'Voor straf naar de Gevangenpoort'.. - Haags Historisch Museum

haagshistorischmuseum.nl

'Voor straf naar de Gevangenpoort'.. - Haags Historisch Museum

KRANT ‘Voor straf naar de Gevangenpoort’..

Misdaad en straf door de eeuwen heen

Criminaliteit is van alle tijden. In deze krant lees je o.a. over de

Schutterij die als voorloper van de huidige politie Den Haag veilig hield.

Wat er met je kon gebeuren als je in het verleden als crimineel opgepakt

werd, lees je in het tweede deel van de krant. Ook kom je een aantal

spreekwoorden tegen die met misdaad en straf te maken

hebben en je leest spannende ontsnappingsverhalen

uit de Gevangenpoort!

1


Jongen beroofd

van mobieltje

Den Haag - Een 16-jarige jongen

is in de De Constant Rebecquestraat

beroofd van zijn

mobiele telefoon. Het slachtoffer

werd aangesproken door

drie jongens die zijn arm op

zijn rug draaiden en hem geld

en het mobieltje afnamen. De

jongen moest zich in het ziekenhuis

laten behandelen voor

zijn pijnlijke arm.

Hennepkwekerij

ontmanteld

Den Haag - De politie

heeft vrijdag een hennepkwekerij

ontmanteld

in een woning aan het

Anna Blamanplein in

Den Haag.

Twee mannen (38 en

43) zijn aangehouden.

Misdaad in modern Den Haag

Forse toename van straatroven

Den Haag - Het aantal straatroven in Den

Haag is vorig jaar fors toegenomen. In

2000 werden 1362 berovingen op straat

geregistreerd. Een jaar eerder waren dat

er nog 1010.

HC 03/01

Verdachte dubbele

moord in beroep

Den Haag– Henk S. (30) uit

Den Haag gaat in beroep tegen

zijn veroordeling voor de

moord op de studente Anne

de Wildt en de Utrechtse Andrea

van Reen.

Twee weken geleden werd S. veroordeeld

tot acht jaar en tbs met

dwangverpleging wegens doodslag

op beide vrouwen.

De verdachte hoopt het gerechtshof

in Leeuwarden ervan te overtuigen

dat hij Anne de Wildt niet heeft omgebracht.

Hij heeft dat na zijn aanhouding

bij de politie aanvankelijk

wel bekend maar kwam daar later

op terug. ANP

2

Politiehond Sam

vindt autodief

Den Haag - De politiehond

Sam heeft gisteravond in een

leegstaand pand in de Vosmaerstraat

een 25-jarige Rijswijker

opgespoord die op de

vlucht was voor de politie. De

man rende het pand in nadat

de gestolen auto waarin hij

reed was klemgereden door de

politie. HC 03/01

Scholier (16) steekt

Klasgenoot met mes

Den Haag - Een scholier

(16) heeft eergisteren bij

een school in Den Haag

een klasgenoot (14) in zijn

been gestoken. Het slachtoffer

kon na behandeling in

het ziekenhuis weer naar

huis, aldus de politie.

De 16-jarige scholier werd

later op de middag thuis

aangehouden. Daarbij is het

mes in beslag genomen. De

jongen heeft inmiddels bekend.

Hij wordt vandaag

voorgeleid aan de officier

van justitie.

Volgens de politie was een

langlopende ruzie tussen de

twee klasgenoten de aanleiding

voor de steekpartij.ANP

D66 wil spreekrecht voor

slachtoffers

Den Haag - D66 wil dat slachtoffers van

misdrijven of een nabestaande spreekrecht

krijgen in de rechtszaal tijdens het

proces tegen de dader. In de wet is

daarover niets geregeld. Omdat minister

Korthals van justitie er niet voor voelt,

heeft D66-kamerlid Dittrich een initiatiefwetsvoorstel

hiertoe gepresenteerd.


Vroeger was de kans dat een misdadiger of

crimineel gepakt werd veel kleiner dan nu.

Zonder moderne communicatiemiddelen als de

computer en de telefoon maar ook opsporingsmethoden

als het nemen van vingerafdrukken en

DNA – tests, was het heel moeilijk om misdadigers

op te sporen en te arresteren. De pakkans was

dus heel klein.

Wanneer iemand dan toch gepakt werd dan kreeg

hij of zij een relatief zware straf. Dat kon een lijfstraf

of zelfs doodstraf zijn. De straffen werden in

het openbaar op het schavot midden in de stad

voltrokken. Zo zag iedereen wat er met je gebeurde

als je het slechte pad op ging.

schutters

De Haagse schutters

De schutters van Den Haag hadden een eigen clubgebouw. Het stond midden in de

stad aan de beroemdste vijver van Nederland: de Hofvijver. Je kunt het gebouw nog

steeds bekijken omdat het Haags Historisch Museum er in gevestigd is.

De mooiste en grootste zaal in het gebouw heet de Schutterszaal. Hier werden vroeger

feesten en vergaderingen gehouden. De zaal hangt vol met bijzondere schilderijen:

zogenaamde schutterstukken.

EEN HEEL BEROEMD SCHUTTERSTUK !

3

DE HAAGSE SCHUTTERIJ

was de voorloper van de

huidige politie.

Hun belangrijkste taak was

het handhaven van de orde

in de stad. Bij

relletjes en ruzies grepen ze

in, maar ze arresteerden

ook misdadigers.

Weet jij wie dit

geschilderd

heeft?

De schutters probeerden het clubgebouw een gezellige en warme sfeer te geven. Ze

hingen o.a. groepsportretten van zichzelf aan de muren. Fototoestellen bestonden

nog niet, daarom lieten ze zichzelf schilderen. We noemen zulke schilderijen

schutterstukken. Dit soort schilderijen zie je in veel musea. Je kunt de schilderijen

vergelijken met klassenfoto’s die we nu nog steeds maken.

Als je zo’n doek beter bekijkt dan zie je hoe mooi de kleding van de schutters vaak

is, wat een bijzondere kragen ze dragen en welke wapens ze gebruiken.


Als de schutters naar buiten

keken, hadden ze dit

uitzicht over de Hofvijver.

Wat zie je nu als je vanuit

het Haags Historisch

Museum over de Hofvijver

uitkijkt?

Op dit schilderij is een schutter met een handboog te zien.

Alleen Hagenaars die genoeg geld hadden om een goede

handboog te kopen mochten schutter worden. Schutters

waren dus bijna altijd rijke mensen. Later schaften ze de

ouderwetse handboog af gingen ze geweren gebruiken.

Op het schilderij rechtsboven zie je een aantal ooievaars, er

vliegt een heel stel ooievaars in de lucht, maar je ziet ook

rechtsboven in de hoek het stadswapen met de ooievaar.

In het middeleeuwse Den Haag kwamen ooievaars veel in het wild voor. In het voorjaar keerden de

ooievaars terug uit warmere streken om hun nest te bouwen, eieren te leggen en uit te broeden en

hun jongen groot te brengen. In de herfst vlogen ze weer naar het zuiden om te overwinteren.

Als de eerste ooievaars in de lente in de stad verschenen was iedereen heel blij. De lente was weer

begonnen en de mensen geloofden dat ooievaars voorspoed en geluk brachten.

Op veel daken en schoorstenen van grotere gebouwen in de stad, zoals de Ridderzaal en de Gevangenpoort,

werden voor de ooievaars kunstnesten geplaatst. Als je goed kijkt zie je de nesten op het

schilderij.

Schout =

rechter van het

dorp Den Haag,

hoofd van stedelijke

rechtbank

Rakkers =

dienaren van

de schout

Naast schutters waren er ook veel andere

personen die zich met misdadigers en

criminelen bezig hielden.

Den Haag bestond in die tijd uit een aantal

buurten en iedere buurt had een buurtmeester.

Deze buurtmeester zorgde ervoor dat

de kleine vergrijpen binnen de buurt werden

opgelost.

Voor de grote vergrijpen was er de schout

en zijn handje vol rakkers. Deze waren in

dienst van de stad zelf.

Boven de schout stond de baljuw met zijn

dienaren. Zij waren in dienst van het Hof van

Holland. Dit Hof zat op het Binnenhof .

4

Baljuw =

rechter van het

Hof van Holland

Hof van Holland

= hogere

rechtbank van

de landsheer

(baas in Holland

en Zeeland)


Overspel

Straf: Blok aan het been.

1 dag in de stad rondlopen met 15 kilo aan

je been. Iedereen die je tegenkwam mocht

je uitschelden en bekogelen met

viezigheid. (Paardenpoep enzo)

Landverraad

Straf: Verbanning.

Je moest het gewest, de provincie of het

land verlaten. Deze straf lijkt minder erg

dan hij was. Je moest namelijk al je bezittingen

achterlaten, je verloor je werk

en moest in een vreemde omgeving opnieuw

beginnen.

Kwaad spreken

Betrapt!!

Gevangenisstraf bestond niet!

Tegenwoordig worden er heel andere straffen gegeven dan vroeger. Nu worden criminelen

voor korte of langere tijd gevangen gezet. Dat is hun straf. Vroeger ging dat anders. Tot de zeventiende

eeuw werden mensen niet gevangen gezet. Ze zaten over het algemeen kort opgesloten

in bijvoorbeeld de Gevangenpoort. Daar moesten ze wachten op de rechters die besloten

wat hun straf zou zijn. Die straffen konden heel gruwelijk zijn. Een aantal voorbeelden

van overtredingen en de straf die daarop stond:

Straf: Het schandblok.

Je kreeg een bord om je nek waarop stond wat je gedaan had.

Terwijl je in het blok stond, mocht de bevolking je bekogelen met straatvuil als paardenpoep

en dode ratten. Eieren werden niet gegooid omdat ze te duur waren en stenen

niet, omdat je iemand flink zou kunnen verwonden en dan zelf wel eens voor straf

in het blok terecht kon komen.

HET GROENE ZOODJE

Het schavot van Den Haag werd in de volksmond het

Groene Zoodje genoemd. Het anderhalf meter hoge

schavot stond op de kruising van de Lange Vijverberg

en de Plaats. Het kreeg deze naam omdat er gras op

het schavot groeide. Voor een executie werd het gras

gemaaid. Daarna strooide men zand om het bloed te

absorberen.

5


Dieven

Tijdens de ondervraging werden duimschroeven gebruikt. Deze werden

geleidelijk aangedraaid. Verbrijzelde duimen waren vaak het gevolg.

Ook de palije werd vaak gebruikt. Met de armen achter de rug werd je

vastgebonden. Soms werd je nog verzwaard met gewichten. Vervolgens

tilde men je aan de armen omhoog. Het gevolg daarvan was: armen uit

de kom.

Mogelijke straf: Onthoofding met het zwaard of de breekbank.

Op de breekbank of het radbraakkruis werd je geradbraakt wat inhield

dat al je botten gebroken werden tot de dood erop volgde. Als je geluk

had kreeg je de genadeslag op je hart met een ijzeren hamer. Anders

moest je met gebroken botten wachten tot je zou overlijden.

Straf: Brandmerken.

Deze straf werd meestal gebruikt om dieven voor de rest van hun

leven herkenbaar te maken. In je gezicht of op je schouder kreeg

je een brandmerk, vaak het stadswapen. De ijzers werden verhit

tot wel 650 graden Celsius.

Als je drie brandmerken had verzameld dan werd je opgehangen.

Je zou namelijk niet te meer verbeteren zijn.

DE BEUL

Landverraders, muntschenners en moordenaars

De ondervraging van verdachten met duimschroeven en

de straffen die ze uiteindelijk kregen werden door een

BEUL uitgevoerd.

Een beul wist heel veel over het menselijk lichaam en

had een medische opleiding. Het was dus een soort

dokter. Raar eigenlijk. Hij takelde je eerst toe en lapte je

vervolgens weer op met zijn medische kennis.

Hij droeg geen zwarte kap over zijn hoofd zoals je in

films vaak ziet. Integendeel, de beul was juist trots op

het werk dat hij verrichte en bedekte zijn hoofd juist niet.

Het beroep van beul ging trouwens van vader op zoon,

of je dat nou wilde of niet.

Hier zie je

een brandmerk

met het stadswapen

van

Den Haag: de

ooievaar.

Let op! Met al deze enge verhalen lijkt het net alsof er dagelijks mensen geslagen, gemarteld en

terechtgesteld werden. Dat was niet zo! In sommige jaren waren er helemaal geen terechtstellingen,

in andere jaren kwam het een paar keer voor.

In de Gevangenpoort hebben heel beroemde mensen opgesloten

gezeten terwijl ze op hun straf wachtten. Zo heeft

Cornelis de Witt twee weken doorgebracht in de Ridderkamer.

In 1672 werd hij ervan beschuldigd prins Willem III te willen

vermoorden. Cornelis was onschuldig maar dat heeft hem

niet gered. Na verschrikkelijke martelingen in de Pijnkelder

werd hij uiteindelijk verbannen uit Den Haag. Toen zijn

broer Johan hem kwam ophalen werd de Gevangenpoort

door het volk van Den Haag bestormd. Ze sleurden de gebroeders

de Witt naar buiten en vermoordden hen.

6

De moord op de

gebroeders de

Witt in 1672

wordt beschouwd

als

een zwarte bladzijde uit

onze geschiedenis. Voor

Johan is een standbeeld

op de Plaats gezet, op de

sokkel staat ‘hij was een

volmaakt Hollander’.


Spreekwoorden en gezegdes

zinnen en woorden van nu die verwijzen naar straffen van toen

Een oordeel vellen

Een oude straf was

het in tweeën splitsen

van het oor.

Iemand het zwijgen opleggen

Een andere straf was het in

tweeën splitsen van je tong.

Je kon daarna letterlijk niks

meer zeggen.

WIST JE DAT ..

Klassenjustitie ( verschillende rechten

voor rijke en arme mensen) vroeger

aan de orde van de dag was? Als

je bijvoorbeeld rijk was en een belangrijke

positie had, kreeg je vaak een

minder zware straf, dan wanneer je

arm was. Je kon soms zelfs je straf afkopen

als je rijk was!!

RIJK EN ARM IN DE GEVANGENPOORT

Radbraken

Voel jij je wel eens geradbraakt?

Wees blij dat je in

ieder geval niet vroeger

leefde toen je echt geradbraakt

kon worden.

Zie het radbraakkruis op de

vorige pagina

Wie zijn neus schendt,

schend zijn aangezicht

Naast je oor en tong kon

ook je neus in tweeën gesneden

worden.

Een blok aan het

been

Zie pagina 5

Voor paal staan

Voor straf midden in de

stad aan een paal vastgebonden

worden. Iedereen

die langs komt

mag jou beledigen, bespugen,

bekogelen met

straatvuil en zelfs op je

plassen! Je kunt het je

tegenwoordig niet voorstellen!

Je weet nu gelijk waar

ons spreekwoord ‘het

pispaaltje zijn’ vandaan

komt.

De manier waarop arme en rijke mensen in de Gevangenpoort behandeld werden, verschilt

enorm van elkaar. Er was echt sprake van klassenjustitie. Niet alleen in de omstandigheden

waarin je gevangen gehouden werd, maar ook hoe er met je straf werd omgegaan.

Men had voor

de armen smerige,

koude cellen, die

Gajolen heetten.

In de Gajolen zat je vaak met zo’n 15 man

tegelijk opgesloten. Er zaten gevangenen

voor verschillende vergrijpen bij elkaar in de

cel: de één had iets gestolen, de ander had

twee mensen vermoord. Het was er donker

en koud want er waren geen ramen. Er lag

alleen een beetje stro op de grond om op te

slapen. Ook het eten stelde weinig voor.

Een droog broodje om te delen met elkaar

en water uit de Hofvijver. Dat water was erg

vervuild, want het riool van het secreet (wc)

kwam erop uit en er werden bijvoorbeeld

paarden in gewassen.

7

Voor de rijke mensen

was er de sjieke

Ridderkamer.

In de Ridderkamer kreeg je daarentegen

goed te eten, je had een bed en een

open haard, je mocht eens in de zoveel

tijd je vrouw laten komen, je dienstmeid

meenemen, je kreeg goede wijnen te

drinken en je zat in privé-cel die groter

was dan een gajool waar soms

15 man zat. Ook had je een

privé-secreet. Al met al waren de

omstandigheden veel beter dan

in het gajool.

Je moest wel zelf betalen voor al

die luxe.


Ontsnapt!! uit de Gevangenpoort

De Gijzelkamer in de

Gevangenpoort

In de Gijzelkamer werden mensen

vastgehouden die schulden

af moesten betalen. Ze verbleven

daar tot hun schulden waren

afgelost. Er waren bedsteden

waar ze met zijn drieën in sliepen.

Allemaal erg klein dus. Ze

sliepen rechtop, niet alleen vanwege

ruimtegebrek, maar ook

vanwege bijgeloof. Ze dachten

namelijk dat als je liggend zou

gaan slapen, je bloed naar je

hersenen zou stromen en er via

je oren weer uit zou spuiten.

Ook vond men dat je met mond

dicht moest slapen, omdat anders

het duiveltje dat op je

schouder zat naar binnen zou

vliegen.

De ontsnapping uit de

Gijzelkamer

In de gijzelkamer zaten nooit grote

criminelen. Daarom kwam de cipier

‘s avonds na zijn werk nog

wel eens een kaartje leggen of een

borrel drinken. Twee heren wisten

de cipier goed te gebruiken voor

een uitbraak. Ze voerden de cipier

dronken , bonden hem vast en stolen

zijn grote sleutelbos. Toen was

het heel gemakkelijk. Deze heren

zijn nooit teruggevonden...

Ontsnappen uit de Gevangenpoort

was niet gemakkelijk. Er zitten dikke

rijen tralies voor de ramen en de

muren zijn een meter dik.

Toch zijn er mensen geweest die

het is gelukt.

Ontsnapt via het secreet

Een secreet is een ander

woord voor toilet. Er is ooit

iemand via het toilet in de

Ridderkamer ontsnapt. Door

het gat van het secreet groter

te maken en er in te klimmen

kwam hij in een groot

riool uit. Dit kwam uit op de

Hofvijver dus hij zwom zo

zijn vrijheid tegemoet.

Hij is nooit meer terug gevonden.

Sommige mensen

zeggen dat hij misschien nog

steeds halverwege het secreet

zit.

Lakens aan elkaar knopen

Ook de klassieke manier, zoals je vaak in films

ziet is gebruikt in de Gevangenpoort. Iemand

heeft namelijk ooit eens een heel koord aan elkaar

geknoopt van lakens. Daarna heeft hij een

gat in het plafond gemaakt, het koord naar buiten

gegooid, naar beneden geklommen en de vrijheid

tegemoet gegaan. Er is nooit meer wat van de

man vernomen….

8

More magazines by this user
Similar magazines