Download werkpakket (pdf - 38,4 MB) - Prosensols

prosensols.eu

Download werkpakket (pdf - 38,4 MB) - Prosensols

2

Dit werkpakket, bestemd voor jongeren vanaf 15 jaar, gaat over

bodemerosie.

De bedoeling is te begrijpen wat erosie precies is en welke mechanismen

hierbij een rol spelen. De leerlingen krijgen inzicht over de schade die

bodemerosie veroorzaakt en de maatregelen die kunnen genomen worden

om erosie te beperken.

Dit werkpakket wordt vergezeld van een PowerPoint-voorstelling met

foto’s. Het bevat eveneens een verklarende woordenlijst met de definities

van alle woorden die met een sterretje (*) worden aangeduid.

Dit werkpakket bevat algemene informatie, aangevuld met meer wetenschappelijke

uitleg, om dieper in te gaan op het fenomeen van erosie.

Prettige ontdekkingsreis...

BODEMEROSIE


INHOUDSTAFEL

INLEIDING . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4

Deel I : Wat is erosie?

1 - WAT IS EROSIE? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7

2 - DE VERSCHILLENDE VORMEN VAN EROSIE . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 14

2.1 Intergeulerosie of fijnlagige erosie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 14

2.2 Geulerosie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 15

2.3 Ravijnerosie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 16

3 - DE GEVOLGEN VAN EROSIE . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 19

Deel II : Hoe ontstaat erosie?

4 - DE MECHANISMEN VAN EROSIE . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 23

4.1 Mechanismen die het losmaken van de bodemdeeltjes veroorzaken . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 23

4.2 Transport van de bodemdeeltjes . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25

4.3 Sedimentatie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25

5 - DE NATUURLIJKE FACTOREN DIE BODEMEROSIE BEÏNVLOEDEN . . . . . . . . . . . . 27

5.1 Neerslag . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27

5.2 Bodemeigenschappen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28

5.3 Reliëf . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 35

5.4 Bodembedekking . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 35

6 - MENSELIJKE ACTIVITEITEN BEVORDEREN EROSIE . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 36

6.1 Landbouwpraktijken . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 36

6.2 Niet-landbouwvoertuigen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 38

6.3 Perceelsindeling . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 38

Deel III : Hoe erosie bestrijden?

7 - EROSIEBESTRIJDINGSMAATREGELEN . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 41

7.1 Landbouwkundige maatregelen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 41

7.2 Hydraulische ingrepen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 44

7.3 Beredeneerde inrichting van het gebied . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 48

BESLUIT . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 51

VERKLARENDE WOORDENLIJST . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 54

ANTWOORDEN VAN DE ACTIVITEITEN . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 56

BIBLIOGRAFIE . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 58

BODEMEROSIE 3


4

INLEIDING

Bodemerosie is waarschijnlijk iets waar je niet helemaal mee vertrouwd

bent maar waar je wel al van gehoord hebt. Misschien werd je reeds geconfronteerd

met gevolgen van bodemerosie.

Heb je nooit in jouw dorp of op televisie omvangrijke modderstromen op de

weg gezien, die het verkeer hinderen? Aha, zie je wel, ik wist het!

Je vraagt je af waarom ik je over dit alles aanspreek?

Omdat erosie ernstige gevolgen heeft op ons milieu en op onze activiteiten

en belangrijke schade kan veroorzaken.

In de toekomst zal je misschien belangrijke beslissingen rond bodemerosie

moeten nemen en hoe sneller je weet waarover het gaat, hoe beter je zal

weten hoe je moet reageren.

In Wallonië erodeert jaarlijks 893 000 ton sediment. Deze grond wordt

grotendeels in de waterlopen afgezet! Dit komt overeen met een rij

vrachtwagens gevuld met aarde van Brussel tot Parijs!

In Vlaanderen zet zich jaarlijks 1 680 000 ton sediment af in de waterlopen.

In het noorden van Frankrijk heeft het stroombekken van La Canche

(1274 km²) in 5 jaar tijd, 350 000 ton bodem door erosie verloren.

In dit werkpakket ontdekken we dit weinig gekende en toch zo belangrijk

fenomeen.

BODEMEROSIE


ACTIVITEIT 1

(individueel)

Beantwoord volgende vragen:

Schrijf hieronder wat je over bodemerosie weet.

...................................................................................................................................................................................................

...................................................................................................................................................................................................

...................................................................................................................................................................................................

...................................................................................................................................................................................................

...................................................................................................................................................................................................

...................................................................................................................................................................................................

...................................................................................................................................................................................................

...................................................................................................................................................................................................

...................................................................................................................................................................................................

Heb je reeds erosie gezien, waar en wanneer?

...................................................................................................................................................................................................

...................................................................................................................................................................................................

...................................................................................................................................................................................................

...................................................................................................................................................................................................

...................................................................................................................................................................................................

...................................................................................................................................................................................................

...................................................................................................................................................................................................

...................................................................................................................................................................................................

...................................................................................................................................................................................................

6 BODEMEROSIE – Wat is erosie?


1. - WAT IS EROSIE?

Bodemerosie is het loskomen en verplaatsen van bodemdeeltjes door

verschillende (bewegende) natuurkrachten, hoofdzakelijk water en

wind. Men spreekt dan van watererosie of winderosie.

Wat is een bodem

eigenlijk?

De bodem is de bovenste laag

van de aardkorst. De dikte ervan

varieert van enkele centimeters

tot meerdere meters.

“De bodem is het resultaat van

afbraak van organisch materiaal

van plantaardige afkomst

en van mineraal materiaal dat

voornamelijk afkomstig is van

het moedergesteente(*).”

BODEMEROSIE – Wat is erosie?

Bodemerosie is dus een proces

van aantasting van de bodem

waarbij bodemdeeltjes losgemaakt,

getransporteerd en vervolgens

afgezet worden.

Wanneer erosie belangrijk is en

dikwijls optreedt, zal na lange tijd

het reliëf veranderen.

Een voorbeeld: de helling van een

berg met een meer aan de voet

ervan ondergaat erosie (Figuur 1).

Door het erosieproces worden

rotsdeeltjes van de berg losgemaakt

en afgezet in het water.

Langzamerhand wordt het meer

opgevuld met sediment(*) en na heel

lange tijd kan het meer verdwijnen.

Geleidelijk aan verandert de vorm van de berg omdat grote hoeveelheden

rotsdeeltjes werden getransporteerd. Dit mechanisme vindt plaats over

miljoenen jaren.

7


8

Erosie vormt onder natuurlijke

omstandigheden meestal geen probleem

want de hoeveelheden aarde

die jaarlijks getransporteerd worden

zijn meestal gering, t.t.z. in de

orde van een honderdtal kilo per

hectare(*) (10 000 m²).

Toch kan de mens erosie bevorderen

als hij de bodem niet goed

beheert. We spreken dan van

bodemerosie van antropogene(*)

oorsprong. Deze vorm van erosie

kan tientallen tonnen bodem per

hectare per jaar bedragen, het

ecosysteem(*) in belangrijke mate

verstoren en overstromingen en

belangrijke modderstromen met

zich meebrengen.

Figuur 1 - Door bodemerosie wijzigt het reliëf.

BODEMEROSIE – Wat is erosie?

Wist je dat?

Enkele miljoenen jaren geleden

bereikten de Ardennen een hoogte

van ongeveer 5000m. Dit is veel

hoger dan de Mont-Blanc momenteel!

Als gevolg van erosie is het hoogste

punt er vandaag slechts 694m!

Erosie wordt over het algemeen

uitgedrukt in ton per hectare en per

jaar. Men beschouwt dikwijls dat een

verlies van bodem van 5 tot 10 ton

per hectare en per jaar aanvaardbaar

is. Indien het bodemverlies

groter is, gaat de kwaliteit van de

bodem snel achteruit.


Foto 1 - Bodemerosie kan overstromingen veroorzaken.

Foto 2 - Bodemerosie uit zich eveneens

in omvangrijke modderstromen.

Erosie is een ernstig probleem omdat de bodem van groot belang is voor

ons milieu en voor ons welzijn. De bodem stelt de mens in staat om

voedsel te produceren, is het grootste koolstofreservoir ter wereld, vormt

de landschappen die we bewonderen, draagt de infrastructuur en is een

archief van menselijk erfgoed.

BODEMEROSIE – Wat is erosie?

9


10

Wist je dat?

In het “departement du Nord” te Frankrijk en in België,

zijn grote oppervlaktes landbouwgrond ingenomen door

bodems die we “Loess” noemen. Deze bodems hebben zich

uit elders geërodeerde sedimenten gevormd die door de

wind werden afgezet. Deze afzettingen kunnen een dikte

van enkele tientallen meter bereiken.

De holle wegen, die men op het platteland terugvindt, zijn het resultaat

van erosie gedurende een honderdtal jaren.

Holle wegen ontstaan

doordat steeds op

dezelfde plaats

mens, paard en kar

de helling op en af

liepen waardoor de

bodem losgemaakt

werd. Het water

concentreerde zich

op deze plaats en

veroorzaakte erosie.

!

OPGELET

Foto 3

In dit werkpakket bekijken we watererosie van nabij, deze erosie wordt

veroorzaakt door water. Dit type erosie komt het meeste voor in onze

regio’s.

BODEMEROSIE – Wat is erosie?


ACTIVITEIT 2

(individueel + groep + terrein)

Ga op onderzoek in jouw buurt...

Vraag aan vijf personen uit jouw omgeving (familie, buren, landbouwers, …)

waaraan ze denken als je “erosie” zegt, wat ze over bodemerosie weten.

Noteer hun antwoorden hieronder.

Persoon 1

Persoon 2

Persoon 3

Persoon 4

Persoon 5

BODEMEROSIE – Wat is erosie?

11


12

Maak een samenvatting. Vul de tabel hieronder in naargelang de antwoorden

die je hebt kunnen verzamelen. Noteer in de vakjes het aantal

personen dat overeenkomt met de antwoorden.

Antwoorden van 5 bevraagde personen tijdens jouw enquête

Geen idee Enig idee Zeer goed

idee

Samenvatting van de klas: voor elke rubriek noteert men alle antwoorden

van de klas.

Antwoorden van bevraagde personen tijdens de enquête

Geen idee Enig idee Zeer goed

idee

Teken een taartdiagram dat de antwoorden van de ondervraagde personen

weergeeft. De leerkracht zal uitleggen hoe je dit moet doen.

BODEMEROSIE – Wat is erosie?


Met de antwoorden die je bij punt 1 noteerde zal de leerkracht nagaan

welke antwoorden het meest voorkomen wanneer men aan de mensen

vraagt wat erosie is. Noteer hieronder deze antwoorden.

Voorbeeld van wat meest zou kunnen voorkomen in de antwoorden:

Erosie = wanneer er veel aarde in het dorp aanwezig is…

✎ ..................................................................................................................................................................................................

...................................................................................................................................................................................................

...................................................................................................................................................................................................

...................................................................................................................................................................................................

✎ ..................................................................................................................................................................................................

...................................................................................................................................................................................................

...................................................................................................................................................................................................

...................................................................................................................................................................................................

✎ ..................................................................................................................................................................................................

...................................................................................................................................................................................................

...................................................................................................................................................................................................

...................................................................................................................................................................................................

✎ ..................................................................................................................................................................................................

...................................................................................................................................................................................................

...................................................................................................................................................................................................

✎ ..................................................................................................................................................................................................

...................................................................................................................................................................................................

...................................................................................................................................................................................................

BODEMEROSIE – Wat is erosie?

13


14

2. - DE VERSCHILLENDE VORMEN

VAN EROSIE

Er bestaan 3 vormen van erosie die de bodem kunnen aantasten en die

men gemakkelijk kan herkennen op landbouwpercelen.

Deze drie vormen van erosie zijn intergeulerosie, geulerosie en ravijnerosie.

Hun aanwezigheid is afhankelijk van het reliëf, de graad van verdichting

van de bodem en de structuur van de bodem (die we later zullen definiëren).

De bewerkingen die de landbouwers uitvoeren op de percelen kunnen eveneens

de vorm van erosie beïnvloeden.

!

De drie vormen van erosie vinden we niet

stelselmatig op één en hetzelfde veld terug.

2.1 Intergeulerosie of fijnlagige erosie

Intergeulerosie komt op het ganse perceel nagenoeg op een gelijkmatige

manier voor indien het perceel een effen en niet te sterk uitgesproken reliëf

vertoont. Het water stroomt uniform de helling af en is niet geconcentreerd

in geultjes.

Foto 4 - Intergeulerosie treft het perceel gelijkmatig.

BODEMEROSIE – Wat is erosie?


2.2 Geulerosie

Geulerosie is het resultaat van het samenkomen van de afstroming(*)

in kleine kanaaltjes. Deze worden geulen genoemd wanneer ze geen

permanent karakter hebben. De gebruikelijke landbouwpraktijken, zoals het

ploegen(*), kunnen de geultjes wegwerken. Het traject van de geulen wordt

sterk beïnvloed door de doorgang van werktuigen en landbouwmachines

evenals door lichte hoogteverschillen.

Foto 5

Het afstromende water heeft

zich in “kanaaltjes” geconcentreerd

die geulen vormen.

BODEMEROSIE – Wat is erosie?

De doorgang van landbouwwerktuigen

heeft sporen

gemaakt waarlangs het water

afstroomt en geulen doet

ontstaan.

Foto 6 - Geul op een veld.

15


16

2.3 Ravijnerosie

Ravijnerosie is een verdergaande (ergere) vorm van geulerosie. Over het

algemeen zijn ravijnen minder talrijk dan geulen, maar wel veel spectaculairder.

Hun diepte wordt bepaald door de diepte van de bodembewerking

en door de dichtheid van de bodem. De ravijnen zijn zodanig groot en diep,

dat zwaardere werken nodig zijn om ze weg te werken.

Foto 7 - Ravijnerosie kan heel

spectaculair zijn!

BODEMEROSIE – Wat is erosie?

Waarom wordt

de bodem

bewerkt?

De bewerking van de bodem

leidt tot het losmaken van de

bodem, zodat deze voldoende

belucht is om de zaadjes en

de plantwortels de kans te

geven zich te ontwikkelen.


ACTIVITEIT 3

(individueel)

Welke vorm van erosie zie je op de foto’s?

Foto 8

Foto 10

1

3

BODEMEROSIE – Wat is erosie?

1) .....................................................................

...........................................................................

...........................................................................

2) ....................................................................

...........................................................................

...........................................................................

Foto 9

3) ....................................................................

...........................................................................

...........................................................................

2

17


18

Foto 11

5) ....................................................................

...........................................................................

...........................................................................

Foto 13

4

6

BODEMEROSIE – Wat is erosie?

4) ...........................................................................

.................................................................................

.................................................................................

Foto 12

5

6) ...........................................................................

.................................................................................

.................................................................................


3. - DE GEVOLGEN

VAN EROSIE

Erosie heeft talrijke schadelijke gevolgen zowel op het perceel zelf

waar erosie ontstaat als meer stroomafwaarts.

Erosie veroorzaakt een verlies aan

bodemmateriaal, organisch materiaal

en meststoffen. Bijgevolg

leidt erosie tot een vermindering

van het beschikbare bodemvolume

en een afname van de bodemvruchtbaarheid

alsook tot een

rendementsverlaging. In de meest

extreme gevallen, zoals bij de vorming

van ravijnen, is plaatselijk de teelt

mislukt.

Foto 15 - Modderstroom.

BODEMEROSIE – Wat is erosie?

Foto 14 - Erosie veroorzaakt omvangrijke

schade op de velden.

Erosie kan eveneens stroomafwaarts

een impact hebben naast

de percelen. Erosie veroorzaakt

bijvoorbeeld modderstromen.

19


20

Foto 16 - De afzetting van modder

verstoort het waterleven en het milieu.

Het bodemmateriaal vult de

waterlopen en neemt de plaats

van het water in. De waterlopen

kunnen buiten de oevers treden

en tot ernstige overstromingen

leiden.

Foto 17 - Overstroming van een school.

BODEMEROSIE – Wat is erosie?

Het sediment kan zich in de

waterlopen afzetten zodat ze

verzanden wat het waterleven

verstoort en de waterkwaliteit

verlaagt. De pesticiden(*) en de

meststoffen die getransporteerd

worden met bodemdeeltjes kunnen

de waterlopen eveneens vervuilen.

De getransporteerde fosfor en

nitraat(*) dragen bij tot de eutrofiëring(*)

van de waterlopen.


Foto 18

Aarde verlaat het veld en …

Foto 20

… vervuiling en dichtslibben van

de rivieren, en veroorzaakt zo …

BODEMEROSIE – Wat is erosie?

Samengevat...

Foto 19

… kan modderstromen op de weg

veroorzaken. De modder kan

dan leiden tot …

Foto 21

… ernstige overstromingen.

21


4. - DE MECHANISMEN VAN EROSIE

Allemaal goed en

wel, maar hoe

werkt erosie?

Bodemerosie door water is een proces dat

bestaat uit 2 fasen: het losmaken van

bodemdeeltjes en vervolgens hun transport

door het water.

Wanneer de energie voor het transport van de bodemdeeltjes door het

water niet meer voldoende hoog is, start een derde fase: de afzetting van

de deeltjes, ook sedimentatie genoemd.

4.1 Mechanismen die het losmaken van de bodemdeeltjes veroorzaken

Bevochtiging

Twee mechanismen kunnen de bodempartikels door bevochtiging losmaken:

dispersie en desaggregatie.

Een kluit aarde is opgebouwd

uit samenhangende deeltjes die

van elkaar kunnen gescheiden

worden door een overmaat

aan vocht. Wanneer water in de

bodem dringt, zal het tussen de

bodemdeeltjes die de aardkluit

vormen, gaan zitten. Hierdoor

breekt de aardkluit en wordt ze

in kleinere partikels opgedeeld.

Dit noemt men dispersie.

Figuur 2

Tijdens een onweer dringt het water op brutale wijze in de bodem, de

lucht in de aardkluit wordt samengedrukt en vervangen door water. Dit

kan leiden tot het opbreken van de aardkluiten waardoor ze kleiner worden

(Figuur 2). Dit noemt men desaggregatie.

BODEMEROSIE – Hoe ontstaat erosie? 23


24

Spaterosie (afbraak van bodemaggregatie)

“Spaterosie” wordt veroorzaakt door de impact van regendruppels op

een onbedekte bodem. Wanneer een regendruppel inslaat op een aardkluit,

komt een grote hoeveelheid energie vrij en vliegen kleine bodemdeeltjes

in de lucht vooraleer ze terug neerkomen op de bodem (Figuur 3).

Eenmaal op de bodem, zijn deze bodemdeeltjes makkelijk transporteerbaar

door het afstromende regenwater.

Afstroming

Figuur 3 Foto 22

De impact van de regendruppels zet de bodemdeeltjes in beweging.

Wanneer het regenwater over de bodem afstroomt, maakt het bodemdeeltjes

van verschillende afmetingen los. Deze deeltjes botsen tegen andere bodemdeeltjes

en rukken ze los van de bodem (Figuur 4). Afstromend water is een

belangrijke oorzaak van erosie.

Figuur 4 - De afstroming rukt bodemdeeltjes los en sleurt ze mee.

BODEMEROSIE – Hoe ontstaat erosie?


4.2 Transport van de

bodemdeeltjes

Nadat bodemdeeltjes losgekomen

zijn, kunnen ze in beweging

gebracht worden. Afstromend

water gaat hellingafwaarts en

neemt de bodemdeeltjes mee.

De snelheid van het water zal

hoger worden wanneer de helling

langer en steiler is en de bodem

niet door vegetatie is bedekt. Hoe

groter de snelheid van het water

en hoe groter zijn energie, hoe

groter de bodemdeeltjes zijn die

het kan transporteren en hoe verder

de afstand zal zijn waarover het

transport gebeurt.

Na de transportfase komt de sedimentatiefase.

4.3 Sedimentatie

Wist je dat?

Wanneer het afstromend water

een waterloop bereikt, kunnen de

deeltjes bezinken als de snelheid

van het water afneemt. Indien

deze afzettingen omvangrijk

zijn, kan dat de bevaarbaarheid

van de waterloop verminderen en

zal men moeten baggeren(*).

Voor Wallonië schat men dat er

zich jaarlijks 600 000m³ aarde

in de waterlopen verzamelt. Dit

kan voorgesteld worden als de

oppervlakte van een voetbalveld

waarop een laag aarde ligt van

90 meter hoog.

Wanneer de helling minder steil wordt of het afstromende water een

hindernis ontmoet, dan daalt de kracht van het water. Vanaf dit

moment, zullen de getransporteerde bodemdeeltjes zich afzetten of

sedimenteren.

De sedimentatie bestaat uit de stroomafwaartse afzetting van partikels of

sediment die losgekomen zijn van de bodem of van andere stroomopwaartse

elementen (rots). Deze partikels kunnen zich afzetten op de bodem zelf of in

de waterlopen.

Bij sedimentatie worden bodemdeeltjes afgezet volgens hun grootte. De

zwaarste bodemdeeltjes worden het eerst afgezet, de lichtere later, zodat

de lichtste deeltjes op een wat langere afstand sedimenteren.

BODEMEROSIE – Hoe ontstaat erosie? 25


26

OK,

zo werkt

bodemerosie!

Wat gebeurt er?

Samenvattend schema van de mechanismen

en fasen van bodemerosie:

ACTIVITEIT 4

(groep)

Figuur 5 - Schema MESAM.

Laat enkele kleine kluitjes droge en heldere

aarde in het water vallen...

...................................................................................................................................................................................................

...................................................................................................................................................................................................

...................................................................................................................................................................................................

...................................................................................................................................................................................................

...................................................................................................................................................................................................

...................................................................................................................................................................................................

Hoe noemt men deze fenomenen?

...................................................................................................................................................................................................

BODEMEROSIE – Hoe ontstaat erosie?


5. NATUURLIJKE FACTOREN DIE BODEMEROSIE BEÏNVLOEDEN

Verschillende factoren beïnvloeden bodemerosie op een natuurlijke manier. Dit zijn

neerslag, bodem, reliëf en bodemgebruik.

5.1 Neerslag Zoals we gezien hebben,

speelt water een rol bij het losmaken en

het transporteren van bodemdeeltjes.

Hoe heviger en omvangrijker de regenbuien

zijn, hoe groter hun effect op erosie.

Vooral de intensiteit van neerslag is

belangrijk, dit is de hoeveelheid neerslag

ACTIVITEIT 5

(individueel)

Beantwoord volgende vragen...

Wist je dat?

Men drukt de hoeveelheid

neerslag uit in mm, wat staat

voor het aantal liter water

per m² bodem (1mm = 1l/m²).

die in een bepaalde tijd valt. Voor een zelfde totale hoeveelheid neerslag

is een onweer dat een half uur duurt meer erosief dan een zwakke regenbui

van meerdere uren.

Dit komt omdat de regendruppels van een onweer veel groter zijn, wat

de impact ervan op de bodem (spat) verhoogt. Eveneens kan niet al het

water van de regenbui in zo’n korte tijd in de bodem dringen, wat

afstroming veroorzaakt.

Vergelijk een onweer van 20 mm neerslag in een half uur (A) en een regenbui

van 20 mm die in tien uur neervalt (B) :

Bereken de gemiddelde intensiteit van elke regenbui, in mm per uur

(A) ..................................................................................... (B) ......................................................................................

Wetende dat er in de bodem 5 mm water per uur kan infiltreren:

1- Bereken het watervolume, in liter/m², dat kan afspoelen voor beide

regenbuien (A en B).

(A) ..................................................................................... (B) ......................................................................................

2- Wat zal er gebeuren in beide gevallen (geval A en geval B) ?

Geval (A) ...........................................................................................................................................................................

Geval (B) ...........................................................................................................................................................................

BODEMEROSIE – Hoe ontstaat erosie? 27


28

5.2 Bodemeigenschappen

Naargelang de bodemeigenschappen is de bodem meer of minder gevoelig aan

erosie. Men spreekt over de erodibiliteit of erosiegevoeligheid van de

bodem. Dit hangt vooral af van zijn textuur, structuur en humusgehalte(*).

Textuur

De bodem is samengesteld uit minerale deeltjes afkomstig van de verwering(*)

van rotsen. Deze deeltjes onderscheiden zich volgens hun grootte, ook

granulometrie genoemd.

Op die manier is het mogelijk kleideeltjes (< 0,002 mm), leemdeeltjes (tussen

0,002 en 0,05 mm) en zanddeeltjes (tussen 0,05 en 2 mm) te onderscheiden

(Figuur 6). Boven de 2 mm spreekt men van grint, keien, stenen en blokken.

Om je een idee te geven: een kleideeltje is meer dan 50 keer kleiner dan

de diameter van een haar en is dus onzichtbaar met het blote oog!

Dit zijn de deeltjes 250 keer vergroot:

Figuur 6

Wist je dat?

Gemiddeld regent het ongeveer elke maand evenveel, maar de

problemen van erosie zijn veel frequenter in de lente en in de

zomer dan tijdens de herfst en de winter. Dit komt omdat

de regenbuien in de lente en in de zomer meestal heviger

(onweders) zijn dan in de herfst en de winter.

BODEMEROSIE – Hoe ontstaat erosie?


De textuur is de granulometrische of korrelgrootte samenstelling van de

bodem. Ze wordt gedefinieerd door de relatieve hoeveelheden zand,

leem en klei. De textuur kan dus zand, leem, klei, zandleem, lemig zand, …

zijn. Met een beetje ervaring kan je de textuur inschatten door een beetje

grond tussen de vingers te wrijven.

De textuur van de bodem is een belangrijk begrip. Ze beïnvloedt talrijke

eigenschappen van de bodem, zoals de doorlaatbaarheid voor water, de

capaciteit om voedingselementen voor planten vast te houden, de

beluchting, de gevoeligheid voor verdichting of de temperatuur…

Bodems met een lemige of zandlemige textuur zijn het meest erosiegevoelig

omdat hun cohesie(*) zwak is, wat betekent dat de bindingen tussen de

verschillende bodemdeeltjes niet erg sterk zijn.

ACTIVITEIT 6

(individueel)

Rangschik de 4 types sediment in volgorde van sedimentatie,

in de 4 delen van het landschap zoals aangegeven in figuur 7.

Zand (0,05 mm < Ø < 2 mm) = nr ..... , Klei (Ø < 0,002 mm) = nr .....

Grint (Ø > 2 mm) = nr ..... , Leem (0,002 mm < Ø < 0,05 mm) = nr .....

Figuur 7

BODEMEROSIE – Hoe ontstaat erosie? 29


30

Klei

Wat gedetailleerder…

Wist je dat elke textuurklasse zorgt voor de bijzondere eigenschappen

van een bodem?

Een kleibodem is kneedbaar wanneer hij vochtig is. Wanneer je klei een vorm geeft,

behoudt ze die. Indien de bodem veel klei bevat, kan je een worstje maken door de

aarde tussen de handen te rollen. Daarentegen is klei heel hard als ze droog is.

Een zeer kleiige bodem is weinig waterdoorlatend, wat een belangrijke afstroming

veroorzaakt. Wanneer het water niet kan infiltreren, stroomt het af. De uitwisseling

van lucht circuleert er eveneens minder makkelijk.

Kleideeltjes vertonen een sterke cohesie, wat betekent dat ze zo klein zijn dat

er een heel grote kracht bestaat die hen bindt. Het is moeilijk hen te scheiden in

de individuele deeltjes. Niettegenstaande de omvangrijke afstroming die we op

kleibodems kunnen waarnemen, zijn kleibodems dus weinig gevoelig voor erosie.

Leem

Leembodems zijn zacht en voelen zalfachtig aan. Ze zijn makkelijk te bewerken voor

de landbouwer. Indien ze vochtig zijn, zijn ze niet kneedbaar en wanneer ze droog zijn,

zijn ze stofferig en maken ze de vingers vuil. De droge deeltjes van een leembodem

kunnen barsten wanneer ze tussen de vingers worden gedrukt.

Een leembodem is relatief water- en luchtdoorlatend.

In tegenstelling tot klei is de cohesie tussen de leemdeeltjes zwak en zijn deze makkelijk

door water mee te nemen. Leembodems zijn heel erosiegevoelig.

Zand

Bij het voelen, krast zand tussen je vingers. Indien de bodem veel zand bevat, kan

men geen worstje meer maken daar alles verbrokkelt tussen de vingers.

Een zandige bodem is zeer doorlaatbaar voor water en lucht. Aangezien de deeltjes

veel groter zijn, zijn er veel ruimtes waarlangs water en lucht kunnen circuleren.

Er bestaat heel weinig cohesie tussen de zanddeeltjes gezien deze deeltjes groot

zijn. De kracht die hen verenigt is zeer klein. Toch is de afstroming op deze

bodems, door het feit dat ze zeer doorlatend zijn, relatief zwak. Bovendien zijn

zandkorrels relatief zwaar, waardoor erosie dus beperkt is voor dit bodemtype.

BODEMEROSIE – Hoe ontstaat erosie?


Structuur en humusgehalte

De structuur van de bodem is de manier waarop de bodemdeeltjes geordend

zijn. Structuur wordt beïnvloed door de textuur. Bodemdeeltjes kunnen in meer

of mindere mate opeengehoopt zijn of in meer of mindere mate aaneengeklit zijn,

wat o.a. de water- en luchtcirculatie beïnvloedt. Textuur en structuur zijn met

elkaar verbonden!

Wist je dat?

Humus verbetert de structuur van de bodem. Het is afkomstig

van organisch materiaal dat op zijn beurt afkomstig is van de

afbraak van vegetatie die op de bodem groeit. Humus is belangrijk

omdat het samen met klei een klei-humuscomplex(*) vormt

zodat de bodemdeeltjes aan elkaar kunnen “kleven”.

Een bodem zal dus minder gevoelig voor erosie zijn, wanneer de bodem een

goede structuur onder de vorm van aggregaten (aardkluitjes) bezit en

wanneer hij rijk is aan humus, dit wil zeggen rijk aan organisch materiaal.

Dankzij grote ruimtes tussen de aggregaten kan water infiltreren en dankzij

humus zijn aggregaten stabiel. Het uiteenvallen van bodemaggregaten door

de impact van regendruppels (spat) wordt vermeden.

In een bodem met weinig humus, kunnen de bodemdeeltjes zich door het

spatten, losmaken en het bodemoppervlak opnieuw volledig bedekken, en

op die manier een korst vormen. Men noemt dit een “verslempingskorst(*)”.

Men zegt eveneens dat de bodem dichtgeslagen is. Het oppervlak is nu zo

goed als ondoorlaatbaar, het water kan niet infiltreren en stroomt af.

Foto 23 - Korstvorming door verslemping.

BODEMEROSIE – Hoe ontstaat erosie? 31


32

Wat gedetailleerder…

Bekijk de 3 bodemstructuurtypes onder een vergrootglas:

Korrelstructuur Kruimelstructuur

De korrelstructuur

Bij dit structuurtype domineren grote

deeltjes in de bodem, liggen de bodemdeeltjes

allemaal afzonderlijk naast

elkaar en komen er tussenin grote ruimtes

voor. De bodemdeeltjes zijn noch door klei

noch door humus met elkaar verbonden.

Verbindingen ontbreken, de bodem heeft

een slechte structuur.

De bodem is doorlatend maar houdt

amper water of voedingselementen vast.

Door het gebrek aan klei en humus is

deze bodemstructuur gevoelig voor erosie

en minder geschikt voor landbouwteelten.

De compacte structuur

Figuur 8

BODEMEROSIE – Hoe ontstaat erosie?

Compacte

bodemstructuur

Zicht op dichtgeslagen

of verslempte bodem.

De GSM dient als referentie

voor de schaal.

Foto 24

Bij dit structuurtype kunnen klei- en leemdeeltjes zich tussen de grotere bodemdeeltjes

plaatsen en zo de overgebleven ruimtes tussen de grotere bodemdeeltjes opvullen.

Men krijgt een compacte massa die quasi ondoorlatend is voor lucht en voor water,

wortels ondervinden een veel grotere weerstand bij de indringing in de bodem.

Deze bodemstructuur is verslempings- en erosiegevoelig en ongunstig voor het

verbouwen van een teelt.


De kruimelstructuur

In een bodem met voldoende klei en humus,

zullen klei en humus de zand- en leemdeeltjes

met elkaar verbinden. Vorming van aggregaten

wordt dus mogelijk.

Tussen deze kleine aggregaten is er circulatie van

water en lucht en zal het water gemakkelijk

vastgehouden worden voor planten.

Deze structuur is stabiel en minder erosiegevoelig.

ACTIVITEIT 7

(per 2)

Foto 25 - Kruimelstructuur.

Beantwoord volgende vragen, bekijk hiervoor de kaarten en hou

rekening met de bodemtextuur en het gehalte aan organisch materiaal.

Welke bodems zijn het meest gevoelig voor erosie? De bodems ten noorden van

Antwerpen of deze in de streek ten westen van Kortrijk?

Textuurkaart van de Vlaamse bodems

Figuur 9

✎ ............................................................................................................................................................................................

............................................................................................................................................................................................

BODEMEROSIE – Hoe ontstaat erosie? 33


34

De bodems van Libramont en Namen hebben dezelfde textuur. Welke zijn

volgens jou de meest erosiegevoelige landbouwbodems?

Kaart met het gehalte aan organisch materiaal (koolstof) in Wallonië

Deze kaart toont het noorden van Frankrijk. Wat kan volgens jou de textuur

zijn in de aangeduide zone?

Erosiegevoeligheidskaart

van Noord-Frankrijk

Figuur 11

Figuur 10

✎ ............................................................................................................................................................................................

............................................................................................................................................................................................

BODEMEROSIE – Hoe ontstaat erosie?

✎ ...............................................................

...............................................................

...............................................................

...............................................................

...............................................................

...............................................................

...............................................................


5.3 Het reliëf

Hoe sterker de helling, hoe groter de snelheid van het afstromend water,

hoe hoger de energie van het water en dus hoe hoger de erosieve kracht

(losmaken en transport bodemdeeltjes).

Bovendien neemt het volume water dat afstroomt toe naarmate de lengte

van de helling groter is. De hoeveelheid sediment die getransporteerd kan

worden, zal in dezelfde mate toenemen.

Bodemverlies en -afzetting worden beïnvloed door de golving van het

landschap, dit is de opeenvolging van hellingen en vlakkere delen.

5.4 Bodembedekking

Hoe minder de bodem door vegetatie is bedekt, hoe sterker het risico

op erosie toeneemt. De vegetatie vangt immers de regendruppels op en

beperkt op die manier het effect van spaterosie. Bovendien biedt de

vegetatie weerstand tegen het afstromend water, wat belet dat het water

een te grote snelheid en energie krijgt.

Graslanden hebben, in tegenstelling tot een onbedekte bodem, een dichte

bodembedekking wat de infiltratie van water bevordert en de afstroming

beperkt. In bossen levert het bladerdek en vooral de strooisellaag(*) een

bijdrage tot de bescherming van de bodem tegen erosie.

Bossen en

graslanden

beschermen

hellende

bodems.

Foto 26

BODEMEROSIE – Hoe ontstaat erosie? 35


36

6. MENSELIJKE ACTIVITEITEN BEVORDEREN EROSIE

Een aantal menselijke activiteiten bevorderen erosie. Het gaat om sommige

landbouwpraktijken, het inzetten van bepaalde werktuigen bij infrastructuurwerken

en beslissingen in verband met ruimtelijke ordening.

6.1 Landbouwpraktijken

Ploegen

Ploegen is het omkeren van het bodemoppervlak door middel van een ploeg.

Met deze praktijk werkt men de gewasresten volledig onder en kan men

omvangrijke hoeveelheden water stockeren. Niettegenstaande deze

voordelen wordt de bovenste bodemlaag, die rijk is aan humus, tijdens het

ploegen ondergewerkt. De aarde van de diepere bodemlaag, die armer is

aan humus, wordt hierbij aan de oppervlakte gebracht. Het tekort aan

organisch materiaal aan het bodemoppervlak maakt de bodem gevoeliger

voor bodemerosie. Ploegen of niet-ploegen is een keuze die afhangt van

talrijke factoren.

Foto 27 - Een geploegde akker.

Oriëntatie van de bodembewerking

De werkrichting van de bodembewerking is belangrijk. Bewerkingen die in

de richting van de helling gebeuren, geven het water de mogelijkheid

in deze richting af te stromen met toenemende snelheid. Indien men

loodrecht op de helling werkt, wordt het water afgeremd en opgehouden.

BODEMEROSIE – Hoe ontstaat erosie?


Teeltkeuze

Er zijn teelten die de bodem gevoeliger maken voor bodemerosie door

water, zoals teelten met een grote rijafstand die zo de bodem minder

bedekken (vooral als ze nog jong zijn), bijvoorbeeld maïs of bieten.

De teelt van wortel- of knolgewassen (bijvoorbeeld wortelen, aardappelen, …)

bevordert de afstroming en de erosie van het perceel. Bij het telen van

deze gewassen worden ruggen aangelegd. Het water kan de ruimte tussen

2 ruggen als een echte snelweg gebruiken en afstromen.

Dit betekent niet dat men geen maïs of aardappelen meer mag telen. Om

de schade aan de bodem te beperken, moet men aangepaste landbouwtechnieken

toepassen (behoud van een goede structuur, oriëntatie van de

bodembewerking). Men verbouwt deze gewassen best op percelen die niet

te sterk hellen. In het 3 e deel van dit werkpakket komen we hierop terug.

Bij de aardappelteelt

kan het water makkelijk

gebruik maken van de

ruimte tussen de ruggen

om af te stromen.

Wist je dat?

Foto 28 - Aardappelen op ruggen.

Tijdens de oogst van wortel- en knolgewassen verlaat een bepaalde

hoeveelheid aarde, die aan de wortels en aan de knollen kleeft, het

perceel. Men schat dit verlies op 6 ton per hectare!

BODEMEROSIE – Hoe ontstaat erosie? 37


38

6.2 Niet-landbouwvoertuigen

Tijdens belangrijke infrastructuurwerken is de bodem vaak onbedekt en

wordt deze sterk verdicht door de machines, wat erosie bevordert.

6.3 Ruimtelijke ordening

Foto 29 - Door infrastructuurwerken verdichte bodem.

Foto 30 - Modderstromen dicht bij een woning.

BODEMEROSIE – Hoe ontstaat erosie?

Onoordeelkundig ruimtegebruik

kan het risico op erosie en zijn

gevolgen doen toenemen.

Het gaat voornamelijk om de

uitbreiding van het verstedelijkt

gebied, wat leidt tot de vorming

van uitgestrekte, ondoorlatende,

verharde oppervlakten, die

de infiltratie van het water

verhinderen en de afstroming

bevorderen.

Soms worden ook woningen gebouwd in risicozones voor erosie. Deze woningen

worden regelmatig geteisterd door modderstromen.


Foto 31 - Spoorvorming door een tractor.

Wist je dat?

In de landbouw kunnen de

betreding door vee, het

gebruik van landbouwwerktuigen

of van andere

werktuigen de bodem verdichten

door opeenvolgende

doortochten (Figuur 12).

Het water dringt niet

meer in de bodem en kan

enkel maar af stromen.

Deze verdichting is des te

omvangrijker naarmate de

bodem vochtiger is. Men

spreekt van bodemcompactie.

Samengedrukte

en

gecompacteerde

aggregaten. Wiel van een tractor

Figuur 12

BODEMEROSIE – Hoe ontstaat erosie? 39


7. EROSIEBESTRIJDINGSMAATREGELEN

Bodemerosie treft ieder van ons want deze bodemdegradatie heeft een

kost die de ganse maatschappij dient te betalen. Om bodemerosie te

beperken bestaan er meerdere landbouwkundige en waterbeheersende

oplossingen alsook oplossingen die gerelateerd zijn aan de ruimtelijke

inrichting van het gebied.

7.1 Landbouwkundige maatregelen

Behoud van een goede bodemstructuur

Zoals we reeds gezien hebben, is een bodem met een stabiele structuur minder

erosiegevoelig. Om de bodemstructuur te stabiliseren en te versterken, moet

men ervoor zorgen dat er voldoende organisch materiaal in de bodem

aanwezig is en dat er voldoende bodemverbeterende middelen(*), zoals

kalk(*), aan de bodem worden toegevoegd. Kalk bevat calcium dat klei

en humus met elkaar verbindt ter vorming van het klei-humuscomplex,

zodat de bodem een betere structuur krijgt.

Figuur 13

Bodemaggregaten

(klei + leem + zand)

gestabiliseerd door

humus en kalk.

BODEMEROSIE – Hoe erosie bestrijden?

41


42

Het resultaat is een kruimelige bodemstructuur, die een goede bescherming

tegen erosie biedt. Dankzij de goede fysico-chemische en biologische

eigenschappen zal de bodem resistenter zijn tegen degradatie (spateffect,

weerstand tegen losmaken). De bodem heeft een betere infiltratiecapaciteit

zodat afstroming vermindert. Tenslotte zal de landbouwer een betere

oogst verkrijgen.

De landbouwer kan bovendien bodemverdichting beperken door het gebruik

van landbouwtechnieken die de structurele stabiliteit(*) van de bodem niet

aantasten.

De bodembedekking

Zoals we reeds gezien hebben, daalt het risico op bodemerosie naarmate

de bodem meer door vegetatie wordt beschermd. Bij een bedekte

bodem is de impact van de regendruppels op de bodem (spat) zeer sterk

gereduceerd. De vegetatie remt het water van de afstroming af zodat minder

bodemmateriaal wordt getransporteerd. Het water zal bovendien veel

makkelijker in de bodem infiltreren.

In de landbouw kan de bodem bedekt zijn door de hoofdteelt en door

de tussenteelten of door mulching toe te passen.

De hoofdteelt:

Hoofdteelten zijn tarwe, bieten, aardappelen, maïs, … Deze teelten

produceren voedsel voor de mens of het vee en leveren de landbouwer

zijn inkomsten.

De tussenteelt:

Groenbedekkers worden over het

algemeen niet geoogst. Ze zorgen

voor de bescherming van de bodem

tegen erosie, maar ze verbeteren

ook de bodem en beschermen zelfs

het oppervlaktewater door het

opnemen van nitraten. Men zaait

deze tussenteelten tussen twee

hoofdteelten in, om te vermijden

dat de bodem onbedekt blijft en

rechtstreeks wordt blootgesteld

aan de regen. Gele mosterd en

facelia zijn veel voorkomende

groenbedekkers. Foto 32 - Een groenbedekker: gele mosterd.

BODEMEROSIE – Hoe erosie bestrijden?


Mulching (mulsen):

De bodem kan ook bedekt worden door vegetatieresten, zoals stoppels(*),

stro of andere natuurlijke bedekking, na de oogst op de velden te laten.

Deze gewasresten creëren een ruwheid, remmen de kracht van het

water af, vergemakkelijken infiltratie en beperken erosie.

Minimale bodembewerking

Foto 33 - De gewasresten creëren een bodemruwheid

die de infiltratie bevordert.

Zoals we reeds hebben gezien, kan ploegen de problemen van erosie

versterken omdat men tijdens deze bewerking humusarmere aarde aan de

oppervlakte brengt en humus is zeer belangrijk voor de stabiliteit van de

bodemstructuur. De bodembewerking kan ook gebeuren met technieken die

meer humus en gewasresten aan de oppervlakte behouden. Men spreekt

over minimale bodembewerkingstechnieken waarbij men de bodem met

woelers opheft maar niet omkeert. Daarnaast bestaan er ook technieken

van directe inzaai, hierbij zaait men zonder bodembewerking rechtstreeks

in de stoppel van de vorige teelt.

Foto 34

BODEMEROSIE – Hoe erosie bestrijden?

43


44

De teeltrotatie

Om de bodem beter te benutten is het beter om een rotatie van teelten toe

te passen. Van jaar tot jaar wordt op een perceel telkens een ander gewas

geteeld. Men wisselt af tussen teelten met verschillende eigenschappen. In

de strijd tegen erosie teelt men afwisselend teelten die de erosie bevorderen

(maïs, aardappelen) en teelten die de bodem een goede bescherming tegen

erosie bieden, door het bevorderen van de infiltratie en het afremmen van de

afstroming, zoals graangewassen (tarwe).

Loodrecht op de helling teelten verbouwen

In de mate van het mogelijke, dient men de bodem zoveel mogelijk parallel

aan de hoogtelijnen te bewerken. Dit noemt men contourbewerking.

Temeer omdat de infiltratie van water beter zal zijn. En wie infiltratie

zegt, zegt vermindering van erosie. Indien de helling zeer steil is, is het

beter grasland in te zaaien of het perceel te bebossen.

Het spreekt voor zich dat door de vorm van het perceel en de toegang

tot het perceel, contourbewerking niet steeds realiseerbaar is.

7.2 Waterbeheersende ingrepen

Deze maatregelen verhinderen niet dat bodemdeeltjes worden losgemaakt,

maar ze beperken overstromingen en modderstromen.

Zachte waterbeheersende maatregelen

Deze maatregelen worden op landbouwpercelen aangelegd. Ze hebben

tot doel het afstromende water en het sediment dat daarmee zou

getransporteerd kunnen worden, af te remmen. De aanleg is relatief

gemakkelijk.

Aanleg grasbufferstroken

Een grasbufferstrook is een strook ingezaaid met grassen. Deze stroken

worden loodrecht op de helling aangelegd. Het gaat om een maatregel die men

op landbouwpercelen kan aanleggen en waarvan de doelstelling meervoudig is.

In de meeste gevallen gaat het om het afremmen van de afstroming, het

bevorderen van de infiltratie en het afzetten van het materiaal dat door

het water getransporteerd wordt.

BODEMEROSIE – Hoe erosie bestrijden?


Een grasbufferstrook heeft 4 actiepunten:

1) het gras vertraagt het afstromend water en bevordert de afzetting van

bodemdeeltjes.

2) vegetatieresten en chemische reststoffen worden tegengehouden.

3) grassen hebben zeer talrijke en zeer fijne wortels die de bodem beter

vasthouden en een goede infiltratie bevorderen.

4) het biologisch leven in een grasbufferstrook, zal de afbraak van organische

en chemische restproducten (gewasbeschermingsmiddelen bijvoorbeeld),

die door het afstromend water of door de wind aangebracht zijn, bevorderen.

Grasbufferstrook

De waterloop is

beschermd tegen

afzetting van

sedimenten,

meststoffen

en bestrijdingsmiddelen.

Foto 35 - Grasbufferstrook.

Figuur 14

BODEMEROSIE – Hoe erosie bestrijden?

Perceel

De wind kan de

bestrijdingsmiddelen

naar de

grasbufferstrook

blazen; de

grasstrook

vangt een deel op.

45


46

Grasbufferstroken kunnen op verschillende plaatsen aangelegd worden.

Heel vaak legt men ze onderaan het perceel aan. Hoe meer erosie er

optreedt, hoe breder de strook zal zijn. Op zeer lange hellingen, kan

men meerdere grasbufferstroken realiseren om de lengte van de helling

te onderbreken.

Het is eveneens mogelijk grasstroken in te zaaien langs waterlopen die

aan het perceel grenzen. De grasbufferstroken laten het water dat van

de percelen komt, doorsijpelen, bevorderen de infiltratie ervan en absorberen

de resten van de bestrijdingsmiddelen (Figuur 14).

Wilgenteendammen

Wilgenteendammen zijn kleine constructies die zijn opgebouwd uit

wilgentakken die men in de grond steekt. Deze maatregel laat de

afzetting van het geërodeerde bodemmateriaal toe.

Foto 36 - Een wilgenteendam laat afzetting

van geërodeerd bodemmateriaal toe.

BODEMEROSIE – Hoe erosie bestrijden?


Hagen

Hagen zijn landschapselementen

die meerdere voordelen hebben. Ze

remmen de snelheid van water af,

zodat de bodemdeeltjes zich kunnen

afzetten (erosiebestrijdend

effect). Het afstromende water

volgt de wortels van de struiken en

voedt de watertafel (hydrologisch

effect). Meststoffen en andere

substanties worden gevangen en

afgebroken (sommige) door de

hagen (biologisch effect).

Ingrijpende waterbeheersende maatregelen

Deze maatregelen zijn constructies die men aanlegt ter aanvulling van

zachte waterbeheersende maatregelen. Ze worden toegepast om erosie

te bestrijden wanneer de zachte maatregelen onvoldoende zijn of in

zeer specifieke gevallen.

Bufferbekken

Een bufferbekken is een maatregel

die het afstromend water opvangt

en tijdelijk opslaat wanneer de

afstroming zeer omvangrijk is (bijv.

tijdens onweersbuien).

Foto 37 - Haag tussen twee percelen.

Foto 38 - Een bufferbekken stockeert

het water tijdelijk.

BODEMEROSIE – Hoe erosie bestrijden?

47


48

Tijdelijke overstromingszones

Tijdelijke overstromingszones zijn zones die van nature uit overstromen

(meersen, poelen, …). Men kan er een infrastructuurwerk plaatsen dat het

teveel aan afstromend water opvangt en dat het debiet regelt waarmee

het water de overstromingszone verlaat.

Wanneer er een grote hoeveelheid water

valt, verhindert de klep dat water door

kan en overstromen de oevers. Het gaat

om een tijdelijke overstromingszone.

7.3 Een beredeneerde ruimtelijke ordening

De klep houdt het water op en regelt

het debiet waarmee het water de

zone verlaat om stroomafwaartse

overstromingen te vermijden.

Foto 39

Bij de aanleg van constructies (woningen, wegen, commerciële centra…)

moet men erop letten dat er niet gebouwd wordt in erosiegevoelige

gebieden.

BODEMEROSIE – Hoe erosie bestrijden?


1

Foto 40

ACTIVITEIT 8

(per 2)

Welke erosiebestrijdingsmaatregelen

2) ..............................................................

.....................................................................

.....................................................................

.....................................................................

.....................................................................

kan je herkennen?

BODEMEROSIE – Hoe erosie bestrijden?

1) ...............................................................

.....................................................................

.....................................................................

.....................................................................

.....................................................................

2

Foto 41

49


50

3

Foto 42

4) ..............................................................

5

Foto 44

.....................................................................

.....................................................................

.....................................................................

.....................................................................

BODEMEROSIE – Hoe erosie bestrijden?

3) ..............................................................

.....................................................................

.....................................................................

.....................................................................

.....................................................................

5) ..............................................................

.....................................................................

.....................................................................

.....................................................................

.....................................................................

4

Foto 43


BESLUIT

Zoals je nu kunt vaststellen, is bodemerosie een echt probleem dat

ieder van ons aangaat.

Erosie veroorzaakt veel schade aan het milieu en heeft een grote

impact op onze activiteiten.

Maar we moeten niet te pessimistisch zijn want er bestaan tegenwoordig

concrete oplossingen om de gevolgen van erosie te beperken.

Onder meer door voldoende organisch materiaal in de bodem te houden en

het aan de oppervlakte aan te brengen, kan erosie sterk beperkt worden.

Er bestaan eveneens teelttechnieken die meer rekening houden met

het ecosysteem van de “bodem”.

Wanneer op een dag aan jou gevraagd wordt om beslissingen te

nemen over de bodem, hopen we dat jij je dit werkpakket over

bodemerosie zal herinneren.

Foto 45

BODEMEROSIE

51


52

ACTIVITEIT 9

(individueel)

Los onderstaande spelletjes op

1) KRUISWOORDRAADSEL

Horizontaal:

2-B: het uit elkaar gaan van bodempartikels door een overmaat aan vocht.

2-N: bodemvriendelijke teelttechniek : ...................... bodembewerking.

4-M: ondoorlaatbare laag als gevolg van verslemping.

7-I: structuur die de bodem krijgt door het toedienen van humus en kalk.

9-F: water krijgt een hoge snelheid wanneer de ............... steil is.

12-N: een heel diepe geul.

13-A: de ............... behouden door kalk en humus aan te brengen.

15-H: bufferbekkens kunnen ............... vermijden wat schade aan de

huizen veroorzaakt (in het enkelvoud!).

18-Q: ............... + humus = behoud van de bodemstructuur.

19-K: erosie zorgt voor verlies van ............... kapitaal.

Verticaal:

13-A: impact van regendruppels op aggregaten.

6-B: de bodem ............... wanneer er vaak zware voertuigen over rijden.

12-D: wordt gevormd door de afbraak van planten.

9-F: bewerk de bodem evenwijdig met de ............... lijnen (dit is loodrecht

op de helling).

1-G: algemene term voor begroeiing van weiden.

13-I: sedimenten die zich afzetten, bevinden zich vaak op de bodem van

een ...............

1-J: de ............... van de bodems gaat ons allemaal aan.

6-N: verwar structuur en ............... niet.

14-N: onderwerp van dit werkpakket.

2-Q: soort erosie die zich over het ganse perceel manifesteert.

1-S: deze textuur houdt weinig water en mineralen vast.

8-S: zorgt voor “spaterosie”.

15-S: wordt gevormd wanneer het afstromend water in kanaaltjes

geconcentreerd is. Het kan door ploegen verwijderd worden.

Raster op de volgende bladzijde

BODEMEROSIE


2) INVULTEKST

Plaats de volgende woorden op de juiste plaats:

overstromingen, intergeul, noodzakelijk, afspoeling, kalk, bescherming,

spat, humus, erosie, ravijn, desaggregatie, geul, bevochtiging, sedimenten,

rivieren.

De ........................ van de bodem is tegenwoordig ........................ . De oorzaken

van .................... zijn veelvuldig. Het gebrek aan ................... en ...................

destabiliseert de bodemstructuur die degradeert. De bodemdeeltjes

zijn niet meer samengeklit en kunnen vanaf dan gemakkelijk eroderen.

De oorzaken van erosie zijn ......................, ........................, ......................., en

.......................... De drie types erosie zijn .................... erosie, ................... erosie

en ........................... erosie. De ......................... zetten zich af in de

.............................. en veroorzaken ............................ .

BODEMEROSIE

53


54

VERKLARENDE WOORDENLIJST

Afstroming: wegstromen van water over het bodemoppervlak. Dit is het

tegenovergestelde van infiltratie.

Aggregaat: samenhangen van bodemdeeltjes die verbonden zijn met elkaar

door het klei-humuscomplex. De aggregaten zijn de basis van de kruimelige

structuur. Een mooie kruimelstructuur vindt men o.m. in uitwerpselen van

regenwormen of in molshopen. Deze aggregaten zijn de basis voor een kruimelige

structuur. Dit lijkt op kruimels of kleine kluiten.

Antropogeen: door menselijke tussenkomst.

Cohesie: kracht die deeltjes in een vloeistof of een vaste stof bij elkaar houdt.

Baggeren: het schoonmaken van waterlopen door het sediment eruit te

verwijderen.

Bodemverbeterend middel: een substantie die men in de bodem aanbrengt

om zijn fysische eigenschappen, zoals de temperatuur, luchtigheid, vochtigheid

of porositeit of zijn chemische eigenschappen, zoals de zuurtegraad, te

verbeteren.

Ecosysteem: ecologisch systeem waarbinnen een gemeenschap levende

wezens (planten, dieren,…) kan leven en zich voortplanten. De levende

wezens worden met elkaar en met hun leefomgeving verenigd door talrijke

wederzijdse interacties.

Eutrofiëring: verrijking van water met minerale elementen wat een ecologische

onevenwicht veroorzaakt waardoor er een wildgroei ontstaat van

planten (algen) in het water en de zuurstofinhoud afneemt.

Hectare: oppervlakte-eenheid die gelijk is aan 10 000 m².

Humus: donkere substantie dat aanwezig is in de bodem en het resultaat is

van afbraak en omvorming van plantaardig organisch materiaal onder invloed

van bodemmicro-organismen, het klimaat, de tijd, …

Kalk: calciumcarbonaat dat in de landbouw gebruikt wordt om calciumionen

in de bodem te brengen. Dit is noodzakelijk voor de vorming van het

klei-humuscomplex.

BODEMEROSIE


Klei-humuscomplex: de verbinding van humus en klei door middel van ionen

zoals calcium die ervoor zorgen dat bodemdeeltjes aan elkaar hangen en

aggregaten vormen.

Moedergesteente: hard gesteente of rots waaruit door afbraak en

verwering bodem wordt gevormd.

Nitraat: moleculen die opgebouwd zijn uit Stikstof (N) en Zuurstof (O)

en die van nature aanwezig zijn in de bodem en het water. Nitraten zijn

onmisbaar voor de groei van planten en kunnen toegediend worden als

meststoffen. Te hoge nitraatconcentraties in water maken water

ondrinkbaar en zorgen voor eutrofiëring.

Organisch materiaal: koolstofrijk materiaal afkomstig van levende wezens,

planten, dieren of micro-organismen.

Ploegen: bodembewerking waarbij de aarde wordt omgedraaid om hem los

te maken. Dit gebeurt voor het inzaaien of planten van gewassen.

Sediment: afzetting van materiaal (grind, zand, …) dat door water, wind of

andere soorten van erosie getransporteerd werd.

Stoppel: deel van de graanstengel dat op het veld achterblijft na de oogst.

Strooisellaag: de verzameling van dode blaadjes en plantaardige resten die

de bodem van bossen bedekt.

Structurele stabiliteit: het vermogen van een structuur om stabiel te zijn

en weerstand te bieden aan vernietiging door externe omstandigheden

(regen, …).

Verslemping: vernietiging van de structuur van het bodemoppervlak door

regen wat leidt tot korstvorming aan het oppervlak.

Verslempingskorst: een ondoorlaatbare korst die gevormd wordt door

verslemping van de bodem.

Verwering: fysische en chemische wijzigingen van gesteenten door wind,

regen, temperatuursveranderingen, begroeiing, …

BODEMEROSIE

55

More magazines by this user
Similar magazines