De Tasmaanse duivel wordt met uitsterven bedreigd door een ...

anoukbroersma.files.wordpress.com

De Tasmaanse duivel wordt met uitsterven bedreigd door een ...

Natuur

De Tasmaanse duivel wordt met uitsterven

bedreigd door een besmettelijke kanker

Bijtend

ten onder

Ooit stond de mens de Tasmaanse duivel naar het leven, totdat het beest

halverwege de vorige eeuw beschermd werd. Maar nu dreigt het vleesetende

buideldier alsnog uit te sterven. Een agressieve, besmettelijke

gezichtskanker houdt huis op Tasmanië.

7 TeksT: Anouk BroersmA

Het schelle geschreeuw

en gekrijs dat de eerste

kolonisten in Tasmanië

uit de bossen hoorden

komen, was zo angstaanjagend dat

het wel een duivelse oorsprong

moest hebben. En dus heette de

bron van het geluid al snel ‘Tasmaanse

duivel’. Inmiddels heeft

het vleesetende buideldier het van

een gevreesd satanisch wezen tot

het symbool van het Australische

eiland geschopt. Toch liet het dier

de bewoners in 1996 wederom

schrikken: in het noordoosten van

Tasmanië werden de eerste foto’s

van een duivel met enorme bulten

en zweren in zijn gezicht gemaakt.

De zweren bleken een symptoom

te zijn van een agressieve kanker.

Deze devil facial tumour disease

(of DFTD) heeft een zeldzame

eigenschap: het is een besmettelijke

vorm van kanker. Hoe de

ziekte werkt en hoe die te genezen

is, is nog een raadsel. Eén ding is

zeker: het sterkste wapen van de

dieren, hun tanden, blijkt ook hun

grootste zwakte te zijn. De duivels

dragen de ziekte over via beten.

En elkaar bijten doen ze volop,

vooral tijdens het eten en tijdens

de seks.

A Vechten om een hap

Als ze tegen elkaar aangekropen

in het zonnetje liggen te luieren,

zien Tasmaanse duivels er best

schattig uit. De kleine dieren met

hun zwarte vacht en een enkele

witte streep of vlek lijken dan in

niets op de dreigend grommende

en rondkolkende Taz uit Looney

Tunes. Maar zodra er voedsel in

beeld komt, is te zien waar de

adaM Pretty/Getty

Genezing is niet mogelijk. Eenmaal

besmet zorgen de gezichtstumoren

voor een wrede dood.

Australië

Tasmanië

MarIjn van der Meer

Binnen 15 jaar is de populatie

van de vleesetende

buideldieren al met zo’n 90

procent afgenomen.

makers van de tekenfilmserie hun

inspiratie vandaan haalden. Want

het vleesetende buideldier heeft

geen beste tafelmanieren.

Tasmaanse duivels kunnen jagen,

maar voeden zich liever met dieren

die ze dood aantreffen. Ze eten

wat op hun pad komt, of dat nou

vogels, vissen, reptielen, wallaby’s

of wombats zijn. Soms hebben ze

het geluk in hun eentje op een

karkas te stuiten, en kunnen ze er

in alle rust hun tanden in zetten.

Maar tijdens een groepsmaaltijd

vinden er heel andere taferelen

plaats. Ze moeten zich grommend,

krijsend, krabbend en

bijtend een weg banen

naar het karkas. Hebben

ze eindelijk een stuk vlees

bemachtigd, dan volgen vaak

trekpartijen en spectaculaire

achtervolgingen. Logisch dus

dat niet alle duivels zonder

Van duivel

tot liefje

Hoe is de relatie tussen mens

en duivel in de loop van de

jaren veranderd?

7 Europese kolonisten zagen de

felle buideldieren als een bedreiging

voor hun vee en kippen. De

jacht werd fanatiek ingezet en

de duivelpopulatie daalde in rap

tempo. Zeker toen in de jaren 30

een prijs op hun harige hoofdjes

kwam te staan.

7 Terwijl de boeren tegen het

dier vochten, probeerden milieuactivisten

de duivel juist te redden.

Dat lukte: al in 1941 werd de

Tasmaanse duivel officieel een

beschermde diersoort.

7 Lange tijd bleef een negatief

imago aan de duivels kleven. In

de jaren 70 ontdekte de toeristenindustrie

dat buitenlanders niks

over Tasmanië wisten, behalve dat

er Tasmaanse duivels zaten. Vanaf

dat moment werden de dieren

vaker en positiever in beeld

gebracht.

7 Inmiddels staat het dier in

Tasmanië overal op afgebeeld.

Hij is in allerlei soorten en maten

als souvenir te koop, en hij is in

levende lijve te bewonderen in

dieren parken. Acties en producten

waarvan een deel van de opbrengst

naar DFTD­onderzoek gaat, zijn

er in overvloed. Zo kan misschien

ook een volgende generatie

toeristen het dier nog in het

wild spotten.

kleerscheuren uit dat woeste eetritueel

komen.

Nog veel meer kans op bijtwonden

lopen Tasmaanse duivels tijdens

de strijd om een vrouwtje.

Eerst moet een mannetje

zijn concurrent de baas

worden in een gevecht.

Vervolgens loopt de

winnaar het risico

dat het vrouwtje,

dat nogal kieskeurig

is, van

zich afbijt.

Komt het

tot paren,

dan gaat het

er ruig aan toe.

Achteraf is aan de

plaats van de wonden

het geslacht af te lezen. Degene

met krab­ en bijtwonden

in de nek is het vrouwtje, dat

hardhandig in bedwang gehouden

is. Gezichtswonden duiden op een

mannetje. Hij is afgewezen, of hem

54 03/2013 03/2013 55

WIkIPedIa

Ian WaldIe/Getty

0


Natuur

Het belangrijkste gereedschap van de Tasmaanse duivel is ook zijn grootste vijand: zijn vlijmscherpe gebit

0

is hardhandig duidelijk gemaakt

dat de paringstijd voorbij is.

A Tanden geven het door

Het gebit van het buideldier speelt

een sleutelrol bij de fatale ziekte,

ontdekte Anne Maree Pearse van

het Save the Tasmanian Devilpro

gramma van de Tasmaanse en

Australische overheid in 2006. Een

zieke duivel draagt kankercellen

met zich mee aan zijn hoektanden.

‘Als een duivel een soortgenoot

bijt, laat het dier een aantal cellen

achter in de huid van zijn slachtoffer’,

zegt Pearse. Om gezond te

blijven, zouden duivels conflicten

uit de weg moeten gaan. Maar in

het onwaarschijnlijke geval dat ze

dat zouden doen, blijven ze gevaar

lopen. De tumoren beginnen als

kleine zweertjes in het gezicht,

rond de mond en in de nek. Al

snel groeien ze uit tot afzichtelijk

grote wonden en bulten. In het

gedrang rond de maaltijd willen

nog wel eens delen van die grote

zweren loslaten van het gezicht.

Met als gevolg dat er kanker cellen

in het karkas vallen. Dit zou niet

zo’n probleem zijn als de duivels

niet zo’n scherpe tanden hadden:

eetgerei waarmee ze zelfs botten

versplinteren. Pearse: ‘Zo ontstaan

scherpe botscherven, die tijdens

het kauwen in de huid en rondom

de mond prikken.’ Als er aan die

stukken bot kankercellen zitten,

komt de kanker in het lichaam

van een gulzige duivel terecht.

Vanaf dat moment is zijn lot bezegeld.

De gezwellen zitten uiteindelijk

zo in de weg, dat de duivel

niet meer kan bijten, kauwen of

slikken. En als eten nog wel mogelijk

is, dan is hij lichamelijk te veel

verzwakt om op zoek te gaan naar

voedsel. Besmette dieren sterven

vaak binnen drie tot zes maanden

door verhongering.

A Genen zijn gelijk

Het overdragen van kanker is een

vreemd fenomeen. Kanker ontstaat

normaal gesproken in het

eigen lichaam: gemuteerde cellen

vermenigvuldigen en verspreiden

zich. Als externe cellen proberen

binnen te dringen, gaan er automatisch

alarmbellen rinkelen. Het

lichaam stoot de vreemdelingen

dan meteen af. Maar als DFTD

binnendringt, onderneemt het afweersysteem

van de Tasmaanse

duivels niks. Hoe komt dat? Daar

doen verschillende theorieën over

De geboorte

van een

ziekte

De oorzaak van al het

kankerleed? Eén duivelvrouwtje,

blijkt uit onderzoek

van Elizabeth Murchison en

haar collega’s van het Wellcome

Trust Sanger Institute.

Zij vergeleken de genetische

eigenschappen van 104

monsters van DFTD­tumoren

met elkaar en met de genen

van de Tasmaanse duivel. Het

DNA van de tumor verschilde

van het DNA van de onderzochte

duivels. De tumoren

daaren tegen bleken onderling

wél hetzelfde DNA te hebben.

Al die kankergezwellen die

verschillende duivels met

zich meedragen, hebben dus

dezelfde oorsprong. Ze komen

van één duivelvrouwtje dat

15 tot 20 jaar geleden in het

wild moet hebben geleefd.

Zij ontwikkelde in haar eigen

lichaam een gezichtstumor.

Na haar overlijden hebben

de kankercellen een manier

gevonden om voort te leven

in andere duivels in haar omgeving.

Gezwellen door seks

Besmettelijke vormen van

kanker zijn zeldzaam, maar

bestaan wel. Al in 1876 werd

canine transmissible venereal

tumor (CTVT) ontdekt bij

honden. De viervoeters dragen

de kanker over via seksueel

contact. Een belangrijk verschil

met DFTD is dat de tumoren

meestal niet kwaadaardig zijn

en dat het afweersysteem van

een besmette hond er wel raad

de ronde. Volgens sommige onderzoekers

heeft het te maken met

de geringe genetische verschillen

tussen de buideldieren. Daardoor

zou hun afweersysteem verzwakt

zijn, en zou het geen lichaamsvreemde

cellen meer aanvallen.

Dat klinkt plausibel, maar in de

praktijk is er een probleem met die

verklaring. Het immuun systeem

In Taronga Zoo in Sydney

krijgen Tasmaanse duivels

onder ‘natuurlijke’ omstan-

digheden te eten.

mee weet. Nadat de tumor

een tijdje is gegroeid, stoot het

immuunsysteem de lichaamsvreemde

kankercellen af. Uit­

zaaiingen komen wel voor, bij

jonge honden bijvoorbeeld of bij

dieren met een zwakke gezond­

heid. Maar ook die honden

kunnen de kanker overleven.

Ze kunnen chemo therapie, een

operatie of bestraling ondergaan,

meestal met succes.

van de duivels blijkt namelijk

prima te werken: het gaat bedreigingen

gewoon te lijf. Behalve als

DFTD langskomt. Er is dus iets

bijzonders met de tumor zelf.

Een DFTD­tumor heeft genen.

Volgens sommige wetenschappers

lijken die zo veel op de genen van

de duivels, dat het afweersysteem

van het dier zo’n gezwel niet als

lichaamsvreemd herkent. En als

alle duivels genetisch zo op elkaar

lijken, dan is het logisch te concluderen

dat geen van hen kans

maakt tegen DFTD. Toch wordt

de theorie van de geringe genetische

diversiteit niet door iedereen

onderkend. Elizabeth Murchison

van het Wellcome Trust Sanger

Institute voor genoomonderzoek

in Engeland weet dat Tasmaanse

duivels een lagere diversiteit dan

mensen hebben. ‘Maar het DNA

van twee duivels is nog steeds heel

verschillend.’ En ook de tumor

wijkt genetisch duidelijk af van de

duivels zelf, blijkt uit haar eigen

onderzoek (zie ook het kader: ‘De

geboorte van een ziekte’). Liever

concentreert ze zich op de wijze

waarop de tumoren het afweersysteem

voor de gek houden. Hoe

dat precies in elkaar zit, is nog een

Duivelse

menseters?

Het idee dat de Tasmaanse

duivels mensen opeten,

is hardnekkig. Zo kun je in

Tasmanië de waarschuwing

krijgen om vooral niet je been

te breken als je verdwaald

bent in de bossen: als je niet

meer kunt vluchten, ben je er

geweest. Gelukkig is dit een

mythe. Een Tasmaanse duivel

zal niet snel een levend mens

aanvallen. Maar vlees is vlees.

Ben je dood, dan kun je wellicht

toch in de maag van een

duivel eindigen. Vermoedelijk

halen ze hun neus niet op

voor je levensloze lichaam.

mysterie: ‘verstopt’ de tumor zich

op een of ander manier? Of manipuleert

hij het afweersysteem van

de duivel actief? En hoe dan?

A Red die duivel

Terwijl de onderzoekers zich het

hoofd breken over de tumor, is

er een plan bedacht om het uitsterven

van het Tasmaanse icoon

tegen te gaan. Op verschillende

locaties in Australië zijn DFTDvrije

duivelgemeenschappen opgezet:

dierentuinen, wildparken en

eilandreservaten waar de buideldieren

in natuurlijke omstandigheden

beschermd leven, totdat de

boze buiten wereld weer veilig is.

Aan de basis van deze zogeheten

‘verzekeringspopulaties’ staan Tasmaanse

duivels die gezond uit het

wild zijn gehaald. Met deze dieren

worden fokprogramma’s opgezet.

De kennis van genetica komt hier

weer om de hoek kijken. Om te

zorgen dat de dieren in de toekomst

in het wild overleven, moet

de genetische diversiteit zo groot

mogelijk zijn. Anders begint de

hele ellende misschien wel weer

opnieuw.

Ondertussen hebben de duivels

in het wild ook zelf een manier

gevonden om uitsterven tegen te

gaan: ze krijgen op jongere leeftijd

kleintjes. Vroeger was het voor

vrouwtjes normaal om tegen het

eind van hun tweede jaar voor het

eerst te baren. Uit onderzoek van

de Universiteit van Tasmanië blijkt

dat er sinds de DFTD­uitbraak

iets opmerkelijks gebeurt: het komt

steeds vaker voor dat een vrouwtje

op éénjarige leeftijd jongen werpt.

Daardoor zetten ze meer nieuwe

duiveltjes op de wereld, voordat

ze het slachtoffer worden van de

ziekte. Op deze manier verandert

seks van een levens bedreigende

activiteit weer in hetgeen dat het

moet zijn: een manier om je voort

te planten. 7

redactie@quest.nl

MEER INFORMATIE

www.tassiedevil.com.au: Save the

Tasmanian Devil, project van de

overheden van Tasmanië en

Australië.

www.devilislandproject.com: een

van de reddingsprojecten fokt

duivels in een veilige omgeving.

tinyurl.com/duivelseherrie: hoor

met eigen oren hoe Tasmaanse

duivels de longen uit hun lijf

schreeuwen.

Er zijn speciale programma’s

opgezet die ervoor moeten zorgen

dat de buideldieren niet uisterven.

56 03/2013 03/2013 57

adaM Pretty/Getty

Brendon thorne/Getty

More magazines by this user
Similar magazines