 

gra też w tej poezji natura, podkreślona zostaje 

jej ważność dla człowieka oraz przypuszczalny 

koniec, wyniszczenie. 

Małgorzata Kulisiewicz w pięciu swoich poprzednich 

książkach nawiązuje do toposów kultury 

śródziemnomorskiej, do motywów polskiej 

i światowej literatury, do malarstwa, muzyki, 

teatru. Poezja filmowa staje się tego naturalną 

konsekwencją. Kino jest tu głównym medium, 

miłością, inspiracją i tłem dla najnowszego 

tomu poetki. 

RĘKAWICZKA RITY HAYWORTH 

Długa jak ogon komety 

centymetr po centymetrze 

odsłania skrawek prawdy 

zachwyciła wszystkich 

ale nikt nie pokochał 

znajdzie ją stara psina 

w okrawkach czasu 

dobre choć tyle 

Rita tańczy 

zawsze gdy włączasz projektor 

nawet alzheimer 

jej nie przeszkodzi 

pojawia się 

w źrenicy pamięci 

Marilyn, Rita, Audrey 

boginie pocieszycielki 

w trudnym świecie 

nieprawdziwych neonów 

bezlitosnych pląsów sumienia 

kapitału 

96 


MAŁGORZATA KULISIEWICZ 

WIECZNE KINO 

KINOPTYCZNIE 

Czas pieczętuje nas 

siedem razy 

jak nigdy nieotwarty 

pergamin. 

Prawda wypłynie 

już po tamtej stronie. 

Czas cieni, 

cienie czasu 

odejdą w niepamięć. 

Niebieskie łąki 

przywrócą mowę 

cierpienia i radości. 

Jasny promień 

wyświetli tylko 

dobre chwile, 

które zostaną z nami 

na zawsze. 

Moje oczy filmują niebo, 

patrzę na kroplę 

na źdźble trawy, 

przeglądam się 

w źródle czasu. 

Źrenice jak kamera 

ogarniają falujący los, 

wodę, piasek, mgłę, i górę, 

ziemię 

jak nieustannie 

odnawiającą się mandalę. 

Ikona ekranu 

ratuje świat 

na krawędzi. 

Kino-życie, 

zielony promień nadziei. 

Przecież i tak jesteśmy 

czyjąś opowieścią. 

MAŁGORZATA KULISIEWICZ – absolwentka 

filmoznawstwa i polonistyki na Uniwersytecie 

Jagiellońskim, autorka esejów 

i recenzji filmowych i literackich, publikacji 

historycznych, realizatorka reportaży 

telewizyjnych w TVP Kraków. Publikowała 

m.in. w miesięczniku „W Sieci Historii”, 

„Tygodniku Katolickim Niedziela”, „W Sieci 

Kultura”, w „Film&TV Kamera”, na portalu 

Film.org.pl i na portalu jungowskim 

„Unus Mundus”. Autorka książek poetyckich: 

Inni Bogowie, Kot Wittgensteina 

i inne wiersze, Ciasteczka z ironią, Sprzedawcy 

jaśminu, Kinoptycznie oraz zbioru 

opowiadań dalEKOwzroczność. 

Jej opowiadania i wiersze były publikowane 

w „LiryDramie”, „Wyspie”, „Dzienniku 

Polskim”, „Nowych Myślach”, 

„BregArcie”, „Babińcu Literackim”, „Lamelli”, 

„Szufladzie”, „Poezji Dzisiaj”, „Metaforze 

Współczesności”, „Akancie”, „Hybrydzie”, 

„Literacie”, „Wytrychu”, „Post Scriptum”, 

"Helikopterze OPT", na portalu Pisarze.pl, 

„Gazecie Kulturalnej”, „Bezkresie”, 

w „Stronie Czynnej”, „Magazynie Horyzont”, 

„Whisper of Sofly – Yearly Anthology 

of Poetry”, „Contemporary Writers 

of Poland. On Life’s Path”, na portalu 

Spillwords.com oraz w licznych 

antologiach i almanachach. Kilkukrotnie 

zauważona i wyróżniona w konkursach literackich 

i filmowych. Mieszka w Krakowie. 


97

Z czekania w czekanie 

Poślizgi są ostatnio modne i to nie tylko 

na ślizgawkach, ale też chociażby 

w budownictwie – od budynków 

poczynając, przez autostrady i lotniska, na 

dostawach broni kończąc. Ja jednak nie 

o takich strategicznych inwestycjach, a o… 

felietonach, które dzięki łaskawości „Post 

Scriptum” ukazują się na tych pięknych łamach! 

Tematy w nich poruszane będą z poślizgiem 

właśnie! Dlaczego? Po pierwsze: 

cykl produkcyjny. Po drugie: lepiej spojrzeć 

z pewnego dystansu na to, o czym się pisze. 

A po trzecie: to i tak nie ma większego 

znaczenia, bo wybierane są najczęściej tematy 

uniwersalne, niezależne od pór roku 

czy stanów emocjonalnych ewentualnych 

1czytelników i realnego (jeszcze) autora. 

Rozpoczynam wakacyjnie, więc beztrosko 

i słonecznie, choćby nawet padał deszcz. 

Gnany owczym pędem udałem się nad 

morze, bo ci znad morza przyjechali do 

nas. Taki to zwyczaj, może głupkowaty, 

by jechać tam, gdzie najdalej. Oni ruszyli, 

by zobaczyć nasze Beskidy, coraz bardziej 

ogołocone z drzew, a my – by przekonać 

się naocznie, że najdroższe ryby są nad 

morzem, choć powinny być tam najtańsze, 

bo mają najbliżej na stoły licznych 

restauracji. Restauracje wprawdzie mnogie, 

ale we wszystkich serwują identyczne 

sałatki. Widać ktoś w okolicy ma monopol 

na ich dostarczanie wszędzie, gdzie 

trzeba. Dania różnią się tylko miejscem, 

w którym są zjadane; nazwy przybytków 

kulinarnych są rozmaite – od pospolitych 

po niemal poetyckie. Ale przecież na 

wczasy jedzie się nie po to, by się nażreć, 

bo można to skutecznie robić przez cały 

rok w domu (efekty widać na plaży), lecz 

98 


po to, by wypoczywać. Niestety, wypoczywać 

też się zbytnio nie da, bo do wypoczynku 

potrzebna jest cisza mącona tylko 

odgłosami natury – szumem drzew, fal, 

śpiewem ptaków... A choćbyś nawet ciszy 

szukał ze świecą, nie znajdziesz jej nad 

morzem, bo świecę zdmuchnie docierający 

zewsząd gwar. Wprawdzie cisza nocna 

obowiązuje od 22.00 do 6.00, ale kto by 

tam przestrzegał ciszy nocnej, gdy hałas 

dzienny przenosi się na całą dobę. 

Każdy pensjonat proponujący wczasowiczom 

lokum na przetrwanie wakacyjnego 

obłędu obowiązkowo ma przytwierdzoną 

do fasady wielką informację, że to właśnie 

w nim są pokoje gościnne. Bywałem 

już w nadbałtyckich kurortach i maluśkich 

miejscowościach dziesiątki razy, ale ani 

razu nie spotkałem informacji o pokojach 

niegościnnych. Dziwne to i nielogiczne. 

Za to spotykałem zawsze to samo: wiodące 

do morza ulice otoczone szczelnie 

stoiskami z różnorakimi, mówiąc krótko 

a treściwie, duperelami drenującymi kieszenie 

tych, którym zachciało się wywczasów 

(jakby powiedzieli przed wojną nasi 

przodkowie). Czego tam nie znajdziemy: 

od słomkowych kapeluszy po fikuśne staniki, 

od taniej książki po drogie piwo, od 

koszmarnych maskotek po równie beznadziejne 

kubki, widokówki, magnesy na lodówki 

oraz wszelkie inne, chińsko-polskie 

i kaszubsko-podhalańskie badziewie. 

W wakacyjnym chaosie jedynie morze 

się obroniło! Swoim dostojeństwem, odwieczną 

tajemnicą przelewających się 

wód, zachodami słońca pięknymi za każdym 

razem inaczej, majestatem przestrzeni 

mieniącej i zmieniającej się nieustannie

oraz… świadomością ogromnej, niewykorzystanej 

(jeszcze) energii przypływów 

i odpływów, którą mogłaby 

się obdarować i uszczęśliwić ludzkość, 

gdyby najtęższe głowy odkryły, jak to 

zrobić, zamiast wymyślać kolejne, coraz 

perfidniejsze sposoby niszczenia 

tego, co z Miłości poczęte, w trudzie 

wzniesione… 

Jest też, tak samo jak był przed rokiem, 

rybacki port z kilkoma leciwymi 

kutrami, które jeszcze bardziej się 

postarzały – metalowe pordzewiały 

do reszty, a rozlatujące się drewniane 

w opłakanym stanie, opłakuje słonymi 

łzami Bałtyk. Zastanawiam się, ile 

trzeba mieć odwagi, by czymś takim 

wypływać w morze i łowić ryby. Rybacy 

jednak wypływali i łowili! Widziałem 

na własne oczy. 

Przy brzegu wpływającej do morza 

rzeczki, w okolicy mostu, rozlega się 

wielki hałas na kacze głosy. Głoszą 

one licznym spacerowiczom, że oto 

w słonej wodzie sympatyczne kaczki 

pływające, a nawet nurkujące, są 

głodne, bardzo głodne! W kaczych 

rodzinach, w przeciwieństwie do 

ludzkich (jeszcze przed rozwodami), 

rzucają się w oczy głównie samce 

z pięknie upierzonymi, opalizującymi 

to zielenią, to fioletem, głowami 

i szyjami. Samice nie zwracają na siebie 

uwagi jako te wypindrzone panie, 

są szare i jakieś takie nijakie. Oczywiście 

wszystko to, co fruwa (w tym 

kaczki i mewy), nie może być karmione 

starym pieczywem czy resztkami 

śniadań, bo naraża się w ten sposób 

naszych ptasich przyjaciół na kłopoty 

gastryczne, a nawet śmierć w męczarniach, 

o czym informują – często 

bezskutecznie – stosowne tablice. By 

jednak nie pozbawiać wczasowiczów, 

głównie tych z dziećmi, przyjemności 

z dokarmiania wodnych głodomorów, 

spece od robienia pieniędzy 

(w pierwszej kolejności) i przyjaznej 

dla kwaczących pomarańczowopłetwych 

diety, wymyślili coś nowego! 

Mówiąc szczerze, jedyną rzecz, która 

mnie zaskoczyła, zadziwiła i rozśmieszyła. 

Oto przy brzegu, w przestrzeni 

publicznej, stał słusznych rozmiarów 

prostopadłościan z wielkim, widocznym 

już z daleka napisem: KACZKO- 

MAT! Nie, nie pomyliłem się – KACZ- 

KOMAT, a nie PACZKOMAT. Wystarczyło 

tylko podejść, wrzucić do wnętrza 

maszynerii dwa złote, a ze stosownej 

dziurki wyskoczyło… jedno ziarno kukurydzy 

i dwa ziarenka pszenicy! To 

wszystko! Ani grama więcej! Kaczki, 

zauważywszy, co się święci, bo też 

mają swój rozum, podpłynęły bliżej 

i zaczęły wyfruwać na brzeg, wrzeszcząc 

w kaczym narzeczu (nad rzeką) 

niemiłosiernie. A tu tylko trzy ziarenka! 

By nakarmić jednego głodomora, 

trzeba by wrzucić do kaczkomatu chyba 

dwadzieścia złotych! A całe stado? 

Aż strach pomyśleć! 

Kiedyś mówiło się o kimś, kto dał się 

oszukać, że został nabity w butelkę. 

Dzisiaj proponuję miejscowym władzom, 

by informowały naiwnych wczasowiczów 

o dobrych serduszkach, że 

zostaną nabici w KACZKOMAT! 

Po powrocie do beskidzkiego miasta 

zasugeruję rajcom, by tam, gdzie 

można spotkać większe skupiska 

wczorajszych osobników z czerwonymi 

nosami, poustawiać MENELO- 

MATY. Litościwi przechodnie mogliby 

wrzucać do nich stosowną kwotę, 

po czym z pyszczka automatu wyska- 

kiwałaby… procentowa małpka dla 

osobników głodnych (jak kaczki znad 

morza ziarenek) odlotów w szczęśliwsze 

rejony. 

2Przez niefrasobliwą działalność człowieka 

niszczyciela zmienia się na 

naszych oczach klimat. Jeszcze tak 

niedawno musiało lać z tydzień, by 

wystąpiło zagrożenie powodziowe. 

Teraz wystarczą dwie godziny niebieskiego 

prysznica, a już rzeki występują 

z brzegów, miasta są pozalewane, 

samochody utopione, ulice przemieniają 

się w rwące potoki, a doliny 

w jeziora. Nie miejsce tu, by przypominać 

o przyczynach (wszystkim 

dobrze znanych) czy rozdzierać szaty 

– jednosezonowo modne, które... 

zaśmiecają i tak już zaśmieconą bezmyślnie 

planetę. Ale to nie wszystko, 

bo egzotyczne trąby powietrzne też 

się u nas zadomowiły. Właśnie tej 

nocy jedna z nich przeszła, a właściwie 

przetoczyła się po okolicy, niszcząc 

po drodze 140 domów. Ale większe 

wrażenie niż uszkodzone domy 

zrobił na mnie widok martwej bocianiej 

rodziny – powbijani w siatkowe 99 


Ilustracje: Pixabay

ogrodzenie ptasi rodzice i leżące obok 

trzy bocianiątka… 

A jeszcze nie tak dawno, z ludzkiej ciekawości, 

zainstalowano nad bocianim 

gniazdem kamerę całodobową. Cóż 

– jak wiemy, ciekawość jest pierwszym 

stopniem do piekła, a ostatnim 

do nieba. I kusi jak sam diabeł rogaty. 

Stąd taka mnogość kolorowych pisemek 

pełnych plotkarskich informacji. 

Im pikantniejszych, tym lepszych, 

często plugawych i zmyślonych, choć 

niby z pierwszej ręki. Okraszonych 

fotkami robionymi z ukrycia, demaskującymi 

ich bohaterów. 

Nie tylko szmatławe periodyki, lecz 

i programy telewizyjne wszystkich niemal 

stacji licytują się w serwowaniu tasiemców 

z głupawą papką. Jest ich tak 

wiele, bo są oglądane masowo i istnieje 

na nie wielkie zapotrzebowanie. To 

już dramat. Prawdziwy, niewyreżyserowany 

jak zachowanie leciwych pań 

i podstarzałych adonisów, którzy 

w „Sanatorium litości” są gotowi na 

wszystko: spowiedź nieświętą, łezki 

krokodyle… Może wystarczy tyle… 

Programy dla myślących są emitowane 

zwykle po północy, kiedy normalni ludzie 

śpią, więc oglądają je tylko nienormalni 

w towarzystwie sów, nietoperzy 

i ciem, które nie doleciały do ognia. 

Wiem, że jaja, z jajami w tle, są w tym 

czasie nie na miejscu. Ale by nie popaść 

w dekadentyzm, powracam do 

powszechnego i ogólnokrajowego 

podglądania i podsłuchiwania – od 

niewinnych plotek poczynając, na 

aferach szpiegowskich kończąc. Podglądanie 

bocianów jest rozgrzeszone, 

bo nie wynika z samej tylko ciekawości, 

ale i z troski o wyludniający się 

kraj i spadającą zatrważająco liczbę 

nowo narodzonych dzieci. Przyrost 

naturalny w ostatnim roku był najniższy 

od powojnia! Dlatego popieram 

„dyskretne” podglądanie bocianów 

bez ich pozwolenia, całodobowe gapienie 

się w intymność gniazd (a nawet 

pod ogony) i radość z uniesień 

ptasich kochanków oraz z każdego 

zniesionego jaja! Z tego względu 

proponuję, by nagrania z bocianich 

gniazd wręczać każdej młodej parze 

po ślubie. Niech rozmyśla o przyszłym 

spisie ludności, a nie o nowym 

samochodzie! Gdy wszystko, łącznie 

z 500 i 800 plus, zawiodło, trzeba 

przeprosić się z bocianami, które 

wprawdzie dzieci nie przyniosą, ale 

może uzmysłowią prokreacyjnym 

leniom, że trzeba się rozmnażać (nawet 

wielokrotnie), a nie tylko hedonistycznie, 

bezpotomnie się seksić 

czy zajmować innymi pierdołami, 

gdy tu ginie naród! Jeśli i to nie pomoże, 

pozostanie już tylko szukanie 

dzieci w kapuście i wypatrywanie 

nadlatujących bocianów, niosących 

tobołki z rozwrzeszczaną zawartością!!! 

Ewentualnie liczenie na cud! 

3 

Czekamy więc, oby nie daremnie, na 

przyrost naturalny! To dziwne… Jeśli 

się głębiej zastanowić, można dojść 

do wniosku, że całe nasze życie to 

nieustanne, wielkie oczekiwanie. 

Gdy jedno się kończy, już czeka na 

nas kolejne. Doczekaliśmy szczęśliwie 

wiosny. Zazieleniło się za oknem 

i… w głowach. Zakwitły kwiaty oraz 

drzewa. Pracowite pszczoły krzątają 

się brzęcząco przy mleczach, jabłoniach 

i śliwach, zbierając pyłek 

kwiatowy, który w cudowny sposób 

przemienią w miód. 

Z czekania w czekanie. Czekaliśmy 

na wiosnę, a tu już wiosna wygląda 

lata, lato nie może się doczekać jesieni, 

a jesień zimy. Samotni czekają 

na miłość, co to jest niezależna od 

pory roku, choć ponoć najczęściej 

zjawia się wiosną – nawet w jesieni 

życia! Stara panna, a raczej – jeśli 

trzymać się współczesnego określenia 

– singielka, czeka już nawet nie 

na księcia, który przyjedzie na białym 

koniu, ale na normalnego, kochającego 

prawdziwie faceta. Może on nawet 

dotrzeć do niej dwudziestoletnim, 

przerdzewiałym gruchotem albo zdezelowanym 

rowerem. Wdowa czeka 

na wdowca, a gdy ma szczęście, załapuje 

się do telewizyjnego „Sanatorium 

miłości”, bo – jak powszechnie 

wiadomo – sanatoria (nie tylko te na 

ekranie) są wylęgarniami romansów 

wśród podstarzałych, tęskniących za 

uczuciem istot. Wszak uczucia nie są 

zależne od wieku, a od wewnętrznego 

ognia, gorejącego w samotnych sercach. 

A że w starych piecach i sercach 

diabeł pali, to nie dziw, że sanatoria 

są przepisanymi na receptę przez lekarzy 

domami schadzek. 

Dziecko czeka na prezent urodzinowy. 

Uczeń na wakacje. Student na 

ukończenie nauki i dobrze płatną 

pracę. Sterany życiem człowiek na 

rentę czy emeryturę. Potem na podwyżkę 

świadczeń, a w międzyczasie 

na wnuki, które stają się oczkiem 

w głowie rozjaśniającym starość, bo 

ta – jak twierdzą pesymiści – nie jest 

radością, co z kolei negują optymiści, 

mówiąc, że to niekończąca się, złota 

jesień. Jak zwał, tak zwał... 

Mówiąc krótko: każdy na coś albo na 

kogoś czeka. Karierowicz na awanse. 

Sknera na pomnożenie pieniędzy. 

Sprzedawca na klientów. Klient na 

rabat. Kandydat – na to, żeby go wybrali. 

Wybrany – na to, by go docenili. 

Polityk z najwyższej półki – na to, 

by konkurentowi powinęła się noga. 

Chory na zdrowie. Więzień na wolność. 

Nieszczęśnik na szczęście. A mój 

znajomy menel – jak twierdzi – czeka 

na... wniebowstąpienie. 

Pan Bóg czeka na grzesznika, aż ten się 

nawróci. Grzesznik – na okazję do grzechów 

albo na poprawę… Bieda czeka 

na bogactwo, bogactwo na umiar... 

100 


Nawet stulatka zapytana, co robiła, że 

dożyła tak pięknego wieku, odpowiedziała 

rozbrajająco, zgodnie z prawdą: 

„Nic nie robiłam. Czekałam…”. 

Najsmutniejsze są te czekania, które 

czekają niedoczekania. Tu przypomina 

mi się mój śp. wujek Franek, który 

całe życie czekał na wygranie miliona 

w totolotka. W chwili ogłaszania wyników 

losowania w domu panowała 

wielka cisza, a wujek zapisywał liczby, 

które miały przynieść mu szczęście. 

Jednak do końca życia mu nie przyniosły. 

Mimo wiary w wygraną, uporu 

i konsekwencji. Wprawdzie wiarą się 

góry przenosi, ale nawet najgłębsza 

wiara nie przynosi góry pieniędzy pod 

postacią wielkiej wygranej. 

Chciałoby się, by nasze czekania były 

adwentami, czyli okresami radosnych 

oczekiwań na coś pięknego i dobrego, 

co się ziści. 

Tylko na śmierć nikt nie czeka. Zjawi 

się sama, nieproszona, ale nieunikniona. 

Choć po śmierci też się czeka. 

Na zmartwychwstanie! Jeśli jest się 

wierzącym. A jeśli nie, to kłopot wynikający 

z naszej tułaczki po tym zwariowanym 

świecie z głowy. I święty 

spokój. Wreszcie.... 

4 

Ale jeszcze żyję, bo się zbudziłem. 

Zastanawiam się, jaki dzień przede 

mną? Czy łaskawy jak łaska pańska, 

co pstrym samochodem jeździ? Czy 

sąsiadka się dogada z drugą żoną 

syna, która jest ponoć toksyczna 

jako te toksyny składowane masowo 

w naszym (niegdyś czystszym) kraju? 

Czy usłyszę rozpaczliwe wycie syren, 

ale nie tych atrakcyjnych, wabiących 

onegdaj Odysa, a prozaicznych, 

strażackich, bo znów zapłonie jakieś 

nielegalne, monstrualnej wielkości 

wysypisko śmieci przywiezionych od 

przyjaciół? 

Czy oszuści internetowi lub telefoniczni 

będą próbowali zrobić mnie 

w balona? Dziś chyba nie, bo – jak poinformowano 

nas łaskawie – w balona 

zrobił nas ruski balon, który sobie 

szybował nad naszym terytorium jak 

gdyby nigdy nic, ale był przez naszych 

precyzyjnie obserwowany. Do tego 

zostali bowiem powołani, a nawet 

więcej – do zestrzelenia tego obiektu. 

Ale zestrzelenia nie było, by nie czynić 

zbytniego hałasu, poza tym można 

byłoby niechcący spudłować! 

Na mistrzostwach Europy pudłowali 

za to jak najęci nasi wspaniali i sowicie 

wygradzani piłkarze. I tylko przez 

tradycyjne trzy mecze przed powrotem 

do domu. Na otarcie łez, których 

nie dało się otrzeć, remis. Pozostały 

nam: przećwiczony płacz i ewentualne 

zgrzytanie ząbkami przeplatane 

optymistycznym i patriotycznym śpiewem: 

„Polacy, nic się nie stało!”. 

À propos pudła, a właściwie pudełka. 

Już z zupełnie innej beczki, a może 

tylko antałka. Coraz modniejsza staje 

się dieta pudełkowa. Polega to na tym 

(o czym zapewne większość dbających 

o siebie wie), że zamawia się posiłki 

stosownie do liczby kalorii, które chce 

się zaabsorbować, tak żeby masa ciała 

spadała do żądanej wartości. Jest 

jeden wymóg: spożywa się tylko to, 

co w owych pudełkach przysłano, 

a co wymyślili spece dla ludzi bez silnej 

woli, niemających wystarczającej 

determinacji, by porzucić zgubny nałóg… 

żarcia, który jest tak samo trudny 

do rzucenia jak papierosy czy alkohol. 

Za to coraz łatwiej i bezboleśnie rzuca 

się… kolejnych partnerów! Stosowne 

instruktaże można znaleźć w licznych 

serialach, których główną (a właściwie 

jedyną) treścią jest porzucanie jednych 

po to, by w ekspresowym tempie 

rzucić się w ramionach i na łoża drugich. 

Stąd zapewne lawinowa liczba 

rozwodów, dodatkowych kosztów, 

problemów z dziećmi itd. Lepiej już nie 

tworzyć formalnych związków tylko po 

to, by szybko je rozkładać na łopatki. 

Ale wszystko przyspieszyło, nawet miłość, 

która nie zdążyła być... 

Dlatego chociaż na ten zalotno-miłosny 

sezon proponuję hasło: SPIESZMY 

SIĘ KOCHAĆ POWOLI! Jeżeli czas pozwoli. 

[JW] 

JULIUSZ WĄTROBA 


101

KŁÓTNIA 

Patrzymy na siebie 

z wściekłością 

rzucamy słowami 

na oślep 

A potem 

nie wiemy 

którą ranę 

całować 

pierwszą 

MY I ONE 

Karmiliśmy je bajkami 

żeby umiały wybrać konika garbuska 

i zapłakać nad jaskółką ze złamanym skrzydłem 

A teraz już nie wierzą w świętego Mikołaja 

tylko w Mediamarkta 

i życzą nam 

Wesołego Smatfona 

i Alle...gro! 

HOODOO 

Wszyscy mamy licencję na zabijanie 

Ludzie są 

jak szmaciane lalki – można całkiem przypadkiem 

oderwać nogę lub głowę 

Niektórzy jak porcelanowe bibeloty 

pękają w zderzeniu ze światem 

łatwopalni niczym woskowe figurki 

Wystarczy wbić igłę prosto w serce 

albo w kręgosłup podpalić celnym słowem 

i płoną 

ŻYCIE TO NIE BAJKA 

102 


Dlaczego opowiadamy dzieciom te bajki 

gdzie zło zostaje pokonane 

i wszyscy żyją długo i szczęśliwie? 

Życie to nie bajka 

Kopciuszek został zgorzkniałą rozwódką 

względnie zapracowaną singielką z kotem 

A głupi Jaś nie miał zupełnie szczęścia w miłości 

i teraz śpi na Plantach bo żona wyrzuciła go z mieszkania 

Zło nie da za wygraną nie można go pokonać 

raz na zawsze 

Jeśli dobro chwilowo ma przewagę to tylko jeśli 

damy z siebie absolutnie wszystko i jeszcze pomoże nam siedmiu 

krasnoludków 

Wtedy Ciemna Strona Mocy 

cofnie swój cień od naszej duszy 

ale tylko 

o włos


Ilustracja: BEA STOSZEK 

PANNA 

KOZIOROŻEC 

POST SCRIPTUM 103

Wizje (bez)dzietności 

R O B E R T K N A P I K 

Prof. Monika Mynarska: Dostrzegam czasem 

w osobach badanych siebie. Zdarzyło mi się kilka 

bardzo ciekawych rozmów z badanymi, w których 

kobiety mówiły, że bezdzietność nie była dla 

nich nigdy tematem samym w sobie. Owszem, 

z tyłu głowy zakładały, że pewnie kiedyś będą 

matkami, ale gdy to się jednak nie wydarzyło, 

uznały, że po prostu życie potoczyło im się tak, 

a nie inaczej. Taka postawa i mnie jest najbliższa. 

Dlatego z uporem maniaka postuluję postrzeganie 

bezdzietności jako pewnego kontinuum: 

pomiędzy bezdzietnością z powodu biologicznej 

niepłodności, a tą, która całkowicie i z rozmysłem 

została wybrana, jest całe spektrum pośrednich 

sytuacji, całe spektrum barw. Zresztą muszę pani 

powiedzieć, że strasznie nie lubię tego określenia 

„bezdzietne z wyboru”, bo to sugeruje, że kobieta 

w pewnym momencie życia siada i decyduje: 

nie będę mieć dzieci, taki wybieram styl życia. 

A to dość rzadko tak działa. Po pierwsze, to raczej 

nie jest decyzja w jednym punkcie czasu, tylko 

cykl decyzji. Po drugie, ona się może wielokrotnie 

zmieniać. Po trzecie, bezdzietność bywa bardzo 

często zbiegiem różnych okoliczności. 

Fragment książki Bezdzietne z wyboru Justyny 

Dżbik-Kluge. 

Współczynnik dzietności w Polsce na rok 2021 wyniósł 

zaledwie 1,33 urodzeń, a prognozowany na 

rok 2024 to zaledwie 1,10 urodzeń. To najgorszy 

wynik w historii. Nie pomogły dodatki rządowe, jak chociażby 

zwaloryzowane 800 plus na każde dziecko. Poważnym 

problemem pozostaje wciąż nieuregulowane prawo aborcyjne, 

które zostało zaostrzone w 2020 roku wyrokiem Trybunału 

Konstytucyjnego. Przy obecnym rozkładzie sił politycznych 

raczej nie ma mowy, aby coś mogło się w tym zakresie zmienić. 

Kobiety obawiają się zajścia w ciążę, a co za tym idzie 

komplikacji okołoporodowych, które mogą przypłacić zdrowiem 

i życiem. Oprócz legalnego dostępu do aborcji przydałyby 

się również tanie mieszkania na wynajem. Ludzie zwyczajnie 

nie mają gdzie mieszkać. 

Na pytanie, jak zmienić obecny stan rzeczy, nie ma jednej 

odpowiedzi. Być może winny jest styl życia, nastawiony na 

konsumpcję, zabezpieczenie doczesności w sensie materialnym, 

wygoda. Coraz częściej zamiast posiadania dzieci ludzie 

w związkach decydują się na kota czy psa i darzą je miłością 

jak własne dziecko. Nie ma pewnie w tym nic złego, natomiast 

zapaść demograficzna już puka do drzwi. Emerytury 

przyszłych świadczeniobiorców będą się znacznie różnić 

od obecnie wypłacanych. Do głosu dojdzie, a w pewnych 

branżach już dochodzi, tzw. silver generation, doświadczeni 

pracownicy powyżej 50. roku życia, którzy chętnie dzielą się 

swoim doświadczeniem z młodszym pokoleniem. Aktywność 

zawodowa w dojrzałym wieku nie będzie już tylko możliwością, 

ale obowiązkiem. Zmiany w tym obszarze czekają na nas 

już tak naprawdę w najbliższych dekadach. 

Obecne czasy przynoszą większą świadomość o rodzicielstwie, 

planowaniu rodziny, ale również tendencje do odkładania 

pewnych planów na później. Zegar biologiczny tyka 

jednak nieubłaganie, w pewnym wieku komplikacje dotyczące 

rozwoju płodu są nieuniknione. Kłopotliwe bywa w ogóle 

zajście w ciążę. Pomimo różnych środków pompowanych 

z budżetu, a przeznaczonych w szczególności dla młodych 

rodziców, nie ma to żadnego wpływu na współczynnik dzietności. 

Poprawę mogłoby przynieść zapewnienie obecnym 

i przyszłym rodzicom poczucie bezpieczeństwa. Czym ono 

jednak jest i w gruncie rzeczy, czy gdy myślimy o dzietności, nie 

znikają nam z pola widzenia inne wartościowe aspekty, o które 

warto zadbać? Odpowiedź zapewne przyniesie przyszłość. 

Dwie wizje. Z jednej strony mamy pożądany obraz, rodzina 

wielodzietna, nierzadko również trudne rodzicielstwo, chociaż 

niespecjalnie lubię to określenie. A z drugiej kobiety bezdzietne, 

stawiające na własny rozwój. Zastanawiam się, na ile 

w społecznym postrzeganiu jedna wizja wartościowana jest 

tylko pozytywnie, a druga tylko negatywnie. Skądinąd wiadomo, 

że życie nie jest czarno-białe. Binarne szufladkowanie 

rodzi wiele krzywdzących uproszczeń. Poza tym jest łatwe. 

Tylko tyle. 

Chciałem, żeby owe smutne nierzadko refleksje dotyczące 

dzietności jakoś ubrać słowa, ukonstytuować, spojrzeć 

z szerszej perspektywy. Ile schematów, prostych obrazków na 

temat rodzin wielodzietnych, ale również osób bezdzietnych 

niejako dziedziczymy w spadku, co nam w tej sferze przekazują 

media. Nie ma tutaj jednego wzorca i zresztą być nie może. 

104 


Justyna 

Dżbik-Kluge, 

Bezdzietne 

z wyboru, 

Warszawa 

2023 

Magdalena Moskal, 

Emil i my. Monolog 

wielodzietnej matki, 

Kraków 2021 

Rodzicielstwo bywa trudne, czasem jednak bezdzietność także 

przysparza kłopotów. Złoty środek nie istnieje. Jeszcze bardziej 

umocniła mnie w tym przekonaniu lektura książki Magdaleny 

Moskal Emil i my. Monolog wielodzietnej matki. To po 

trosze esej, dziennik, rozprawa, zapiski. Autorka, redaktorka 

między innymi w Wydawnictwie Czarne oraz Wydawnictwie 

Znak (nomen omen, widać tu redaktorski sznyt) dzieli się 

z nami swoimi i nie tylko swoimi spostrzeżeniami na temat 

macierzyństwa. Jest matką trójki dzieci: Agatki, Kuby oraz 

Emila, który ma zespół Pfeiffera. Emil jako dziecko z niepełnosprawnością 

wymaga więcej troski. Spora część publikacji 

to właśnie historia Emila i jego choroby. Jest to też 

w sumie swego rodzaju manifest. Magdalena Moskal ubiega 

się o większą widoczność osób z niepełnosprawnością, prosi 

o to, abyśmy nie odwracali wzroku, nie traktowali ludzi z różnymi 

deficytami jedynie z ciekawością. Każdy z nas chce być 

widzialny, ważny, potrzebny (nie pożyteczny), zrozumiany. 

Autorka przedstawia niezwykle bolesne historie odwracania 

się innych dzieci od Emila. Niepełnosprawność, którą u niego 

zdiagnozowano, jest szczególnie dotkliwa. Dzieci z zespołem 

Pfeiffera nazywa się bowiem „zombie”, przyczyną jest zbyt 

wczesne zrośnięcie się szwów czaszkowych. 

Wołanie o podmiotowość to jedna z największych zalet książki 

Moskal, bowiem nie tylko na ulicy, lecz także w szpitalu 

dziecko jest traktowane nierzadko jako przedmiot jakiegoś 

eksperymentu, eksponat. Rodzice dzieci z niepełnosprawnością 

traktowani są protekcjonalnie, brak tu elementarnego 

taktu i zrozumienia. Walka o godność ma również miejsce na 

korytarzach sejmowych czy ulicznych demonstracjach. Moskal 

stara się umieścić swoje przesłanie gdzieś poza przepychankami 

politycznymi, nie widzi siebie ani po lewej, ani prawej 

stronie. Posiłkuje się przy okazji wieloma odwołaniami, 

tropami z różnych publikacji o podobnej tematyce. Czasami 

mam nawet wrażenie, że tego sięgania po cudze przemyślenia 

jest nawet zbyt dużo. Jak to ujął jeden z czytelników, autorka 

zrobiła sobie pancerną obudowę z cytatów i podczas czytania 

odnosi się wrażenie, że to już nie opis trudnego momentami 

rodzicielstwa, ale przeplatanka cytatów i przemyśleń innych 

autorów, w tym Doroty Danielewicz i jej Drogi Jana, o której 

już kiedyś pisałem. 

Pomimo zbytniego przeładowania cudzymi myślami, mogę 

z całą odpowiedzialnością stwierdzić, że książka Magdaleny 

Moskal jest komplementarna, zawiera różne perspektywy, 

ujęcia tematu, który sam w sobie nie jest ani łatwy, ani nie da 

się specjalnie ująć w jakiejś prostej konstatacji. Należy przy 

okazji zaznaczyć, że prezentowana pozycja daleka jest od ukazywania 

wizji macierzyństwa dysfunkcyjnego, co zresztą stanowi 

o jakiejś małej rysie, bowiem przeświadczenie o tym, że 

są rodzice walczący z trudnościami musi się również równać 

stwierdzeniu, że są i tacy, którzy temu wyzwaniu nie podołali. 

Często mówi się chociażby o ojcach, którzy na wieść o niepełnosprawności 

dziecka zwyczajnie uciekają z placu boju. 

Magdalena Moskal w swoim eseju zwraca uwagę między innymi 

na ważną zależność dotyczącą tego, że przesuwa się granica 

między prywatnym a publicznym, szczególnie dotyczy to 

dzieci (zazwyczaj cudzych). Ludzie mają prawo dotykać brzucha 

ciężarnej, no bo przecież dotykają dziecka, mają prawo 

udzielać rad, jak wychowywać dzieci, jak ubierać, krygować 

przy najbliższej okazji. Prokreacja innych ludzi staje się tematem 

publicznym, szczególnie w rodzinie. Bliżej przyjrzała się 

temu zjawisku Justyna Dżbik-Kluge w Bezdzietnych z wyboru. 

Sam wybór problematyki może wydawać się kontrowersyjny, 

bowiem jak wielokrotnie podkreślają rozmówczynie Dżbik- 

-Kluge, o bezdzietności się nie mówi, to tabu. Jeśli kobieta 

z jakichś przyczyn nie chce mieć dzieci, no to zazwyczaj cała 

reszta rozumie to jako fakt, że nie może, prawdopodobnie 

jest bezpłodna. Wiadomość o braku planów na macierzyństwo 

versus rodzicielstwo równa się często konfliktom w rodzinie 

i kwitowana jest magicznym zaklęciem: „Jeszcze ci się 

zmieni”. 

Miałem nadzieję, że pozycja wydawnicza Justyny Dżbik-Kluge 

przyniesie szersze spektrum wniosków w zakresie tego, 

jak rozumieć bezdzietność/niedzietność czy w ogóle jakiekolwiek 

inne alternetywne wobec macierzyństwa podejście 

do rodziny, związków itp. Nadzieja pozostała. Na zawartość 

publikacji składają się rozmowy z ekspertami w zakresie 

dzietności. Psycholog, lekarz ginekolog oraz demografka wypowiadają 

się, jak wygląda od kuchni kwestia bezdzietności 

oraz planowania rodziny. I nie jest, niestety, tak, że decyzja 

o bezdzietności nie może się zmienić. Miejmy przecież na 

uwadze, że kobiecy zegar biologiczny może skazywać kobietę 

na bezdzietność i to już nie będzie wybór. A z drugiej strony 

okoliczności czasami decydują za nas. Nie spotkałam/spotkałem 

odpowiedniej osoby do założenia rodziny. Gdyby sytuacja 

potoczyła się inaczej, być może byłabym/byłbym matką/ 

ojcem. Tak na marginesie, brakuje mi bardzo w tej publikacji 

męskiej perspektywy. Być może planowana jest kolejna część 

Bezdzietnych, gdzie męski głos byłby bardziej słyszany, na ten 


105

moment nic mi o tym wiadomo. Już sam fakt, że przy 

bezdzietności niekoniecznie musi być mowa o wyborze, 

świadczy o nieadekwatności tytułu. Przypomnę tylko, że 

pierwsza z brzegu historia Agnieszki Jarosławskiej pokazuje 

kilkukrotne nieudane starania o dziecko, więc bezdzietność 

nie jest tutaj sensu stricto wyborem. 

Grono rozmówców do takiej publikacji powinno być dość 

zróżnicowane w zakresie poglądów, stosunku do dzieci, macierzyństwa. 

Nie chcę być niemiły, ale czytając Bezdzietne 

z wyboru, odniosłem wrażenie, że wszystkie rozmówczynie 

podzielają te same poglądy: ano, że bezdzietność 

jest super. Poza tym mają spełnione życie zawodowe i towarzyskie, 

świetnie czują się w związku. A jeszcze, żeby 

było mało, to macierzyństwo przywołuje jedynie negatywne 

konotacje. Dużo mogę znieść, ale bardzo nie lubię 

uproszczeń. Czekałem na chociaż jedną historię, w której 

kobieta nie byłaby jakimś marketingowym zlepkiem 

kalk i szablonów. Być może prezentacja minimum jednej 

osoby z problemami, w kryzysie psychicznym, kryzysie 

bezdomności, uzależnionej itp. byłaby splamieniem tak 

„fajnego” wizerunku. Tak to pewnie widział wydawca. 

Kreowanie, lokowanie produktu, to może mieć miejsce, 

ale jeśli mówimy o bezdzietności, pewnym społecznym 

zjawisku, to naprawdę nie musimy o tym opowiadać na 

koturnach. Czekałem zresztą na jakieś poruszenie, moment 

zawahania, wątpliwości, różnice w rozumieniu 

pewnych kwestii. Nic takiego nie miało miejsca. Pisarka 

Renata oraz Edyta Broda wzniecają nieco ogień dyskusji 

na wyższy poziom. Może i coś by z tego wyszło, gdyby nie 

ciągle te same pytania zadawane przez autorkę w każdej 

rozmowie. Bardzo lubię refleksje, wnioski na marginesie, 

niekoniecznie dotyczące wybranej kwestii, ale rzucające 

cień na inne tematy. Tutaj tego jak na lekarstwo. 

Stwierdzam niestety, że większość rozmów i zapisków 

dobrana jest pod wskazaną tezę: życie bez dzieci jest 

szczęśliwe, bezdzietność jest okej, bawię się świetnie. 

Jakby mało było jeszcze tej motywacyjnej gadki, ta teza 

jest niestety wielokrotnie udowadniana. Wierzę, że są ludzie, 

którzy tak żyją, ale niekoniecznie każdy akapit książki 

musi zawierać jakiś wspierająco-motywacyjny akcent. 

Może jestem w błędzie, ale kwestia bezdzietności jest 

elementarnie związana z podejściem do dzieci, co wobec 

nich odczuwamy. O tym, jak dzieci funkcjonują chociażby 

w przestrzeni publicznej, w książce nie mowy. Są 

przecież restauracje, do których dzieci nie mają wstępu. 

Pewnie niejedno zamieszanie zrobiła kobieta karmiąca 

dziecko w miejscu publicznym. Można było się również 

zająć w większym zakresie sferą seksualną, płodnością, 

gdyż tu również związek z bezdzietnością jest znaczący. 

Wspomniałem już wcześniej, że rozmowa z bezdzietnym 

mężczyzną byłaby uatrakcyjnieniem dla treści książki. Zamiast 

tego mamy sporo zbieżnych poglądów, które można 

oznaczyć hasztagiem #mojaracjajestmojsza. [RK] 

ROBERT KNAPIK 

106 


OBRAZ: JAN NORBERT DUBROWIN 


107

Pozwól mi być 

MAJA CHAŁUBIŃSKA 

Nigdy nie widziałam lasu. Na Ziemi zostało tak niewiele 

drzew. Zdjęcia, które mi pokazywano, wydawały się 

abstrakcyjne. To zbyt trudne do uwierzenia. Jak mam 

pogodzić obraz zagęszczonej zielenią przestrzeni z tym, co widzę 

każdego dnia? Z szarymi ulicami, budynkami, ludźmi… Nawet 

powietrze jest tutaj szare. Każdego dnia filtrują je latające 

roboty, przypominające maleńkie wiatraki, które podobno 

mają zbierać z niego zanieczyszczenia. Potem ten syf zebrany 

z powietrza jest w nich przerabiany i wypuszczany z powrotem, 

już jako nieszkodliwy dla płuc związek chemiczny. Szkoda tylko, 

że uwalnia się w postaci gęstego, ciemnoszarego dymu. Chciałabym 

zobaczyć błękitne niebo. 

Wizja katastrofy jest wyraźna. Media starają się tuszować 

przed społeczeństwem oczywiste fakty, karmią nas oszustwem. 

Chociaż wiem, że ludzie są bardzo spragnieni życia 

w nieświadomości, to jednak nie chcę uwierzyć w to, że moi 

sąsiedzi naprawdę nie zdają sobie sprawy z tego, co dzieje się 

na Ziemi. Z tego, że ludzkość ją zniszczyła. Z tego, że istnieje 

tak wiele miejsc, w których brakuje jedzenia i picia. Z tego, że 

w niektórych krajach dzieci są zabijane tuż po urodzeniu, ponieważ 

rządy boją się, że znowu dojdzie do kryzysu związanego 

z przeludnieniem. Z tego, że nie ma już na Ziemi tych gatunków 

zwierząt, które były jeszcze dziesięć lat temu. Z tego, że mimo 

katastrofy klimatycznej, której jesteśmy uczestnikami, ludzkość 

wciąż nie zrezygnowała z prowadzenia wojen. Niewinni ludzie 

nadal są mordowani i zmuszani do mordowania, poświęcani 

dla idei, ojczyzny religii i pieniędzy. 

Dla pieniędzy w szczególności, bo to właśnie one są teraz 

wszystkim najbardziej potrzebne. Ludziom cywilizowanego 

świata, jak ten, w którym żyję, wmawia się, że to w porządku 

nigdy nie widzieć pszczoły, nie znać zapachu wiosny i nie 

wiedzieć, jak wygląda śnieg. Przecież zimy nie ma od dawna 

i nikt nie robi z tego problemu. Mamy co jeść, co pić, czym oddychać, 

co na siebie włożyć, gdzie się leczyć, gdzie się zabawić. 

Kto by się zastanawiał nad tym, że to nie będzie trwać wiecznie, 

że jak nie nas, to katastrofa dotknie następne pokolenia. 

Że nie jesteśmy narodem wybranym, że każdemu z nas pisany 

jest jakiś koniec. 

Ile jeszcze lat będzie to trwać? Nie wiem. Różne są prognozy. 

Niektórzy dają dziesięć lat, inni całe stulecia. Zaczęły się już 

pierwsze próby kolonizacji kosmosu, możliwe że coś z tego będzie. 

Znając ludzką potrzebę przetrwania, raczej na pewno. Zastanawiam 

się jednak, czy to w porządku. Skoro wykorzystaliśmy 

już jedną planetę, to czy mamy prawo robić to z następną? 

Powiedziano mi, żebym nie przeżywała, żebym nie płakała zawczasu, 

że jest jeszcze nadzieja. Kiedy spytałam ich jaka, nie 

spodziewałam się otrzymać konkretnej odpowiedzi. Myślałam, 

że dostanę od nich jakieś puste frazy mówiące, że nigdy nie 

wiadomo, co dobrego może się wydarzyć, że zawsze należy 

myśleć optymistycznie, i inne nieszczere głupoty. Zdziwiłam 

się, kiedy oznajmiono mi, że naszą ostatnią nadzieją jesteś ty. 

Ty, ten twój cały projekt i ja. Ja właściwie jestem najważniejsza, 

bo to ode mnie zależy, czy twoje pomysły zostaną zatwierdzone, 

a później wprowadzone w życie. Trochę dziwnie się teraz 

czuję, trzymając w dłoniach sędziowskie atrybuty. 

Badania, które prowadzisz, a o których ja dowiedziałam się 

niedawno, trwają już od roku. Wszystko jest już właściwie gotowe, 

sprawdzone i potrzebuje tylko mojego podpisu. Wybrano 

mnie, zwykłego człowieka – niegdyś wspinającego się po 

drabinie wpływów, który jednak w odpowiednim momencie 

z niej zeskoczył – do tego, by zdecydować, czy warto zatwierdzić 

twój projekt. Dlaczego wytypowano właśnie mnie – niegdyś 

kandydatkę do roli pani prezydent rodzimego miasta, 

obecnie kobietę pracującą w umierającym zawodzie etyka, 

wykładającą studentom problemy współczesnego świata, nic 

nieznaczącą na tle tylu znaczących ludzi – bym zdecydowała 

o losach ludzkości? 

Zgodziłam się, bo lubię myśleć, że nic nie dzieje się bez przyczyny. 

Skoro ktoś świadomie lub nieświadomie zdecydował, że to 

mam być właśnie ja, nie mogłam odmówić. Nawet jeśli jestem 

przerażona. Boję się, to chyba nic dziwnego. Boję się, że nie 

dam rady utrzymać ciężaru odpowiedzialności, który złożono 

na moich barkach. Boję się, że popełnię błąd i podejmę złą decyzję. 

Boję się spotkania z tobą, bo chociaż opowiedziano mi 

o tobie wszystko, co można było powiedzieć, i przedstawiono 

mi twój projekt najbardziej szczegółowo, jak można było go 

przedstawić, tak naprawdę nie wiem, kim jesteś. 

Utopia. Wykorzystałeś to abstrakcyjne pojęcie, by stworzyć 

własną wizję idealnego świata. Świata bez lęku, przemocy 

i bólu. Świata zdrowego, niezatrutego przez smog, plastik 

i odpadki chemiczne. Świata oddychającego zielonym płucami, 

oblanego błękitami wód. Świata obfitującego w obrazy 

licznych szczęśliwych zwierząt i zdrowych, roześmianych ludzi. 

Czy jest to wizja świata niehumanitarnego? 

Lecę do najczystszego miejsca na Ziemi. Tam znajduje się twoja 

placówka badawcza. Wszystko dzieje się potajemnie. Nocą 

wsadzają mnie w helikopter. Poza pilotem nie ma nikogo więcej. 

Dali mi na drogę tylko teczkę pełną dokumentów o tobie 

i twoim projekcie oraz potwierdzenie, że zostałam wysłana 

przez Władzę. Nie wysyła mnie żaden rząd, żadna inna placówka 

badawcza, stronnictwo ekologiczne czy ktokolwiek inny, 

a Władza. Ta najważniejsza, stawiająca kamienie milowe w historii 

ludzkości, wzbudzająca strach, ale i szacunek. Ta, w której 

istnienie nie wszyscy nawet wierzą. Ta, która może jednym 

podpisem zdecydować o życiu lub śmierci każdego człowieka. 

108 


Na wyspę dolatujemy wczesnym rankiem. Pierwsze, co wzbudza 

we mnie zdziwienie, to wschód słońca. Nigdy nie pomyślałabym, 

że zobaczę go na własne oczy i że będzie on taki piękny. 

Oszołomiona, biorę do ręki bagaż, który podaje mi pilot. On 

również patrzy urzeczony na zjawisko, które wcześniej znaliśmy 

tylko z książek przyrodniczych i z internetu. Dłońmi przeciera 

oczy. 

– Jeśli żyjemy tylko po to, by chociaż raz doświadczyć takiego 

cudu, to ma to jakiś cel – mówi ściszonym głosem i chociaż nie 

sądzę, by te słowa kierował do mnie, przytakuję mu wzruszona. 

Żegna się ze mną z trudem. Wyraźnie widać, że chciałby zostać 

tu dłużej, chociażby tyle, by móc zregenerować siły po podróży, 

ale wytyczne, które podała nam Władza, niestety są bezlitosne. 

Nie mija piętnaście minut, odkąd wylądowaliśmy, a już 

odprowadzam wzrokiem niknącą na tle błękitnego nieba szarą 

plamkę. Minie sześć godzin, nim wróci do tamtego świata. 

Mnie dano miesiąc. Uznali, że trzydzieści dni wystarczy, bym 

podjęła właściwą decyzję. 

Zostałam sama w tym obcym dla mnie miejscu. Próbuję jakoś 

ogarnąć obraz, którego jestem teraz częścią. Niebo, które 

nie jest szare. Niebo, które jest niebieskie i kolorem zlewa się 

z wodą. Złoty piasek, w którym zapadają się moje buty. Pochylam 

się, by nabrać go dłonią. Jednak nim moje palce muskają 

ziemię, zatrzymuję się w bezruchu, słysząc twój głos. 

– Lepiej zdejmij buty. Przyjemniej jest czuć go pod stopami. 

Nie słyszę, żebyś był zdziwiony. Nikt wcześniej nie poinformował 

cię o mojej wizycie, a mimo to nie wydajesz się nią zaskoczony. 

Podnoszę się i zatrzymuję na tobie wzrok. Widzę 

młodego mężczyznę, niewiele starszego od moich studentów, 

o ładnych niebieskich oczach, opalonej skórze i jasnych włosach 

opadających na plecy. Ubrany jesteś w lnianą koszulę 

i spodnie, na moje oko – ręcznie szyte, a stopy masz bose. 

Uśmiechasz się do mnie łagodnie i wyciągasz przed siebie rękę. 

– Nina Breath – przedstawiam się, podając ci swoją dłoń. Ściskasz 

ją, po czym zanosisz się śmiechem. 

– Nataniel Moss – odpowiadasz. – Ja chciałem tylko wziąć od 

pani bagaż – tłumaczysz swoje nagłe rozbawienie. 

– Nie trzeba – prostuję, niepewna tego, co dalej. Nie wiem, jak 

powinnam zacząć. 

– Mniemam, że przysłali panią w celu sprawdzenia, jak postępuje 

projekt, prawda? – Jakby wyczuwając mój niepokój, sam 

naprowadzasz rozmowę na właściwy tor. 

– Nie do końca. Chcą, żebym zdecydowała, czy pana projekt 

wejdzie w życie – wyjaśniam. Jeśli chodzi o działanie pod przykrywką, 

Władza stwierdziła, że jest to zależne tylko ode mnie. 

Jeżeli chciałabym być wobec ciebie nieszczera, mogłam. W relacjach 

z ludźmi stawiam jednak na uczciwość i nie widziałam 

potrzeby robić dla ciebie wyjątku. 

– Och, to już teraz? – Wydajesz się być poruszony. – Dopiero 

parę tygodni temu zacząłem podawać nowej grupie tabletki. 

– Chcą, bym w przyszłym miesiącu podjęła decyzję. 

– Powiedzieli, co tutaj robię? 

– Tak. 

– I jak pani uważa? 

– Co uważam? 

– Ten projekt? Podoba się pani? Myśli pani, że to się uda? 

– Nie wiem, proszę pana. Ciężko mi uwierzyć w to, co przeczytałam 

o tym miejscu. Wydaje mi się to nierealne. Z drugiej jednak 

strony nie wierzyłam też w to, że powietrze może być tak 

czyste, a słońce tak jasne. Najwyraźniej jestem człowiekiem, 

który potrzebuje dowodów, by przyjąć istnienie czegokolwiek. 

– Mam nadzieję, że uda mi się udowodnić wartość tego, co 

tutaj robię. 

– Ja też na to liczę. 

* 

Jestem na wyspie już kilka dni. Pokazałeś mi właściwie wszystko, 

co mogłeś mi pokazać. Przypomina to trochę zoo dla ludzi. 

Oddzieleni od swojego naturalnego środowiska, które stało się 

dla nich zbyt niebezpieczne do życia, oddzieleni od miasta i 

ulicy, zamknięci na bezpiecznej, czystej i odizolowanej od reszty 

świata wyspie. Zjednoczeni z naturą, korzystają z jej darów, 

ale nie krzywdzą jej. Wycinają z lasów drzewa, by budować 

swoje domy, ale na ich miejsca sadzą następne. Nie jedzą mięsa, 

tylko rośliny, które tu występują, albo te, które uda im się 

samodzielnie zasadzić. Chodzą w dżinsach, swetrach, skórze, 

ale tylko na wyjątkowe okazje. Zwykle ubrani są w podobne, 

lniane tkaniny, których po zużyciu się nie wyrzuca, a przerabia 

na coś nowego. Mają szacunek do swoich rzeczy – tych, które 

zabrali ze sobą z tamtego świata, i tych, które sami stworzyli. 

Nie korzystają z plastiku, nie używają prądu. Myją się w rzekach, 

umieją rozpalać ogień. Nie są całkowicie oderwani od kultury, 

mają dostęp do książek, które przywieziono na wyspę jeszcze 

przed pozyskaniem ochotników – stworzyłeś dla nich nawet niewielką 

bibliotekę. Co jakiś czas organizowane są koncerty. Grają 

wtedy na przywiezionych ze sobą instrumentach lub na tych, 

które udało im się zrobić na wyspie. Śpiewają, tańczą. Nie mają 

kina, ale mają teatr. Przygotowują spektakle, a potem występują 

przed innymi mieszkańcami wyspy. Mają kilka punktów medycznych. 

Nie ma tutaj pieniędzy. Jeśli istnieje jakiś handel, to tylko 

wymienny. Ktoś komuś pożyczy koc, a w zamian dostanie korzonki 

do ugotowania. To właśnie jedzą: korzonki, grzyby, owoce, 

warzywa, podpłomyki z ubitych ziaren. Czasem przywożone 

im są paczki, w których znajdują się takie produkty, jak chleb, 

słodycze, puszki, suszone plastry mięsa itp. Ale jeśli terapia idzie 

pomyślnie, odmawiają korzystania z nich. Na dowód pokazałeś 

mi stos otwartych, ale niewypakowanych pudeł pełnych żywności, 

kosmetyków i innych udogodnień. 

– Nie mają potrzeby z tego korzystać. Dużo większą radość 

daje im posiłek, na który sami sobie zapracowali. 

– Kim byli wcześniej? – pytam. – Zanim zacząłeś to wszystko. 

– Różnie. Byli fryzjerami, lekarzami, kucharzami, budowlańcami, 

artystami. Brałem każdego, kto chciał. 

– Co im obiecano? 

– Pieniądze. 

– Otrzymają je? 

– Jeśli będą chcieli, to tak, ale nie sądzę, by ktoś rzeczywiście 

się po nie zgłosił. 


109

Na wyspie są również więźniowie. Im obiecano wolność. Przyglądając 

się życiu w tym miejscu, dochodzę do wniosku, że nawet 

ta obietnica jest niemożliwa do spełnienia. 

Mieszkańcy wyspy zapomnieli, czym jest nienawiść, żądza zdobywania 

i walka. Nie sprawiają sobie nawzajem bólu, nie znają 

chciwości, zgadzają się ze wszystkim, co ich spotyka. Wydają 

się szczęśliwi. Blisko im do ludzi pierwotnych – tych, o których 

można czytać w podręcznikach do historii lub w powieściach 

Jean M. Auel – pierwszych ludzi, żyjących w zgodzie z zasadami 

natury. Nim jeszcze tu przyleciałam, gdy czytałam dokumenty 

mające wprowadzić mnie w istotę sytuacji, z tym ich właśnie 

skojarzyłam – z pierwotną siłą, która charakteryzowała rdzennych 

mieszkańców Ameryki. Aborygenów, syberyjskich koczowników, 

europejskich łowców mamutów. Dopiero na miejscu, 

po moich obserwacjach i po rozmowach z tobą, zaczynam 

odkrywać, że chyba jest coś, co znacząco odróżnia mieszkańców 

wyspy od ludzi pierwotnych. 

– Wiesz, czym jest zew natury? – pytasz mnie. Jest wieczór. 

Siedzimy na plaży, wreszcie mam okazję poczuć, czym jest piasek. 

Mogę dłońmi odkryć jego wilgoć, jego specyficzną fakturę. 

– Zbudowany jest z drobinek skał – wyjaśniasz, patrząc jak się 

nim bawię. 

– Wiem, czym jest zew natury. – Wracam do twojego pytania. 

– Jest to moment, w którym człowiek zapomina o tym, że jest 

człowiekiem, i całkowicie daje się zniewolić swoim instynktom. 

Włącza się wtedy, gdy musimy walczyć o nasze przetrwanie. 

Patrząc na to, co się dzieje ze światem, wkrótce wszyscy będziemy 

musieli się temu poddać. 

– To już jest stara definicja, Nino. – Nie pamiętam, kiedy przeszliśmy 

na ty, ale stało się to jakoś mimochodem. – A właściwie 

nie stara… tylko już niewłaściwa. To, co powiedziałaś, było 

aktualne wtedy, gdy człowiek był częścią natury. Teraz już nią 

nie jest. Teraz zew natury powinien oznaczać wołanie Ziemi 

o pomoc. Jej pragnienie przetrwania, nie nasze. Pamiętasz, jak 

byliśmy mali, to był taki okres, kiedy co chwila mówiono o powodziach, 

pożarach, tornadach i trzęsieniach ziemi? 

– Pamiętam. 

– To wtedy Ziemia najgłośniej krzyczała, że ma dość. Chciała 

się nas pozbyć, by móc przetrwać. 

Milczę, wsłuchuję się w szum morza. Jest taki łagodny. Księżyc 

świeci jasno nad naszymi głowami. Boli mnie myśl, ze gdy wrócę 

do domu, nie zobaczę już tak pięknego księżyca. 

– Głupio mówić, że czujemy zew natury, skoro natura się nas 

wyrzekła i z pewnością nie chce nas do siebie wołać – mówisz. 

– To tylko taki związek wyrazowy. Nie ma co go tyle interpretować 

i tak się nad tym roztrząsać. 

– Wiem, ale… – Bierzesz głębszy oddech. Spoglądam w twoją 

stronę, by móc lepiej przyjrzeć się twojej twarzy. Wydaje mi 

się, że widzę łzy w twoich oczach. – …przeraża mnie to, gdzie 

znaleźliśmy się teraz jako ludzie. To, że nigdy się nie zatrzymaliśmy. 

Wiesz, to, co tutaj robię… Może ci się wydawać, że chcę 

wrócić do tego, co było dawniej. Do czasów, gdy człowiek żył, 

pracował i kochał w prostszy sposób, ale to nie jest prawda. 

Chcę czegoś lepszego. Czegoś, czego nigdy nie było. Chcę, by 

człowiek zespolił się z naturą. 

* 

Kilka dni zajęło mi zrozumienie twoich słów. Kilka dni, nim pojęłam, 

czym jest twój plan. Od początków istnienia człowiek 

zawsze chciał czegoś więcej. Stawiał sobie wysoko poprzeczkę, 

dążył do ciągłego rozwoju, zdobywania, pokazywania swojej 

siły. Walczył z dzikimi zwierzętami, od których okazał się sprytniejszy. 

Walczył z innymi plemionami, by zdobyć ogień, jedzenie. 

Walczył z naturą, ujarzmiając ją i wykorzystując w każdy 

możliwy sposób. Nigdy nie był jej integralną częścią. Nigdy nie 

troszczył się o nic więcej, niż o swój własny gatunek. To, czego 

ty chcesz, nie jest więc powrotem człowieka do korzeni. Gdyby 

człowiek cofnął się do czasów neolitu, Ziemia miałaby czas na 

odbudowę, ale ostatecznie, po tysiącleciach, wszystko znowu 

wróciłoby do punktu, w którym się znajdujemy. Ty tego nie chcesz. 

Ty chcesz ludzkości, która myśli zbiorowo. Nie chcesz człowieka, 

który trwa w swej indywidualności, a takiego, który traktuje siebie 

na równi z każdym innym stworzeniem tej planety. 

– W takim razie czemu dajesz im książki? 

– Może i jestem idealistą, ale umiem myśleć racjonalnie. Władza 

nigdy nie zatwierdzi projektu, jeśli zrezygnuję z kultury. 

– Nie rezygnując z kultury, nie stworzysz swojej utopii. 

– Wystarczy mi, jeśli dostaną chociaż jej namiastkę. 

Poddajesz ich hipnozie, a ostatnio zacząłeś też podawać im 

tabletki. Podjąłeś taką decyzję, bo w przypadku zatwierdzenia 

twojego projektu niemożliwe by było zahipnotyzowanie każdego 

człowieka na Ziemi. To hipnoza jest najskuteczniejsza, bo 

przy jej pomocy najłatwiej jest kontrolować ludzi, ale tabletka 

też działa. Mogę oglądać różne grupy – tych, u których stosujesz 

samą hipnozę, same tabletki lub hipnozę i tabletki. Nie 

wydaje się, żeby były między nimi jakieś wielkie różnice. Kiedy 

spytałam cię, jaki jest skład tego lekarstwa, podałeś mi ciąg 

jakichś nazw, których i tak nie zapamiętałam, ale na szczęście 

zapisałam je na kartce. Kiedy chciałam wiedzieć, czy jego produkcja 

nie szkodzi środowisku, odpowiedziałeś, że nie bardziej 

niż produkcja każdego innego leku. Fabryka, która go wytwarza, 

dostarcza ci go raz na miesiąc. 

– Boli mnie, że nie może być idealnie, ale to i tak będzie zmiana 

na lepsze. 

– Jak wyobrażasz sobie tę zmianę? 

– Po regularnym braniu lekarstwa przez około miesiąc umysły 

ludzi ulegną przekodowaniu. Zaczną brzydzić się wszystkim, co 

związane jest z wojną i cierpieniem. Będzie brzydzić ich krew, 

wobec czego przestaną jeść mięso. Dzięki organizowanym 

w szkołach i placówkach kulturalnych prezentacjom ekologicznym 

włączy się w nich potrzeba troski o środowisko. 

– Będą bardziej podatni na manipulację? 

– Tak, ale nie zostanie to wykorzystane w złych celach. Będzie 

się wiązało z naprawą planety. Z sadzeniem lasów, ze zrezygnowaniem 

z plastików, samochodów, benzyny, z szukaniem 

nowych sposobów na oczyszczenie świata. Staną się wrażliwsi. 

Żołnierze na wojnie będą rezygnować z walki. Nie będą zabijać 

dzieci ani gwałcić kobiet. Leczeniu zostaną poddani wszyscy 

bez wyjątku. Ludzie wielkich koncernów, właściciele firm, 

przedstawiciele rządów. Ta tabletka będzie działać cuda. 

110 


Foto: Renata Cygan 


111

– A Władza? Oni też to wezmą? 

– Nic się nie stanie, jeśli z miliardów osób na świecie kilkadziesiąt 

nie zostanie poddanych terapii. Nawet gdyby wzięła 

ją tylko połowa ludzkości, i tak świat zmieniłby się na lepsze. 

– Twój plan nie jest doskonały, ma zbyt wiele dziur. 

– Przynajmniej próbuję. 

* 

Rozmawiałam dzisiaj z mężczyzną, który od dwóch miesięcy 

poddawany jest twojej terapii. Dowiedziałam się od niego, że 

kiedyś był czyimś synem, mężem i ojcem. Teraz już nie jest. Te 

relacje straciły dla niego na znaczeniu. On sam stracił na znaczeniu. 

Liczy się dla niego społeczność, do której należy, i dobro 

ogółu. Liczy się dla niego wyspa, las, morze i ziemia. Liczą 

się dla niego pojęcia takie jak dobro, miłość i przyjaźń, jednak 

gdy zapytałam, co dla niego znaczą w praktyce, nie potrafił mi 

odpowiedzieć. Kłamałeś, gdy mówiłeś, że tutaj ludzie stają się 

wrażliwsi. Jego dawna praca w firmie informatycznej nie jest 

już dla niego ważna. Komputery, które kiedyś były jego pasją, 

teraz są mu obojętne. 

– Masz nową pasję? – spytałam, na co on się zaśmiał. 

– Lubię słuchać muzyki i czytać książki. Życie na wyspie sprawia 

mi radość. 

– O czym była książka, którą czytałeś ostatnio? 

– Nie pamiętam. Czytam, bo lubię czytać. Skąd mam wiedzieć, 

jaka była jej treść? – zaśmiał się wtedy serdecznie i byłby to 

bardzo miły śmiech, gdyby nie to, że taki sam śmiech słyszałam 

u każdego innego mieszkańca wyspy, z którym rozmawiałam. 

– Oni naprawdę tracą swoją indywidualność, Nataniel. Są tacy 

sami. 

– Co z tego, skoro są szczęśliwi? 

– Nie podoba mi się to. Nie wiem, czy to jest etyczne. 

– A widziałaś kiedyś różniące się między sobą mrówki? Albo 

zastanawiałaś się nad tym, czy etyczne jest, że nie licząc królowej, 

każda pszczoła poświęca się tak samo, by zbudować 

plaster miodu? – Twój głos jest poddenerwowany. Został mi 

tydzień do podjęcia decyzji. – Nie zastanawiałaś się, bo jak dotąd 

nie widziałaś owadów. 

– Masz się za królową pszczół? 

– Nie o to mi chodzi. Chodzi o to, że naszą nadrzędną misją 

powinna być odbudowa mrowiska, a nie zastanawianie się nad 

historią każdego pojedynczego robala. Życie człowieka jest 

zbyt krótkie, by mogło mieć znaczenie. 

– To w takim razie jaki to ma sens? Jaki sens ma odbudowywanie 

planety, skoro życie na niej nie ma znaczenia? 

– Błagam, jak możesz być tak strasznie egoistyczna? Jaką wartość 

mają pojedyncze radości i smutki, błahostki, kiedy umiera 

świat, w którym żyjemy? 

– Nie tworzysz lekarstwa, a truciznę. Chcesz im zabrać pasje, 

chcesz im zabrać zdolność przeżywania. Chcesz odebrać ludziom 

wolność. Możliwość dokonywania wyboru. 

– Jak dotąd wybierali źle. 

* 

Kiedy nie jestem sama z ludźmi na wyspie i sama zatopiona 

w gąszczu swoich myśli, każdą wolną chwilę spędzam z tobą. 

Rozmawiamy i często się ze sobą nie zgadzamy. Nie krzyczymy 

na siebie, ale to i tak są kłótnie. Dlatego wolę, kiedy nie rozmawiamy. 

Wolę, kiedy razem spacerujemy po wyspie. Wolę 

obserwować, jak ślady naszych stóp zmywa przypływająca 

fala. Wolę patrzeć, jak dotykasz kory drzew, a potem zlizujesz 

z palców lepką żywicę. Wolę wchodzić z tobą do wody. Czuć jej 

niezbadaną objętość, która z chłodną czułością pochłania nasze 

ciała. Wolę oglądać z tobą zachody i wschody słońca. Wolę 

słuchać twojego pięknego śmiechu, tak innego od śmiechu pozostałych 

mieszkańców wyspy. To te momenty, kiedy jesteśmy 

razem naprawdę, daleko poza naszymi słowami, sprawiają, że 

najbardziej wątpię w słuszność twoich idei. Twoja utopia uratowałaby 

ludzkość przed katastrofą, umożliwiłaby przetrwanie 

gatunku i pozwoliłaby Ziemi odżyć, ale byłaby wbrew człowieczeństwu. 

Za najważniejszą cechę człowieczeństwa uznaję 

zdolność do kochania, a w twoim świecie nie byłoby miłości. 

Może inaczej… gdyby nie było niczego innego poza miłością 

i dobrem, te pojęcia straciłyby na znaczeniu. Nie wiem, czy jestem 

gotowa żyć w świecie, gdzie nie ma żadnych namiętności. 

Gdzie miłość nic nie znaczy. A mimo to, to ja muszę wybrać. 

* 

– A gdybym ci powiedział, że jestem Bogiem? – pytasz mnie. 

Siedzimy w twoim szałasie, właśnie kończymy jeść kolację. – 

Uwierzyłabyś? 

– Co? O czym ty mówisz? – Jestem rozbawiona. 

– Spytaj. 

– O co? 

– O to, czy nim jestem. 

– A jesteś? 

Nie odpowiadasz. Dokładasz kawałek drwa do palącego się 

ogniska, po czym siadasz koło mnie i łapiesz mnie za rękę. 

Kciukiem głaszczesz wierzch mojej dłoni i odwracasz głowę 

w moim kierunku. Twoje spojrzenie jest pełne powagi, ale usta 

ci drżą. W świetle ognia wyglądasz jakoś tak mistycznie, jak 

postać z obrazu. 

– Czasami, gdy myślę o tym, dlaczego Bóg stworzył ludzkość, 

to dochodzę do wniosku, że zrobił to dlatego, by nadać sens 

swojemu istnieniu. 

– Hej, co ty tak nagle z Bogiem? Nigdy o nim nie wspominałeś. 

– Myślę o nim codziennie. – Bierzesz głębszy oddech. Ze 

zdenerwowania nieświadomie zaczynasz wbijać paznokieć 

w moją rękę. Chociaż nie jest to przyjemne, nie wyswobadzam 

dłoni z twojego uścisku. – Wyobrażam sobie, że Bóg 

rozbił się na biliardy pojedynczych istnień, by poprzez ich jednostkowość 

nie być tylko Bogiem, który jest niekończącym się 

Absolutem, a Bogiem, który stanowi źródło wszelkiego stworzenia. 

Jest każdym wzlotem i upadkiem, każdym ludzkim oddechem, 

każdą mrówką i każdą pszczołą. Jeżeli mam rację, to 

znaczy, że każdy z nas jest po trochu Bogiem. 

– Hej, Nat, co się stało? Przestań płakać, proszę cię, nie płacz. 

– Jestem przerażona. Mówiłeś w miarę spokojnie, aż nagle 

112 


wybuchnąłeś niepohamowanym szlochem. Nieswojo się czuję, 

patrząc, jak ten pewny siebie, gotów do poświęceń za swoje 

ideały mężczyzna, którym jesteś, kwili przede mną jak małe 

dziecko. Puszczasz moją rękę i zatapiasz twarz w dłoniach. Nie 

wiedząc, co robić, przysuwam się bliżej i obejmuję cię ostrożnie. 

Przylegasz do mnie. 

– Jeżeli moja teoria z Bogiem jest prawdziwa – mówisz, podnosząc 

na moment głowę z mojego ramienia i pociągając mocno nosem 

– to znaczy, że zmuszając ludzi do tego, by łykali moje tabletki, 

stanę się buntownikiem. Uważam, że mam prawo decydować 

o losach świata, ale przecież… może Bóg chce, by tak to się wszystko 

skończyło? Może w tym widzi swój sens? Czytałaś Biblię? 

Przytakuję. 

– Pamiętasz historię Lucyfera? Wyprowadził ludzi z Raju, bo 

chciał im dać wolną wolę. Teraz ja chcę im tę wolę odebrać 

i umieścić ich na powrót w Edenie. Czy to w porządku? 

Wstaję, dokładam do ognia, po czym znowu siadam na ziemi. 

– Chodź tu do mnie. – Układam nogi po turecku i dłonią wskazuję 

na swoje kolano. Przysuwasz się. Kładziesz się na ziemi 

i opierasz głowę na mojej nodze. Zaczynam głaskać twoje włosy. 

– Jutro muszę podjąć decyzję. 

– Wiem. 

– Jeśli ją zatwierdzę, weźmiesz swój lek? 

– Dlaczego miałbym go brać? Myślisz, że potrzebuję? 

– Przestałbyś cierpieć. 

– Prometeusz długo cierpiał, po tym jak wykradł ogień z Olimpu. 

Dlaczego ja miałbym zostać oszczędzony? 

– Jesteś zbyt wrażliwy. – Odgarniam kosmyk włosów z twojej 

twarzy i całuję cię w czoło. – Wiesz, długo zastanawiałam się 

nad tym, dlaczego to właśnie mnie wybrano do zdecydowania 

o losach twojego projektu. Nie potrafiłam tego pojąć, aż do 

dzisiaj. Chcesz wiedzieć dlaczego? 

– Dlaczego? 

– To nie jest jakaś wielka tajemnica. Zastanawiałam się, dlaczego 

spośród tylu ludzi na świecie właśnie ja, ja, a nie kto inny… 

I wiesz co? To mógł być każdy. Pewnie zrobili to przez losowanie. 

Mógłby tutaj teraz siedzieć ktokolwiek. Nie jestem nikim 

wyjątkowym. 

– Jak to? – szepczesz, a ja ścieram dłonią łzy, które spływają ci 

po twarzy. 

– Nikt nie zatwierdziłby twojego projektu. Nie ma człowieka na 

tym świecie, który by się na to zgodził. 

– Usprawiedliwiasz się, bo nie wiesz, jak wytłumaczyć to, że ty 

tego nie chcesz, Nino. – Podnosisz się z moich kolan. Patrzysz 

na mnie umęczonym wzrokiem. 

– Nie, Nat. Po prostu nie ma na tym świecie człowieka, który 

zdecydowałby się dobrowolnie sprowadzić siebie do rangi 

zwierzęcia. Pamiętasz, jak tłumaczyłeś mi, czym jest zew natury? 

To twoja definicja jest mylna. Jest to definicja szalonego 

marzyciela, utopisty nieskonfrontowanego z rzeczywistością. 

Może i jesteśmy największym pasożytem Ziemi, ale chwasty 

i szkodniki to również część natury. Zewem natury, instynktem 

przetrwania, byś mógł to sobie zobrazować, jest właśnie decyzja, 

którą jutro podejmę. 

– Nawet jeśli, to silniejszym instynktem wykazałabyś się, podpisując 

ten projekt. Ludzkość miałaby wtedy szansę na przetrwanie. 

– Ale musiałaby zrezygnować z tego wszystkiego, co do tej 

pory osiągnęła. Jeśli czytając książkę, mam nie współodczuwać 

z jej bohaterem, to tak jakbym skazywała się na powolne 

umieranie. Wolę szybką zagładę. 

– Powiedziałaś, że żaden człowiek nie zatwierdziłby tego projektu. 

A ja? 

– Wydaje mi się, że na moim miejscu też byś tego nie zrobił. 

A jeśli byłoby inaczej, to byłbyś lepszy od Boga. 

– Skoro tak to wszystko widzisz, to dlaczego Władza nazwała 

mnie nadzieją ludzkości? 

– Nigdy cię za nią nie uważała. Może wydałeś się im zabawny. 

Po tych słowach po prostu wychodzisz z szałasu. Odprowadzam 

cię wzrokiem, ale nie idę za tobą. Zostaję. Próbuję uporać 

się z ciężarem swojej decyzji. Może rzeczywiście szukałam 

usprawiedliwienia, mówiąc o innych ludziach? Może rzeczywiście 

to tylko ja, a oni nie? Jakie mam prawo zakładać, że każdy 

jest takim samym egoistą? Etyk. Etyk, który stawia człowieka 

ponad inne gatunki. Etyk, który stawia siebie ponad innych 

ludzi. Myślę o ofiarach wojny. One na pewno zgodziłyby się 

na twój projekt. Oddałyby wszystko, by skończyć wreszcie śnić 

swój koszmar. Myślę o ludziach umierających z pragnienia. Za 

szklankę wody daliby ten podpis. Myślę o matkach, które zmuszane 

są do zabijania własnych dzieci. Podpisałaby nie dlatego, 

żeby nikt więcej nie musiał już cierpieć jak one, nie dlatego, 

że chciałaby uratować Ziemię, ale dlatego, że nie chciałyby już 

dłużej czuć. Wybrano mnie, ponieważ jestem człowiekiem, 

który nigdy nie zaznał głodu, który śmierć zna tylko z książek, 

gazet i telewizji. 

„Nie wiem, co będzie dalej” – mówię sobie przed snem. Przykrywam 

się twoim kocem. Nie sądzę, byś z niego dzisiaj korzystał. 

Zasypiam i śnię sen, w którym promienie złotego światła oblewają 

całą ludzkość. Przebudzamy się z marazmu, żegnamy się 

z nienawiścią. Twoje marzenie spełnia się bez hipnozy i tabletek. 

Bez utraty wolności. Ale to jest tylko sen. Sen, który może kiedyś 

się spełni, a może nie. Puste frazy, których kiedyś nie chciałam: 

nigdy nie wiadomo, co dobrego może się wydarzyć, zawsze należy 

myśleć optymistycznie, i inne nieszczere głupoty. 

Budzę się w środku nocy. Niedługo przyleci po mnie helikopter. 

Powinien być za kilka godzin. 

– Czy zaczęłam widzieć Boga tam, gdzie go nie ma? – zastanawiam 

się, pakując swoje rzeczy, po czym ostatni raz wychodzę 

na plażę. Spodziewałam się, że cię tam znajdę, ale mimo to 

nie potrafię się z tym pogodzić. Morze wyrzuciło cię na brzeg. 

Z ciężkim sercem podchodzę bliżej i pochylam się nad tobą. 

Ciało jeszcze nie nabrzmiało, ale usta masz już sine. 

Myśląc o słowach, które usłyszałam miesiąc temu od pilota helikoptera, 

czekam na ostatni wschód słońca. [MC] 

MAJA CHAŁUBIŃSKA 


113

W duchu 

Strzeleckiego 

Rozmowy-spotkania z ludźmi. 

Czasem z no name, czasem 

z rozpoznawalnymi, czasem 

z ekspertami. Zawsze z takimi, 

którym zależy. Dzielimy się 

wiedzą i opowieściami o przełomach 

w życiu, w przekonaniu, 

że „opowiadanie historii 

to nasz ludzki sposób radzenia 

sobie z rzeczywistością", 

a kryzys to szansa. 

LINK DO PODCASTU: 

https://open.spotify.com/show/3RjoeghoM8ZSU9RiAX2cmA 

DO 

POETÓW , 

ARTYSTÓW , 

A N N A M A R U S Z E C Z K O 

MUZYKÓW 

Dziennikarka, freelancerka z wyboru. Kolekcjonerka poruszających 

historii i budujących rozmów. Lubi mówić 

i słuchać. Wierzy, że „opowiadanie historii to nasz ludzki 

sposób radzenia sobie z rzeczywistością”. Entuzjastka 

wielokulturowości i przyrody. Autorka kanału na IG 

pn. Między Bugiem a prawdą. 

Interesuje mnie metamorfoza, człowiek w zmianie. 

Moi bohaterowie to ludzie poszukujący i zaangażowani. 

Walczą, stawiając granice, postępując w zgodzie 

z sobą, dzieląc się. Czasem wygrywają bitwy ze światem 

zewnętrznym, jednak podkreślają, że najtrudniej wygrać 

z samym sobą. Opowiadają o wzlotach i upadkach na 

drodze do życiowego i zawodowego spełnienia. W tle 

często ważne zjawiska i trendy społeczne, energia kobiet, 

praktyki rozwojowe, etyczny biznes, fair travel i in. 

114 


Moi bohaterowie to ludzie 

poszukujący 

i zaangażowani. 

Walczą, stawiając granice, postępując w zgodzie z sobą, 

dzieląc się. 

Wygrywają bitwy 

ze światem zewnętrznym, 

ale podkreślają, że najtrudniej 

wygrać z samym sobą. 

Opowiadają o wzlotach i upadkach 

na drodze do życiowego 

spełnienia. 

Inspirują

REKLAMA 

Profesjonalna 

korekta tekstów 

ALEKSANDRA KRASIŃSKA 

Redakcja i korekta 

kontakt@krasinska.eu 

Piszesz książkę, e-book, pracę naukową, a może artykuły 

na blog albo stronę internetową? Ciągle się wahasz, 

gdzie postawić przecinek, i martwisz się, że w tekście są 

błędy, których nie widzisz? Skontaktuj się z naszymi korektorkami 

– z nimi Twój tekst będzie lepszy. 

Jestem magisterką bibliotekoznawstwa oraz absolwentką licznych kursów i szkoleń 

dla redaktorów i korektorów. Na co dzień współtworzę dwa czasopisma i poprawiam 

teksty użytkowe dla szkół wyższych. Chętnie pomogę zarówno przy tekstach krótszych, 

jak i dłuższych. 

MAŁGORZATA NOWAK 

malgorzata.nowak122@gmail.com 

Jestem literaturoznawczynią związaną obecnie z Uniwersytetem im. Adama Mickiewicza 

w Poznaniu. Najchętniej redaguję teksty naukowe, beletrystykę i eseje. Proces 

redakcyjny znam również od strony autora, dlatego zawsze dokładam starań, by tekst, 

stając się coraz lepszy, pozostawał w pełni Twój. 

DOMINIKA PALUCH 

Było słowo 

dominika.paluch@interia.pl 

Absolwentka Akademii korekty tekstu Ewy Popielarz. Licencjatka polonistyki-komparatystyki, 

magistrantka językoznawstwa ogólnego i licencjantka filologii klasycznej. 

Zakochana w słowach, czujna strażniczka przecinków. 

EWA SŁOTWIŃSKA 

ewaslotwinska@gmail.com 

Filolożka romańska, absolwentka studiów podyplomowych i licznych kursów z zakresu 

redakcji tekstu. Miłośniczka przecinków i półpauz. Tropicielka usterek i nieścisłości. 

Specjalistka od literatury dziecięcej i młodzieżowej. Entuzjastka prostego języka w polszczyźnie 

korporacyjnej i urzędowej. 

Zapraszamy do kontaktu 

p a r t n e r z y m e d i a l n i : 


115

Oprócz dzielenia się z czytelnikami aktualnościami w dziedzinie 

sztuki oraz literatury pragniemy wspierać młode talenty. 

W tym celu stworzyliśmy Fundację Wspierania Kultury „Post Scriptum”. 

Darowizny dla fundacji będą służyły szeroko pojętej promocji 

młodych artystów zarówno na łamach kwartalnika, jak i w formie 

pomocy w organizacji wystaw, warsztatów czy wydawaniu książek. 

Jeśli chcesz przekazać datek na działalność naszej fundacji, 

możesz zrobić to za pośrednictwem strony internetowej 

www.postscriptumfundacja.com lub wpłacić darowiznę bezpośrednio 

na konto fundacji: 75114020040000310281956333. 

Dane kontaktowe: FUNDACJA WSPIERANIA KULTURY „POST SCRIPTUM” 

05-092 Łomianki ul. STANISŁAWA STASZICA 14/5 

KRS 0000908539 NIP 1182225810 

e-mail: biuro@postscriptumfundacja.com 

116 


FUNDACJA „POST SCRIPTUM”

POST_SCRIPTUM_3_2024_27

Transform your PDFs into Flipbooks and boost your revenue!

Delete template?

Save as template ?