© Jan van den Noort, Iedereen de deur uit voor bodemsanering ...

Sanering gasfabrieksterrein KralingenIedereen de deur uitvoor bodemsaneringVoor de bewoners van de Rotterdamsewijk Kralingen was het een bijzondere dag.Na vijftien jaar duwen en trekken ging18 april 1994 de eerste spade de grondin. Voorlopig gaat het nog om ongeveer0,2 hectare vervuild Kralingen, maar dekomende vijf jaar gaat een veel groterdeel van de Rotterdamse woonwijk op despade. Het voormalige gasfabrieksterreinaan de Oostzeedijk wordt gesaneerd.Het begon allemaal in 1852. De vestigingdat jaar van de Nieuwe RotterdamscheGasfabriek veroorzaakte nogal wat deiningonder de ingezetenen van Kralingen.Enkelen richtten zich in een brief tot hetgemeentebestuur en wezen op de ‘hoogstnadelige invloed van de bij de gasbereidinggevormde vloeistoffen, die zich zoudenvermengen met het polderwater. Het zouwel niet worden ontkend dat daardoorde eigendommen in waarde daalden, hetgrazend vee werd bedreigd en het bedrijf vanvelen belemmerd.’ De protesten haaldenoverigens niet veel uit. De gasfabriek bleef.Tonnen steenkool werden in Kralingentot lichtgas verwerkt. Zowel bij opslag vankolen als bij de produktie en reiniging vanhet fabrieksgas kwamen grote hoeveelhedenafval vrij. Een deel van het afval verdweenin de Kralingse bodem. In 1884 nam degemeente Rotterdam de gasfabriek over,maar het is nog maar de vraag of het bedrijfvanaf dat moment veel schoner produceerde.Veertig jaar later, in 1926, werden de vurengedoofd en de poorten gesloten.Vijftig jaar na de sluiting werd duidelijk datde geschiedenis van de gasfabriek aan deOostzeedijk nog lang niet was afgesloten.In 1980 bij het bouwrijp maken van eenterrein kwam aan het licht dat de locatieflink verontreinigd was. Een onderzoekvan de Dienst Centraal MilieubeheerRijnmond (DCMR) bevestigde dat deverontreiniging niet beperkt bleef tot denieuwbouwlocatie, maar dat deze zichuitstrekte over een veel groter oppervlak.Het ingenieursbureau DHV stelde vier jaarlater vast dat de verontreiniging evenmineen oppervlakkige aangelegenheid was.De vuiligheid reikte tot een dieptevan ongeveer 7 meter. Het werd steedsduidelijker dat een eventuele sanering eenhele tijd zou duren en bovenal dat het eendure aangelegenheid zou worden. In 1990ging de gemeente Rotterdam uit van eenbedrag van 50 miljoen gulden.MultifunctionaliteitHet Projectbureau Bodemsanering GasfabrieksterreinKralingen (BGK), dat in 1991werd ingesteld, was nog maar koud tweemaanden aan de slag of de schattingenmoesten al worden bijgesteld naar 150 à 200miljoen gulden. Na een intensieve prikactiebleek het noordelijke deel van het terrein,waarover men aanvankelijk betrekkelijkoptimistisch was, namelijk niet onder tedoen voor het zuidelijke. De erfenis vande voormalige gasfabriek zat op sommigeplekken zelfs 12 meter diep. Door zijn werkin de stadsvernieuwing kende projectleiderEric Scholten de wijk op zijn duimpje, maarwat er diep onder de grond zat onttrok zichuiteraard aan zijn waarnemingsvermogen: ‘Ikhad wel verwacht dat de vervuiling veel groterzou zijn dan het eerste onderzoek uitwees.Bij oriëntatie in andere gebieden bleek datin 100 % van de gevallen de vervuiling veelomvangrijker was dan in onderzoek wasaangetoond. Maar ik had nooit verwacht dathet voor het voormalige gasfabrieksterrein zozou uitpakken. Achteraf denk ik: je had hetkunnen voorzien.’Toen het onderzoek was afgerond, kwamde gemeentelijke rekensom nog veel hoger uiten bedroeg maar liefst 550 miljoen gulden.Het ministerie van VROM zou het grootstedeel van de kosten voor zijn rekening nemen,maar minister Alders, die zelf om naderonderzoek had gevraagd, zat er behoorlijkmee in zijn maag. Met nog ongeveertweehonderd te saneren gasfabrieksterreinenvoor de boeg waren de vooruitzichten ookallesbehalve rooskleurig. Het jaar daarvoorhad VROM besloten om een deel van hetterrein, de Vlinderbuurt, multifunctioneel tesaneren, oftewel de grond zo schoon te makendat deze weer overal voor te gebruiken is.Maar de hoge kosten die uit de bus kwamenbrachten de minister aan het twijfelen. Hetijveren voor multifunctionaliteit is een mooistreven, maar er zijn grenzen.BewonerswerkgroepDe bewonerswerkgroep hield hetdesondanks op een zo volledig mogelijkesanering. Dat is wel geen pretje, maar als

het niet goed wordt gedaan zit de wijktwee keer met de overlast. En overlastzal er zijn. Om een beetje uit de voetente kunnen moeten 110 huizen wordengesloopt en bijna 700 huishoudens zullenelders worden ondergebracht, 556 tijdelijken 132 definitief. Opbouwwerker LaurieHermanns staat de bewonerswerkgroepmet raad en daad ter zijde: ‘De sanering isheel ingrijpend. Het is daarom begrijpelijkdat veel mensen daar op tegen zijn. Jehuis uit moeten voor het opruimen vaniets dat je niet ziet en waar je niets vanmerkt is moeilijk te bevatten. Daarbijkomt dat saneren altijd zorgt voor eenhoop overlast, lawaai, verkeer en troep.’Het was al die tijd ook heel moeilijk voorde bewoners, dat ze niet wisten waar zeaan toe waren: ‘Moet ik mijn huis uit jaof nee, wanneer moet ik mijn huis uit enhoe lang dan?’ Een huis waar je uit moetbewoon je anders dan een huis waar jenog jaren denkt te wonen. Nee als hetDe Nieuwe Rotterdamsche Gasfabriek aande Oostzeedijk in 1878. Op de voorgrondde nieuwe aanwinst van het bedrijf, tweefraaie scrubbers. In deze scrubbers werdhet geproduceerde steenkoolgas intensiefmet water gewassen om het af te koelen ente zuiveren.In 1884 werd de Nieuwe RotterdamscheGasfabriek overgenomen door de gemeenteRotterdam. Op de foto de GemeenteGasfabriek Oostzeedijk omstreeks 1900.aan de bewonerswerkgroep ligt wordt erin één keer snel en grondig gesaneerd.Ervaringen elders hebben geleerd dat eengoedkope bodemsanering na verloop vantijd moet worden overgedaan en per saldopeperduur uitvalt.In 1992 sprak Rotterdam metminister Alders af dat de gemeente zichzou buigen over de uitwerking van eenandere saneringsvariant. Projectleider EricScholten: ‘De ontdekking dat de saneringvan het voormalige Gasfabrieksterrein 550miljoen gulden ging kosten, lag politiekheel erg gevoelig.’ Het overleg over denieuwe saneringsvariant vond daaromachter gesloten deuren plaats: Scholten:‘Over wat er in dat overleg besproken werd,moest ik officieel mijn mond houden.’

De Bewonerswerkgroep, die tot dan toeoveral bij werd betrokken, was daaroverbuitengewoon verbolgen: ‘Wat eenpaniek. We kregen geen informatie meer.Iedereen was bang dat de hele saneringafgeblazen zou worden.’ OpbouwwerkerLaurie Hermanns: ‘Ik mocht wel bij deonderhandelingen zijn, maar moest overde inhoud mijn mond houden tegen deBewonerswerkgroep. Dat wilde ik niet dusben ik van tevoren uit de projectorganisatiegestapt.’OmgevingsvariantDe dienst Gemeentewerken, die zichaan de uitwerking van de nieuwesaneringsvariant zette, opperde dat hetook bij bodemsanering niet nodig was omroomser te zijn dan de paus. Kralingenhoeft per slot van rekening na de saneringniet te kunnen beschikken over deschoonste grond van Zuid-Holland. In datgeval zou namelijk alle vervuilde grond dievuiler is dan de referentiewaarde A moetenworden verwijderd of schoongemaakt.Gemeentewerken was dik tevreden alsde bodem van Kralingen na sanering netzo schoon was als de rest van Rotterdamen stelde daarom voor alleen bodems teHet in de gasfabriek geproduceerde steenkoolgas werd door grote kisten met ijzeraardegevoerd om het te ontdoen van zwavelverbindingen. Regelmatig moest de vulling van dekisten worden vervangen door nieuwe.saneren die vuiler zijn dan referentiewaarde steken.B. Die saneringsvariant wordt ook wel Na het inwinnen van milieutechnischB+ of omgevingsvariant genoemd. Door advies stemt ook de Bewonerswerkgroepde omgevingsvariant te hanteren kan de in met de plannen. De leden van desanering voor de helft van het geld worden werkgroep hebben nog steeds weinig goedeuitgevoerd. Minister Alders stemde in met woorden over voor de wijze waarop deeen bijdrage van 245 miljoen gulden. De variant tot stand kwam. Opbouwwerkergemeente Rotterdam zal 23 miljoen gulden Laurie Hermanns: ‘Ambtenaren haddenin de sanering van het gasfabrieksterrein een houding van “wij hebben het bestemet de bewoners voor, dus laat onsmaar ons gang gaan”. Dat heeft nogheel lang allerlei spanningen veroorzaakttussen bewoners en ambtenaren.’ Bijde start van de bodemsanering deed debewonerswerkgroep een boekje open overde onverkwikkelijke gang van zaken. Hetboekje ‘Iedereen de deur uit’ werd bijDoor steenkool in ovens (retorten) teverhitten ontstaan steenkoolgas en cokes. Opde foto het retortenhuis van de GemeenteGasfabriek Oostzeedijk in 1887.

die gelegenheid ten doop gehouden. Omtoekomstige verwikkelingen het hoofd tekunnen bieden wordt een onafhankelijkbureau belast met de milieu-accountacy.Het bureau controleert niet alleen demilieukwaliteit van de saneringen, maartoetst ook of de projectorganisatie deverontreiniging op een doeltreffendemanier te lijf gaat.Aannemer J. Seignette uit Assendelft isinmiddels aan de sanering en herinrichtingvan het eerste blok begonnen - dat is eenklus waar hij voorlopig tot begin 1995 meezoet is. De sanering moet vanaf volgendjaar in een stroomversnelling komen enkan dan in 1999 worden afgerond. Alshet een beetje meezit - na alle tegenvallersmag dat zo langzamerhand ook wel eenseen keer - gaat Kralingen dus min of meerschoon de eenentwintigste eeuw in.Jan van den NoortHet boekje ‘Iedereen de deur uit’is ver krijgbaar via Bewonerswerkgroepbodem sanering gasfabrieksterrein Kralingen,tel. (010) 404 5943.Dit artikel verscheen in De Ingenieur 106(7 juni 1994) 10, 16-19.