Comenius en Montessori: het kind centraal - kelpin.nl
Comenius en Montessori: het kind centraal - kelpin.nl
Comenius en Montessori: het kind centraal - kelpin.nl
Create successful ePaper yourself
Turn your PDF publications into a flip-book with our unique Google optimized e-Paper software.
<strong>Com<strong>en</strong>ius</strong> <strong>en</strong> <strong>Montessori</strong>: <strong>het</strong> <strong>kind</strong><br />
c<strong>en</strong>traal<br />
Maria <strong>Montessori</strong> (1870 -1952) is e<strong>en</strong> van de bek<strong>en</strong>dste reformpedagog<strong>en</strong>, niet in<br />
<strong>het</strong> minst doordat er ook nu nog vele schol<strong>en</strong> bestaan die gebaseerd zijn op haar<br />
onderwijsconcept. De eerste <strong>Montessori</strong>schol<strong>en</strong> in Nederland ontstond<strong>en</strong> al <strong>en</strong>kele<br />
jar<strong>en</strong> nadat <strong>Montessori</strong> in 1914 e<strong>en</strong> lezing had gehoud<strong>en</strong> in D<strong>en</strong> Haag. Zij zijn aangeslot<strong>en</strong><br />
bij de in 1917 opgerichte Nederlandse <strong>Montessori</strong> Ver<strong>en</strong>iging (NMV), die<br />
waakt over <strong>het</strong> zuiver toepass<strong>en</strong> van de methode. 1 Er zijn verschill<strong>en</strong>de overe<strong>en</strong>komst<strong>en</strong><br />
tuss<strong>en</strong> haar werk <strong>en</strong> dat van Jan Amos <strong>Com<strong>en</strong>ius</strong>, die driehonderd jaar voor<br />
haar leefde. Beid<strong>en</strong> steld<strong>en</strong> <strong>het</strong> opvoed<strong>en</strong> van de zintuig<strong>en</strong> c<strong>en</strong>traal. Daarnaast war<strong>en</strong><br />
ze sterk gericht op <strong>het</strong> onderwijs in <strong>het</strong> schrijv<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>het</strong> lez<strong>en</strong> <strong>en</strong> wereldverk<strong>en</strong>ning.<br />
Op de vlucht<br />
Maria <strong>Montessori</strong> werd gebor<strong>en</strong> in Italië in <strong>het</strong> plaatsje Chiaravalle aan de Adriatische<br />
Zee. Spoedig na haar geboorte verhuisde <strong>het</strong> gezin, waarin zij <strong>en</strong>ig <strong>kind</strong> was, naar<br />
Rome waar ze naar school ging <strong>en</strong> t<strong>en</strong>slotte e<strong>en</strong> studie medicijn<strong>en</strong> afrondde. Ze was<br />
e<strong>en</strong> van de eerste vrouw<strong>en</strong> in Italië die arts werd. 2<br />
Wat zij ook met <strong>Com<strong>en</strong>ius</strong> geme<strong>en</strong> heeft is dat beid<strong>en</strong> in de loop van hun carrière<br />
naar Nederland vluchtt<strong>en</strong> om daar bescherming te vind<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> ander geme<strong>en</strong>schappelijk<br />
punt is dat ze in vele land<strong>en</strong> heeft gewoond. Allereerst trok ze naar de Ver<strong>en</strong>igde<br />
Stat<strong>en</strong> van Amerika. Na haar terugkeer na Europa in 1915 vestigde ze zich in<br />
Barcelona, in Spanje (Catalonië). De Spaanse burgeroorlog, die in 1936 uitbrak,<br />
maakte dat zij, haar zoon Mario <strong>en</strong> haar klein<strong>kind</strong>er<strong>en</strong> <strong>het</strong> land moest<strong>en</strong> ontvlucht<strong>en</strong>.<br />
3<br />
Ze werd ontzet door e<strong>en</strong> Brits oorlogsschip <strong>en</strong> naar Lond<strong>en</strong> gebracht, waar zij <strong>en</strong><br />
Mario e<strong>en</strong> cursus gav<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> van de deelnemers aan die cursus was Ada Pierson. Die<br />
vroeg haar ouders Mevrouw <strong>Montessori</strong> <strong>en</strong> haar familie tijdelijk te mog<strong>en</strong> onderbr<strong>en</strong>g<strong>en</strong><br />
in ‘Intimis’ <strong>het</strong> huis van de familie Pierson te Baarn. Later zorgd<strong>en</strong> de Piersons<br />
voor e<strong>en</strong> woning in Lar<strong>en</strong>. In Lar<strong>en</strong> stichtte <strong>Montessori</strong> e<strong>en</strong> school, e<strong>en</strong> studiec<strong>en</strong>trum<br />
<strong>en</strong> e<strong>en</strong> opleiding voor <strong>Montessori</strong>leidsters.<br />
In 1939 bracht<strong>en</strong> de <strong>Montessori</strong>’s e<strong>en</strong> bezoek aan India op uitnodiging van <strong>het</strong> Theosofisch<br />
G<strong>en</strong>ootschap in Adyar bij Ch<strong>en</strong>nai. Ze gav<strong>en</strong> er cursuss<strong>en</strong>. Door <strong>het</strong> uitbrek<strong>en</strong><br />
van de Tweede Wereldoorlog was <strong>het</strong> niet mogelijk om naar Nederland terug te<br />
ker<strong>en</strong>. Zij werd<strong>en</strong> geïnterneerd in Kodaikanal omdat Groot Brittannië inmiddels in<br />
oorlog was met Italië <strong>en</strong> zij als staatsburgers van e<strong>en</strong> vijandig land beschouwd werd<strong>en</strong>.<br />
Ze stichtt<strong>en</strong> er e<strong>en</strong> school <strong>en</strong> gav<strong>en</strong> er cursuss<strong>en</strong>.<br />
1 Bakker et al., 2006, 515-516<br />
2 Schwegman, 1999, 44<br />
3 Bakker et al., 64-66<br />
1
Na 1945 keerd<strong>en</strong> Maria <strong>en</strong> Mario <strong>Montessori</strong> naar Nederland terug <strong>en</strong> werd de familie<br />
her<strong>en</strong>igd. Tijd<strong>en</strong>s de oorlog hadd<strong>en</strong> de Duitsers hun school, studiec<strong>en</strong>trum <strong>en</strong> opleiding,<br />
gevestigd in de villa Gro<strong>en</strong><strong>en</strong>daal te Lar<strong>en</strong>, opgehev<strong>en</strong>. De school was sam<strong>en</strong>gevoegd<br />
met e<strong>en</strong> reeds bestaande <strong>Montessori</strong>school in deze plaats. <strong>Montessori</strong><br />
vestigde zich in Amsterdam <strong>en</strong> reisde met haar zoon van daaruit meermal<strong>en</strong> terug<br />
naar India (waartoe to<strong>en</strong> ook Pakistan <strong>en</strong> Bangladesh behoord<strong>en</strong>) om er cursuss<strong>en</strong><br />
te gev<strong>en</strong>. <strong>Montessori</strong> overleed in 1952 in Noordwijk tijd<strong>en</strong>s e<strong>en</strong> korte vakantie. Ze<br />
werd in die plaats begrav<strong>en</strong> op <strong>het</strong> katholieke kerkhof aan de Gooweg.<br />
De opvoeding van de zintuig<strong>en</strong><br />
De opvoeding van de zintuig<strong>en</strong> is e<strong>en</strong> c<strong>en</strong>traal concept bij zowel <strong>Com<strong>en</strong>ius</strong> als <strong>Montessori</strong>.<br />
Kinder<strong>en</strong> nem<strong>en</strong> nog vooral waar door de zintuig<strong>en</strong> <strong>en</strong> de oef<strong>en</strong>ing ervan zou<br />
daarom hun ontwikkeling in hoge mate bevorder<strong>en</strong>. Zo stelde <strong>Com<strong>en</strong>ius</strong>:<br />
‘De zintuig<strong>en</strong> zijn op jonge leeftijd de belangrijkste werkzame kracht<strong>en</strong>. Omdat <strong>het</strong><br />
verstand nog niet rijp is voor <strong>het</strong> nad<strong>en</strong>k<strong>en</strong> over abstracte ding<strong>en</strong>, zoek<strong>en</strong> de zintuig<strong>en</strong><br />
altijd pass<strong>en</strong>de prikkels. Krijg<strong>en</strong> ze die niet, dan verslapp<strong>en</strong> ze <strong>en</strong> zwerv<strong>en</strong> verveeld<br />
van her naar der; krijg<strong>en</strong> ze pass<strong>en</strong>de prikkels, dan word<strong>en</strong> ze vrolijk, lev<strong>en</strong> op<br />
<strong>en</strong> word<strong>en</strong> er graag door geboeid zolang ze de zaak niet voldo<strong>en</strong>de hebb<strong>en</strong> onderzocht.’<br />
4<br />
De zintuig<strong>en</strong> zoek<strong>en</strong> dus pass<strong>en</strong>de prikkels. <strong>Com<strong>en</strong>ius</strong> legde zo <strong>het</strong> acc<strong>en</strong>t op e<strong>en</strong><br />
actieve van <strong>het</strong> <strong>kind</strong> uitgaande houding. Het <strong>kind</strong> reageert niet alle<strong>en</strong> op prikkels uit<br />
zijn omgeving, maar <strong>het</strong> ageert vooral: <strong>het</strong> zoekt actief naar voedsel om er zijn geest<br />
mee te voed<strong>en</strong>. Dat vond <strong>Montessori</strong> ook.<br />
Hoe de zintuig<strong>en</strong> werk<strong>en</strong> in <strong>het</strong> leerproces vatte <strong>Montessori</strong> sam<strong>en</strong> in haar ‘Hormische<br />
Theorie’.Ik heb deze theorie in e<strong>en</strong> schema sam<strong>en</strong>gevat. 5<br />
De cirkel stelt de persoo<strong>nl</strong>ijkheid van <strong>het</strong> <strong>kind</strong> voor, verdeeld in <strong>het</strong> onbewuste (onderkant<br />
van de cirkel) <strong>en</strong> <strong>het</strong> bewuste (de bov<strong>en</strong>kant) In <strong>het</strong> onbewuste heerst de<br />
horme, e<strong>en</strong> soort onbewust will<strong>en</strong>, dat maakt dat <strong>het</strong> <strong>kind</strong> zich richt op zijn omgeving<br />
om daaruit die indrukk<strong>en</strong> op te do<strong>en</strong>, die op dat mom<strong>en</strong>t pass<strong>en</strong>d zijn voor zijn ontwikkeling.<br />
De indrukk<strong>en</strong> word<strong>en</strong> opgeslag<strong>en</strong> in e<strong>en</strong> onbewust geheug<strong>en</strong>, <strong>het</strong> mnème<br />
in de vorm van wat zij <strong>en</strong>gramm<strong>en</strong> noemde. Die <strong>en</strong>gramm<strong>en</strong> lat<strong>en</strong> e<strong>en</strong> blijv<strong>en</strong>d<br />
spoor achter in <strong>het</strong> Onbewuste. Engramm<strong>en</strong> die bij elkaar hor<strong>en</strong>, cluster<strong>en</strong> zich in<br />
<strong>het</strong> onbewuste tot nevels. Deze cyclus van activiteit<strong>en</strong> noemde <strong>Montessori</strong> de werking<br />
van de Absorber<strong>en</strong>de Geest. Het <strong>kind</strong> is in staat om in korte tijd e<strong>en</strong> grote hoeveelheid<br />
indrukk<strong>en</strong> uit zijn omgeving op de do<strong>en</strong> <strong>en</strong> te ord<strong>en</strong><strong>en</strong> in <strong>het</strong> onbewuste. De<br />
nevels zijn als <strong>het</strong> ware mogelijkhed<strong>en</strong> tot gedrag. Zij word<strong>en</strong> naar <strong>het</strong> bewuste getransporteerd<br />
door <strong>het</strong> uitvoer<strong>en</strong> van activiteit<strong>en</strong>. Hieraan wordt leiding gegev<strong>en</strong><br />
door ‘gevoelige period<strong>en</strong>’: period<strong>en</strong> waarin <strong>het</strong> <strong>kind</strong> heel ontvankelijk is voor bepaalde<br />
leerstof <strong>en</strong> bepaalde activiteit<strong>en</strong>.<br />
4 <strong>Com<strong>en</strong>ius</strong>, 1991, 26<br />
5 <strong>Montessori</strong>, 1949, diverse plaats<strong>en</strong>.<br />
2
<strong>Montessori</strong> baseerde zich daarbij op nieuwe inzicht<strong>en</strong> in de biologie. Zij stelde:<br />
‘Het was de Hollandse geleerde Hugo de Vries, die de gevoelige period<strong>en</strong> ontdekte in<br />
<strong>het</strong> dier<strong>en</strong>lev<strong>en</strong>, maar wij op onze schol<strong>en</strong> <strong>en</strong> bij <strong>het</strong> bestuder<strong>en</strong> van <strong>het</strong> <strong>kind</strong>erlev<strong>en</strong> in<br />
<strong>het</strong> gezin, ontdekt<strong>en</strong> <strong>het</strong> eerst de gevoelige period<strong>en</strong> van <strong>het</strong> <strong>kind</strong>erlev<strong>en</strong> <strong>en</strong> maakt<strong>en</strong><br />
er gebruik van in de opvoeding. Deze periodes word<strong>en</strong> bepaald door bepaalde gevoelighed<strong>en</strong>,<br />
die m<strong>en</strong> aantreft bij wez<strong>en</strong>s in groei; zij zijn van voorbijgaande aard <strong>en</strong> beperk<strong>en</strong><br />
zich tot <strong>het</strong> verkrijg<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> bepaald vermog<strong>en</strong>. Als dat vermog<strong>en</strong> zich heeft<br />
ontwikkeld, verdwijnt de daarmee sam<strong>en</strong>hang<strong>en</strong>de gevoeligheid. Ieder vermog<strong>en</strong><br />
wordt dus gevormd met behulp van e<strong>en</strong> impuls, die e<strong>en</strong> bepaalde groeiperiode duurt,<br />
dus tijd<strong>en</strong>s de overe<strong>en</strong>komstige gevoelige periode.’ 6<br />
De vermog<strong>en</strong>s, bewustzijnsinhoud<strong>en</strong>, gaan zo deel uitmak<strong>en</strong> van <strong>het</strong> bewustzijn. Ze<br />
word<strong>en</strong> door <strong>het</strong> geheug<strong>en</strong> bewaard <strong>en</strong> in <strong>het</strong> bewustzijn geord<strong>en</strong>d door de intellig<strong>en</strong>tie.<br />
Deze ord<strong>en</strong>ing, <strong>Montessori</strong> spreekt van e<strong>en</strong> boek<strong>en</strong>plank waar alles zijn<br />
plaats krijgt, maakt <strong>het</strong> mogelijk om door te red<strong>en</strong>er<strong>en</strong> verband<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> die bewustzijnsinhoud<strong>en</strong><br />
te legg<strong>en</strong>. 7<br />
6 <strong>Montessori</strong>, 1937, 49<br />
7 <strong>Montessori</strong>, 1934, Hoofdstuk VIII Intellig<strong>en</strong>tie.<br />
3
<strong>Montessori</strong> heeft ge<strong>en</strong> overzichtelijke catalogus van gevoelighed<strong>en</strong> van voorbijgaa voorbijgaande<br />
aard gemaakt. We vind<strong>en</strong> ze verspreid in haar boek<strong>en</strong> g<strong>en</strong>oemd. Dat is wel g gge<br />
daan door or ander<strong>en</strong> op basis van wat er in de verschill<strong>en</strong>de boek<strong>en</strong> van <strong>Montessori</strong><br />
over te vind<strong>en</strong> is. Bij voorbeeld door H.J. Schoo <strong>en</strong> Drs. E.M. Schoo. 8<br />
Ontwikkelingsmateriaal<br />
Foto: Association <strong>Montessori</strong><br />
Internationale<br />
8 Schoo, 1980, 47<br />
Om de activiteit<strong>en</strong> die nodig zijn om de indrukk<strong>en</strong> van <strong>het</strong> o oon<br />
bewuste naar <strong>het</strong> bbewuste<br />
te e transporter<strong>en</strong> te kunn<strong>en</strong> uitvo uitvoer<strong>en</strong>,<br />
heeft <strong>Montessori</strong> ontwikkelingsmateriaal ontworp<strong>en</strong> dat in<br />
e<strong>en</strong> ‘gevoelige peri periode’ de’ ingezet kan word<strong>en</strong>. Het schema van<br />
Schoo <strong>en</strong> Schoo volg<strong>en</strong>d, is er dus materiaal voor <strong>het</strong> coördin coördiner<strong>en</strong><br />
van de beweging<strong>en</strong>, de zog<strong>en</strong>aamde ‘oefe ‘oef<strong>en</strong>ing<strong>en</strong> uit <strong>het</strong><br />
dagelijks lev<strong>en</strong>’. Er is materiaal voor de taal taal- <strong>en</strong> rrek<strong>en</strong>ontwikke<br />
ling <strong>en</strong> voor <strong>het</strong> oef<strong>en</strong><strong>en</strong> van de zintuig<strong>en</strong>. Ze vall<strong>en</strong> in de voo voorschoolse<br />
leeftijd <strong>en</strong> in de onderbouw van de basisschool. In de<br />
midd<strong>en</strong> midd<strong>en</strong>- <strong>en</strong> bov<strong>en</strong>bouw verander<strong>en</strong> der<strong>en</strong> de gevoelighed<strong>en</strong> va van karakter.<br />
Ze word<strong>en</strong> ‘breder’ <strong>en</strong> omvatt<strong>en</strong> nu bijvoo bijvoorbeeld ook <strong>het</strong><br />
4
ed<strong>en</strong>eringsvermog<strong>en</strong> <strong>en</strong> de culturele belangstelling. Ook is de periode langer, vanaf<br />
zev<strong>en</strong> <strong>en</strong> ti<strong>en</strong> jaar tot na <strong>het</strong> twaalfde.<br />
Het karakter van <strong>het</strong> materiaal voor die periode verandert ev<strong>en</strong>e<strong>en</strong>s. Zo is er materiaal<br />
voor de kosmische opvoeding, zoals de tijdlijn<strong>en</strong> <strong>en</strong> de vertelplat<strong>en</strong> bij de kosmische<br />
vertelling<strong>en</strong>.<br />
Het ontwikkelingsmateriaal is vooral bedoeld voor de oef<strong>en</strong>ing van alle zintuig<strong>en</strong> in<br />
period<strong>en</strong> waarin <strong>het</strong> <strong>kind</strong> daarvoor gevoelig is<br />
In <strong>het</strong> schema hieronder staan de zintuig<strong>en</strong> met daarnaast de material<strong>en</strong> om de onderscheid<strong>en</strong><br />
zintuig<strong>en</strong> mee te oef<strong>en</strong><strong>en</strong>. Leeftijd 0 – 4 jaar 9<br />
zintuig materiaal<br />
Visuele zin Cilinderblokk<strong>en</strong><br />
Gekleurde cilinders<br />
Roze tor<strong>en</strong><br />
Bruine trap<br />
Rode stokk<strong>en</strong><br />
Tweeterm <strong>en</strong> drieterm<br />
Kleurspoel<strong>en</strong><br />
Reukzin Reukkokers<br />
Temperatuurzin Temperatuurkruikjes<br />
Plat<strong>en</strong> met verschill<strong>en</strong>d geleidingsvermog<strong>en</strong><br />
Gewichtszin/barische zin Gewichtsplankjes<br />
Gehoorzin Gehoorkokers<br />
Bell<strong>en</strong><br />
Tastzin Ruw-gladmateriaal<br />
Stoff<strong>en</strong>doos<br />
Stereognostische zin<br />
(tastzin <strong>en</strong> motoriek)<br />
Geheimzinnig tasje<br />
Geometrische licham<strong>en</strong><br />
Geometrisch raam<br />
Geometrisch kastje<br />
9 Sam<strong>en</strong>gevat uit M.J. t<strong>en</strong> Cate et al., 1973. Vetgedrukte material<strong>en</strong> zijn afgebeeld in de tekst.<br />
5
Met <strong>het</strong> zintuiglijk materiaal wilde <strong>Montessori</strong> vooral de intellig<strong>en</strong>tie oef<strong>en</strong><strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>kind</strong>er<strong>en</strong><br />
help<strong>en</strong> de geabsorbeerde indrukk<strong>en</strong> te ord<strong>en</strong><strong>en</strong>. Het ging dan als <strong>het</strong> ware om<br />
de inrichting van de innerlijke boek<strong>en</strong>plank. Daarmee zou de zintuiglijke vaardigheid<br />
to<strong>en</strong>em<strong>en</strong>. Bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong> bood <strong>het</strong> materiaal e<strong>en</strong> instrum<strong>en</strong>t om gebrek<strong>en</strong> in functies op<br />
te spor<strong>en</strong>. 10<br />
Om <strong>het</strong> werk adequaat te kunn<strong>en</strong> do<strong>en</strong> moet materiaal e<strong>en</strong> aantal eig<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong><br />
bezitt<strong>en</strong>. Allereerst moet <strong>het</strong> mogelijk zijn dat uit <strong>het</strong> handel<strong>en</strong> met <strong>het</strong> materiaal<br />
blijkt of je er als <strong>kind</strong> ‘goed’ of ‘fout’ mee bezig b<strong>en</strong>t. Zo is er e<strong>en</strong> oef<strong>en</strong>ing waarin<br />
e<strong>en</strong> <strong>kind</strong> cilinders in e<strong>en</strong> hout<strong>en</strong> blok moet plaats<strong>en</strong>. Als <strong>het</strong> dat goed doet, dan past<br />
de cilinder <strong>en</strong> dat is niet <strong>het</strong> geval als <strong>het</strong> <strong>kind</strong> <strong>het</strong> fout doet. Belangrijk is dat <strong>het</strong><br />
materiaal duidelijk gericht is op <strong>het</strong> oef<strong>en</strong><strong>en</strong> van e<strong>en</strong> geïsoleerde eig<strong>en</strong>schap. In <strong>het</strong><br />
geval van de cilinders gaat <strong>het</strong> om cilinders die alle<strong>en</strong> in diameter verschill<strong>en</strong> <strong>en</strong> bijvoorbeeld<br />
niet in de vorm, want alle knopp<strong>en</strong> op de cilinders zijn ev<strong>en</strong> groot <strong>en</strong> hun<br />
kleur<strong>en</strong> <strong>het</strong>zelfde. Omdat <strong>het</strong> materiaal gericht ingezet kan word<strong>en</strong> op individuele<br />
<strong>kind</strong>er<strong>en</strong>, zijn de verschill<strong>en</strong>de material<strong>en</strong> opgebouwd in korte overzichtelijke reeks<strong>en</strong>,<br />
die overig<strong>en</strong>s in zeer beperkte aantall<strong>en</strong> in e<strong>en</strong> klas beschikbaar hoev<strong>en</strong> te zijn.<br />
In de groep van dertig <strong>kind</strong>er<strong>en</strong> is één set cilinderblokk<strong>en</strong> voldo<strong>en</strong>de. Immers in die<br />
groep zal slechts e<strong>en</strong> beperkt aantal <strong>kind</strong>er<strong>en</strong> ‘gevoelig’ zijn voor <strong>het</strong> werk<strong>en</strong> met <strong>het</strong><br />
materiaal. Daarnaast di<strong>en</strong>t <strong>het</strong> materiaal aantrekkelijk te zijn. Daarom is <strong>het</strong> met zorg<br />
vervaardigd. Het appelleert door zijn vormgeving aan de belangstelling van de <strong>kind</strong>er<strong>en</strong>.<br />
Maar hoe kan e<strong>en</strong> leerkracht beoordel<strong>en</strong> of <strong>het</strong> materiaal pas bij de gevoelige<br />
periode van <strong>het</strong> individuele <strong>kind</strong>? Het belangrijkste signaal is hoe lang e<strong>en</strong> <strong>kind</strong> er<br />
zeer geconc<strong>en</strong>treerd <strong>en</strong> langdurig mee bezig is. Het zal de activiteit herhaaldelijk uit<br />
voer<strong>en</strong> over e<strong>en</strong> aantal dag<strong>en</strong>, totdat <strong>het</strong> zijn geheim aan <strong>het</strong> <strong>kind</strong> heeft meegedeeld.<br />
11<br />
Alle zintuig<strong>en</strong> <strong>en</strong> de rol van de leerkracht<br />
<strong>Com<strong>en</strong>ius</strong> was de eerste<br />
pedagoog die nadrukkelijk<br />
aandacht vroeg voor de<br />
zintuiglijke waarneming.<br />
Vandaar dat hij schoolboek<strong>en</strong><br />
vervaardigde<br />
waarin plaatjes e<strong>en</strong> promin<strong>en</strong>te<br />
rol speeld<strong>en</strong>. Hij<br />
was eig<strong>en</strong>lijk de pionier in<br />
<strong>het</strong> aanschouwelijk ler<strong>en</strong>.<br />
Hij beperkte zich niet tot<br />
plaatjes in boek<strong>en</strong>, maar<br />
stimuleerde leerkracht<strong>en</strong><br />
ook om object<strong>en</strong> in de klas te ton<strong>en</strong> <strong>en</strong> waar mogelijk er met de leerling<strong>en</strong> op uit te<br />
trekk<strong>en</strong> om in de natuur de object<strong>en</strong> te kunn<strong>en</strong> waarnem<strong>en</strong>. Kinder<strong>en</strong> moest<strong>en</strong> zo<br />
10 <strong>Montessori</strong>, 1973, 128-129.<br />
11 T<strong>en</strong> Cate et al. 1973, 7.<br />
6
gestimuleerd word<strong>en</strong> tot <strong>het</strong> gebruik van alle zintuig<strong>en</strong>: hor<strong>en</strong>, zi<strong>en</strong>, voel<strong>en</strong>, proev<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> ruik<strong>en</strong>. Dit is e<strong>en</strong> belangrijke overe<strong>en</strong>komst met <strong>Montessori</strong>.<br />
De hele werkelijkheid was voor <strong>Com<strong>en</strong>ius</strong> e<strong>en</strong> leerschool voor <strong>het</strong> <strong>kind</strong>. In de i<strong>nl</strong>eiding<br />
van de Orbis S<strong>en</strong>sualium Pictus zet <strong>Com<strong>en</strong>ius</strong> uite<strong>en</strong> hoe <strong>het</strong> onderwijs aan <strong>het</strong><br />
<strong>kind</strong> moest gebeur<strong>en</strong>: de leraar neemt de jong<strong>en</strong> bij de hand <strong>en</strong> leidt hem langs de<br />
pad<strong>en</strong> der k<strong>en</strong>nis die goed voor hem zijn. De jong<strong>en</strong> volgt met gretigheid.<br />
Leraar: ‘Ik leid je overal he<strong>en</strong>, ik laat je alles zi<strong>en</strong>, ik b<strong>en</strong>oem alles voor je.’<br />
Jong<strong>en</strong>: ‘Hier b<strong>en</strong> ik, leid me, in naam van God.’ 12<br />
Foto: Association <strong>Montessori</strong> Internationale.<br />
Bij <strong>het</strong> werk<strong>en</strong> met <strong>Montessori</strong>’s ontwikkelingsmateriaal<br />
heeft <strong>het</strong> <strong>kind</strong> e<strong>en</strong> actievere rol dan <strong>het</strong> bij<br />
<strong>Com<strong>en</strong>ius</strong> krijgt toebedeeld. <strong>Montessori</strong> zal eerst<br />
<strong>het</strong> <strong>kind</strong> voordo<strong>en</strong> hoe <strong>het</strong> materiaal, bijvoorbeeld<br />
e<strong>en</strong> geometrisch raam, gehanteerd moet word<strong>en</strong>.<br />
Het <strong>kind</strong> herhaalt vervolg<strong>en</strong>s wat is voorgedaan.<br />
Zij zal zich vervolg<strong>en</strong>s terugtrekk<strong>en</strong> <strong>en</strong> van e<strong>en</strong><br />
afstand observer<strong>en</strong> of <strong>het</strong> <strong>kind</strong> de herhaling correct<br />
uitvoert. Is dit <strong>het</strong> geval dan gaat zij e<strong>en</strong> volg<strong>en</strong>d<br />
<strong>kind</strong> help<strong>en</strong>. Deze houding is door haar beschrev<strong>en</strong><br />
in de vorm van e<strong>en</strong> vraag die <strong>het</strong> <strong>kind</strong> de volwass<strong>en</strong>e<br />
stelt: ‘Help mij <strong>het</strong> zelf te do<strong>en</strong>’ of ook<br />
wel ‘Leer mij <strong>het</strong> zelf te do<strong>en</strong>.’ <strong>Montessori</strong> volgt<br />
hier de wet<strong>en</strong>schappelijke methode. Ze doceert<br />
niet, zoals <strong>Com<strong>en</strong>ius</strong> doet, maar stelt <strong>het</strong> <strong>kind</strong> in<br />
staat om zijn eig<strong>en</strong> ontdekking<strong>en</strong> te do<strong>en</strong>. 13<br />
De hoogleraar Buyt<strong>en</strong>dijk typeerde die handelwijze als volgt: ‘Het hoeft ge<strong>en</strong> betoog,<br />
dat in elke traditionele school, de kracht die <strong>het</strong> ler<strong>en</strong> bewerkt, door e<strong>en</strong> onderwijzer,<br />
de doc<strong>en</strong>t verteg<strong>en</strong>woordigd wordt, e<strong>en</strong> krachtig persoon, die door <strong>het</strong> juiste gebruik<br />
van de leermiddel<strong>en</strong> – <strong>het</strong> is overbodig deze op te somm<strong>en</strong> – zijn doel bereikt. Het<br />
wil mij voorkom<strong>en</strong>, dat <strong>het</strong> de verdi<strong>en</strong>ste van Mevrouw <strong>Montessori</strong> is geweest deze<br />
verhouding van kracht <strong>en</strong> middel te hebb<strong>en</strong> doorbrok<strong>en</strong> <strong>en</strong> in beginsel te hebb<strong>en</strong><br />
omgekeerd. Zij heeft de schijnbaar zo e<strong>en</strong>voudige ontdekking gedaan, dat <strong>het</strong> leermiddel<br />
e<strong>en</strong> leerkracht kan word<strong>en</strong> <strong>en</strong> dat de traditionele leerkracht – de meester of<br />
leraar – de mogelijkheid heeft om leermiddel te word<strong>en</strong>, indi<strong>en</strong> hij de kunst verstaat<br />
om te bemiddel<strong>en</strong>.’ 14<br />
E<strong>en</strong> belangrijk verschil tuss<strong>en</strong> <strong>Com<strong>en</strong>ius</strong> <strong>en</strong> <strong>Montessori</strong> is dat waar <strong>Com<strong>en</strong>ius</strong> zegt:<br />
‘Ik zal je vertell<strong>en</strong> wat interessant voor je is’, <strong>Montessori</strong> juist stelt : ‘Ik zal je help<strong>en</strong><br />
om te ontdekk<strong>en</strong> wat je wet<strong>en</strong> wil.’ Bij beide pedagog<strong>en</strong> staat <strong>het</strong> <strong>kind</strong> c<strong>en</strong>traal,<br />
maar de rol van de leraar verschilt.<br />
12 <strong>Com<strong>en</strong>ius</strong>, 1991, 31.<br />
13 T<strong>en</strong> Cate et al. 1973, 8.<br />
14 Buyt<strong>en</strong>dijk, 1961, 10.<br />
7
Schrijv<strong>en</strong> <strong>en</strong> Lez<strong>en</strong><br />
“Je moet vooral de e<strong>en</strong>voudige geluid<strong>en</strong> ler<strong>en</strong> waaruit de m<strong>en</strong>selijke taal is sam<strong>en</strong>gesteld.<br />
Geluid<strong>en</strong>, die dier<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> voortbr<strong>en</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> die jouw tong kan naboots<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> jouw hand kan schilder<strong>en</strong>. .. E<strong>en</strong> lev<strong>en</strong>d <strong>en</strong> klink<strong>en</strong>d alfabet heb je hier” 15<br />
zegt <strong>Com<strong>en</strong>ius</strong> teg<strong>en</strong> zijn leerling. Dan volgt e<strong>en</strong> reeks plaatjes, waarbij de afbeelding<br />
verbond<strong>en</strong> wordt aan e<strong>en</strong> klank <strong>en</strong> aan e<strong>en</strong> letter, die de klank symboliseert.<br />
Zes<strong>en</strong>twintig plaatjes, voor elke letter één.<br />
Plaatje Klank Letter<br />
Schuurpapier<strong>en</strong> letters<br />
Schrijfrichting<br />
<strong>Montessori</strong> volgt zo ongeveer dezelfde weg. Alle<strong>en</strong>, ze eindigt<br />
niet bij <strong>het</strong> symbool, maar ze begint ermee. Op roze plankjes<br />
zijn medeklinkers geplakt van schuurpapier. Op blauwe plankjes<br />
zijn de klinkers geplakt. Later kom<strong>en</strong> nog de dubbelklank<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> de tweeklank<strong>en</strong>. De letters zijn in schrijfschrift, schuine<br />
letters dus. In Angelsaksische land<strong>en</strong>, waar <strong>kind</strong>er<strong>en</strong> drukletters<br />
schrijv<strong>en</strong>, word<strong>en</strong> drukletters op de plankjes geplakt. De<br />
letters word<strong>en</strong> in twee kistjes opgeborg<strong>en</strong> in e<strong>en</strong> kast waarin<br />
<strong>het</strong> taalmateriaal staat.<br />
Met deze letters geeft de leidster <strong>het</strong> <strong>kind</strong> ‘lesjes’. Per keer<br />
word<strong>en</strong> twee letters aangebod<strong>en</strong>, waarbij klinkers <strong>en</strong> medeklinkers<br />
gekoz<strong>en</strong> word<strong>en</strong>. De leidster doet voor hoe e<strong>en</strong> letter<br />
gevoeld moet word<strong>en</strong>; met twee vingers, de wijsvinger <strong>en</strong> de<br />
middelvinger. De vingers zijn eerst ‘gevoelig’ gemaakt, door de<br />
vingertopp<strong>en</strong> van de twee hand<strong>en</strong> zachtjes teg<strong>en</strong> elkaar te<br />
wrijv<strong>en</strong> of in e<strong>en</strong> schaaltje lauw water te dompel<strong>en</strong> <strong>en</strong> weer af<br />
te drog<strong>en</strong>. De letters word<strong>en</strong> gevoeld in de richting waarin <strong>het</strong><br />
<strong>kind</strong> de letters later zal schrijv<strong>en</strong>. Het is niet de bedoeling om<br />
die schrijfrichting op de plankjes aan te gev<strong>en</strong> met lijntjes <strong>en</strong><br />
pijl<strong>en</strong>.<br />
Het <strong>kind</strong> doet de oef<strong>en</strong>ing die de leidster heeft voorgedaan na. Dan zegt de leidster:<br />
“Dit is de ‘a’, de a van appel” De letter wordt als klank b<strong>en</strong>oemd. Niet met de naam<br />
van de letter, zoals <strong>Com<strong>en</strong>ius</strong> wel doet. De tweede letter gaat op dezelfde manier.<br />
De leidster <strong>en</strong> <strong>het</strong> <strong>kind</strong> bed<strong>en</strong>k<strong>en</strong> sam<strong>en</strong> meer woord<strong>en</strong> waarin de aangeleerde klan-<br />
15 <strong>Com<strong>en</strong>ius</strong>, 1991, 31.<br />
8
k<strong>en</strong> voorkom<strong>en</strong>. T<strong>en</strong>slotte zegt de leidster: “Geef me de ‘a’ e<strong>en</strong>s aan” “Leg de ‘k’<br />
e<strong>en</strong>s bov<strong>en</strong>aan de tafel” <strong>en</strong>z. En dan “Hoe heet deze?” <strong>en</strong> “Hoe heet die?”<br />
Daarna laat de leidster <strong>het</strong> <strong>kind</strong> achter met de letters. Het <strong>kind</strong> herhaalt de oef<strong>en</strong>ing<br />
zolang <strong>het</strong> dat wil <strong>en</strong> zet daarna <strong>het</strong> materiaal weer terug in de taalkast. 16<br />
Op e<strong>en</strong> kaart houd<strong>en</strong> de leidster <strong>en</strong> <strong>het</strong> <strong>kind</strong> bij welke letters er zijn aangebod<strong>en</strong>.<br />
<strong>Montessori</strong> vindt dat vanaf <strong>het</strong> derde jaar met deze oef<strong>en</strong>ing<strong>en</strong> begonn<strong>en</strong> kan word<strong>en</strong>.<br />
Zo b<strong>en</strong> je er zeker niet te laat bij. En er is hulp gebod<strong>en</strong> om deze oef<strong>en</strong>ing op<br />
die jonge leeftijd al te kunn<strong>en</strong>. Het ruw-gladmateriaal <strong>en</strong> de stoff<strong>en</strong>doos van de zintuiglijk<br />
materiaal hebb<strong>en</strong> <strong>het</strong> correct voel<strong>en</strong> van de letters voorbereid. De hand is<br />
‘licht’ geword<strong>en</strong>. Het omvoel<strong>en</strong> van de meetkundige vorm<strong>en</strong> van <strong>het</strong> geometriemateriaal<br />
hebb<strong>en</strong> de hand ‘vast’ gemaakt. 17 Het gehoor is geoef<strong>en</strong>d, zodat de klank makkelijk<br />
herk<strong>en</strong>d <strong>en</strong> onthoud<strong>en</strong> kan word<strong>en</strong>. Door oef<strong>en</strong><strong>en</strong> van de visuele zin kan <strong>het</strong><br />
<strong>kind</strong> de al geleerde letters makkelijk herk<strong>en</strong>n<strong>en</strong>. 18<br />
Foto catalogus Ni<strong>en</strong>huis <strong>Montessori</strong><br />
Er zijn doz<strong>en</strong> met losse letters die sam<strong>en</strong><br />
<strong>het</strong> alfabet vorm<strong>en</strong>. De klinkers zijn blauw<br />
<strong>en</strong> de medeklinkers roze. De letters zijn<br />
uitgestanst uit kunststof. Vroeger war<strong>en</strong> ze<br />
van karton. De letters zijn ev<strong>en</strong>groot als de<br />
schuurpapier<strong>en</strong> letters (of ¾ van <strong>het</strong> formaat<br />
van de schuurpapier<strong>en</strong>letters) <strong>en</strong> ze<br />
hebb<strong>en</strong> dezelfde vorm: <strong>het</strong> zijn ook schrijfletters.<br />
Op e<strong>en</strong> kleedje op de grond kan <strong>het</strong><br />
<strong>kind</strong> met behulp van deze letters woord<strong>en</strong><br />
legg<strong>en</strong> met de letters die <strong>het</strong> al geleerd<br />
heeft.<br />
In <strong>het</strong> begin zull<strong>en</strong> de <strong>kind</strong>er<strong>en</strong> klankzuivere woord<strong>en</strong> legg<strong>en</strong>. De leidster doet de<br />
oef<strong>en</strong>ing voor:<br />
“Lat<strong>en</strong> we voor <strong>het</strong> Nederlandse ‘vis’ als voorbeeld nem<strong>en</strong>. Leg <strong>het</strong> woord neer <strong>en</strong><br />
zeg:’Hier staat vis’. Ontleed <strong>het</strong> woord in klank<strong>en</strong>: v .. i .. s. Maak jij nu e<strong>en</strong>s ‘vis’.<br />
Wat is dit? ‘v’. Leg maar neer. Enz. Kinder<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> zelf klankzuivere woord<strong>en</strong> bed<strong>en</strong>k<strong>en</strong>.<br />
Ze kunn<strong>en</strong> in <strong>het</strong> begin beter niet met regels <strong>en</strong> uitzondering<strong>en</strong> geconfronteerd<br />
word<strong>en</strong>; dat is van later zorg.” 19<br />
Als <strong>kind</strong>er<strong>en</strong> deze woord<strong>en</strong> op <strong>het</strong> werkkleedje legg<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> ze die woord<strong>en</strong> in <strong>het</strong><br />
begin vaak nog niet teruglez<strong>en</strong>. Na e<strong>en</strong> poosje lukt dit vaak wel <strong>en</strong> op dat mom<strong>en</strong>t<br />
begint <strong>het</strong> lez<strong>en</strong>. Dan kan er begonn<strong>en</strong> word<strong>en</strong> met de ‘leeswerkjes’. Aanvankelijk<br />
doosjes met (ongeveer ti<strong>en</strong>) voorwerpjes van klankzuivere woord<strong>en</strong> waarbij kaartjes<br />
in schrijfschrift gelegd kunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong>. Later word<strong>en</strong> de voorwerpjes door plaatjes<br />
vervang<strong>en</strong>. Na <strong>het</strong> lez<strong>en</strong> van woord<strong>en</strong> volgt <strong>het</strong> lez<strong>en</strong> van zinn<strong>en</strong> <strong>en</strong> daarna <strong>het</strong> lez<strong>en</strong><br />
van verhaaltjes.<br />
16<br />
T<strong>en</strong> Cate et al. 1973, 59.<br />
17<br />
<strong>Montessori</strong>, 1973, 216 – 217.<br />
18<br />
Kelpin, 1997, 7.<br />
19<br />
Kelpin, 1997, 7 – 8.<br />
9
Het gaat er bij <strong>het</strong> lez<strong>en</strong> om dat <strong>het</strong> <strong>kind</strong><br />
begrijpt wat er staat. Kaartjes met ‘doewoord<strong>en</strong>’<br />
zijn hierbij e<strong>en</strong> uitstek<strong>en</strong>de hulp.<br />
Op de kaartjes staan woord<strong>en</strong> als loop,<br />
lach, spring <strong>en</strong> r<strong>en</strong>. Die woord<strong>en</strong> word<strong>en</strong><br />
gelez<strong>en</strong> <strong>en</strong> daarna uitgevoerd. Dit principe:<br />
lez<strong>en</strong> <strong>en</strong> daarna uitvoer<strong>en</strong> wat er staat<br />
blijft in de volg<strong>en</strong>de fas<strong>en</strong> van <strong>het</strong> lez<strong>en</strong><br />
gehandhaafd. Het is de basis voor <strong>het</strong> begrijp<strong>en</strong>d<br />
lez<strong>en</strong>.<br />
In de onderbouw wordt voor <strong>het</strong> lez<strong>en</strong><br />
gebruik gemaakt van e<strong>en</strong> maquette, de<br />
boerderij. In plaats van e<strong>en</strong> boerderij kan<br />
Afbeelding: Catalogus Uitgeverij De Ar<strong>en</strong>d<br />
bij voorbeeld ook e<strong>en</strong> popp<strong>en</strong>huis gebruikt<br />
word<strong>en</strong>. Zo’n maquette bestaat uit e<strong>en</strong> vast deel: de boerderij, <strong>het</strong> huis. En e<strong>en</strong> deel<br />
dat verplaatst kan word<strong>en</strong>: de dier<strong>en</strong> van de boerderij, de meubeltjes van <strong>het</strong> popp<strong>en</strong>huis.<br />
Van de verplaatsbare del<strong>en</strong> moet<strong>en</strong> er steeds drie van dezelfde soort zijn:<br />
e<strong>en</strong> roodbonte koe, e<strong>en</strong> zwartbonte koe <strong>en</strong> e<strong>en</strong> witte koe. E<strong>en</strong> keuk<strong>en</strong>stoel, e<strong>en</strong><br />
leunstoel <strong>en</strong> e<strong>en</strong> bureaustoel.<br />
Boerderij: Catalogus Ni<strong>en</strong>huis <strong>Montessori</strong><br />
Popp<strong>en</strong>huis: Collectie Gonzagareddi<br />
Met de boerderij word<strong>en</strong> oef<strong>en</strong>ing<strong>en</strong> gedaan die zull<strong>en</strong> leid<strong>en</strong> tot de volledige beheersing<br />
van <strong>het</strong> lez<strong>en</strong>. De oef<strong>en</strong>ing<strong>en</strong> analyser<strong>en</strong> de functie van e<strong>en</strong> aantal woordsoort<strong>en</strong><br />
in de zin. Het zelfstandig naamwoord, <strong>het</strong> bijvoeglijk naamwoord, <strong>het</strong> voegwoord,<br />
<strong>het</strong> voorzetsel, <strong>het</strong> werkwoord <strong>en</strong> <strong>het</strong> bijwoord. De naam van deze woordsoort<strong>en</strong><br />
blijft hier nog achterwege, maar er word<strong>en</strong> wel symbol<strong>en</strong> geïntroduceerd die<br />
de functie van die woord<strong>en</strong> symboliser<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> sam<strong>en</strong>vatting van de functie van <strong>het</strong><br />
voegwoord volgt:<br />
Eerst is er e<strong>en</strong> i<strong>nl</strong>eiding waarbij bij voorbeeld drie bloem<strong>en</strong> van verschill<strong>en</strong>de kleur <strong>en</strong><br />
e<strong>en</strong> lintje gebruikt word<strong>en</strong>. De leidster schrijf -naast <strong>het</strong> <strong>kind</strong> zitt<strong>en</strong>d- 'de rode bloem'<br />
op e<strong>en</strong> strook papier. Het <strong>kind</strong> leest wat er staat <strong>en</strong> legt de strook onder de rode<br />
10
loem. Op de volg<strong>en</strong>de strook schrijft ze 'de gele<br />
bloem' <strong>en</strong> op de derde strook 'de witte bloem'.<br />
Het <strong>kind</strong> ,dat 5,5 jaar oud is, leest ook deze<br />
strok<strong>en</strong> <strong>en</strong> legt ze op de goede plaats. De leidster<br />
voegt nu de drie bloem<strong>en</strong> sam<strong>en</strong> tot e<strong>en</strong><br />
bosje, door er <strong>het</strong> lintje om te strikk<strong>en</strong>. Dan<br />
neemt ze twee strookjes papier, waarop ze in<br />
<strong>het</strong> rood '<strong>en</strong>' schrijft. Deze strookjes word<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong><br />
de andere strok<strong>en</strong> gelegd zodat er nu staat:<br />
'de rode bloem' '<strong>en</strong>' 'de gele bloem' '<strong>en</strong>' 'de witte<br />
bloem'. Dan word<strong>en</strong> de taalsymbol<strong>en</strong> bov<strong>en</strong> de<br />
woord<strong>en</strong> gelegd, waarbij <strong>het</strong> taalsymbool van<br />
<strong>het</strong> voegwoord (e<strong>en</strong> roze verbindingsstreepje)<br />
wordt aangeleerd. De strok<strong>en</strong> word<strong>en</strong> nu verwisseld<br />
<strong>en</strong> de zin wordt opnieuw gelez<strong>en</strong>: de betek<strong>en</strong>is<br />
blijft <strong>het</strong>zelfde. Daarna word<strong>en</strong> strok<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> voegwoord<strong>en</strong> gegev<strong>en</strong> aan <strong>het</strong> <strong>kind</strong>, die van<br />
tevor<strong>en</strong> al geschrev<strong>en</strong> zijn <strong>en</strong> betrekking hebb<strong>en</strong><br />
op de boerderij. Het <strong>kind</strong> leest de strok<strong>en</strong>, voert de opdracht uit <strong>en</strong> legt de taalsymbol<strong>en</strong><br />
bov<strong>en</strong> de strok<strong>en</strong>. Bij voorbeeld: 'Het paard <strong>en</strong> de koe <strong>en</strong> <strong>het</strong> vark<strong>en</strong>' 20<br />
Het voegwoord Het voegwoord<br />
20 <strong>Montessori</strong>, Mario M. 1964, 136.<br />
De taalsymbol<strong>en</strong> zijn afgeleid van twee licham<strong>en</strong><br />
uit <strong>het</strong> mandje met de geometrische<br />
licham<strong>en</strong>: de piramide <strong>en</strong> de bol.<br />
De piramide staat voor <strong>het</strong> statische deel in<br />
de zin: <strong>het</strong> zelfstandig naamwoord gesymboliseerd<br />
door e<strong>en</strong> zwarte gelijkzijdige driehoek.<br />
De bol staat voor <strong>het</strong> dynamische deel in de<br />
zin: <strong>het</strong> werkwoord gesymboliseerd door de<br />
rode cirkel.<br />
‘Familie’ van <strong>het</strong> zelfstandig naamwoord zijn<br />
<strong>het</strong> lidwoord <strong>en</strong> <strong>het</strong> bijvoeglijk naamwoord.<br />
In <strong>het</strong> Nederlands wordt daarnaast ook nog<br />
<strong>het</strong> telwoord als e<strong>en</strong> apart woordsoort onderscheid<strong>en</strong>.<br />
Het werkwoord is verbond<strong>en</strong> met <strong>het</strong> bijwoord,<br />
dat daarom ook cirkelvormig is. Het<br />
voegwoord <strong>en</strong> <strong>het</strong> voorzetsel verbind<strong>en</strong> de<br />
del<strong>en</strong> van de zin. Voornaamwoord <strong>en</strong> tuss<strong>en</strong>werpsel<br />
word<strong>en</strong> in combinatie met de<br />
taalsymbol<strong>en</strong> bij de maquette nog niet ge-<br />
11
uikt.<br />
Omdat hierover wel e<strong>en</strong>s misverstand bestaat meld ik hier nog dat de taalsymbol<strong>en</strong><br />
correct zijn afgebeeld. Het voorzetsel ‘ligg<strong>en</strong>d’ <strong>en</strong> <strong>het</strong> tuss<strong>en</strong>werpsel als e<strong>en</strong> sleutelgat.<br />
Voor jonge <strong>kind</strong>er<strong>en</strong> heeft Mario <strong>Montessori</strong> aanbevol<strong>en</strong> om <strong>het</strong> gebruik van de taalsymbol<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong>igszins te romantiser<strong>en</strong>. Zo wordt de Familie Zelfstandig Naamwoord<br />
geïntroduceerd, die bestaat uit e<strong>en</strong> Zelfstandig Naamwoord met <strong>het</strong> Lidwoord <strong>en</strong> <strong>het</strong><br />
Bijvoeglijk Naamwoord als <strong>kind</strong>er<strong>en</strong>. In Nederland heb ik de vertelplat<strong>en</strong> die hierbij<br />
gebruikt word<strong>en</strong> echter nog nooit gezi<strong>en</strong> in e<strong>en</strong> school.<br />
Ik zal me bij de beschrijving van de ontwikkeling van <strong>het</strong> leesproces tot <strong>het</strong> aanvankelijk<br />
lez<strong>en</strong> beperk<strong>en</strong>. Dat geldt immers ook voor de beschrijving van hoe <strong>Com<strong>en</strong>ius</strong><br />
hier te werk gaat. We moet nog word<strong>en</strong> opgemerkt dat de werkwijze zoals hier omschrev<strong>en</strong><br />
niet e<strong>en</strong> ‘leesmethode’ g<strong>en</strong>oemd mag word<strong>en</strong>. <strong>Montessori</strong>opvoeding houdt<br />
12
zich bezig met de optimale ontwikkeling van de individuele persoo<strong>nl</strong>ijkheid. Ler<strong>en</strong><br />
schrijv<strong>en</strong> <strong>en</strong> lez<strong>en</strong> is daar e<strong>en</strong> (niet te isoler<strong>en</strong>) aspect van. 21<br />
Eerder heb ik al opgemerkt dat <strong>het</strong> materiaal dat voor <strong>het</strong> schrijv<strong>en</strong> <strong>en</strong> lez<strong>en</strong> gebruikt<br />
wordt direct <strong>en</strong> indirect wordt voorbereid door andere material<strong>en</strong>. Carel Boerlijst<br />
heeft in de tijd dat wij sam<strong>en</strong> e<strong>en</strong> <strong>Montessori</strong>cursus in Amsterdam gav<strong>en</strong> in e<strong>en</strong><br />
schema sam<strong>en</strong>gevat hoe deze voorbereiding wordt gerealiseerd. Het schema is gebaseerd<br />
op Materiaalboek deel I.<br />
Het Schrijv<strong>en</strong> bereidt <strong>het</strong> Lez<strong>en</strong> voor. Indirect wordt <strong>het</strong> schrijv<strong>en</strong> weer voorbereid<br />
door <strong>het</strong> werk<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> aantal zintuiglijke material<strong>en</strong>. Door <strong>het</strong> werk<strong>en</strong> met <strong>het</strong><br />
cilinderblok wordt <strong>het</strong> vasthoud<strong>en</strong> van <strong>het</strong> schrijfgereedschap geoef<strong>en</strong>d. De greep<br />
die de hand om de knop op de cilinder maakt is dezelfde als de manier waarop later<br />
e<strong>en</strong> potlood <strong>en</strong> daarna e<strong>en</strong> p<strong>en</strong> wordt vastgehoud<strong>en</strong>. De schrijv<strong>en</strong>de hand moet<br />
‘licht’ zijn. Dit wordt geoef<strong>en</strong>d door <strong>het</strong> ruw-gladmateriaal <strong>en</strong> de stoff<strong>en</strong>doos. De<br />
schrijv<strong>en</strong>de hand moet ook ‘vast’ zijn. Dat wordt geoef<strong>en</strong>d door <strong>het</strong> werk<strong>en</strong> geometrisch<br />
kastje <strong>en</strong> de geometrische kaart<strong>en</strong>.<br />
21 <strong>Montessori</strong>, Mario M. jr. 1977, 3<br />
13
De voorbereiding wordt ook op e<strong>en</strong> directe manier ter hand g<strong>en</strong>om<strong>en</strong>. Met de<br />
schuurpapier<strong>en</strong> letters wordt <strong>het</strong> mak<strong>en</strong> van de lettertek<strong>en</strong>s geoef<strong>en</strong>d. Het tek<strong>en</strong><strong>en</strong><br />
met de metal<strong>en</strong> i<strong>nl</strong>egfigur<strong>en</strong> helpt bij <strong>het</strong> ler<strong>en</strong> hanter<strong>en</strong> van <strong>het</strong> potlood <strong>en</strong> later de<br />
p<strong>en</strong>. Wat ‘vanzelf’ lijkt te gaan wordt dit in werkelijkheid minutieus voorbereid door<br />
e<strong>en</strong> hele structuur van oef<strong>en</strong>ing<strong>en</strong> met op elkaar afgestemde material<strong>en</strong>.<br />
Het is interessant om te constater<strong>en</strong> dat <strong>Com<strong>en</strong>ius</strong> <strong>en</strong> <strong>Montessori</strong> <strong>het</strong> ook met elkaar<br />
e<strong>en</strong>s zijn dat er voor <strong>het</strong> <strong>kind</strong> iets te lez<strong>en</strong> moet zijn dat de moeite waard is. De<br />
pr<strong>en</strong>t<strong>en</strong> in <strong>het</strong> boek van <strong>Com<strong>en</strong>ius</strong> bied<strong>en</strong> afbeelding<strong>en</strong> van alles wat er op de wereld<br />
te zi<strong>en</strong> <strong>en</strong> belev<strong>en</strong> valt. De titels van die pr<strong>en</strong>t<strong>en</strong> vatt<strong>en</strong> de afbeelding in één woord<br />
sam<strong>en</strong>. En in de beschrijving van de pr<strong>en</strong>t wordt uitgelegd wat er op de pr<strong>en</strong>t te zi<strong>en</strong><br />
is. 22<br />
<strong>Montessori</strong> werkt op ongeveer dezelfde wijze. Ze spreekt over series nam<strong>en</strong> die elk<br />
betrekking hebb<strong>en</strong> op één groep ding<strong>en</strong>. Hieruit kwam e<strong>en</strong> soort van wet<strong>en</strong>schappelijk<br />
onderricht voort dat onverwacht mooi aansloot bij <strong>het</strong> peil van intellectuele belangstelling<br />
van <strong>kind</strong>er<strong>en</strong>. Zij wijst op <strong>het</strong> werk dat in dit verband door haar zoon<br />
Mario is ondernom<strong>en</strong>. 23<br />
22 <strong>Com<strong>en</strong>ius</strong>, 1991, 26.<br />
23 <strong>Montessori</strong>, 1973, 280.<br />
Het werk van Mario <strong>Montessori</strong> is bek<strong>en</strong>d<br />
onder de naam ‘mapjes’. Het meest bek<strong>en</strong>d<br />
zijn de botanische mapjes, die bij <strong>het</strong> biologieonderwijs<br />
gebruikt word<strong>en</strong>. Uitgangspunt<br />
is e<strong>en</strong> concreet stukje natuur. In dit<br />
geval e<strong>en</strong> plant. In e<strong>en</strong> groepslesje wordt<br />
e<strong>en</strong> plant uit de tuin met de <strong>kind</strong>er<strong>en</strong> ontleed.<br />
Daaraan kun je e<strong>en</strong> wortel, e<strong>en</strong> stam<br />
of st<strong>en</strong>gel, takk<strong>en</strong> <strong>en</strong> blader<strong>en</strong> onderscheid<strong>en</strong>.<br />
Elk van deze onderdel<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> weer<br />
verder in detail bestudeerd word<strong>en</strong>. Blader<strong>en</strong><br />
kunn<strong>en</strong> bij voorbeeld naar de nerf onderscheid<strong>en</strong><br />
word<strong>en</strong>. Zo zijn er veernervige<br />
<strong>en</strong> handnervige blader<strong>en</strong>. Hiernaast e<strong>en</strong><br />
voorbeeld van e<strong>en</strong> mapje over e<strong>en</strong> handnervig<br />
blad.<br />
Bij <strong>het</strong> plaatje van <strong>het</strong> blad hoort e<strong>en</strong><br />
naamkaartje <strong>en</strong> e<strong>en</strong> korte beschrijving van<br />
wat in dit geval handnervig is. Eerst kan<br />
gewerkt word<strong>en</strong> met de naamkaartjes. Dat<br />
is als <strong>het</strong> <strong>kind</strong> woordjes kan lez<strong>en</strong>. Nadat<br />
aan de hand van blader<strong>en</strong> uit de natuur<br />
e<strong>en</strong> lesje gegev<strong>en</strong> is door de leidster over<br />
handnervig <strong>en</strong> veernervig kan <strong>het</strong> <strong>kind</strong> zelf<br />
14
prober<strong>en</strong> om de juiste naamkaartjes onder de plaatjes te legg<strong>en</strong>. Dit kan gecontroleerd<br />
word<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> wandstrook waarop bij elk plaatje <strong>het</strong> juiste woord is afgebeeld.<br />
In <strong>het</strong> volg<strong>en</strong>d stadium, als <strong>het</strong> <strong>kind</strong> ook zinn<strong>en</strong> kan lez<strong>en</strong>, kan onder de naam<br />
ook nog e<strong>en</strong> kaartje met e<strong>en</strong> beschrijving gelegd word<strong>en</strong>. Dan is er e<strong>en</strong> boekje met<br />
plaatje, naam <strong>en</strong> beschrijving om <strong>het</strong> werkje te controler<strong>en</strong>.<br />
De mapjes zijn er ook voor e<strong>en</strong> aantal andere vakgebied<strong>en</strong>, bij voorbeeld dierkunde,<br />
aardrijkskunde <strong>en</strong> geometrie.<br />
Wereldverk<strong>en</strong>ning<br />
Bij <strong>Com<strong>en</strong>ius</strong> is duidelijk hoe de wereld verk<strong>en</strong>d zal word<strong>en</strong>. Het <strong>kind</strong> leest de Orbis<br />
S<strong>en</strong>sualium Pictus. Wereldverk<strong>en</strong>ning heeft de wereld als uitgangspunt.<br />
Kosmische Opvoeding <strong>en</strong> Kosmisch Onderwijs<br />
Bij <strong>Montessori</strong> ligt <strong>het</strong> iets gecompliceerder. In de jar<strong>en</strong> die <strong>Montessori</strong> <strong>en</strong> haar zoon<br />
in Nederland doorbracht<strong>en</strong> (vanaf 1936) <strong>en</strong> gedur<strong>en</strong>de de jar<strong>en</strong> waarin zij in India<br />
verblev<strong>en</strong> ontwikkeld<strong>en</strong> zij e<strong>en</strong> nieuw onderwijsconcept dat ze “Kosmisch Onderwijs”<br />
noemd<strong>en</strong>. Dr. <strong>Montessori</strong> heeft dit concept uiteindelijk in twee boek<strong>en</strong> beschrev<strong>en</strong>:<br />
15
“Onderwijs <strong>en</strong> <strong>het</strong> M<strong>en</strong>selijk Pot<strong>en</strong>tieel” <strong>en</strong> <strong>het</strong> niet in <strong>het</strong> Nederlands vertaalde<br />
“From Childhood to Adolesc<strong>en</strong>ce” De boek<strong>en</strong> versch<strong>en</strong><strong>en</strong> voor <strong>het</strong> eerst in 1947 <strong>en</strong><br />
1948.<br />
Daarvoor was al veel materiaal ontwikkeld voor wat je de traditionele schoolvakk<strong>en</strong><br />
zou kunn<strong>en</strong> noem<strong>en</strong>. Rek<strong>en</strong><strong>en</strong> <strong>en</strong> Taal. Maar ook Aardrijkskunde, Biologie <strong>en</strong> Geschied<strong>en</strong>is.<br />
Het Kosmisch Onderwijs kwam er vanaf 1946 als e<strong>en</strong> soort ord<strong>en</strong>ingsprincipe<br />
bij.<br />
Ev<strong>en</strong>als <strong>Com<strong>en</strong>ius</strong> vindt <strong>Montessori</strong> dat de wereld aan <strong>het</strong> <strong>kind</strong> gegev<strong>en</strong> moet word<strong>en</strong>,<br />
maar dan de wereld als onderdeel van <strong>het</strong> heelal 24 . Dat maakt haar onderwijs<br />
tot Kosmisch Onderwijs.<br />
De ‘Display van Perugia’ is e<strong>en</strong> afbeelding die ons verder kan help<strong>en</strong> bij <strong>het</strong> begrijp<strong>en</strong><br />
van wat Kosmisch Onderwijs inhoudt. De display werd gepubliceerd in e<strong>en</strong> Italiaanse<br />
<strong>Montessori</strong>tijdschrift. 25<br />
In Perugia, bij Rome, was e<strong>en</strong> <strong>Montessori</strong> Trainingsc<strong>en</strong>trum gevestigd. Mario <strong>Montessori</strong><br />
gaf er e<strong>en</strong> cursus met als doel <strong>het</strong> onderwijs in de midd<strong>en</strong>bouw <strong>en</strong> bov<strong>en</strong>bouw<br />
van de <strong>Montessori</strong>school te verbeter<strong>en</strong>. In e<strong>en</strong> lokaal legde hij e<strong>en</strong> grote rode<br />
cirkel met e<strong>en</strong> doorsnee van e<strong>en</strong> meter op de grond. Die cirkel stelde de wereld voor.<br />
Het was e<strong>en</strong> synt<strong>het</strong>ische visie op de wereld. Om die cirkel he<strong>en</strong> groepeerde hij de<br />
material<strong>en</strong> voor aardrijkskunde, geschied<strong>en</strong>is, natuurkunde, scheikunde, biologie,<br />
rek<strong>en</strong><strong>en</strong>, muziek, taal etc. Al die deelgebied<strong>en</strong> bestuder<strong>en</strong> e<strong>en</strong> deel van de wereld.<br />
24 <strong>Montessori</strong>, 1998, 14<br />
25 Vita dell’Infanzia.<br />
16
Sam<strong>en</strong> vorm<strong>en</strong> zij de wereld. Het is e<strong>en</strong> analytische visie waarin elk deelgebied ontleed<br />
wordt.<br />
Vanuit al die clusters materiaal werd<strong>en</strong> lint<strong>en</strong> met verschill<strong>en</strong>de kleur<strong>en</strong> naar <strong>het</strong><br />
middelpunt van de rode cirkel gelegd. Om aan te gev<strong>en</strong> dat al die deelstudies verband<br />
houd<strong>en</strong> met elkaar werd vanuit elk hoekje waar materiaal stond opgesteld ook<br />
e<strong>en</strong> lint gelegd naar alle andere hoekjes met materiaal. Dit maakte de onderlinge<br />
verwev<strong>en</strong>heid van de k<strong>en</strong>nisgebied<strong>en</strong> duidelijk. Sam<strong>en</strong> vorm<strong>en</strong> ze één geheel dat <strong>het</strong><br />
<strong>kind</strong> moet kunn<strong>en</strong> bestuder<strong>en</strong>. De analytische visie werd sam<strong>en</strong>gevat in de zin; “De<br />
zad<strong>en</strong> van alle wet<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong> zaai<strong>en</strong>.”<br />
Elk deelgebied wordt systematisch verk<strong>en</strong>d vanuit <strong>het</strong> geheel naar de del<strong>en</strong>. Deze af<br />
te legg<strong>en</strong> leerweg wordt e<strong>en</strong> gebaande weg op weg naar cultuur g<strong>en</strong>oemd. Het begin<br />
van deze weg ligt in de onderbouw. Het einde ervan in de bov<strong>en</strong>bouw. Als voorbeeld<br />
wordt de gebaande weg voor aardrijkskunde beschrev<strong>en</strong>.<br />
De gebaande weg voor Aardrijkskunde 26<br />
<strong>Montessori</strong><br />
Gebaande weg<strong>en</strong>: Aardrijkskunde<br />
geheel Analytische visie “De zad<strong>en</strong> van alle wet<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong> zaai<strong>en</strong>”<br />
17<br />
details<br />
De leerweg voor aardrijkskunde gaat van <strong>het</strong> geheel, de aarde, naar de details, Nederland.<br />
De aanbieding van de eerste aardbol (land <strong>en</strong> water) vindt plaats in de on-<br />
26 Kelpin, vierde herzi<strong>en</strong>ing 1996.
derbouw, vanaf vier jaar. 27 Het materiaal heeft dan nog e<strong>en</strong> sterk zintuiglijke inslag.<br />
De aardbol toot <strong>het</strong> land <strong>en</strong> <strong>het</strong> water, zoals dat op de aarde voorkomt. Het land<br />
heeft e<strong>en</strong> ruw oppervlak ,<strong>het</strong> water is glad van oppervlak. (ruw-gladmateriaal) De<br />
aarde heeft e<strong>en</strong> bolvorm, die gek<strong>en</strong>d wordt van de geometrische licham<strong>en</strong>. De kleur<strong>en</strong><br />
(blauw <strong>en</strong> geel) word<strong>en</strong> gek<strong>en</strong>d van de kleurspoel<strong>en</strong>.<br />
De tweede aardbol is glad <strong>en</strong> toont de werelddel<strong>en</strong> in verschill<strong>en</strong>de kleur<strong>en</strong>. De nam<strong>en</strong><br />
van de werelddel<strong>en</strong> word<strong>en</strong> geleerd, ev<strong>en</strong>als de nam<strong>en</strong> van de Ocean<strong>en</strong>.<br />
Dan wordt de bol vervang<strong>en</strong> door e<strong>en</strong> i<strong>nl</strong>egkaart met twee cirkels: <strong>het</strong> Oostelijk <strong>en</strong><br />
<strong>het</strong> Westelijk halfrond. De werelddel<strong>en</strong> op de i<strong>nl</strong>egkaart, die dezelfde kleur hebb<strong>en</strong><br />
als op de aardbol van de werelddel<strong>en</strong>, kunn<strong>en</strong> uit de kaart g<strong>en</strong>om<strong>en</strong> word<strong>en</strong> <strong>en</strong> er<br />
weer word<strong>en</strong> ingelegd. Opnieuw e<strong>en</strong> zintuiglijk werkje waarbij de nam<strong>en</strong> van de werelddel<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> ocean<strong>en</strong> op e<strong>en</strong> andere manier herhaald word<strong>en</strong>.<br />
Er zijn dan ook mapp<strong>en</strong> met plaatjes van elk werelddeel, waarmee <strong>het</strong> abstracte begrip<br />
wat ingevuld kan word<strong>en</strong>. Hieronder e<strong>en</strong> paar plaatjes, die in de map va Afrika<br />
kunn<strong>en</strong> zitt<strong>en</strong>.<br />
Plaatjes uit <strong>het</strong> werelddeel Afrika, gevond<strong>en</strong> met Google op <strong>het</strong> internet<br />
27 T<strong>en</strong> Cate et al. 1973, 111.<br />
18
Dan wordt verder in details getred<strong>en</strong>. Van elk werelddeel is er e<strong>en</strong> i<strong>nl</strong>egkaart met de<br />
land<strong>en</strong> <strong>en</strong> zeeën. Het <strong>kind</strong> begint met <strong>het</strong> werelddeel waarin <strong>het</strong> woont. Bij voorbeeld<br />
Europa. De land<strong>en</strong> van Europa kunn<strong>en</strong> weer uit de kaart g<strong>en</strong>om<strong>en</strong> word<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
daarna word<strong>en</strong> teruggelegd. Behalve de nam<strong>en</strong> van de land<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> nu ook de<br />
nam<strong>en</strong> van de hoofdsted<strong>en</strong> geleerd word<strong>en</strong>. En er zijn hulpkaart<strong>en</strong> <strong>en</strong> leeskaartjes<br />
om de nam<strong>en</strong> te lez<strong>en</strong> <strong>en</strong> op de juiste plaats neer te legg<strong>en</strong>. Wat hier te lez<strong>en</strong> is, dat<br />
is zeker de moeite van <strong>het</strong> lez<strong>en</strong> waard.<br />
Aan de werelddel<strong>en</strong> zijn nog meer details te onderscheid<strong>en</strong>. Zo heeft bij voorbeeld<br />
elk land e<strong>en</strong> vlag. Die vlagg<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> aangebod<strong>en</strong> word<strong>en</strong>. Daarna zijn ze interessant<br />
om te gebruik<strong>en</strong> voor de classificatie van k<strong>en</strong>merk<strong>en</strong> van <strong>het</strong> land. Is <strong>het</strong> e<strong>en</strong><br />
republiek of e<strong>en</strong> koninkrijk? Wie is <strong>het</strong> staatshoofd? Welke postzegel hoort bij welk<br />
land?<br />
Voorbeeld van e<strong>en</strong> verzameling van plaatjes, met Google gevond<strong>en</strong> op <strong>het</strong> internet, voor vijf Europese<br />
land<strong>en</strong>.<br />
19
Bij de ontwikkeling van <strong>het</strong> aardrijkskundemateriaal werd uitgegaan van de belangstelling<br />
van de <strong>kind</strong>er<strong>en</strong> voor vlagg<strong>en</strong>. To<strong>en</strong> in 1936 in Amsterdam <strong>het</strong> huwelijk werd<br />
voltrokk<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> Prinses Juliana <strong>en</strong> Prins Bernhard was de stad versierd met de<br />
vlagg<strong>en</strong> van land<strong>en</strong> waarvan <strong>het</strong> staatshoofd de bruiloft zou bijwon<strong>en</strong>. De <strong>kind</strong>er<strong>en</strong><br />
van de Amsterdamse <strong>Montessori</strong>school begonn<strong>en</strong> spontaan tek<strong>en</strong>ing<strong>en</strong> van deze<br />
vlagg<strong>en</strong> te mak<strong>en</strong>. Dit trok de aandacht van Mevrouw Joost<strong>en</strong>-Chotz<strong>en</strong>, <strong>het</strong> hoofd<br />
der school. En zo begon de ontwikkeling van <strong>het</strong> aardrijkskundemateriaal. Ook hier<br />
<strong>het</strong> <strong>kind</strong> c<strong>en</strong>traal dus.<br />
En ook van de land<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> weer mapp<strong>en</strong> met plaatjes gemaakt word<strong>en</strong>.<br />
Op de i<strong>nl</strong>egkaart<strong>en</strong> zijn landvorm<strong>en</strong> te onderscheid<strong>en</strong>. Engeland<br />
is e<strong>en</strong> eiland. Italië e<strong>en</strong> schiereiland. Verder zijn er<br />
land<strong>en</strong>gtes, zeestrat<strong>en</strong> <strong>en</strong> mer<strong>en</strong>. Deze begripp<strong>en</strong> word<strong>en</strong> in<br />
e<strong>en</strong> groepsles aangeleerd met behulp van bakjes klei <strong>en</strong> water.<br />
Klei is <strong>het</strong> land op de aardbol <strong>en</strong> water <strong>het</strong> water. Uit <strong>het</strong><br />
bakje met klei wordt e<strong>en</strong> hoeveelheid klei weggesned<strong>en</strong>. Die<br />
klei wordt in <strong>het</strong> bakje met water gelegd. Dan wordt uit <strong>het</strong><br />
bakje water e<strong>en</strong> paar lepels water geschept die in de op<strong>en</strong>ing<br />
die in <strong>het</strong> bakje klei is ontstaan gegot<strong>en</strong> word<strong>en</strong>. Zo ontstaan<br />
e<strong>en</strong> meer <strong>en</strong> e<strong>en</strong> eiland.<br />
Voor de verwerking zijn er weer mapjes . E<strong>en</strong> serie met nam<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> e<strong>en</strong> controlestrook. En e<strong>en</strong> serie met nam<strong>en</strong> <strong>en</strong> korte<br />
omschrijving<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> boekje als controlemiddel. Mario<br />
<strong>Montessori</strong> heeft er met nadruk op gewez<strong>en</strong> dat de werkwijze<br />
waarbij <strong>het</strong> <strong>kind</strong> de vorm<strong>en</strong> uit klei <strong>en</strong> water ziet ontstaan,<br />
waarna <strong>het</strong> zelf de oef<strong>en</strong>ing met klei <strong>en</strong> water mag herhal<strong>en</strong><br />
de voor keur verdi<strong>en</strong>t bov<strong>en</strong> <strong>het</strong> werk<strong>en</strong> met voorgevormde<br />
bakjes, waarin de vorm<strong>en</strong> van kunststof zijn voorgemaakt.<br />
Die bakjes zijn bij handelar<strong>en</strong> in <strong>Montessori</strong>materiaal te koop.<br />
Na de aanbieding van de i<strong>nl</strong>egkaart van <strong>het</strong> werelddeel waaarin<br />
<strong>het</strong> <strong>kind</strong> woont komt t<strong>en</strong>slotte de kaart van <strong>het</strong> land<br />
waarin <strong>het</strong> <strong>kind</strong> woont. In <strong>het</strong> geval dat dit Nederland is word<strong>en</strong><br />
de provincies geleerd met de provinciehoofdsted<strong>en</strong>. Alle andere mogelijkhed<strong>en</strong><br />
die g<strong>en</strong>oemd zijn bij de kaart van Europa kunn<strong>en</strong> ook met de kaart van Nederland<br />
gedaan word<strong>en</strong><br />
Kosmisch Onderwijs<br />
We zijn nu aangeland bij <strong>het</strong> rechtergedeelte van de Display of Perugia <strong>en</strong> hiermee<br />
bij <strong>het</strong> eig<strong>en</strong>lijke Kosmische Onderwijs. Dat begint als <strong>het</strong> <strong>kind</strong> zes jaar is. 28 Het werk<strong>en</strong><br />
aan de gebaande weg<strong>en</strong> op weg naar cultuur bereidt dit kosmisch onderwijs<br />
voor. Maar <strong>het</strong> is anders, omdat <strong>het</strong> zesjarige <strong>kind</strong> e<strong>en</strong> andere persoo<strong>nl</strong>ijkheid heeft<br />
28 <strong>Montessori</strong>. 1998, 11 – 13.<br />
20
dan <strong>het</strong> <strong>kind</strong> dat jonger is. Het analytische werk wordt in de midd<strong>en</strong>- <strong>en</strong> bov<strong>en</strong>bouw<br />
wel voortgezet.<br />
Bij <strong>het</strong> kosmisch onderwijs wordt gesprok<strong>en</strong> over <strong>het</strong> ontstaan van ons zonnestelsel,<br />
<strong>het</strong> ontstaan van de aarde, <strong>het</strong> ontstaan van <strong>het</strong> lev<strong>en</strong> op de aarde <strong>en</strong> de komst van<br />
de m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> op de aarde. Dit wordt gedaan aan de hand van de kosmische vertelling<strong>en</strong>,<br />
waarbij tijdlijn<strong>en</strong> gebruikt word<strong>en</strong>. 29<br />
Het zwarte tijdlint/De zwarte band<br />
<strong>Montessori</strong> gebruikte in India e<strong>en</strong><br />
zwart lint van 300 meter l<strong>en</strong>gte,<br />
met aan <strong>het</strong> uiteinde e<strong>en</strong> wit rechthoekje.<br />
Het werd door jong<strong>en</strong>s op<br />
fiets<strong>en</strong> uitgerold. Het lint geeft de<br />
verhouding aan van de leeftijd die<br />
de Aarde heeft <strong>en</strong> de tijd die de M<strong>en</strong>s als bewoner op de aarde leeft. (3000.000 :<br />
1000.000) Van <strong>het</strong> aangegev<strong>en</strong> miljo<strong>en</strong> jaar kunn<strong>en</strong> slechts 10.000 jaar tot de geschied<strong>en</strong>is<br />
van de m<strong>en</strong>selijke beschaving gerek<strong>en</strong>d word<strong>en</strong>. In Bergamo zag ik e<strong>en</strong><br />
verkleinde versie van <strong>het</strong> lint, waarbij de l<strong>en</strong>gte was teruggebracht tot 30 meter. Dat<br />
maakt <strong>het</strong> mogelijk om ermee op de speelplaats van de school te werk<strong>en</strong>. Dit lint<br />
wordt teg<strong>en</strong>woordig door Ni<strong>en</strong>huis gemaakt <strong>en</strong> is dan 45 meter lang. Dat komt omdat<br />
we er teg<strong>en</strong>woordig van uitgaan, dat de Aarde 4500.000.000 jaar geled<strong>en</strong> ontstond.<br />
En dat de oudste M<strong>en</strong>s 3.500.000 geled<strong>en</strong> op de Aarde leefde. De jong<strong>en</strong>s in<br />
Kodaikanal zoud<strong>en</strong> dus eig<strong>en</strong>lijk 150 meter meer hebb<strong>en</strong> moet<strong>en</strong> fiets<strong>en</strong>.<br />
De tijdlijn van de tijdperk<strong>en</strong><br />
29 Eckert, Ela et al. 2007<br />
21
In de vertelling ‘Het Ontstaan van de Aarde’, e<strong>en</strong> bewerking van Mario <strong>Montessori</strong>’s<br />
vertelling ‘God zonder Hand<strong>en</strong>’ wordt de Klok van de Tijdperk<strong>en</strong> gebruikt die voortbouwt<br />
op de Klok met de Uitneembare Cijfers. Elk uur stelt nu echter 375 miljo<strong>en</strong> jaar<br />
voor.<br />
De Klok van de Tijdperk<strong>en</strong> geeft e<strong>en</strong> overzicht van de volg<strong>en</strong>de Tijdperk<strong>en</strong>:<br />
Tijd der Formatie De tijd waarin de aarde afkoelt van e<strong>en</strong> gloei<strong>en</strong>de <strong>het</strong>e<br />
massa tot e<strong>en</strong> bol die bestaat uit land (rots<strong>en</strong>) <strong>en</strong> water<br />
Precambrium De tijd waarin in <strong>het</strong> water op de aarde <strong>het</strong> eerste plantaardige<br />
lev<strong>en</strong> ontstaat<br />
Paleozoïcum De tijd van <strong>het</strong> oudste lev<strong>en</strong> in <strong>het</strong> water dat bestaat uit<br />
plantaardig <strong>en</strong> dierlijk lev<strong>en</strong><br />
Mesozoïcum De tijd van <strong>het</strong> middelste lev<strong>en</strong> op aarde in <strong>het</strong> water <strong>en</strong><br />
op <strong>het</strong> land met als belangrijkste dier<strong>en</strong> de dinosaurus-<br />
C<strong>en</strong>ozoïcum <strong>en</strong> Neozoïcum <br />
s<strong>en</strong><br />
De tijd van <strong>het</strong> jongste lev<strong>en</strong> in <strong>het</strong> water <strong>en</strong> op <strong>het</strong><br />
land. De belangrijkste dier<strong>en</strong> zijn de zoogdier<strong>en</strong> <strong>en</strong> t<strong>en</strong>slotte<br />
ontstaat de m<strong>en</strong>s<br />
Om de cirkelomtrek van de klok kan e<strong>en</strong> touwtje gelegd word<strong>en</strong>, dat vervolg<strong>en</strong>s de eerst in<br />
cirkelsector<strong>en</strong> weergegev<strong>en</strong> tijd als e<strong>en</strong> rechte tijdlijn weergeeft.<br />
De tijdlijn van <strong>het</strong> lev<strong>en</strong><br />
Tijdlijn van <strong>het</strong> Lev<strong>en</strong> in mijn bov<strong>en</strong>bouwgroep in Maastricht<br />
De Tijdlijn van <strong>het</strong> lev<strong>en</strong> geeft e<strong>en</strong> indruk van de drie laatste tijdperk<strong>en</strong> van de Tijdlijn<br />
der Tijdperk<strong>en</strong>.<br />
22
Paleozoïcum tijd van <strong>het</strong> oudste lev<strong>en</strong><br />
Mesozoïcum tijd van <strong>het</strong> middelste lev<strong>en</strong><br />
C<strong>en</strong>ozoïcum tijd van <strong>het</strong> jongste lev<strong>en</strong><br />
Het lev<strong>en</strong> komt aanvankelijk slechts in <strong>het</strong> water voor. En de in <strong>het</strong> water voorkom<strong>en</strong>de<br />
dier<strong>en</strong> zijn ongewerveld.<br />
Op <strong>het</strong> eind van <strong>het</strong> Paleozoïcum ontwikkel<strong>en</strong> zich ook gewervelde dier<strong>en</strong> in <strong>het</strong> water:<br />
de viss<strong>en</strong>. Ook is er e<strong>en</strong> soort, de amfibieën, die zich aanpast aan <strong>het</strong> lev<strong>en</strong> op <strong>het</strong><br />
land.<br />
Het Mesozoïcum is de tijd van de reptiel<strong>en</strong> <strong>en</strong> de vogels. De voor <strong>kind</strong>er<strong>en</strong> zeer interessante<br />
dinosauriërs voer<strong>en</strong> de bov<strong>en</strong>toon in <strong>het</strong> Mesozoïcum. Op <strong>het</strong> eind van dit<br />
tijdperk ontwikkel<strong>en</strong> zich de zoogdier<strong>en</strong>.<br />
Het C<strong>en</strong>ozoïcum is de tijd waarin de reuz<strong>en</strong>reptiel<strong>en</strong> zijn uitgestorv<strong>en</strong> <strong>en</strong> de zoogdier<strong>en</strong><br />
de belangrijkste soort word<strong>en</strong>. De m<strong>en</strong>s is de voornaamste verteg<strong>en</strong>woordiger van dit<br />
soort, De eerste m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> verschijn<strong>en</strong> e<strong>en</strong> miljo<strong>en</strong> jaar geled<strong>en</strong> op de aarde. Dan breekt<br />
<strong>het</strong> Neozoïcum aan, ook wel Quartair (vierde tijdperk) g<strong>en</strong>oemd.<br />
De tijdlijn van de m<strong>en</strong>s<br />
Tijdlijn van de M<strong>en</strong>s van Dieter Kaul<br />
Het laatste miljo<strong>en</strong> jar<strong>en</strong> van de Tijdlijn van <strong>het</strong> Lev<strong>en</strong>, <strong>het</strong> Neozoïcum, staat afgebeeld<br />
op de Tijdlijn van de M<strong>en</strong>s. Met name de tweede helft van dit tijdvak, omdat <strong>het</strong> voornaamste<br />
deel van de m<strong>en</strong>selijke ontwikkeling zich in die helft afspeelt. De tijdlijn geeft<br />
e<strong>en</strong> ontwikkeling van de m<strong>en</strong>s als soort weer. Afgebeeld word<strong>en</strong> de klimaatomstandighed<strong>en</strong>,<br />
de omgeving waarin de m<strong>en</strong>s verkeert <strong>en</strong> de wijze waarop de (st<strong>en</strong><strong>en</strong>) gereedschapp<strong>en</strong><br />
steeds meer geperfectioneerd word<strong>en</strong>. Ook de ontwikkeling van de M<strong>en</strong>sachtig<strong>en</strong>,<br />
via de Homo Erectus naar de Homo Sapi<strong>en</strong>s.<br />
Na de ste<strong>en</strong>tijd gev<strong>en</strong> e<strong>en</strong> aantal m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> hun nomad<strong>en</strong>bestaan op <strong>en</strong> slag<strong>en</strong> erin dier<strong>en</strong><br />
te temm<strong>en</strong> <strong>en</strong> als huisdier te houd<strong>en</strong>. Ook wet<strong>en</strong> zij de grond zo te bewerk<strong>en</strong> dat<br />
e<strong>en</strong> akker voor meerdere oogst<strong>en</strong> gebruikt kan word<strong>en</strong>. Zij vestig<strong>en</strong> zich op e<strong>en</strong> vaste<br />
plaats <strong>en</strong> vorm<strong>en</strong> daar e<strong>en</strong> volk met e<strong>en</strong> eig<strong>en</strong> lev<strong>en</strong>swijze of cultuur.<br />
23
M<strong>en</strong>sfigur<strong>en</strong> die voorkom<strong>en</strong> op de Tijdlijn van de M<strong>en</strong>s<br />
De aanbieding van de Kosmische vertelling<strong>en</strong><br />
Kinder<strong>en</strong> uit mijn groep belev<strong>en</strong> <strong>het</strong><br />
verled<strong>en</strong> ( De IJzertijd) bij <strong>het</strong> Prehistorische<br />
Huis te Eindhov<strong>en</strong>.<br />
Bij de bespreking van de manier waarop k<strong>en</strong>nis moet<br />
word<strong>en</strong> overgedrag<strong>en</strong> heeft <strong>Montessori</strong> zich duidelijk<br />
uitgesprok<strong>en</strong> over de manier waarop haar werkwijze<br />
zich verhoudt t<strong>en</strong> opzichte van die van <strong>Com<strong>en</strong>ius</strong>. 30<br />
Ze zegt dat voor <strong>Com<strong>en</strong>ius</strong> k<strong>en</strong>nis werd overgedrag<strong>en</strong><br />
door middel van <strong>het</strong> woord. <strong>Com<strong>en</strong>ius</strong> bracht daar<br />
fundam<strong>en</strong>teel verandering in door in de Orbis S<strong>en</strong>sualium<br />
Pictus de afbeelding consequ<strong>en</strong>t aan <strong>het</strong><br />
woord toe te voeg<strong>en</strong>. Na hem heeft m<strong>en</strong> deze werkwijze<br />
verfijnd door niet alle<strong>en</strong> afbeelding<strong>en</strong>, maar ook<br />
voorwerp<strong>en</strong> te verzamel<strong>en</strong> in e<strong>en</strong> schoolmuseum,<br />
waarmee <strong>het</strong> onderwijs aanschouwelijk gemaakt kan<br />
word<strong>en</strong>.<br />
Op <strong>het</strong> eerste gezicht sluit <strong>Montessori</strong> zich bij <strong>Com<strong>en</strong>ius</strong><br />
<strong>en</strong> zijn navolgers aan. Er zijn plat<strong>en</strong>, tijdlijn<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
voorwerp<strong>en</strong>, zoals bij voorbeeld de poppetjes van oerm<strong>en</strong>s<strong>en</strong> die hierbov<strong>en</strong> zijn afgebeeld.<br />
Maar <strong>Montessori</strong> voegt daar iets ess<strong>en</strong>tieels aan toe: al deze aanschouwingsmiddel<strong>en</strong><br />
moet<strong>en</strong> gebaseerd zijn op concrete ervaring. De werkelijkheid moet<br />
niet (door e<strong>en</strong> plaatje of e<strong>en</strong> voorwerp) naar <strong>het</strong> <strong>kind</strong> gebracht word<strong>en</strong>, maar <strong>het</strong><br />
<strong>kind</strong> naar de werkelijkheid. Mario <strong>Montessori</strong> <strong>en</strong> L<strong>en</strong>a Wikramaratne (e<strong>en</strong> medewerker<br />
van de <strong>Montessori</strong>’s in India) hebb<strong>en</strong> dat in 1979 nog e<strong>en</strong>s bevestigd: uitgangs-<br />
30 <strong>Montessori</strong>. 1973, 33 - 35.<br />
24
punt van kosmisch onderwijs is de concrete omgang met de werkelijkheid. Wie wel<br />
met vertelplat<strong>en</strong> <strong>en</strong> tijdlijn<strong>en</strong> werkt, maar de concrete ervaring in de werkelijkheid<br />
weglaat, geeft ge<strong>en</strong> goed kosmisch onderwijs. 31<br />
"Yes it is wrong the way the natural sci<strong>en</strong>ces are giv<strong>en</strong> in training … Because<br />
what the trainees are getting is how to pres<strong>en</strong>t classified nom<strong>en</strong>clature…Rather<br />
they should go out into the natural world - that's where it all begins." zegt<br />
Wikramaratne. En Mario <strong>Montessori</strong> voegt daaraan toe:<br />
“We tried th<strong>en</strong> to work with the child in nature, to show the erosion of<br />
land, the sedim<strong>en</strong>tary formation - we would try to help the imagination of the child<br />
with real experi<strong>en</strong>ces. If you take all the charts and timelines and call it cosmic<br />
education, that is ridiculous. It goes much further than that.”<br />
Het is overig<strong>en</strong>s interessant om te lez<strong>en</strong> hoe <strong>het</strong> kosmisch Onderwijs ontstond in Kodaikanal<br />
(India) tuss<strong>en</strong> 1942 <strong>en</strong> 1944. De <strong>Montessori</strong>’s woond<strong>en</strong> daar min of meer<br />
gedwong<strong>en</strong> <strong>en</strong> war<strong>en</strong> verstok<strong>en</strong> van hun materiaal <strong>en</strong> van m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> die materiaal voor<br />
ze kond<strong>en</strong> mak<strong>en</strong>. De material<strong>en</strong> war<strong>en</strong> in Ch<strong>en</strong>nai achtergeblev<strong>en</strong>. Ze begonn<strong>en</strong>,<br />
zoals altijd, e<strong>en</strong> schooltje. Hun ‘materiaal’ was datg<strong>en</strong>e wat voor hand<strong>en</strong> was: de<br />
werkelijkheid. 32 De tijdlijn<strong>en</strong> war<strong>en</strong> vrij e<strong>en</strong>voudig te mak<strong>en</strong>, want achtergrondinformatie<br />
was beschikbaar in de bibliotheek van e<strong>en</strong> school.<br />
Nabeschouwing<br />
Wat tot dusverre beschrev<strong>en</strong> is gaat over <strong>Montessori</strong>onderwijs gegev<strong>en</strong> onder optimale<br />
condities. Vaak is <strong>het</strong> minder dan optimaal, onder invloed van factor<strong>en</strong> van buit<strong>en</strong>af<br />
of van binn<strong>en</strong>uit.<br />
Zintuiglijke Opvoeding<br />
Kinder<strong>en</strong> mog<strong>en</strong> tot <strong>het</strong> Basisonderwijs word<strong>en</strong> toegelat<strong>en</strong> vanaf hun vierde jaar.<br />
Volg<strong>en</strong>s <strong>het</strong> schema van de gevoelige periodes is de optimale tijd waarop <strong>het</strong> zintuiglijk<br />
materiaal moet word<strong>en</strong> aangebod<strong>en</strong> dan net voorbij. Dit is al jar<strong>en</strong> e<strong>en</strong> beperking<br />
die zich in <strong>het</strong> Nederlandse schoolwez<strong>en</strong> voordoet met oog op <strong>het</strong> correct toepass<strong>en</strong><br />
vaan de <strong>Montessori</strong>werkwijze in de schol<strong>en</strong>.<br />
Schrijv<strong>en</strong> <strong>en</strong> Lez<strong>en</strong><br />
Gezi<strong>en</strong> de nauwe verwev<strong>en</strong>heid van <strong>het</strong> zintuiglijk materiaal met de indirecte voorbereiding<br />
op <strong>het</strong> schrijv<strong>en</strong>, zoals weergegev<strong>en</strong> in <strong>het</strong> schema van Carel Boerlijst, is te<br />
verwacht<strong>en</strong> dat dit onderwijs daarvan ook e<strong>en</strong> negatieve invloed zal ondergaan. In<br />
1977 werd die bevestigd door Mario <strong>Montessori</strong> jr. Hij schreef dat vier van zijn vijf<br />
<strong>kind</strong>er<strong>en</strong> op de beschrev<strong>en</strong> wijze moeiteloos hadd<strong>en</strong> ler<strong>en</strong> lez<strong>en</strong>. De jongste echter<br />
31 The NAMTA Quarterly<br />
32 Srinivan et al. 2009, 37.<br />
25
had zich met grote moeite <strong>het</strong> lez<strong>en</strong> eig<strong>en</strong> gemaakt, omdat de werkwijze inmiddels<br />
veranderd was. 33<br />
De publicatie van <strong>het</strong> Raamleerplan Taal in 1981 leidde ertoe dat veel schol<strong>en</strong> de<br />
<strong>Montessori</strong>werkwijze herontdekt<strong>en</strong> 34 Op dit mom<strong>en</strong>t, in 2010, b<strong>en</strong> ik te veel e<strong>en</strong><br />
outsider in de dagelijkse praktijk van <strong>het</strong> <strong>Montessori</strong>onderwijs om zelf te kunn<strong>en</strong> bepal<strong>en</strong><br />
in hoeverre de beginsel<strong>en</strong> de praktijk nog leid<strong>en</strong>. De collega’s van ‘mijn’ vroegere<br />
opleiding in Eindhov<strong>en</strong> gev<strong>en</strong> positieve signal<strong>en</strong> af.<br />
Kosmische Opvoeding <strong>en</strong> – Onderwijs<br />
Na hun ‘ontdekking’ van de kosmische opvoeding in Kodaikanal van 1942 – 1944<br />
reisd<strong>en</strong> <strong>Montessori</strong> <strong>en</strong> haar zoon in 1946 terug naar Nederland. De implem<strong>en</strong>tatie<br />
van dit onderwijsconcept ging in ons land, met zijn vele lagere schol<strong>en</strong>, echter niet<br />
van e<strong>en</strong> lei<strong>en</strong> dakje. Mario <strong>Montessori</strong> merkte dat hier voor de nieuwe ontdekking<strong>en</strong><br />
van hem <strong>en</strong> zijn moeder ge<strong>en</strong> belangstelling was. 35 Het moet hem erg verbitterd<br />
hebb<strong>en</strong>, destijds. Zijn belangstelling voor <strong>het</strong> <strong>Montessori</strong>onderwijs in ons land was<br />
sindsdi<strong>en</strong> niet bijster groot meer.<br />
Dat kan niet gezegd word<strong>en</strong> van zijn zoon, Mario jr., die veel tijd <strong>en</strong> aandacht heeft<br />
gestok<strong>en</strong> in <strong>het</strong> verbeter<strong>en</strong> van de kwaliteit van <strong>het</strong> <strong>Montessori</strong>onderwijs in ons land.<br />
Hij hield wel van e<strong>en</strong> gepeperde uitspraak. Zo verweet hij de Nederlandse <strong>Montessori</strong>leiders<br />
<strong>en</strong> leidsters op e<strong>en</strong> landdag van de Nederlandse <strong>Montessori</strong> Ver<strong>en</strong>iging dat<br />
ze helemaal ge<strong>en</strong> <strong>Montessori</strong>onderwijs gav<strong>en</strong> omdat ze de principes van de Kosmische<br />
Opvoeding niet toepast<strong>en</strong>. Ik was erbij destijds <strong>en</strong> wist echt niet waar <strong>het</strong> over<br />
ging.<br />
Maar dat veranderde. De Stichting <strong>Montessori</strong> C<strong>en</strong>trum stelde Drs. E.M. Schoo, net<br />
b<strong>en</strong>oemd als Pedagogische Didactisch Medewerker voor <strong>het</strong> <strong>Montessori</strong>onderwijs, <strong>en</strong><br />
mij in staat om e<strong>en</strong> week naar Italië te gaan <strong>en</strong> daar de Kosmische Opvoeding te<br />
bestuder<strong>en</strong> aan de Opleidingscursus <strong>en</strong> de <strong>Montessori</strong>school van Bergamo. Ans Hey<strong>en</strong>k,<br />
lid van <strong>het</strong> <strong>Montessori</strong> C<strong>en</strong>trum ging als belangstell<strong>en</strong>de met ons mee. We nam<strong>en</strong><br />
op ons om e<strong>en</strong> verslag te schrijv<strong>en</strong> van onze bevinding<strong>en</strong>. Dat verslag was tev<strong>en</strong>s<br />
de scriptie waarmee ik mijn studie MO-Pedagogiek in 1975 afrondde. 36<br />
Het verslag leidde tot e<strong>en</strong> aantal initiatiev<strong>en</strong>, waaronder e<strong>en</strong> Vernieuwingsproject<br />
Kosmisch Onderwijs op de Delftse <strong>Montessori</strong>school <strong>en</strong> publicaties van de <strong>Montessori</strong>groep<br />
van de landelijke pedagogische C<strong>en</strong>tra. Implem<strong>en</strong>tatie van <strong>het</strong> auth<strong>en</strong>tieke<br />
Kosmische Onderwijs als <strong>en</strong>ige vorm bleef echter ook nu weer achterwege. En zo<br />
33 <strong>Montessori</strong>, Mario M. jr. 1977, 11 - 12<br />
34 <strong>Montessori</strong>groep der Landelijke Pedagogische C<strong>en</strong>tra 1981, 45 - 55<br />
35<br />
Srinivan et al. 2009, 38<br />
36<br />
Kelpin, 1975<br />
26
ontstond <strong>het</strong> beeld van e<strong>en</strong> snoepzak, <strong>het</strong> verslag, waar iedere<strong>en</strong> uithaalde wat hem<br />
beliefde <strong>en</strong> <strong>het</strong> aanvulde met eig<strong>en</strong> fabricaat. De Opleiding in Eindhov<strong>en</strong> begon met<br />
e<strong>en</strong> module waarin de auth<strong>en</strong>tieke, door de <strong>Montessori</strong>’s bedoelde, werkwijze werd<br />
aangebod<strong>en</strong>. Dit werd ook vastgelegd in e<strong>en</strong> serie Readers Kosmisch Onderwijs <strong>en</strong><br />
halffabricat<strong>en</strong> waarvan bij voorbeeld de Tijdlijn<strong>en</strong> gemaakt kunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong>. De Opleiding<br />
geeft deze module nog steeds. Destijds maakt<strong>en</strong> we dankbaar gebruik van de<br />
k<strong>en</strong>nis van Rinze <strong>en</strong> Annie Hoekstra die de cursus in Bergamo gevolgd hadd<strong>en</strong>.<br />
Het is niet uitgeslot<strong>en</strong> dat ook de opvatting, die m<strong>en</strong> later ‘Intellig<strong>en</strong>t Design’ is gaan<br />
noem<strong>en</strong>, e<strong>en</strong> rol gespeeld heeft bij de aarzeling <strong>het</strong> Kosmisch Onderwijs op de wijze<br />
die Maria <strong>en</strong> Mario <strong>Montessori</strong> voorsteld<strong>en</strong> in te voer<strong>en</strong>. Deze opvatting geeft in de<br />
Evolutie e<strong>en</strong> rol aan e<strong>en</strong> hogere macht, die <strong>het</strong> harmonisch verlop<strong>en</strong> van de Evolutie<br />
als <strong>het</strong> ware coördineert. Bij <strong>Montessori</strong> heet dit <strong>het</strong> ‘Guiding Unconsious’ of ook wel<br />
de ‘Super Intellig<strong>en</strong>ce’. De volgeling<strong>en</strong> van Darwin verwerp<strong>en</strong> dit religieuze compon<strong>en</strong>t<br />
in de Evolutie. 37<br />
37 <strong>Montessori</strong>, Mario M. 1968, 2.<br />
27
Literatuur:<br />
• Bakker, N., Noordman, J. & Rietveld-van Wingerd<strong>en</strong>, M. (2006). Vijf eeuw<strong>en</strong><br />
opvoed<strong>en</strong> in Nederland. Idee <strong>en</strong> Praktijk. 1500-2000. Ass<strong>en</strong>: Van Gorcum.<br />
• Buyt<strong>en</strong>dijk, F.J.J. (1961). Leerkracht <strong>en</strong> Leermiddel. In M.A. Allessie (red.).<br />
<strong>Montessori</strong> Perspectiev<strong>en</strong> pp. 9 – 13. Amsterdam: De Bussy<br />
• Cate, M.J. t<strong>en</strong>, Hoeksema, T.J. & Lintvelt-Lemaire, E.J. (1973). Het <strong>Montessori</strong>materiaal.<br />
Deel I Zonder plaats: Nederlandse <strong>Montessori</strong> Ver<strong>en</strong>iging & Stichting<br />
<strong>Montessori</strong> C<strong>en</strong>trum.<br />
• <strong>Com<strong>en</strong>ius</strong>, Jan Amos (1991). Orbis S<strong>en</strong>sualium Pictus. Lar<strong>en</strong>: V+K Publishing.<br />
• Eckert, Ela Waldschmidt, Ingeborg (2007-2) Kosmische Erzählung<strong>en</strong> in der<br />
<strong>Montessori</strong>-Pädagogik herausgegeb<strong>en</strong> im Auftrag der Deutsch<strong>en</strong> <strong>Montessori</strong><br />
Gesellschaft e.V Berlin (Duitsland) Lit Verlag.<br />
• Kelpin, Fred (1975) De Kosmische Opvoeding <strong>en</strong> <strong>het</strong> Kosmisch Onderwijs in de<br />
Pedagogiek van Dr. Maria <strong>Montessori</strong> Scriptie in <strong>het</strong> kader van de opleiding<br />
M.O. Pedagogiek B van <strong>het</strong> Psychologisch-Pedagogisch Instituut van de Katholieke<br />
Leergang<strong>en</strong> te Tilburg. Begeleid door Drs. A. van Boxtel.<br />
Later uitgegev<strong>en</strong> in de serie Readers Kosmisch Onderwijs:<br />
(vijfde herzi<strong>en</strong>ing, januari 1997) Maastricht, uitgegev<strong>en</strong> in eig<strong>en</strong> beheer.<br />
• Kelpin, Fred (vierde herzi<strong>en</strong>ing, juli 1996) Readers Kosmisch Onderwijs. Aardrijkskunde<br />
in de <strong>Montessori</strong>school Maastricht, uitgegev<strong>en</strong> in eig<strong>en</strong> beheer.<br />
Ook op internet (gedeeltelijk):<br />
www.<strong>kelpin</strong>.<strong>nl</strong>/fred/artikel<strong>en</strong>/aardrijkskunde.doc<br />
• Kelpin, Fred. (1997.) Lez<strong>en</strong> in de <strong>Montessori</strong>school. In ‘<strong>Montessori</strong> Mededelin<br />
g<strong>en</strong>’ jaargang 20-3 maart 1997 p. 7 - 11. Uitgave van de Nederlandse <strong>Montessori</strong><br />
Ver<strong>en</strong>iging. Ook op internet: www.<strong>kelpin</strong>.<strong>nl</strong>/fred/artikel<strong>en</strong>/lez<strong>en</strong>.pdf<br />
• <strong>Montessori</strong>, Maria. (1934, 2 de druk). Zelfopvoeding. Methode voor <strong>het</strong> lager<br />
onderwijs. Amsterdam: Van Holkema & War<strong>en</strong>dorf.<br />
• <strong>Montessori</strong>, Maria. (1937). Het geheim van <strong>het</strong> Kinderlev<strong>en</strong>. Amsterdam: Van<br />
Holkema & War<strong>en</strong>dorf.<br />
• <strong>Montessori</strong>, Maria. (1949). Aan de Basis van <strong>het</strong> lev<strong>en</strong>: de absorber<strong>en</strong>de<br />
geest. Amsterdam: Van Holkema & War<strong>en</strong>dorf.<br />
• <strong>Montessori</strong>, Maria. ( 9 de druk, 1973). De Methode: de ontdekking van <strong>het</strong> <strong>kind</strong>.<br />
Bussum: Paul Brand.<br />
• <strong>Montessori</strong>, Maria (1998 © 1947) Onderwijs <strong>en</strong> <strong>het</strong> M<strong>en</strong>selijk Pot<strong>en</strong>tieel. Badhoevedorp:<br />
Nederlandse <strong>Montessori</strong> Ver<strong>en</strong>iging. Vertaling door W.R. Alexan-<br />
28
der van To Educate the Human Pot<strong>en</strong>tial (1973) Madras (India):Kalaks<strong>het</strong>ra<br />
Pubilcations.<br />
• <strong>Montessori</strong>, Maria ( 1973 [first English edition © 1948]) From Childhood to<br />
Adolesc<strong>en</strong>ce, including “Erd<strong>kind</strong>er” and The Functions of the University New<br />
York: Schock<strong>en</strong> Books.<br />
• <strong>Montessori</strong>, Mario M. (1964) Gids voor huishoudelijk werk, zintuiglijke oef<strong>en</strong>ing<strong>en</strong>,<br />
rek<strong>en</strong><strong>en</strong> <strong>en</strong> taal in de <strong>Montessori</strong> school zonder plaats. Nederlandse<br />
<strong>Montessori</strong> Ver<strong>en</strong>iging.<br />
• <strong>Montessori</strong>, Mario M. (1968) Notes on Cosmic Education Op 28 januari 1968<br />
gedicteerd door Mario M. <strong>Montessori</strong> te Amsterdam. T<strong>en</strong> behoeve van zijn<br />
zoon Mario M. <strong>Montessori</strong> jr.<br />
Ook op internet: www.<strong>kelpin</strong>.<strong>nl</strong>/fred/artikel<strong>en</strong>/Kosmische%20Opvoeding.pdf<br />
• <strong>Montessori</strong>, Mario M. jr. (1977) Aanvankelijk lez<strong>en</strong> in de <strong>Montessori</strong>school<br />
Amsterdam: Nederlandse <strong>Montessori</strong> Ver<strong>en</strong>iging. (Paper ter voorbereiding van<br />
e<strong>en</strong> Landdag.) Ook op internet: www.<strong>kelpin</strong>.<strong>nl</strong>/fred/artikel<strong>en</strong>/aanvankelijk.pdf<br />
• <strong>Montessori</strong>groep der Landelijke Pedagogische C<strong>en</strong>tra (1981) Raamleerplan<br />
<strong>Montessori</strong>-Basisonderwijs Taal Amsterdam: Ver<strong>en</strong>iging de Sam<strong>en</strong>werk<strong>en</strong>de<br />
Landelijke Pedagogische C<strong>en</strong>tra <strong>en</strong> de Stichting <strong>Montessori</strong> C<strong>en</strong>trum.<br />
• The NAMTA Quarterly, Volume 5. No. 1.(Fall 1979) pages 45 - 59. David<br />
Kahn: Interviews met L<strong>en</strong>a Wikramaratna <strong>en</strong> Mario <strong>Montessori</strong> sr.<br />
• Schoo, H.J. & Schoo, E.M. (1980). Het montessori-schoolmodel. Groning<strong>en</strong>:<br />
Wolters-Noordhoff.<br />
• Schwegman, Marjan. (1999). Maria <strong>Montessori</strong> 1870 – 1952 Kind van haar tijd<br />
Vrouw van de wereld Amsterdam: Amsterdam University Press.<br />
• Srinivasan, Prasanna et al. (2009) <strong>Montessori</strong> in India, 70 Years Ch<strong>en</strong>nai: Indian<br />
<strong>Montessori</strong> Foundation.<br />
• Vita dell’Infanzia. Zesde jaargang nummer 2, 28 februari 1957.<br />
29