Treinen door Maarn en Maarsbergen - Maarn Maarsbergen Natuurlijk
Treinen door Maarn en Maarsbergen - Maarn Maarsbergen Natuurlijk
Treinen door Maarn en Maarsbergen - Maarn Maarsbergen Natuurlijk
You also want an ePaper? Increase the reach of your titles
YUMPU automatically turns print PDFs into web optimized ePapers that Google loves.
Op<strong>en</strong> Monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>dag 2007:<br />
<strong>Trein<strong>en</strong></strong> <strong>door</strong> <strong>Maarn</strong> <strong>en</strong> Maarsberg<strong>en</strong><br />
Bij deze Op<strong>en</strong> Monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>dag versche<strong>en</strong> e<strong>en</strong> begeleid<strong>en</strong>d boekwerk met veel<br />
cultuurhistorische informatie over <strong>Maarn</strong> Maarsberg<strong>en</strong> <strong>en</strong> de Spoorweg<strong>en</strong> bevat,<br />
speciaal ook over het ontstaan van de Zanderij <strong>en</strong> het Tuindorp.<br />
Omslag:
Titelpagina:<br />
Geschied<strong>en</strong>is <strong>en</strong> ontwikkeling van <strong>Maarn</strong> <strong>en</strong> Maarsberg<strong>en</strong> tijd<strong>en</strong>s<br />
<strong>en</strong> na de aanleg van de Rhijnspoorweg in 1838<br />
TREINEN DOOR MAARN<br />
EN MAARSBERGEN<br />
Nicole van der Schaaf<br />
<strong>en</strong><br />
H<strong>en</strong>k van d<strong>en</strong> Beld<br />
Cultuurhistorische Commissie <strong>Maarn</strong>-Maarsberg<strong>en</strong>
Schutblad:<br />
Op het omslag:<br />
Ter 'lering <strong>en</strong> vermaak' ontwikkelde de Rhijnspoorweg e<strong>en</strong> bordspel. Behalve stations op het traject<br />
Amsterdam- Utrecht-Emmerich zijn op het bord spoorwegfunctionariss<strong>en</strong> te zi<strong>en</strong>, plus diverse<br />
locomotiev<strong>en</strong> <strong>en</strong> trein<strong>en</strong>. De bedoeling was dat m<strong>en</strong> spel<strong>en</strong>derwijs iets kon ler<strong>en</strong> over het spoor.<br />
Versch<strong>en</strong><strong>en</strong> bij de Op<strong>en</strong> Monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>dag, 8 september 2007<br />
Vormgeving: Kunst+Viegwerk <strong>Maarn</strong><br />
Druk: Vand<strong>en</strong>berg, <strong>Maarn</strong><br />
@ Niets uit deze uitgave mag word<strong>en</strong> verveelvoudigd <strong>en</strong>/of op<strong>en</strong>baar gemaakt <strong>door</strong><br />
middel van druk, fotokopie of op welke andere wijze dan ook zonder voorafgaande<br />
schriftelijke toestemming van de Cultuurhistorische Commissie van de Ver<strong>en</strong>iging<br />
<strong>Maarn</strong>-Maarsberg<strong>en</strong> <strong>Natuurlijk</strong>.
INHOUDSOPGAVE<br />
Woord vooraf<br />
Routekaart<br />
Van Zandgat naar Zanderij<br />
De komst van de spoorlijn<br />
<strong>Maarn</strong>-Maarsberg<strong>en</strong> omstreeks 1840<br />
Sam<strong>en</strong>stelling bevolking <strong>Maarn</strong>-Maarsberg<strong>en</strong><br />
Weg<strong>en</strong> <strong>en</strong> pad<strong>en</strong><br />
Landbouw <strong>en</strong> veeteelt<br />
Het plan voor de Rhijnspoorweg<br />
Burgerprotest<strong>en</strong><br />
Aanleg spoorlijn <strong>Maarn</strong>-Maarsberg<strong>en</strong> 1838-1845<br />
Aardewerkers<br />
Oude stations<br />
<strong>Maarn</strong> werd ook halteplaats<br />
De betek<strong>en</strong>is van de spoorlijn voor <strong>Maarn</strong> <strong>en</strong> Maarsberg<strong>en</strong><br />
Goeder<strong>en</strong>transport <strong>en</strong> person<strong>en</strong>vervoer<br />
De streekfunctie van de trein voor de tabakstelers<br />
De ontwikkeling van <strong>Maarn</strong><br />
Spoorweg<strong>en</strong> bouw<strong>en</strong> e<strong>en</strong> straat<br />
De bouw van het tuindorp in <strong>Maarn</strong><br />
De tuinstad, e<strong>en</strong> idealistisch idee<br />
Tuindorp, keuze of toeval?<br />
Tuindorp <strong>Maarn</strong>, anno 2007<br />
Tuindorp Geldermals<strong>en</strong> <strong>en</strong> Har<strong>en</strong> als voorbeeld<br />
<strong>Maarn</strong> Noord van start<br />
Wandel<strong>en</strong> <strong>door</strong> tuindorp<br />
Crisisjar<strong>en</strong><br />
Bijzondere gebeurt<strong>en</strong>iss<strong>en</strong> rondom de trein<br />
Station Maarsberg<strong>en</strong> als hulppostkantoor<br />
Belangrijke rol voor station Maarsberg<strong>en</strong> in de Tweede Werel<strong>door</strong>log<br />
Ontwikkeling<strong>en</strong> van 1945 tot 1981<br />
De zandafgraving, e<strong>en</strong> aardkundig monum<strong>en</strong>t<br />
150.000 jaar geled<strong>en</strong><br />
Publicaties van de Cultuurhistorische Commissie<br />
Sponsors<br />
Literatuur<br />
Websites<br />
Fotoverantwoording
Woord vooraf<br />
Het thema voor de Op<strong>en</strong> Monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>dag 2007 '<strong>Trein<strong>en</strong></strong> <strong>door</strong> <strong>Maarn</strong> <strong>en</strong> Maarsberg<strong>en</strong>'<br />
heeft alles te mak<strong>en</strong> met de aanleg <strong>en</strong> het gebruik van de spoorlijn Utrecht - Arnhem.<br />
Is het e<strong>en</strong> monum<strong>en</strong>t? Ne<strong>en</strong>. Maar het heeft wel e<strong>en</strong> zodanige invloed gehad op de<br />
ontwikkeling van <strong>Maarn</strong> <strong>en</strong> Maarsberg<strong>en</strong>, dat er voldo<strong>en</strong>de aanleiding is om er in dit<br />
verband aandacht aan te bested<strong>en</strong>. In het termijnplan van de Cultuurhistorische<br />
Commissie is het thema als volgt geformuleerd. 'In de brede zin des woords is<br />
cultuurhistorie alles wat met de geschied<strong>en</strong>is van onze cultuur te mak<strong>en</strong> heeft. De<br />
m<strong>en</strong>s heeft <strong>door</strong> de eeuw<strong>en</strong> he<strong>en</strong> geleefd <strong>en</strong> ingegrep<strong>en</strong> in zijn natuurlijke omgeving'.<br />
Pass<strong>en</strong>d binn<strong>en</strong> dit thema <strong>en</strong> binn<strong>en</strong> het landelijke thema voor de Op<strong>en</strong><br />
Monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>dag<strong>en</strong> 'Moderne Monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> 1900 - 1965' kunn<strong>en</strong> de lezer van dit<br />
boekje <strong>en</strong> de bezoeker van de Op<strong>en</strong> Monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>dag op 8 september 2007 k<strong>en</strong>nis<br />
nem<strong>en</strong> van de vele aspect<strong>en</strong> die verband houd<strong>en</strong> met de aanleg van de spoorlijn.<br />
De t<strong>en</strong>toonstelling van per trein vervoerde poststukk<strong>en</strong>, van oude pr<strong>en</strong>tbriefkaart<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
modeltrein<strong>en</strong> uit de gehele periode van 1845 tot hed<strong>en</strong> biedt de bezoeker de<br />
geleg<strong>en</strong>heid e<strong>en</strong> wandeling te mak<strong>en</strong> <strong>door</strong> de tijd. En in letterlijke zin kan m<strong>en</strong><br />
wandel<strong>en</strong> naar het oude station van <strong>Maarn</strong> dat voor deze geleg<strong>en</strong>heid is op<strong>en</strong>gesteld<br />
<strong>en</strong> waar op gezette tijd<strong>en</strong> e<strong>en</strong> e<strong>en</strong>akter wordt opgevoerd.<br />
Ook kan m<strong>en</strong> wandel<strong>en</strong> naar de Zanderij, e<strong>en</strong> cultuurhistorisch monum<strong>en</strong>t op zichzelf,<br />
waarbij de ingreep <strong>door</strong> de m<strong>en</strong>s overduidelijk naar vor<strong>en</strong> komt.<br />
De Zanderij is tev<strong>en</strong>s e<strong>en</strong> aardkundig monum<strong>en</strong>t, met daarbinn<strong>en</strong> e<strong>en</strong> verzameling<br />
zwerfst<strong>en</strong><strong>en</strong> van zowel Scandinavische als Duitse herkomst. Deze verzameling geeft<br />
e<strong>en</strong> beeld van de opstuwing van de Utrechtse Heuvelrug in lang vervlog<strong>en</strong> tijd<strong>en</strong>.<br />
De geme<strong>en</strong>te Utrechtse Heuvelrug <strong>en</strong> de Cultuurhistorische Commissie nodig<strong>en</strong> u uit<br />
e<strong>en</strong> dag aan dit tijdsbeeld uit het verled<strong>en</strong> te bested<strong>en</strong> <strong>en</strong> ervan te g<strong>en</strong>iet<strong>en</strong> ook met uw<br />
kinder<strong>en</strong>, die mee kunn<strong>en</strong> rijd<strong>en</strong> met het treintje, dat op het Burgemeester Everwijn<br />
Langeplein rondrijdt.<br />
En wanneer u nog ev<strong>en</strong> rondloopt <strong>door</strong> Tuindorp dan valt u direct de <strong>en</strong>orme ruimte<br />
op rondom de woning<strong>en</strong>. Ruimte bestemd voor de moestuin, voor kipp<strong>en</strong> <strong>en</strong> ander<br />
kleinvee, zodat de bewoners destijds voor e<strong>en</strong> groot deel in eig<strong>en</strong> lev<strong>en</strong>sonderhoud<br />
kond<strong>en</strong> voorzi<strong>en</strong>.<br />
Als commissie zijn wij dankbaar voor de geldelijke steun van de geme<strong>en</strong>te Utrechtse<br />
Heuvelrug <strong>en</strong> van plaatselijke <strong>en</strong> landelijke sponsor<strong>en</strong>. Zonder hun bijdrag<strong>en</strong> zou het<br />
niet mogelijk zijn geweest dit boekje uit te gev<strong>en</strong> <strong>en</strong> de dag te organiser<strong>en</strong>. All<strong>en</strong>,<br />
vrijwilligers <strong>en</strong> eig<strong>en</strong>ar<strong>en</strong> die hun pand<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> op<strong>en</strong>gesteld, zijn wij dankbaar voor<br />
hun medewerking <strong>en</strong> hun <strong>en</strong>thousiasme.<br />
Wij w<strong>en</strong>s<strong>en</strong> iedere<strong>en</strong> e<strong>en</strong> fijne dag toe.<br />
H<strong>en</strong>k van d<strong>en</strong> Beld G. F. Naafs<br />
Voorzitter Cultuurhistorische Commissie Burgemeester<br />
ver<strong>en</strong>iging <strong>Maarn</strong>-Maarsberg<strong>en</strong> <strong>Natuurlijk</strong> Geme<strong>en</strong>te Utrechtse Heuvelrug
Routekaart:<br />
1. Station <strong>Maarn</strong>, Stationsweg 1-3<br />
2. De Ark, Amersfoortseweg 48 (naast StTheresiakerk)<br />
3. Tuindorp <strong>Maarn</strong>, c<strong>en</strong>trale punt: Burg. Everwijn Langeplein. Op<strong>en</strong> huiz<strong>en</strong>:<br />
Schoollaan 10 <strong>en</strong> Schoollaan 34<br />
4. St<strong>en</strong><strong>en</strong>eiland Zanderij, ingang: Bergweg<br />
5. Bergweg
VAN ZANDGAT NAAR ZANDERIJ<br />
Luchtfoto van de Zanderij in 1929.<br />
Zanderij, zo noemt m<strong>en</strong> de plaats waar het allemaal begon. De zandwinning <strong>en</strong> de<br />
spoorwegactiviteit, die de expansie van het gehucht <strong>Maarn</strong> tot gevolg had.<br />
Het mooie natuurgebied met het kunstmatige meer dat er nu ligt heeft e<strong>en</strong> bewog<strong>en</strong><br />
geschied<strong>en</strong>is, die e<strong>en</strong> aanvang nam aan het eind van de jar<strong>en</strong> dertig van de<br />
neg<strong>en</strong>ti<strong>en</strong>de eeuw. Daar begint het verhaal van dit boekje, dat gaat over de komst van<br />
de trein naar <strong>Maarn</strong> <strong>en</strong> Maarsberg<strong>en</strong>. Maar het gaat ook over de bouw van e<strong>en</strong><br />
tuindorp, over het transport van de post <strong>en</strong> vooral over de g<strong>en</strong>eraties werknemers die<br />
dag-in-dag-uit het zware werk verrichtt<strong>en</strong> in de zandafgraving, die destijds in de<br />
volksmond 'zandgat' werd g<strong>en</strong>oemd.<br />
DE KOMST VAN DE SPOORLIJN<br />
Kaart uit 1891. Landgoed Maarsberg<strong>en</strong> temidd<strong>en</strong> van de kale heidevlakt<strong>en</strong>.<br />
<strong>Maarn</strong>-Maarsberg<strong>en</strong> omstreeks 1840<br />
Door welk landschap <strong>en</strong> welke bebouwing zou de aan te legg<strong>en</strong> Rhijnspoorlijn gaan<br />
lop<strong>en</strong>? Om deze vraag te beantwoord<strong>en</strong> <strong>en</strong> e<strong>en</strong> beeld te schets<strong>en</strong> van het wel <strong>en</strong> wee in<br />
het <strong>Maarn</strong> van omstreeks 1840, moet e<strong>en</strong> klein stukje geschied<strong>en</strong>is van <strong>Maarn</strong> <strong>en</strong><br />
Maarsberg<strong>en</strong> in dit boekje opg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> word<strong>en</strong>.
De geme<strong>en</strong>te <strong>Maarn</strong> was op dat mom<strong>en</strong>t al e<strong>en</strong> zelfstandige geme<strong>en</strong>te, bestaande uit<br />
de heerlijkheid Maarsberg<strong>en</strong> <strong>en</strong> het gehucht <strong>Maarn</strong>. Dit gehucht was sam<strong>en</strong>gesteld uit<br />
de buurt<strong>en</strong> de <strong>Maarn</strong>se Eng <strong>en</strong> De Haar; tijd<strong>en</strong>s de aanleg van de spoorlijn ontstond in<br />
de V<strong>en</strong><strong>en</strong> de buurt Klein Amsterdam. De geme<strong>en</strong>te ligt binn<strong>en</strong> de provincie Utrecht in<br />
Eemland, sam<strong>en</strong> met onder andere Leusd<strong>en</strong> <strong>en</strong> Woud<strong>en</strong>berg, twee <strong>en</strong> e<strong>en</strong> half uur<br />
gaans t<strong>en</strong> zuid<strong>en</strong> van Amersfoort. De geme<strong>en</strong>te <strong>Maarn</strong> viel onder het kanton Rh<strong>en</strong><strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> werd aan de zuidzijde begr<strong>en</strong>sd <strong>door</strong> de Heerlijkheid Zuil<strong>en</strong>stein, Leersum <strong>en</strong><br />
Doorn.<br />
Sam<strong>en</strong>stelling van de bevolking van <strong>Maarn</strong>-Maarsberg<strong>en</strong><br />
Schatting<strong>en</strong> gebaseerd op e<strong>en</strong> kohier van het huisgeld in Eemland gev<strong>en</strong> aan dat er in<br />
het begin van de zesti<strong>en</strong>de eeuw in <strong>Maarn</strong> <strong>en</strong> Maarsberg<strong>en</strong> niet meer dan 200 m<strong>en</strong>s<strong>en</strong><br />
woond<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> eeuw later, in 1632, bleek bij e<strong>en</strong> volkstelling dat dit aantal was<br />
teruggelop<strong>en</strong> tot 70 inwoners in <strong>Maarn</strong> <strong>en</strong> 94 inwoners in Maarsberg<strong>en</strong>. In 1806 telde<br />
de totale geme<strong>en</strong>te 249 inwoners. <strong>Maarn</strong>-Maarsberg<strong>en</strong> was <strong>en</strong> bleef tot ver in de<br />
neg<strong>en</strong>ti<strong>en</strong>de eeuw e<strong>en</strong> agrarische geme<strong>en</strong>schap met veel keuterboertjes, die het<br />
moest<strong>en</strong> do<strong>en</strong> met zeer arme grond.<br />
Kaart van Justus van Broeckhuijs<strong>en</strong> uit 1716. De hofsted<strong>en</strong> in Maarsberg<strong>en</strong> hadd<strong>en</strong> zich vooral<br />
gevestigd op de hoge dekzandrugg<strong>en</strong>. De heideveld<strong>en</strong> <strong>en</strong> de driest- <strong>en</strong> moerasgrond<strong>en</strong> war<strong>en</strong><br />
geme<strong>en</strong>schappelijk bezit waar in overleg gebruik van gemaakt kon word<strong>en</strong>.<br />
Echter na de aanleg van de spoorlijn in 1846 telde de hele geme<strong>en</strong>te <strong>Maarn</strong> 68 huiz<strong>en</strong><br />
bewoond <strong>door</strong> 78 gezinn<strong>en</strong>, totaal 440 inwoners, van wie er 260 in Maarsberg<strong>en</strong><br />
woond<strong>en</strong> <strong>en</strong> 180 in <strong>Maarn</strong>. Conclusie: de groei van de geme<strong>en</strong>te was ingezet.<br />
Er werd ge<strong>en</strong> schoolonderwijs gegev<strong>en</strong> binn<strong>en</strong> <strong>Maarn</strong> <strong>en</strong> Maarsberg<strong>en</strong>. Hiervoor was<br />
m<strong>en</strong> aangewez<strong>en</strong> op Woud<strong>en</strong>berg of Doorn. De grote ontginning<strong>en</strong> war<strong>en</strong> halverwege<br />
de neg<strong>en</strong>ti<strong>en</strong>de eeuw achter de rug. Zowel in <strong>Maarn</strong> als in Maarsberg<strong>en</strong> war<strong>en</strong> grote<br />
del<strong>en</strong> land al verkaveld.<br />
In Maarsberg<strong>en</strong> was nog 50% van het gebied onverdeelde grond; pas in 1886 werd de<br />
geme<strong>en</strong>schappelijke heidegrond verdeeld. Om de woeste grond voor landbouw <strong>en</strong><br />
veeteelt te gebruik<strong>en</strong> moest de afwatering verbeterd word<strong>en</strong>. De eerste serieuze<br />
poging hiertoe stamt uit de twaalfde eeuw met het grav<strong>en</strong> van de Heygraeff vanaf het<br />
Leersumseveld langs de huidige kern van Maarsberg<strong>en</strong> aan de onderzijde van de<br />
stuwwall<strong>en</strong> van de Utrechtse Heuvelrug, t<strong>en</strong> oost<strong>en</strong> van de Dwarsweg naar<br />
Woud<strong>en</strong>berg. Om de noordoosthoek van Maarsberg<strong>en</strong>, ligg<strong>en</strong>d in de Gelderse Vallei,<br />
te ontwater<strong>en</strong>, werd e<strong>en</strong> sloot gegrav<strong>en</strong>, die liep vanaf de hoeve Ringelpoel naar de<br />
Hinderdijk <strong>en</strong> die uitmondde in de Heygraeff. Verder war<strong>en</strong> er natuurlijk veel<br />
individueel gegrav<strong>en</strong> slot<strong>en</strong> om het water af te voer<strong>en</strong>.
In de zev<strong>en</strong>ti<strong>en</strong>de eeuw werd e<strong>en</strong> betere afwatering verkreg<strong>en</strong> <strong>door</strong> het grav<strong>en</strong> van de<br />
Schoonebeekse Grift, waarover de turf kon word<strong>en</strong> afgevoerd vanuit de Gelderse<br />
Vallei naar de Eem <strong>en</strong> de to<strong>en</strong>malige Zuiderzee. Bij de ontginning van de V<strong>en</strong><strong>en</strong> in<br />
het <strong>Maarn</strong>se deel van de geme<strong>en</strong>te is de oude <strong>Maarn</strong>se Beek ontstaan, die uitmondt in<br />
de Heygraeff. Rond 1840 bestond e<strong>en</strong> groot deel van de lage woeste grond nog uit<br />
moeras, natte ve<strong>en</strong>grond, v<strong>en</strong>n<strong>en</strong> <strong>en</strong> plass<strong>en</strong>.<br />
Klein Amsterdam, barakk<strong>en</strong>kamp voor de aardewerkers bij de aanleg van de spoorlijn. Kaart uit<br />
1847.<br />
Weg<strong>en</strong> <strong>en</strong> pad<strong>en</strong><br />
In de weg<strong>en</strong>infrastructuur van hed<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> wij de oude weg<strong>en</strong>- <strong>en</strong> pad<strong>en</strong>structuur<br />
van omstreeks 1840 terugvind<strong>en</strong>. Weg<strong>en</strong> als de Valk<strong>en</strong><strong>en</strong>gsesteeg, de Heer<strong>en</strong>weg <strong>en</strong><br />
de Maatsteeg zijn opgegaan in de Woud<strong>en</strong>bergseweg ofwel de provinciale weg N226.<br />
De provinciale weg van Doorn via <strong>Maarn</strong> naar Amersfoort liep in de nabijheid van de<br />
<strong>en</strong>g van <strong>Maarn</strong>. De Wijkerweg was de verbinding met Wijk bij Duurstede via<br />
Broekhuiz<strong>en</strong>. Tuss<strong>en</strong> Maarsberg<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>Maarn</strong> liep<strong>en</strong> in het zuidelijke deel van de<br />
geme<strong>en</strong>te de Buurtsteeg <strong>en</strong> de vroegere Valk<strong>en</strong><strong>en</strong>gseweg ofwel de huidige <strong>Maarn</strong>se<br />
Grindweg, <strong>en</strong> in het noordelijke deel de Koesteeg, nu Ted Visserweg <strong>en</strong> Me<strong>en</strong>tsteeg.<br />
Andere oude weg<strong>en</strong> zijn de Rottegatsteeg, de Griftdijk, de Haarweg, de Utrechtseweg<br />
<strong>en</strong> de Kooyweg. Al deze weg<strong>en</strong> zijn terug te vind<strong>en</strong> in de huidige weg<strong>en</strong>structuur. Het<br />
war<strong>en</strong> onverharde zandweg<strong>en</strong> die in reg<strong>en</strong>period<strong>en</strong> onbegaanbaar war<strong>en</strong>. In 1830<br />
werd de situatie <strong>en</strong>igszins verbeterd, to<strong>en</strong> mr. J. A. du Bois, to<strong>en</strong>malig eig<strong>en</strong>aar van<br />
kasteel Maarsberg<strong>en</strong>, toestemming kreeg om e<strong>en</strong> weg aan te legg<strong>en</strong> vanaf het kasteel<br />
naar de Donderberg in Leersum. Deze onverharde laan kreeg de naam<br />
Valk<strong>en</strong><strong>en</strong>gsesteeg, naar de boerderij Groot Valk<strong>en</strong><strong>en</strong>g, die aan deze weg stond.<br />
Tegelijkertijd werd in <strong>Maarn</strong> de weg Doorn-<strong>Maarn</strong>-Quatrebras-Amersfoort als<br />
zandweg aangelegd. Dat is nu de N 227.
Klein Amsterdam, barakk<strong>en</strong>kamp voor de aardewerkers bij de aanleg van de spoorlijn. Kaart uit<br />
1847.<br />
Landbouw <strong>en</strong> veeteelt<br />
De voornaamste middel<strong>en</strong> van bestaan in de geme<strong>en</strong>te war<strong>en</strong> landbouw <strong>en</strong> veeteelt.<br />
De landbouw bestond voornamelijk uit het verbouw<strong>en</strong> van rogge, boekweit <strong>en</strong> haver,<br />
<strong>en</strong> rondom de (keuter-)boerderij<strong>en</strong> werd<strong>en</strong> aardappels <strong>en</strong> gro<strong>en</strong>t<strong>en</strong> verbouwd voor<br />
eig<strong>en</strong> gebruik. De veeteelt bestond voornamelijk uit het houd<strong>en</strong> van schap<strong>en</strong> <strong>en</strong> wat<br />
koei<strong>en</strong> op de arme grond<strong>en</strong> in de geme<strong>en</strong>te. Schap<strong>en</strong> leverd<strong>en</strong> naast melk <strong>en</strong> wol ook<br />
mest <strong>en</strong> die was onontbeerlijk op de onvruchtbare grond. Van de schap<strong>en</strong>melk werd<br />
boter gemaakt, maar ge<strong>en</strong> kaas. Daarvoor was de melk van de schap<strong>en</strong> niet geschikt<br />
<strong>en</strong> het drinkwater te ijzerhoud<strong>en</strong>d. ledere familie voorzag in zijn eig<strong>en</strong><br />
lev<strong>en</strong>sonderhoud.<br />
Winkels war<strong>en</strong> er niet, ge<strong>en</strong> bakker <strong>en</strong> ge<strong>en</strong> slager, <strong>en</strong> marskramers kwam<strong>en</strong> langs om<br />
zak<strong>en</strong> als gar<strong>en</strong> <strong>en</strong> band aan de man te br<strong>en</strong>g<strong>en</strong>. In 1826 vestigde de eerste<br />
roggebroodslijter uit Woud<strong>en</strong>berg zich in Maarsberg<strong>en</strong>. Binn<strong>en</strong> deze context werd<br />
omstreeks 1840 op landelijk niveau e<strong>en</strong> plan ontwikkeld om e<strong>en</strong> spoorlijn te<br />
ontwerp<strong>en</strong> van Amsterdam via Utrecht naar Arnhem, dwars <strong>door</strong> de Geme<strong>en</strong>te <strong>Maarn</strong>.
HET PLAN VOOR DE RHIJNSPOORWEG<br />
Station van de Rhijnspoorweg in Arnhem tijd<strong>en</strong>s de op<strong>en</strong>ingsrit op 14 mei 1845.<br />
(afb. Atlas van Stolk) Inzet: model van de stoomlocomotief die op net traject<br />
reed in 1845.<br />
De eerste spoorlijn ter wereld werd op 27 september 1825 in Engeland in gebruik<br />
g<strong>en</strong>om<strong>en</strong> op het traject Stockton - Darlington. Op deze lijn werd voor het eerst<br />
gebruik gemaakt van de stoomlocomotief van George <strong>en</strong> Robert Steph<strong>en</strong>son. De<br />
eerste spoorwegverbinding in ons land lag tuss<strong>en</strong> Amsterdam <strong>en</strong> Haarlem <strong>en</strong> werd in<br />
1839 in gebruik g<strong>en</strong>om<strong>en</strong>.<br />
Nederland liep achter met het vervoer over rails: in Groot Brittannië lag in 1840 al ca.<br />
1800 km spoorlijn, in Duitsland, België <strong>en</strong> Frankrijk ca. 300 km per land. In<br />
Nederland kwam de behoefte aan railvervoer maar zeer langzaam op gang <strong>en</strong> het<br />
transport per trekschuit, zeilschip <strong>en</strong> postkoets had nog lang niet afgedaan. Goedkoop<br />
vervoer had prioriteit bov<strong>en</strong> snel vervoer. De onderhoudstoestand van de weg<strong>en</strong> was<br />
weliswaar slecht, maar vervoer over water ging heel goed. Hierin zag m<strong>en</strong> wel<br />
perspectief, met als toekomstvisie <strong>door</strong> stoom aangedrev<strong>en</strong> schep<strong>en</strong>.<br />
W. A. Bake (1783-1843)<br />
Het was de luit<strong>en</strong>ant-kolonel der Artillerie W. A. Bake, die in 1830 met e<strong>en</strong> eerste<br />
ontwerp kwam voor e<strong>en</strong> spoor wegverbinding tuss<strong>en</strong> Amsterdam <strong>en</strong> Keul<strong>en</strong>. Zijn<br />
initiatief kwam echter te vroeg. Er was ge<strong>en</strong> draagvlak voor zijn plan <strong>en</strong> er war<strong>en</strong><br />
ge<strong>en</strong> binn<strong>en</strong>landse investeerders te vind<strong>en</strong>. Vier jaar later moest hij zijn poging<strong>en</strong> om
de spoorlijn van de grond te krijg<strong>en</strong> stak<strong>en</strong> <strong>en</strong> werd zijn rol overg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> <strong>door</strong> de heer<br />
W. C. Brade, e<strong>en</strong> voormalig kapitein-ing<strong>en</strong>ieur bij het Wap<strong>en</strong> der G<strong>en</strong>ie. Hij is de<br />
man geweest achter de plann<strong>en</strong> voor de aanleg van de spoorlijn Amsterdam-Haarlem.<br />
Opvall<strong>en</strong>d is dat Koning Willem I, reger<strong>en</strong>d van 1815 tot 1840, van aanvankelijk<br />
teg<strong>en</strong>stander veranderde in vurig voorstander van de aanleg van railverbinding<strong>en</strong>.<br />
In februari 1838 werd <strong>door</strong> de koning e<strong>en</strong> wetsontwerp ingedi<strong>en</strong>d ter financiering van<br />
de aanleg van e<strong>en</strong> spoorlijn van Amsterdam naar de Rijn, in eerste instantie naar<br />
Arnhem <strong>en</strong> met e<strong>en</strong> vervolg naar Keul<strong>en</strong>. De volksverteg<strong>en</strong>woordiging verwierp dit<br />
voorstel met 46 teg<strong>en</strong> 2 stemm<strong>en</strong>. De koning legde zich niet bij deze uitslag neer <strong>en</strong><br />
ging zelf op zoek naar mogelijkhed<strong>en</strong> om de spoorlijn te financier<strong>en</strong>. Op 30 april 1838<br />
werd e<strong>en</strong> prospectus voor e<strong>en</strong> staatsl<strong>en</strong>ing uitgeschrev<strong>en</strong> voor e<strong>en</strong> bedrag van neg<strong>en</strong><br />
miljo<strong>en</strong> guld<strong>en</strong>, waarbij de obligaties in e<strong>en</strong> later stadium kond<strong>en</strong> word<strong>en</strong> omgeruild<br />
in aandel<strong>en</strong>. De uitgifte van de staatsobligaties slaagde <strong>en</strong> de ontwerpplann<strong>en</strong> kond<strong>en</strong><br />
verder word<strong>en</strong> uitgewerkt. Met de aanleg werd begonn<strong>en</strong> <strong>en</strong> op 28 december 1843<br />
werd het gedeelte Amsterdam-Utrecht in gebruik g<strong>en</strong>om<strong>en</strong>.<br />
Opmerkelijk is dat de ver<strong>en</strong>iging 'Het Nederlands Economisch Archief' in e<strong>en</strong><br />
studie uit 1983 tot de conclusie komt dat Nederland niet te laat was, maar op het<br />
juiste tijdstip met de aanleg van spoorverbinding<strong>en</strong> is begonn<strong>en</strong>.<br />
Dit in teg<strong>en</strong>stelling tot dieg<strong>en</strong><strong>en</strong> die Nederland e<strong>en</strong> 'Jan Saliegeest' toedichtt<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
de overheid e<strong>en</strong> te late aanleg van de spoorlijn verwet<strong>en</strong>. Vermeld<strong>en</strong>swaard is ook<br />
dat het nog tot 30 juli 1855 zou dur<strong>en</strong> voordat de spoorlijn tuss<strong>en</strong> Rotterdam <strong>en</strong><br />
Utrecht zou word<strong>en</strong> gerealiseerd. Op 15 februari 1856 werd de lijn Utrecht -<br />
Arnhem ver-bond<strong>en</strong> met het spoorlijn<strong>en</strong>net in Duitsland.<br />
Burger protest<strong>en</strong><br />
Aanvankelijk was het de bedoeling de spoorlijn Utrecht-Arnhem langs e<strong>en</strong> tracé te<br />
leid<strong>en</strong> via Zeist, Drieberg<strong>en</strong>, Doorn <strong>en</strong> Rh<strong>en</strong><strong>en</strong> <strong>en</strong> vervolg<strong>en</strong>s langs de zuidelijke<br />
Veluwezoom verder naar Arnhem. Heftige protest<strong>en</strong> van de bewoners langs deze<br />
route teg<strong>en</strong> e<strong>en</strong> vurig monster dat zich raz<strong>en</strong>dsnel verplaatste <strong>door</strong> hun achtertuin<br />
ded<strong>en</strong> de bestuurders anders besluit<strong>en</strong>. Ook e<strong>en</strong> plan om de spoorlijn bij Maarsberg<strong>en</strong><br />
te lat<strong>en</strong> afbuig<strong>en</strong> naar Rh<strong>en</strong><strong>en</strong> <strong>en</strong> Wag<strong>en</strong>ing<strong>en</strong> haalde het niet, omdat het to<strong>en</strong>malige<br />
Ministerie van Oorlog e<strong>en</strong> aantasting van de def<strong>en</strong>sielinie bij Rh<strong>en</strong><strong>en</strong> niet<br />
verantwoord vond.<br />
Recht-toe-recht-aan van Utrecht naar Arnhem met e<strong>en</strong> halteplaats in Maarsberg<strong>en</strong><br />
werd uiteindelijk de keuze. Eén van de bijkom<strong>en</strong> de argum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> hiervoor was dat<br />
onteig<strong>en</strong><strong>en</strong> van grond e<strong>en</strong> moeizame aangeleg<strong>en</strong>heid bleek te zijn. In de geme<strong>en</strong>te<br />
<strong>Maarn</strong> hebb<strong>en</strong> zich op dit punt weinig problem<strong>en</strong> voorgedaan. Wel wist de<br />
kasteelheer van Maarsberg<strong>en</strong>, Mr. Du Bois, zijn zin <strong>door</strong> te drijv<strong>en</strong> om het station van<br />
Maarsberg<strong>en</strong> niet aan de Wijkerweg te situer<strong>en</strong>, maar aan de Heeresteeg, de hoofdas<br />
naar het kasteel Maarsberg<strong>en</strong>. Dit lijnrecht teg<strong>en</strong> de w<strong>en</strong>s<strong>en</strong> van de burgemeester in.<br />
E<strong>en</strong> belangrijke voorwaarde voor overe<strong>en</strong>stemming over de aanleg van de spoorlijn<br />
was ook dat de waterhuishouding van de Ambachtsheerlijkheid Maarsberg<strong>en</strong> niet<br />
mocht word<strong>en</strong> verstoord.<br />
De aanleg van de spoorlijn <strong>Maarn</strong>-Maarsberg<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> 1838 <strong>en</strong> 1845<br />
Voor het tracé is e<strong>en</strong> zo recht mogelijke lijn aangehoud<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> Utrecht <strong>en</strong> Arnhem.<br />
Binn<strong>en</strong> de geme<strong>en</strong>te <strong>Maarn</strong> zijn echter twee bog<strong>en</strong> in de spoorlijn opg<strong>en</strong>om<strong>en</strong>. De<br />
achtergrond van deze keuze is waarschijnlijk het feit, dat m<strong>en</strong> kom<strong>en</strong>de van<br />
Drieberg<strong>en</strong> de kortste ingraving bij <strong>Maarn</strong> wilde mak<strong>en</strong> op de plaats waar zich in de<br />
Utrechtse Heuvelrug e<strong>en</strong> laagte bevond. Door daar de ingraving te plann<strong>en</strong> is het<br />
uitvoer<strong>en</strong> van grondwerk zo beperkt mogelijk gehoud<strong>en</strong>.
Stoomlocomotief.<br />
E<strong>en</strong> belangrijke eis voor de spoorweg<strong>en</strong> was, dat de langs-helling c.q. het<br />
stijgingsperc<strong>en</strong>tage niet te groot mocht zijn, zodat de trein het hoogteverschil goed<br />
kon overbrugg<strong>en</strong>. In eerste instantie werd e<strong>en</strong> <strong>en</strong>kelspoor aangelegd met e<strong>en</strong><br />
spoorwijdte van één meter neg<strong>en</strong>tig, het zog<strong>en</strong>aamde 'breedspoor'. To<strong>en</strong> de lijn in<br />
1856 <strong>door</strong>getrokk<strong>en</strong> werd naar het Duitse Emmerich <strong>en</strong> Keul<strong>en</strong>, werd de spoorlijn<br />
gereconstrueerd tot tweesporig met e<strong>en</strong> spoorwijdte van 1435 millimeter, het<br />
'smalspoor'. Dit was to<strong>en</strong>tertijd e<strong>en</strong> eis van onze Pruisische bur<strong>en</strong>. Op 20 oktober 1856<br />
kon de lijn Arnhem-Oberhaus<strong>en</strong> word<strong>en</strong> geop<strong>en</strong>d.<br />
De kolk bij het station Maarsberg<strong>en</strong> is speciaal gegrav<strong>en</strong> om als watertappunt te<br />
di<strong>en</strong><strong>en</strong> voor de stoomlocomotiev<strong>en</strong>. Doordat het gebied zeer drassig was <strong>en</strong> er zich in<br />
de ondergrond on<strong>door</strong>dringbare oerlag<strong>en</strong> bevond<strong>en</strong>, was het vasthoud<strong>en</strong> van het water<br />
ge<strong>en</strong> probleem. Blijk<strong>en</strong>s e<strong>en</strong> akte uit 1886 was de afwatering van het gebied in<br />
Maarsberg<strong>en</strong> t<strong>en</strong> zuid<strong>en</strong> van de spoorlijn wél e<strong>en</strong> probleem. Deze akte meldt drie<br />
duikers: één duiker staande met de rug naar het kasteel Maarsberg<strong>en</strong> voor de<br />
spoorbom<strong>en</strong> op de Woud<strong>en</strong>bergseweg, links van de overgang, <strong>en</strong> twee in de buurt van<br />
de Koudelaan, voor de waterafvoer van het gebied rond de keuterboerderij Koedam.<br />
Functie Jaarloon Daggeld Uurloon<br />
Ing<strong>en</strong>ieur-directeur 4.000,00<br />
Ing<strong>en</strong>ieur 1.800,00<br />
Opzichter 780,00<br />
Klerk 500,00<br />
Arbeider<br />
Stationschef 1.000,00<br />
Vuurwerker<br />
Timmerman<br />
Sjouwer<br />
Jong<strong>en</strong><br />
Machinist<br />
Eerste stoker<br />
Conducteur<br />
0,85<br />
2,50<br />
1,50<br />
1,50<br />
0,18<br />
0,12<br />
0,09<br />
0,05<br />
Maximum bezoldiging<strong>en</strong>, daggeld<strong>en</strong> <strong>en</strong> uurlon<strong>en</strong> van werknemers van de Rhijnspoorweg (in<br />
guld<strong>en</strong>s). (Bron: H.J. van Braambeek, Van Licht<strong>en</strong> <strong>en</strong> Schift<strong>en</strong>)
Aardewerkers<br />
Driehonderd grondwerkers, de zog<strong>en</strong>aamde 'aardewerkers', voerd<strong>en</strong> het werk geheel<br />
met de hand uit. Wel maakte de aannemer, J. van der Made, gebruik van wag<strong>en</strong>s op<br />
ijzer<strong>en</strong> hulpspor<strong>en</strong>, iets dat helemaal nieuw was in die tijd. De 'aardewerkers' war<strong>en</strong><br />
voor e<strong>en</strong> groot gedeelte gerekruteerd uit de omgeving van Amsterdam. Ze werd<strong>en</strong> in<br />
<strong>Maarn</strong> ondergebracht als p<strong>en</strong>siongast<strong>en</strong> bij inwoners van <strong>Maarn</strong> of in plagg<strong>en</strong>hutt<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> hout<strong>en</strong> ket<strong>en</strong>, t<strong>en</strong> zuid<strong>en</strong> van de spoorlijn. Later werd dit wijkje ook wel 'Klein<br />
Amsterdam' g<strong>en</strong>oemd.<br />
Arbeiders poser<strong>en</strong> op e<strong>en</strong> zandtrein in de Zanderij in 1935.<br />
Het was barre armoede voor de grondwerkers; op verschill<strong>en</strong>de plaats<strong>en</strong> brak<strong>en</strong><br />
staking<strong>en</strong> uit. Vermoedelijk eiste m<strong>en</strong> loonsverbetering. De putbaas/uitvoerder<br />
weigerde bij staking<strong>en</strong> de lon<strong>en</strong> uit te betal<strong>en</strong>, wat <strong>door</strong> de gravers niet werd<br />
geaccepteerd. E<strong>en</strong> ti<strong>en</strong>tal militair<strong>en</strong> werd ingezet om de rell<strong>en</strong> te bedwing<strong>en</strong> <strong>en</strong> e<strong>en</strong><br />
aantal stakers kwam terecht in het gevang te Ede.<br />
Op l september 1845 werd<strong>en</strong> de exploitatie <strong>en</strong> het beheer van de spoorlijn<br />
overgedrag<strong>en</strong> aan de NRS, de Nederlandsche Rhijnspoorwegmaatschappij.<br />
Maarsberg<strong>en</strong> kreeg e<strong>en</strong> officiële halteplaats met e<strong>en</strong> station. Vijf<strong>en</strong>veertig jaar later<br />
ging de NRS over in hand<strong>en</strong> van de Staatsspoorweg<strong>en</strong> (SS).<br />
Oude stations<br />
In 1843 kwam de bouw van het station in Maarsberg<strong>en</strong> gereed. Tot 1900 heeft het<br />
gebouw als zodanig di<strong>en</strong>st gedaan; daarna werd het vervang<strong>en</strong>. In het boek<br />
'Spoorwegarchitectuur in Nederland 1841-1938' wordt het station in Maarsberg<strong>en</strong> als<br />
volgt beschrev<strong>en</strong>. '.... Het gebouw bezat e<strong>en</strong> omgaande kroonlijst met bepleisterde<br />
gevels. De hoek<strong>en</strong> van het gebouw gav<strong>en</strong> de indruk, dat het uit blokk<strong>en</strong> zou zijn<br />
opgebouwd. Het gehele muurwerk bestond echter uit bakste<strong>en</strong>, deels opgebouwd in<br />
blokk<strong>en</strong>. Het dak werd met fraaie blauwe pann<strong>en</strong> afgedekt. Bij het station behoord<strong>en</strong><br />
twee vrijstaande gebouwtjes, aan elke zijde één'.
Linksbov<strong>en</strong> e<strong>en</strong> di<strong>en</strong>stregeling.<br />
Vervolg<strong>en</strong>s e<strong>en</strong> aantal spoorwegwerkers met e<strong>en</strong> lorrie bezig op het baanvak Utrecht-Arnhem<br />
omstreeks 1920. V.l.n.r.: A. Hardeman, W. Hol, A. van Eem, H. J<strong>en</strong>ner <strong>en</strong> H. de Man.Verder twee<br />
opnam<strong>en</strong> van station Maarsberg<strong>en</strong> van voor 1920. Op de eerste foto is links het seinhuis te zi<strong>en</strong>.<br />
Bij het station in Maarsberg<strong>en</strong> lag e<strong>en</strong> extra spoor, waar de trein<strong>en</strong> stond<strong>en</strong> voor het<br />
lad<strong>en</strong> <strong>en</strong> loss<strong>en</strong> van goeder<strong>en</strong>. Verder was aan de zuidkant e<strong>en</strong> zijspoor aangelegd<br />
richting station De Klomp om trein<strong>en</strong> te kunn<strong>en</strong> parker<strong>en</strong>, <strong>en</strong> naast het station stond<br />
e<strong>en</strong> huisje van waaruit de spoorbom<strong>en</strong> over de Woud<strong>en</strong>bergseweg werd<strong>en</strong> bedi<strong>en</strong>d.<br />
Per dag red<strong>en</strong> er zes trein<strong>en</strong>, drie in elke richting: richting Arnhem om 9.30 uur, om<br />
1.40 uur <strong>en</strong> om 19.12 uur <strong>en</strong> richting Utrecht om 8.15 uur, 12.35 uur <strong>en</strong> 16.40 uur. In<br />
1898 werd het aantal trein<strong>en</strong> opgevoerd tot ti<strong>en</strong> per dag. Met de ingebruikname van de<br />
spoorlijn <strong>en</strong> van het station kwam er ook personeel in vaste di<strong>en</strong>st bij de Spoorweg<strong>en</strong>.<br />
Haltegebouwtje van <strong>Maarn</strong>, dater<strong>en</strong>d uit 1895.
Zandgraver' Van der Haar in 1985.Het huisje van Van der Haar staat hoog bov<strong>en</strong> de afgraving met<br />
e<strong>en</strong> tuin die direct aan de afgraving gr<strong>en</strong>st. 'Hier' zegt de voormalige ploegbaas van de<br />
Spoorweg<strong>en</strong>, wij- z<strong>en</strong>d met zijn stok naar de krater b<strong>en</strong>ed<strong>en</strong>, 'hier heb ik toch 35 jaar gewerkt, maar<br />
ik kom er nooit meer'.<br />
Citaat uit e<strong>en</strong> interview in het Utrechts Nieuwsblad, 1985<br />
<strong>Maarn</strong> werd ook halteplaats<br />
<strong>Maarn</strong> moest nog tot 1875 wacht<strong>en</strong> op e<strong>en</strong> halteplaats. Twintig jaar later, in 1895,<br />
werd de halteplaats daar uitgebreid met aan weerszijd<strong>en</strong> van de baan e<strong>en</strong> klein<br />
haltegebouwtje. Er werd alle<strong>en</strong> op aanvraag gestopt. Als noot bij de di<strong>en</strong>stregeling<br />
van 15 october 1845 staat '...Alle trein<strong>en</strong> zull<strong>en</strong> te <strong>Maarn</strong> nabij de herberg de<br />
Platt<strong>en</strong>berg tot het op- <strong>en</strong> aflad<strong>en</strong> van reizigers stil houd<strong>en</strong>, wanneer daartoe bij de<br />
Chef-Conducteur het vereischte verzoek <strong>door</strong> de belanghebb<strong>en</strong>d<strong>en</strong> is gedaan'.<br />
Het heeft tot 1910 geduurd voordat <strong>Maarn</strong> e<strong>en</strong> echt station kreeg. Het gebouw<br />
omvatte e<strong>en</strong> hal met daarin de lokett<strong>en</strong> <strong>en</strong> twee wachtkamers: één voor de eerste <strong>en</strong><br />
tweede klasse reizigers <strong>en</strong> één voor derde klasse reizigers. Nog steeds is op de<br />
kopgevels op rood-gele tegeltableaus de tekst 'MAARN' te lez<strong>en</strong>. Het station is niet<br />
meer als zodanig in gebruik; het heeft mom<strong>en</strong>teel e<strong>en</strong> andere bestemming, maar m<strong>en</strong><br />
kan het wel bezoek<strong>en</strong>. De 'chefswoning' ernaast is nog steeds bewoond. Tot het begin<br />
van de twintigste eeuw was de spoorlijn voor het <strong>Maarn</strong>se gedeelte van de geme<strong>en</strong>te<br />
van weinig belang. Om de spoorlijn te kruis<strong>en</strong> war<strong>en</strong> op diverse plaats<strong>en</strong>, bijvoorbeeld<br />
bij de V<strong>en</strong><strong>en</strong> <strong>en</strong> bij Tuindorp, hout<strong>en</strong> trapp<strong>en</strong> gebouwd.
BETEKENIS VAN DE SPOORLIJN VOOR MAARN EN<br />
MAARSBERGEN<br />
Ooit behoorde de 'Grote Bloemheuvel' tot het bezit van Kasteel Maarsberg<strong>en</strong>. Er werd<br />
volop handel gedrev<strong>en</strong>, pacht<strong>en</strong> werd<strong>en</strong> er afgerek<strong>en</strong>d <strong>en</strong> er was e<strong>en</strong> waag voor het vast-<br />
stell<strong>en</strong> van het gewicht van het aangevoerde vee. Later speelde het e<strong>en</strong> rol als 'stat-<br />
ionskoffiehuis' <strong>en</strong> er werd ook logies aangebod<strong>en</strong>. Gedur<strong>en</strong>de e<strong>en</strong> lange periode werd<br />
het geëxploiteerd <strong>door</strong> de familie Van Laar, waarvan de vrouw des huizes is af gebeeld<br />
op deze pr<strong>en</strong>tbriefkaart. Uitbater Sander van Laar was e<strong>en</strong> graag gezi<strong>en</strong>e gastheer.<br />
De komst van de spoorlijn is tot het begin van de twintigste eeuw voor Maarsberg<strong>en</strong><br />
veel belangrijker geweest dan voor <strong>Maarn</strong>. De spoorlijn betek<strong>en</strong>de ook concurr<strong>en</strong>tie<br />
voor de bestaan de dilig<strong>en</strong>cedi<strong>en</strong>st<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> Arnhem, Utrecht <strong>en</strong> Amersfoort. De<br />
meeste dilig<strong>en</strong>cedi<strong>en</strong>st<strong>en</strong> in de regio werd<strong>en</strong> opgehev<strong>en</strong>, maar er kwam<strong>en</strong> dankzij de<br />
spoorlijn <strong>en</strong> bestratingsproject<strong>en</strong> ook weer nieuwe di<strong>en</strong>st<strong>en</strong> bij. Bijvoorbeeld de<br />
dilig<strong>en</strong>celijn tuss<strong>en</strong> Maarsberg<strong>en</strong>, Leersum <strong>en</strong> Amersfoort. Dat was ook nodig,<br />
aangezi<strong>en</strong> Amersfoort pas in 1886 e<strong>en</strong> spoorwegstation kreeg. De combinatie van<br />
trein <strong>en</strong> postkoets/dilig<strong>en</strong>ce <strong>en</strong> later ook de stoom- <strong>en</strong> elektrische tram hebb<strong>en</strong> in deze<br />
regio lang gefunctioneerd. In de loop van de tijd ging het vervoer per trein echter e<strong>en</strong><br />
steeds belangrijker plaats innem<strong>en</strong>. Het station Maarsberg<strong>en</strong> was vooral van belang<br />
als vervoers- <strong>en</strong> postknooppunt. Op 31 mei 1853 werd Maarsberg<strong>en</strong> e<strong>en</strong> officieel<br />
hulppostkantoor, gevestigd in de boerderij annex stationscafe de 'Grote Bloemheuvel'<br />
ofwel 'Het wap<strong>en</strong> van Maarsberg<strong>en</strong>'.<br />
Behalve het eerste postknooppunt had Maarsberg<strong>en</strong> nog e<strong>en</strong> primeur: de eerste<br />
op<strong>en</strong>bare verlichting. In overleg met de Rhijnspoorweg werd in 1886 de eerste<br />
straatlantaarn geplaatst op het stationsplein.<br />
Goeder<strong>en</strong>transport <strong>en</strong> person<strong>en</strong>vervoer<br />
E<strong>en</strong> industriële ontwikkeling heeft zich na de komst van de trein in Maarsberg<strong>en</strong> niet<br />
voorgedaan. Wel was in de tweede helft van de neg<strong>en</strong>ti<strong>en</strong>de eeuw het station<br />
Maarsberg<strong>en</strong> het c<strong>en</strong>trale punt voor het vervoer van tabak van de telers naar de<br />
groothandel.<br />
Tabak werd in die tijd veel geteeld in de streek tuss<strong>en</strong> Amersfoort <strong>en</strong> Rh<strong>en</strong><strong>en</strong>, <strong>en</strong> uit<br />
nabijgeleg<strong>en</strong> plaats<strong>en</strong> als Nijkerk. Leusd<strong>en</strong>, Woud<strong>en</strong>berg, Amerong<strong>en</strong> <strong>en</strong> Eist werd de<br />
tabak voor vervoer aangeleverd in Maarsberg<strong>en</strong>. Hoewel de tabaksteelt in Amerong<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> Eist tot omstreeks 1960 werd uitgeoef<strong>en</strong>d, was het vervoer van tabak al rond 1900
sterk afg<strong>en</strong>om<strong>en</strong>. Wat to<strong>en</strong>am was de aanvoer van ste<strong>en</strong>kool, stukkol<strong>en</strong>, kachelkol<strong>en</strong>,<br />
gas-cokes, bruinkool, brikett<strong>en</strong>, veevoer <strong>en</strong> kunstmest. Maar ook kaas <strong>en</strong> vee <strong>en</strong> later<br />
ook veel stuthout bestemd voor de kol<strong>en</strong>mijn<strong>en</strong>.<br />
De streekfunctie van de trein voor de tabakstelers<br />
Het verzamel<strong>en</strong> van tabak voor het transport.<br />
De tabaksoogst<strong>en</strong> werd<strong>en</strong> veelal opgekocht <strong>door</strong> de firma Frowein te Arnhem.<br />
Plaatselijke ag<strong>en</strong>t<strong>en</strong> bezocht<strong>en</strong> de planters <strong>en</strong> rapporteerd<strong>en</strong> hun bevinding<strong>en</strong> met<br />
betrekking tot de kwantiteit <strong>en</strong> de kwaliteit schriftelijk aan de her<strong>en</strong> Frowein. Hun<br />
briev<strong>en</strong> verzond<strong>en</strong> ze veelal sam<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> monster tabak, buit<strong>en</strong> de officiële post<br />
om, rechtstreeks per trein. Er was e<strong>en</strong> boderoute van Rh<strong>en</strong><strong>en</strong> <strong>en</strong> Amerong<strong>en</strong> naar de<br />
stations in Ve<strong>en</strong><strong>en</strong>daal <strong>en</strong> Maarsberg<strong>en</strong>. Ook de post van Woud<strong>en</strong>berg <strong>en</strong> zelfs van<br />
Nijkerk werd met de bode aan het station te Maarsberg<strong>en</strong> afgeleverd. In de trein<strong>en</strong><br />
red<strong>en</strong> speciaal ingerichte rijtuig<strong>en</strong> mee die di<strong>en</strong>st ded<strong>en</strong> als 'rijd<strong>en</strong>de postkantor<strong>en</strong>'.<br />
Daartoe werd<strong>en</strong> <strong>door</strong> aan de Nederlandsche Rhijnspoorwegmaatschappij, die de lijn<br />
Amsterdam-Utrecht-Arnhem-Emmerich beheerde, speciale datumstempels uitgereikt.<br />
Aan de postkantor<strong>en</strong> werd<strong>en</strong> bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong> stempels verstrekt waarin de naam vermeld<br />
stond van de (hulp)postkantor<strong>en</strong> die langs deze spoorlijn lag<strong>en</strong>.<br />
In het begin van februari 1857 werd onder andere het haltestempel 'Maarsberg<strong>en</strong>'<br />
uitgereikt. Aangezi<strong>en</strong> de di<strong>en</strong>stregeling al zes trein<strong>en</strong> vermeldt, moet<strong>en</strong> er dus zes van<br />
deze stempels van iedere halte zijn aangemaakt. Op veel briev<strong>en</strong> die vanuit de<br />
tabakswereld naar de firma Frowein in Arnhem werd<strong>en</strong> gestuurd, kom<strong>en</strong> deze<br />
stempels voor. Het spreekt welhaast vanzelf dat ook andere post van deze stempels<br />
werd voorzi<strong>en</strong>. Nu zijn deze poststukk<strong>en</strong> e<strong>en</strong> gewild verzamelobject geword<strong>en</strong><br />
ev<strong>en</strong>als alle andere stukk<strong>en</strong> met stempels, tekst <strong>en</strong> zegels die op de t<strong>en</strong>toonstelling<br />
tijd<strong>en</strong>s de Op<strong>en</strong> Monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>dag op 8 september te zi<strong>en</strong> zijn.
Twee poststukk<strong>en</strong> die aamgev<strong>en</strong> dat de trein als vervoermiddel voor zowel person<strong>en</strong> als goeder<strong>en</strong><br />
belangrijk was. De tekst op<br />
de briefkaart luidt: 'Gel. Vri<strong>en</strong>d<strong>en</strong>. D.V. hoop ik dinsdag a.s. het feest bij te won<strong>en</strong>, doch ik kan niet<br />
eerder kom<strong>en</strong> dan trein<br />
3,... uur te Maarsberg<strong>en</strong>, als 't begin om 5 uur is, kon ik voor di<strong>en</strong> tijd niet meer naar mijn Ouders<br />
gaan, zou ik dan di<strong>en</strong> tijd<br />
bij jullie mog<strong>en</strong> <strong>door</strong>br<strong>en</strong>g<strong>en</strong>?...' Het rechter poststuk betreft e<strong>en</strong> levering van goeder<strong>en</strong> aan<br />
Valk<strong>en</strong>heide. Duidelijk is het<br />
driesterr<strong>en</strong>stempel 'Maarsberg<strong>en</strong>' te zi<strong>en</strong>. (Collectie Max Lerk)<br />
Foto onder: halte Maarsberg<strong>en</strong> met spoorovergang<br />
omstreeks 1928. Inzet: halte Maarsberg<strong>en</strong> in 1959.<br />
Het person<strong>en</strong>vervoer per trein was in de beginjar<strong>en</strong> nog van ondergeschikt belang.<br />
Nadat het kasteel Maarsberg<strong>en</strong> in het jaar 1882 in bezit was gekom<strong>en</strong> van de familie<br />
Godin de Beaufort, maakte jonkheer Karel Antoni Godin de Beaufort, de to<strong>en</strong>malige
minister van financiën, voor zijn reiz<strong>en</strong> naar D<strong>en</strong> Haag veelvuldig gebruik van de<br />
trein. Hij werd met de koets naar de Kleine Bloemheuvel gebracht <strong>en</strong> liep vandaar<br />
verder naar het station. Het is meerdere mal<strong>en</strong> voorgekom<strong>en</strong>, dat de trein <strong>door</strong>reed<br />
terwijl de minister stond te wacht<strong>en</strong>. In dat geval echter was het altijd mogelijk de<br />
trein te lat<strong>en</strong> stopp<strong>en</strong> <strong>door</strong> met vlagg<strong>en</strong> te zwaai<strong>en</strong> of te schreeuw<strong>en</strong>. De trein reed dan<br />
knerp<strong>en</strong>d <strong>en</strong> hijg<strong>en</strong>d achteruit, pikte de jonkheer op <strong>en</strong> vervolgde zijn weg.<br />
Kol<strong>en</strong>handel.<br />
De komst van het station in Maarsberg<strong>en</strong> had tot gevolg dat het oude kooikershuis, de<br />
Kleine Bloemheuvel, (schuin teg<strong>en</strong>over de Grote Bloemheuvel) langzaam maar zeker<br />
veranderde in e<strong>en</strong> herberg <strong>en</strong> logem<strong>en</strong>t annex pleisterplaats voor postkoets<strong>en</strong> (nu<br />
motel Maarsberg<strong>en</strong>).<br />
De functie van de Grote Bloemheuvel als waag, gerechts-kamer, veilinghuis <strong>en</strong> inning<br />
der belasting<strong>en</strong> werd uitgebreid tot stations koffiehuis <strong>en</strong> hulppostkantoor. In 1863<br />
kwam er ook e<strong>en</strong> op<strong>en</strong>bare lagere school in Maarsberg<strong>en</strong> <strong>en</strong> e<strong>en</strong> woning voor de<br />
meester. In 1884 werd de Nederlands Hervormde Kerk in gebruik g<strong>en</strong>om<strong>en</strong>. Aan het<br />
begin van de twintigste eeuw leidde de bedrijvigheid tot de komst van de<br />
midd<strong>en</strong>stand: e<strong>en</strong> kruid<strong>en</strong>ier, e<strong>en</strong> bakker, e<strong>en</strong> slager, e<strong>en</strong> melkboer, e<strong>en</strong> kapper <strong>en</strong> e<strong>en</strong><br />
fiets<strong>en</strong>maker vestigd<strong>en</strong> zich in het dorp. Volg<strong>en</strong>s e<strong>en</strong> advert<strong>en</strong>tie in oktober 1889<br />
begon de Maarsbergse stationschef Overdijkink in dat jaar met e<strong>en</strong> kol<strong>en</strong>handel. In<br />
die tijd was e<strong>en</strong> dergelijke combinatie van bedrijfsuitoef<strong>en</strong>ing niet ongebruikelijk <strong>en</strong><br />
kol<strong>en</strong> war<strong>en</strong> nu e<strong>en</strong>maal altijd nodig.
DE ONTWIKKELING VAN MAARN<br />
Met e<strong>en</strong> P&H-graafmachine op rupsband<strong>en</strong> was hetmogelijk het zand mechanisch af te grav<strong>en</strong>.<br />
Foto uit 1956.<br />
De geschied<strong>en</strong>is van <strong>Maarn</strong> hangt nauw sam<strong>en</strong> met de groei van de zandafgraving,<br />
waarvan de officiële start plaatsvond in 1865. De eerste nev<strong>en</strong>spor<strong>en</strong> voor de spoorlijn<br />
zijn in dat jaar aangelegd <strong>en</strong> ti<strong>en</strong> jaar later, in 1875, is de bedrijvigheid inmiddels<br />
uitgegroeid tot e<strong>en</strong> groot zandwinbedrijf. De geschiedschrijving meldt dat er in het<br />
jaar 1890 al zestig m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> in de zandafgraving aan het werk war<strong>en</strong>.<br />
<strong>Maarn</strong>, goeder<strong>en</strong>trein omstreeks 1920.<br />
<strong>Maarn</strong>, zandtrein omstreeks 1953.
<strong>Maarn</strong>, rangeeremplacem<strong>en</strong>t tuss<strong>en</strong> 1910 <strong>en</strong> 1920.<br />
Cijfers uit de jar<strong>en</strong> dertig van de vorige eeuw, de crisisjar<strong>en</strong>, mak<strong>en</strong> melding van<br />
dertig zandgravers die per dag drie treinwagons moest<strong>en</strong> lad<strong>en</strong> voor vijf<strong>en</strong>dertig<br />
guld<strong>en</strong> per week. Dat komt neer op ongeveer 36 kubieke meter zand per graver per<br />
dag. Het zand werd vanaf de helling naar b<strong>en</strong>ed<strong>en</strong> geschov<strong>en</strong> <strong>en</strong> kwam naast de<br />
wagons terecht. Van daar kon het met de 'zweetlepel' (de schop) word<strong>en</strong> opgeschept<br />
in de wagons.<br />
Het zand werd gebruikt t<strong>en</strong> behoeve van aanleg <strong>en</strong> onderhoud van spoorlijn<strong>en</strong>. Vooral<br />
voor het traject Woerd<strong>en</strong>-Gouda is veel zand uit <strong>Maarn</strong> gebruikt. Rond 1940 begon<br />
m<strong>en</strong> het zand op mechanische wijze af te grav<strong>en</strong>; dit betek<strong>en</strong>de werkloosheid voor e<strong>en</strong><br />
groot deel van de gravers. Sted<strong>en</strong> zoals Utrecht, Amersfoort <strong>en</strong> Arnhem kreg<strong>en</strong> steeds<br />
meer behoefte aan grote rangeerterrein<strong>en</strong>. Het vrijkom<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> grote vlakte aan<br />
afgegrav<strong>en</strong> grond maakte het mogelijk in <strong>Maarn</strong> e<strong>en</strong> groot rangeeremplacem<strong>en</strong>t aan te<br />
legg<strong>en</strong>. Op die manier kond<strong>en</strong> de sted<strong>en</strong> ontlast word<strong>en</strong> van rangeerbeweging<strong>en</strong>. In<br />
1901 was het zover. In de zandafgraving werd 16,5 km spoorbaan aangelegd met 44<br />
wissels, 9 driewegwissels <strong>en</strong> 3 hele <strong>en</strong> 3 halve Engelse wissels. Er verrez<strong>en</strong> drie grote<br />
seinhuiz<strong>en</strong> met bloktoestell<strong>en</strong>, telefoons <strong>en</strong> wekkertoestell<strong>en</strong>, <strong>en</strong> voor de verlichting<br />
werd<strong>en</strong> maar liefst 28 hoge booglamp<strong>en</strong> geplaatst. E<strong>en</strong> tijdelijk elektriciteitsstation<br />
met twee grote dynamo's leverde de b<strong>en</strong>odigde stroom voor het emplacem<strong>en</strong>t <strong>en</strong> voor<br />
de watervoorzi<strong>en</strong>ing werd e<strong>en</strong> groot reservoir gebouwd. T<strong>en</strong>slotte werd uit Utrecht<br />
e<strong>en</strong> draaischijf voor locomotiev<strong>en</strong> naar <strong>Maarn</strong> getransporteerd om het geheel<br />
compleet te mak<strong>en</strong>. In 1917 nam m<strong>en</strong> e<strong>en</strong> rangeerheuvel in gebruik, zodat het<br />
rangeerproces sneller zou kunn<strong>en</strong> verlop<strong>en</strong>. In 1919 werd de oude draaischijf<br />
vervang<strong>en</strong> <strong>door</strong> e<strong>en</strong> grote draaischijf met e<strong>en</strong> diameter van 18 meter, afkomstig uit<br />
Roos<strong>en</strong>daal.<br />
<strong>Maarn</strong>, de Bergweg. In 1903 startt<strong>en</strong> de Spoorweg<strong>en</strong><br />
de bouw van deze straat met 18 di<strong>en</strong>stwoning<strong>en</strong> be-<br />
stemd voor het personeel dat de woning<strong>en</strong> kreeg toe-<br />
gewez<strong>en</strong> volg<strong>en</strong>s de to<strong>en</strong> geld<strong>en</strong>de rang<strong>en</strong> <strong>en</strong> stand<strong>en</strong>.
Spoorweg<strong>en</strong> bouw<strong>en</strong> e<strong>en</strong> straat<br />
In 1903 startt<strong>en</strong> de Spoorweg<strong>en</strong> met de bouw van achtti<strong>en</strong> di<strong>en</strong>stwoning<strong>en</strong> aan de<br />
Bergweg bestemd voor het spoorwegpersoneel dat de woning<strong>en</strong> kreeg toegewez<strong>en</strong><br />
volg<strong>en</strong>s de to<strong>en</strong> geld<strong>en</strong>de rang<strong>en</strong> <strong>en</strong> stand<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> vrijstaand huis voor de stationschef,<br />
de onder-stationschef <strong>en</strong> de stationsassist<strong>en</strong>t<strong>en</strong>, <strong>en</strong> twee-onder-één-kapwoning<strong>en</strong> voor<br />
de ladingmeesters, de ploegbaas, de wegwerkers <strong>en</strong> de voorlied<strong>en</strong>. Na 1945 zijn de<br />
meeste huiz<strong>en</strong> aan de Bergweg <strong>door</strong> de Spoorweg<strong>en</strong> aan particulier<strong>en</strong> verkocht. De<br />
kopers veranderd<strong>en</strong> <strong>en</strong> verbouwd<strong>en</strong> met als gevolg dat veel typische k<strong>en</strong>merk<strong>en</strong> van<br />
de oorspronkelijke bouw verlor<strong>en</strong> ging<strong>en</strong>.<br />
Tuindorp kort na de bouw omstreeks 1925.<br />
Tuindorp in 2007.<br />
Zo is onlangs het laatste huis aan de noordkant van de Bergweg, nummer 39, zomaar<br />
verdw<strong>en</strong><strong>en</strong> ... <strong>en</strong> wat versche<strong>en</strong> er op die plaats? E<strong>en</strong> witgepleisterd villaatje dat alle<strong>en</strong><br />
al <strong>door</strong> het pleisterwerk totaal uit de toon valt. In het SPOU-boekje van <strong>Maarn</strong> (het<br />
boekje waarin alle (pre) monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> beschrev<strong>en</strong> staan, staat nummer 39 met dubbele<br />
ster aangeprez<strong>en</strong> als beeldbepal<strong>en</strong>d pand. Het was e<strong>en</strong> sober pandje; anderhalve<br />
bouwlaag <strong>en</strong> e<strong>en</strong> overstek<strong>en</strong>d dak over de voordeur <strong>en</strong>, heel klassiek, twee ram<strong>en</strong><br />
onder <strong>en</strong> één bov<strong>en</strong>. Op d<strong>en</strong> duur war<strong>en</strong> de 18 woning<strong>en</strong> aan de Bergweg natuurlijk<br />
niet voldo<strong>en</strong>de. De Spoorweg<strong>en</strong> <strong>en</strong> de Geme<strong>en</strong>te ontwikkeld<strong>en</strong> daarom e<strong>en</strong> plan voor<br />
de bouw van meer woning<strong>en</strong>. Uit dat idee is de wijk Tuindorp gebor<strong>en</strong>, die in 1925<br />
gereed kwam
Tuindorp <strong>Maarn</strong>. Naast de verschill<strong>en</strong>de typ<strong>en</strong> woning<strong>en</strong> wer-<br />
d<strong>en</strong> ook <strong>en</strong>kele midd<strong>en</strong>standswoning<strong>en</strong>/winkels gerealiseerd.<br />
De bouw van het tuindorp in <strong>Maarn</strong><br />
De bouw van het tuindorp in <strong>Maarn</strong>, waar in 1923 mee begonn<strong>en</strong> werd, is e<strong>en</strong><br />
prachtig voorbeeld van sociale woningbouw in Nederland. De bouw is tot stand<br />
gekom<strong>en</strong> dankzij e<strong>en</strong> uniek sam<strong>en</strong>werkingsproces van <strong>en</strong>erzijds de geme<strong>en</strong>te <strong>Maarn</strong>,<br />
<strong>en</strong> anderzijds de Spoorweg<strong>en</strong>.<br />
In 1902 was de woningwet in wer-<br />
king getred<strong>en</strong>. Deze wet legt o.a.<br />
het winstbeog<strong>en</strong>d particulier initia-<br />
tief op het gebied van de woning-<br />
voorzi<strong>en</strong>ing aan band<strong>en</strong> <strong>en</strong> stimu-<br />
leert woningbouw <strong>door</strong> ver<strong>en</strong>igin-<br />
g<strong>en</strong> <strong>en</strong> geme<strong>en</strong>t<strong>en</strong>. De komst van<br />
de wet was e<strong>en</strong> grote vooruitgang<br />
<strong>en</strong> maakte e<strong>en</strong> eind aan de schrij-<br />
n<strong>en</strong>de woonomstandighed<strong>en</strong> van<br />
vel<strong>en</strong>.<br />
Beide partij<strong>en</strong> bundeld<strong>en</strong> hun belang<strong>en</strong> in e<strong>en</strong> woningbouwver<strong>en</strong>iging <strong>en</strong> creëerd<strong>en</strong><br />
met grote zorg <strong>en</strong> inzet vijf<strong>en</strong>zev<strong>en</strong>tig woning<strong>en</strong>, e<strong>en</strong> school <strong>en</strong> drie winkels voor de<br />
spoorwegmedewerkers die werkt<strong>en</strong> op het rangeerterrein of in de zandaf-graving. Het<br />
initiatief voor de bouw is onder meer g<strong>en</strong>om<strong>en</strong> <strong>door</strong> mr. dr. J. H. Jonckers Nieboer,<br />
to<strong>en</strong>malig hoofdambt<strong>en</strong>aar bij de Spoorweg<strong>en</strong>. Sam<strong>en</strong>werking tuss<strong>en</strong> de partij<strong>en</strong> -<br />
Spoorweg<strong>en</strong>, woningbouwcoöperatie <strong>en</strong> geme<strong>en</strong>te - was nodig voor het verkrijg<strong>en</strong><br />
van financiële ondersteuning <strong>door</strong> het Rijk. Met het bouw<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> tuindorp hadd<strong>en</strong><br />
de Spoorweg<strong>en</strong> al ervaring opgedaan in o.a. Har<strong>en</strong> bij Groning<strong>en</strong>. Daar was <strong>en</strong>kele<br />
jar<strong>en</strong> voordat de bouw in <strong>Maarn</strong> van start ging, e<strong>en</strong> tuindorp aangelegd met drie typ<strong>en</strong><br />
woning<strong>en</strong> voor het spoorwegpersoneel van het rangeerterrein tuss<strong>en</strong> Har<strong>en</strong> <strong>en</strong> Onn<strong>en</strong>.<br />
Net als in <strong>Maarn</strong> had ook het Har<strong>en</strong>se tuindorp e<strong>en</strong> lagere school, <strong>en</strong>kele<br />
midd<strong>en</strong>stands-woning<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> winkel, <strong>en</strong> vormde de Tuindorpweg de toegang tot<br />
de wijk. Belangrijkste doel van de oprichting van het tuindorp was natuurlijk het<br />
creër<strong>en</strong> van woonruimte voor de medewerkers. <strong>Maarn</strong> was to<strong>en</strong>tertijd maar e<strong>en</strong> heel<br />
klein dorp dat ge<strong>en</strong> mogelijkhed<strong>en</strong> had de werknemers van de Spoorweg<strong>en</strong> te<br />
huisvest<strong>en</strong>. De spoorweg-medewerkers kwam<strong>en</strong> meestal uit het west<strong>en</strong> van het land<br />
<strong>en</strong> k<strong>en</strong>d<strong>en</strong> weinig luxe voor wat betreft hun huisvesting. Maar <strong>door</strong> te kiez<strong>en</strong> voor het<br />
'tuindorp-idee' kreg<strong>en</strong> de spoorwegmedewerkers wel e<strong>en</strong> voor to<strong>en</strong>malige begripp<strong>en</strong><br />
grote, degelijke woning met e<strong>en</strong> forse tuin van circa 600 vierkante meter.
'... Ik moet naar e<strong>en</strong> kleinere woning omzi<strong>en</strong> want mijn gezin wordt te groot'. De arbeidersgezinn<strong>en</strong><br />
war<strong>en</strong><br />
groot <strong>en</strong> de inkomst<strong>en</strong> maar heel gering aan het eind van de 19e eeuw. Particuliere verhuurders ded<strong>en</strong><br />
voor de komst van de woningwet, in 1902, goede zak<strong>en</strong> met de verhuur van krott<strong>en</strong> <strong>en</strong> kelders. Vooral<br />
in<br />
de grote sted<strong>en</strong> heerst<strong>en</strong> ernstige wantoestand<strong>en</strong> <strong>en</strong> war<strong>en</strong> de grote arbeidersgezinn<strong>en</strong> slecht<br />
gehuisvest.<br />
De woningwet maakte daar langzaam maar zeker e<strong>en</strong> eind aan. E<strong>en</strong> belangrijk aantal 'aardewerkers'<br />
<strong>en</strong><br />
spoorwegwerkers was afkomstig uit de grote sted<strong>en</strong>. De relatief grote huiz<strong>en</strong> in het Tuindorp <strong>Maarn</strong>,<br />
maar<br />
ook de di<strong>en</strong>stwoning<strong>en</strong> aan de Bergweg, moet<strong>en</strong> voor h<strong>en</strong> e<strong>en</strong> geweldige verbetering zijn geweest.<br />
Foto's: Amsterdamse kelderwoning. Hier woonde e<strong>en</strong> scho<strong>en</strong>makersgezin.<br />
De tuinstad, e<strong>en</strong> idealistisch idee<br />
Het was 1898 to<strong>en</strong> de Engelse journalist Eb<strong>en</strong>ezer Howard (1850-1928) zijn eerste<br />
boek schreef: 'A Peaceful Path to Real Reform'. Vier jaar later, in 1902, werd het werk<br />
herdrukt onder de titel 'Gard<strong>en</strong> Cities of Tomorrow' (Tuinsted<strong>en</strong> van morg<strong>en</strong>), e<strong>en</strong><br />
boek dat grote gevolg<strong>en</strong> zou hebb<strong>en</strong> voor de ontwikkeling van de sted<strong>en</strong>bouw.<br />
Howard introduceerde met zijn 'tuinstad' e<strong>en</strong> nieuw, revolutionair idee dat ook in<br />
Nederland lange tijd als hoekste<strong>en</strong> van de moderne sted<strong>en</strong>bouw gold. Door het hele<br />
land verrez<strong>en</strong> tuinsted<strong>en</strong> <strong>en</strong> -dorp<strong>en</strong> waarin de basisidee van Howard werd gevolgd.<br />
Toch zijn er eig<strong>en</strong>lijk in heel Europa maar twee echte tuinsted<strong>en</strong> gebouwd, die<br />
helemaal het plan van Howard volg<strong>en</strong>: Letchworth (1903, nu e<strong>en</strong> voorstad van<br />
Lond<strong>en</strong>) <strong>en</strong> Welwyn (1919).
Het tuinstad-diagram van Howard: ev<strong>en</strong>wicht tuss<strong>en</strong> natuur <strong>en</strong> voorzi<strong>en</strong>ing<strong>en</strong> van de grote stad.<br />
Eb<strong>en</strong>ezer Howard (1850-1928)<br />
De tuinstad zoals die eruit moest zi<strong>en</strong> volg<strong>en</strong>s Howard, combineerde de comfortabele<br />
voorzi<strong>en</strong>ing<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> stad met het gezonde lev<strong>en</strong> op het platteland. Howard's idee<br />
was ge<strong>en</strong> volmaakt stedebouwkundig concept, maar meer e<strong>en</strong> model, dat uiteindelijk<br />
tot e<strong>en</strong> betere sociaal-economische ontwikkeling van de arbeidersbevolking moest<br />
leid<strong>en</strong>. Het basisplan voor de tuinstad was conc<strong>en</strong>trisch: in het c<strong>en</strong>trum bevond zich<br />
e<strong>en</strong> brink met daaromhe<strong>en</strong> twee grote ring<strong>en</strong>, e<strong>en</strong> met de op<strong>en</strong>bare voorzi<strong>en</strong>ing<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
e<strong>en</strong> met woningbouw. Daaromhe<strong>en</strong> e<strong>en</strong> gro<strong>en</strong>e gordel die industrie <strong>en</strong> verkeer<br />
afschermt van de woonfuncties. Als het tuindorp het maximale aantal inwoners<br />
bereikte, werd in de nabijheid e<strong>en</strong> satellietstad aangelegd. Uit e<strong>en</strong> sam<strong>en</strong>voeging van<br />
vele tuinsted<strong>en</strong> zou op deze wijze e<strong>en</strong> complete stad ontstaan, die volg<strong>en</strong>s Howard<br />
niet meer dan 32.000 inwoners zou moet<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong>.
Tuinstad New Earswick (Engeland).<br />
De tuin stadgedachte was e<strong>en</strong> droom van de idealist Howard, e<strong>en</strong> droom die tev<strong>en</strong>s de<br />
verzo<strong>en</strong>ing zou gaan betek<strong>en</strong><strong>en</strong> van kapitaal <strong>en</strong> arbeid, van werkgevers <strong>en</strong><br />
werknemers. Howard rek<strong>en</strong>de op de welwill<strong>en</strong>dheid van de grote werkgevers <strong>en</strong><br />
streefde naar verbetering van de vaak erbarmelijke omstandighed<strong>en</strong> waaronder de<br />
fabrieksarbeiders gehuisvest war<strong>en</strong>. Howard's droom is voor e<strong>en</strong> belangrijk deel<br />
werkelijkheid geword<strong>en</strong>. De tuinstad moest ook gezondheid <strong>en</strong> verbroedering br<strong>en</strong>g<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> daarmee e<strong>en</strong> eind mak<strong>en</strong> aan de onlust<strong>en</strong> die vaak in de krott<strong>en</strong>wijk<strong>en</strong> heerst<strong>en</strong>.<br />
In Europa, met name in Howard's thuisland Engeland, maar ook in Duitsland <strong>en</strong> in<br />
Frankrijk is de tuinstadgedachte rond 1918 opgepakt <strong>door</strong> belangrijke architect<strong>en</strong>. Le<br />
Corbusier bijvoorbeeld, e<strong>en</strong> van de belangrijkste Franse sted<strong>en</strong>bouwers, pakte het<br />
groots aan <strong>en</strong> verschafte de tuinstad de functie van 'sociale regelaar'. E<strong>en</strong> model dat<br />
ook politieke aspiraties had <strong>en</strong> vrijwel onmogelijk uitvoerbaar was. Maar soms moet<br />
e<strong>en</strong> idee verder reik<strong>en</strong> dan de praktische mogelijkhed<strong>en</strong>; grote kunst<strong>en</strong>aars d<strong>en</strong>k<strong>en</strong><br />
vaak op deze wijze <strong>en</strong> zijn al heel blij als maar e<strong>en</strong> deel van hun plann<strong>en</strong> uitgevoerd<br />
wordt. Zo ook Le Corbusier, die zijn model voor e<strong>en</strong> tuinstad e<strong>en</strong> heel<br />
vooruitstrev<strong>en</strong>de vorm gaf.<br />
'De hed<strong>en</strong>daagse Stad' uit 1922 van Le Corbusier. Opgebouwd uit e<strong>en</strong> totaal geïndustrialiseerd<br />
bouwsysteem. In het midd<strong>en</strong> net zak<strong>en</strong>c<strong>en</strong>trum <strong>en</strong> het station <strong>en</strong> e<strong>en</strong> vliegveld op e<strong>en</strong> platform.<br />
Daaronder autoweg<strong>en</strong> <strong>en</strong> parkeergarages <strong>en</strong> zelfs e<strong>en</strong> metro. Langs de rand van de stad staan de<br />
woonwijk<strong>en</strong>, de 'cités-jardins', met veel op<strong>en</strong>baar gro<strong>en</strong>, grote tuin<strong>en</strong> <strong>en</strong> perfect gebouwde woning<strong>en</strong>.<br />
De totale opbouw is geometrisch want, zo schreef Le Corbusier in 1925 in zijn 'Urbanisme':<br />
nauwkeurigheid, ev<strong>en</strong>wichtigheid <strong>en</strong> de strakke lijn<strong>en</strong> van de bouw stimuler<strong>en</strong> het gevoel voor<br />
schoonheid <strong>en</strong> goede smaak. Le Corbusier was zijn tijd ver vooruit <strong>en</strong> in Nederland heeft e<strong>en</strong> aantal<br />
architect<strong>en</strong> zijn 'nieuwe zakelijkheid' in combinatie met die van Howard verwerkt in tuinstadproject<strong>en</strong><br />
die wij nu koester<strong>en</strong> als nationale monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>. Naast het bouw<strong>en</strong> volg<strong>en</strong>s de to<strong>en</strong> 'moderne' principes<br />
van de 'nieuwe zakelijkheid' werd<strong>en</strong> er <strong>door</strong> tal van fabriek<strong>en</strong> <strong>en</strong> grote bedrijv<strong>en</strong> in Nederland<br />
tuinsted<strong>en</strong> gebouwd met meer traditionele huiz<strong>en</strong>. Zo ook in <strong>Maarn</strong> waar de relatief kleine tuinstad in<br />
feite e<strong>en</strong> dorp-in-e<strong>en</strong>-dorp vormt.
Tuindorp, keuze of toeval?<br />
De bedoeling was, dat J. Pothov<strong>en</strong>, geme<strong>en</strong>tearchitect van <strong>Maarn</strong>, de woning<strong>en</strong> zou<br />
ontwerp<strong>en</strong> <strong>en</strong> m<strong>en</strong> wilde aanvankelijk de woning<strong>en</strong> gewoon in e<strong>en</strong> rij langs e<strong>en</strong> weg<br />
bouw<strong>en</strong>. Niets van de 'tuindorpgedachte' dus. De eerste schets van architect Pothov<strong>en</strong><br />
bevatte e<strong>en</strong> dergelijk simpel plan voor vrijstaande woning<strong>en</strong>. Maar het was te duur; er<br />
was onder andere te veel grond bij de woning<strong>en</strong> gepland <strong>en</strong> de Spoorweg<strong>en</strong> vond<strong>en</strong> de<br />
kavelprijs per woning daarom te hoog. Bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong> kwam<strong>en</strong> de woning<strong>en</strong> bov<strong>en</strong> het<br />
stichtingsbedrag dat de overheid stelde ter verkrijging van de rijksbijdrage.<br />
Voor e<strong>en</strong> tweede plan zijn volg<strong>en</strong>s de archiefstukk<strong>en</strong> 'de woning<strong>en</strong>, in afwijking van<br />
het eerste plan, meer geconc<strong>en</strong>treerd ontworp<strong>en</strong>'. Rondom e<strong>en</strong> ruim, c<strong>en</strong>traal geleg<strong>en</strong><br />
plein zoud<strong>en</strong> drie woningtyp<strong>en</strong> gebouwd word<strong>en</strong>: type A, twee-onder-éénkapwoning<strong>en</strong><br />
bestemd voor de midd<strong>en</strong>klasse, bijvoorbeeld voor de machinist<strong>en</strong>. Type<br />
B, als type A maar met meer luxe, bestemd voor beambt<strong>en</strong>, <strong>en</strong> type C, de<br />
e<strong>en</strong>voudigste woning, werd gebouwd in blokjes van twee, drie of vier <strong>en</strong> was bedoeld<br />
voor het baanpersoneel. De aanvankelijke huurprijz<strong>en</strong> liep<strong>en</strong> uite<strong>en</strong> van fl. 5,05 tot fl.<br />
7,21 per week.<br />
Voor dit schetsontwerp wordt plotseling de term 'tuindorp' gebruikt, maar het is in het<br />
geheel niet duidelijk of m<strong>en</strong> de tuindorpgedachte van Howard als uitgangspunt heeft<br />
g<strong>en</strong>om<strong>en</strong>. In ieder geval zal Pothov<strong>en</strong> bek<strong>en</strong>d zijn geweest met de publicaties van<br />
Howard die in die tijd, rond de jar<strong>en</strong> twintig van de vorige eeuw, erg populair war<strong>en</strong>.<br />
Voor e<strong>en</strong> grondprijs van 0,50 c<strong>en</strong>t per vierkante meter kocht<strong>en</strong> de Spoorweg<strong>en</strong> de<br />
grond. De afspraak was dat er gemiddeld per woning zeshonderd vierkante meter<br />
beschikbaar was. In het bebouwingsplan werd tev<strong>en</strong>s e<strong>en</strong> op<strong>en</strong>bare school opg<strong>en</strong>om<strong>en</strong><br />
die met de b<strong>en</strong>odigde rijkssteun gefinancierd kon word<strong>en</strong>. Helaas is de<br />
Tuindorpschool in 1989 afgebrok<strong>en</strong>.
Tuindorp <strong>Maarn</strong>, anno 2007
Tuindorp Geldermals<strong>en</strong> <strong>en</strong> Har<strong>en</strong> als voorbeeld<br />
De Spoorweg<strong>en</strong> <strong>en</strong> de geme<strong>en</strong>te <strong>Maarn</strong> war<strong>en</strong> het e<strong>en</strong>s geword<strong>en</strong> over dit tweede<br />
plan, maar het Rijk, de derde belanghebb<strong>en</strong>de in de bouwplann<strong>en</strong>, kwam met de<br />
melding dat er '.... belangrijk gesnoeid zal moet<strong>en</strong> word<strong>en</strong>'. Er moest<strong>en</strong> meer blokk<strong>en</strong><br />
gebouwd word<strong>en</strong> <strong>en</strong> de vrijstaande huiz<strong>en</strong> moest<strong>en</strong> helemaal kom<strong>en</strong> te vervall<strong>en</strong>. In<br />
het derde <strong>en</strong> tev<strong>en</strong>s definitieve ontwerp zijn alle<strong>en</strong> blokjes van twee, drie of vier<br />
woning<strong>en</strong>, e<strong>en</strong> school <strong>en</strong> drie winkelwoning<strong>en</strong> opg<strong>en</strong>om<strong>en</strong>.
Tuindorp Geldermals<strong>en</strong> anno 2007, e<strong>en</strong> voorbeeld voor Tuindorp <strong>Maarn</strong>.<br />
Architect van het Har<strong>en</strong>se tuindorp was Ph. J. Hamers (1917-1935) geweest. In <strong>Maarn</strong><br />
werd<strong>en</strong> de architect<strong>en</strong> J. <strong>en</strong> H. A. Pothov<strong>en</strong> ingeschakeld. Maar het war<strong>en</strong> niet zozeer<br />
de beide architect<strong>en</strong> <strong>en</strong> ook niet de geme<strong>en</strong>te <strong>Maarn</strong> die de tuindorpgedachte<br />
daadwerkelijk vorm gav<strong>en</strong>. Veeleer war<strong>en</strong> het de Spoorweg<strong>en</strong>, die voortbouwd<strong>en</strong> op<br />
e<strong>en</strong> geslaagd tuindorpproject in Har<strong>en</strong> <strong>en</strong> ook in Geldermals<strong>en</strong>. Daar was namelijk<br />
<strong>en</strong>kele jar<strong>en</strong> eerder óók e<strong>en</strong> tuindorp verrez<strong>en</strong>. Of de Spoorweg<strong>en</strong> bij de bouw de<br />
ideeën van Howard direct gevolgd hebb<strong>en</strong> is <strong>en</strong> blijft e<strong>en</strong> vraag. Het lijkt erop dat de<br />
Spoorweg<strong>en</strong> rond 1920 e<strong>en</strong> eig<strong>en</strong> Hollands tuindorp-idee ontwikkeld hadd<strong>en</strong>, dat<br />
toegepast werd zonder al te zeer het gedacht<strong>en</strong>goed van Howard verder te volg<strong>en</strong>. In<br />
ieder geval zijn de Hollandse tuindorp<strong>en</strong> uit die tijd veel kleinschaliger van opzet.<br />
Foto bov<strong>en</strong>: <strong>Maarn</strong>, rangeeremplacem<strong>en</strong>t omstreeks 1900-<br />
1910. Onder: omstreeks 1930.
<strong>Maarn</strong> Noord van start<br />
In juni 1923 was de aanbesteding e<strong>en</strong> feit <strong>en</strong> kreeg aannemersbedrijf Kloosterboer uit<br />
Broek op Langedijk de opdracht de woning<strong>en</strong> te bouw<strong>en</strong>. De bouwmaterial<strong>en</strong> werd<strong>en</strong><br />
aangevoerd via e<strong>en</strong> hulpspoor dat inderhaast geschikt was gemaakt voor transport van<br />
omvangrijke goeder<strong>en</strong>. Het transportlijntje was verzorgd <strong>door</strong> de Spoorweg<strong>en</strong> alsook<br />
e<strong>en</strong> nieuwe overweg die e<strong>en</strong> korte verbinding vormde tuss<strong>en</strong> de bestaande kern van<br />
<strong>Maarn</strong> <strong>en</strong> de noordkant van het dorp waar het tuindorp gebouwd ging word<strong>en</strong>.<br />
Het bestuur van de woningbouwver<strong>en</strong>iging had de Spoorweg<strong>en</strong> tev<strong>en</strong>s verzocht de<br />
woning<strong>en</strong> te voorzi<strong>en</strong> van elektrisch licht <strong>en</strong> water. Vanaf het rangeerterrein werd e<strong>en</strong><br />
aftakking aangelegd voor de elektriciteit <strong>en</strong> de aannemer sloeg op het bouwterrein vijf<br />
putt<strong>en</strong> voor de watervoorzi<strong>en</strong>ing. De bouwkost<strong>en</strong> war<strong>en</strong> meegevall<strong>en</strong>. Daar<strong>door</strong> was<br />
er voldo<strong>en</strong>de geld beschikbaar voor e<strong>en</strong> verantwoorde tuinaanleg waarvoor<br />
tuinarchitect J. Sluiter aangetrokk<strong>en</strong> werd. Pothov<strong>en</strong> bleef er wel bij betrokk<strong>en</strong>: zijn<br />
verantwoordelijkheid betrof de erfafscheiding<strong>en</strong> <strong>en</strong> de tuinpad<strong>en</strong>. De afscheiding<strong>en</strong><br />
aan het c<strong>en</strong>trale midd<strong>en</strong>plein bestaan uit lage muurtjes; in de overige del<strong>en</strong> van het<br />
project kom<strong>en</strong> ligusterhag<strong>en</strong> als afscheiding. Binn<strong>en</strong> zijn beplantingsplan ontwierp<br />
Sluiter voor het c<strong>en</strong>trale midd<strong>en</strong>pleintje e<strong>en</strong> rhodod<strong>en</strong>dronpark.<br />
Ter ere van de vele 'aardegravers' die het grondwerk aan de spoorlijn hebb<strong>en</strong> verricht <strong>en</strong> de<br />
'zandgravers', die de zandafgraving tot stand hebb<strong>en</strong> gebracht, is in januari 1987 het beeld de<br />
'Spoorwegwerker' onthuld. Het bronz<strong>en</strong> beeld is ontworp<strong>en</strong> <strong>door</strong> de <strong>Maarn</strong>se kunst<strong>en</strong>ares mevrouw<br />
Frank Mager-Bodd<strong>en</strong>s Hosang. De sculptuur verbeeldt e<strong>en</strong> spoorwegwerker met de zog<strong>en</strong>aamde<br />
'zweetlepel' in de hand <strong>en</strong> staat op het Burgemeester Everwijn Langeplein, midd<strong>en</strong> in het<br />
karakteristieke Tuindorp.
Wandel<strong>en</strong> <strong>door</strong> Tuindorp<br />
Tuindorp ligt tuss<strong>en</strong> de Ted Visserweg <strong>en</strong> de toegang tot het dorp vanaf de N 227: de<br />
Tuin-dorpweg. De wandeling start bij het bushuisje op het Burgemeester Everwijn<br />
Langeplein. M<strong>en</strong> staat dan midd<strong>en</strong> op het c<strong>en</strong>trale plein dat werd aangelegd met de<br />
bouw van het Tuindorp in 1923. Ti<strong>en</strong>tall<strong>en</strong> jar<strong>en</strong> geled<strong>en</strong> werd het tuinontwerp<br />
drastisch gewijzigd in e<strong>en</strong> simpel grasveld met wat bom<strong>en</strong> <strong>en</strong> heesters <strong>en</strong> e<strong>en</strong> paar<br />
bankjes.<br />
Architect Pothov<strong>en</strong> had de huiz<strong>en</strong> aan het plein voorzi<strong>en</strong> van lage muurtjes als<br />
erfafscheiding; voor de overige del<strong>en</strong> van het tuindorp had hij gekoz<strong>en</strong> voor<br />
ligusterhag<strong>en</strong> waarvan in totaal 1700 meter geplaatst werd. In het huidige Tuindorp<br />
vindt m<strong>en</strong> zo hier <strong>en</strong> daar nog e<strong>en</strong> stukje ervan terug. E<strong>en</strong> aantal woning<strong>en</strong> is<br />
inmiddels ger<strong>en</strong>oveerd, uitgebouwd <strong>en</strong> aangepast aan de huidige woonw<strong>en</strong>s<strong>en</strong>. E<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong>kele woning heeft nog de origineleindeling, zoals het huis aan de Schoollaan<br />
nummer 10, dat op de Op<strong>en</strong> Monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>dag op<strong>en</strong>gesteld zal zijn.
Schoollaan 10, de e<strong>en</strong>voudigste uitvoering van de verschill<strong>en</strong>de typ<strong>en</strong> huiz<strong>en</strong> in Tuindorp <strong>Maarn</strong>. Er is<br />
vrijwel niets aan de woning verbouwd of opgeknapt waar<strong>door</strong> veel originele details <strong>en</strong> kleur<strong>en</strong><br />
behoud<strong>en</strong> zijn. Veel huiz<strong>en</strong> in Tuindorp zijn ger<strong>en</strong>oveerd <strong>en</strong> uitgebouwd om aan de huidige<br />
woonw<strong>en</strong>s<strong>en</strong> te voldo<strong>en</strong>.<br />
Crisisjar<strong>en</strong><br />
Begin jar<strong>en</strong> dertig werd ons land getroff<strong>en</strong> <strong>door</strong> e<strong>en</strong> ernstige economische crisis. Als<br />
gevolg daarvan war<strong>en</strong> in 1934 alle rangeeractiviteit<strong>en</strong> <strong>en</strong> aanverwante<br />
werkzaamhed<strong>en</strong> in de zandafgraving verled<strong>en</strong> tijd. Deze situatie leidde ook tot grote<br />
leegstand van de woning<strong>en</strong> in Tuindorp. Om dit <strong>en</strong>igszins te beperk<strong>en</strong> ging de<br />
woningbouwver<strong>en</strong>iging over tot e<strong>en</strong> verlaging van de hur<strong>en</strong>. De economische crisis<br />
was niet de <strong>en</strong>ige oorzaak van het verdwijn<strong>en</strong> van het rangeeremplacem<strong>en</strong>t in <strong>Maarn</strong>.<br />
E<strong>en</strong> compet<strong>en</strong>tiestrijd tuss<strong>en</strong> het Staatsspoor (SS) <strong>en</strong> de Hollandsche IJzer<strong>en</strong><br />
Spoorwegmaatschappij (HIJSM) over de aanleg <strong>en</strong> het gebruik van e<strong>en</strong> groot<br />
rangeerterrein in Amersfoort speelde hierbij ook e<strong>en</strong> belangrijke rol.
BIJZONDERE GEBEURTENISSEN RONDOM DE TREIN<br />
Het station van <strong>Maarn</strong> in 1910.<br />
De aanleg van de spoorlijn <strong>door</strong> <strong>Maarn</strong> <strong>en</strong> Maarsberg<strong>en</strong> is op zichzelf ge<strong>en</strong><br />
spectaculair gegev<strong>en</strong>. Toch is de spoorlijn mede bepal<strong>en</strong>d geweest voor de<br />
ontwikkeling van de geme<strong>en</strong>te. De lijn heeft beide dorp<strong>en</strong> in twee<strong>en</strong> gedeeld <strong>en</strong><br />
bepaalde daarmee de ruimtelijke inrichting van de geme<strong>en</strong>te. Station Maarsberg<strong>en</strong><br />
heeft e<strong>en</strong> belangrijke rol gespeeld als verkeers-<strong>en</strong> postvervoerknooppunt. In <strong>Maarn</strong><br />
zijn de activiteit<strong>en</strong> in de zandafgraving <strong>en</strong> het rangeeremplacem<strong>en</strong>t van groot belang<br />
geweest voor de werkgeleg<strong>en</strong>heid <strong>en</strong> de groei van het inwonertal van <strong>Maarn</strong>. Na<br />
1910, to<strong>en</strong> <strong>Maarn</strong> e<strong>en</strong> station kreeg, maakt<strong>en</strong> steeds meer inwoners<strong>en</strong> in later tijd ook<br />
for<strong>en</strong>z<strong>en</strong>, dagjesm<strong>en</strong>s<strong>en</strong> <strong>en</strong> bezitters van zomerhuiz<strong>en</strong> met g<strong>en</strong>oeg<strong>en</strong> gebruik van de<br />
trein.<br />
<strong>Maarn</strong> 1937: e<strong>en</strong> elektrisch treinstel naast e<strong>en</strong> hoofdseinpaal.<br />
De trein<strong>en</strong> werd<strong>en</strong> vanaf 1845 tot 1935 uitsluit<strong>en</strong>d getrokk<strong>en</strong> <strong>door</strong><br />
stoomlocomotiev<strong>en</strong>. Het was e<strong>en</strong> hele gebeurt<strong>en</strong>is to<strong>en</strong> in 1935 de eerste dieseltrein<br />
over het traject <strong>Maarn</strong>-Maarsberg<strong>en</strong> reed. De heer Bob Laporte Sr. kan zich nog<br />
herinner<strong>en</strong> dat de leerling<strong>en</strong> van de op<strong>en</strong>bare lagere school in Maarsberg<strong>en</strong>, getooid<br />
met vlaggetjes, naar de spoorlijn liep<strong>en</strong> <strong>en</strong> daar voor de geslot<strong>en</strong> spoorbom<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong><br />
staan zwaai<strong>en</strong> terwijl de gestroomlijnde trein voorbij raasde. In 1937 is m<strong>en</strong> begonn<strong>en</strong><br />
met de elektrificatie van de lijn. Toch heeft het nog tot 1958 geduurd voordat de<br />
laatste stoom locomotief vaarwel gezegd kon word<strong>en</strong>.
Koningin-moeder Emma arriveert voor de op<strong>en</strong>ing van Valk<strong>en</strong>heide, 1912.<br />
E<strong>en</strong> <strong>en</strong>kele keer heeft de spoorlijn de geme<strong>en</strong>te <strong>Maarn</strong> in het nieuws gebracht.<br />
Bijvoorbeeld in 1865, to<strong>en</strong> het eerste Christelijk Nationale Z<strong>en</strong>dingsfeest werd<br />
gehoud<strong>en</strong> op het landgoed Maarsberg<strong>en</strong>. Duiz<strong>en</strong>d<strong>en</strong> m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> kwam<strong>en</strong> per trein aan op<br />
station Maarsberg<strong>en</strong> om verder te voet naar het landgoed te lop<strong>en</strong>. Dit festijn heeft<br />
zich jar<strong>en</strong> herhaald.<br />
In 1912 kwam Maarsberg<strong>en</strong> in het nieuws, to<strong>en</strong> koningin-moeder Emma daar met de<br />
trein arriveerde voor de op<strong>en</strong>ing van het nieuw gebouwde opvoedingssgesticht voor<br />
jong<strong>en</strong>s, de Stichting Valk<strong>en</strong>heide.<br />
Model van de Keizerlijke trein waarmee Wilhelm II in <strong>Maarn</strong> arriveerde.<br />
Vooraan de keizer <strong>en</strong> zijn echtg<strong>en</strong>ote Augusta Victoria. (Collectie Hans Han<strong>en</strong>bergh).<br />
De meest spectaculaire gebeurt<strong>en</strong>iss<strong>en</strong> rondom de trein speeld<strong>en</strong> zich ev<strong>en</strong>wel af in de<br />
periode van 1918 tot 1922. Aan het einde van de Eerste Werel<strong>door</strong>log werd Duitsland<br />
e<strong>en</strong> republiek <strong>en</strong> werd keizer Wilhelm II verdrev<strong>en</strong> uit zijn vaderland. In de nacht van<br />
10 op 11 november 1918 kwam de keizer in Eysd<strong>en</strong> (L) als banneling ons land binn<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> vroeg hier politiek asiel. In overleg met de to<strong>en</strong>malige eig<strong>en</strong>ar<strong>en</strong>, de familie<br />
B<strong>en</strong>tinck, heeft de Nederlandse regering kasteel Amerong<strong>en</strong> als tijdelijke opvang<br />
aangewez<strong>en</strong>. De ex-keizer kwam aan op het station van <strong>Maarn</strong>, de plaats die op dat<br />
mom<strong>en</strong>t wereldnieuws werd. Ruim e<strong>en</strong> maand later, op 23 december kwam ook zijn<br />
echtg<strong>en</strong>ote, keizerin Augusta Victoria op het station aan. In het jaar daarop<br />
arriveerd<strong>en</strong> maar liefst 59 wagons met meubilair <strong>en</strong> ander huisraad, bestemd voor<br />
Huis Doorn, dat inmiddels <strong>door</strong> Wilhelm was gekocht als perman<strong>en</strong>t verblijf in<br />
Nederland.<br />
Keizerin Augusta Victoria overleed in 1921. Met e<strong>en</strong> speciale keizerlijke hoftrein,<br />
bestaande uit drie rijtuig<strong>en</strong> <strong>en</strong> e<strong>en</strong> lijkwag<strong>en</strong>, werd haar stoffelijk overschot van<br />
<strong>Maarn</strong> naar Potsdam bij Berlijn overgebracht.
STATION MAARSBERGEN ALS HULPPOSTKANTOOR<br />
Begin neg<strong>en</strong>ti<strong>en</strong>de eeuw liep er e<strong>en</strong> postroute van Amersfoort naar Arnhem. Via de<br />
zuidflank van de Utrechtse Heuvelrug liep de weg onder meer via Leersum,<br />
Amerong<strong>en</strong> <strong>en</strong> Rh<strong>en</strong><strong>en</strong>. Maar al ver voor die tijd was er sprake van postvervoer t<strong>en</strong><br />
behoeve van de bewoners van het kasteel te Maarsberg<strong>en</strong>. Op 31 mei 1853 werd<br />
Maarsberg<strong>en</strong> officieel hulppostkantoor; het ressorteerde onder het postkantoor<br />
Amersfoort.<br />
Ter 'lering <strong>en</strong> vermaak' ontwikkelde de Rhijnspoorweg e<strong>en</strong> bordspel. Behalve stations op het traject<br />
Amsterdam-Utrecht-Emmerich zijn op het bord spoorwegfunctionariss<strong>en</strong> te zi<strong>en</strong>, plus diverse<br />
loconiotiev<strong>en</strong> <strong>en</strong> trein<strong>en</strong>. De bedoeling was dat m<strong>en</strong> spel<strong>en</strong>derwijs iets kon ler<strong>en</strong> over het spoor. Dot<br />
station Maarsberg<strong>en</strong> belangrijker was dan <strong>Maarn</strong> blijkt uit het feit dat <strong>Maarn</strong> er niet e<strong>en</strong>s op staat!
Brief uit Velp bestemd voor Baarn. Dit poststuk werd afgehan<br />
deld <strong>door</strong> het Rode Kruis in Rhed<strong>en</strong>. Het afdelingsstempel is in<br />
rood afgedrukt. De frankering bestaat uit e<strong>en</strong> knipsel uit e<strong>en</strong><br />
postwaardestuk. Het knipsel is ongeldig gemaakt met net drie-<br />
sterr<strong>en</strong>stempel Maarsberg<strong>en</strong> d.d. 6 november 1944.<br />
Voor zover is na te gaan was dit hulppostkantoor gevestigd in het café de Grote<br />
Bloemheuvel, later het Stationskoffiehuis; de heer A. Blaauw<strong>en</strong>draat zou de eerste<br />
briev<strong>en</strong>gaarder van Maarsberg<strong>en</strong> geweest zijn. Door de totstandkoming van de<br />
spoorwegverbinding Amsterdam-Arnhem op 16 mei 1845 <strong>en</strong> de exploitatie ervan per l<br />
september 1845 <strong>door</strong> de Nederlandsche Rhijnspoorweg-maatschappij, kreeg<br />
Maarsberg<strong>en</strong> e<strong>en</strong> belangrijke streekfunctie in de postverz<strong>en</strong>ding. Immers, veel post<br />
werd sindsdi<strong>en</strong> per trein vervoerd.<br />
Pas in 1918 kreeg <strong>Maarn</strong> e<strong>en</strong> eig<strong>en</strong> postkantoor; tot die tijd viel het dorp onder het<br />
werkterrein van Maarsberg<strong>en</strong>. En 'Maarsberg<strong>en</strong>' kreeg nóg meer post te verwerk<strong>en</strong><br />
met de komst van het opvoedingsgesticht Valk<strong>en</strong>heide in 1909. Bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong> zorgd<strong>en</strong><br />
ook het groei<strong>en</strong>de aantal toerist<strong>en</strong>, <strong>en</strong> het feit dat Maarsberg<strong>en</strong> vóór de Tweede<br />
Werel<strong>door</strong>log deel uitmaakte van de verdedigingslinie, voor grotere drukte op het<br />
hulppostkantoor. Gedur<strong>en</strong>de de Tweede Werel<strong>door</strong>log werd de postverzorging<br />
grot<strong>en</strong>deels overg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> <strong>door</strong> het Rode Kruis. Na ontvangst van de post werd deze<br />
van e<strong>en</strong> rood stempel voorzi<strong>en</strong> <strong>en</strong> naar e<strong>en</strong> postkantoor gebracht voor verdere<br />
verz<strong>en</strong>ding per trein. Ook het station <strong>en</strong> het postkantoor Maarsberg<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> hierin<br />
e<strong>en</strong> belangrijke rol vervuld.<br />
Links e<strong>en</strong> locomotief met kogelgat<strong>en</strong>. <strong>Maarn</strong>-Maarsberg<strong>en</strong>, 1944; rechts e<strong>en</strong> elektrische trein bij<br />
<strong>Maarn</strong>.
Belangrijke rol voor station Maarsberg<strong>en</strong> in de Tweede Werel<strong>door</strong>log<br />
De crisis van de jar<strong>en</strong> dertig had in economisch <strong>en</strong> sociaal opzicht diepe spor<strong>en</strong><br />
nagelat<strong>en</strong>. De opkomst van de autobus was inmiddels e<strong>en</strong> feit <strong>en</strong> in 1937 werd<br />
beslot<strong>en</strong> dat er tal van treinstations <strong>en</strong> haltes geslot<strong>en</strong> moest<strong>en</strong> word<strong>en</strong>. Van de 860<br />
stations/haltes werd<strong>en</strong> er 300 geslot<strong>en</strong>, waaronder die in Maarsberg<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>Maarn</strong>. Ze<br />
werd<strong>en</strong> geslot<strong>en</strong> voor reizigersverkeer, maar het goeder<strong>en</strong>vervoer bleef intact. Het<br />
station van Maarsberg<strong>en</strong> speelde echter nog e<strong>en</strong> belangrijke rol tuss<strong>en</strong> augustus 1939<br />
<strong>en</strong> mei 1940 bij de aan- <strong>en</strong> afvoer van manschapp<strong>en</strong> <strong>en</strong> materieel voor de verdediging<br />
van de Grebbelinie. Na de inval van de Duitsers in mei 1940 werd<strong>en</strong> onder druk van<br />
de omstandighed<strong>en</strong> de stations in juni van dat jaar herop<strong>en</strong>d.<br />
'Panzerzug'. De Duitsers beschikt<strong>en</strong> over verschill<strong>en</strong>de van deze trein<strong>en</strong>. De gepantser-<br />
de locomotief bevindt zich in het midd<strong>en</strong> van de trein; met het kleine pijpje.<br />
To<strong>en</strong> op 10 mei 1940 de Duitsers Nederland binn<strong>en</strong>gevall<strong>en</strong> war<strong>en</strong>, lukte het hun niet<br />
per trein achter de verdedigingslinies te kom<strong>en</strong>. Alle treintransport<strong>en</strong> bij de brugg<strong>en</strong><br />
werd<strong>en</strong> teg<strong>en</strong>gehoud<strong>en</strong>, behalve die bij de brug bij G<strong>en</strong>nep, zodat e<strong>en</strong> aanval in de rug<br />
de soldat<strong>en</strong> op de Grebbelinie bespaard bleef. De Grebbelinie moest op 10 mei 1940<br />
word<strong>en</strong> ontruimd, dat wil zegg<strong>en</strong> dat de inwoners van Woud<strong>en</strong>berg, Scherp<strong>en</strong>zeel <strong>en</strong><br />
R<strong>en</strong>swoude hun huis <strong>en</strong> goed moest<strong>en</strong> verlat<strong>en</strong>. Inwoners van de eerste twee<br />
geme<strong>en</strong>t<strong>en</strong> werd<strong>en</strong> met de trein uit Woud<strong>en</strong>berg geëvacueerd naar Noord Holland. De<br />
inwoners van R<strong>en</strong>swoude hadd<strong>en</strong> met de trein uit Ve<strong>en</strong><strong>en</strong>daal-De Klomp moet<strong>en</strong><br />
vertrekk<strong>en</strong>. Maar <strong>door</strong>dat het bruggetje t<strong>en</strong> west<strong>en</strong> van De Klomp te vroeg opgeblaz<strong>en</strong><br />
was, kond<strong>en</strong> ze het station in Ve<strong>en</strong><strong>en</strong>daal niet meer bereik<strong>en</strong> <strong>en</strong> moest<strong>en</strong> ze de trein<br />
nem<strong>en</strong> vanaf station Maarsberg<strong>en</strong>. Zij kwam<strong>en</strong> daar in de nacht van 10 op II mei te<br />
voet <strong>en</strong> met allerlei wag<strong>en</strong>s <strong>en</strong> karr<strong>en</strong> aan, om t<strong>en</strong> slotte om drie uur 's nachts in e<strong>en</strong><br />
verduisterde trein vanaf Maarsberg<strong>en</strong> te vertrekk<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> 50-tal evacués bleef achter.<br />
Zij moest<strong>en</strong> naar <strong>Maarn</strong> lop<strong>en</strong> van waaruit zij totaal ontredderd vervoerd werd<strong>en</strong> naar<br />
de eindbestemming, St. Pancras in Noord Holland.
Voorbereiding<strong>en</strong> voor het vervoer van man <strong>en</strong> paard tijd<strong>en</strong>s de mobilisatie in augustus 1939. Het<br />
reizigersvervoer werd stilgelegd om de militaire transport<strong>en</strong> onbelemmerd te kunn<strong>en</strong> uitvoer<strong>en</strong>.<br />
Na de capitulatie van ons land mocht<strong>en</strong> de evacués weer terug naar R<strong>en</strong>swoude. Deze<br />
gang was nog triester dan de he<strong>en</strong>weg. In Maarsberg<strong>en</strong> was ge<strong>en</strong> <strong>en</strong>kele opvang, m<strong>en</strong><br />
moest zelf maar zi<strong>en</strong> hoe m<strong>en</strong> thuis kwam <strong>en</strong> wat er van huis <strong>en</strong> have was<br />
overgeblev<strong>en</strong>.<br />
Gedur<strong>en</strong>de de oorlogsjar<strong>en</strong> verliep het treinverkeer redelijk rustig. De Duitsers<br />
probeerd<strong>en</strong> met grote volharding zich e<strong>en</strong> plaats te verover<strong>en</strong> binn<strong>en</strong> de leiding van de<br />
Nederlandse Spoorweg<strong>en</strong>. Dit lukte maar gedeeltelijk. De Nederlandse directie bleef<br />
tot aan de spoorwegstaking van 17 september 1944 in Nederlandse hand<strong>en</strong>. Op station<br />
Maarsberg<strong>en</strong> was al vanaf juli 1940 ge<strong>en</strong> stationschef meer, alle<strong>en</strong> nog maar drie<br />
'Angestellt<strong>en</strong>'. Vanaf 20 juni 1941 was er vanaf dit station alle<strong>en</strong> nog goeder<strong>en</strong>vervoer<br />
mogelijk.<br />
Kort voor D-day, op 6 juni 1944, to<strong>en</strong> de geallieerd<strong>en</strong> in Normandië landd<strong>en</strong>, werd<br />
trein nr. 541 op weg van Utrecht naar Arnhem nabij de Koude-laan te Maarsberg<strong>en</strong><br />
beschot<strong>en</strong>. Er viel<strong>en</strong> vijf dod<strong>en</strong> <strong>en</strong> twintig gewond<strong>en</strong>. De Duitsers wild<strong>en</strong> de trein<br />
lat<strong>en</strong> <strong>door</strong>rijd<strong>en</strong> naar Arnhem, waarbij de verzorging van de dod<strong>en</strong> <strong>en</strong> gewond<strong>en</strong> in de<br />
trein zou plaatsvind<strong>en</strong>. De bek<strong>en</strong>de dorpsarts van <strong>Maarn</strong>, dokter Van Kekem,<br />
geassisteerd <strong>door</strong> de Woud<strong>en</strong>bergse arts Zweers, wist te bewerkstellig<strong>en</strong>, dat de trein<br />
terugreed naar Utrecht. De verbandmiddel<strong>en</strong> van de EHBO-kist in Maarsberg<strong>en</strong><br />
war<strong>en</strong> natuurlijk niet toereik<strong>en</strong>d <strong>en</strong> in Drieberg<strong>en</strong> trachtte dokter Van Kekem de<br />
voorzitter van het Rode Kruis, dr. Beelaerts van Blokland, in te schakel<strong>en</strong>. Die<br />
beschikte immers over personeel, materieel <strong>en</strong> verbandmiddel<strong>en</strong>! Het duurde de<br />
Duitsers allemaal te lang. Zij red<strong>en</strong> zonder arts<strong>en</strong> <strong>door</strong> naar Utrecht, waar ambulances<br />
klaar stond<strong>en</strong> om de dod<strong>en</strong> <strong>en</strong> gewond<strong>en</strong>, zowel burgers als led<strong>en</strong> van de Wehr-macht,<br />
naar de ziek<strong>en</strong>huiz<strong>en</strong> te vervoer<strong>en</strong>.<br />
Het spoor was in feite alle<strong>en</strong> nog in gebruik voor militaire doeleind<strong>en</strong>. Burgers uit de<br />
naaste omgeving werd<strong>en</strong> gedwong<strong>en</strong> wacht te lop<strong>en</strong> langs de spoorlijn onder<br />
commando van de bezetters. De gebouw<strong>en</strong> in de omgeving, zoals pastorie <strong>en</strong> kerk,<br />
raakt<strong>en</strong> beschadigd <strong>door</strong> kogel- <strong>en</strong> granaatinslag<strong>en</strong>. Veel trein<strong>en</strong> war<strong>en</strong> voorzi<strong>en</strong> van<br />
zog<strong>en</strong>aamde 'FLAK-wag<strong>en</strong>s' met afweergeschut ofwel de 'Fliegerabwehrkanon<strong>en</strong>'.<br />
Tijd<strong>en</strong>s de mobilisatie war<strong>en</strong> de los-<strong>en</strong> laadplaats<strong>en</strong> in <strong>Maarn</strong> tot zev<strong>en</strong>tig meter<br />
verl<strong>en</strong>gd om de militaire trein<strong>en</strong> te kunn<strong>en</strong> lad<strong>en</strong> <strong>en</strong> loss<strong>en</strong>. Er was tev<strong>en</strong>s e<strong>en</strong><br />
reservedepot gevestigd voor de Rode Kruistrein<strong>en</strong> die overal in het land zoud<strong>en</strong><br />
kunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong> ingezet. Enkele dag<strong>en</strong> na de rampzalige beschieting in Maarsberg<strong>en</strong>
vond e<strong>en</strong> beschieting van e<strong>en</strong> trein in <strong>Maarn</strong> plaats, met als gevolg e<strong>en</strong> onbek<strong>en</strong>d<br />
aantal dod<strong>en</strong>. Goeder<strong>en</strong>trein<strong>en</strong> werd<strong>en</strong> beschot<strong>en</strong>, maar ook trein<strong>en</strong> met oorlogsmaterieel<br />
<strong>en</strong> met vat<strong>en</strong> b<strong>en</strong>zine <strong>en</strong> olie die geparkeerd stond<strong>en</strong> op de zijspor<strong>en</strong>.<br />
Gelukkig ontstond<strong>en</strong> er nooit ernstige ontploffing<strong>en</strong>.<br />
Na de oorlog is aan de spoorzijde van het oude station e<strong>en</strong> plaquette aangebracht ter<br />
nagedacht<strong>en</strong>is aan Cornelis P. A. Fray. De heer Fray was de eerste haltechef in<br />
<strong>Maarn</strong>; hij is in Duitsland om het lev<strong>en</strong> gekom<strong>en</strong>.<br />
De grote duikers onder de spoorlijn, die war<strong>en</strong> aangebracht om e<strong>en</strong> goede<br />
waterhuishouding te waarborg<strong>en</strong>, zijn in het laatste jaar voor de bevrijding vaak als<br />
schuilkelder gebruikt teg<strong>en</strong> de beschieting<strong>en</strong> <strong>en</strong> bombardem<strong>en</strong>t<strong>en</strong>.<br />
Na bewez<strong>en</strong> di<strong>en</strong>st<strong>en</strong> ... Vijf stoomlocomotiev<strong>en</strong> achter elkaar, wacht<strong>en</strong>d op de sloop. Hiermee<br />
verdwe<strong>en</strong> ook het beroep van de stoomloc-machinist. Sam<strong>en</strong> met de stoker moest hij de ketel op stoom<br />
houd<strong>en</strong>. Dat was zwaar <strong>en</strong> ongezond werk.
Het rangeerterrein bij <strong>Maarn</strong> nog volop in bedrijf aan het begin van de vorige eeuw.<br />
Foto omstreeks 1918-1919.<br />
Ontwikkeling<strong>en</strong> van 1945 tot 1981<br />
Na de oorlog kwam het herstel van de spoorlijn langzaam op gang. Binn<strong>en</strong> drie<br />
maand<strong>en</strong> na de bevrijding was er weer beperkt treinverkeer mogelijk. Eind augustus<br />
1945 red<strong>en</strong> er vier trein<strong>en</strong> per etmaal <strong>en</strong> van oktober 1945 tot oktober 1946 zes<br />
trein<strong>en</strong>. In 1948 is de twee-uurs-stopdi<strong>en</strong>st weer in ere hersteld. In 1969 werd e<strong>en</strong> éénuurs<br />
di<strong>en</strong>stregeling ingesteld. Het aantal reizigers nam vooral in Maarsberg<strong>en</strong> echter<br />
maar amper toe. Weg<strong>en</strong>s het negatieve r<strong>en</strong>dem<strong>en</strong>t moest het station in 1972 wederom,<br />
maar nu voorgoed, geslot<strong>en</strong> word<strong>en</strong>.<br />
<strong>Maarn</strong> kreeg in datzelfde jaar e<strong>en</strong> nieuw station midd<strong>en</strong> in het dorp bij de tunnel<br />
Raadhuislaan. Met de sluiting van station Maarsberg<strong>en</strong> kwam tev<strong>en</strong>s e<strong>en</strong> eind aan de<br />
relatie van het dorp met het spoor. De posthistorie van Maarsberg<strong>en</strong> zelf is afgeslot<strong>en</strong><br />
met de sluiting <strong>en</strong> de opheffing van het hulppostkantoor in 1979.<br />
DE ZANDAFGRAVING, EEN AARDKUNDIG MONUMENT<br />
Geolog<strong>en</strong>excursie naar het st<strong>en</strong><strong>en</strong>veld van <strong>Maarn</strong>, 1904.Prof. Arthur Wichmann (1851-1927, met<br />
baard) was de eerste hoogleraar geologie.<br />
Sedert 2004 is de Zanderij e<strong>en</strong> officieel aardkundig monum<strong>en</strong>t. Deze monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong><br />
zijn min of meer e<strong>en</strong> noviteit binn<strong>en</strong> de monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>wet. Het idee om aardkundige<br />
monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> te b<strong>en</strong>oem<strong>en</strong> <strong>en</strong> dus te gaan bescherm<strong>en</strong>, ontstond in 1994. In dat jaar<br />
moest<strong>en</strong> project<strong>en</strong> word<strong>en</strong> gekoz<strong>en</strong> in het kader van het Europees<br />
Natuurbeschermingsjaar 1995. De provincie Utrecht telt inmiddels zev<strong>en</strong> officiële<br />
aardkundige monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>.
Op het st<strong>en</strong><strong>en</strong>eiland.<br />
Binn<strong>en</strong> de provincie is nog e<strong>en</strong> aantal plaats<strong>en</strong> aangewez<strong>en</strong> als aardkundig monum<strong>en</strong>t.<br />
Ze staan beschrev<strong>en</strong> in het boek van Wim Hoog<strong>en</strong><strong>door</strong>n (zie literatuurlijst) ev<strong>en</strong>als de<br />
criteria waaraan zo'n aardkundig monum<strong>en</strong>t moet voldo<strong>en</strong>. Tot 1941 werd het zand<br />
met de hand afgegrav<strong>en</strong> <strong>en</strong> tijd<strong>en</strong>s dat grav<strong>en</strong> kwam m<strong>en</strong> e<strong>en</strong> <strong>en</strong>orme hoeveelheid<br />
st<strong>en</strong><strong>en</strong> teg<strong>en</strong>. Dat was lastig, zeker to<strong>en</strong> m<strong>en</strong> in 1901 begon met de aanleg van het<br />
rangeerterrein. De <strong>en</strong>orme ste<strong>en</strong>massa verplaats<strong>en</strong> leek ge<strong>en</strong> optie <strong>en</strong> uiteindelijk<br />
stortte m<strong>en</strong> over de st<strong>en</strong><strong>en</strong> e<strong>en</strong> dikke laag zand waarop e<strong>en</strong> groot aantal spor<strong>en</strong> werd<br />
aangelegd. To<strong>en</strong> in 1994 het rangeerterrein 'ontmanteld' werd, kwam het kei<strong>en</strong>veld<br />
weer tevoorschijn <strong>en</strong> het had niet veel gescheeld of alle st<strong>en</strong><strong>en</strong> war<strong>en</strong> verdw<strong>en</strong><strong>en</strong> uit<br />
de zanderij. Verkocht, gestol<strong>en</strong> of zomaar naar e<strong>en</strong> andere bestemming 'gegaan'. In<br />
<strong>Maarn</strong> <strong>en</strong> omgeving vindt m<strong>en</strong> daarom ook op veel locaties prachtige zwerfkei<strong>en</strong> van<br />
zeer groot formaat. Maar die st<strong>en</strong><strong>en</strong> war<strong>en</strong> ook e<strong>en</strong> leidraad bij het onderzoek naar de<br />
ontstaansgeschied<strong>en</strong>is van het gebied. Het was dus van groot belang dat de collectie<br />
kei<strong>en</strong> op de locatie bije<strong>en</strong> bleef. Om dit te bewerkstellig<strong>en</strong> <strong>en</strong> 'verdwijning' van de<br />
st<strong>en</strong><strong>en</strong> te voorkom<strong>en</strong> richtte W. F. de Beaufort, to<strong>en</strong>tertijd won<strong>en</strong>de op de <strong>Maarn</strong>se<br />
buit<strong>en</strong>plaats 't Stort, als eerste in zijn achtertuin e<strong>en</strong> geologisch park in met st<strong>en</strong><strong>en</strong> uit<br />
de zandafgraving.<br />
Gezicht op het st<strong>en</strong><strong>en</strong>eiland.
Wet<strong>en</strong>schappers <strong>en</strong> plaatselijke pioniers als Gerard Gongrijp, Jaap Zandstra <strong>en</strong><br />
Maart<strong>en</strong> van Vliet hebb<strong>en</strong> zich vervolg<strong>en</strong>s, in sam<strong>en</strong>werking met de ver<strong>en</strong>iging<br />
<strong>Maarn</strong>-Maarsberg<strong>en</strong> <strong>Natuurlijk</strong>, <strong>en</strong>orm ingezet om de st<strong>en</strong><strong>en</strong> te behoud<strong>en</strong> <strong>en</strong> te<br />
determiner<strong>en</strong>. Daarna wist Wim Hoog<strong>en</strong><strong>door</strong>n, de geestelijke vader van de<br />
aardkundige monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> in Nederland <strong>en</strong> to<strong>en</strong>tertijd medewerker van de Provincie<br />
Utrecht, de st<strong>en</strong><strong>en</strong>collectie in te pass<strong>en</strong> in het bestaande aardkundig beleid. Daarmee<br />
was het behoud van de kei<strong>en</strong>collectie 'keihard' verzekerd <strong>en</strong> heeft <strong>Maarn</strong> nu e<strong>en</strong><br />
spectaculair aardkundig monum<strong>en</strong>t: het Zwerfst<strong>en</strong><strong>en</strong>eiland in de Zanderij.<br />
De <strong>Maarn</strong>se kunst<strong>en</strong>aar Peter Enter ontwierp voor de formatie van de st<strong>en</strong><strong>en</strong> e<strong>en</strong><br />
Kompas-roos die op e<strong>en</strong> (schier)eilandje kwam te ligg<strong>en</strong>. De st<strong>en</strong><strong>en</strong> werd<strong>en</strong><br />
gedetermineerd <strong>en</strong> gesorteerd <strong>en</strong> vervolg<strong>en</strong>s soort bij soort ingepast in het ontwerp.<br />
Globaal is m<strong>en</strong> tot de volg<strong>en</strong>de indeling van de st<strong>en</strong><strong>en</strong> gekom<strong>en</strong>: stollingsgeste<strong>en</strong>t<strong>en</strong>,<br />
afzettingsgeste<strong>en</strong>t<strong>en</strong>, omzettingsgeste<strong>en</strong>t<strong>en</strong> <strong>en</strong> st<strong>en</strong><strong>en</strong> van zuidelijke herkomst.<br />
In de Zanderij ligg<strong>en</strong> als toegang tot het Zwerfst<strong>en</strong><strong>en</strong>eiland ook nog restant<strong>en</strong> van de<br />
twee draaischijv<strong>en</strong> van het oude rangeerterrein. Sam<strong>en</strong> met het tot<br />
vleermuiz<strong>en</strong>verblijfplaats omgebouwde transformatorhuisje behor<strong>en</strong> deze object<strong>en</strong> tot<br />
ons 'industrieel erfgoed'.<br />
Het St<strong>en</strong><strong>en</strong>eiland in de Zanderij. Voor de toegang tot de dam die naar de compositie van de st<strong>en</strong><strong>en</strong><br />
leidt, zijn restant<strong>en</strong> gebruikt van de oude draaischijf van het rangeerterrein. Op de foto ernaast zijn de<br />
ronding<strong>en</strong> van de betonn<strong>en</strong> draaischijf herk<strong>en</strong>baar, nu <strong>en</strong> vroeger.<br />
'Nieuwe natuur'<br />
De 'nieuwe natuur' in de Zanderij kom aardig op gang. Het gebied is zeer rijk aan libell<strong>en</strong>soort<strong>en</strong>,<br />
waaronder <strong>en</strong>kele zeldzame. Waarg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> zijn onder andere het lantaarntje, zwerv<strong>en</strong>de<br />
heidelibel,oeverlibel, azuurwaterjuffer, grote roodoogjuffer, vuurjuffer, smaragdlibel,watersnuffel,<br />
viervlek, plasrombout,grote keizerlibel <strong>en</strong> glassnijder.<br />
Bek<strong>en</strong>d war<strong>en</strong> al kleine roodoog, platbuik, bruinrode heidelibel, bloedrode heidelibel, variabele<br />
waterjuffer, vuurlibel <strong>en</strong> kanaaljuffer.<br />
Opmerkelijke broedvoge/s rond de plas zijn appelvink, bonte vlieg<strong>en</strong>vanger, veldleeuwerik <strong>en</strong><br />
kruisbek. Daarnaast zijn de soort<strong>en</strong> sperwer, buizerd <strong>en</strong> grote bonte specht waarg<strong>en</strong>om<strong>en</strong>. Op <strong>en</strong> in<br />
het water broed<strong>en</strong> knobbelzwaan, fuut, meerkoet, wilde e<strong>en</strong>d, kuif-e<strong>en</strong>d én kleine plevier. Van de<br />
overige diergroep<strong>en</strong> zijn nu ree, konijn, vos, eekhoorn, gewone pad, gro<strong>en</strong>e kikker, bruine kikker,<br />
<strong>en</strong> ringslang <strong>en</strong> hazelworm uit de directe omgeving bek<strong>en</strong>d. Ook kom<strong>en</strong> er tal van bijzondere<br />
plant<strong>en</strong>soort<strong>en</strong> voor.
150.000 jaar geled<strong>en</strong><br />
Ons verre verled<strong>en</strong> is voor het gemak ingedeeld in period<strong>en</strong> die m<strong>en</strong> vervolg<strong>en</strong>s e<strong>en</strong><br />
naam gaf. Zo noem<strong>en</strong> we bijvoorbeeld de voorlaatste ijstijd, die ongeveer 150.000<br />
jaar geled<strong>en</strong> plaatsvond, het 'Riss' of 'Saali<strong>en</strong>'. Eig<strong>en</strong>lijk wet<strong>en</strong> wet<strong>en</strong>schappers niet zo<br />
veel van die tijd, maar wat we wel wet<strong>en</strong> is dat er in die periode vanuit de noordelijke<br />
strek<strong>en</strong> die we nu aanduid<strong>en</strong> als Scandinavië, e<strong>en</strong> grote uitbreiding tot stand kwam<br />
van het landijs. Onlangs is vast kom<strong>en</strong> te staan dat op de bodem van het Kanaal tuss<strong>en</strong><br />
Engeland <strong>en</strong> Frankrijk e<strong>en</strong> vallei ligt van e<strong>en</strong> prehistorische superrivier die destijds<br />
naar het zuidwest<strong>en</strong> stroomde. Door e<strong>en</strong> <strong>door</strong>braak van e<strong>en</strong> natuurlijke dam, ongeveer<br />
ter hoogte van Calais, overstroomde zo ongeveer heel Nederland <strong>en</strong> ook de huidige<br />
Noordzee met zoet water. In de ijstijd<strong>en</strong> lag het niveau van de zee tot wel 120 meter<br />
lager dan nu omdat veel water opgeslag<strong>en</strong> lag in de <strong>en</strong>orme ijskapp<strong>en</strong>. Aan de hand<br />
van de spor<strong>en</strong> die gevond<strong>en</strong> zijn in het Kanaal <strong>en</strong> op de bodem van de Noordzee<br />
dateert m<strong>en</strong> deze vloedgolf tuss<strong>en</strong> 450.000 <strong>en</strong> 200.000 jaar geled<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> tweede<br />
vloedgolf vond ongeveer 150.000 jaar geled<strong>en</strong> plaats, rondom de voorlaatste ijstijd.<br />
Dat was ook de tijd dat de <strong>en</strong>orme hoge wal van ijs, modder <strong>en</strong> st<strong>en</strong><strong>en</strong> ons land binn<strong>en</strong><br />
stroomde <strong>en</strong> onder andere de Utrechtse Heuvelrug ontstaan is. In feite is het e<strong>en</strong><br />
stuwwal die ontstaan is als gevolg van de <strong>en</strong>orme natuurkracht<strong>en</strong> die vrijkwam<strong>en</strong><br />
tijd<strong>en</strong>s het oprukk<strong>en</strong> van het landijs.<br />
De massa's zwerfkei<strong>en</strong>, die meegevoerd werd<strong>en</strong> met het landijs, zijn de stille getuig<strong>en</strong><br />
van e<strong>en</strong> natuurverschijnsel dat heel lang geled<strong>en</strong> plaatsvond. K<strong>en</strong>merk<strong>en</strong> van de<br />
verschill<strong>en</strong>de soort<strong>en</strong> zwerfkei<strong>en</strong> zijn te lez<strong>en</strong> op de bord<strong>en</strong> bij de verschill<strong>en</strong>de<br />
groep<strong>en</strong>. Wie er meer van wil wet<strong>en</strong> kan ook e<strong>en</strong> rondleiding over het<br />
Zwerfst<strong>en</strong><strong>en</strong>eiland meemak<strong>en</strong>.<br />
Appelvink.<br />
Nu, na ruim anderhalve eeuw zandwinning <strong>en</strong> spoorwegwerk<strong>en</strong>, zijn op l maart 2002<br />
alle industriële activiteit<strong>en</strong> gestopt. De zandafgraving leverde wellicht de belangrijkste<br />
bijdrage aan de groei van het huidige <strong>Maarn</strong>. Rond 1900 was de zanderij zelfs de<br />
belangrijkste werkgever in de wijde omgeving. Dankzij de bedrijvigheid in de<br />
zanderij kwam<strong>en</strong> er schol<strong>en</strong>, winkels <strong>en</strong> kerk<strong>en</strong> <strong>en</strong> werd onder andere Tuindorp'<br />
gebouwd. Nadat alle werkzaamhed<strong>en</strong> gestopt war<strong>en</strong> is e<strong>en</strong> natuurinrichtingsplan<br />
gemaakt; het gebied is heel sober beplant <strong>en</strong> voorlopig afgeslot<strong>en</strong> voor publiek om de<br />
ontwikkeling van nieuwe natuur e<strong>en</strong> handje te help<strong>en</strong>. Inmiddels oogt de Zanderij al<br />
helemaal gro<strong>en</strong> <strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> tal van wilde inheemse diersoort<strong>en</strong> er e<strong>en</strong> thuis of e<strong>en</strong><br />
pleisterplaats gevond<strong>en</strong>. Het is de bedoeling dat het gebied op d<strong>en</strong> duur op<strong>en</strong>gesteld<br />
wordt voor ext<strong>en</strong>sieve recreatie.
PUBLICATIES VAN DE CULTUURHISTORISCHE COMMISSIE<br />
'<strong>Trein<strong>en</strong></strong> <strong>door</strong> <strong>Maarn</strong>-Maarsberg<strong>en</strong>' is het vijfde boekje in de reeks over de<br />
cultuurhistorie van <strong>Maarn</strong> <strong>en</strong> Maarsberg<strong>en</strong>.<br />
De andere del<strong>en</strong> zijn:<br />
1999. De historische Buit<strong>en</strong>plaats Maarsberg<strong>en</strong>, Monum<strong>en</strong>taal gro<strong>en</strong> in de<br />
geme<strong>en</strong>te <strong>Maarn</strong>.<br />
2001. De Marke, Mandron / Mander<strong>en</strong>, De geschied<strong>en</strong>is van de agrarische<br />
ontginning<strong>en</strong> aan de voet van de Utrechtse Heuvelrug.<br />
2003. Boer<strong>en</strong>bouw op Her<strong>en</strong>goed, Monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> van het agrarisch bedrijf in<br />
Maarsberg<strong>en</strong>.<br />
2005. Gelov<strong>en</strong> in Monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>, Religieus erfgoed <strong>en</strong> buit<strong>en</strong>plaats<strong>en</strong> in <strong>Maarn</strong><br />
<strong>en</strong> Maarsberg<strong>en</strong>.<br />
Belangrijke bijdrag<strong>en</strong> aan dit deel van de reeks verle<strong>en</strong>d<strong>en</strong>:<br />
Led<strong>en</strong> van de Cultuurhistorische Commissie <strong>Maarn</strong>-Maarsberg<strong>en</strong> / Max Lerk / Hans<br />
Han<strong>en</strong>bergh / Bert Boer / Johan C. d<strong>en</strong> Toom / Jos Rademakers / H.J. van Zwol /<br />
Nederlands Architectuur Instituut.<br />
De correctie van de tekst was in hand<strong>en</strong> van Agaath Pescher-ter Meer.<br />
SPONSORS<br />
Sponsors die het verschijn<strong>en</strong> van dit deel mogelijk maakt<strong>en</strong>:<br />
Geme<strong>en</strong>te Utrechtse Heuvelrug / Woningbouwver<strong>en</strong>iging <strong>Maarn</strong> - Maarsberg<strong>en</strong> /<br />
Ver<strong>en</strong>iging <strong>Maarn</strong>-Maarsberg<strong>en</strong> <strong>Natuurlijk</strong> / Midd<strong>en</strong>stand <strong>Maarn</strong>-Maarsberg<strong>en</strong> /<br />
Fortis Foundation / Drukkerij Vand<strong>en</strong>- Berg, <strong>Maarn</strong> / Kunst+Vliegwerk, <strong>Maarn</strong>.<br />
LITERATUUR<br />
Bakker, A.F. 1968. 800 jaar geschied<strong>en</strong>is van Maarsberg<strong>en</strong> met gedeelt<strong>en</strong> van<br />
<strong>Maarn</strong>-Woud<strong>en</strong>berg-Leersum.<br />
Braambeek, H.J. van. 1936. Van Licht<strong>en</strong> <strong>en</strong> Schift<strong>en</strong>, ged<strong>en</strong>kboek van de<br />
Nederlandsche ver<strong>en</strong>iging van spoor- <strong>en</strong> tramwegpersoneel<br />
Briedé, J.P. 1981. Historie <strong>en</strong> Natuur van <strong>Maarn</strong>-Maarsberg<strong>en</strong>.<br />
Briedé, J.P. 1993. <strong>Maarn</strong>-Maarsberg<strong>en</strong> in de loop der eeuw<strong>en</strong>.<br />
Demoed, E.J. 1974. In e<strong>en</strong> lieflijk landschap,<br />
Erfgoedhuis. 2006. Nostalgische fietstocht <strong>door</strong> Drieberg<strong>en</strong>-Rijs<strong>en</strong>burg,<br />
<strong>Maarn</strong> <strong>en</strong> Doorn.<br />
Fanelli, Giovanni. 1978. Moderne architectuur in Nederland.<br />
Frampton, K<strong>en</strong>neth. 1985. Modern Architecture, a critical history.<br />
Han<strong>en</strong>bergh, H. <strong>en</strong> Boer A. 2002. <strong>Maarn</strong> Zi<strong>en</strong>derog<strong>en</strong>.<br />
Hoog<strong>en</strong><strong>door</strong>n, W. 2006. Zwerfst<strong>en</strong><strong>en</strong>eiland <strong>Maarn</strong> <strong>en</strong> andere aardkundige<br />
monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>.<br />
Jonckers Nieboer, mr.dr. J.H. 1938. Geschied<strong>en</strong>is der Spoorweg<strong>en</strong> 1832-1938.<br />
Lägers, H. <strong>en</strong> Ve<strong>en</strong>land-Heineman K. 2003. <strong>Maarn</strong>, Geschied<strong>en</strong>is <strong>en</strong><br />
Architectuur, monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>-inv<strong>en</strong>tarisatie provincie Utrecht.
Korthals Altes, Harm Jan. 1993. Tuindorp<strong>en</strong> in Nederland, 100 jaar na<br />
Eb<strong>en</strong>ezer Howard, Tuindorp <strong>Maarn</strong>.<br />
Nederlands Economisch-Historisch Archief, 1983. Economisch- <strong>en</strong> sociaalhistorisch<br />
jaarboek, 46ste deel.<br />
Russer, G.A. 1992. Tram <strong>en</strong> Trein tuss<strong>en</strong> Eem <strong>en</strong> Rijn, deel 1, Zuid Oost<br />
Utrecht.<br />
Schreijnders, Rudi e.a. 1990. De Droom van Howard, Verled<strong>en</strong> <strong>en</strong> toekomst<br />
van de tuindorp<strong>en</strong>.<br />
Vliet, M. van. 2000. De St<strong>en</strong><strong>en</strong> van <strong>Maarn</strong>, Duiz<strong>en</strong>d-<strong>en</strong>-één schatt<strong>en</strong> uit de<br />
zandafgraving.<br />
Waerdt, W van de. 1996. Caarte van de Ambachts Heerlikheid <strong>en</strong> Landerije<br />
van Meersberg<strong>en</strong> Ao 1716.<br />
Won<strong>en</strong>-TA/BK. 1979. Tijdschrift voor huisvesting <strong>en</strong> omgeving Nr. 4/5<br />
februari 1979<br />
WEBSITES<br />
www.mmnatuurlijk.nl<br />
www.project<strong>en</strong>bankcultuurhistorie.nl<br />
www.aardkundigewaard<strong>en</strong>.nl<br />
www.spoorwegmuseum.nl<br />
VERANTWOORDING VOOR HET GEBRUIK VAN HET<br />
FOTOMATERIAAL<br />
De zwart-wit afbeelding<strong>en</strong> zijn grot<strong>en</strong>deels afkomstig uit particuliere archiev<strong>en</strong>,<br />
pr<strong>en</strong>tbriefkaart<strong>en</strong> verzameling<strong>en</strong> <strong>en</strong> het streekarchief in Wijk bij Duurstede.<br />
Afbeelding pagina 13, Atlas van Stolk <strong>en</strong> Collectie Hans Han<strong>en</strong>bergh / pagina 22,<br />
Tabaksmuseum Amerong<strong>en</strong> / pagina 23, Collectie Max Lerk / pagina 27 (klein),<br />
archief Kunst+Vliegwerk / pagina 28 (onder) Bert Boer / pagina 29, Woningdi<strong>en</strong>st<br />
Amsterdam / pagina 34, archief Kunst+Vliegwerk / pagina 35, idem / pagina 37, idem<br />
/ pagina 38, idem / pagina 41, Collectie Hans Han<strong>en</strong>bergh / pagina 43 (bov<strong>en</strong>),<br />
Collectie Max Lerk / pagina 49 (bov<strong>en</strong>), BOHO- team, Stichting Vri<strong>en</strong>d<strong>en</strong> van het<br />
Zwerfst<strong>en</strong><strong>en</strong>eiland / pagina 51, archief Kunst+Vliegwerk.<br />
© Cultuurhistorische Commissie <strong>Maarn</strong> - Maarsberg<strong>en</strong> 2010