Duurzaamheidsverslag Zuidas 2014

fieldfactors

Mobiliteit

Openbare Ruimte

Gebouwen

Energie

Afval

Water & Groen

Maatschappij

Green Business Club Zuidas

Hello Zuidas

Zuidas, Gemeente Amsterdam


Click hier voor de cover


Voorwoord

Voor u ligt de derde editie van het jaarlijkse

Duurzaamheidsverslag Zuidas. Hierin blikken Green Business

Club Zuidas, Hello Zuidas en Zuidas, Gemeente Amsterdam

gezamenlijk terug op de duurzame ontwikkeling van Zuidas in

2014.

Dat deze drie partijen elkaar versterken in de focus op de

duurzame ontwikkeling van Zuidas wordt elk jaar duidelijker.

Zuidas van de Gemeente Amsterdam maakt mogelijk dat

gebouwen en openbare ruimte gerealiseerd kunnen worden.

Hello Zuidas is zeer vooruitstrevend bezig met structurele

samenwerking tussen publieke en private partijen op

onderwerpen de openbare ruimte, veiligheid, bereikbaarheid

en de levendigheid van het gebied. Green Business Club Zuidas

zorgt er tot slot voor dat bedrijven, kennisinstellingen en

overheid elkaar vinden en elkaar versterken door middel van slim

samenwerken binnen concrete projecten.

Niet alleen in Zuidas staat duurzaamheid inmiddels behoorlijk

op de kaart, ook de gemeente Amsterdam timmert aardig aan de

weg. In 2014 is de kersverse wethouder Abdeluheb Choho aan

de slag gegaan met duurzaamheid in zijn portefeuille en nog in

datzelfde jaar heeft hij de Amsterdamse Agenda Duurzaamheid

gepresenteerd. Reden voor de redactie van dit verslag om

wethouder Choho eens te spreken over de overeenkomsten

in de ambities van Amsterdam en Zuidas en die blijken er in

overvloed te zijn. In een interview gaat de wethouder uitgebreid

in op de thema’s duurzame energie, luchtkwaliteit (mobiliteit)

en circulaire economie: hoe gaan bedrijven in Zuidas met elkaar

de schaalsprong maken zodat over niet al te lange tijd Zuidas als

duurzaam grid op de kaart komt te staan.

In het verslag wordt vervolgens aan de hand van zeven thema’s

dieper ingegaan op de duurzame resultaten van 2014: mobiliteit,

openbare ruimte, gebouwen, energie, afval, water & groen en

maatschappij. Met de oprichting van de projectgroep afval

in 2014 is afval een nieuw thema in het rijtje. Resultaten uit

2014 om zeker even bij stil te staan zijn een groots opgezette

mobiliteitsweek, een grootschalig onderzoek naar ruim 820.000

m2 bestaand vastgoed in Zuidas en een uitbreiding van het

netwerk van zonnepanelen zodat nu maar liefst 9% van alle

Amsterdamse zonnepanelen in Zuidas ligt.

Nieuwsgierig naar meer? Dan wensen wij u vooral veel

leesplezier!

Timo Huisman

Green Business Club

Zuidas

Olivier Otten

Hello Zuidas

Klaas de Boer

Zuidas, gemeente

Amsterdam

Duurzaamheidsverslag Zuidas 2014


Inhoud

Introductie 3

Inleiding 4

1 Mobiliteit 8

2 Openbare ruimte 14

3 Gebouwen 18

4 Energie 24

5 Afval 28

6 Water & Groen 30

7 Maatschappij 32

Colofon 40

2


Introductie

Zuidas staat op de kaart. Vooral als

internationaal zakencentrum. Zuidas

is keer op keer verkozen tot de

beste kantoorlocatie van Nederland.

Er zijn ongeveer 700 nationale en

internationale toonaangevende

bedrijven gevestigd. De

kantoorbezetting is onverminderd

hoog (5,1% beschikbaarheid medio

2014).

Wonen en werken

Maar Zuidas is meer dan een

zakencentrum. Want naast de

30.000 mensen die in Zuidas

werken, wonen er al ruim 1000

mensen. En dit aantal zal flink

groeien. De aankomende jaren

ligt de focus, meer dan in het

verleden, op de ontwikkeling van

nieuwe woningen. Zuidas is op

dit moment een van de grootste

nieuwbouwlocaties voor woningen

in Amsterdam. Er zijn 650 woningen

opgeleverd, verdeeld over zeven

woongebouwen. Naar verwachting

worden tot 2020 nog 2.500 tot

3.000 woningen gerealiseerd.

Bovendien is in 2014 gestart met

de bouw van een complex met 800

studentenwoningen.

Groot en klein

Ook wat betreft de voorzieningen

in het gebied is er de afgelopen

jaren flinke vooruitgang geboekt.

Meest in het oog springend zijn

de grootschalige uitbreidingen

van de RAI, VU en VUmc. Maar

net zo belangrijk voor de identiteit

van het gebied is de komst van

veel kleine maatschappelijke

voorzieningen, zoals diverse

scholen, een hotel en talloze – soms

tijdelijke – horecavoorzieningen

en creatieve hot spots. Met de

uitbreiding van het aantal winkels

is station Amsterdam Zuid een stuk

aantrekkelijker geworden.

Bereikbaar en leefbaar

Voor de verdere ontwikkeling van

Zuidas als woon- en werkgebied is

goede bereikbaarheid cruciaal. Met

het OV, de auto en de fiets. Project

Zuidasdok gaat naar verwachting

in 2017 de realisatiefase in.

Daarmee wordt de capaciteit van

station Amsterdam Zuid en de

A10 vergroot. De A10 wordt over

een lengte van ruim vijf kilometer

verbreed en ter hoogte van het

centrum van Zuidas ondergronds

gebracht. Bij het station worden

voorzieningen gerealiseerd voor

bussen en taxi’s en voor het

parkeren van de fiets. Verder

hebben we in het ontwerp van het

station uitbreiding van het aantal

sporen meegenomen. En vanaf

2017 rijdt de Noord/Zuidlijn naar dit

station.

Met andere woorden, er wordt volop

gebouwd in Zuidas. Ook de eerste

voorbereidende werkzaamheden

voor Zuidasdok zijn begonnen. Maar

meer dan in het verleden beseffen

we dat we met alleen het stapelen

van stenen geen internationale

toplocatie voor wonen en werken

maken. Daarom is het afgelopen

jaar veel aandacht besteed aan de

zachte kant van de ontwikkeling van

het gebied. Aan de voorzieningen,

het straatbeeld en projecten

waaraan alle bewoners kunnen

meedoen, zoals bijvoorbeeld de

moestuinen, het kippenrondeel en

de bomentuin.

Duurzaamheidsverslag Zuidas 2014


Wethouder

Abdeluheb

Choho

In december 2014 heeft het

college van burgemeester en

wethouders de Amsterdamse

Agenda Duurzaamheid

gepresenteerd. Op 11

maart 2015 is deze Agenda

Duurzaamheid door de

gemeenteraad unaniem

vastgesteld. Hoofddoel van

het Amsterdams college

is het versnellen van de

verduurzaming van de

hoofdstad. In deze agenda

staan de ambities, doelen

en uitwerkingsrichtingen

geformuleerd. Belangrijke

onderwerpen zijn duurzame

energie, verbetering van de

luchtkwaliteit, Amsterdam

als circulaire economie en

klimaatadaptatie. In een

interview gaat wethouder

Abdeluheb Choho nader in op

de relatie tussen Amsterdam

en Zuidas en de ambities

van Zuidas op het gebied

van duurzame energie,

luchtkwaliteit en circulaire

economie.

Wethouder Choho beheert de

portefeuilles Duurzaamheid, Openbare

Ruimte, Dienstverlening en Bestuurlijk

stelsel. Voor de start van zijn politieke

loopbaan was wethouder Choho in het

bedrijfsleven actief in verschillende

managementfuncties.

4 Inleiding

Terug naar inhoudsopgave

Wat doet de gemeente

Amsterdam op het gebied van

duurzame energie?

Wethouder Choho: “Het gaat goed

met Amsterdam: de stad groeit

met 10.000 inwoners per jaar en

ook het aantal bedrijven groeit. Een

van de vraagstukken waar ik mij

mee bezighoud is welke gevolgen

deze groei de komende jaren

heeft voor de energievoorziening

en hoe we met die verandering

moeten omgaan. Want hoewel

de eindgebruikers kiezen hoe zij

hun energie willen afnemen, is

het nog steeds de overheid die

hier een faciliterende rol in speelt.

Bijvoorbeeld in het aanbod van

duurzame energie: Amsterdam

wil dat in 2020 per inwoner 20

procent meer duurzame energie

wordt opgewekt dan in 2013. Of op

het gebied van energiebesparing:

Amsterdam heeft als doelstelling

dat in 2020 per inwoner 20 procent

minder energie wordt verbruikt dan

in 2013. Iedereen die actief aan de

slag wil met duurzame energie, dus

ook de bedrijven in Zuidas, kunnen

we als overheid faciliteren op het

gebied van financiering, regelgeving

rondom duurzame energie,

verbinding en kennisuitwisseling


en goed opdrachtgeverschap – iets

waar bedrijven zelf bij uitstek een

duurzame rol in kunnen vervullen.

Tot slot houden we in de gaten hoe

Amsterdam presteert in vergelijking

met de rest van Nederland,

onder andere op het gebied van

regelgeving en beleid.”

Op bedrijfsniveau komen

de duurzame initiatieven

inmiddels goed van de grond,

maar hoe zou Zuidas de echte

sprong naar initiatieven

op gebiedsniveau kunnen

bewerkstelligen?

“Door dialoog en samenwerking

kun je met elkaar de gewenste

schaalsprong realiseren. Zo hebben

bedrijven en organisaties in het

Arenagebied met elkaar afgesproken

om bewust te gaan samenwerken

op het gebied van duurzaamheid.

Ze kijken wat op gebiedsniveau

de mogelijkheden zijn van

samenwerking met het AMC,

die twee eigen energiecentrales

heeft. En NUON stelt bijvoorbeeld

meerdere daken beschikbaar voor

duurzame oplossingen.

In Zuidoost heeft de ontwikkeling

in relatief korte tijd plaatsgevonden

en hebben bedrijven snel de

verbinding met elkaar gezocht. In

Zuidas verloopt de ontwikkeling

over een wat langere periode:

sommige bedrijven zijn daardoor

al wat langer in Zuidas gevestigd

en hebben inmiddels eigen

duurzame oplossingen bedacht.

De Green Business Club Zuidas

is in Zuidas echter actief bezig

met het faciliteren van de

samenwerking in het gebied, zo

zijn er werkgroepen per thema

waarin bedrijven gezamenlijk aan

projecten werken. Enkele resultaten

van de samenwerking: RAI zal

warmte gaan leveren aan een nog

te bouwen hotel en Deloitte plaatst

zonnepanelen op het dak van de

VU. Dat zijn goede stappen. Een

uiteindelijke verschuiving naar

duurzaamheid op gebiedsniveau

moet toch wel de ambitie zijn.

Met elkaar bereik je immers meer.

Niet alleen voor je eigen bedrijf

of gebouw, maar ook voor de

uitstraling van Zuidas als geheel:

hoe mooi zou het zijn om met

The Edge niet alleen het meest

duurzame kantoorgebouw van de

wereld te hebben maar ook het

meest duurzame gebied ter wereld

te zijn.”

Luchtkwaliteit heeft veel te

maken met uitlaatgassen in de

stad. 40% van de werknemers

komt met de auto naar Zuidas,

ook als ze dichtbij wonen. Hoe

kunnen we het autogebruik

terugdringen en ervoor zorgen

dat meer mensen de fiets

pakken naar Zuidas?

“Het gaat mij niet zozeer om het

terugdringen van het autogebruik,

maar vooral om het schoner krijgen

van het autogebruik en kiezen

voor andere vormen van vervoer,

zoals de inzet van deelauto’s of

overstappen op de fiets. Net als op

het gebied van duurzame energie

gaat het om verandering. De een

gaat daar alleen gemakkelijker

mee om dan de ander. Bedrijven

kunnen faciliteren door rolmodellen

in te zetten en aantrekkelijke

alternatieven aan te bieden.

Station Amsterdam Zuid ligt

bijvoorbeeld bijzonder gunstig,

maak het gemakkelijker om

hiernaartoe te reizen en bied een

NS Businesscard aan. Er zijn altijd

mensen die nog steeds liever

met de auto naar Zuidas komen.

Zorg er dan bijvoorbeeld voor dat

werknemers kunnen overstappen

op schone (elektrische) auto’s en

Duurzaamheidsverslag Zuidas 2014


laat de (fiscale) voordelen zien.

De gemeente Amsterdam speelt

ook hier weer een faciliterende

rol door een vraaggestuurde uitrol

van het netwerk van elektrische

laadpunten. Dit kan het gebruik van

de bestaande laadpalen uitgebreid

te monitoren.

Ook wat het gebruik van fiets en

scooter betreft, kan nog wel een en

ander verbeteren. De fiets wordt

nu vooral voor kleine afstanden

gebruikt, vaak niet meer dan 10

minuten. Maar de elektrische fiets

is nog geen aantrekkelijk alternatief.

Zorg bijvoorbeeld voor hippe

modellen en laat de Zuidasser erop

fietsen. Het publiek van Zuidas kan

er volgens mij best voor zorgen dat

de nog-niet-zo-hippe elektrische

fiets uiteindelijk heel populair kan

worden. Als ze dan ook nog de

elektrische scooter gaan omarmen,

behaal je een enorme winst. De

elektrische scooter is goedkoper dan

de bijvoorbeeld zo populaire Vespa

en bijzonder milieuvriendelijk.

Daarnaast willen we de komende

jaren als gemeente Amsterdam

investeren in het verbeteren van de

fietsroutes van en naar Zuidas.”

Hoe kan Zuidas beter

functioneren als circulaire

economie, een belangrijk

punt in de Amsterdamse

Duurzaamheidsagenda?

“Een gebied als Zuidas kan

functioneren als circulaire economie

door meer te gaan denken in

termen van gebruik in plaats van

termen van bezit. In een gebied

als Zuidas, waar veel bedrijven

zijn gevestigd, is dat heel goed

mogelijk. Je ziet nu dat bedrijven

al goed bezig zijn om duurzame

ontwikkelingen te verwerken in hun

bedrijfsfilosofie, maar daarbij dient

het verleden vaak als uitgangspunt.

Om echt circulair te denken, zul

je het moeten omdraaien en de

toekomst als uitgangspunt moeten

nemen: waar willen we staan en

wat moeten we doen om daar te

komen? Een logische vervolgstap

is dan dat bedrijven deze

denkoefening in gezamenlijkheid

voor het hele Zuidasgebied

doen: op die manier gaan ze

vanzelf de losse componenten

als energievoorziening, afval en

autogebruik met elkaar verbinden

en komt die gewenste schaalsprong

ineens veel dichterbij.

Momenteel volg ik met grote

belangstelling de (duurzame)

ontwikkeling van gebieden als

Zuidoost, Sloterdijk en Zuidas.

Volgend jaar, als Nederland

voorzitter is van de Europese

Unie, staat namelijk Nederland als

circulaire hotspot op de agenda.

De Sociaal Economische Raad

(SER) heeft een kerngroep, waar

ik zelf ook in zit, opgericht om na

te denken hoe we hier inhoud aan

kunnen geven. Mogelijk past het om

de presentatie van Nederland als

circulaire hotspot en de ambitie van

Zuidas om hierin voorop te willen

lopen aan elkaar te verbinden.”

Is het maken van de

schaalsprong naar Zuidas als

duurzaam gebied hetgeen waar

Zuidas op zou moeten focussen

de komende jaren of ziet u een

betere doelstelling?

“Ik zou willen adviseren dat

bedrijven in Zuidas met elkaar

een gemeenschappelijke

ambitie formuleren. Geen

bedrijfsdoelstelling, maar een

gebiedsdoelstelling voor de gehele

Zuidas. Bijvoorbeeld: met elkaar

gaan we ervoor zorgen dat 80%

van onze energie duurzaam wordt

opgewekt in jaartal x. Dit klinkt vrij

eenvoudig, maar kan nog behoorlijk

complex zijn. Denk maar aan het

gezamenlijk benoemen van het

wensbeeld en zorgen voor de

benodigde commitment daarvoor.

Zelf zou ik op dit moment nog niet

goed kunnen benoemen wat het

gewenste eindbeeld is voor een

duurzame Zuidas, maar ik hoop

vooral dat men inziet dat door

samen te werken de grotere doelen

op het gebied van duurzaamheid

sneller kunnen worden bereikt.”

6

Op 12 maart 2015 is tijdens een

bijeenkomst in Zuidas op topniveau

het commitment uitgesproken tot

verduurzaming van Zuidas.

Wethouder Choho was hierbij

aanwezig en zegt hierover: “Ik denk

dat dit een goed uitgangspunt is

voor de volgende stap: nog meer de

gezamenlijkheid opzoeken, nog meer

concrete doelstellingen formuleren. Een

samenwerking tussen bedrijven zoals die

bestaat binnen de Green Business Club

Zuidas, is een voorbeeld voor andere

samenwerkingsverbanden in de stad.”


Duurzaamheidsverslag Zuidas 2014


1 Mobiliteit

Terug naar inhoudsopgave

8

Zuidas is dé internationale,

toplocatie voor wonen en

werken in Nederland. Zuidas

ontleent zijn kwaliteit voor

een belangrijk deel aan zijn

uitstekende bereikbaarheid

door de ligging vlakbij Schiphol

(op slechts 6 minuten met

de trein) en naast station

Amsterdam Zuid en de A10.

Om de bereikbaarheid nog

verder te verbeteren vinden

forse investeringen plaats, nu

en in de toekomst. Vanaf 2017

rijdt de Noord/Zuidlijn tussen

Amsterdam Noord en station

Amsterdam Zuid. Daarnaast is

project OV-SAAL in uitvoering

en wordt de komende jaren

het Programma Hoogfrequent

Spoor uitgerold, waardoor

meer intercity’s station

Amsterdam Zuid aandoen. Tot

slot worden zowel de A9 als de

A10-zuid uitgebreid, waarbij de

A10 in het centrumgebied van

Zuidas ondergronds komt te

liggen.

Deze grote infraprojecten

zorgen uiteindelijk voor een

forse verbetering, maar

voorlopig is het nog niet zo

ver: de komende tien jaar

zorgt het werk eerder voor

overlast dan voor verbetering.

En dat terwijl Zuidas in de

tussentijd doorgroeit. Groot

aandachtspunt is om de

overlast zoveel mogelijk te

beperken.


Analyse verschillende

vervoersmiddelen

Vanwege de ligging in Amsterdam,

de goede fietsverbindingen en

het goede openbaar vervoer kent

Zuidas ten opzichte van andere

kantoorlocaties in Nederland een

hoog aandeel fiets en openbaar

vervoer. Het aandeel autogebruikers

ligt nu rond de 41% en daalt naar

verwachting de komende tien jaar

naar 37%. Het aandeel reizigers

in het openbaar vervoer groeit de

komende tien jaar van 33% naar

36%. Het aandeel fiets ligt met

26% behoorlijk hoog voor een

kantoorlocatie, maar groeit de

komende jaren zoals het er nu naar

uitziet slechts mondjesmaat naar

27%.

Mobiliteitsbeleid

Green Business Club Zuidas,

Hello Zuidas en de Taskforce

Bereikbaarheid Zuidas hebben

de afgelopen anderhalf jaar

samengewerkt op het vlak van een

beter bereikbare Zuidas. Met behulp

van een subsidie van het Rijk en

het bedrijfsleven zijn verschillende

maatregelen uitgevoerd, allemaal

om het mobiliteitsbeleid van

bedrijven te verbeteren.

Maatregelen

bedrijfsleven

Mobiliteitsweek

Van 24 tot en met 28 november vond

de Mobiliteitsweek plaats om aandacht

te vragen voor het belang van slimme,

duurzame mobiliteit in Zuidas. Tijdens

deze week vonden activiteiten plaats om

werkgevers en werknemers te stimuleren

tot slim reizen; reizen buiten de spits

en het zo veel mogelijk gebruik maken

van openbaar vervoer en fiets. Managing

director van het WTC Christiaan Huijg

heeft de proef op de som genomen

door een week lang met het OV te

reizen in plaats van de auto. Een van

de hoogtepunten was het Symposium

Slim reizen 2014-2040 op dinsdag 25

november

Car sharing

In 2013 nam de Green Business Club

Zuidas samen met WTC Amsterdam

en Greenwheels het initiatief tot het

deelautoproject Audi Shared Fleet

van Greenwheels. Meer dan vijftig

bedrijven maken inmiddels gebruik

van deze shared fleet, met gemiddeld

100 reserveringen en 7500 gereden

kilometers per maand. In 2014 heeft

het car sharing project een extra boost

gekregen met een kortingsactie en een

flyeractie tijdens de Mobiliteitsweek.

Zuidasboog

Projectgroep Mobiliteit van de Green

Business Club Zuidas werkt aan

een duurzaam bereikbare Zuidas.

Bedrijven denken samen na over

slimme oplossingen en kansen. In

2014 is veel aandacht besteed aan de

gewenste ‘Zuidasboog’, een directe

spoorverbinding tussen de stations

Sloterdijk en Amsterdam Zuid zodat dit

traject niet meer met de metro hoeft

te worden afgelegd. Daarnaast zijn

mogelijkheden verkend om het OV op dit

traject te verbeteren op korte termijn,

bijvoorbeeld door een kortere overstap

van trein op metro.

Duurzaamheidsverslag Zuidas 2014


kader

flexibel mobiliteitsbudget a

€ 700,- p/m + OV-Jaarkaart

leaseauto +

parkeerplek

vergoeding € 200,- p/j

+ stalling: € 55,- p/j

directe kosten p/m

€ 525,-

€ 1150,-

€ 25,-

tijd en afstand

100km in 100 min

80km in 120 min

15km in 60 min

niet declarabele

reistijd

20 x 50 min. x 150 =

€ 2500,- p/m

20 x 2u x 150 =

€ 6000,- p/m

20 x 1u x 150 =

€ 3000,- p/m

alternatief

flexibel mobiliteitsbudget:

+ bruto € 175,- p/m salaris

buiten de spits,

50 minuten minder reistijd

flexibel mobiliteitsbudget:

+ bruto € 675,- p/m salaris

10


De fiets als kans

Om meerdere redenen is de fiets de

komende jaren hét vervoermiddel

om de focus op te leggen.

- Uit een analyse naar het aantal

vertraagde autoritten van en naar

Zuidas blijkt dat maar liefst 60%

van alle (sterk) vertraagde ritten

een herkomst of bestemming

heeft in een straal van 7,5 km

rondom Zuidas. Dat is een afstand

die prima op de fiets kan worden

afgelegd. Met de opkomst van de

elektrische fiets zal de comfortabel

af te leggen afstand de komende

jaren bovendien alleen maar

toenemen.

- Doordat de bereikbaarheid met

auto en OV vanwege project

Zuidasdok de komende jaren

niet optimaal zal zijn, is de fiets

- voor werknemers die niet te

ver van Zuidas wonen - het beste

alternatief.

Er zijn inmiddels veel bedrijven

in Zuidas die de voordelen van

de fiets onderkennen en hier in

hun mobiliteits- en HR-beleid op

inspelen. Zo kunnen werknemers

van onder andere Accenture en

ABN AMRO kiezen voor een flexibel

mobiliteitsbudget in plaats van een

leaseauto. Werknemers kunnen dit

budget inzetten voor een (eerste

klas) OV-abonnement, voor een

taxi of OV-fiets, gebruik maken van

een pool-auto voor een zakelijke

afspraak, etc. Wat overblijft aan het

eind van de maand wordt bij het

brutosalaris opgeteld. Dat maakt

een slimmere en bewustere keuze

over de eigen mobiliteit financieel

aantrekkelijk voor de werknemer.

Maar ook de werkgever heeft er

baat bij: meer fietsen leidt tot een

daling van het ziekteverzuim en

op parkeerkosten kan fors worden

bespaard.

Voorbeelden van de inzet van flexibele

mobiliteitsbudgetten.

Duurzaamheidsverslag Zuidas 2014


12

Speerpunten voor 2014-2015

De fiets biedt dus kansen voor

Zuidas. Als het gaat om het

faciliteren van de fiets zijn

drie zaken van belang: goede

fietsverbindingen naar en door

Zuidas, goede fietsenstallingen in

Zuidas en een slim mobiliteitsbeleid

van bedrijven.

In 2014 zijn enkele belangrijke

stappen gezet:

- Dienst Zuidas is in 2014 gestart

met een onderzoek om in beeld

te brengen hoeveel fietsers

precies gebruik maken van welke

routes, waar ze vandaan komen

en waar ze naartoe gaan. Zo

wordt duidelijk waar sprake is van

onhandige routes of ontbrekende

schakels.

- Een ander onderzoek is opgestart

met steun van het ministerie

van Infrastructuur en Milieu:

namelijk een onderzoek naar

de mogelijkheid om in alle

fietsenstallingen in Zuidas rondom

Station Amsterdam Zuid een

dynamisch fietsverwijssysteem te

installeren. Mocht hiervoor groen

licht komen, dan zien fietsers

straks op straat hoeveel vrije

plekken er in welke stalling zijn. In

de stallingen zelf zien fietsers in

een oogopslag het dichtstbijzijnde

vrije fietsenrek.

- In 2014 heeft Dienst Zuidas verder

de kansen en knelpunten voor de

deelgebieden Mahler en Gershwin

verkend op het gebied van

fietsparkeren.

- Eind 2014 is door het Rijk besloten

om overheid en bedrijfsleven ook

de komende jaren te steunen in

de ambitie om Zuidas slimmer en

duurzamer bereikbaar te maken.

Hoe gaan we het komende jaar

werken aan die drie pijlers?

Ook bedrijven kunnen een

belangrijke bijdrage leveren om het

gebruik van de fiets te stimuleren:

door hun eigen stallingen te

verbeteren en beter toegankelijk te

maken en eventueel aan te sluiten

op eerder genoemd systeem.

In 2014 hebben vele bedrijven in

Zuidas actie ondernomen om hun

mobiliteitsbeleid te verbeteren.

Bijvoorbeeld door in te zetten

op duurzaam rijden, Het Nieuwe

Werken, OV-gebruik te stimuleren

of flexibele mobiliteitsbudgetten in

te voeren. Enkele bedrijven worden

hier uitgelicht.

Deloitte

Met de verhuizing naar Zuidas eind

2014 heeft Deloitte een forse stap

gezet in het verder doorvoeren van

Het Nieuwe Werken. Er zijn in totaal

1000 flexibele werkplekken voor de

2000 werknemers die deze locatie

als thuisbasis hebben. Deloitte

moedigt verder ‘schoon’ autorijden

aan. Bij de keuze van een leaseauto

geldt een bonus-malus regeling voor

afwijkingen van de gestelde norm

voor CO2-uitstoot. Hoe schoner de

werknemer rijdt, hoe meer hij of

zij er aan overhoudt. Wanneer een

werknemer kiest voor een elektrische

auto, is een oplaadpaal thuis verplicht.

Het gebruik daarvan wordt gemeten.

De tankpas wordt nog wel verstrekt,

maar als de auto niet wordt opgeladen

kan de bonus worden ingetrokken.

Medewerkers kunnen ook afzien

van een leaseauto en kiezen voor

kilometerdeclaratie, een OV-jaarkaart

of een cashoptie. Tot slot mag de NS

Business Card, die al werd ingezet

voor zakelijke ritten, sinds kort ook

voor woon- en werkverkeer gebruikt

worden. Het gebruik van het openbaar

vervoer is daardoor aanzienlijk

toegenomen.

VU en VUmc

Autogebruik wordt door VU en

VUmc sterk ontmoedigd. Voor de

ongeveer 13.000 medewerkers zijn er

slechts 2.500 parkeerabonnementen

beschikbaar. VU heeft deze

abonnementhouders in 2014 kennis

laten maken met ADAM, een app die

spitsrijders in en rond Amsterdam

informeert over de meest gunstige

route. VU en VUmc hebben in 2014

ook een eigen app ontwikkeld. Deze

wordt begin 2015 gelanceerd en wijst

gebruikers in de parkeergarage de

weg naar een vrije parkeerplaats. De

parkeergarage van VUmc wordt in het

weekend ingezet als P+R terrein om

zo de verkeersdruk in het centrum van

Amsterdam te ontlasten.

Voor de fietsende studenten en

medewerkers van VU en VUmc is het

fietsersplatform de ‘VUrieuze Fietser’ in

het leven geroepen. Dit platform biedt

voorzieningen en informeert de fietsers

over acties, plannen en activiteiten

op het gebied van VU en fiets. De

VUrieuze Fietser adviseert vanuit de

werkgroep Campusontwikkeling over

fietsroutes van en naar VU en VUmc,

over fietsparkeerplaatsen en andere

voorzieningen voor de fietsende

student en collega.

Accenture

Het Nieuwe Werken wordt bij

Accenture sterk aangemoedigd: er

zijn alleen flexplekken, ook voor

de directie. Het inrichten van een

thuiswerkplek wordt vergoed,

werknemers hebben mobiel internet en

op het hoofdkantoor staat een GET-IT

automaat; een ‘snoepautomaat’ gevuld

met ICT middelen.

Van 2011 tot 2014 hebben vijftien

medewerkers van Accenture als

proef in een Nissan LEAF gereden.

Dankzij deze ervaring heeft Accenture

sinds juni 2014 een FEV (Full

Electric Vehicle) beleid en kunnen

medewerkers kiezen uit een aantal

FEV modellen. Medewerkers met recht

op mobiliteit kunnen kiezen uit een

mobiliteitsbudget of een leaseauto.

Een medewerker kan haar keuze elke

drie maanden herzien en switchen van

mobiliteitsoptie. Accenture heeft tot

slot met KLM verregaande afspraken

gemaakt over het terugdringen van

hun footprint. KLM gaat voor 10 % van

de door Accenture geboekte vluchten

biobrandstof gebruiken.

Amsterdam RAI

Amsterdam RAI is een samenwerking

aangegaan met de NS voor tien eigen

beurzen. Bezoekers reizen tegen een

aantrekkelijk combitarief, inclusief

beurstoegang, vanaf elk NS station in

Nederland naar Amsterdam RAI. Het

autoverkeer van en naar Amsterdam

RAI tijdens beurzen en congressen is

hierdoor met 5 % gedaald. Om kennis

te maken met de mogelijkheden van

e-bikes en e-scooters heeft Amsterdam

RAI een ‘opstapdag’ georganiseerd.

Naar aanleiding hiervan heeft

Amsterdam RAI inmiddels een e-bike

regeling geïntroduceerd. Daarnaast zijn

twaalf oplaadpunten voor elektrische

auto’s gerealiseerd en voor eigen

medewerkers is een elektrische auto

beschikbaar.

Amsterdam RAI maakt als een van de

eerste bedrijven in Amsterdam gebruik

van Mokum Maritiem; duurzaam

afval- en goederenvervoer over de

Amsterdamse grachten in plaats van

de weg. Met dit initiatief gaat de klok

honderd jaar terug en worden de

grachten weer ingezet als snelwegen.

Stille en schone elektromotoren drijven

het schip van Mokum Maritiem, dat zes

stadsvrachtwagens vervangt, aan.

Cofely

Bij Cofely krijgen alle leaserijders

en bestuurders van privéauto’s die

zakelijke kilometers declareren

via een E-driver aanpak een

trainingsprogramma aangeboden om

veiligheid en het nieuwe rijden aan te

leren: een online dashboard waarop

men kan zien wat het verbruik is,

zowel zakelijk als privé. Tijdens een

pilot Mobiliteitsdienst kregen 160

medewerkers met een leaseauto een

persoonlijk mobiliteitsbudget. Via

een speciale website en app konden

deze medewekers de gemaakte

kosten én CO2-uitstoot monitoren.

Resultaat is een daling van het aantal

autokilometers en reductie van de

CO2-uitstoot met 15%.

Stibbe

Stibbe heeft twee kantoorauto’s voor

zakelijke ritten, waarvan één auto

geschikt is voor vervoer van dossiers.

Werknemers kunnen daardoor met OV

of fiets naar het werk komen en een

bedrijfsauto gebruiken voor zakelijke

afspraken. Verder zijn er voor zakelijke

ritten deelfietsen beschikbaar.


Duurzaamheidsverslag Zuidas 2014


2

Terug

naar inhoudsopgave

Openbare

ruimte

verharding

6,8 6,9

groen

6,7 6,7

zwerfvuil

6,2 6,1

onkruid

6,9 6,6

objecten

7,3 7,0

14


‘Pleinen zijn de brandpunten

van stedelijk leven’. Dit staat

geschreven in de Visie Zuidas

2009. Maar in 2009 moest

er nog wel veel gebeuren om

de levendigheid te vergroten.

De afgelopen vijf jaar hebben

partijen niet stil gezeten:

door verbeteringen in het

gebied en diverse initiatieven,

zowel permanent als tijdelijk,

is het op straat een stuk

levendiger geworden in Zuidas.

Hieronder een overzicht van de

gebeurtenissen in 2014.

Nieuwe bewegwijzering Zuidas

Een van de meest zichtbare

verbeteringen in de openbare

ruimte is de nieuwe bewegwijzering

voor voetgangers en fietsers. In

2014 zijn de oude wegwijzers

vervangen door nieuwe bordjes in

dezelfde stijl als de wegwijzers die

sinds 2010 te vinden zijn in het

centrum van Amsterdam: zwarte

wegwijzers met gouden letters.

Daarnaast zijn op vier plekken in

Zuidas grote informatievitrines

geplaatst (zogenaamde mupi’s)

met twee plattegronden. Aan

de ene kant de traditionele

stadsplattegrond, aan de andere

zijde een kleurrijke 3D-weergave van

landschapsarchitecte Gloria Font in

opdracht van Hello Zuidas. Met ruim

160 points of interest wijst de kaart

de weg naar winkels, restaurants,

hotels, onderwijslocaties en

sportfaciliteiten, etc.

Ook in 2014 heeft drie maal een

schouw plaatsgevonden in opdracht

van ORAM (Ondernemersvereniging

Amsterdam). Experts buigen zich

tijdens zo’n schouw op vaste punten

in Zuidas over de staat van het

groen, verharding (bestrating),

objecten (zoals kunstwerken en

viaducten), onkruid en zwerfvuil.

De resultaten worden weergegeven

op een schaal van 1 tot 10. Zuidas

scoort al jaren beter dan het

gemiddelde van zestien andere

gebieden in Amsterdam. Maar

doordat de resultaten van de

schouwen de afgelopen jaren licht

dalen zou hier wel eens verandering

in kunnen komen. Partijen in

Zuidas willen dit voorkomen en

ondernemen actie om ervoor te

zorgen dat Zuidas aangewezen

wordt als een gebied dat structureel

beter moet scoren dan het

gemiddelde van Amsterdam.

De jaarlijke schouw (resultaten 2013 vs

2014) met de verschillende elementen

waarop wordt beoordeeld.

De infographic is ter illustratie en geeft

niet de realiteit weer.

Kwaliteit

Goede kwaliteit van de openbare

ruimte is een belangrijke

voorwaarde voor levendigheid op

straat: daarom wordt de staat van

de openbare ruimte regelmatig

geëvalueerd. Zo vroeg de redactie

van Hello Zuidas Magazine in 2014

voorbijgangers naar hun beleving

van de openbare ruimte in Zuidas.

Als pluspunten kwamen naar

voren dat men het gebied steeds

groener vindt worden, het goed

onderhouden en schoon is en er

veel aanbod is van horeca (behalve

in de weekenden). Sommige

voorbijgangers zouden graag

meer water in de openbare ruimte

geïntegreerd willen zien en een

gemengder publiek.

Levendige pleinen

Bij openbare ruimte in Zuidas denkt

men snel aan het Mahlerplein en

het Zuidplein, de pleinen aan beiden

zijden van Station Amsterdam

Zuid. ‘Rooilijn’, het tijdschrift

voor wetenschap en beleid in de

ruimtelijke ordening , vergeleek in

een speciaal themanummer over

Zuidas (verschenen in oktober

2014) deze twee pleinen met

zes pleinen in Manhattan. De

verrassende conclusie: slechts één

plein in Manhattan (One Worldwide

Plaza) scoort beter op het gebied

van levendigheid dan Mahlerplein

en Zuidplein. Dit komt met name

omdat in Zuidas de pleinen vaker

in gezelschap worden gebruikt,

bijvoorbeeld om samen te eten of

Duurzaamheidsverslag Zuidas 2014


ij te praten. In Manhattan gebruikt

men de pleinen juist meer solitair

om naar muziek te luisteren, te

werken of te lezen.

FREE WIFI

Tablets en smartphones zijn niet

meer uit het straatbeeld weg

te denken en er is steeds meer

behoefte aan een snelle en stabiele

internetverbinding in de openbare

ruimte. Om het verblijf in Zuidas

te veraangenamen hebben Hello

Zuidas en Dienst Zuidas samen

met Visser Communicatie FREE

WIFI Hello Zuidas geïntroduceerd.

Deze gratis wifiverbinding is

sinds januari 2014 beschikbaar

op het Mahlerplein, Zuidplein en

de onderdoorgang van Station

Amsterdam Zuid. In 2014 werd

zo’n 47.500 maal ingelogd op het

netwerk.

Kiosken op straat

Dit mag dan een goed resultaat

zijn, er blijven nieuwe initiatieven

ontplooid worden om de

levendigheid van de pleinen

verder te vergroten. Dienst Zuidas

schreef een wedstrijd uit voor vijf

tijdelijke standplaatsen voor een

kiosk in de zomer van 2014. Uit

de 83 inzendingen werden de vijf

origineelste en meest vernieuwende

kiosken uitgekozen door een jury.

Bij de tramlus voor de VU, op het

Gershwinplein, het Mahlerplein

(twee maal) en de vijfhoek bij

de Strawinskylaan konden de

winnaars gedurende zes maanden

hun producten aanbieden. Het

aanbod van de kiosken viel in de

smaak bij de voorbijgangers, al

was volgens sommige permanente

horecagelegenheden het aanbod

van enkele kiosken te concurrerend.

Deze geluiden zijn meegenomen in

de evaluatie, die als basis dient voor

de editie in de zomer van 2015.

De tijdelijke kiosken boden

ondernemers tevens de kans om

te kijken of hun product aanslaat

in Zuidas en te kijken of zij zich

definitief zouden willen vestigen

in Zuidas. Dit sluit goed aan bij de

doelstelling om de commerciële

ruimten in gebouwen van Zuidas

nog meer te vullen met openbare

voorzieningen. Meer voorzieningen

trekken namelijk meer publiek en

dit vergroot de levendigheid en

sociale veiligheid in Zuidas, ook

buiten kantoortijden.

Beelden Europaplein

‘driedimensionale

uitnodigingen om van elke dag

een feest te maken’

De misschien wel meest in het

oog springende toevoeging aan de

openbare ruime in Zuidas zijn de

zes grote beelden die sinds juni

het Europaplein sieren. De beelden

variëren in hoogte van 4,5 tot 7,5

meter: een reus en een reuzin, twee

illusionisten en twee steltlopers.

De beelden zijn geïnspireerd door

variété, straattheater en andere

kenmerken van volkscultuur, zoals

het Hollandse Melkmeisje.

Met de kunstwerken vormt het

Europaplein de schakel tussen de

gebouwen van Amsterdam RAI en

de architectuur van Amsterdam

Zuid. Dienst Zuidas is voor deze

beelden daarom op zoek gegaan

naar een hedendaagse kunstenaar

wiens werk past binnen de tradities

van de Amsterdamse School

en kwam uit bij de Belgische

kunstenaar Guillaume Bijl. Hij

wil met de beelden een frivole

atmosfeer creëren: ‘Door deze

fel gekleurde sculpturen op een

sokkel te plaatsen, ontstaat een

monumentaal introductiebeeld. Dit

is noodzakelijk in contrast met het

monotone achtergrondbeeld van de

sterk afgelijnde RAI en omgeving.’

Die opzet lijkt geslaagd. Tijdens de

feestelijke onthulling noemde Ann

Demeester (directeur Frans Hals

Museum / De Hallen in Haarlem)

de beelden ‘driedimensionale

uitnodigingen om van elke dag een

feest te maken’.

Business Walk of Fame

Op 3 december -

Wereldgehandicaptendag - zijn

de eerste vier winnaars van

de Business Walk of Fame

bekendgemaakt door burgemeester

Eberhart van der Laan en Lucille

Werner. De Business Walk of Fame

16


in de Claude Debussylaan is een

promenade van tegels met daarin

sterren voor bedrijven die zich

inzetten voor een toegankelijke

arbeidsmarkt. Winnaars zijn

Leaseplan Nederland, Imotions BV,

UMC Utrecht en Ziggo. De tegels

zijn ontworpen door kunstenaar

Henk Schiffmacher.

Calamiteitenplan Zuidas

De Veiligheidsregio Amsterdam-

Amstelland heeft samen met het

Veiligheidsplatform Hello Zuidas

in 2014 een calamiteitenaanpak

voor Zuidas opgesteld. Aanleiding

is een oproep van bedrijven en

instellingen om beter voorbereid

te zijn op mogelijke calamiteiten.

In een calamiteitenaanpak staat

een analyse van zogenaamde

hotspots: gebieden waar sprake

is van een stapeling van risico’s.

Zuidas geldt in Amsterdam als

een van deze hotspots: het is een

druk en dichtbebouwd gebied,

een infrastructureel knooppunt

en er staan veel internationale

hoofdkantoren. Samen met publieke

en private belanghebbenden

is gekeken naar de benodigde

afspraken om beter voorbereid

te zijn op calamiteiten. Verder

is een document opgesteld

waarmee partijen in Zuidas beter

zijn voorbereid op mogelijke

incidenten. Hierin staat bijvoorbeeld

een overzichtskaart met

verzamellocaties. Tot slot komt er

een trainingsprogramma.

Tijdelijke initiatieven

De afgelopen jaren zijn op

verschillende braakliggende kavels

tijdelijke initiatieven gerealiseerd,

zoals de tijdelijke tennisbaan en

de moestuinen aan de Mahlerlaan

en de bomentuin in het oosten

van Zuidas. Deze tijdelijke invulling

was misschien wel een van de

meest zichtbare actiepunten van

het programma 15by15, 15 acties

die Dienst Zuidas voor 2015 wil

realiseren. Inmiddels (eind 2014)

gaat de ontwikkeling van Zuidas zo

snel dat er geen kavels meer voor

langere tijd beschikbaar zijn.

Duurzaamheidsverslag Zuidas 2014


Zuidas ontwikkelt zich steeds

meer tot een gebied voor

werken, ontspanning én

wonen. En dus staan er niet

meer alleen kantoorgebouwen,

maar er komen ook steeds

meer woningen, scholen en

andere bestemmingen bij.

Zuidas is een van de grootste

woningbouwlocaties van

Amsterdam: uiteindelijk

moet Zuidas ruimte bieden

aan circa 8.000 woningen.

Zuidas biedt nu al een breed

scala aan woningen: van klein

en compact tot ruim en van

alle gemakken voorzien. Er

zijn inmiddels 638 woningen

in zeven woongebouwen

opgeleverd. Hierin wonen

in totaal ongeveer 1.000

bewoners. In 2014 is de

bouw gestart van vier

woongebouwen met in totaal

1.108 woningen. Hier zitten ook

800 studentenwoningen bij.

De kantorenmarkt in Zuidas

functioneert goed. Er is veel

marktdynamiek, er zijn diverse

transacties en verschillende

kantoren zijn in aanbouw. Er is

een groei van 15% van de totale

kantorenvoorraad in Zuidas.

Eind 2014 staat slechts 6,1%

van de kantoren in Zuidas leeg.

Dit percentage ligt ruim onder

het landelijk en Amsterdams

gemiddelde (14,8% en 15,4 %).

bron: JLL, halfjaarlijkse

kantorenmarktmonitor dd. 1-1-2015

Gebouwen

Nieuwbouw en duurzaamheid

Er zijn verschillende manieren

om de duurzaamheidprestaties

van gebouwen te meten. Zuidas

heeft er in 2009 voor gekozen

BREEAM in te zetten om haar

duurzaamheidsambities handen en

voeten te geven. Een nieuw gebouw

in Zuidas moet minimaal voldoen

aan BREEAM-NL Excellent.

BREEAM (Building Research

Establishments Environmental

Assessment Method) is

wereldwijd de meest gebruikte

methode voor het bepalen van

de duurzaamheidsprestaties

van gebouwen. De methode is

ontwikkeld door de Britse Building

Research Establishment (BRE) en

in Nederland geïmplementeerd

door de Dutch Green Building

Council (DGBC). BREEAM-NL

certificering stijgt uit boven het

bouwbesluit of andere wet- en

regelgeving. BREEAM is een breed

duurzaamheidslabel. BREEAM

beoordeelt op diverse onderwerpen,

gegroepeerd in negen categorieën:

Management, Gezondheid, Energie,

Transport, Water, Materialen,

Afval, Landgebruik & Ecologie en

Vervuiling. Er zijn vijf BREEAM

classificaties: Pass, Good, Very

Good, Excellent en Outstanding.

Naast de eisen op gebied van

BREEAM, vraagt Zuidas een

minimale verdiepingshoogte van

3.3 meter en voorzieningen op de

begane grond in stadsstraten. Door

de minimale verdiepingshoogte kan

een kantoorgebouw vrij eenvoudig

worden aangepast naar bijvoorbeeld

een woonfunctie. Voorzieningen

op de begane grond van gebouwen

Terug naar inhoudsopgave

Duurzaamheidsonderzoek

Zuidas 2014

management

welzijn en gezondheid

SCORES (percentages)

ASSET

19 25 820.000 m²

METING

BENCHMARK NL

TOTAAL SCORE:

energie

transport

water

NVT

materialen

3

18

afval

landgebruik en ecologie

vervuiling

De Groene Werkplek is een

initiatief van bbn adviseurs.

SCORE BREEAM-NL (aantal gebouwen)

0% 16% 28% 52% 0% 4%

0


in stadsstraten zorgen voor

levendigheid op straat.

Ontwikkelingen in 2014

In 2014 is Zuidas gestart met

de implementatie van het

energieneutrale nieuwbouwbeleid

van Amsterdam. Dat betekent

dat aanvullend op BREEAM bij de

gronduitgifte geselecteerd gaat

worden op de energieambitie

van projecten. Voorwaarden zijn

een duurzaam casco, duurzame

warmte en koude en voldoende

lokale opwekking van duurzame

energie. Zowel kantoren als

woningbouwprojecten moeten

op energiegebied ambitieus zijn.

Dit zal in 2015 verder worden

geïmplementeerd.

Duurzaamheid bestaand

vastgoed in kaart gebracht

Hoewel er veel in aanbouw is in

Zuidas, is een flink deel van Zuidas

al bestaand gebied. Zuidas heeft

momenteel een vloeroppervlak

van kantoren, woningen en

voorzieningen van zo’n 1,7 miljoen

m2.

In 2014 hebben Hello Zuidas,

Green Business Club Zuidas en

Dienst Zuidas gezamenlijk opdracht

gegeven aan bbn adviseurs voor een

onderzoek naar de duurzaamheid

van het bestaande vastgoed. Voor

dit Duurzaamheidsonderzoek Zuidas

2014 heeft bbn de methodiek

BREEAM-NL in-USE gehanteerd.

Eigenaren, beheerders en

gebruikers van gebouwen in

Zuidas participeerden in dit grote

Duurzaamheidsonderzoek. Deze

partijen konden onafhankelijk van

elkaar deelnemen.

Overzicht metrages Zuidas

In m2 bvo, afgerondIn m2 Bestaand bvo, afgerond In aanbouw BestaandEindbeeld

In aanbouw Eindbeeld

Kantoren Kantoren725.000 84.000 725.000 1.260.000 84.000 1.260.000

Wonen Wonen 100.000 48.000 100.000 890.000 48.000 890.000

Voorzieningen Voorzieningen 882.000 68.000 882.000 1.400.000 68.000 1.400.000

Totaal Totaal 1.707.000 200.000 1.707.000 3.550.000 200.000 3.550.000

Peildatum medio 2014

Duurzaamheidsonderzoek

Zuidas

2014

BREEAM-NL In-Use

De BREEAM-NL In-Use methode kijkt

naar drie onderdelen:

- Asset: dit onderdeel gaat over de

duurzame prestaties van het gebouw.

- Beheer: dit gaat over hoe duurzaam

het gebouw wordt beheerd.

- Gebruik: bij dit onderdeel wordt

gekeken naar het duurzame gebruik

van het gebouw.

De resultaten van het

Duurzaamheidsonderzoek naar de

bestaande gebouwen in Zuidas zijn

ingevoerd in de database van bbn (de

groene werkplek.) Deze database heeft

een landelijke dekking en geeft de

resultaten weer van meer dan 4 miljoen

m2 BREEAM-NL in-Use metingen. Met

deze benchmark krijgen individuele

deelnemers en ook gebieden zoals

Zuidas een idee hoe zij scoren ten

opzichte van elkaar.

Deelnemende partijen:

ABN AMRO

WTC Amsterdam

RAI

VU

Accenture

Van Doorne

VU MC

Gerrit Rietveld Academie

RBS

Deloitte

Nationale Nederlanden

Arcadis

De Brauw Blackstone Westbroek

Gemeente Amsterdam

Vesteda

Loyens & Loeff

Houthoff Buruma

Postcode Loterij

Old School

AXA REIM

JLL

Blackstone

Union

Deka

Dienst Zuidas

Hello Zuidas

Green Business Club Zuidas

BEHEER

14 19 650.000 m² 16 16 400.000 m²

GEBRUIK

METING

BENCHMARK NL

METING

BENCHMARK NL

TOTAAL SCORE:

TOTAAL SCORE:

NVT

NVT

11% 32% 47% 5% 0% 5% 6% 44% 19% 31% 0% 0%

0 0

Duurzaamheidsverslag Zuidas 2014


Zuidas duurzaamste toplocatie

in Nederland

De resultaten van het onderzoek

geven zicht op de kwaliteit van

820.000 m² bestaand vastgoed in

Zuidas. Binnen de huidige database

van bbn (>4 miljoen m² kantoren)

scoort geen enkele locatie zo hoog

als Zuidas. Het vastgoed in Zuidas

blijkt erg duurzaam, gemiddeld

BREEAM VERY GOOD. Op vrijwel

alle BREEAM categorieën scoort

Zuidas bovengemiddeld; met

name op energie, transport en

afval onderscheidt Zuidas zich. De

hoge scores komen mede doordat

in Zuidas veel nieuwe gebouwen

staan die goed scoren op het

gebied van energie. Daarnaast

heeft Zuidas een centrale ligging

ten opzichte van het openbaar

vervoer en veel voorzieningen.

De scores voor het beheer en

het gebruik van de kantoren zijn

echter ongeveer gelijk aan het

gemiddelde in Nederland. Op dit

vlak liggen er dus nog kansen. Het

Duurzaamheidsonderzoek wordt

door de drie opdrachtgevers gezien

als startpunt om samen met de

partners in Zuidas in gesprek te

gaan over verdere verduurzaming.

Het onderzoek geeft elke deelnemer

daarbij handvatten en zicht op de

aanwezige kansen.

TOPLOCATIES SCOREN GOED

De toplocaties van Amsterdam en Rotterdam (Zuidas en Rotterdam Central District)

blijken ook op duurzaamheidsvlak erg goed te scoren. Beide locaties presteren flink

beter dan gemiddeld in Nederland. Binnen de huidige database scoort geen enkele

andere locatie zo hoog als Zuidas.

TOTAAL SCORE:

De Groene Werkplek is een

initiatief van bbn adviseurs.

In 2014 zijn tien projecten

in aanbouw gegaan, zowel,

voorzieningen, kantoren als

woningbouw. Een overzicht.

20

Motel One

In januari is de bouw gestart van

hotel Motel One tegenover de RAI,

op 14 november werd het hoogste

punt bereikt. Motel One wordt negen

verdiepingen hoog en krijgt 315

kamers. Onder het hotel komt een

parkeergarage voor de hotelgasten.

Op de begane grond is 1.000 m2

winkel- en/of horecaruimte. Het

gebouw is ontworpen door ZZDP

architecten en als eerste ‘stand-alone’

hotel onderscheiden met een BREEAM

Excellent ontwerpcertificaat. Een aantal

duurzame maatregelen zijn: het gebruik

van zonnepanelen en zonneboilers op

het dak, gecombineerd met groene

daken, WKO als duurzame energiebron,

verblijfplaatsen voor vleermuizen in de

dichte geveldelen van het gebouw om

de natuur te betrekken. De ramen van

de hotelkamers bevatten een fritting,

waardoor warmte van de binnenvallende

zon deels geweerd wordt en de kamers

krijgen waterbesparend sanitair.


Oppervlak gebouwen

Zuidas 820.000 m²

Rotterdam CD 430.000 m²

Nederland 4.000.000 m²

800 Studentenwoningen in Ravel

Residence

In maart 2014 startte de bouw van

800 studentenwoningen aan de De

Boelelaan. Ravel Residence ligt dichtbij

de VU en de stations Amsterdam RAI

en Amsterdam Zuid. De binnenstad ligt

op fietsafstand. De studentenwoningen

staan hier voor een periode van twaalf

jaar. Het complex Ravel Residence is

demontabel en kan op een andere plek

weer worden opgebouwd. Het pand

bestaat uit vijf verdiepingen met in het

midden een gezamenlijke privétuin

van circa 2.400 m2. Het gebouw wordt

verwarmd via stadsverwarming. De

binnen gevel is uitgevoerd in cape cod

hout (FSC gecertificeerd). Er is een plan

voor urban farming op het dak.

Duurzaamheidsverslag Zuidas 2014


400 en 500 Beethovenstraat

Aan de Beethovenstraat tussen de

Gustav Mahlerlaan en de De Boelelaan

komen de kantoorgebouwen 400

en 500 Beethovenstraat. Naast 500

Beethovenstraat komen zes stadsvilla’s,

de Gershwin Townhouses. Eind

maart 2014 is de eerste officiële paal

geslagen van deze gebouwen en de

eronder gelegen parkeergarage. 400

Beethovenstraat is een duurzaam

ontwerp van UN Studio: de geveldelen

zijn afgestemd op de intensiteit van het

zonlicht. De warmtelast op de gevel

wordt hiermee op duurzame wijze

gereguleerd. Een groot deel van de

12.500 m2 kantooroppervlak is verhuurd

aan NautaDutilh. 500 Beethovenstraat en

de zes stadsvilla’s zijn ontworpen door

Claus en Kaan. 500 Beethovenstraat

heeft een eigen wko-installatie en is

voorzien van diverse energiezuinige

en duurzame oplossingen. Zowel 400

als 500 Beethovenstraat krijgen bij

oplevering het BREEAM-NL Excellent

oplevercertificaat.

Kindercampus Zuidas

In 2014 heeft stadsdeel Zuid aan de

De Boelelaan het eerste deel van een

Integraal Kindcentrum (IKC) gerealiseerd.

Bijzonder is dat het gebouw uiteindelijk

naast een, nog te bouwen, tweede

gedeelte geschoven wordt. De

twee gebouwen vormen dan één

Kindercampus Zuidas. Op de definitieve

plek staat nu nog sportcentrum BL46.

Begin 2015 begint de sloop van dit

gebouw. De behoefte aan opvang en

onderwijs is zo groot dat hierop niet

kon worden gewacht. Dit IKC is dus

geen definitief gebouw, en toch is

zoveel mogelijk aan de eisen van frisse

scholen voldaan. De kwaliteit van het

binnenmilieu is gezond en comfortabel

en zorgt voor bevordering van de (leer)

prestaties van de kinderen. In het

duurzame, prefab bouwsysteem is FCS

hout toegepast.

22

Nieuw Universiteitsgebouw (VU)

Op 18 september is de bouw gestart

van het Nieuw Universiteitsgebouw

van de VU (31.000 m2). Dit gebouw

krijgt multifunctionele ruimtes voor

onderwijs, onderzoek en het programma

van Cultuurcentrum De Griffioen.

Collegezalen doen ’s avonds dienst als

theater of filmzaal. Informaticastudenten

en –onderzoekers van de VU én de

UvA worden belangrijke bewoners van

het gebouw. Daarnaast komen er een

grand café en voorzieningen. Het Nieuw

Universiteitsgebouw vervangt samen met

het O|2 gebouw het grootste deel van

het huidige Wis- & Natuurkundegebouw

(W&N). Team V Architectuur ontwierp

een duurzaam gebouw met een

BREEAM-NL Excellent certificaat als

streven. In de parkeergarage is ruimte

voor zo’n 600 auto’s en 1.600 fietsen en

oplaadpunten voor elektrische auto’s.

Het ondergronds parkeren geeft meer

ruimte aan groen op de campus.


Appartementengebouw Rivers

Op 7 november is de bouw van

appartementencomplex Rivers gestart

op de hoek van de Gaasterlandstraat en

de Zuidelijke Wandelweg. Rivers bestaat

uit twee zelfstandige gebouwen met in

totaal 75 vrije sector huurappartementen

en is gelegen tussen de Rivierenbuurt

en de Amstel. De woningen hebben

allemaal een ruimte verdiepingshoogte,

grote raampartijen en een royaal balkon.

In de ondergrondse parkeergarage komt

een gezamenlijke fietsenstalling. En er

komt een semi-afgesloten collectieve

binnentuin. Het gebouw is ontworpen

door Studio Nine Dots.

Intermezzo en Ella

In december is de bouw gestart van

twee woongebouwen tussen de Gustav

Mahlerlaan en de De Boelegracht:

Intermezzo en Ella. Aan de Gustav

Mahlerlaan komt gebouw Intermezzo

met 177 huur- en koopwoningen,

in grootte variërend van 40 tot 240

m², met op de begane grond een

supermarkt. Intermezzo is ontworpen

door Inbo en is een woontoren van

bijna 90 meter hoog. Aan de Gustav

Mahlerlaan is de stadszijde kenmerkend

voor het ontwerp met een transparante

hoofdentree en royale stadsvensters.

Aan de George Gershwinlaan bepalen

ruime balkons het beeld. Een wko

installatie zorgt voor duurzame warmte

en koude bij Intermezzo. Verder krijgt

het gebouw groene binnentuinen en

een groen dak. Intermezzo is flexibel

in te delen. Achter Intermezzo komt

tussen de George Gershwinlaan en de De

Boelegracht appartementengebouw Ella

met 58 sociale huurwoningen.

Opblaasbare Sporthal

Voor de gebruikers van BL46, dat

begin 2015 wordt gesloopt is op het

terrein naast het nieuwe kantoor

van Deloitte en AKD langs de Gustav

Mahlerlaan een tijdelijke sporthal

geplaatst voor scholen, verenigingen

en sportclubs. Hoofdgebruiker is de

Amsterdam International Community

School (AICS). Vanuit onder andere

duurzaamheidsoogpunt is gekozen voor

een volledig herbruikbare voorziening

in de vorm van een blaashal met

verplaatsbare units voor de kleedruimtes

en een ruimte voor vechtsporten. Aan

de voorzijde komt een fietsenstalling

met plek voor circa 90 fietsen. De

sporthal staat hier maximaal vijf jaar.

In deze periode wordt gezocht naar

een permanente oplossing voor deze

sportvoorziening.

Duurzaamheidsverslag Zuidas 2014


Duurzame energie in Zuidas

ligging stadswarmte netwerk

ligging stadskoude netwerk

Warmte Koude Opslag bronnen (WKO)

zonnepanelen

25

Bronnen: Gemeente Amsterdam, Waternet en Hompe Taselaar

8

Geert Groote

College Amsterdam

Begraafplaats

Buitenveldert

1220

The Edge,

Deloitte

4 Energie

Terug naar inhoudsopgave

24

Zuidas wil een duurzame,

betrouwbare en betaalbare

energievoorziening. Op termijn

wil Zuidas geen gebruik

meer maken van fossiele

brandstoffen. Dat betekent de

inzet van duurzame warmte en

koude én groene elektriciteit.

Conventionele koel- of

verwarmingsinstallaties

zoals bijvoorbeeld HRketels,

elektrische boilers en

conventionele koelmachines

behoren dan tot het verleden.

Een groot deel van de energie

in Zuidas wordt gebruikt voor

het koelen en verwarmen van

de gebouwen. Hier valt dus ook

veel winst te behalen.


333

1830

WTC

Amsterdam

Amsterdam

RAI

12

91

Accenture

ABN

AMRO

Duurzame warmte

en koude

Veel gebouwen en voorzieningen in

Zuidas worden duurzaam gekoeld en

verwarmd via de stadswarmte en -koude

infrastructuur of de lokale bronnen

bodem, water of lucht. In Zuidas ligt

een stadswarmte- en koudenet. Het

stadswarmtenet wordt gevoed met

restwarmte vanuit de Diemercentrale.

Ook de energiecentrale van VU/VUmc

levert restwarmte aan dit net. De

warmte is het restproduct dat ontstaat

bij het opwekken van elektriciteit

en zorgt voor een efficiëntere

energievoorziening en minder CO2

uitstoot. Het stadswarmtenetwerk ligt

zowel aan de noord- als de zuidzijde van

de A10. Ongeveer dertig gebouwen in

Zuidas nemen stadswarmte af, soms in

combinatie met Warmte Koude Opslag

(WKO).

aan de zuidzijde van de A10. In 2014 is

wederom geïnventariseerd of uitbreiding

van de infrastructuur van het koude

netwerk naar de noordzijde op korte

termijn een reële optie is. Gezien de

planning met Zuidasdok, de timing met

vervanging van koelinstallaties en de

investeringsruimte bleek uitbreiding

van de koude infrastructuur naar de

noordzijde op korte termijn nog niet

mogelijk.

Warmte Koude Opslag (WKO)

Al jaren worden in Zuidas

bodembronnen gerealiseerd om energie

uit het grondwater te gebruiken. In

2014 zijn twee bronparen gemaakt

voor AkzoNobel en Stibbe, is er voor

The Edge een doublet gerealiseerd

en is ook in de Mahlerlaan gewerkt

aan WKO. In het noorden van Zuidas

heeft Dienst Zuidas de behoefte aan

WKO geanalyseerd. De gemeente is

actief betrokken bij de verschillende

vastgoedontwikkelingen geeft zo de

ruimte om alle huidige ontwikkelingen

maar ook mogelijke toekomstige

ontwikkelingen te voorzien van WKO.

Gestimuleerd wordt om de warme en/

of koude bronnen van verschillende

partijen zodanig ten opzichte van elkaar

te plaatsen dat de ondergrond optimaal

wordt gebruikt. In 2013 bleek uit het

rapport WKO Waar voor je geld van de

gemeente Amsterdam dat meer dan de

helft van de WKO’s niet goed presteren.

In 2014 hebben de bedrijven in Zuidas

met WKO’s daarom kennis en ervaringen

uitgewisseld over de prestaties van hun

WKO’s.

Koudenet

Koude uit de Nieuwe Meer dient als

voeding voor het koudenet in Zuidas.

Uit dit natuurlijke meer wordt van

grote diepte koud water naar de fabriek

gepompt en van daar in het koudenet

van Zuidas gedistribueerd. Deze koeling

veroorzaakt 75% minder CO2 uitstoot

dan traditionele koelsystemen. Het

koudenet ligt op dit moment alleen

Duurzaamheidsverslag Zuidas 2014


Werken aan

energie

In 2014 is gestart met

de implementatie van

het Amsterdamse,

energieneutrale,

nieuwbouwbeleid. Hier lees

je meer over in het hoofdstuk

‘Gebouwen’. Daarnaast zijn

enkele concrete projecten in

uitvoering gegaan.

Zon als energiebron

Amsterdam is in 2014 uitgeroepen

tot Solar City van het jaar wegens

de veelheid aan zon-initiatieven.

Hoewel Zuidas een compacte

gebiedsontwikkeling is en dus

relatief weinig dakoppervlakte heeft,

zijn ook in Zuidas de afgelopen

jaren verschillende zonneenergieprojecten

gerealiseerd,

variërend van kleine systemen tot

omvangrijke projecten. In 2014 is

geïnventariseerd hoeveel panelen

in Zuidas liggen: met de oplevering

van The Edge meegerekend, ligt er

nu bijna o,8MW aan zonnepaneel

vermogen op daken en gevels.

Dat komt overeen met ruim

3500 zonnepanelen. In heel

Amsterdam lag eind 2013 9MW

aan zonnepanelen op de daken.

Zuidas heeft dus bijna 9% van de

Amsterdamse zonnepanelen in

het gebied liggen. Amsterdam RAI

is op dit moment zelfs het één

na grootste zonne-energieproject

van Amsterdam. Streven is om

de komende jaren het aandeel

duurzame energieopwekking

met zon in Zuidas verder uit

te breiden. Amsterdam RAI is

daar al flink mee bezig: in 2014

hebben ze de uitbreiding van hun

zonnepanelensysteem voorbereid

en begin 2015 worden de nieuwe

panelen geplaatst. Daarmee

wordt RAI in 2015 mogelijk

wederom eigenaar van het

grootste zonnepanelensysteem van

Amsterdam.

Zuidasdok en de ondergrondse

infrastructuur: Menzdok

In de Beethovenstraat en de

Parnassusweg liggen kabels en

leidingen die de A10 en de sporen

ondergronds kruisen. Deze moeten

worden verlegd voor het project

Zuidasdok, dit heet het project

Menzdok. In het structuurplan

MENZ (Masterplan Energie en

Nutsvoorzieningen Zuidas) is

vastgelegd dat kabels en leidingen

in Zuidas in een toekomstvast tracé

in de vorm van een halve cirkel om

het Zuidas gebied komen te liggen.

Het nieuwe tracé komt in het

verlengde van de Antonio

Vivaldistraat te liggen, de kabels

en leidingen worden hier onder

de A10 en sporen door geboord.

Het gaat om telecom, elektra en

stadswarmte. Het project Menzdok

is in 2014 in uitvoering gegaan.

Tot nu toe zijn enkele deeltracés

gerealiseerd, zoals de aanleg van

een stadswarmte tracé in het

Beatrixpark en de boringen (elektraen

telecomverbindingen) onder

de A10 en de sporen. Ook zijn er

mantelbuizen aangelegd.

Uitbreiding

hoogspanningsonderstation

Zorgvlied

De energiebehoefte van Zuidas

is te vergelijken met die van een

middelgrote stad. Maar dan wel één

waar alle gebouwen dicht op elkaar

staan en waar alle voorzieningen

intensief worden gebruikt. In Zuidas

komen er steeds meer woningen

en kantoren bij en de vraag naar

elektriciteit neemt toe. Voor een

betrouwbare energievoorziening is

het nodig om het hoogspanningsnet

aan te passen en uit te breiden.

Netbeheerder Liander breidt

hoogspanningsonderstation

Zorgvlied aan de Thomasso

Albinonilaan uit. De uitbreiding

is in mei 2014 gestart en naar

verwachting eind 2016 gereed.

Nieuw schakelstation bij

Deloitte

In september is een nieuw

stroomschakelstation in het

westelijk deel van Zuidas

opgeleverd. Dit verdeelstation is

geïntegreerd in kantoorgebouw The

Edge van Deloitte en is het resultaat

van een creatieve samenwerking

tussen Liander, ontwikkelaar OVG

en de gemeente Amsterdam. OVG

gaf PLP Architecture opdracht de

ombouw van het schakelstation

te integreren in het ontwerp van

The Edge. Bijkomend voordeel is

het dakterras voor het restaurant

op de 1e verdieping. De muren

van het verdeelstation kregen een

groene invulling met onder andere

bijenhotels.

26


Energieke

evenementen

in 2014

Earth Hour

Het Wereld Natuur Fonds organiseerde

op 29 maart Earth Hour om aandacht

te vragen voor de noodzaak om zuiniger

om te gaan met energie en de aarde.

Omdat een groot aantal bedrijven in

Zuidas meedeed, riep het Wereld Natuur

Fonds Zuidas uit tot Landmark en

werden de bedrijven en het gebied apart

benoemd op de website van Earth Hour.

Energieke

bedrijfsinitiatieven

in 2014

World Trade Center Amsterdam (WTC)

WTC heeft in 2014 een pilot afgerond

waarbij twee windmolens op het dak van

WTC en een aantal zonnepanelen van

dezelfde investeringswaarde drie jaar

lang zijn gemonitord. De zonnepanelen

bleken een betere investering, omdat

de windmolens gevoeliger waren voor

schade en meer onderhoud vergden.

Er is tevens gestart met een nieuwe

pilot met 61 verticale zonnepanelen

op de zuidgevel van de A toren en 52

verticale zonnepanelen op de C toren.

Ook deze worden gemonitord om de

opbrengst te kunnen vergelijken met

de horizontale panelen. In totaal liggen

er nu 260 zonnepanelen op WTC,

horizontaal en verticaal, met een totaal

vermogen van 75000 wattpiek per jaar.

Dit levert per jaar 64 kilowattuur stroom

op en bespaart 45000 kilogram Co2

uitstoot per jaar. Verder heeft het WTC

geïnvesteerd in het slim meten van het

energieverbruik zodat per toren, per

gebruiker en zelfs per voorziening inzicht

is in het energieverbruik. Zo kan het

WTC zien waar bespaard kan worden en

welke maatregelen besparend werken.

ABN AMRO

ABN AMRO heeft in 2014 een nieuw

koelsysteem laten aanleggen bij het

datacentrum. Dit koelsysteem pompt in

de zomer warm water de grond in en

koel water omhoog. In de winter wordt

dit proces omgedraaid: het opgeslagen

warme water wordt naar boven gepompt

en het koude water gaat weer de grond

in. Omdat de koeltorens alleen in de

winter worden gebruikt is er in de zomer

geen water nodig om de koeltorens te

koelen. Daardoor is er in dit proces geen

extra water nodig voor koeling, vandaar

de term “droge” koeltorens. Dit systeem

levert een besparing van 7% op en

vermindert het verbruik van water met

2.1 miljoen liter per jaar.

Zuidas Solar Week

Van 30 juni tot en met 4 juli 2014

vond de tweede editie van de Zuidas

Solar Week plaats, een evenement

waarmee Green Business Club Zuidas

medewerkers in Zuidas bewust

wil maken van de voordelen van

zonne-energie. Werknemers van

Zuidas konden tegen aantrekkelijke

voorwaarden zonnepanelen aanschaffen

via Zon&Co. De Zuidas Solar Week

heeft met deze actie en verschillende

communicatieactiviteiten veel aandacht

gegenereerd voor de voordelen van

zonne-energie.

EnergieOntbijt

In september 2013 begon Wij krijgen

kippen met een tweewekelijks

EnergieOntbijt. Tijdens een

EnergieOntbijt ontmoeten mensen

uit verschillende disciplines en

bedrijfstakken elkaar om kennis uit te

wisselen over het lokaal opwekken van

duurzame energie en energiebesparing.

Het EnergieOntbijt werd in 2014

uitgebreid met Expertsessies, waarbij

dieper wordt ingegaan op een bepaald

thema. In 2014 werden samen met

onder meer het Nederlandse kennis- en

adviescentrum voor burgerschap en

internationale samenwerking NCDO,

de Organisatie voor Duurzame Energie

(ODE), Noord-Hollandse milieufederatie

en Greenspread Expertsessies

georganiseerd.

Nacht van de Nacht

Ook tijdens de Nacht van de Nacht

doofden veel bedrijven in Zuidas de

lichten. Deze actie werd georganiseerd

op zaterdag 25 oktober door de

Provinciale Milieufederaties en Natuur &

Milieu, om aandacht te vragen voor de

schoonheid van de donkere nacht.

Duurzaamheidsverslag Zuidas 2014


op gebiedsniveau

gescheiden

inzamelen

continu proces

vraag en aanbod

erkenning

duurzaamheid

collectief ophalen

kosten reductie

samenwerken

investeren

inspireren

verwarming

elektriciteit

285 Afval

Terug naar inhoudsopgave


Het delven van grondstoffen

vraagt veel energie en

veroorzaakt milieuschade:

lucht-, bodem-, water- en

landschapsvervuiling. Een

circulaire economie, met

hergebruik van grondstoffen en

materialen als uitgangspunt,

is een duurzaam alternatief.

Bovendien vermindert hiermee

de afhankelijkheid van import

en biedt het kansen om

kennis en oplossingen voor

grondstoftekorten te delen.

Efficiënt materiaalgebruik,

hergebruik en vermindering

van materiaalgebruik is een

belangrijke doelstelling in

de ontwikkeling van Zuidas.

Bijkomende voordelen

zijn kostenvermindering

en een daling in de

transportbewegingen voor

aanvoer van materialen

en afvoer van bouwafval.

Efficiënt materiaalgebruik

is tevens onderdeel van de

BREEAM- beoordeling die

wordt toegepast in Zuidas bij

nieuwbouw van gebouwen.

Werkgroep afval van start

In 2014 is de Green Business Club

Zuidas gestart met de projectgroep

Afval. In de eerste, verkennende

sessie wisselden verschillende

bedrijven hun Best Practices

uit. Experts gaven tips om op

bedrijfsniveau en op gebiedsniveau

slimmer met afval om te gaan.

De projectgroep zoekt met name

naar manieren om afvalstromen te

bundelen, zoals:

- Verbeteren van de samenwerking

tussen afvalophalers voor meer

efficiëntie.

- Samenvoegen van contracten van

bedrijven met afvalophalers, met

name van bedrijven in gebouwen

met meerdere huurders.

- Bundelen van de last mile: de

vraag is hoe we logistieke stromen

van de laatste kilometers van en

naar Zuidas kunnen bundelen

en verduurzamen en vervolgens

vanaf een centraal punt verder

verspreiden.

Verder is gestart met een

projectplan voor het plaatsen van

een vergistingsinstallatie in Zuidas,

waarmee afval kan worden omgezet

in energie.

Plastic Challenge

De Plastic Challenge is een van de

resultaten van de Green Business

Challenge van Green Business Club

Zuidas (zie hoofdstuk Maatschappij).

In het kader van dit project hebben

bedrijven een week lang plastic afval

apart ingezameld. Dit plastic is door

studenten van de Rietveld Academie

verwerkt tot kunstwerken op het

Gustav Mahlerplein. Deze kunstwerken

zijn gepresenteerd op de dag van

het slotevent van de Green Business

Challenge, waar ook wethouder

Duurzaamheid Abdeluheb Choho bij

aanwezig was.

Een mooi resultaat is dat een aantal

organisaties sinds de Plastic Challenge

structureel het plastic afval apart is

gaan inzamelen, waaronder stadsdeel

Zuid. Maar meer bedrijven zijn actiever

aan de slag gegaan met het scheiden

van afval:

- Waternet heeft het initiatief genomen

voor een pilot om afval gescheiden

in te zamelen. Uitrol van de pilot is

gepland in 2015.

- Amsterdam RAI scheidde al afval

op de beursvloer en zette de Plastic

Challenge in als aftrap van een

bewustwordingscampagne onder

haar personeel om ook plastic

gescheiden in te zamelen. Verder

zet de afvalpartner van Amsterdam

RAI alle etensresten met behulp

van een fragmentatieproces om in

biogas. Het overige organische afval

wordt omgezet in compost voor de

landbouwsector.

- Vesteda zamelt het afval op kantoor

al gescheiden in, maar heeft nu ook

een compostbak geplaatst, waarin

honderden wormen zich tegoed doen

aan fruitschillen, koffiedik en ander

organisch afval. De wormen reduceren

het afval eens per week tot een

geurloze vloeistof en na ongeveer zes

maanden ontstaat bruikbare compost,

die gebruikt kan worden als “voedsel”

voor planten. De bak is een ontwerp

van Studio Claire Horn, die een pilot

is gestart door deze wormenbakken

bij bedrijven neer te zetten. Vesteda

vindt het belangrijk om een dergelijke

creatieve, duurzame start-up te

ondersteunen.

Duurzaamheidsverslag Zuidas 2014


6

Terug naar inhoudsopgave

Water

& Groen

Overal in Zuidas wordt

gebouwd; kantoorgebouwen,

woningen en parkeergarages

en over enkele jaren start de

aanleg van de tunnels voor

het project Zuidasdok. Het

toevoegen van gebouwen en

aanleggen van verharding

zoals wegen in Zuidas

wordt ook wel verdichting

genoemd en levert een flinke

waterbergingsopgave op.

Een aantal watergangen

moet plaats maken voor

bebouwing en de aanleg

van meer verharding vraagt

om extra wateropvang: een

waterdruppel die op een

onverhard oppervlak valt,

infiltreert in de bodem en is

dagen onderweg naar een

watergang terecht komt.

Een waterdruppel die op

verhard oppervlak terecht

komt, arriveert binnen enkele

minuten in de watergang. Het

Waterschap Amstel Gooi en

Vecht heeft als regel gesteld

dat voor elke m2 water die

wordt gedempt, een m2 water

moet terugkomen en voor elke

100 m2 verharding 15 m2 extra

water moet worden aangelegd.

Zo blijft er voldoende

capaciteit beschikbaar in het

watersysteem.

30


Water in balans

De ontwikkeling van de

‘watermetrages’ in Zuidas wordt

bijgehouden in een zogenaamde

waterbalans. Een harde eis om

te mogen bouwen is dat de

waterbalans altijd positief moet

blijven: eerst water erbij, dan

water weghalen. In 2014 is op

verschillende plekken water

aangelegd:

- langs de Amstelveenseweg bij VUmc

- bij de Boelegracht

- in het Beatrixpark

Polderdak 2.0

Het in 2013 gerealiseerde Polderdak

is een groene daktuin die fungeert

als waterberging: een innovatieve

oplossing voor een concreet

probleem zoals wateroverlast als

gevolg van extreme neerslag. Door

innovaties in 2014 is het Polderdak

circulair geworden. Het regenwater

wordt nu opgevangen, gezuiverd en

zonder mechanische ondersteuning

hergebruikt voor irrigatie van de

vegetatie op het dak. Verder is

het nu mogelijk om met gewassen

te experimenteren zoals diverse

groenten en kruiden.

Amsterdam Rooftop Solutions

Green Business Club Zuidas was in

2014 een van de Founding Partners

van Amsterdam Rooftop Solutions,

een samenwerkingsorganisatie

die zich richt op innovatieve

dakprojecten voor meer groen,

minder CO2 uitstoot en een

effectieve aanpak van piekbuien

en klimaatverandering onder

het motto: via het dak naar de

duurzame metropool van morgen.

Intentieverklaring Amsterdam

Rainproof

Amsterdam Rainproof is een

programma om samen Amsterdam

regenbestendiger te maken. Op 9

oktober 2014 tekenden 26 partijen,

waaronder de gemeente Amsterdam

en de Green Business Club Zuidas,

de Intentieverklaring Amsterdam

Rainproof. Hiermee is de intentie

uitgesproken om samen duurzame

oplossingen te ontwikkelen voor

wateroverlast in Amsterdam.

Groen in Zuidas

Voor de echte Zuidassers is het

geen verrassing, maar bezoekers

verbazen zich nog wel eens: ook in

het hoogstedelijk milieu van Zuidas

is veel groen te vinden. Zuidas

bevindt zich tussen de Amstelscheg

en het Amsterdamse bos. Er is ook

een park in Zuidas te vinden: het

Beatrixpark. Hier is volop plek voor

recreatie.

Belangrijke ontwikkelingen op het

gebied van groen in 2014 waren:

Uitstel sluiting Hortus Botanicus VU

VU, VUmc, stadsdeel Zuid en vrijwilligers

van de Hortus hebben zich ingezet voor

het voortbestaan de Hortus tot ten

minste 2024. Dan komt er nieuwbouw

van het VUmc op de plek van de hortus.

De bedoeling is de tuin in het ontwerp te

integreren. De Hortus Zuidas zou volgens

de oorspronkelijke plannen van de VU

al in de zomer van 2014 sluiten omdat

de rol van de Hortus in het onderwijs

en wetenschappelijk onderzoek is

uitgespeeld. De bijzondere collectie

van de ‘groene oase’ in Zuidas blijft

nu behouden en wordt toegankelijker

gemaakt voor publiek.

Herinrichting Beatrixpark

In 2014 is gestart met de herinrichting

van het Beatrixpark. Er komt een

prachtig nieuw stuk park met een

ligweide, waterpartij en een nieuwe

speelplek. Een fietsroute langs het

nieuwe hart van het park en de Kapel

en het Convict brengt dit deel van het

Beatrixpark tot leven. In september

is begonnen met de aanleg van een

nieuwe brug in de Prinses Irenestraat

als toegang tot het park. Op verzoek van

de buurt komt er een speelplek voor

kinderen in de basisschoolleeftijd.

Samen denken over groene plannen

In de herfst van 2014 is Dienst Zuidas

samen met buurtbewoners op zoek

gegaan naar kleine en grote ideeën

voor groene projecten in Zuidas. De

ideeën lopen uiteen van een groener

Gershwinplein tot meer vogelkasten en

het verbinden van de parken. Een aantal

ideeën wordt opgenomen in het Jaarplan

Groeifonds Groen 2015.

Duurzaamheidsverslag Zuidas 2014


Zuidas is meer dan harde

materie van stenen en

gebouwen. De mensen die

in en rond Zuidas wonen en

werken, zijn de werkelijke

fundering van het gebied.

Duurzaamheid betekent in

dit verband: oog voor elkaar,

voor de sociale structuren,

verbindingen maken tussen

mensen binnen Zuidas en

uitreiken naar hen die aan de

zijlijn staan. In 2014 heeft een

aantal mooie evenementen in

Zuidas plaatsgevonden om de

betrokkenheid en levendigheid

in Zuidas op diverse vlakken te

vergroten.

Samenwerking met

Voedselbank Amsterdam Zuid

Green Business Club Zuidas heeft in

samenwerking met de Voedselbank

Amsterdam Zuid in 2014 meerdere

activiteiten georganiseerd:

Workshopmiddag

Een coach van APG ging tijdens een

workshopmiddag met zo’n vijftien

klanten van de Voedselbank Amsterdam

Zuid aan de slag met vragen als ‘waar

ben ik goed in’ en ‘wat doe ik graag’.

Koninklijk Concertgebouw

Samen met werknemers van

verschillende bedrijven van Zuidas

genoten klanten van de Voedselbank

Amsterdam Zuid en ouderen uit

Stadsdeel Zuid voor het derde jaar op

rij van een gratis lunchconcert in het

Koninklijk Concertgebouw en een lunch

ter afsluiting.

Inzamelingsactie

Elf bedrijven hebben in 2014 330 kratten

houdbaar voedsel en andere producten

ingezameld voor de Voedselbank

Amsterdam Zuid. De Voedselbank

kan daar meer dan een jaar lang de

voedselpakketten mee aanvullen.

Van Doorne was met 137 kratten

de inzamelkampioen van 2014. De

inzamelingsactie werd afgetrapt met een

gezamenlijke lunch op het Mahlerplein.

7

Terug naar inhoudsopgave

Maatschappij

32


Green Business Challenge

Twaalf young professionals die binnen

vier maanden tijd een concreet

duurzaam project met impact neerzetten

in Zuidas: dat is de Green Business

Challenge, die Green Business Club

Zuidas in 2014 voor het eerst heeft

georganiseerd in samenwerking

met EyeOpenerWorks. Tijdens de

trainingsdagen werden de deelnemers

uitgedaagd om intensief samen

te werken met mensen uit andere

disciplines en van andere bedrijven.

Creativiteit, leiderschap, zingeving

en concreet resultaat stonden hierbij

centraal. Uit de Challenge zijn de

projecten Meatless Monday en Plastic

Challenge gerold. Beide groepen hebben

zo in korte tijd een concreet duurzaam

project neergezet in Zuidas.

Meatless Monday

De veehouderij is wereldwijd

verantwoordelijk voor 18% van de totale

uitstoot van broeikasgassen als CO2,

methaan en lachgas. Meatless Monday is

een bewustwordingscampagne die pleit

voor wekelijks één dag vegetarisch eten

in Zuidas. Dit is een kleine verandering

met grote invloed op het milieu.

Bovendien is minder vlees eten gezond.

Het Meatless Monday Zuidas team kreeg

het door persoonlijke aandacht en inzet

van social media voor elkaar dat een

groot aantal bedrijven en restaurants

extra vegetarische opties aanboden

tijdens de aftrap van de campagne en

dat bij een aantal bedrijven de Meatless

Monday nog steeds onder personeel

wordt aangemoedigd.

Duurzaam Personeel

Green Business Club Zuidas organiseerde

in 2014 samen met het Werkgevers

Servicepunt Groot Amsterdam en De

Nieuwe Poort een eerste Kennissessie

Duurzaam Personeel. Zij anticipeerden

hiermee op de participatiewet die op

1 januari 2015 in werking is getreden

en informeerden werkgevers over de

mogelijkheden en de voordelen van

het aannemen van mensen met een

afstand tot de arbeidsmarkt. Zij zochten

hiermee ook aansluiting bij Ambitie

van Zuid, een convenant dat in 2014

is getekend door meer dan twintig

grote bedrijven in Zuidas. Doelstelling

van dit convenant is het realiseren van

duurzame arbeidsplaatsen op lange

termijn en het toegankelijker maken

van de arbeidsmarkt. Het aannemen

van personeel met een afstand tot de

arbeidsmarkt, zo blijkt, is beter voor de

werksfeer, vermindert ziekteverzuim en

kan op termijn winstverhogend werken.

Jong talent

Op 6 november 2014 vond de

Ongekende Talentenmarkt plaats in

het WTC Amsterdam. Negentig talenten

werden in verbinding gebracht met

meer dan veertig bedrijven die op

zoek zijn naar ambitieus talent. Dit

gebeurde dynamisch en snel middels zes

speeddatesessies van tien minuten.

Daarnaast is in 2014 YIP opgericht:

Young Interested Professionals, een

netwerkorganisaties voor Zuidassers

tot 30 jaar. Zij organiseerden afgelopen

jaar onder meer een barbecue, een

thuisblijverslunch tijdens de zomer en

een Christmas party.

CEO ontbijt

Green Business Club Zuidas en

de Country Managing Director

Accenture Nederland Manon van Beek

organiseerden op donderdag 13 maart

2014 samen het eerste CEO-ontbijt in

Zuidas. Tien CEO’s spraken hier over de

duurzame ambities voor hun bedrijf en

de visie die zij hebben voor de toekomst

van Zuidas. Timo Huisman van Loyens &

Loeff en voorzitter van GBC Zuidas: ‘Een

advocaat, een consultant en een bankier

weten samen meer en kunnen meer

voor het gebied betekenen dan wanneer

ieder in zijn eigen kantoor blijft zitten.

Door onderling samen te werken met

jong en oud kunnen we grote stappen

zetten in Zuidas. De betrokkenheid van

de CEO’s in Zuidas is daarbij cruciaal.’

On the Roof Film Festival

Tijdens vijf mooie nazomeravonden

streek het On the Roof Film Festival, een

samenwerking tussen cultuurcentrum

VU Griffioen, Rialto en het World Cinema

Festival Amsterdam, neer op het dak

van het hoofgebouw van de Vrije

Universiteit. Het thema van het festival

was dit jaar ‘vertrouwen geven’.

Waar rook is….

In september verscheen eenmalig de

gratis krant ‘Zuidas Gazet’, als bijlage

bij Hello Zuidas Magazine. Hier worden

levensverhalen van diverse Zuidassers

verteld, waaronder de conciërge van het

Geert Groote College, een arts van de

traumahelikopter en een Risk Manager.

De expositie ‘Waar rook is’ in Old School

maakte dit kunstproject van Lies Aris

compleet.

Kippenrondeel

In maart 2014 is in Zuidas, tussen

Amsterdam RAI en Old School, een

miniRondeel gebouwd. Het miniRondeel

is een schaalmodel van Rondeel®, een

kip- en milieuvriendelijke manier van

kippenhouden, ontworpen rondom de

behoefte van de kip. Deze kippenstal

is een initiatief van Rondeel®, Natuur

& Milieu en Wij Krijgen Kippen. 200

kippen scharrelen hier tevreden rond

en leggen eieren die te koop zijn via de

eierautomaat in de muur. Op het dak

liggen zonnepanelen, die voorzien in de

energiebehoefte van het gebouw. Het

miniRondeel is zeven dagen per week

open voor bezoek en je kunt er ruimtes

huren voor verschillende doeleinden. Je

kunt ook een kip van het miniRondeel

adopteren. Haar naam is makkelijk te

onthouden: ze heten allemaal Toos.

Duurzaamheidsverslag Zuidas 2014


Grachtenfestival

Tijdens het jaarlijkse Grachtenfestival

vonden drie gratis toegankelijke

lunchconcerten plaats in Zuidas. Door

het slechte weer moesten alle concerten

uitwijken naar een binnenlocatie, maar

dit weerhield de velen muziekliefhebbers

uit Amsterdam en toevallige passanten

er niet van om onder andere een

bewerking van Simeon ten Holts ‘Canto

Ostinato’ door het Saxofoon Octet te

beluisteren.

Zuidas Culinair & Concert

Op initiatief van Hello Zuidas vindt sinds

2011 Zuidas Culinair & Concert plaats.

Naast de muziek van het VU-Orkest

kunnen bezoekers genieten van hapjes

van restaurants in Zuidas. Dit evenement

sloeg in 2014 de handen ineen met een

andere muzikale Zuidastraditie: Zuidas

Culinair & Concert ging naadloos over in

het spetterende Zomerfeest van WTCafé

De Blauwe Engel, met als hoofdartiest

Wolter Kroes.

34

Amsterdam EXPO

In het derde jaar van Amsterdam EXPO

trokken twee exposities opnieuw veel

bezoekers naar Zuidas. Titanic: the

Artifact Exhibition, met onder andere

voorwerpen uit het wrak van het schip,

was goed voor 130.000 bezoekers.

LEGO-tentoonstelling The Art of the

Brick, met daarin uit LEGO opgetrokken

kunstwerken van Nathan Sawaya,

trok 140.000 belangstellenden.Eind

november opende de tentoonstelling

Giants of the Ice Age, met als topstuk

het ruim drie meter hoge skelet van een

mammoet.


Michael Jackson Memorial

Op 25 juni, de vijfde sterfdag

van Michael Jackson, werd

op het Mahlerplein een groot

herdenkingsbillboard geplaatst. Op het

billboard is een beroemde foto uit 1977

te zien van fotograaf Claude Vanheye.

De toen nog jonge Michael maakte

een wandeling met de fotograaf door

de Amsterdamse Jordaan. Op 30 juli

brachten de broers van Michael Jackson

– Jackie, Tito, Jermaine en Marlon – een

bezoek aan het Memorial Billboard. Ze

legden bloemen neer en spraken de

toegestroomde fans toe voorafgaand aan

een concert in Paradiso.

Boek ‘De Eeuwige Schooltuin’

Meer dan vijftig jaar heeft de dr. L.

Alma Schoolwerktuin een centrale plek

ingenomen in Zuidas. Vele generaties

kinderen hebben hier hun eerste

ervaring met tuinieren opgedaan. De

schooltuinen, ondertussen verplaatst

naar de Kalfjeslaan in Buitenveldert,

werden voor een laatste maal in het

zonnetje gezet in het boek ‘De Eeuwige

Schooltuin’ waarin de pensioneerde

schooltuinmeester Anton Meester terug

kijkt op dertig jaar lesgeven op de

Almatuinen.

Open Toren Dag

Op zaterdag 29 maart stelden bedrijven

in Zuidas voor het eerst hun torens open

voor het publiek tijdens de Open Toren

Dag. In de kapel van het Hoofdgebouw

van de Vrije Universiteit konden

bezoekers op 68 meter hoogte naast

het mooie uitzicht ook genieten van

een concert op het carillon van de VU.

Wie het nog hogerop wilde zoeken kon

terecht bij het ruim honderd meter hoge

hoofdkantoor van ABN AMRO en zo

genieten van een prachtig uitzicht.

The Colors of Music

‘Mooie muziek, zoals de muziek van

Mahler, komt in golven, en die golven zet

ik op het doek. Ik vertaal de muziek als

het ware naar vormen en kleuren.’ Aldus

kunstenaar Dirk Hakze. Hij schilderde

in de zomer 57 doeken op de tonen van

de 6e symfonie van Gustav Mahler, die

in een cirkel stonden opgesteld in het

Beatrixpark. Het panorama in Zuidas

was de derde editie van het project

‘Colors of Music’ van Dirk Hakze.

Expositie Van Eesteren in KunstKapel

Cornelis van Eesteren woonde tot op

hoge leeftijd in Buitenveldert, de wijk

uit het door hem opgestelde Algemeen

Uitbreidingsplan. Met de expositie

‘Ontmoet Van Eesteren in Buitenveldert’

staat het Van Eesterenmuseum stil bij

het leven van Van Eesteren, het ontstaan

van Buitenveldert en de relatie van deze

wijk met de recente bouwwerken van

Zuidas.

Duurzaamheidsverslag Zuidas 2014


Zuidas Run

Ruim drieduizend hardlopers liepen

tijdens de zesde editie van Zuidas

Run de inmiddels bekende 4 of 10

Engelse Mijl en haalden daarbij 22.000

euro op voor twee goede doelen:

VUmc Kinderstad en het Virtual

Reality Looplaboratorium van VUmc

Revalidatiegeneeskunde.

36

Zwemmen tegen ALS

Pieter van den Hoogenband opende

op vrijdag 29 augustus een twaalf uur

durende estafette in een klein zwembad

op het Zuidplein. De volledige opbrengst

van sponsoring en donaties kwam

ten goede aan de Stichting ALS, die

onderzoek doet naar een medicijn tegen

de dodelijke spierziekte.


Grand Slam Beachvolleybal

In juli werd het Mahlerplein korte tijd

omgetoverd tot een zandstrand voor

de voorrondes van het Transavia Grand

Slam Beachvolleybal. Rond lunchtijd kon

men twee dagen achtereen de wereldtop

van het beachvolleybal in actie zien.

Straatvoetbaltoernooi Zingeving

Zuidas

Jaarlijks organiseert De Nieuwe poort dit

toernooi. In het oneven jaar wordt er in

Zuidas gevoetbald, in het even jaar ‘uit’

in Amsterdam Nieuw-West. Werknemers

uit Zuidas gingen naar het Calvijn met

Junior College om niet tegen, maar mét

de jongeren te voetballen.

Zuidas Cup

Voor de 13e keer werd er om de

Zuidas Cup gevoetbald, Dit keer bij SC

Buitenveldert. SC Buitenveldert deed zelf

mee met een ploeg, maar kon de cup

niet in eigen huis houden. Het team van

CB Groep ging met de overwinning aan

de haal.

Duurzaamheidsverslag Zuidas 2014


Erik Bouw, de kraanmachinist

Het zijn schitterende foto’s, die

kraanmachinist Erik Bouw via Twitter

de wereld instuurt. Zuidas bij alle

jaargetijden en op alle momenten van de

dag, maar dan vanaf 65 meter hoogte.

Vanuit een gigantische torenkraan

waarmee hard aan het nieuwe gebouw

van AkzoNobel wordt gewerkt.

Hij is al jaren kraanmachinist bij

bouwbedrijf DuraVermeer, en vindt het

nog altijd een geweldig beroep. ‘Elke

dag is uitdagend,’ vertelt Erik als hij

tijdens de koffiepauze met de lift naar

beneden is gekomen. ‘Anders dan je zou

verwachten is het allemaal precisiewerk,

een kwestie van centimeters. Al die

enorme betonplaten die ik op hun plek

moet zetten, verplaats je niet zomaar

even een half metertje naar links of

naar rechts, ook al ben je met een hele

ploeg. Nee, dat moet ik zelf doen, vanuit

mijn cabine. Op aanwijzingen van mijn

collega’s door de portofoon.’

Zijn vrouw, die al langer actief is met

social media, bracht hem op het idee te

gaan twitteren. ‘Ik vind het fantastisch,

hoog in de lucht, en dat wil ik graag

delen. Vandaar dat ik mijn foto’s neem

op alle momenten van de dag en in alle

jaargetijden. Het is altijd indrukwekkend,

maar zonsopgang is het allermooist. Als

de horizon in een rode gloed staat en

de dag nog moet beginnen – dat is met

niets te vergelijken.’

Scherp zijn

Het is stil in Eriks cabine van twee bij

twee meter, waar hij een keukentje

heeft waar hij koffie kan zetten en

waar af en toe een bezoeker komt, die

onder de indruk en meestal ook wel wat

gespannen naar buiten staart. Naar de

Dom van Utrecht bijvoorbeeld, die je op

heldere dagen moeiteloos kunt zien.

Stil, maar niet rustig, want veel tijd om

na te denken heb je boven niet. ‘Zodra

de bouwwerkzaamheden starten ben

ik constant bezig en moet ik steeds

scherp en alert zijn. We zijn de hele

dag in touw. Het werk zit er bijna op in

Zuidas. Straks zit ik weer op een andere

bouwlocatie. Waar dat is, dat weet je

nooit. Maar het uitzicht zal er zeker

prachtig zijn. En mijn foto’s op Twitter

hopelijk ook.’

Volg Erik Bouw op www.hoogpunt.nl en

@bouwkraan

Duurzaamheidsverslag Zuidas 2014


Colofon

Green Business Club Zuidas

(GBCZ) is een impactorganisatie

die zich richt op concrete resultaten

door het initiëren en realiseren

van duurzame projecten in Zuidas.

Samen met de participanten worden

doelstellingen en activiteiten op

het gebied van duurzaamheid

geformuleerd en uitgevoerd. Green

Business Club Zuidas heeft de

ambitie om van het internationale

zakelijke hart van Nederland ook

het meest duurzame en leefbare

centrum te maken.

www.greenbusinessclub.nl/zuidas

Hello Zuidas (HZ) is de organisatie

voor gebiedsmanagement in Zuidas.

De doelstelling van Hello Zuidas is

om met publieke en private partijen

de hoge kwaliteitsnormen voor

het gebied te waarborgen en bij

te dragen aan een hoogwaardige

en goed bereikbare woon- en

werklocatie met een internationale

uitstraling. Hello Zuidas bevordert

de duurzame ontwikkeling van

deze locatie van Amsterdam,

verzorgt de promotie en vergroot de

aantrekkingskracht van Zuidas en

Amsterdam.

www.hellozuidas.com

Hoofd- en eindredactie

Marjolein van Lingen (Z)

Grafisch ontwerp +

infographics

Wilrik Kok en Karina Peña

(Field Factors)

Ontwerp cover

Wilrik Kok en Karina Peña

(Field Factors)

Drukwerk

Multicopy WTC Amsterdam

Papiersoort

Revive Natural. Dit papier is

gerecycled, milieuvriendelijk

geproduceerd en bestaat uit 100%

gerecyclede vezels.

Met dank aan

Alle bedrijven en organisaties die

een bijdrage aan dit jaarverslag

hebben geleverd.

Bbn voor het uitvoeren van

het duurzaamheidsonderzoek

bestaande gebouwen.

Wethouder Abdeluheb Choho van

de Gemeente Amsterdam voor zijn

medewerking aan het interview.

40

Zuidas (Z) is onderdeel van de

gemeente Amsterdam en werkt

aan de ontwikkeling van Zuidas:

een internationale toplocatie voor

wonen, werken en recreëren, in

Amsterdam op enkele minuten van

Schiphol.

www.zuidas.nl

Tekst

Eline Kik, Maartje Oome (GBCZ),

Olivier Otten, Bram Kortekaas (HZ),

Renate Heppener, Finn van

Leeuwen, Marjolein van Lingen (Z)

Beeld

Mirande Phernambucq, Arjan

Molenaar, Marc Dorleijn, Eric Dix,

Studio Nine Dots, Inbo, Dienst

Zuidas, Maartje Oome, Doriann

Kransberg, Eline Kik, Green Business

Club Zuidas, Marjolijn Pokorny,

Ronald Knapp, Amsterdam EXPO,

Romy Lange, Joria Damhuis,

Wouter van Ierssel, Sportservice

Amsterdam, Franklin Heijnen,

Alexander Schermer, Erik Bouw.


Click hier voor de calendar

More magazines by this user
Similar magazines