10.12.2016 Views

Netherlands Yearbook - 1868_ocr

Netherlands Yearbook - 1868_ocr

Netherlands Yearbook - 1868_ocr

SHOW MORE
SHOW LESS

You also want an ePaper? Increase the reach of your titles

YUMPU automatically turns print PDFs into web optimized ePapers that Google loves.

..l<br />

..\<br />

.\<br />

~ .<br />

'-..<br />

\


1<br />

TATISTI~CH JAARBOEK.


(!)<br />

~Tnf~Tnm J!HBOE~<br />

VUO !\ HET<br />

VEERTIENDE EN VIJFTIENDE JAARGANGEN.<br />

TWEEDE GEDEELTE.<br />

rma:1a;rn\ noon HET f)fiPARTE~IENT<br />

L\N BINNENtANDSCllE ZAK~N.<br />

(~!,. ~ . r-::-<br />

. ~~I - -. ... ~-. l,


~T! THTH~H J URBOEK .<br />

VOOR HET<br />

VEER.TIENDE EN VIJFTIENDE JAAR.GANGE N.<br />

TWEEDE GEDEELTE.


•<br />

\<br />

!<br />

1<br />

GEZONIJllEIDTOESTAND EN GENEESKUNDIGE DIENST<br />

OHH Ul6~<br />

EN IR6l.<br />

j De gezorn1heidt~estand<br />

. ·-«»--- .<br />

was met uitzonderiug van Overijssel in t81J3 over het algemeen gunstig. Zulks \V8S<br />

,loornl het geval in Noordholl11nd en G1·oninge11. Ue eerntc pro\·incie gaf l overleden op 40 inwoners, tegen t<br />

p 38 in t 86::J en f op 31.57 in 1839- t s;,9; in de laatste had men serlert f 854 geeue zoo geringe sterfte. In<br />

t864 v.11s de tiestnnd minder gunstig in Utrecht, Overijssel, Groningen, Limburg en vooral in Zeeland. Na<br />

~trek der levenloos aangegevenen stierven in 1 RG3 t ,!H2, in t 864 O,!J.U personen meer dan in l 8Gi. Daar in<br />

t 863 12, 7:?n kindrren meer dan in het jaar te voren zijn geboren, wns de geringe v.ermeerdering enkel het<br />

volg van 1le ovennnat der geboorten. Overleden zijn beneden het jaar in 1863 23,0U kinderen, tegen 21,736<br />

i 18ti:?, zoodat het verschil in meer in t 803 grheel aan meer sterfte beneden het jaar moet worden tof'geschreven.<br />

uor l8G.i deeltlen in de vermeC'r1lering der sterfte de kinderen ove1·leden binnen het jaar na de geboorte met<br />

Il I 6 , 1le personen rP!l en meer jaren on!G.<br />

1 In Noor


- '<br />

. ;~·~.<br />

rheumatisch, welk karakter geheel week in de drie zomermaanden om -voor den gastrischen vorm plaa~\-'~ -~<br />

maken. ·In October was het ziektekarakter voortdurend catarrhaal-gastrisch. In December f863 éil_ JaïJ.uarij j.~6f'::::<br />

heerschten epidemisch de gewone catarrhi. Catarrhi der borst en buiksingewanden kwamen voo_ra.l voor ni' ® }:·<br />

vier laatste maanden van 1864. . _ - . _\e oogziekte in de rijksgestichfän te Veenhuizen wa8 in f864 genoegzaam geweken. ._<br />

In Limburg was, met uitzondering van Maa.Stricht, St. Pieter, .Mehr en Vaals, de gezondheidtOestand in<br />

t863 gunstig. Ónder de ácute ziekten n:anién long- en borstvliesontstekingen de eerste _plati:ts- in, de terste<br />

kwamen v:oor in zevenenzestig, de làatste in zesenzestig gemeenten, waarvan achtendèrtig en~e,y~~emg tot<br />

bet arrondissement Roermond, negenentwintig tot . dat van Ma.aStricht behoorden: Bronchi~am voor in<br />

negenendertig, longtering in éénenzeventig gemeenten, waarvan drieëntwintig en zevenendertig tot het eer8te,<br />

zestiën en vierendertig, tot het tweede árrondissement behoorden. Ook klieniekte en rheuaia~us kwamen<br />

me-er voor in het nt>t>rdèlijke · da'ó -in het zuiàelijkè gede.elte der provinmé; Voota.l>in het"v-oor- ;-en :.na.jaar Wàs<br />

rheUniatisii:nis in de ·geWrichtén menigVu1dig. -·Verschèidene plotSelliï'ge s~i-fge.vaUen -werdè~ _ in beillejanJ9 -imïi -·<br />

hartziekte toege8chreven; in t86i werd die ziekte bij vele lijdêts door wateriucl}.t ·gévolgd;' In M '


est voqr te Simpel veld, Voerendaal, Geleen, Munstergeleen, Kerkrade, Nieuwenhag·en, Susteren, Weert.,<br />

Venlo en Venraij.<br />

Eren als in de vorige jaargangen gaan wij thans over tot eene afzonderlijke beschouwing der onder de<br />

kinderen en volwassenen gF:Jheerscht hebbende ziekten.<br />

Onder de kinderziekten hebben mazelen en pokken in 1863 vrij algemeen geheerscht. In Noordbrabant hadden<br />

de mazelen , roodvonk en kinkhoest een goedaardig karakter. - In Gelderland hebben de mazelen, die in<br />

November en December 18G2 zich reeds .te Wageningen, Hemmen en Zetten vertoond hadden, zich van daar<br />

•1oor de Nederbetuwe naar Tiel, door de Overbetuwe naar Nijmegen en Arnhem uitgebreid. In de laatste<br />

gemeente hebben zij in Á pril 1863 haar toppunt bereikt en waren in Augustus geheel verdwenen. Van de 962<br />

in die gemeente opgegeven lijders zijn 50 overleden, waarvan enkelen aan longontsteking, de meesten aan<br />

naziekten vooral diarrhee. Voorts heerschten de mazelen in de eerste helft van 1863 te Beest, Bemmel, Elden,<br />

Ewijk, Winssem, Heteren, Nijmegen en Tiel. Te Wageningen, waar zij in het laatst. van f862 de grootste<br />

uitbreiding hadden gekregen, verminderden zij tegen het einde van .Tanuarij en hielden op in Februarij, nadat<br />

een aantal kinderen, meest van de arbeidende en behoeftige klassen, aan de gevolgen waren ov~rleden. Te<br />

Dreumel vertoonde zich eerst de ziekte van .T ulij tot December, in welke gemeente door onvoorzigtigheid eenige<br />

kinderen zijn overleden. De roodvonk bepaalde zich tot enkele gevallen te Apeldoorn, Elburg, Elspeet en<br />

'l'erborg. Te Arnhem kwamen van Aug·ustus tot November een groot aantal rubeolae voor. In die gemeente<br />

en te Bemmel werden vele kinderen na of gelijktijdig met de mazelen door de kinkhoest aangetast. Zij heerschte<br />

van Mei tot Augustus te Beek, van Augustus tot September te Harderwijk, van Februarij tot J ulij te Haaften,<br />

van September tot December te Bommel, in welke laatste gemeente geen kind verschoond bleef en enkelen zijn<br />

O\'erleden. Te Heerde was de ziekte algemeen gedurende het geheele jaar met geringe sterfte, te Nijmegen<br />

inJanuarij en Februarij; in de buitenwijken werden aldaar in December enkele kinderen aangetast. De bof<br />

kwam te Ewijk, Heteren, Scherpenzeel, Arnhem en Wageningen veelvuldig voor; in de beide laatste gemeenten<br />

vertoonden zich de eerste gevallen in October en was de ziekte algemeen in November en December. Zij bestmd<br />

in eene belangrijke zwelling meest aan beide zijden van de parotis , de onderkaakklier en de klieren achter<br />

hi:oor, soms deelden de tonsillen in die zwelling , waardoor het slikken werd bemoeijelijkt, terwijl in enkele gevalen<br />

de ziekte met koorts en gastrische aandoeningen gepaard ging. Zij genas onder diaetetitische behandeling<br />

enplaatselijke aanwending van drooge warmtf' binnen veertien dagen. Te Maurik verkregen de pokken . uit<br />

.Aiste?dam overgebragt, eene groote uitbreiding, zoodat 180 personen zijn aangetast , waarvan slechts 2 overlm"<br />

:Gevaccineerde kinderen beneden 10 jaren bleven meest verschoond. De lijders waren meest van het<br />

runnelijke geslacht, jongelingen of van den mannelijken leeftijd. Ook te Zoelen vertoonden zich de pokken<br />

i1A{aart en kwamen 23 lijders aan ware en gewijzigde pokken in behandeling, waarvan 4, waaronder 3 van<br />

qeveer 30 jaren, zijn overleden. In de laatste maanden van het jaar vertoonde zich de ziekte te Renkum. -<br />

l:Zuij:lholland vertoonden zich de mazelen in het ressort 's Gravenhage slechts in enkele gemeenten, terwijl<br />

zin dat van Dordrecht overal epidemisch heerschten, vooral te Schiedam, waar van 1,644 aangetasten 176<br />

zn O'V.flrleden. Ook de kinderziekte heeft zich in dat ressort in verscheiden gemeenten vertoond, terwijl zij<br />

cler 's Gravenhage in slechts zeer geringe mate geheerscht heeft. In tweeëntwintig gemeenten dezer provincie<br />

a van 857 aangetasten 132


7<br />

o·evaccineerden 23 overleden. Deze ziekte werd van daar naar Maartensdijk, Langbroek -en Wijk-bij-Duurstede<br />

~vergebragt. Ook te Maarssen, Achttienhoven en ·wouden berg zijn eenige gevallen van pokken behandeld. -<br />

In Friesland bepaalden zich de kinderziekten tot enkele gevalleu van mazelen in een zestal gemeenten, rubeolae<br />

te Dokkum, Ferwerderadeel en Gaasterland en tot de waterpokken, welke laatste ziekte te Baarderadeel, Hindeloopen<br />

en Leeuwarden vooral in Maart en April veel voorkwam. - In Overijssel ontstond te Deventer in het<br />

laatst van 1863 eene mazelenepidemie, welke verreweg de meeste kinderen trof en bij minvermogenden met<br />

veel sterfte gepaard ging, zoodat in enkele weken de sterfte, vooral onder de kinderen, het dubbele bedroeg<br />

van het gewone cijfer. Kroep en kinkhoest kwamen nu en dan voor zonder epidemisch karakter. - In de provincie<br />

Groningen bepaalden zich de mazelen tot enkele sporadische gevallen te Groningen , Grootegast, D~lfzijl,<br />

Finsterwolde , Nieuwe Pekela en Nieuweschans. Van roodvonk zijn enkele gevallen voorgekomen te Gronmgen<br />

en in een zestal gemeenten van het arrondissement Winschoten, terwijl te Winschoten ongeveer 200 kinderen<br />

hieraan g·eleden hebben. Slechts enkele kinderen zijn door het bijkomen der keelzi~kte, anderen ~oor morbus<br />

brighti. als naziekte weggesleept. Kinkhoest heerschte in het arrondissement Gromngen_ te .~romngen, waar<br />

omtrent 2 °/ 0<br />

der overledenen aan die ziekte stierven en in een vijftal gemeenten; voorts m VIJf gemeenten van<br />

het arrondissement Appingadam. De pokken bepaalden zich tot een enkel geval te Noorddijk, terwijl va_n gewijzigde<br />

pokken enkele gevallen voorkwamen te 't Zandt. - In Drenthe waren de mazelen zeer algem~en ~e<br />

Emmen , goedaardig te Westerbork, terwijl te Beilen enkele gevallen voorkwamen. Kroep vertoonde zich m<br />

een tiental gemeenten, van welke enkele gevallen te Emmen doodelijk afliepen. Van kinkhoest zijn te Vledder<br />

vele gevallen voorgekomen. Te Dalen, Emmen, Havelte en Zweelo zijn enkele kinderen aangetas~. - "In<br />

Limburg heerschten in '1863 roodvonk, mazelen en kinkhoest epidemisch. De eerste ziekte bepaalde zich biJna<br />

uitsluitend tot het zuidelUke gedeelte ·der provincie, zoodat van de zestien gemeenten slechts drie tot het noordelijke<br />

gedeelte behoorden. Vooral te Maastricht en omstreken had de roodvonkepidemie eene groote uitgebreidheid.<br />

De ziekte, aanvankelijk goedaardig, nam aldaar in de maand October, ten gevolge van een zwaren<br />

vochtigen killen nevel, een kwaàdaardig karakter; vooral kinderen boven de twee jaren werden aangetast: De<br />

meest doodelijke vormen waren de hersen- en keelontsteking, waardoor soms binnen 24 tot 36 uren de zie~üe<br />

bijna zonder uitzondering met den dood eindigde. Klier- en celweefselontstekingen van den hals waren memgvuldig<br />

en gingen veeltijds in kanker over. Bij een groot getal lijders w.erd de ro~dvon~ gevolgd door wat~rzucht,<br />

vooral van de huid, die steeds werd voorafgegaan door de scherpe br1ghtsche merenziekte. Tengevolge di~r<br />

kwaadaardig·e epidemie stierven in 1863 één op 32.62 inwoners, tegen één op 46 in 1862; eene sterfte die<br />

sedert eene reeks van jaren slechts door die van het cholerajaar 1848 werd overtroffen. Mazelen. overal van<br />

goedaardig karakter, kwamen voor in éénenveertig gemeenten, waarvan in drie~ndertig epidemisch; kink~oest<br />

in v~jfenveertig. eveneens in drieëndertig epidemisch. Zij was goedaardig , behalv~ m zes gemee~ten. '!e N eentter ,<br />

Roermond , Schimmert en Venlo maakte zij vele slagtoffers; vooral te Vaals stierven zeer ~le~ne km deren , ook<br />

te Herten was zij hardnekkig. In zes gemeenten van het noordelijke gedeelte der provmrie heerschte eene<br />

ligte, soms uitgebreide griep. .<br />

In Noordbrabant hebben in 1864 ware en gewijzigde pokken vooral gewoed te Breda van Mei tot aan het<br />

einde van het jaar, zoodat in die gemeente het cijfer der overledenen klom tot 453 en veel grooter was dan. in<br />

de laatste jaren. Het meest stierven de kinderen van 3 maanden tot 3 jaren. Bij volwassenen vertoonden zich<br />

enkele gevallen van pokken met bloeding uit neus en mond, welke met den dood ei~~igden. Te 's.Hertogenbosch<br />

heerschte de ziekte het meest onder de volwassenen , waarvan eenig·en bezweken; ZlJ vertoonde zich aldaar eerst<br />

in de laatste maanden van het jaar. Te Zundert en omstreken wapen de pokken van goedaardig karakter en<br />

werden in J unij waargenomen. Ook te Bergen op Zoom, Veghel en omstreken kwamen enkele gevall~n voor. -<br />

In Gelderland zijn in zeventien gemeenten 778 personen door die ziekte aangetast, waarvan 183 met gevaccineerd·<br />

van de laatsten stierven 39, van de overige slechts i 1. Van de 723 herstelden bleven f6 met gebreken.<br />

De ziekte was het hevigst te Brakel, Renkum en Beesd. Varicellen ver~~onden zich te Arnhem, ~eek, Nijkerk,<br />

Nijmegen en Wageningen; slechts in de laatste gemeente hadden ZIJ .door h~~r ontsteekacht1g karakter en<br />

het bijkomen van gastrische stoornissen een nadeeligen invloed op de JO~ge hJders. De _mazelen ~eerschten<br />

vooral te Apel doorn van J anuarij tot en met Maart, waar verscheiden kmderen aan naziekten stierven. Te<br />

Arnhem , waar van Julij tot en met September 479 kinderen zijn aangetast, zijn '..overleden. Ook te Brummen<br />

en omstreken werden van Februarij tot Junij de meeste kinderen aangetast, terwiJl ook vele volwassenen onder<br />

behandeling kwamen. Slechts eenige klierachtige kind~ren .z~n ten gevo~ge va~. ~ron:hitis. overleden. V:~oral ·<br />

te Oene, gemeente Epe, kreeg de ziekte eene groote mtbreidmg, zoodat m JnmJ m daL kleme do~p 200. hJders<br />

voorkwamen niet slechts kinderen maar ook volwassenen. Bij klierachtige kinderen ontaarde de ziekte m eene<br />

chronische o~gontsteking. Vijf kinderen zijn overleden. In vele andere gemeenten der prov~ncie heers~hte de<br />

mazelen in mindere mate. De rnbeolae waren in groot getal te Arnhem. Ook te Doesburg m het vo01:iaar en<br />

in den zomer te Wageningen. Van roodvonk kwamen 15 gevallen voor te Arnhem, 3 te Doesburg e~ 1 te<br />

Nijkerk. Kinkhoest heerschte in een groot gedeelte der provincie, vooral te Arnhem, Br~mmen, D1da~,<br />

Doesburg, Ewijk, Nijmegen, Rossum, 'l'iel , Vorden, Wageninge~. ' W~mel .e~ Zutphen. ~ier en daar ZIJn<br />

enkele kinderen overleden. De kroep kreeg te Dieren eene belangnJke mtbreidmg, zoodat m ~e laatste h~lft<br />

van 1863 en in 1864 66 personen , 35 van het mannel~jke, 31 van het vrouwelijke geslacht, m behandelmg<br />

kwamen. De meeste lijders behoorden tot den deftigen en den meer of min gegoeden ?urger- of ?oerenstand<br />

en waren van 2 tot 13 jaren oud. Ook kwam eene vijfendertigjarige zwang~re vrouw m. behandelmg. In den<br />

loop der epidemie zijn 18 l~jders overleden. In andere gemeenten kwam de ziekte ~poradis~h voor. Te Arnhem<br />

zijn !l, te Nijkerk 3, te Oldebroek 2 kinderen hieraan bezweken. De bof kwam o?k m 1864 m en~ele gemeenten<br />

yeelvuldig voor , als te Arnhem en Beek in de drie eerste maanden van het Jaar , te Buren m het tweede<br />

halfjaar, te Doesburg in Maart en April , te Ewijk van Junij tot en ·rriet Augustus, te Nijmeg·en en Vorden<br />

van Mei tot en met J'ulij, te Putten van Junij tot en met Aug·ustus, te Ruurlo in Maart en April, te Oene,<br />

gemeente Epe, in November en te Terborg, gemeente Wisch, in J unij. - In Zuidholland heerschten de<br />

mazelen het geheele jaar goedaardig in verscheiden gemeenten van het ressort Dordrecht; zij kwamen slechts<br />

op enkele plaatsen voor in dat van 's Gravenhage. Ook de roodvonk vertoonde zich in enkele gemeenten. In<br />

..-het ressort 's Gravenhage verkreeg de kinderziekte eene uitgebreidheid, die zij sedert verscheiden jaren niet<br />

bereikt had, zoodat bijna g·eene gemeente van dat ressort van die ziekte bevrijd bleef. Alleen te 's Gravenhage zijn<br />

313 lijders aan ware, 45 aan gewijzigde pokken overleden, of 7 % der geheele sterfte. In die gemeente openbaarden<br />

de pokken zich het eerst in Januarij en bereikten haar toppunt in Mei, zoodat alleen in die maand<br />

90 personen aan die ziekte stierven. In de laatste maanden van het jaar heerschten zij vooral te Scheveningen.<br />

De opgaven der aangetasten en overledenen zijn hoogst onvolledig. In het ressort Dordrecht zouden op 4,213<br />

aangetasten 318 gestorven zijn, waarvan 85 te Rotterdam. - In Noordholland hebben de pokken in 1864 niet<br />

epidemisch geheerscht. Te Amsterdam bepaalden zich bijna alle gevallen tot personen die nooit ingeënt wa.ren<br />

en meerendeels uit andere besmette plaatsen kwamen. Mazelen heerschten vrij algemeen, terwijl de sterfte ten<br />

gevolge dier ziekte aanmerkelijk grooter was dan in 1863. Zij kwamen het meest voor te Amsterdam in de drie,<br />

te Alkmaar in de .~es eerste maanden van het jaar. Zij vertoonden zich te Haarlem van Augustus tot het begin<br />

van den winter, eerst bijna uitsluitend onder de minvermogenden , later ook veel onder de gegoeden. Het<br />

karakter was zeer goedaardig. Te Alkmaar heerschte de ziekte van J anuarij tot J unij en bereikte haar toppunt<br />

in Mei. Te Hoorn, waar zij van Junij tot September heerschte, kreeg zij langzamerhand een meer kwaadaardig<br />

karakter. Kinkhoest werd, hoewel niet in hevigen graad, het geheele jaar door waargenomen en eischte te<br />

Amsterdam nog al offers onder de jonge kinderen. Te Zaandam was eene epidemie in de eerste helft van het<br />

jaar, welke voor sommige kinderen· noodlottig was. Ook te .Haarlem, Haarlemmermeer en Alkmaar zijn vele<br />

gevallen voorgekomen. Roodvonk vertoonde zich sporadisch gedurende het geheele jaar. In de eerste maanden<br />

van hetjaar waren de gevallen vrij talrijk te Amsterdam. - In Zeeland werden vele gemeenten door heete uitslagziekten<br />

getroffen. Vooral Zuid-Beveland had veel van de pokken te lijden, van waar de ziekte zich ook<br />

naar andere streken der provincie uitbreidde. Van de 4,529 aangetasten behoorden 2,839 tot Zuid-Beveland en<br />

1,259 tot Tholen, hiervan waren slechts i,426 gevaccineerd. Van de 337 overledenen waren 271 niet ingeënt.<br />

Baarland en Oudelande, waar in vier jaren (1859-1862) geene inenting verrigt werd, telden in 1863 en 1864<br />

op 654' en 571 inwoners -147 en 127 pokzieken, terwijl te IJerseke, waar in vijf jaren geene inenting verrigt<br />

werd, op 929 personen 143 pöklijders voorkwamen. In drieënvijftig gemeenten dezer provincie heerschten ware,<br />

in achttien gewijzigde pokken , in veertien varicellen, in elf roodvonk, in zevenentwintig mazelen, in d1·ie<br />

rubeolae. Vooral ten gevolge van de pokken stierven op Zuid-Beveland 1 op 26.1 en zelfä te 's Gravenpolder<br />

1 op 16.6, op Tholen 1 op 28.5 zielen. De kinkhoest vertoonde zich in negen gemeenten. - In de provincie<br />

Utrecht kwamen de pokken voor in meer dan de helft der gemeenten; zij bepaalden zich echter in verscheiden<br />

tot enkele gevallen. Te Utrecht zelf hebben zij een groot getal personen aangetast; ook te Zeist kwamen in<br />

de eerste maanden van het jaar vele gevallen voor. Het meest uitgebréid was de epidemie te Achttienhoven<br />

en West broek, te Linschoten, Maartensdijk, Montfoort, Soest, Tienhoven en vVoudén berg. Mazelenepidemie<br />

· was zeer -uitgebreid te Lopik, Jaarsveld, Montfoort, Linschoten, Polsbroek , Veenendaal, Zegveld, Utrecht<br />

in de laatste maanden des jaars en vooral te Zeist. Te Veenendaal , waar minstens 250 kinderen werden aaHgetast,<br />

moet hieraan de groote sterfte worden toegeschreven. Kinkhoest kwam op vele plaatsen voor doch niet<br />

in hevige mate. Roodvonk was zeldzaam. Te Utrecht zijn van de 392 opgegeven poklijders 38 overleden. Voorts<br />

werden in die gemeente 63 gevallen van varicellen opgegeven. Te Achttienhoven zijn van 141 poklijders slechts<br />

8 overleden. In die gemeente en te Westbroek hebben de pokken gedurende het geheele jaar, de kinkhoest<br />

van September tot het einde van het jaar geheerscht, terwijl in de drie laatste maanden van het jaar zeer vele<br />

kinderen, vooral onder twee jaren, door diarrhee werden aangetast, waaraan velen bezweken. - In Friesland<br />

werden in achttien gemeenten ware of gewijzigde pokken waargenomen. Te Leeuwarden, waar in Februarij<br />

en Maart reeds vele gevallen van waterpokken voorkwamen, begon de epidemie op 5 April en heerschte in<br />

meer of minder mate gedurende het geheele jaar, zoodat alleen in de strafgevangenis 77 gevangenen en<br />

5 ambtenaren aan pokken werden behandeld. Onder Wijmbritse:radeel heerschten de pokken zeer hevig in het<br />

dorp Woudsend, waar de epidemie op 21 Julij begon en 145 lijders gedurende het jaar in behandeling kwamen,<br />

waarvan 19 zijn overleden. Mazelen vertoonden zich in eenige . gemeenten, doch niet in grooten getale. Op<br />

Ameland zijn eenige kinderen door onachtzaamheid aan de gevolgen overleden. In elke der gemeenten Barradeel<br />

en Leeuwarden zijn in de laatste helft van het jaar een honderdtal kinderen door de ziekte aangetast. Ook te<br />

Franeker kregen verscheiden kinderen in Deèember de mazelen meest in ligten graad. In een tiental gemeenten<br />

werden rubeolae waargenomen, het meest te Hennaarderadeel. Roodvonk was in vele gemeenten vrij menigvuldig<br />

en had meermalen den dood ten gevolge; zoo zijn bijv. te Leeuwarden van H 2 lijders 8 overleden.<br />

Kinkhoest was vrij menigvuldig te Harlingen, waar eenige kinderen stierven, te Hennaarderadeel en te Schier­<br />

~.onnikoog. Te Leeuwarden werden van Februarij tot September eenige gevallen waargenomen, na welken<br />

t!Jd de ziekte zich meer verspreidde en menig kind hevig werd aangetast, hoewel slechts zeer weinigen stierven.<br />

Ook te Sneek vertoonde zich de ziekte in de laatste maand van het jaar bij sommige kinderen in vrij hevigen<br />

graad. - In Overijssel vertoonden zich de pokken te Zwolle, Kampen, Raalte, Tubbergen en Zwartsluis. In<br />

de laatste gemeente heerschten zij sedert Mei en breidden zich in December tot eene epidemie uit. Van de<br />

aangetasten zijn in deze provincie 55 zonder gebreken hersteld, 9 overleden. De mazelen vertoonden zich zonder<br />

ernstig epidemisch karakter te Zwolle, Deventer, Almelo, Goor, Markelo, Holst, Raalte en Vollenhove. Te<br />

Zwolle bezweken in de zomermaanden vele kinderen aan diarrheën en hoest met stuipen gepaard. In de gemeente


-- ---_ . -=<br />

=<br />

~ -- - - -- -- or"'<br />

'<br />

I~!<br />

a:ro~ing·ei~ kw~men de~pokkeu voor eerst in April, later in Mei, Junij, September en November meest aa.ngE•­<br />

biagt do01 schippers mt Holland. In het laatst van December waren eenige huisgezinnen in de voorst.ad buiten<br />

~le Oosterpoort aangetast. De ziekte bepaalde zich dus tot sporadische gevallen. Meer epidemisch heerschte zij<br />

m andere gemeenten , zooal~ te Delfzijl , Appingedam, Termunten, Hoogezand, Sappemeer, Leek en vVarffum.<br />

~e sterfte"was echter germg. In veel grooter getal kwamen de gewijzigde pokken voor, waaraan enkele<br />

kmrleren ziJn bezweken. W aterp~kke~ zijn in g·eringe mate te Winschoten, Hoogezand, Groningen en andere<br />

g~meenten waargenomen. De epidemie van roodvonk te Winschoten eindigde in het begin van April met gunstigen<br />

afloop, daar slechts ee.n betrekkelijk g·ering g·etal kinderen bezweek. Deze ziekte k·wam ook voor te<br />

Pekela, Vlagtwedde, Stadskanaal , Hoogezand, Zuidbroek, Meeden, Bierum, Grijpskerk en Groningen· in<br />

de laatste gemeente was de afloop dikwijls doodelijk door bijkomende long-, luchtpijp- en hartontsteking.<br />

Van mazelen kwamen slechts enkele gevallen voor, als te Hoogezand en Wildervank. Rubeolae kwamen zonder<br />

verontr~1stende verschijnsel~n sporadisch voor in de geheele provincie. De bof bleef te Hoogeza.:nd en Sappemeer<br />

alsook m he~ kanton Gronmgen, t~ Onderdendam, Appingedam en Zuidbroek een geruimen tijd heerschen<br />

zonder ernsti.g :rnrakter. .Ook de kmkhoest, hoewel niet epidemisch en verontrustend, vertoonde zich door de<br />

geheele provmcie. ~e W mschot~n heeft in het midden van den zomer eene catarrhale oogontsteking, die echter<br />

ge~ne ?evolg~.n nah~t, ~ooral kmderen aangetast. Te Groningen blijft steeds het getal kin.deren overleden aan<br />

bmktermg Vl'lJ aanzie~hJk; het was iets grooter in 1864 dan het vorige jaar. - Te Meppel heerschten de<br />

mazelen en de ~atuurhjke po.kken in vrij -~evige mate, de laatste ziekte openbaarde zich tevens te Borger,<br />

Hoo~eveen, R:umerwold, Smilde en de WiJk. Te Assen hebben griep en kinkhoest vrij algemeen geheerscht. -<br />

In ~imburg eis_c~te de _roo~:onk vele slagtoffers, _zoowel gedurende haren loop als door bijkomende angina<br />

angmosa, parot1tis, memngitis en anasarca. Vooral m veertien bij elkander liggende gemeenten van het zuidelijk<br />

gedeelte der provincie nam ~ij in. uitgebreidheid toe .en was te Maastricht, Ambij, Mheer, Noor beek, Margraten,<br />

Meer~sen en Borgharen !3p1demisch. en kwaadaardig. In het noordelijk gedeelte der provincie kwam zij slechts<br />

voor m twee ge:neenten, t~ Ve~lo m November en December als sporadisch en goedaardig, te Weert in den<br />

zomer en het naJaar als epidemisch en kwaadaardig; in welke laatste gemeente de ziekte vele kinderen ten<br />

grave ~leepte~ _De m~ze~en vertoonden zich in negenentwintig gemeenten, waarvan acht tot het arrondissement<br />

Maastricht, eenen twi~tig tot dat van Roermond behoorden; zij waren goedaardig, behalve te Maastricht en<br />

Beegden, wa~r vele hJders stierve~- B.~halve _in. deze twee gemeenten waren zij epidemisch te Haelen, Nunhem<br />

en Weert. Kmkhoest kwam voor m VlJfentwmtig gemeenten, het meest in zeventien van het arrondissement<br />

Roermond, als epidemisch te Beesel, ~eer, Baarlo , Maasbree, Helden en Beegden; in de laatste gemeente in<br />

November en December zeer h~rdnekki.t? _en kwaadaardig, zoodat vele kinderen van 1-10 jaren stierven. In<br />

twaalf geme_enten vertoonden zich gew1Jzigde en waterpokken. Te Schimmert en Venlo zijn drie kinderen aan<br />

echte P?kken overleden. De kroep werd waargenomen in tien gemeenten, waaronder Maastricht en Weert.<br />

vooral m October en December, waar vele kinderen stierven. Ook te Roermond eischte de ziekte vel~<br />

slagtoffers. ·<br />

Wij gaan thans over tot eene beschouwing van de voornaamste ziekten onder de volwassenen , waaronder<br />

op nieuw eene eerste plaats. bekleedden de koortsen.<br />

I~ Noordbrabant waren in "1863 de koortsen over het" algeme~n goedaardig; slechts te Veghel kwamen<br />

eemge gevallen van b.esmettehJke koorts voor die den dood ten gevolge hadden. Van de overige soorten van<br />

ko?rtsen vertoonden zi~h vooral tusschenpoozende, gastrische en catarrhale. - In 1864 waren de voor- en<br />

naJaarskoortsen veel mmder dan in vorige jaren en zeer goedaardig. Daarenboven kwamen voor typheuse<br />

catarrhale, rheumatische. en gastrische koortsen en enkele gevallen van typhus.<br />

'<br />

In Gel~~rl~nd .waren m 1863 tusschenpoozende koortsen veel minder dan in het vorige jaar. Het meest vertoonden<br />

ZlJ zich m den Bommelerwaard en daaraan grenzende gemeenten. Zii heerschten te Hard ·'k<br />

J ·· t t t A z lh . A • • " erw1_J van<br />

anuarlJ o en me Apn<br />

•1 .'.te e em m April en Mei, te Ruurlo van Mei tot en met Julij. Te Gameren,<br />

Haaften, Heerde<br />

tk b''<br />

en<br />

·<br />

Zmhchem werd een groot getal kinderen aangetast. Te Ede kwamen t<br />

wee geva<br />

11<br />

en<br />

voor van ro oorts _iJ Jongens van 10 tot 12 jaren, die met den dood eindigden. Typhus kwam minder voor dan<br />

elders,. ~och kreeg m e~kele gemeenten eene epidemische uitbreiding. Die ziekte heerschte te' Arnhem van '<br />

J anuar~J to.t en met Mei, meest in de armoedige buurten ; van de 353 l\jders zijn 22 bezweken. Te Bemmel<br />

heeft die ziekte geduurd van tO Januarij 1863 tot 2 Januarij 1864, gedurende welken tiJ'd meest J ··<br />

tot e<br />

n me<br />

t<br />

.<br />

M<br />

a~r<br />

t<br />

,<br />

100<br />

"<br />

l"d<br />

lJ_ ers m<br />

. b<br />

. ~<br />

h<br />

an<br />

d<br />

e<br />

1·<br />

i~~<br />

k<br />

wamen , waarvan 7 gestorven. Ook te Driel ,<br />

'<br />

gemeente<br />

van<br />

Heteren',<br />

anuar11<br />

was de epi.demi~· vrlJ hevig, terwijl te Zmhchem van J unij tot Octo ber typhus contagiosus heerschte, waardoor<br />

ge~eele hmsgezmnen werde_n aangetast.' doch slechts weinigen stierven. - In 1864 kwamen slechts zeer weinig<br />

tusschenpoozende koortsen m behandelmg. Te Apeldoorn waren zij in Junij en Julij hardnekkig. Zij heerschten<br />

te Doesburg als alledaagsch en derdedaagsch van April tot en met J uniJ'. Te Terborg gemee t w· h<br />

·· ·· · Id· D t h h h , n e isc , waren<br />

ZlJ vrlJ men~?"u i~. e YP us eersc te t~ Apeldoorn .van Augustus tot het einde van het jaar. Van de 91<br />

opg~geven hJders ZIJn_ ·12 bezweken. Ook te D~~am en omstreken wordt sedert de laatste jaren voortdurend typhus<br />

waa1genomen. Te ?nel kwam~n van Januan_J tot en met Maart belangrijke gevallen voor, meest in ééne buurt;<br />

voorts te Harderw~Jk van Apnl tot December, vooral onder de mindere klasse, en te Nijmegen in de drie laatste<br />

maanden van het Jaar. Te Apeldoorn werden 6 gevallen van kraamvrouwenkoorts behandeld, 5 in ééne week ,<br />

waa:van 5 overleden. Ook te Arnhem kwamen 14 gevallen voor, waarvan 5 bezweken, en te Maas-Bommel verscheiden.<br />

gevallen van J a~uarij tot half Februarij, waarvan 3 met den dood eindigden.<br />

. I~ Zmd~olland w~ren m 1863 de tusschenpo?zen~e en .typheuse koortsen niet menigvuldig; ook in 18fl4<br />

kw.,,men .zlJ ~elclen 'oor. Typheuse vertoonden zich m dat Jaar sporadisch op enkele plaatsen en waren meest<br />

goedaardig·. l'e Koudekerk heeft nogtans de typhus velen ten grave gesleept. Zij heeft aldaar bij gebrek aan<br />

1-<br />

'geneeskundige hulp groote verwoestiug·en aang·erig·t. Catarrhale en gastrische koortsen kwamen veelvuldig· voor<br />

in het voor- en najaar, als gevolg van de langdurige noord- en noordoostenwinden. Ook te 's Gravenhage heeft<br />

de typhus het geheele jaar slagtoffers geëischt. .<br />

Ook in N oordholland waren in beide jaren de tusschen poozencle koortsen zeldzaam en nergens epidemisch.<br />

Te Amsterdam was in 1864 het getal het grootst in Januarij en Junij; de sterfte aan koortsen het grootst<br />

in Januarij en April. In die gemeente heerschte de typhus in 1863 niet slechts onder de behoeftige volksklasse,<br />

maar ook onder de meer geg·oeden, en eischte vooral van Maart tot J unij vele slagtoffers. Te Haarlem, Alkmaar,<br />

Hoorn en Zaandam als ook op andere plaatsen werden. in dat jaar slechts sporadische gevallen op<br />

verschillende tijden van het jaar waargenomen. In 1864 vertoonde zich de typhus meer dan gewoonlijk; in<br />

Amsterdam bijna het geheele jaar door. In die gemeente waren de meeste gevallen in April en Mei, vooral in<br />

de wijken door de Israëlieten bewoond. Het g·etal overledenen aan die zi!'lkte was het grootst in Augustus,<br />

hoewel in die maand dat der lijders slechts gering was. Te Huissen bezweken 18, te Hilversum 14 van de<br />

60 typhuslijders.<br />

In Zeeland hebben in heto1ajaar van 1863 de koortsen slechts in weinig gemeenten epidemisch geheerscht;<br />

. zij ware_n over het algemeen van goedaardig karakter. Te Arnemuiden waren op het einde van J unij 18 lijders<br />

aan typhus, waarvan eenigen bezweken. Deze laatste ziekte vertoonde zich in acht gemeenten. Ook in 1864<br />

waren weinig najaarskoortsen. Typhus vertoonde zich in zesentwintig gemeenten; zij had echter slechts in<br />

enkele een besmettelijk karakter.<br />

In de provincie Utrecht waren met weinig uitzonderingen de tusschenpoozende koortsen in 1863 niet talrijk;<br />

ook werden typhus en typheuse koortsen zelden gezien. In 1864 kwamen te Amersfoort de koortsen, waaronder<br />

hardnekkige derdedaagsche, het meest voor in J unij, October en December. Te Utrecht waren van half J unij<br />

tot half September aanhoudende koortsen, waaronder enkele malen typhus. De tusschenpoozende koortsen waren<br />

aldaar iets menigvuldiger van half September tot half November. Te Eemnes heerschten gedurende het gehe\<br />

le jaar tusschenpoozende koortsen het meest in het begin en in September. Te Leusden en Stoutenburg·<br />

kwamen in het laatste halfjaar vele lijders aan typhus en besmettelijke koorts in behandeling. Ook te Mijdrecht<br />

waren tusschenpoozende en catarrhale koortsen menigvuldig·; in die gemeente bezweken 2 van de 14 typhuslijders.<br />

Te Wilnis .en IJsselstein kwamen tusschenpoozende, aanhoudende en catarrhale koortsen het grootste gedeelte<br />

van het jaar voor, in den zomer met typheuse neiging. Ook te Znijlen vertoonden zich het geheele jaar;<br />

hoewel in geen groot getal, tusschenpoozende koortsen. In de overige gemeenten dezer provincie waren zij<br />

zeldzaam.<br />

In Friesland kwamen in 1863 tusschenpoozende koortsen voor in bijna alle gemeenten. Zij waren echter. niet zoo<br />

menigvuldig en kwaadaardig als in vorige jaren. In de eerste maanden van het jaar waren zij meest derdendaags<br />

en dubbel-derdendaags. Van April tot en met Junij kregen zij een anderdaagsch karakter. In de vier<br />

laatste maanden van het jaar waren overal betrekkelijk weinig tusschenpoozende koortsen. Van Maart tot en<br />

met J unij heerschten in verscheiden gemeenten catarrhale koortsen, veel met ontsteekachtige aandoeningen.<br />

Nalatende koortsen waren minder dan in vorige jaren. Daarentegen heerschte in vele gemeenten de typhus<br />

meer dan in de vier laatste jaren, vooral op het Bildt, Dantumadeel, te Dokkum, Franeker, in Gaasterland<br />

en Hennaarderadeel; in welke laatste gemeente zij zeer besmettelijk was. Te J..Jeeuwarden werden bijna in alle<br />

maanden gevallen van typhus waargenomen. Van de 171 lijde.rs zijn 16 overleden, op één na allen 20 tot 30<br />

jaren oud. In 1864 werden tusschenpoozende koortsen veel minder dan vroeger waargenomen en hadden zelfs<br />

in verscheiden gemeenten geheel opgehouden. In de laatste maanden van dat jaar zag men zeer vele hardnekkige<br />

derdedaagsche koortsen. Te Wanswerd, gemeente Ferwerderadeel , stierven eenige lijders aan beroertekoorts.<br />

Nalatende koortsen waren gering in getal; typhus en typheuse koortsen vrij menigvuldig in verscheiden gemeenten,<br />

vooral in de laatste maanden van het jaar. Te Marrum, gemeente Ferwerderadeel, zijn van de 16<br />

aangetaste personen 5 aan typhus van den onderbuik overleden. De ziekte was aldaar zeer besmettelijk en van<br />

een zeer langdurig beloop. Ook te Leeuwarden heeft de typhus, behalve van April tot en met J unij, het geheele<br />

jaar vrij hevig geheerscht. Van de 60 lijders in het ziekenhuis opgenomen zijn 10 overleden. - Van<br />

kraamvrouwenkoorts kwamen in beide jaren in verscheiden gemeenten gevallen voor, in 1863 meest met ongunstigen<br />

, in het volgende jaar meest met gunstigen afloop.<br />

In Overijssel heerschten in de laatste maanden van 1863 catarrhaal-bilieuse koortsen; ook de typhus bleef<br />

dat jaar heerscheff, en bezocht zelfs streken waar zij zich vroeger niet vertoond had. Te Zwolle duurde zij het<br />

geheele jaar voort en vergrootte zeer het getal slagtoffers door haren besmettelijken aard. Door de geneesheeren<br />

werden 850 lijders opgegeven, waarvan ruim 100 in het ziekenhuis verpleegd, met eene sterfteverhouding van<br />

6 ten 100. Te Oldenzaal, waar de ziekte hevig heerschte, wordt de oorzaak toegeschreven aan de woningen<br />

omringd door diepten met vloeibare meststoffen gevuld. In 1864 kwamen in die gemeente slechts in het begin<br />

van het jaar enkele gevallen van typhus voor. Te Zwolle daarentegen werd die ziekte in de binnenstad en de<br />

buitenwijkea bij voortduring waargenomen, het minst in Augustus en September. In het geheel werden 700<br />

lijders verpleegd, waarvan 120 in het tijdelijke typhus-hospitaal; de sterfte bedroeg 7 tot 8 ten 100. Behalve<br />

te Steenwijk en Zwartsluis, waar nog al lijders bezweken, was de aard der ziekte in de overige gemeenten<br />

niet hevig.<br />

In de provincie Grouingen hebben in 1863 de tusschenpoozende koortsen weinig geheerscht en waren veel<br />

goedaardiger, zoodat weinig gevallen van beroertekoortsen voorkwamen. Zeer algemeen waren daarentegen de<br />

vermomde koortsen onder den vorm van aangezigts-, oog-, oor- en tandpijn. Typhus, hoewel niet in erge<br />

mate, vertoonde zich hier en daar en gaf te Groningen 5 °/ 0<br />

der sterfgevallen. In 1864 werden tusschenpoozende<br />

koortsen in alle maanden van het jaar meer of min waargenomen; meest met rheumatische ziektevormen in het<br />

II. 2<br />

r<br />

J<br />

~<br />

1<br />

1<br />

1<br />

1<br />

1<br />

JI<br />

,,


vo01jàar als anderdaag·s , in het najaar als derdendaags. 'l'e G-roning·e11 ·heeft de typhus yerscheiden hnisgezinneri<br />

uangefast; zij was zeer besmettelijk doch niet boosaardig. In de overig·e gemeenten dezer proviucie vertoonde<br />

zich de typhus slechts sporadisch. In het Westerkwartier kwamen alledaagsche en anderdaagsche koortsen voor.<br />

In het Fivelingokwartier zag men alle vormen en in het arrondissement Winschoten, waar zij in het algemeen<br />

goedaardig waren, kwamen ook vermomde koortsen voor , meest onder den vorm van zenuwpijnen.<br />

In Drenthe waren te Gieten vele gevallen van tusschenpoozende en nalatende . koortsen; in de overige ge-·<br />

meenten kwamen zij slechts sporadisch voor. In 1864 heerschte te Meppel eene epidemie van typhus, waaraan velen<br />

bezweken; ook in J ulij 1863 en in de twee laatste maanclPn van dat jaar had die ziekte aldaar reeds ondc:r de<br />

behoeftige volksklasse geheerscht. In het eerste halfjaar van 1863 was de typhus epidemisch te Gasselte, terwijl<br />

in dat jaar te de Wijk van de 28 lijders 6 overleden.<br />

In Limburg waren de tusschenpoozende koortsen in de gemeenten gelegen ten oosten en zuidoosten van de<br />

Peel in 1863 veel minder menigvuldig dan in de laatste jaren. Van typheuse koortsen werd in vijfenveertig<br />

gemeenten, waarvan negentien tot het arrondissement Roermond, zesentwintig tot dat van Maastricht behooren,<br />

melding gemaakt. Zij waren goedaardig en nergens epidemisch. Gastrische kdortsen kwamen weinig voor,<br />

even als ook leverziekten. In 1864 werden tusschenpoozende koortsen aangetroffen in vierendertig gemeenten<br />

van het arrond!ssement Maastricht, in negenendertig van dat van Roermond, het meest te Spaubeek en Elsloo,<br />

in de laatste jaren door uitdampingen van den grond ten gevolge van uitgravingen voor den aanleg van den<br />

spoorweg. Nalatende koortsen kwamen veel voor te Oud-Vroenhoven, Munstergeleen, Susteren en Haelen,<br />

in de laatste gemeente vooral in het najaar; vermomde te Echt, Baexem en vooral in den herfst te Ambij<br />

en Maastricht. Te Herten, Roermond, Venlo, Bergen en Ottersum vertoonden zich tusschenpoozende koortsen<br />

het geheele jaar; ook te Maasbree waren zij menigvuldig en hardnekkig, .te Helden bij sommigen zeer kwaadaardig.<br />

Typhuskoortsen werden aang·etroffen in drieëndertig gemeenten, waarvan v~jftien tot het arrondissement<br />

Maastricht behoorden. Zij waren epidemisch en hevig in October en November te Ohe en Laak en Sevenum,<br />

in de drie eerste · maanden van het jaar te Venlo; in de overig·e gemeenten goedaardig en gering in getal.<br />

Gastrische koortsen, niet menigvuldig, werden het meest in het arrondissement Maastricht waargenomen, waar<br />

ook enkele gevallen van slijmkoorts voorkwamen. Kraamvrouwenkoorts vertoonde zich in zestien gemeenten,<br />

het meest te Roermond, waaronder één doodelijk geval; ook te Linnen, Posterholt en Maasbree zijn enkele<br />

lijders bezweken.<br />

De keelziekte bepaalde zich in Noordbrabant in 1863 tot 21 gevallen te Gilze, waarvan 4 àoodelijk en tot<br />

enkelen te 's Hertogenbosch en Deurne. In 1864 was · te Halsteren in het eerste halfjaar het getal lijders betrekkelijk<br />

groot, vooral onder de kinderen. Van de 100 lijders zijn 25 tot 30 overleden. Ook te Dommelen,<br />

Deurne, 's Hertogenbosch en Geffen kwamen eenige gevallen voor, enkelen met roodvonk, die met den dood<br />

eindigden.<br />

In Gelderland zijn in '1863 en 1864 in negenendertig en negenentwintig gemeenten 1,-162 en 886 personen door<br />

keelziekte aangetast, waarvan 638 en 484 boven 10 jaren. Hiervan zijn overleden 193 en 1H, waaronder 123 en<br />

1l1 kinderen beneden 10 jaren. Het getal aangetasten was in elk van beide jaren het grootst te Nijkerk 184 en<br />

100, en Arnhem 140 en 108. Te Barneveld en Putten werden in 1863 122 en 109, in 1864 slechts 59 en 30 aangetast.<br />

Te Rossem, waar in 1863 geene gevallen voorkwamen, waren in ·1864100 lijders. In beide jaren was de ziekte<br />

over de verschillende deelen der provincie ongelijkmatig verspreid. In elk jaar kwamen in behandeling in het<br />

arrondissement Arnhem 700 en 556 lijders in zestien en veertien, in dat van Nijmegen -in tien 346 en 314,<br />

in zeventien en dertien, in dat van Zutphen 116 en 16. in zes en twee gemeenten. In 1863 werden de meeste<br />

gevallen in Ja~uarij, in 1864 in Januarij en November waargenomen; de minste in het eerste jaar in Februarij<br />

en December, in het laatste in Julij. Te Nijkerk bedroeg de sterfte in 1863 23 °/ ,<br />

0<br />

in 1864 slechts U.75 °fo.<br />

Het getal recidiven bedroeg 145 in 1863, 130 in 1864. Voor de geheele provincie bedroeg de verhouding der<br />

overledenen tot de aangetasten 16.5 % in 1863, in 16.2 % in 1864, tegen 18.2 % in 1862, zoodat de ziekte<br />

langzamerhand g·oeclaardiger wordt. Vooral te Garderen bleek dat slechte woningen en onzindelijkheid de<br />

kwaadaardigheid der ziekte zeer begunstigden. Ook in de meeste gemeenten werden de naziekten minder veelvuldig<br />

dan vroeger waargenomen.<br />

In Zuidholland werden in het ressort Dordrecht in 1863 158 , in 1864 242 lijders aan keelziekte behandeid in<br />

negentien en elf gemeenten, waarvan 26 en 31 overleden. In dat ressort werden in 1863 op verscheiden plaatsen<br />

veel keelaandoeningen waargenomen met ligte kenteekenen van diphtheritis. In het ressort 's Gravenhage<br />

kwamen in beide jaren slechts enkele gevallen van keelziekte voor.<br />

· In N oordholland werden 202 en 208 personen aangetast in tweeëntwintig en éénentwintig gemeenten,<br />

waaronder 79 en 99 beneden 10 jaren. Het getal overledenen bedroeg in elk jaar 44 en 58.<br />

De keelziekte brak in Zeeland in Februar~j 1863 uit te St. Maartensdijk op Tholen, waar van de 13 lijders<br />

7 bezweken, terwijl te Vlissingen en Zoutelande vele gevallen voorkwamen. Aan de belgische grenzen kwam<br />

zij voor te Hontenisse, waar van de 6 lijders 4 , te Sas van Gent, waar op de 2, 1 bezweken, terwijl te Westdorpe<br />

3 personen werden aangetast. In 1864 was Arnemuiden de voornaamste zetel dezer ziekte, waar van<br />

137 lijders 21 zijn overleden. In het geheel werden in elf gemeenten dezer provincie 265 personen aangetast ,<br />

waarvan 65 overleden. Vooral kwaadaardig was de ziekte te St. Annaland, waar van de 37 lijders 23 stierven.<br />

In de provincie Utrecht kwamen in 1863 en 1864 96 en 218 gevallen voor in twaalf en vijftien gemeenten,<br />

waaronder 32 en 72 te Bunschoten, 26 en 47 te Utrecht; hieronder waren 34 en 70 lijders boven 20 jaren.<br />

In het eerste halfjaar van elk jaar zijn 39 en 141, in het tweede halfjaar 57 en 77 gevallen voorgekomen. Het<br />

getal overledenen bedroeg 9 en 21.<br />

In Friesland openbaarde zich de keelziekto in elk jaar in veertien en zestien gemeenten , waar zij 386 en 368<br />

personen heeft aang·etast, waarvan 32 en 37 :lijn ov~rlei.j menigvuldig; zij waren meest van catarrhalen aard. In het<br />

voorjaar waren vele keelontstekingen, en bij kinderen bronchitis; zij namen vooral in de tweede helft van het<br />

jaar te Dokkum den vorm aan van kroep , laryng·itis tracheïtis , gastro-enteritis catarrhalis, en wa~en niet zeld~n<br />

doodelijk. Bij klierachtige kinderen werd veel meningitis waargenomen'. die veel met. ongu~stig~n afloop m<br />

waterzucht der hersenholte einclig·de. Van de overig·e soorten van ontstekmgen werden m dat Jaar m het voorjaar<br />

, het laatst van Jul~j en de eerste helft van Augustus oogontstekingen veel gezien onder den vorm van<br />

conjllnctivitis; terwijl long- en borstvliesontstekingen meest in het voorjaar en den herfst werden behandeld.<br />

Verscheiclen gevallen gingen in de laatste maanden van het jaar te Dantumadeel in typhus over. C?ok in ~8M<br />

zijn in het vo01jaar en in den voórzomer de ontstekingen van het celweefsel, der oor- en onderkaakskheren ep1demi~ch<br />

opgetreden. In de drie eerste maanden van het jaar werden zeer vele catarrhaal-inflammatoire ziektevormen<br />

waargenomen. Vooral te Leeuwarden waren bronchitis, kroep, laryngitis. longontsteking in Februarij en Maart<br />

vrij algemeen; oók werden aldaar vele personen sterk aangegrepen en verzwakt door de griep. Keelontstekingen ,<br />

pneumonie, pleuritis, anginae tonsillares, meningitis en catarrhale aandoeningen van het buikvlies, de maag en<br />

de ingewanden waren ook in 1864 menigvuldig. Oogontstekingen werden veel behandeld in April en Mei door<br />

het drooge en schrale weder.<br />

Te Hellevoetsluis zijn_ van de oogziekte, diè in de beide voorgaande jaren zoo menigvuldig voorkwam, in 1863<br />

slechts enkele gevallen behandeld. Oogontstekingen openbaarden zich te Dordrecht vooral in Junij en Jul~j 1863 -<br />

· en verminderden in het najaar. In Julij ·1864 heeft zich te Rotterdam eene besmettelijke oogziekte (ophtalmia<br />

granulosa) vooral op de scholen bij kinderen beneden acht jaren geopenbaard. - In Zeeland was in 1863 te<br />

Goes veel oogontsteking. - De oogziekte in de rijksgestichten te Veenhuizen was in 1864 nagenoeg geweken.<br />

Slepende of koortsvrije huidziekten waren in Friesland in beide jaren vooral in 1864 zeer menigvuldig. Zij<br />

werden het meest waargenomen biJ scorbutische personen en klierachtige kinderen. De ong·unstige toestand,<br />

waarin arbeiders en armen door onzindelijkheid, slecht voedsel en bedompte woningen verkeeren , geeft hiertoe<br />

vooral aanleiding. Anthraces furnnculi en carbunculi werden in heide jaren in verscheiden gemeenten aangetroffen.<br />

vooral te JJeeuwarrlen, meest in hPt voor- en najaar. ,


...<br />

=-·~·~---- -~ -<br />

12<br />

Zenuwpijnen (neuralgien) waren in peide jaren in Friesland vrij menigvuldig, in :1863 vooral te Leeuwarden<br />

e_n Menaldumadeel, deels bij vrouwen en meisjes.<br />

Nieraandoeningen (morbus brighti) met verschijnselen van waterzucht waren in 1863 vrij menigvuldig te<br />

Dantumadeel, Dokkum, Ferwerderadeel, I.Jeeuwarden , Leeuwarderadeel, Opsterland en Schoterland; ook in<br />

1864 kwamen zij in een zevental gemeenten nu en dan voor; zij hadden bijna altijd een doodelijk gevolg.<br />

Te Leeuwarden kwamen in beide jareu, in 1863 ook te Opsterland verscheiden gevallen voor van verouderde<br />

beenzweren bij slecht gevoedde kwaadsappige lieden. Alleen in het ziekenhuis werden 15 gevallen<br />

behandeld.<br />

In Gelderland bereikten in '1863 de diarrheën een veel hooger cijfer dan in 1862, en kwamen het meest voor<br />

te Haaften , Gameren , Arnhem, Elburg, Neede, Oene, Ewijk, Laren, Nijmegen , Heerde, Ruurlo, Buren ,<br />

Tiel, Zuilichem en Tuil, het meest in Januarij, Augustus en October. In 1864 waren zij veel minder in getal<br />

doch zeer hardnekkig te Aalten, waar twee lijders stierven. Ook waren diarrheën en dysenterien zeer menigvuldig<br />

in Augustus te Beek, in Augustus en September te Harderwijk en Nijmegen, in September en October<br />

te Lienden. - In de provincie Utrecht waren in beide jaren de diarrheën talrijk te Utrecht, in 1863 van Junij<br />

tot en met Augustus , vooral onder de kinderen, te Amersfoort en te Bunnik. 'In 1864 waren in het najaar te<br />

Benschop vele zeer hardnekkige diarrheën bij kinderen. - In Friesland waren in 1863 vele diarrheën en dysenterien<br />

te Barradeel. In het vo01jaar vertoonden zich vele gevallen van cholerine en cholera-nostras in Gaaster­<br />

Jand niet zelden met doodelijken afloop. Voorts heerschten vooral diarrheën in Hennaarderadeel, Leeuwarderadeel,<br />

Oostdongeradeel, Opsterland en Rauwerderhem, in de laatste gemeente vooral in den zomer bij kinderen<br />

met ongunstigen afloop. Ook te Leeuwarden werden dikwijls diarrheën en enkele dysenterien waargenomen.<br />

In Wonseradeel waren in Julij en Augustus verscheiden gevallen met typheuse verschijnselen, waarvan een<br />

paar doodelijk. In Wijmbritseradeel hadden vele chronische diarrheën een zeer langdurig beloop. In 1864 kwamen<br />

bloedige diarrheën en dysenterien zelden voor. - In de provincie Groningen heerschten in 1863 diarrheën van<br />

verschillenden aard en graad. Te Holwierda heerschte de persloop in J ul~j epidemisch en vrij hevig.<br />

In 1863 zijn te Amsterdam twee sporadische gevallen van cholera voorgekomen, waarvan één doodelijk. In<br />

de provincie Utrecht werd in dat jaar een geval van cholera vermeld met doodelijken afloop, in het begin van<br />

Augustus bij eene behoeftige vrouw in eene zeer ongezonde woning te Vreeswijk. Voorts wordt melding gemaakt<br />

van een geval te Utingeradeel in Friesland en een te Finsterwolde in Groningen, welk laatste met<br />

den dood eindigde. - In Arnhem is in September 1864 een geval van cholera asiatica bij eene vrouw uit den<br />

gegoeden stand binnen 24 uren met den dood geëindigd. Ook te Dordrecht en te Amsterdam stierf in dat jaar<br />

een lijder aan die ziekte.<br />

Beroerte vertoonde zich in 1863 in Friesland in de eerste en laatste maanden van het jaar in Kollumerland<br />

en Nieuw-Kruisland, Leeuwarderadeel, Wijmbritseradeel en te Leeuwarden. Wanneer zij niet dadelijk met<br />

den d.ood eindigde, volgde meestal hierop eene halfaijdelingsche verlamming, belemmering van de spraak of<br />

stoornis der verstandelijke vermogens. In 1864- vertoonde zich de ziekte nu en dan bij plotselinge weêrsverandering,<br />

waarop enkele malen, zooals te Tietjerksteradeel, spoedig de dood, anders meest aanvallen van<br />

verlamming volgden. - In de provincie Groningen kwamen in beide jaren gevallen van beroerte nog al<br />

voor, vooral te Groningen, waar 4.35 % der overledenen hieraan stierven. In Limburg kwamen hersen~<br />

beroerten voor in 1864 in zestien gemeenten of acht van elk arrondissement, vooral in April en Mei te Maastricht,<br />

in den zomer te Brunssum , in den zomer en den herfst te Voerendael, in het najaar te Weert. Te<br />

Helden bezweken vele lijders.<br />

In beide jaren zijn in Friesland verscheiden gevallen van delirium tremens voorgekomen bij mannen, die zich<br />

bij herhaling aan misbruik van sterken drank schuldig maakten; z~j waren niet zelden doodelijk.<br />

Van syphilis zijn te Middelburg in 1863 134 primaire, 97 secundaire, tertiaire en aangeboren gevallen opgegeven.<br />

Ook in 1864 bleef die gemeente niet vrij. In de overige gemeenten dezer provincie bepaalden ·zich<br />

de gevallen tot gonorrheae, behalve te Vlissingen, waar in 1864 vele gevallen voorkwamen, aangebragt door.<br />

vreemdelingen , vooral Amerikanen. - Syphilis werd veel te Franeker en Leeuwarden waargenomen, vooral bij<br />

spoorwegwerlrnrs onder allerhande vormen. - In de provincie Groningen zijn de berigten omtrent die ziekte<br />

gunstiger; zij werd in 1864 slechts in enkele gemeenten gezien. - In Limburg kwam in 1863 te Venlo<br />

de syphilis· menigvuldig voor; in 188i wordt in zes gemeenten van het arrondissement Maastricht en in tien<br />

van dat van Roermond hiervan melding gemaakt. - Te Rotterdam bedroeg het g-etal ingeschreven publieke<br />

vrouwen op 31 ])~cember 1863 en 1864 311 en 293, waarvan 102 en 92 ·inwonende, 209 en 201 op haar zelve<br />

wonende. Men schrijft de vermindering van haar getal toe aan de toeneming der g·eheime prostitutie en aan<br />

het zich vestigen in aangrenzende gemeenten, ten einde zich aan het toezigt der politie te onttrekken. In elk<br />

jaar werden 8,987 en ~,282 visitatien verrigt, waar onder 8,040 er: 7,806 bij vrouwen reeds· bij de politie ingeschreven,<br />

130 en 122 bij vrouwen, die zich aan geheime prostitutie hadden overgegeven, 140 en 108 bij vrouwen<br />

komende van andere plaatsen , 277 en 246 bij vrouwen uit het ziekenhuis ontslagen. Van deze vrouwen werden<br />

300 en 280 ziek bevonden , waarvan 18 en 17 onmiddellijk naar haar onderstandsdomicilie werden opgezonden, -<br />

282 en 263 in het ziekenhuis aan de Hoogst.raat zijn opgenomen. De opgenomen vrouwen waren i1aar de ziekten<br />

op de volgende wijze ingedeeld: syphilitische aandoeningen bij 53 en 46, venerische bij 208 en 183, ziekten<br />

van niet syphilitischen of venerischen aard , als: schurft, gezwellen en beenzweren, bij 'iH en 34. Daarenboven<br />

werden in 1864 8 kinderen van moeders opgenomen. Op 1 .Jannarij 1863 en 1864 waren 67 en 62 vrouwen in<br />

behandeling; gedurende elk jaar werden dus 349, en 325 vrouwen in liet ziekenhuis verpleegd, waarvan in den loop<br />

van elk jaar 277 en 247 als genezen zijn ontslag·en, 8 en 7 verbeterd naar haar onderstandsdomicilie zijn opgezonden,<br />

1 en 1 naar het ziekenhuis aan rl0n Coolsing-Al ovArgehrn.gt., en in 1 Rli3 ·t naar hf>t kl'ankzinnigeng'flst.icht.<br />

1 ,,<br />

~l<br />

.;<br />

fi<br />

~ ::I<br />

Van zelfmöorden wordt op nieuw melding gemaakt in de verslagen van Zeeland, Friesland en Drenthe. In<br />

de eerste provincie werden in elk jaar in zes en vijf geme.enten 9 '.:'a~ronder 4 te ~ier~kzee, .en 6 zelfmoorden<br />

en in twee 3 en 2 pogingen daartoe gepleegd. - In Fneslaud ZIJn m elk van beide Jaren m negen en acht<br />

gemeenten 1:1 en 9 zelfmoorden gepleegd en 1 beproefd. In Drenthe werden in 1863 5 zelfmoorde~ ,gepleegd<br />

te Anlo, Assen, Meppel, Vries en de Wijk; voor 1864 ontbreken de opgaven. - In Limburg hebben in 1864<br />

7 zelfmoorden, 3 in het arrondissement Maastricht, 4 in dat van Roermond plaats gehad. .<br />

Van gevallen van krankzinnigheid wordt melding gemaakt in de verslagen va~ z.eela~d 48 i~ 1863 '. 62 in<br />

1864, waaronder 7 en 6 idioten. - In Friesland kwamen gevallen van krankzmmgheid voor m zestien en<br />

zeventien gemeenten ten getale van 28 en 38. De opgaven zijn echter niet volledig, daar onder anderen uit<br />

W onseradeel in 1864 vermeld wordt, zonder opgave van getal, dat meer gevallen van melancholie voorkwamen<br />

dan in andere jaren. - In Drenthe werden in 1863 10 gevallen van krankzinnigheid vermeld. - In Limburg<br />

kwamen voor in 1863 56, in 1864 62 gevallen tegen 37 in 1862, hieronder in elk jaar 41 en 44 in het arrondissement<br />

Maastricht, waarvan 19 en 31 te Maastricht, 15 en 18 in het arrondissement Roermond.<br />

Onder de maatregelen ter voorkoming van ziekten genomen behooren te 's Gravenhage de vleeschkeuringen, -<br />

het onderzoek van visch , de keuringen van aardappelen, fruit enz" Voorts werden stilstaande vuile slooten<br />

weggeruimd en voorzorgmaatregelen genomen bij de groote dempingwerken. Te Scheveningen werd in 1864 de<br />

proef genomen om de riolen door doorspoeling met water uit het kanaal schoon te maken, waartoe eene<br />

leiding over eene lengte van 400 ellen werd gelegd, terwijl het water door eene stoompomp in het riool wordt<br />

gebragt.<br />

Uit de jaarlijksche verslagen der werkzaamheden van het collegie van wetenschappelijke keurders en keurmeesters<br />

te Amsterdam blijkt, dat in 1863 en 1864 het volgend getal overtredingen werd aangetroffen: door<br />

keurmeesters van meel, brood, beschuit, koek en gebak 790 en 657, waarbij aan tarwe- en roggebrood en<br />

bedorven meelsoorten 2,299 en 2,803 ned. p. werden afgekeurd tegen 3,319 in 1862. De verkoopplaatsen werden<br />

in '1863 elf-, in 1864 vijftienmalen bezocht. Door de keurmeesters van v~e en vleesch; die in 1863 twaalf-, in<br />

'1864 negenmalen winkelinspectie hielden en zelfs in dat laatste jaar éénentwintigmalen de winkels der varkensslagters<br />

bezochten, werden 127 en 134 stuks vee, 394 en 941 ned. p. vleesch, spek en worst afgekeurd en<br />

ter bestemde plaats begraven. Ditzelfde geschiedde met verschillende partijen visch, waaronder in elk jaar<br />

2,353 en 2,262 tongen, 881 en 436 schollen, 5,777 en 220 scharren, 12,800 en 2,028 bokkingen; in 1864 met<br />

f20,025 panharingen, 7,884 spieringen. Door de keurmeesters van de dag- en weekmarkten werden in elk jaar<br />

verscheiden partijen fruit en een aantal bedorven. eij,!lren, citroenen, chinaasappelen, kaas enz. afgekeurd, alsook<br />

in 1864 eene aanzienl~jke partij kokosnoten. De keurmeesters van wijnen, bieren, sterke dranken, azijnen en<br />

kruidenierswaren deden in elk van beide jaren 369 en 430 bekeuringen; zij bezochten in elk jaar negenmalen<br />

de verschillende verkoopplaatsen. Volgens getuigenis van de keurders 'fan drinkwater en melk wordt de melk,<br />

waarvan het gebruik op 70,ûOO ned. k. geschat wordt, steeds meer in geheel onvermengden staat aangebra~t.<br />

Kunstmatig gekleurde melk wordt slechts - zelden aangevoerd , terwijl het vermengen der melk met water ~n<br />

rninder mate plaats heeft dan vroeger. Van de zestien aan de kerken grenzende regenbakken werd slechts m<br />

één in 1863 loodhoudend water aangetroffen. Het Vechtwater werd in elk van beide jaren door 1,033 en 804<br />

waterhaalders aangevoerd. Het in waterleggers bewaarde water werd dikwijls als zeer brak afgekeurd. Over<br />

het ongewoon hoog chloorgehalte vau het duinwater werd zoowel in .T ulij 1863 als in November 1864 geklaagd,<br />

de aanleiding echter spoedig door de directie der duinwatermaatschappij weggenomen.<br />

In de provincie Utrecht zijn in 1863 te Benschoten, Breukelen St. Pieters en Vreeland maatregelen genomen<br />

om de schadelijke dampen weg te nemen voortspruitende uit eene slechte afwatering. Ook te Achttienhoven<br />

werd in 1864 te gemoet gekomen aan het bezwaar dat het ruigt uit de slooten gehaald vijf tot zes<br />

weken op den kant blijft leggen. Te IJsselstein zijn vele huizen vochtig en ongezond door de nadeelige gassen,<br />

die zich des zomers uit de gooten ontwikkelen. Ook wordt de groote kindersterfte te Harmelen aan de stilstaande<br />

slooten, de opene secreetputten, de varkenshokken en mestvaalten toegeschreven. Voorts missen de<br />

slooten eene behoorlijke uitwatering aan de Bildt, te Zeist , Veenendaal , Houten, Kockengen en Vinkeveen.<br />

Te Utrecht draagt veel bij tot de verbetering van de gezondheid de nitbreidmg der. stad sedert de laatste<br />

jaren. Arbeiderswoningen werden in een groot getal door bouwvereenigingen buiten de stad gebouwd. Ook<br />

werd in de laatste jaren veel gedaan tot verbetering van het rioolstelsel. In elk jaar hadden grondboring·en<br />

ploats, die zich ook tot de buitenwijken uitstrekten. Te Utrecht is met 1 October 1862 eene commissie van<br />

keuring en toezigt op vee en vleesch in werking getreden, aan welke in 1863 13,437, in 1864 14,228 stnks<br />

vee, en in het laatste jaar '109 geslagte of gestorven paarden ter keuring zijn aangeboden. Afgekeurd en beg-raven<br />

werden in elk jaar 1,794 en 248 ned. p. vleesch, en in -1864 3 geslagte runderen, 2 kalveren en 5.5<br />

gerookte hammen. '.l'er keuring aangeboden werden in elk jaar 17 ,965.5 en 25,750 ned. p. vleesch.<br />

In Overijssel kwamen in '1863 verordening·eu tot stand te Hasselt, Lonneker, Oldenzaal en Olst; in 1864<br />

te Genemuiden en Giethoorn op het vervoer van :vuilnis , schoonhouden der straten enz.<br />

In de bad- en waschinrigting te 's Gravenhag·e \.verden gebruikt in 1863 14,926, in 186-1- 1 ·4,462 baden ,<br />

waarvan 11 ,\H7 en 11,740 mannen-, 3,009 en 2,722 vronwenbaden. Van deze baden behoorden 5,497 en 5.245<br />

tot de eerste, 9,429 en 9,217 tot de tweede klasse. Van de baden der eerste klasse waren 93 · en 119 koude<br />

baden voor mannen, 19 en 25 voor vrouwen; 4,019 en 3,906 warme baden voor mannen, 1,183 en 1,089 voor<br />

vrouwen, 184 en 106 regenbaden. Van die der tweede klasse 23 en 5 koude baden voor mannen, 2 en .32 voor<br />

vrouwen, 7 ,'105 en 7 ,31 o warme baden voor mannen, 1,805 en 1,576 voor vrouwen, . 494 en 294 regen baden.<br />

Van het waschhuis werd in elk jaar gebruik gemaakt door 4,166 en 3,154 personen gedureude :12,832 en 9,65\:1<br />

wnsch11ren. Gerlurende 186.t wns . wegens herstelling r1e inrigting van 1 Febrnar~j tot f9 Maart gesloten. -<br />

- _ !!'., "-,<br />

1<br />

f<br />

l1<br />

'~<br />

~<br />

1<br />

'!<br />

\l<br />

-<br />

f<br />

,.,,<br />

1J<br />

I~


Aan de g·emeentebadinrigting te Scheveningen, sedert -1 Mei '1861 in eigen beheer, werd in de laatste vijf jaren<br />

het volgend getal baden gebruikt:<br />

JAREN. GROOTE KOETS. KI.ÈINE KOETS. BINNENBADEN EN DOUCHES.<br />

·1860 9,365 4,768 2,447<br />

f861 15,257 8,709 3,227<br />

1862 15,630 6,429 2,594<br />

1863 i 7,324 7,736 3,151<br />

1864 13,796 7,110 2,398<br />

In 1860 was de weêrsgesteldheid, doorgaans koud en vochtig, ong·unstig voor het baden; iu 186t was<br />

daarentegen de weêrsgesteldheid zeer gunstig · en het bezoek gedurende het badsaizoen buitengemeen groot. In<br />

'1862 oefende de langdurige koude gedurende den voorzomer een nadeeligen invloed uit op het gebruik der<br />

zeebaden, zoodat niettegenstaande in dat jaar de zeebadinrigting van den heer MAAS had opgehouden te bestaan,<br />

aan de gemeenteinrig'ting minder baden werden gebruikt dan in het vorige jaar. In 1863 was, niettegenstaande<br />

het weder in den nazomer zeer ongunstig was, het gebruik van baden aanzienlijk. In '1864 hebben<br />

de heerschende pokkenepidemie en het gure weder op het gebruik een zeer ongunstigen invloed uitgeoefend.<br />

Wij achten het niet onbelangrijk van het gebruik van baden in zee naar maanden een vijfjarig overzigt te geven;<br />

MAANDEN. 1860. 186L 1862. 1863. 1864.<br />

Jnnij. 291<br />

Julij . 3,836<br />

Augustus 6,133 10,550<br />

September. .. 3,809 5,097<br />

October .. 64 2H<br />

1<br />

1<br />

843<br />

194 842<br />

550<br />

1<br />

7,232 1 4,772 7,789 6,315<br />

1<br />

1<br />

J<br />

12,2 ·16 11,207 9,8ü7<br />

4,526 4,959 4,012<br />

351 263 132<br />

In het badhuis te Ftrecht werden genomen in '1863 6,250, in 1864 6,120 baden. Aan de bad- en waschinrigting<br />

werd door ·13,4-11 vrouwen in 1863 en 8,866 in 1864 gewasschen gedurende 35,315 en 24-,156 uren,<br />

en gebruikt 18,638 en 17,173 baden, waaronder 11,735 en 10,813 mannenbaden eerste, 2,329 en 1,959 tweede<br />

klasse, 4,138 en 3,981 vrouwenbaden eerste, 436 en 420 tweede klasse. De opbrengst bedroeg in elk jaar<br />

./ 10,818.49 en .f 8,897.68. In 18M heeft de inrigting slechts negen maanden gewerkt, daar zij gedurende drie<br />

gesloten is geweest wegens het plaatsen van een tweeden ketel en de noodige herstellingen. - In Over~jssel .<br />

is te Enschedé door bijzondere personen in den nazomer van 1864 een bad- en waschinrig'ting geopend, die<br />

voor de baden zeer goed voldeed, terwijl van de waschinrigting, niettegenstaande de prijzen zeer laag gesteld<br />

waren, slechts. zeer weinig gebruik werd gemaakt. In het badhuis te Groningen werden gebruikt in 1863<br />

138, in 1864 530 baden, waarvan 708 en 510 gewone 1<br />

30 en 20 douches en stortbaden.<br />

Het getal persouen, die de in- en uitwendige geneeskundige praktijk uitoefenden op 31 December 1863<br />

en '1864 en zich met he.t bereiden van geneesmiddelen bezig hielden , is opgenomen in nevensgaande staten ,<br />

welke de uitkomst geven van de bewerking der lijsten, jaarlijks voorkomende in de provinciale bladen en door<br />

de provinciale commissien van geneeskund.ig onderzoek en toevoorzigt ter voldoening aan de artikelen 25 en 26<br />

van Zijner Majesteits besluit van 31 Mei 1818 (Staatsblad n° 25) opgemaakt. Op 31 December 18û3 en<br />

1.864 waren, behalve de rustende en nog niet gevestigde personen, doctoren in de geneeskunde 1,026 en<br />

1,021 , waaronder 1 en 2 tot de uitoefening der praktijk toegelaten officieren van gezondheid, in de heelkunde<br />

245 en 305, waaronder 1 en 1 tevens plattelandsheelmeester, in de vroedkunde 1'29 en 538, in 1864 1<br />

in de artsenijmengkunde, tot de inwendige geneeskunde, volgens de Koninklijke besluiten van 23 November 1823 ,<br />

n° 96, en 5 J anuarij 1824 , n° 63, toegelaten chirurgijn-majoors en officieren van gezondheid 31 en 20, heelmeesters<br />

1,443 en 1,438, waaronder 11 en 5 officieren van _gezondheid, toegelaten krachtens het Koninklijk<br />

besluit van 23 November 1823, vroedmeesters 1,330 en 1,209, waaronder 3 en 4 officieren van gezondheid,<br />

apothekers 958 en 947; droogisten 273 en 277; oogmeesters 3 en 2; tandmeesters 84 eri 89; vroedvrouwen<br />

824 en 832. Van de heelmeesters oeîenden enkel uit de uitwendige geneeskunde of de heelkunde 363 en 343 ,<br />

waarvan 303 en 285 met de vroedkunde; de overige 1,080 en 1,095 de in- en uitwendige geneeskunde, waarvan<br />

1,010 en 1,013 met de vroedkunde. Van voornoemde personen oefenden in elk van beide jaren uit de inwendige<br />

geneeskunde 2,125 en 2,129, of 1 op 1,625 en 1,641, de uitwendige 1,G87 en 1,691, of 1 op 2,047 en 2,066,<br />

de artsen~jmengkunde 1,188 en t,176, of t op 2,900 en ~ , ü71, de vroedkunde 2,704 en 2,697 , of ·1 op ·J,277 en<br />

1,2!J5 zielen.<br />

ioi 1 sr11 1:98 I .10quraoaa<br />

rn do ~u!lf[OAaq ap ioi uapa'lI<br />

·s1aisaam~oo<br />

. ·uaM.nou:pao1 A<br />

·s1alsaam<br />

:pao.u.. spuu1all'llid ua aJJ:Çnapais<br />

·s.100Çmu-·.funl!l{;i ua p1a11puoz<br />

-a~ U'llA uaJapyi:o ual'llFJ~aoi<br />

l]J~J['ll.Id lap ~U!lJaJaOHU ap io.:r,<br />

·s1a+saau:rraaI{ ua<br />

apumrpao.u.. ua -saauan<br />

·s.raisaampao.u..<br />

ua -paq' apumi:saaua{)<br />

·s1aisaam<br />

-pao.IA ua apunJ[saaua{)<br />

'Slaisaam<br />

-1aalJ ua apumi:saaua{)<br />

·apumi:<br />

-pao.u.. ua-1aal{ '-saauan<br />

·apumi:pao.IA ue -saauaB<br />

_l,c-1. C"1 oo CQ


-l


4 ,923 en 1,931 dagen. Het getal vervleeg·


gebreken van onzuivei·en aard, 'lO en 2'1. syphilitisehen. Hiervan verlieten het g·esticht geheel hersteld 157 en<br />

79, zijn overleden 17 ('10 mannen en 7 vrouwen) en 20. Daarenboven z\jn in elk jaar 5 en 4 personen levenloos<br />

ingebragt, waaronder in 1864 2 pasgeboren kinderen. In 1863 zijn in het gesticht geboren 9 kinderen, waarvan<br />

5 onecht, en 3, 2 jongens en 1 meisje, levenloos aangegeven; in ·1864 zijn 2 kinderen kort na de geboorte in<br />

het gesticht overleden. Van het geheele getal overledenen in l 864 waren 12 van het mannelijke, H van<br />

vrouwelijke geslacht. Het getal verpleegdagen bedroeg in elk jaar 6,05'1 en 6269. Onder de verpleegden waren<br />

uit Alkmaar 76 en 95, armlastig iu andere gemeenten 98 en 110. - In het gast- en proveniershuis te Purmerend<br />

werden in elk jaar 24 en 16 zieken, 11 en 8 mannen, 13 en 8 vrouwen opgenomen, terwijl 1 O en 1 O mannen,<br />

5 en :1.2 vrouwen op 1 Januarij aanwezig waren, zoodat in elk jaar 39 en 38 personen, 2·1 en 18 mannen, 18<br />

en 20 vrouwen verpleegd werden. ' Hiervan zijn in elk van beide jaren ·J en 5 mannen, 3 en 2 vmuwen overleden,<br />

vertrokken 10 en 6 mannen, 3 en 7 vrouwen, zoodat op 31 December 1864 7 mannen en 11 vrouwen<br />

in behandeling bleven. Het getal verpleegdagen bedroeg 2,988 en 4,041 , waarvan 2,205 en 2,117 voor de mannen,<br />

783 en 1,924 voor de vrouwen. - Van het gasthuis te Hoorn is het eerste perceel, bestaande uit vier groote<br />

ziekenzalen, in 1864 voltooid, terwijl de plannen voor het tweede perceel door den gemeenteraad zijn goedgekeurd.<br />

In de gemeente-apotheek· werden gereed gemaakt in J 863 1t,373, in 1864 12,330 recepten, tegen '12,462 in<br />

1862. - Aan den Helder is met 1 J anuarij 'l 863 het nieuwe ziekenhuis geopend, waarin in elk jaar 46 en 51<br />

zieken, 22 en 28 mannen, 24 en 23 vrouwen, gedurende 1,000 en 2,0·l 5 dagen verpleegd werden. Daarenboven<br />

zijn 39 en 32 publieke vrouwen gedurende 'l,490 en 548 dagen opgenomen. Overleden zijn in elk jaar 9 en 7<br />

mannen, 7 en 6 vrouwen. In behande'fing bleven op 31 December 1864 H personen, waaronder 3 publieke<br />

vrouwen. In de gemeente-apotheek werden gereed gemaakt 6,565 en 5,711 recepten.<br />

In de zes gasthuizen van· Zeeland werden verpleegd in 1863 380, in 1864 397 zieken, gedurende n,872<br />

e'n fi.4,658 dagen, waarvan overleden 71 en 74, hersteld 225 en 220. Op 31 December 18M zijn 94 in<br />

behandeling gebleven. - In het gasthuis te Middelburg werden hiervan verpleegd in '1863 234, in 1864 256<br />

armlastige personen, waarvan 54 en /~7 reeds aanwezig· op 1 Januarij. Hiervan hadden 157 en 160 hun domicilie<br />

van onderstand in, 77 en 96 buiten de gemeente, overleden zijn 37 en 45, terwijl 150 en 154 hersteld het<br />

gesticht verlieten, zoodat 47 en 57 op 3-L December 'l863 en 1864 aanwezig waren. Het getal verpleegdagen<br />

beliep 18,165 en 19,583, waarvan 15,649 en 15,,H3voor rekening van armbesturen , 2,516 en 4,170 voor die van<br />

bijzondere personen. Uit de gemeente~apotheek in het burgerweeshuis zijn in elk van beide jaren afgeleverd<br />

45,8'.Jö en H,6'14 recepten, waarvan 9,285 en 9,399 voor de gestichten, 14,037 en 14,1 H voor bedeelden en<br />

minvermogenden bij het burgerlijk armbestuur, 11,639 en 11,309 voor bedeelden bij de kerkelijke armbesturen,<br />

10,316 en 9,287 voor elders armlastigen, 51~9 en 508 voor de polykliniek voor rekening· der geneeskundige<br />

school. - In het burgergasthuis te Aardenburg werden verpleegd in '1863 3'1, in 1864 41 lijders, gedurende<br />

1,905- en 2,'l 63 dagen, waarvan 6 en 5 overleden, 25 en 36 hersteld. - Het gasthuis te Sluis telde in elk jaar<br />

8 verpleegden, waarvan in 1863 3 zijn overleden en in elk jaar 4 en 6 hersteld ontslagen, zoodat op 31<br />

December ·1864 2 in behandeling bleven. Het getal verpleegdagen bedroeg 1,071 en 1,233. - In het gasthuis te<br />

Goes, tevens godshuis, zijn in elk jaar 56 en 50 zieken verplegd, waarvan 24 en 26 g·eke nhuis tt> Venlo w errl in 18G3 yer-


22<br />

groot, doordien twee lokalen, waarvan één vroeger kapel , tot ziekenzaal zijn ing·erigt, elk voor 5 of 6<br />

lijders; het getal bedden is met 1 O vermeerderd, terwijl 4 nieuwe bedsteden zijn aangeschaft. In 1864 is een<br />

oud gebouw, grenzende aan het ziekenhuis, hersteld en tot kapel ingerigt en werd het getal geneesheeren op<br />

3 gebragt. In elk jaar zijn verpleegd 115 en 109 personen, 61 en 58 mannen, 54 en 5i vrouwen, waarvan<br />

7 en 14, 3 en 6 mannen, 4 en 8 vrouwen reeds op 1 Januarij aanwezig. Hiervan zijn overleden 21 en 29,<br />

7 en 13 mannen, 14 en 16 vrouwen, ontslagen 80 en 65 , 48 en 37 mannen, 32 en 28 vrouwen; zoodat op<br />

31 December van elk jaar 14 en 15, 6 en 8 mannen, 8 eri 7 vrouwen in behandeling bleven. Onder de verpleegden<br />

waren in elk jaar 99 en 96 inwendig, 16 en 13 uitwendig zieken; van de eersten leden 14 en 7 aan<br />

typhus, 31 en 32 aan tusschenpoozende koortsen , 35 en 32 aan borstziekten.<br />

De klinische school te Rotterdam telde gedurende de schooljaren 1862/63 en 1863fs 4 .1,.1-- en 41 leerlingen, 4r 756 lijders; onder de laatsten<br />

waren 477 mannen en 279 vrouwen. De lessen in de verloskunde werden in elk jaar door 14 en 10 mannelijke,<br />

7 en 5 vrouwelijke kweekelingen bijgewoond; voor de leerlingen van het tweede studiejaar bestond in elk jaar<br />

gelegenheid om beurtelings bij 69 en 79 verlossingen in de kraamzaal tegenwoordig te zijn, terwijl daarenboven<br />

de vrouwelijke kweekelingen onder leiding van gemeentevroedvrouwen in elk jaar 38 verlossingen bijwoonden<br />

en de leerlingen bij 7 en 13 kunstmatige verlossingen tegenwoordig waren. Het anatomisch kabinet werd in<br />

het laatste schooljaar met belangrijke geschenken verrijkt, waaronder 16 schedels van dayakkers en 8 zeer fraaije<br />

van dieren. In elk schooljaar hebben 12 en 6 leerlingen een voldoend examen afgelegd.<br />

. Op de klinische school te Amsterdam bedroeg in elk schooljaar het getal leerlingen 26 en 39 , waaronder<br />

8 en 9 pharmaceuten . . De lessen over algemeene ziektekunde en therapie werden bijgewoond door 7 en 10 leerlingen<br />

van het tweede studiejaa!' en door 3 en 2 studenten. Aan de lessen over bijzondere therapie en heelkunde<br />

namen deel 2 en 7 leerlingen van de derde en vierde studiejaren, 3 en 2 studenten in de geneeskunde, 3 en 5<br />

heelmeesters en in 1862/ 63 10 geneesheeren. De oefeningen in de diagnostische kliniek werden in elk schooljaar<br />

bijgewoond door 'I en 10 leerlingen van het tweede studiejaar , 3 en 2 studenten, in 1862/63 door 5 geneesheeren<br />

en in 1863/64 door 4 heelmeesters. Aan het onderwijs in de verloskunde namen deel 2 en 7 leerlingen van de<br />

derde en vierde studiejaren , 4 en 2 studenten , 39 en 35 vrouwelijke leerlingen , waarvan 27 aan de Rijks<br />

kweekschool voor vroedvrouwen verbonden en in ·1863/64 door 3 heelmeesters. Van de lijders in het binnengasthuis<br />

werden in elk schooljaar uitgekozen voor het klinisch onderwijs in de geneeskunde -4-08 en 383 mannen,<br />

210 en 179 vrouwen , de diagnostische kliniek 92 en 171 mannen, 177 en 281 vrouwen, de praktische oefeningen<br />

in de heelkunde 551 en 604 mannen , 420 en 348 vrouwen , het verloskundig- onderwijs 4 10 en 385, het onderwijs<br />

in de gynaeologie in 1863/ 64 140 vrouwen. Het pathologisch anatomisch museum werd in elk jaar verrijkt<br />

met 74 en 1'5 praeparaten en telde bij het einde van het laatste schooljaar 1,423 nummers. - Bij de genees-,<br />

heel- , verlos- en artsenijmengknndige school te Haarlem waren voor elk schooljaar 18 en 13 leerlingen ingeschreven,<br />

waarvan 13 en 8 voor alle vakken, 3 en 5 voor de artsenijbereidkunde, en in 1862/63 2 voor de<br />

verloskunde; in elk jaar zijn 4 en 2 leerlingen na afgelegd examen tot het uitoefenen van verschillende takken<br />

van geneeskunde toegelaten. Op 31 December 1864 waren op de school 10 leerlingen overgebleven. - Op de<br />

geneeskundige school te Alkmaar waren op 31 December 1863 en 1864 0 en 8 mannelijke, 3 en 2 vrouwelijke<br />

leerlingen; in het eerste jaar werd één leerling tot plattelands heelmeester, één plattelands heelmeester tot<br />

vroedmeester en ééne vrouwelijke leerling tot vroedvrouw, in het tweede één leerling tot vroedmeester bevorderd<br />

en ééne vrouwelijke leerling geplaatst op de Rijksschool te Amsterdam. - De school te Hoorn telde gedurende<br />

elk sehooljaar 7 en 13 leerlingen , waaronder 2 en 5 vrouwelijke. Van de laatste hebben in 1864 2 met goed<br />

gevolg examen afgelegd; terwijl van de mannelijke leerlingen 1 tot plattelands heel- en vroedmeester werd<br />

bevorderd. Op het einde van 1864 waren op de school 6 mannelijke en 3 vrouwelijke leerlingen.<br />

Op de school te Middelburg waren op 1 Januarij 1863 en 1864 26 en 21~ leerlingen, waarvan 14 en 11 voor<br />

de heel- en 'Terlos- , 11 en 13 voor de artsenijmeng- en op het eerste tijdstip ééne vrouw voor de verloskunde;<br />

8 en 4 verlieten in elk jaar de school , terwijl 6 en 8 zich in den loop van elk jaar lieten inschrijven. Op<br />

31 December i8M bleven 28 leerlingen over. Voor het klinisch onderwijs in de geneeskunde waren 68 en 72<br />

lijders beschikbaar, voor dat in de heelkunde 70 en 77. De polykliniek werd in elk jaar bezocht door 103 en<br />

1t7 personen, terwijl door de leerlingen onder toezigt 58 en 55 verlossingen verrigt werden, waarvan in 1863<br />

12 door ééne vrouwelijke leerling te Vlissingen werden waargenomen.<br />

Op de Rijks kweekschool voor vroedvrouwen te Amsterdam bevonden zich bij het begin der schooljaren<br />

1862/ 63 en 1863/ 64 13 en 14 leerlingen , terwijl U en 13 zijn opgenomen , zoodat elk schooljaar met 27 leerlingen<br />

is geopend. Daar ééne leerling , in October 1862 op verzoek werd ontslagen , ééne in December van dat jaar<br />

tot vroedvrouw werd bevorderd en ééne is overleden, bleven voor het schooljaar 1862/63 slechts 24 Rijks kweekelingen<br />

over. Daarenboven heeft nog ééne door het gemeentebestuur geplaatst de lessen tot het einde van<br />

den cursus gevolgd. B ehalve door deze 25 werden nog de lessen bijgewoond door 12 vrouwelijke leerlingen<br />

der klinische school. In 1863/64 hebben , behalve de 27 kweekelingen , 8 leerlingen dier school de lessen gevolgd.<br />

Met de praktische oefeningen op de kraamzaal in het binnengasthuis wordt door de leerlingen van het tweede<br />

stnrli.ejaar terstoncl nfl h At openen Vfl n clen c1mrns . ri.oor de overig-en en st in April een hegin gemaakt. Gedu-<br />

23<br />

rende elke week wordt bij afwisseling· telkens door twee leerlingen van 'smorgens 10 tot 'savonds 101/2 uur<br />

onder toezigt van den direkteur of van de inwonende meestei'esse-vroedvronw beurtelings bijstand en verzorging<br />

verstrekt aan zwangere en_ barende vrouwen en aan jonggeborenen; zoodat _gedurende el~ schoolj~ar door<br />

de gezamelijke leerlingen aan ruim 350 en 400 zwangere vrouwen, het verloskundig onderzoek is geschied, aan<br />

300 en ruim 350 barende bijstand werd verleend en de verzorging en behand~ling van meer dan 400 kraamvrouwen<br />

in elk jaar werd gadegeslagen. Op de gynaecologische afdeeling van het binnengasthuis worden de meer gevorderde<br />

geoefend in het zetten van bloedzuig·ers, het gebruik van het speculum en het aanwenden van pessaria.<br />

Op het einde van elk schooljaar hebben 6 en 14 leerlingen met goed gevolg het examen als vroedvrouw afgelegd.<br />

In 1864 is ééne leerling wegens langdurige ziekte ontslagen, terwijl aan eene andere het verder verblijf<br />

aan de school ontzegd werd.<br />

Op 's Rijkskweekschool voor militaire geneeskundigen te Utrecht begon het studiejaar 1862/63 met 88 kweekelin<br />

O"en, waarvan één spoedig overleed. Van de overige 87 waren 37 voor de landmagt , 16 voor de zeemagt hier<br />

te Îande, 33 voor het leger in Oost-Indie , één voor dat in W est-Indie. De 18 kweekelingen van het vierde<br />

studiejaar zijn allen tot officier van gezondheid derde klasse bevorderd, waarvan 4 bij het leger hier te lande,<br />

12 bij dat in Oost-Indie, 2 bij de zeemagt. Van de overige 69 gingen 56 naar een hooger studiejaar over,<br />

terwijl aan 3 eervol ontslag werd verleend. waarvan één op verzoek, twee wegens gebrek aan aanleg en<br />

ijver. Van de 53 aspiranten zijn 5 niet opgekomen , 10 geneeskundig afgekeurd, terwijl van de 38 overigen<br />

23 aan de vereischten bij het examen voldaan hebben, die op één na allen tot kweekeling zijn bevorderd. Het<br />

studiejaar 1863/ 64 begon dus met 88 kweekelingen, waarvan één wegens ziekte werd ontslagen. De kweekelingen<br />

van het vierde studiejaar zijn allen ten getale van 20 tot officier van gezondheid bevorderd, waarvan<br />

11 voor het leger hier te lande, 6 voor dat in Oost-Indie , 3 voor de zeemagt. Van de overige 67 moesten 6<br />

de lessen van het studiejaar herhalen. Voor het volgende studiejaar 186 4 /65 hebben 50 aspiranten zich tot het<br />

afleggen van het examen opgegeven , waarvan 2 niet opgekomen , 7 ligchamelijk voor de militaire dienst afgekeurd.<br />

Van de overige 41 deden 30 een voldoend examen , waarvan 29 als kweekeling zijn aangesteld, 6 voor<br />

de dienst hier te lande , 17 voor die in Oost-Indie, 6 voor de zeemagt. Daarenboven zijn nog bij de school<br />

de volgende examens afgenomen: in 1862/ 63 voor officier van gezondheid der eerste klasse bij het leger hier te<br />

lande 2 , der tweede klasse 8 , voor offi·~ier van gezondheid derde klasse voor de dienst van West-Indie 3 , de<br />

drie laatsten met ong unstig gevolg; voorts ·,,,c<br />

apotheker der tweede klasse bij het leger hier te lande één<br />

met g unstig gevolg, voor apotheker •ler, kh ,,;::;c bij het leger hier te lande 5, bij dat in Oost-Indie 4,<br />

waarvan 3 en 2 met g u !ls~ig gevolg. J~, l1 oti:icier ··an g ezondheid der derde klasse uit W est-Indie werd tegen<br />

h


-~ - ---<br />

onregelmatige verlossingen aan de kweekelingen van het laatste studiejaar worden toevertrouwd; z~j waren in<br />

1863/ 64 tegenwoordig en behulpzaam bij 15 regelmatige verlossingèn bij koeijen en 3 bij paarden. Slechts in<br />

186216 3 zijn teg·ennatuurl~jke verlossing·en voorgekomen bij één paard, één ezel en twee koe~jen. Door aankoop<br />

van 3 voor de ontleedkundige I.essen bestemde koeijen in 186'2/63 zijn de oudste kweekelingen in staat gesteld<br />

zich in de ovariotomie te bekwamen. Iu 1863/ 64 zijn aan de hoefsmeder~j 412 paarden beslagen, waaronder 1,347<br />

ijzers gelegd zijn, terwijl daarenboven 123 kunstijzers zijn aangelegd b~j paarden wegens voetgebreken. Voor<br />

het onderwijs in het hoefbeslag zijn voor dat jaar 2\:l paarden aangekocht, voor de ontledingen en verdere<br />

kunstbewerkingen 9 runderen en 3 geiten. In elk jaar zijn in de apotheek gereed gemaakt l;,294 en 3,088<br />

recepten. De verzameling voor ontleedkunde is met belangrijke praeparaten verrijkt.<br />

GEZONDHEIDTOESTAND EN GENEESKUNDIGE DIENST DER LANDMAGT.<br />

--~ ------- -· .,,,,,,... - .<br />

/<br />

,f<br />

De gezondheidtoestaud van het leger was in 1864 en !865 bevredigend. Het ziektecijfer was in het eerste<br />

van beide jaren hooger dan in 1863, zoowel in de militaire ziekeninrigtingen als in de kwartieren, hetgeen<br />

hieraan moet worden toegeschreven: dat een oefeninglegerkamp bij Millingen heeft plaats gehad, waardoor<br />

de legersterkte is vermeerderd.<br />

In 1864 wisselde het heerschende ziektekarakter weinig af en was meest catarrhaal , in December bij strengs<br />

koude meer ontstekingachtig. Te 's Gravenhage, Leeuwarden, Kampen en Nijmegen bestond eene neiging tot<br />

het rheumatische en typheuse. Tusschenpoozende koortsen, meest gepaard met gastrische en rheumatische ongesteldheden<br />

, kwamen het meest voor in de garnizoensplaatsen Haarfom , Helder, Hoorn , Naarden, Leeuwarden ,<br />

Groningen, Middelburg, Vlissingen, en vooral Veere. Mazelen, roodvonk en andere koortsachtige uitslagziekten<br />

kwamen over het · algemeen veel voor en waren in verscheiden garnizoenen epidemisch. Ten gevolge<br />

van de pokkenepidemie, die zeer algemeen was, zijn in de hospitalen slechts 2 krijgslieden overleden, één te<br />

Breda en één te Leijden, en in de buitendienst ééne kraamvrouw. De kwaadaardige keelziekte werd in verscheiden<br />

garnizoensplaatsen, als te Arnhem, Gorinchem , Kampen, Maastricht, Venlo en Neuzen waargenomen,<br />

hoewel geene lijders zijn bezweken. Vele gevallen van oorklierontsteking kwamen· voor tijdens het heerschen<br />

der mazelen en roodvonk bij het garnizoen te Nijmegen en vooral onder de kadetten te Breda.<br />

In 1865 was het ziektekarakter nog al afwisselend. In het begin en op het einde van het jaar catarrhaalontstekingachtig,<br />

in den zomer, die reeds vroeg inviel, doorgaans gastrisch, niet zelden met een rheumatisch<br />

karakter gepaard. Het ziektecijfer, lager dan in i864 , was vooral zeer laag in de drie laatste maanden van het<br />

jaar. Tusschenpoozende koortsen kwamen het meest in behandeling in de garnizoensplaatsen Veere, Middelburg<br />

en Hoorn, mazelen, waaraan 5 lijders stierven, kwamen voor te Arnhem, Deventer, 's Gravenhage,<br />

Groningen" Kampen, Leeuwarden, Neuzen en Utrecht; roodvonk, die aan 3 het leven kostte, te Amsterdam,<br />

Arnhem, Deventf,lr, Groningen, 's Gravenhage, Haarlem, 's Hertogenbosch, Kampen, Leeuwarden, Venlo en<br />

Utrecht. De pokken werden in de meeste garnizoensplaatsen waargenomen, het meest onder lotelingen die<br />

eerst korten tijd uit hunne haardsteden onder de wapenen waren gekomen. Negen lijders zijn aan de pokken<br />

overleden , waarvan één in zijn kwartier té Utrecht, de overigen in de ziekeninrigtingen te Arnhem , Delft ,<br />

Haarlem, Leeuwarden, Leijden, Middelburg, Utrecht en Veere. Aan de typhus stierven te Leeuwarden 9 .<br />

Arnhem 5 , Nijmegen 3 lijders. Zij kwam in meer garnizoenen sporadisch voor, het hevigst te Woerden;<br />

Deventer en 's Gravenhage, waar enkele krijgslieden zijn gestorven. Ook in de kwartieren te Naarden, Breda<br />

en Harlingen vertoonde zij zich met doodelijken afloop. Van kwaadaardige keelziekte werden enkele gevallen<br />

te Arnhem, Kampen, Iieeuwarden, Amsterdam en Breda waargenomen; in elke der beide laatste gemeenten<br />

stierf één lijder. Kroep gaf één sterfgeval te 's Gravenhage en één te Nijmegen. Oatarrhale keelontsteking<br />

kwam veelvuldig voor te Amsterdam, Bergen op Zoom, Gorinchem, 's Gravenhage, Grave, 's Hertogenbosch,<br />

Vlissingen , v\T oerden en Zutphen , roos te Gouda, Leijden en Vlissingen. Te Kampen werden 8 gevallen van<br />

oorklierontsteking vermeld.<br />

In 1864 heeft de granuleuse besmettelijke oogziekte, te Geertruidenberg uitgebroken, zich ook onder de krijgslieden<br />

van het garnizoen verspreid. In 1865 heerschte zij onder het garni~oen te Deventer. In beide gemeenten<br />

werd de verspreiding door doeltreffende maatregelen spoedig gestuit. Onder de oogzieken in de militaire ziekeninrigtingen<br />

behandeld zijn voor elk jaar begrepen de schepelingen en marinièrs in die inrigtin·gen te Amsterdam ,<br />

Vlissingen en Utrecht.<br />

'Wij geven in den volgenden staat voor elke drie maanden van 1864 en 1865 het getal behandelde lijders,<br />

naar de voornaamste ziekten en naar de onderscheiding in binnendienst of verpleegden in militaire ziekeninrigtingen<br />

en in buitendienst of verpleegden in kwartier, waarin de officieren , onderofficieren en manschappen<br />

met hunne vrouwen en kinderen worden behandeld.<br />

II.<br />

/<br />

/


11<br />

-~ -<br />

11<br />

i " 0<br />

kwartaal.<br />

2(i<br />

KOOR">GM, OGG"EKEN. 1 GEKWET"EN. vmrn


Ziekten<br />

der ademhaling·<br />

'verktuigen.<br />

(1\lonurc;anid pneumouici.)<br />

AARD DER ZIEKTEN.<br />

' u 1· •<br />

. orsh 1esmat•tek1ng . .... .<br />

Borstwate1•zucht . . . . . . . . . . . . . .. . .. .. . ..... . ........ . . .<br />

\<br />

Longontsteking. . . . . . . . . . . . . : . . . . . . . . . . . . . .<br />

1<br />

28<br />

Borst-vHeslongontsteking . . . .. .. . . .. . . . . . . . . . . ... .<br />

Loog-verlamming .. , . . . . . . . . . . . . . . . . . .. .. , . . . . . . .<br />

Luchtpijp• en luchtpijptakontsteki113 . . ..<br />

, Strotienhoofdootsteking . . . . . . . . . . . . . . . . • j<br />

1864. 1865.<br />

Binnen- Buit.en- Binnen- Buit.endienst.<br />

dienst. dienst. dienst.<br />

19 6<br />

2<br />

i3 2<br />

12 6 4 3<br />

2<br />

29<br />

D·e inentingen vooi· d'e- eerste rtla;al en de- herinentingen· in de jaren t8füt, f$64 en f8'ga zijn met hare- uitkomsten<br />

op den volgenden staat vermeld. Uit dien staat blijkt dat in elk der drie jaren 1 ,056, 1 ,435 en 1 ,255<br />

personen voor de eerste maal zijn ingeënt, waarvan 260, 378 en 423 van glaasjes, 796, 1,057 en 832 van arm<br />

op arm. Hiervan bleven in elk der drie jaren zonder likteekens van pokken 980, 1,335 en 1,U3, met likteekens<br />

76 , 100 en 112. Onder de ingeenten voor de eerste maal telde men in elk jaar 585, 636 en 561 officieren,<br />

onderofficieren en manschappen, 471, 793 en 690 kfnderen, in 1864 6, in 1865 4 vrouwen. Op nieuw werden ·<br />

ingeënt in elk der drie jaren 6,t32 , 9,637 en 9,686 personen, waarvan van glaasjes f,271, 1,792 en 2,483, van arm<br />

op arm 4,861 , 7 ,845 en 7 ,203; hiervan behielden enkel likteekens van koepokken 5,973 , 9,145 en 9,165, lidteekens<br />

van koepokken en pokken 159, 492 en 52i. Onder hen telde men in elk jaar 6,102, 8,770 en 9,163 officieren,<br />

onderofficieren en manschappen , 12, 544 en 1. 99 vrouwen, 18 , 323 en 324 kinderen. Met goed gevolg werden<br />

ingeënt voor de eerste maal '108, 1,035 en 819, op nieuw 1,374, 2,010 en 1,679 , met onvolkomen gevolg voor<br />

de eerste maal 181, 214 en 177, op nieuw 1,755, 3,167 en 3,100, zonder gevolg voor de eerste maal 167, 186<br />

en 259, op nieuw 3,003, 4,460 en 4,907.<br />

1 Buikvliesontsteking. , ....<br />

Inwendige buikbloe1ling . .... . .. . . .... . . , . ....... " ..... .. .<br />

Darmontsteking ........ .<br />

1<br />

3<br />

5 3 4 2<br />

Ziekten..<br />

der spijs-vertering•<br />

werktuigen.<br />

(Monorganici enterici.)<br />

Darmzweren .. . . .. .. .. . . . " , .""" . " . 1<br />

( Le-verkanker . . . .. ... .. . . .... · · · · · · · · · · · · · · · · · • · · · · · • · · 1<br />

Le'Verontsteking"." ..."."".". " ." . . ". _. "" ._" . . ._ . 1<br />

Slepende maagontsteking ....... ...... ._.. , .. . ... . ..... . .<br />

Maagbloeding (bloedbraking) .. .. ...... . .... . . . ....... .<br />

l'tlaag'Verweking .... . .. . ....... . . .. ... .. .... ..... .<br />

\ MiUontsteking" .. " " . .. .. " " " . " . " " "" " . .<br />

Ziekten der pis,'Vegen. \ Slepende blaasontsteking . .... .... . ... .... . . .<br />

('fonorrranici 11cphritici.) ~ Piswloed .. , . ..... . . . . . ...... . .. . ..... . . .. . .... . .... . . .... .<br />

l<br />

Leodenspierontsteking. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. .<br />

Ziekten<br />

'Van het ligchaamsgestel Liespijpz,veer. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .... . .<br />

door 'Verz,-vering. Melaatsehbcid . . . . . . . ...... . . . . , . . . . ... . . .<br />

(Chro t1c1.)<br />

l\legenoogen (antraeesl··<br />

Ziekten<br />

in de ontwikkeling.<br />

(Mctamorphic i. )<br />

~ Baarmoederbloeding ....... . . . .-..... .. . .. . ... . .......... .<br />

~<br />

2<br />

Kwetsing·<br />

en verwonding.<br />

(Thanali physici.)<br />

Schedelbreuk" . . . . . . . ... .. ... . .. . . . .......... .<br />

1 Hersenschudding .. .... . . . . .<br />

( Wervelbreuk . . . . ...... . ...... .. .. .... . .. . . . .. .... . .... . . .<br />

Verstikking door indringing van een vreemd ligchaa1n<br />

in de luchtpijp . . . .... . .. .... . .. . . . . . . .. . .. .. .... . . . . . . .<br />

2<br />

. 1<br />

r<br />

\ Verstikking dool' verdrinking . . .. . . . .... .. .. ... . . .. , . . .<br />

Gedurende 1863 is slechts één geval vau ware pokken bij het leger voorgekomen, 3 van gewijzigde en 6<br />

van windpokken , die allen herstelden. In 1864 heeft in de meeste gemeenten eene pokken-epidemie geheerscht,<br />

zoodat in de ziekeninrigtingen 22 krijgslieden met ware pokken, waarvan 2 overleden, 107 met gewijzigde, 71<br />

met windpokken in behandeling kwamen. Ook in 1865 werden in de meeste garnizoensplaatsen de pokken<br />

waargenomen , zoodat 44 krijgslieden met ware, 103 met gewijzigde, 65 met waterpokken in de militaire<br />

ziekeninrigtingen in behandeling kwamen. Van de eersten zijn 8 overleden. De door ware pokken aa.ngetasten<br />

waren meest lotelingen sedert kort onder


i<br />

_] -<br />

iiO<br />

I"<br />

·'<br />

Van Van<br />

1 tot 5 jar. 5 tot 10 jar.<br />

Van<br />

10 tot 20jar.<br />

INGEiNT VOOR DE EERSTE MAAL<br />

Van<br />

20 tot 30 jar.<br />

Van<br />

tot 40 j<br />

~oven<br />

40 jar.<br />

TOTAAL.<br />

Van<br />

1tot10jar.<br />

Van<br />

10 tot 20jar.<br />

OP NIEUW INGEËNT.<br />

Van<br />

Van<br />

20 tot 30 jar. 30 tot 40 jar.<br />

Boven -f<br />

TOTAAL.<br />

de 40 jar. 1<br />

---------1•<br />

Likteekens van Likteekens van Likteekens van Likteekens van Lik.teek teekens Likteekens Met likteekens Met likteekens Met likteekens · Met likteekenslMet likteekens Met likteekens van<br />

pokken. pokken. pokken. pokken. van pok: pokken. van pokken. van van van van van<br />

I<br />

~ ~~ ~ ------------- ~ ~ ----------~ ..---......~ ~ ~/..---_,,.._ K,;;;:: ~ Koe- ---------~<br />

Zoncler. Met. Zonder. Met. Zonder. Met. Zonder. Met. Zondr. ~" fd··. Met. Zonder. Met. r~T.:~. po::cn Koepokken. po~~Cll Koepokken. po;~en p~kt:~l. r 0 ;:•<br />

------ ---<br />

1<br />

11<br />

p~~,:;l. r 0 ~:· 11 Koepokken. po~~Cll<br />

~ __---___ 1_•o_kl_


33<br />

De volgende staat g·eeft de indeeling der in elk ·van beide jaren behandelde l~jders naar den aard der ziekten:.<br />

GEZONDHEIDTOESTAND EN GENEESKUNDIGE DIENST DER ZEEMAGT.<br />

Wij ontleenen aan de bijlagen tot de staatsbegrootingen voor 1866 en 1867 de verslag~n<br />

van d de~ff:z:~~:<br />

heidtoestand bij de nederlandsche zeemagt over de jaren 1863 en 1864. Deze verslagen ZIJn op eze J<br />

ingerigt als die over de jaren 18 60 162· d h<br />

De staten geven voor elk der twée jaren een overzigt van den g~zondheidt.oestand der .zeei:nagt op e se epen,,<br />

in kazernen enz.' waaronder het koninklijk instituut voor de marme te Willemsoord met is begrepen.<br />

INWENDIGE 1 UITWENDIGE . . d<br />

ZIEKTEN. ZIEKTEN.<br />

$<br />

~<br />

""" """ .<br />

Q)<br />

d<br />

Q) .N<br />

~ '.'Sl<br />

0 0 Q)<br />

1 ~ ~<br />

~ d<br />

Q) ;'.j<br />

a5 ~ o::! Q)<br />

Q) Q)<br />

a5<br />

.N ..::::<br />

Q):~ >ri:::1<br />

Q) ~ 0 p. ~<br />

1 Op 8chepen in Mnnenland8che dien8t" .... . ...... 188 174 548 :145 209 83 414 232<br />

Niet ingescheepte mariniers, in kazernen enz . . '129 79 304 54 122 35 149 132<br />

Op schepen buiteHgaats, niet in de overzee8ehe<br />

bezittingen .................................. · ... • 88 80 669 222 307 150 400 322<br />

Op 8chepen uit Oo8t· en West-Indie naar 1'le·<br />

der land teruggekeerd .............. . .. ....... . .. 99 14 256 50 99 23 44 32<br />

1863 ( Westindiseh eskader ............................. 248 67 273 -131 213 34 H4 84<br />

\ Oostindisch eskader ..... 1,632 1,528 394 649 172 891 82<br />

Europ. •chepelingen ~ OJ> bodem8 in de .Jap.<br />

'vateren gestationeerd ...<br />

76 45 237 71 123 22 233 27<br />

Totaal .. 2,460 459 3,815 1,067 1,722 519 2,245 911<br />

VERSCHILLENDE DIENSTEN.<br />

j<br />

d<br />

Q) ZIEKTEi:i..<br />

i:i..<br />

c;l<br />

GEVALLEN.<br />

O"\'.:ERLEDEN.<br />

door<br />

~ door ziekte. TOTAAL.<br />

rtJ<br />

ongelukken.<br />

§<br />

s<br />

10p>OO<br />

1<br />

] Op ioo<br />

1 Op ""<br />

1 Op ""<br />

Q) Getal. ransch. Getal. mansch. Getal. mansch. Getal. mansch.<br />

ó<br />

1863 1,361 1,993 146.44 14 1.03 1 0.07 15 uo<br />

Op de schepen binnengaats . ..... . · · · · · · · · 1864 1,642 1,906 116.08 14 0.85 3 0.18 17 i.04<br />

~ 1863 776 1,004 129.38 4 0.52 4 0.52<br />

" "<br />

Bij de mariniers in garnizoenen ... ···•··· . 1864 909 1,491 164.03 6 0.66 1 O.H 7 0.77<br />

) 1863 1,019 2,238 219.63 4 0.39 4 0.39 8 0.79<br />

0.22 2 0.09 7 0.30<br />

Op de schepen buitengaats ..... . . . · . · · . · • ·<br />

~ 1864 2,310 1,856 80.35 5<br />

313 617 197.13 5 1.60 1 0.32 6 1.92<br />

Op de schepen die uit Oost• of West· ' 1863<br />

260 77.61 2 0.60 2 0.60<br />

lndie naar Nederland teruggekeerd zijn ~ 1864 335<br />

" "<br />

501 1,164 232.33 " "<br />

1 0.20 1 0.20<br />

West·Indie gestationeerde 1863<br />

Op de in<br />

~ 1864 395 593 15-0.13 " " " " " "<br />

schepen . ... .. ....... ······· · ··············<br />

2,226 5.348 240.25 5'l 2.29 12 0.54 63 2.83<br />

~ 1863<br />

0.17 64 2.24<br />

~ Europ. schepelingen . . . I 1864 2,862 5;568 194.55 59 2.06 5<br />

Eskader in<br />

2.60<br />

770 1,556 202.08 17 2.21 3 0.39 · 20<br />

Oost•Indie. 1863<br />

1 0.:11 17 1.95<br />

1864 870 1,477 169.77 16 1.84<br />

Bodems ge8tat. I<br />

~ Inland, schepelingen ..<br />

~<br />

,_<br />

2 2.90 "<br />

2 2.90<br />

1863 69 112 162.32 "<br />

3 2.36<br />

127 153 120.47 3 2.36 1864 " "<br />

1<br />

---·----------- -. -----<br />

475 83.i, 175.58 5 1.05 4 0.84 9 1.89<br />

~ 1863 6 0.88<br />

( Europ. •chepelingen . . . 1864 681 808 118.65 3 0.44 3 o.u<br />

in de .Jap. wat. ~ Inland. scl1epelingen".<br />

t·•••' maoo•h•pp••<br />

• • ······<br />

) •••• I 7,5!0<br />

~<br />

14,866 197.95 102 i.36 26 0.35 128 1.70<br />

108 1.07 15 0.15 123 1.21<br />

' 1864 10,131 14,112 139.30<br />

. 1<br />

1<br />

1<br />

1<br />

".<br />

1 Op schepen in binnenlandse he dienst .. , ......... 154 14 545 165 240 123 366 299<br />

Niet ingeschee1>te mariniers, in kazernen enz .. -132 14 427 76 207 153 ·185 297<br />

Op schepen buitengaats, niet in de overzeesche<br />

bezittinge11 ......... .............. ... .. ....... . .. . '146 5 524 199 345 126 255 256<br />

Op schepen uit Oost• en D"est-lndie naar 1'le·<br />

derlancl teruggekeerd ........................... 64 120 14 28 5 20 9<br />

1864 \ Westindi8ch eskader ................... .......... 112 233 56 75 11 76 30<br />

) Oostindiseh c8kader ... , . 1,420 99 1,692 425 628 126 1,082 96<br />

Europ. •chepelingcn op bodems in de dap.<br />

. wateren gestationeerd ... 61 18 206 89 101 21 294 18<br />

------------------------<br />

Totaal . ........... 2,089 150 3,747 1,024 1,624 565 2,278 1,005<br />

Op de schepen in binnenlandsche dienst waren op 1 Januarij 1863 en 1864 12 en 24 zieken in behandeling<br />

gebleven, zoodat in het geheel in elk jaar 2,005 en 1,930 zieken werden behandeld, waarvan 687 en 655 aan<br />

boord herstelden, 1,294 en 1,258 naar ziekeninrigtingen werden overgebragt, zoodat op 31 December van elk<br />

jaar 24 en 14 in behandeling bleven. In 1863 zijn op de vaartuigen geene sterfgevallen voorgekomen, terwijl<br />

in 1864 3 sterfgevallen hebben plaats gehad, waaronder één ten gevolge van verdrinking omkwam. Van de<br />

15 en 14 overledenen in de ziekeninrigtingen stierf in 1863 één aan de gevolgen van een linkerbeenbreuk, in<br />

1864 2 aan verwondingen.<br />

Bij de niet ingescheepte mariniers waren op 1 Januarij van elk jaar 8 en 9 zieken in behandeling, zoodat<br />

in het geheel 1,012 en i,500 werden behandeld, waarvan in de kazernen 269 en 471 herstelden, 2 en 1 stierven,<br />

de laatste door zelfmoord, 732 en i,008 naar de ziekeninrigtingen werden overgebragt, zoodat op 31 December<br />

van elk jaar 9 en 14 in behandeling bleven. Van de naar ziekeninrigtingen overgebragten zijn in elk jaar 2<br />

en 6 overleden.<br />

Op de schepen buitengaats , die niet in de overzeesche bezittingen station houden, waren op 1 J anuarij van<br />

elk jaar 49 en 91 zieken in behandeling. Van de 2,287 en 1,947 in elk jaar behandelde zieken herstelden aan<br />

boord 1,708 en 1,336, stierven aldaar 8 en 5, waarvan 4 en 3 door ziekten, 4 door verdrinken en over boord<br />

vallen, 2 door verwonding bij het vallen uit het tuig, terwijl 481 en 467 naar ziekeninrigtingen werden overgebragt,<br />

waarvan in 1864 2 overleden; zoodat op 31 December van elk jaar 90 en 139 op de verschillende<br />

bodems in behandeling bleven.<br />

Op de uit Oost- en West-Indie naar Nederland terugkeerende schepen waren op 1 Januar~j van elk jaar<br />

23 zieken in behandeling. Van de 640 ·en 283 gedurende elk jaar behandelde zieken zijn aan boord hersteld<br />

503 en 227 ~ overleden 3 en 2, terwijl na hunne aankomst in het vaderland naar de ziekeninrigtingett in de<br />

zeeplaatsen 134 en 41 zijn overgebragt, waarvan 3 en 2 overleden. Aan boord van één schip, dat op 1 Januarij<br />

1865 nog op de terugreis uit ost-Indie was, bleven 13 lijders in behandeling. Eén der drie eersten stierf ten<br />

gevolge eener breuk in de hersenpan.<br />

Op de schepen in West-Indie waren op 1 Januarij van elk jaar 7 en 6 zieken in behandeling. Van !'{e 1,171<br />

Il. 5


en 599 behandelde zieken zijn in elk Jaar aan boord hersteld 662 en 272, naar_ d~ ziekeninrigtingen ovei•gebragt<br />

502 en 318. Slechts in 1863 is één der aan boord behandelden door verdrmkmg overleden,_ zoodat op 31<br />

ûecember van elk jaar 6 en 9 in behandeling bleven. - De bijzondetheden omtrent den gezondheidtoestand v~n<br />

eene kompagnie mariniers, sterk 200 manschappen, die op 21 December 1862 aan b~ord van· een koopvaar~IJschip<br />

hier te lande werd ingescheept en die van 12 Februar~ to~ 21 December 186~ te Suriname bleef ter versterkmg<br />

van het garnizoen, zijn hieronder niet begrepen, dewijl die manschappen met regtstreeks stonden onder de<br />

nederlandsche vlag.<br />

Van de schepelingen behoorende tot het oostindische eskader, waren op 1 J anuarij van elk jaar 120 en '123<br />

europesche en 20 en 33 inlandsche in behandeling. In elk jaar werden 5,468 en 5,691 europeanen, _ 1,576 ~n<br />

1,510 inlanders behandeld; hiervan herstelden aan boord 3;160 en 3,571 europeanen, 840 en 892 mlande_1s,<br />

stierven aldaar europeanen 12 en 15, inlanders 6 en 12, terwijl van de europeanen 2,2~6 en 1,908, :van de m­<br />

landers 707 en 575 naar verschillende ziekeninrigtingen werden overgebragt. Op het emde van elk Jaar bleven<br />

aan boord in behandeling 70 en 169 europeanen, 23 en 31 inlanders. In de ziekeninr~gtingen zijn i~ elk _jaar<br />

overleden 51 en 49 europeanen, 14 en 5 inlanders. - Het g·etal schepelingen ongesch1~t voor de active chenst<br />

bij het oostindisch eskader of die naar Nederland werden opgezonden, om wegens ziekten of gebreken geheel<br />

uit de zeedienst ontslagen te worden, bedroeg 87 en 96, waaronder 16 en 13 officieren der zeemagt. Van<br />

deze schepelingen zijn in 1863 43 met verschillende oorlogsbodems naar Nederland. teruggezonden. :rot herstel<br />

van gezondheid zijn uit de hospitalen 119 en 60 officieren en europesche onderofficieren en schepelmgen naar<br />

verschillende gezondheidinrigtingen van Java overgebragt. .. .<br />

In de wateren van Japan vertoefden in. elk jaar 4 oorlogsbodems, met eene gezamehJke bemannmg ge--_<br />

middeld dagelijks op 475 en 681 europesche en 69 en 127 javaansche en maleisch~. manschap?en geschat .. Onder<br />

de europesche manschappen zijn, met inbegrip van 3"1 en 68 zieken op i JanuanJ van elk Jaar aanwezig, 86!><br />

en 876 gevallen behandeld, waarvan 673 en 686 aan boord herstelden, 8 en 5 aldaar zijn ~verleden, 132 en 12.i<br />

naar de ziekeninrigtingen te Yokohama en Nagasaki zijn overgebragt, waarvan één in ellqaar overle~en. 0~_31<br />

:December van elk jaar bleven dus 52 en 61 op de bodems in behandeling. Onder de inlandsche schepelmgen ZlJn,<br />

met 7 en 11 op 1 J anuarij reeds in behandeling, in elk jaar 1 '19 en 164 zieken voorgekomen, waarvan aan boord<br />

87 en 126 herstelden, 2 en 3 stierven, naar de ziekeninrigtingen werden overgebragt 19 en 25, zoodat op 31<br />

December van elk jaar 11 en 10 in behandeling bleven. . .<br />

In 1863 heerschten geene gevaarlijke of ernstige ziekten in groote uitbreiding·. In 1864 was noch het ziekte-,<br />

noch het sterfte~ijfer belangrijk. De cholera asiatica heeft zich in dat jaar epi~_emisch vertoond ond~r d~ europeschebemanning<br />

van het oostindisch eskader, waarvan op 42 aangetasten 23 ZIJn overleden. In be1~e Jaren war~n<br />

weinig gevallen van granuleuse oogziekte. Meest waren het recidiven of verouderde gevallen bIJ personen, die<br />

tijdelijk de dienst hadden verlaten. · . ..<br />

Onder de in 1864 door ongelukken overledenen, zijn 3 europeanen , die door verwondmg door den VIJand d~n<br />

dood vonden in de gevechten tegen de Japanners in de straat Simonoseki. Eén inlandsch matroos s~euvelde m<br />

een gevecht tegen de opstandelinge~ in de westerafdeeling van ~~rneo.<br />

Op het koninklijk instituut te "\V1lJemsoord war~n op 1 Januar!J 186~ en !.864 7 adelbo~sten, 4 en 2 aan_<br />

boord, 3 en 5 in het marinehospitaal, in behandelmg gebleven. In elk Jaar ZIJn op een gemiddeld getal van ~6' •<br />

en 86 jongelingen, 212 en 185 ziektegeval1en_behan~eld, waar~an _ 167 en 162 aan boord hersteld, ~ en 1. 111<br />

behandeling gebleven, 40 en 17 naar het marmehospitaal te VV1llemsoord overgebragt. Van 43 e~ 22 m ellq~ar<br />

in het hospitaal verpleegden zijn 37 en 19 herste~d, overled~n. in elk ja~~ één, zoodat ~ en 2 111 behandelmg<br />

bleven. In '1863 was het ziektecijfer zeer groot. De ziekten, wem1g belang-rIJk, bepaalden zich tot zeer vele gevallen<br />

van catarrhen der ademhaling- en spijsvertering·-slijmvliezen in Januarij. In ~e volgende maanden was d~ ge~<br />

dheidtoestand zeer gunstig, tot dat in December door het gure en regenachtige weder zeer vele rheumatisch­<br />

~~~arrhale ziektegevallen voorkwamen. In 1864 was bij een betrekkelijk hoog ziek~ecijfer ~~ gezondheidtoe~tancl<br />

gunstig. In het begin en op het einde v~n hetjaar .?af de heersc~~nde weêrsges:eldheid aanleidmg tot rheuma_tische<br />

en catarrhale aandoeningen; vooral m J anuarlJ en FebruarIJ waren catanhen der lu~ht':egen en bmklo~p<br />

:rp.enigvuldig, gepaard met enkele gastrisch~ aando~ningen. D~ ziektegevallen waren_ ger~ng m Maart .en Apnl,<br />

·~enigvuldiget in Mei, daar door de ongunstige weersgesteldheid ~eer catarrhe~ en gastnsche aandoenmgen ~et<br />

neiging tot huiduitslagen voorkwamen. Vooral waren snel voorbijgaande brakmgen, voorafg_egaan door dmzer<br />

_ zeer menigvuldig. In de volgende maanden waren weinig ziektegevallen, behalve 111<br />

December toen<br />

meer mgen catarrhen ' en en,kele rheumatische aandoeningen z1c · h vertoon d en. H e t l mm~ . kl . IJ ""k ms . ft ~ _uu_, t ver l oor d oo r de n<br />

dood in 1863 2 adelborsten, waarvan één aan longaandoening, één aan pleuritis, terwijl een door eene belangrijke<br />

verstuiking van het regter voetgewricht ~ngeschikt voor de zeedienst verklaard werd. Op 30 J anuarij<br />

i864 stierf één aan snelverloopende knobbellongtermg.<br />

KRANKZINNIGENGESTICHTEN<br />

O\'EU ·1865 E~<br />

In het geneeskundig gesticht voor krankzinnigen te 's Hertogenbosch werd in November 1863 met de verbouwing<br />

van het afgtstaan gedeelte der kazernegebouwen begonnen, zoodat de aldaar voorloopig gevestigde<br />

werkplaatsen tijdelijk naar de overige gedeelten van het gesticht moesten worden teruggebragt. De verbouwing<br />

was in September 1.864 voltooid. Men verkreeg gelijkvloers twee benedenzalen met een klein vertrek en badkamer<br />

en op de drie verdiepingen zes slaapzalen. Door e_ene perspomp, die het water in een vergaarbak op<br />

het dak voert, wordt het geheele gebouw van water voorzien. In het voorjaar van 1864 begon een nieuvve bouw<br />

voor mannen der derde klasse, welk gebouw reeds in November van dat jaar kon worden betrokken. Het<br />

bestaat uit eene ruime verblijfplaats eri vier slaapzalen op de verdieping en wordt op dezelfde wijze als het<br />

vorige gebouw van water v·oorzien. Het gebouw voor werkplaatsen, in het najaar van 1864 opgetrokken, werd<br />

reeds in de eerste helft van December in gebruik genomen. Ruim 200 lijders kunnen met verschillende bedrijven<br />

en ambachten worden bezig gehouden. Daar deze gebouwen voor mannelijke lijders zijn bestemd, zijn de<br />

vrouwelijke in het door hen ontruimde gedeelte getrokken. De lijders eerste en tweede klasse zijn thans voor<br />

elke kunne in twee afdeelingen , rustigen en onrustigen, verdeeld, terwijl daarenboven voor de derde klasse<br />

eene afdeeling bestaat onzindelijken en onoogelijken. Bovendien werd voor de derde klasse zoowel aan de<br />

mannen- als aan de vrouwenzijde eene zaal voor zieken bestemd. De vrouwenzijde is met eep.e ruime zaal<br />

vermeerderd door de vereeniging vaJ:l een gang met de daaraan grenzende lokalen. De groote ruimte onder de<br />

kapel werd deels tot een ruim magazijn voor kleederen van mannen derde klasse, deels tot afgesloten bergplaatsen<br />

voor steenkolen en hout, deels tot een inrid voor rijtuigen ingerigt. Ook het voorportaal van het<br />

gesticht werd aanmerkelijk verbeterd. Bij de afdeeling voor mannen der eerste klasse werden drie nieuwe kamers<br />

gemaakt. Ter verbetering der luchtverversching zijn openingen in de gewelven en aan den grond gemaakt<br />

welke naar verkiezing geopend en gesloten kunnen worden. Voor de verlichting bij dag werd gezorgd door<br />

het aanbreng·en van ronde ijzeren ramen in de gangen der vrouwenafdeeling , voor die bij avond door vermeerdering<br />

van het getal gaspitten. Ook werd door het toevoegen van eene open plaats aan de mannenafdeeling<br />

derde klasse en het aanleggen van eene ruime wandelplaats voor de mannelijke bevolking gezorgd voor<br />

de beweging in de open lucht; zoodat men hiertoe thans eene oppervlakte bezit van 47 roeden. Behalve<br />

het aantal gewone kagchels bezit men thans twee groote ventilatiekagchels, welke door buizen onder den<br />

grond versche verwarmde lucht in de vertrekken voeren. De kamers der eerste klasse werden in 1864 bijna<br />

geheel nieuw gemeubeld. De dagverblijven dier klasse bezitten thans mahonyhouten speeltafels, canapés en<br />

stoelen. In dat der vrouwen is eene fraaije nieuwe pianino geplaatst, terwijl de vroegere naar de mannenzaal<br />

eerste klasse is overgebragt, welke tevens een uitmuntend billard verkreeg. De tweede mannenklasse kreeg eene<br />

groote kast voor opgezette vogels, de tweede klasse van elk van beide kunnen rekken gevuld met boeken.<br />

Voorts werd een werktuig aangeschaft ter zuivering door middel van een hoogen warmtegraad van kleedingstukken<br />

met ongedierte verontreinigd. De badkamer van beide afdeelingen werd voorzien van regendouches.<br />

Ook werden voor de ligging nieuwe houten kribben met veerkrachtige onderlagen aangeschaft. Behalve den<br />

geneesheer en den directeur bestond het dienstpersoneel in ·1864 uit 57 personen, 27 mannelijke en 30 vrouwelijke;<br />

op 3 mannelijke bedienden na voor huisselijke dienst , allen geestelijke broeders en zusters. De hoofdbezigheid<br />

blijft steeds bij de mannen het matten maken, waarmede in 1864 60 tot 80 werden bezig gehouden. In 1863<br />

werden 4,401 matten van onderscheiden grootte gevlochten; voorts werden in dat jaar 520 borstels, 134 matrasseu<br />

'149 peluwen , 72 vischnetten , 300 pijpendoppen , 07 e~jernetten. behalve het kleêr- en schoenmakers- en timmer~<br />

186t<br />

{


,....<br />

!<br />

,,<br />

37<br />

,.,<br />

J<br />

,,<br />

,,<br />

we1'k door de mannelijke krankzinnigen gemaakt. De lijders der hoogste klasse vlechten meest ijzerdraad. Ook<br />

werd in 1864 met het maken van cigaren, waarmede 4 tot 6 mannen, en met het boekbinden, waarmede ;l<br />

werden bezig gehouden, begonnen. Van de vrouwen hielden zich in 1864 bezig 30 tot 40 met naa~jen , 12 tot<br />

20 met breijen, 18 tot 24 met huiswerk, 15 tot 20 met keukenwerk, 12 tot 14 met pluksel maken, 16 tot 24<br />

met de wasch. Sedert Augustus 1864 nemen 30 tot 40 lijders geregeld tweemalen in de week deel aan gymnastische<br />

oefeningen. Ook werd de bibliotheek in '1864 met 27 banden vermBerderd. De gezondheidtoestand was<br />

in beide jaren over het alg·emeen gunstig. Ten gevolge der epidemie van pokken die zich in October 1864 te 'sHertogenbosch<br />

vertoonde, werden in het laatst van dat jaar ook in het g·esticht 28 lijders, 12 mannen en 16 vrouwen<br />

aang·etast, waarvan 7, 3 mannen en 4 vrouwen , de ware pokken kregen. De ziekte had echter een gunstig<br />

verloop, zoodat geen der lijders is overleden. -<br />

In de meeste badlokalen van het gesticht te Zutphen werd reeds in 1860 een warmwaterleiding aangebragt.<br />

Door aankoop van een aangrenzend stuk grond met de daarop staande loodsen langs de rivier de Berkel<br />

werden nieuwe oeconomiegebouwen aangelegd, afgescheiden van het hoofdgebouw, die in 1863 voltooid zijn.<br />

Zij vormen een langwerpig vierkant, lang 40, breed 6.25 ellen, over eene oppervlakte van 250 vierkante<br />

ellen. De verdieping, hoog 3 ellen, met eene zoldering van 2.25 ellen, bevat bergplaats.en voor brandstoffen,<br />

kalk, stroo en zeewier, twee vertrekken voor zuivering en herstelling van bedden en matrassen, ééne droogkamer<br />

met droogstoof, waar de verwarmde lucht door buizen rondgaat, ééne wasscherij met 6 waschkuipen,<br />

één vertrek ter drooging van gewasschen goederen met een ijzeren middelpuntvliedend droogwerktuig en één<br />

vertrek tot ontvangst der te wasschen goederen. Voorts werd in 1861 ééne kagchel geplaatst in den ruimen<br />

gang op welken de cellen uitkomen en als voorzorg tegen ontvlugting de buitenmuur der open ~laats_voor storende<br />

mannen verhoogd. De zolder werd door togtluiken aan weêrszijden aangebragt tot droogzolder mgengt, waardoor<br />

de vroegere droogkamer bij àe afdeeling voor storende vrouwen der laagste klasse gevoegd is.<br />

"regens toeneming van het getal verpleegden zijn in den mannenvleugel van het gesticht te _'s Gravenhage<br />

twee slaapzalen aangebouwd, en in den vrouwenvleugel vier afzonderingvertrekken. De gezondheidtoestand ::as<br />

in beide jaren uitmuntend. In 1864 zijn bij de heerschende pokkenepidemie 4 verpleegden en ééne vrouwel~1ke<br />

dienstbode aangetast, die allen herstelden.<br />

In het O"eneeskundig gesticht te Rotterdam werden in 1863, door het wegbreken van scheidsmuren in de<br />

verblijfpla~tsen der rustige mannen en der storende vrouwen, vier bekrompen kamers in twee ruime zalen veranderd.<br />

De tuin der rustige vrouwen werd versierd door eene fraaije fontein, gevoed door den waterbak op de?<br />

zolder van het gesticht, terwijl in den bak, waaruit zij opstijgt, waterplanten en goudvisschen geplaatst zijn.<br />

Ook werd de verblijfplaats der meer beschaafde lijderessen begiftigd met eene zeer fraaije papegaai met kooi<br />

en de verblijfplaats der rustige vrouwen met een -kolossaal borstbeeld des Konings. In 1864 werden de twee<br />

verblijfzalen der storende mannen in eene ruime goed verlichtte zaal herschapen. Ook werd in de. mannenafdeeling<br />

eene proef voor toevoer van warm water met buizen met goed gevcrlg genomen. De g·ezondheidtoestancl<br />

was in beide jaren gunstig. In het begin van 1864 vertoonden zich de pokken bij 2 lijders en één oppasser. Het<br />

touwpluizen blijft steeds de algemeene bezigheid bij de mannen en de storende vrouwen; ook worden vel~ mannen<br />

bezig gehouden met het zagen en kloven van hout, kleêr- en schoenmakerswerk. De vrouwen verngten het<br />

huiswerk en herstellen het ondergoed. Verscheiden door verpleegden vervaardigde voorwerpen, als één fraai<br />

schaakspel met kistje en schaakbord, twee gebreide tafelkleedjes , één werkmandje en twee kindermutsjes, werden<br />

in t863 voor de loterij van het idiotengesticht te 's Gravenhage als prijzen ingezonden.<br />

Door de verbouwing aan het gesticht te Dordrecht, met 1 October '1862 voltooid, bestaat thans gelegenheid<br />

om aan enkele vrouwen van de hoogste klasse afzonderlijke welingerigte dag- en slaapkamers te verschaffen.<br />

Ook de tuin voor de vrouwen der beide hoogste klassen is door verplaatsing en vernieuwing der heining verruimd<br />

en aangenamer gemaakt. De opene plaatsen voor lijders derde klasse werden door het rooijen van hoornen,<br />

het beplanten met heesters en het aanleggen van gras- en bloemperken in tuinen hervormd, terwijl op de<br />

opene plaats voor storende mannen een bloemperk is aangebragt. Behalve eenige kleine verbeteringen werd in<br />

1863 ééne afzonderlijke badkamer uitsluitend voor de mannenafdeeling ingerigt; voorts een ruim gedeelte van<br />

den zolder tijdelijk tot werkplaats afgezonderd , eene afzonderingkamer voor storende mannen van beide eerste<br />

klassen bestemd en een nieuw lokaal tot berging van brandstoffen daargestel!J. In 1864 zijn een paar huizen<br />

en erven aangekocht, waardoor men in staat werd gesteld tot het inrigten van eene algemeene werkplaats.<br />

Te Delft werd het aan het gesticht grenzend gebouw reeds in 1860/61 grootendeels uitg·ebroken en in twee<br />

goede ziekenkamers veranderd. Ook werd eene reinigingkamer daargesteld en vier slaapkamers gebouwd voor<br />

vrouwen der lagere klasse, die niet ten laste van gemeente- of armbesturen verpleegd worden. Eene groote<br />

verblijfkamer van de mannen en eene groote slaapkamer van de vrouwen der beide eerste kl~ssen ·werden elke<br />

in twee kleinere nette kamers verdeeld. Door het zeer toenemen der verpleegden van de beide eerste klassen<br />

zag men zich verpligt in 1863 de lokalen voor de derde klasse bestemd tot woning v~or de beide eerste kl~~sen<br />

in te rigten , zoodat de lokalen der verschillende klassen verwisseld werden. De verw1sselmg had plaats bIJ de<br />

vrouwen in 1863, bij de mannen in 1864. Aan de achterzijde der tuinen met verbindinggang naar het gesticht<br />

werd op ruime schaal een huis voor den geneesheer-direkteur ingerigt. Door dien verbindingg·ang zijn tl~ans<br />

de hoofdafdeelingen voor mannen en vrouwen volledig gescheiden. Voorts werd in 1864 een gebouw opger1gt,<br />

waarin alle werkzalen voor mannen der vierde klasse, twee boven en twee beneden, vereenigd zijn. Ook zijn<br />

belangrijke aankoopen van meubelen geschied voor de vertrekken der verschillende afcleelingen.<br />

In hët provinciaal krankzinnigengesticht te Meerenberg werd in 1863 in het midden van het gesticht een<br />

geheel nieuw stoomketelhuis met aangrenzend vertrek g·ebouwd , waarin drie nieuwe stoomketels zijn geplaatst,<br />

die door Rtoompijpen in de kruisgangen met de bestaande verwarmingp~jpen in verband zijn gebrag-t. De ruimte ,<br />

waar vroeger de stoomketels ziéh bevonden, is met de aanliggende g·asfabriek door den aanleg en de plaatsing<br />

van zeven nieuwe retorten vere'enigd. In 1864 is een gedeelte van den zolder als tweede tijdelijke slaapzaal<br />

voor de lijders der vijfde klasse ingerigt. Ook werd een riool aangelegd ter afvoering van het vuile water uit<br />

de wasscherij en keukens. Ten einde in de bezwaren aangaande het drinkwater en het rioolstelsel te g·emoet<br />

te komen, werd in December 1864 de oprigting van een nieuw gebouw voor f 43,000 aanbesteed. Het geheele<br />

personeel der bedienden en vaste werklieden bestond op het einde van 1864 uit 138 personen, 77 mannen en<br />

61 vrouwen, waarvan H en 42 belast met oppassing en bediening der lijders, 9 van elk geslacht met huis- en<br />

keukendienst, terwijl 26 en 10 zijn vaste werklieden of arbeiders, onder wier leiding de krankzinnigen werkzaam<br />

zijn; voorts bezit het gesticht één veldwachter of buitenveldwachter. In 1863 werden 12 mannelijke en<br />

16 vrouwelijke personenJ waarvan 2 overleden, in 1864 55 personen door anderen vervangen. Van de 562 en<br />

604 verpleegden, op 31 December 1863 en 1864 aanwezig, leden 91 en 9-4 aan epilepsie. Van de 139 en 172<br />

in elk jaar opgenomen lijders waren 97 en H9 onherstelbaar. In 1863 hebben geene epidemische ziekten geheerscht<br />

en waren zeer weinig bedlegerige zieken. Vooral in de tweede helft van dat jaar werd een groot getal<br />

oude, zwakke en onherstelbare lijders opgenomen. Men schrijft hieraan toe de vermeerdering van het getal<br />

sterfgevallen; in 1864 62 tegen _ 39 in 1863. Het getal arbeidenden neemt bij voortduring toe; ook worden in<br />

de zomermaanden de gymnastische lessen door velen met groot genoegen bijg·ewoond. De catalogus der leesbibliotheek<br />

telde op het einde van 18()4 1,830 nummers. Rust en orde werden in beide jaren zelden gestoord.<br />

Dwangmiddelen werden toegepast in 1863 bij 2 mannen en 2 vrouwen, in 1864 bij één man en ééne vrouw.<br />

De uitg·aven bedroegen /181,936.425 in 1863, /177,614.29 in 1864; hiervan voor verpleegkosten f101,9G0.84<br />

enf106,846.8i5, voor geneeskundige behandeling /10,405.155 en /13,909.46, voor begrafeniskosten .f228.18<br />

enf389.51 , onderhoud van gebouwen, gronden, meubelen en kosten van beheer f64,241.31 enf5J,526.1Ó,<br />

verschillende uitgaven f 5,100.94 en f8,102.53. Van de verpleeggelden werden in elk van beide jaren betaald<br />

door b\jzondere personen f 54,914.915 en f 62,604.31 , door gemeenten en instellingen van weldadigheid f 82,234·.81<br />

en f 88,807.82, door de provincie en het Rijk f 41,080.81 en f 44,361.35.<br />

:rer vergrooting van het gesticht voor krankzinnige israëlieten te Amsterdam zijn eenige aangrenzende pakhmzen<br />

aangekocht, waartoe door de provincie in 1864 een subsidie van f 15,000 werd verleend. Het werk werd<br />

in 1861~ begonnen. ·<br />

Daar in het gesticht te Utrecht het nieuw g·ebouwde gedeelte voor de bevolking der derde klasse, berekend<br />

op 75 mannen en 75 vrouwen, reeds spoedig ontoereikend was bevonden, werd reeds in den herfst van 1862<br />

eene nieuwe verbouwing aanbesteed, waardoor de oude cellen en bijge~ouwen door een nieuw gebouw met<br />

ééne verdieping werden vervangen, waarvan de eerste afdeeling· der derde klasse mannen ééne kamer beneden<br />

en ééne boven in gebruik kreeg. Het overige werd tot eene afdeeling voor storende vrouwen ingerigt, terwijl<br />

drie bovenvertrekken voor de stille werkzaamheden der mannen in gebruik werden genomen. Daar in 18G4 het<br />

getal krankzinnigen op nieuw aanmerkelijk is vermeerderd, kwam een nieuw plan tot vergrooting van het gesticht<br />

in overweging.<br />

In het gesticht te Franeker werd de vroeger zeer beperkte opene plaats voor storende vrouwen vergroot door<br />

verplaatsing der cellen en het sekreet. Ook werden de rookleidingen in het gesticht aanmerkelijk verbeterd.<br />

Op de groote slaapkamer voor mannen zijn drie overtollige ramen weggemetseld. De zitkamer voor storende<br />

en onzindelijke vrouwen en die voor de vrouwen-tusschenklasse werden vergroot door het aantrekken van eene<br />

overdekte plaats en het verplaatsen van een scheidsmuur .. Ook is de zitkamer voor rustige mannen aanmerkelijk<br />

verbeterd door het aanbrengen van eene glazen deur in een zeer breeden dam. De gezondheidtoestand<br />

was in 1863 v~·ij_ gunstig; slechts korten tijd leden enkele lijders aan tusschenpoozende koortsen en aangezigtsroos,<br />

doch wem1g verpleegden behoefden naar de ziekenzalen te worden overgebragt. In 1864 zijn betrekkelijk<br />

veel krankzinnigen overleden, 25, 13 mannen en 12 vrouwen, tegen 7, één man en 6 vrouwen in 1863. De<br />

groote sterfte in 1864 wordt hieraan toegeschreven, dat eenige oude en zwakke lijders, het vorige jaar doorgesukkeld,<br />

in dat jaar overleden zijn. Voorts waren enkelen reeds in uitgeteerden en geheel verlamden toestand<br />

in het gesticht gebragt, die na een korten verpleegtijd zijn overleden. Door het zeer gure weder, waarmede<br />

het jaar eindigde, werd een groot g·etal verpleegden ziek, waardoor in de laatste helft van December 7 vrouwen<br />

stierven. Onder de overledenen telde men 2 zelfmoorden. De rust was onder de verpleegden in de eerste<br />

helft van 1863 zeer g·oed , in de laatste minder, vooral bij de vrouwen , waarvan niet zelden 4 of 5 gelijktijdig<br />

moesten worde~ afgezonderd, terwijl ééne of twee in linnen buizen gekleed werden. Men schrijft die onrust bij<br />

de vrouwen, die ook in het eerste halfjaar van 1864 voortduurde, toe aan de aanwezigheid van mannelijk<br />

werkvolk bij de verbouwing in de storende vrouwenafdeeling. De werkzaamheden zijn bij de daartoe geschikte<br />

vrouwen steeds voldoende; zij laten bij de mannen gedeeltelijk te wenschen over. Zoolang de gelegenheid be-­<br />

staat worden zij geregeld aan land- en tuinarbeid gehouden. Sommigen verrigten timmer- en schoenmakerswerk,<br />

enkelen plakken zakjes of doen huiswerk. Gedurende den zomer van 1864· werd meer dan vroeger werk<br />

gemaakt van ligchaamsoefeningen en het kegelen op de vernieuwde baan. In het voorjaar van 1864 werd eene<br />

eigene bibliotheek opgerigt, waarin '167 banden, die, even als de godsdienstige traktaatjes door de predikanten<br />

te Franeker bezorg·d , met belangstelling worden gelezen.<br />

. In het gesticht te Deventer is de nieuw gebouwde vleugel in 1864 geheel in gebruik genomen; men verkreeg<br />

hierdoor voor 30 mannen en een gelijk getal vrouwen meer slaapplaatsen. Beneden zijn twee ziekenzalen, ééne<br />

verblijf- en ééne slaapzaal voor storende vrouwen der hoogere klassen, boven twee nieuwe slaapzalen, ééne<br />

voor mannen en ééne voor vrouwen , gebouwd. De onbruikbare oude cellen in de afdeeling voor mannen zijn afgebroken<br />

en door nieuwe elders geplaatste Yervangen. B~j de nieuwe verblijfzaal voor vrouwen der laagste klassen<br />

werd een tnin verkregen. Voorts zijn ruime kelders en droogzolders ingerig-t en de stal voor het melkvee<br />

t<br />

,1<br />

'<br />

1


'<br />

=<br />

·~ -<br />

1:<br />

11<br />

li<br />

aanmerkelijk yerg·root en verbeterd. De gezondheidtoestand was in beide jaren zeer gunstig. Daar verscheiden<br />

lijders in hoogst uitg·eputten staat in het gesticht worden opgenomen, hebben de meeste sterfgevallen plaats<br />

kort na de opname. Zu1ks was onder -anderen het geval met 2 in November '1863 en met 4 in '1864.<br />

In het geneeskundig gesticht te Maastricht kwamen in beide jaren geene noemenswaardige veranderingen.<br />

Door de beperkte ruimte moest in beide jaren een aantal lijders worden afgewezen en in 1863 6 in 1864 3<br />

onherstelbare verp\eegden naar het gesticht te 's Hertogenbosch worden overgebragt. In elk van beide jaren<br />

werden 37 en 43 mal,lnen, 4,5 en 48 vrouwen met verschillend werk bezig gehouden.<br />

Het gesticht van J. J. ],11l?PENS te 's Hertogenbosch heeft, krachtens Zijner Majesteits besluit van 21 December<br />

1864 opgehouden tot de bewaarplaatsen voor krankzinnigen te behooren.<br />

1<br />

Op 1 Januarij 1863 waren in de geneeskundige gestichten voor krankzinnigen ·t,161 mannen en 1,249 vrouwen,<br />

terwijl gedurende het jaar 407 mannen en 438 vrouwen werden opgenomen; het getal verpleegden<br />

gedurende het jaar bestond dus uit 1,568 mannen en 1,687 vrouwen. Van dezen werden gedurende het jaar<br />

ontslagen 197 mannen en 24 t vrouwen, terwijl 111 mannen en 96 vrouwen zijn overleden, zoodat op 31 December<br />

1863 ~anwezig waren 1,260 mannen en 1,350 vrouwen. Gedurende 1864 werden opgenomen 483 mannen<br />

en 460 vrouwen. Er werden dierhalve gedurende dat jaar verpleegd 1,743 mannen en 1,810 vrouwen of 175<br />

mannen en 123 vrouwen meer dan het vorige jaar. Vi:}n dezen werden gedurendé den loop van het jaar ontslagen<br />

275 mannen en 238 vrouwen, terwijl 156 mannen en 154 vrouwen zijn overleden, zoodat op den laatsten December<br />

'1864 1,312 mannen en 1,418 vrouwen in behandeling b1even of 52 manueu en 68 vrouwen meer dan<br />

op hetzelfde tijdstip van 1863 en ~ 51 mannen en 169 vrouwen meer dan op ~H December 1862.<br />

In de drie bewaarplaatsen voor krankzinnigen waren aanwezig op 1 J anuarij 1863 54 mannen en 15 vrouwen,<br />

op 1 Januarij 1864· 50 mannen en 13 vrouwen. Gedurende elk van beide jaren werden opgenomen 5 en 6<br />

mannen , verpleegd 59 en 56 mannen, 15 en '13 vrouwen, terwijl in elk van beide jaren 4 mannen werden<br />

o.nts1agen en in het eerste jaar 1 man en 1 vrouw, in het laatste 2 mannen en 1 vrouw zijn overleden. Er<br />

bleven in behandeling op 31 December 1863 54 mannen en 14 vrouwen, op 3'1 December 1864 50 mannen en<br />

12 vrouwen.<br />

In het buitengasthuis te Amsterdam waren aanwezig op 1. Januarij 1863 1 man en 2 vrouwen, 1864 1 man.<br />

Gedurende elk van beide jaren zijn ingekomen 32 en 35 mannen, 37 vrouwen, terwijl daarenboven in '1863 18<br />

mannen en 23 vrouwen van de ziekenzalen zijn overgeplaatst, zoodat in het geheel tijdelijk werden verpleegd<br />

51 en 36 mannen , 62 en 37 vrouwen. Hiervan zijn ontslagen en naar krankzinnigengestichten overgebragt 39<br />

en 22 mannen, 42 en 21 vrouwen, naar de ziekenzalen overgebragt 10 en 12 mannen, 19 en 15 vrouwen,<br />

overleden in elk jaar 1 man en 1 vro·uw, zoodat op 1 Januarij 1.864 en 1865 slechts ·l man overbleef.<br />

In de reden tot de bevolking is het getal verpleegden in de geneeskundige gestichten voor krankzinnig·en<br />

op nieuw toegen,omen. Men verkrijgt namelijk op 31 December 1863 7.45, op 31 December 1864 7.73 verpleegden<br />

op de 10,000, tegen 6.91~ op 31 December 1862. Het getal verpleegden · was, als in vorige jaren, het<br />

grootst in Noordhollancl 11.29 en 11.95, Utrecht 10.87 en 10.92 en Zuidholland 8.82 en 8.97, het kleinst in<br />

Drenthe UH> en 2.52. Zeeland 3.58 en !1-.!1-0 en Groningen 4.72 en 4.87 op de 10,000 zielen. De middenterm<br />

voor het Rijk werd op nieuw in beide jaren slechts overtroffen in de drie eerstgenoemde provincien.<br />

In 1863 werden verpleegd HO, in 1864 67 vrouwen meer dan mannen; de laatsten overtroffen de eerste in<br />

beide jaren te Zutphen, Dordrecht, Franeker , in 1864 te 's Hertogenbosch, Deventer en Maastricht. De overmaat<br />

was voor de mannen het grootst in 1863 te Zutphen en Dordrecht, in 1864 te 's Hertogenbosch, Zutphen<br />

en Dordrecht, voor de vrouwen in elk van beide jaren te Rotterdam, Meerenberg en Amsterdam.<br />

Naar den vorm der krankzinnigheid waren de opgenomen en ingedeeld in 1863 in mannen wegens mania 173 ,<br />

monomania 26, melancholia 88, dementia 61, idiotismus 21, epilepsia 33; vrouwen mania 209, monomania 29,<br />

melancholia 89, dementia 62, idiotismus 13, epilepsia 29; terwijl men in 1864 voor voornoemde vormen verkrijgt:<br />

mannen 214, 38 , 87, 70, 21 en 50; vrouwen 215, 12, 129, 55, 22 en 23. Op de 1,000 opgenomenen van elk geslacht<br />

verkrijgt men: voor de mannen in het eerste jaar 430, 65, 219, 152, 52 en 82, in het tweede !1-46, 79, 181, '146,<br />

44 en 10j; voor cle vrouwen in het eerste 485, 67, 206, 141~, 31en67, in het tweede 472, 26, 283, 121, 4..8 en 50,<br />

Er werden opgenomen in 1863 in de eerste klasse 26 mannen en 25 vrouwen, tegen 38 mannen en 33 vrouwen<br />

in 1864; in de tweede /;8 mannen en 42 vrouwen, tegen 56 mannen en 51 vrouwen in 1864; in de derde 328<br />

mannen en 364 vrouwen, tegen 386 mannen en 372 vrouwen in 1864.<br />

Naar de woonplaats tijdens het ontstaan der krankzinnigheid waren zij ing·edeeld in 1863 : in 498 stedelingen<br />

(239 mannen en 259 vrouwen) en 335 landbouwers (163 mannen en 172 vrouwen), in 1864 569 stedelingen (287<br />

mannen en 282 vrouwen) en 367 landbouwers ( 193 mannen en 174 vrouwen). Naar den burgerlijken staat: in het<br />

eerste jaar in 534 ongehuwden (252 mannen en 282 vrouwen) en 299 gehuwden (150 mannen en 149 vrouwen);<br />

in het tweede in 556 ongehuwden (282 mannen en 274 vrouwen) en 380 gehuwden (198 mannen en 182 vrouwen).<br />

Naar de godsdienst: in 1863. in 507 protestanten (256 mannen en 251 vrouwen), 297 roomsch-katholijken ('135<br />

mannen en 162 vrouwen) en 29 israëlieten (H mannen en 18 vrouwen); in 1864 in 543 protestanten (280 mannen<br />

en 263 vrouwen) , 351 roomsch-katholijken (l 88 mannen en 1. 65 vrouwen) en 42 israelieten ( 14 mannen en 28 vrouwen).<br />

Onder hen waren krankzinnig·en voor de eerste maal in 1863 638 (318 mannen en 320 vrouwen), in 1864 731<br />

(365 mannen en 366 vrouwen), voor de tweede maal in 1863 1.28 (56 mannen en 72 vro11wen), in 1864 125 (73<br />

mannen en 52 vrouwen); voor de derde maal in 1863 36 ( 19 mannen en 17 vrouwen), in 186-1 45 (24 mannen en<br />

21 vrouwen); meer dan drie malen in 1863 31 (9 mannen en 22 vrouwen), in 1864 35 (18 mannen en 17 vrouwen).<br />

Onder hen waren erfelijk krankzinnig in het eerste jaar 223 (I 01 mannen en 122 vrouwen), in het laatste 216<br />

(t08mannenen 108vrouwen); terwijldekrankzinnigheicluitdronkenschap ontstaan was in 1863 b~j ûO (77 mannen<br />

en 13 vrouwen), in 18\H .bij 96 (17 mannen en 19 vrouwen).<br />

Naar den oudei:'doin liet()n de opg·enomenen zich splitsen als volgt:<br />

OUDERDOM.<br />

Getal.<br />

MANNEN. VROUWEN. TOTAAL.<br />

Reden Rèden Reden<br />

Getal.<br />

Getal.<br />

tot de 1,000.<br />

tot de 1,000. tot de 1,000.<br />

11863. j 1864. 1863. , 1864. 1863.11864. 1863. , 1864. \ 1863. \ 1864. 1863.1 1864.<br />

Jonger dan 10 jaren. 3 6 7.4 12.5 5 4 H.6 8.8 8 10 9.6 10.7<br />

Van 10 tot 2 O " • 35 38 87.0 79.2 23 22 53.l~ 48.2 58 60 69.6 64.1<br />

20 Il 30 100 96 248.8 200.0 114 105 264.5 230.3 214 201 257.0 214.7<br />

1<br />

30 Il 40<br />

!H 124 233.8 258.3 10'1 108 234.3 236.9 195 232 234.1 247.9<br />

40 Il 50 80 105 199.0 2'18.8 78 87 181.0 190.8 158 192 189.7 205.1<br />

50 Il 60 . 52 58 '129.4 120.8 53 66 123.0 144.7 105 124 126.0 132.5<br />

60<br />

"<br />

70 27 42 67.2 87.5 38 41 88:1 89.9 65 83 78.0 88.7<br />

Boven de 70 11 il 27.4 22.9 19 23 44.1 50.4 30 34 36.0 36.3<br />

---- ----<br />

TOTAAL. 402 480 431 456 8331~<br />

~!~r~~t ~lij~~~at in 1~?3 het getal opgen~menen voor beide geslachten het grootst was voor den leeftijd vali<br />

hoo 20 eren 'ie nft"d d voor ien va.n 30 tot 40 Jar0.u. De opgenomen vrouwen hadden vooral in 1864 een veel.<br />

iJ . an de opgenomen mannen. Men telde namelijk onder de opgenomenen beneden de 30 .<br />

. 1k ~ _<br />

:;n :;: .:'~~<br />

0J:'.;:~:::. en 140 mannen tegen 142 en 131 vrouwen, boven de 50 ja"n 90 en !tl .:::::<br />

Van de verpleegden zijn in 1863 overleden 1 H (7 08 °; ) . ·<br />

(12.56 °lol mannen en 241 (14.29 o/) vrouwe . cl .d l mannen en 96 (5.69 °lol vrouwen, ontsl~gen ·197<br />

zin~ig bevonden, 18 mannen en 2; vrouwenn ~i:: v::be~:;d ,a~~s~:n::~e:n 5 3 ::~~~:e~ v~r~:~~~en ~i:t kranken<br />

I 76 vrouwen hersteld. In 1864 overleden 156 (8.95 o; ) mannen en 154 (8 51 o; ) • en 142 mannen<br />

mannen en 238 (13.·15 o/) vr . d. d o. . o vrnuwen, ontslagen 275 (15.780/,.)<br />

d o ouwen, on e1 eze laatsLen waren 3 mannen en 4 vrouwen niet kra k · · .. b<br />

von en, 27 mannen en 16 vrouwen niet verbeterd, 52 mannen en 57 vrouwen verbeterd en 193 n zmmg ' e­<br />

vrouwen hersteld. Op de 100 verpleegden herstelden in 1863 9.06 mannen 10.43 vrouwen. i , "mannen en t 61<br />

8.90 vrouwen. Voor beide jaren was de reden der overledenen tot de v'erpleeg


- -<br />

_" . l -<br />

.u<br />

)<br />

De sterfte was dierhalve in elk yan beide jaren het grootst voor het mannelijke geslacht van 30 tot 40, voor<br />

het vrouwelijke van 60 tot 70. Boven de 40 jaren was in beide jaren de sterfte bétrekkelijk grooter bij het<br />

vrouwelijke dan bij het mannel\jke geslacht. Er stierven beneden de 50 jaren in 1863 mannen 76 of 685 , vrouwen<br />

41~ of 458, in 18M mannen 1 OÖ of 64-1 , vroUwen 69 of 448; boven de 50 jaren in 1863 mannen 35 of 315 ,<br />

vrouwen 52 of 54·2, in 1864- mannen 56 of 359, vrouwen 85 of 552 op de 1,000.<br />

De volgende staat geeft de indeeling der als hersteld ontslag·enen naar den ouderdom:<br />

OUDERDOM.<br />

Getal.<br />

MANNEN. VROUWEN. TOTAAL.<br />

Reden<br />

Reden<br />

Getal.<br />

Getal.<br />

Reden<br />

tot de 1,000. tot de 1,000. tot de 1,000.<br />

1863.11864. 1863.1 1864. 1863.11864. 1863.1 1864. 1863. , 1864. ·1863. 11864.<br />

Jonger dan fO jaren.<br />

Van 10 tot 20 6 17 42.3 88.1 8 7 45.5 !~3.4 14 24 44.0 67.8<br />

20 Il 30 36 39 253.5 202.1 59 45 335.2 279.5 95 84 298.7 237.3<br />

30 Il 40 38 53 267.6 274.6 50 ' 44 284.1 273.3 88 97 276.7 274.0<br />

40 ,, 50 29 48 204 .2 248.7 32 33 18L8 205.0 61 81 19L8 228.8<br />

50 " 60 25 19 176.1 98.5 20 18 113.7 111.8 45 37 141.5 104.5<br />

60 " 70 5 14 35.2 72.5 4 9 22.7 55.9 9 23 28.3 65.0<br />

Boven de 70 3 3 21.1 15.5 3 5 17.0 31.1 6 8 19.0 22.6<br />

---- ----<br />

TOTAAL. 142 193 176 161 3'18 354<br />

Uit dezen. staat blijkt dat ~ 186~ v~n de mannen nagenoeg vier vi/.fden, van de vrouwen drie vierdett, in<br />

· f ·~64 van beide geslachten :mm drie vierden der herstelden na eene verpléging van minder dan één jaar hersteld<br />

Z·IJn. De reden was vooral m 1863 gunstiger voor de mannen dan voor de vrouwen. Indien men de herstelden<br />

splitst naar den tijd van verpleging beneden en naar dien boven het jaar, verkrijgt men voor den eersten: in 1863<br />

~annen H 1 of 782, vrouwen f32 of 750, in '1864 mannen 146 of 757, vrouwen 122 of 758; voor deu tweeden :<br />

m 18~3 mannen 31 of 2~8, vrouwen 44 of 250, in 1864 mannen 47 of 243, vrouwen 39 of 242 op de t,000.<br />

De mtkomst der verp~eg~ng gedurende minder dan één jaar was voor beide geslachten gunstiger dan in 186t,<br />

voor de mannen ongunstiger, voor de vrouwen gunstiger dan in 1862.<br />

Voor de .overledenen verkr\jgt men de volgende reden: beneden het jaar in 1863 mannen 53 of 477 .5, vrouwen<br />

37 of 385, i_n 1864 mannen 73 of 468, vrouwen 53 of 344; boven het jaar in 1863 mannen 58 of 522.5, vrouwen<br />

59 of ~15,. m 1864. mannen 83 of 532, vrouwen 101 of 656 op de 1,000. Uit deze vergelijking blijkt dat in elk<br />

van beid~ Jaren min.~M· dan de helft der overledenen gestorven is binnen het jaar der opname in het gesticht,<br />

en dat bmnen dat tlJdperk betrekkelijk meer mannen dan vrouwen zijn overleden. De betrekkelijke reden der<br />

overlede~en binn~n het jaar was voor het mannelijke geslacht in elk van beide jaren gunstiger dan in 1861,<br />

ongunstiger dan m 1862, voor het vrouwelijke in elk jaar gunstiger dan in 1861 en 1862.<br />

l<br />

Het getal herstelden was het grootst in beide jaren voor de mannen van 30 tot 40, voor de vrouwen<br />

van 20 tot 30 jaren. Beneden de 50 jaren was de reden in 1863 gunstiger voor het vrouwelijke dan voor het<br />

mannelijlrn , in 1864 iets gunstiger voor het mannelijke dan voor het vrouwelijke geslacht. De herstelden geven<br />

namelijk beneden de 50 jaren: in 1863 mannen 109 of 768, vrouwen 149 of 847, in 1864 mannen 157 of 814,<br />

vrouwen 129 of 801; boven de 50 jaren: in 1863 mannen 33 of 232 , vrouwen 27of153, in 1864 mannen 36<br />

of 186, vrouwen 32 of 199 op de 1,000. De ontslagenen waren, na aftrek der niet krankzinnig bevondenen ,<br />

ingedeeld: in 1863 naar de woonplaats tijdens he~ ontstaan der krankzinnigheid, in 407 (190 mannen en 217<br />

vrouwen) stedelingen en 226 (H 3 mannen en 113 vrouwen) landbouwers; naar den burgerlijken staat in 377 (176<br />

mannen en 201 vrouwen) ong·ehuwden en 256 (127 mannen en 129 vrouwen) gehuwden; naar de godsdienst in<br />

390 (193 mannen en 197 vrouwen) protestanten, 218 (i05 mannen en 113 vrouwen) roomsch-katholijken, 25 (5<br />

mannen en 20 vrouwen) israëlieten. Onder hen waren krankzinnigen voor de eerste maal 458 (241 mannen en<br />

217 vrouwen), voor de tweede maal 105 (40 mannen en 65 vrouwen), voor de derde maal 36 (H mannen en 22<br />

vrouwen), meer dan drie malen 34 (8 mannen en 26 vrouwen); erfelijk krankzinnig 153 (65 mannen en 88 vrouwen),<br />

krankzinnig uit dronkenschap 56 (49 mannen en 7 vrouwen). In 1864 in 498 (256 mannen en 242 vrouwen)<br />

stedelingen en 318 ('172 mannen en 146 vrouwen) landbouwers; 499 (253 mannen en 246 vrouwen) ongehuwden<br />

en 317 (175 mannen en 142 vrouwen) gehuwden; 468 (246 mannen en 222 vrouwen) protestanten, 314 (170<br />

mannen en 144 vrouwen) roomsch-katholijken , 34 ( 12 mannen en 22 vrouwen) israëlieten; krankzinnigen voor de<br />

eerste maal 648 (330 mannen en 318 vrouwen), voor de tweede maal 109 (64 mannen en 45 vrouwen), voor de<br />

derde maal 37 (23 mannen en 14 vrouwen), meer dan drie malen 22 (H mannen en 11 vrouwen), erfelijk<br />

krankzi~nig 187 (90 mannen en 97 vrouwen) , krankzinnig uit dronkenschap 89 (78 mannen en 11 vrouwen).<br />

Op den volgenden staat zijn de personen, die de krankzinnigengestichten in beide jaren hebben verlaten door<br />

herstel en overlijden , ingedeeld naar den tijd van verpleging:<br />

11<br />

HERSTELD.<br />

OVERLEDEN.<br />

1,<br />

1<br />

TIJD<br />

rv AN VERPLEGING.<br />

Getal.<br />

MANNEN.<br />

Reden<br />

totde 1,000.<br />

Getal.<br />

VROUWEN.<br />

Reden<br />

totde 1,000.<br />

Getal.<br />

MANNEN.<br />

Reden<br />

totdei,000.<br />

Getal.<br />

VROUWEN.<br />

Reden<br />

totde 1,000.<br />

1863.lls64. i8&3. l 1864. 1863.1186·1. 1863. l i864. 1863.11864. i863.1186 4. ,i863.11864. 1863. l i864.<br />

Minder dan 3 maanden<br />

Van 3 tot 6<br />

6 Il 12<br />

1<br />

Il 2 jaren.<br />

2 Il 3<br />

3<br />

1/ 4<br />

4 Il 6<br />

6 Il 8<br />

8 Il 10<br />

Langerdan 10<br />

TOTA4,L,<br />

43 43 302.8 222.8 34 28 193.2 173.9 21 32 189.2 205.1 18 24 187.5 155.8<br />

25 60 176.0 310.9 47 51 267.0 316.8 12 18 108.1 115.4 11 16 114.6 103.9<br />

43 43 302.8 222.8 51 43 289.9 267.1 20 23 180.2 147.l~ 8 13 83.3 84.4<br />

19 25 133.8 129.5 26 24 147.8 149.1 22 20 198.2 128.2 9 13 93.8 84.4<br />

4 13 28.1 67.3 7 8 39.8 49.7 7 16 63.1 102.6 8 19 83.3 123.4<br />

5 7 35.2 36.3 7 3 39.8 18.6 7 9 63.1 57.7 8 6 83.3 39.0<br />

1 1 7 .1 5.2 2 1 11.3 6.2 5 8 45.0 51.3 8 13 83.3 84.4<br />

Il 1 5.2 1 3 5.6 18.6 2 6 18.0 38.5 9 12 93.8 77.9<br />

Il 7.1 4 5 36.0 32.0 3 10 31.3 65.0<br />

Il 7.1 1 Il 5.6 11 19 99.1 12-1.8 14 28 145.8 181.8<br />

" " 1<br />

---- ----<br />

m[ 111 156 96 154<br />

1_:_<br />

• 1142 193<br />

II.<br />

6<br />

'<br />

1<br />

·.<br />

- -= -= -= - -==


1<br />

~<br />

.<br />

STAArr van den loop der bevolking in de geneeskundige gestichten en bewaarplaatsen voor krankzinnigen, over 1863.<br />

OPGENOMEN,<br />

MET INBEGRIP VAN<br />

HEN 1 DIE NIET VERPLEEGD. OVERLEDEN. NIET<br />

KRANKZINNIG ZIJN<br />

BEVONDEN.<br />

KRANKZINNIG<br />

BEVONDEN.<br />

NIET<br />

VERBETERD.<br />

ONTSLAGEN.<br />

VERBETERD. HERSTELD. TOTAAL.<br />

M. 1<br />

V.<br />

1<br />

T. M.<br />

1<br />

v.<br />

1<br />

T. M.<br />

1<br />

v.<br />

1<br />

T. M.<br />

1<br />

v.<br />

1<br />

T. M.<br />

1<br />

v.<br />

\<br />

T. M.<br />

\<br />

v.<br />

1<br />

T. M.<br />

1<br />

v.<br />

1<br />

T. M. 1 V. 1 T.<br />

Geneeskundige gestichten 407 438 845 1,568 1,687 3,255 111 96 207 5 7 12 18 25 43 32 33 65 142 176 318 197 241 438<br />

Bewaarplaatsen ........... 5<br />

Il 5 59 15 74 1 - 1 2 Il Il Il Il Il Il Il Il Il !~ Il 4 4 " 4<br />

------- - ----------------------------------------<br />

Totaal ...... 412 438 850 1,627 1,702 3,329 112 97 209 5 7 12 18 25 43 32 33 65 146 '176 322 201 241 442<br />

lndeeling naar den vorm der krankzinnigheid in de geneeskundige gestichten.<br />

~<br />

OPGENOMEN. HERSTELD. OVERLEDEN.<br />

cd<br />

cd<br />

-~ u.i .~ -~<br />

.~ 1 ..n<br />

'8 'O<br />

Q<br />

-~<br />

cd 'O cd<br />

a5<br />

·a<br />

::s ::s 'O ei ::l d<br />


~ i -=---=-<br />

Oude1·dom- v.an de- in de ~eneeskundige gestichten opgenomenen, ingéae·eht naar derr vol'm dei· hanRz-innigheid.<br />

Oude1•dom der ove1·ledenen en ont·slagenen in de geneeskundige gestichten.<br />

OUDERDOM.<br />

OUDERDOM.<br />

OVERbEDEN.<br />

ONTSLAGEN.<br />

TOTAAL<br />

DER<br />

OVERLEDENEN<br />

EN<br />

j<br />

u<br />

Il<br />

ONTSLAGENEN. <<br />

'~r::~::~·<br />

.Jonger dan 10 jaren~ ·<br />

Van 10 tot 20<br />

1863.11864.J1863.11864. 1863.J1864. 1863.11.864. 1863.Jrn64. 1863.,1864. 1863.,1864.<br />

__ 1- _____: I_:: _______: __<br />

2 ___: I_:<br />

_:<br />

( TOTAAL<br />

6 3 6 8 10<br />

--.--__ I __--------------------<br />

( ~annen .. 12 18<br />

2<br />

3 H 8 8 9 35 38<br />

)Vrouwen. 1i 7<br />

3<br />

4 4 6 4 5 23 22<br />

l \ TOTAAL 23 25<br />

5 2 7 15 14 12 14 58 60<br />

1863.11864. 1863.11864. 1863.11864.11863., 1864. 1863.11864. 1863., 1864.<br />

l<br />

Mannen. . 2 1 I " 1 · 3 4<br />

Vrouwen 2 1 " 3 1<br />

. Jonger dan 10 jaren ·<br />

TOTAAL ---;--2-i-,-:- --1------1-~ --1---------6----5-<br />

Van 10 tot 20<br />

Mannen ..<br />

Vromven.<br />

)<br />

TOTAAL<br />

- -'-- - - - - - - - - !<br />

3 8 2 2 6 17 11 29<br />

8<br />

11 8<br />

4 8. 2 2 2 3<br />

14<br />

24<br />

22<br />

37<br />

Il 20 Il 30<br />

Mannen.. 47 44 10 12 1'7 10 8 8 3 5' 15 17 100 96<br />

~<br />

Vrouwen. 57 60 9 3 25 22 6 4 2 7 15 9 114 105<br />

----·-------------------------<br />

TOTAAL , 104 104 19 15 42 32 U 12 5 12 30 26. 214 201<br />

20 Il 30<br />

(Mannen. . 16 21 4 10 9 11 36 39 66 82<br />

~Vrouwen.<br />

~~----f ___ 3 ___ 3_~ -~~~~ 1~<br />

· TOTAAL 26 38 2 2 7 13 22 25 95 84 152 ·162<br />

" 30 " 40<br />

!Mannen ..<br />

Vrouwen.<br />

TOTAAL<br />

45 62 6 9<br />

52 54 6 4<br />

97 116 f2 13<br />

2-2 28 16 12<br />

25 33 12 9<br />

47 61 28 21<br />

3<br />

2<br />

5<br />

2<br />

5<br />

7<br />

2 11 94 124<br />

4 3 101 108<br />

6 14 195 232<br />

30 " 40<br />

Mannen ..<br />

Vrouwen.<br />

)<br />

. TOTAAL<br />

29<br />

18<br />

47<br />

38<br />

25<br />

63<br />

1<br />

3<br />

4<br />

4<br />

11<br />

15<br />

8<br />

5<br />

13<br />

9<br />

6<br />

15<br />

11<br />

10<br />

21<br />

38<br />

50<br />

88<br />

53 81<br />

44 88<br />

97 169<br />

111<br />

84<br />

195<br />

1:<br />

" 40 Il 50<br />

Il 50 Il 60<br />

Il 60 Il 70<br />

(Mannen ..<br />

}Vrouwen.<br />

( TOTAAL<br />

l,Mannen ..<br />

Vrouwen.<br />

TOTAAL<br />

\Mannen ..<br />

f Vrouwen.<br />

, TOTAAL<br />

36 45<br />

36 47<br />

5<br />

9<br />

72 92 14 H<br />

1!) 23<br />

27 22<br />

46 45<br />

{) 18<br />

15 ' 18<br />

24 36<br />

3<br />

3<br />

6<br />

2<br />

8<br />

3<br />

4<br />

2<br />

6<br />

4<br />

4<br />

23 29 12 17<br />

22 27 9 5<br />

45 56 21 22<br />

16 12 10 16<br />

8 30 10 11<br />

24 42 20 27<br />

7 6 10 12<br />

5 14 16 8<br />

t2 20 26 20<br />

Boven de 70<br />

(Mannen..<br />

5 4<br />

2 4 2<br />

11 11<br />

)Vrouwen. fO 6<br />

3 8 14<br />

19 23<br />

( TOTAAL ------------i--<br />

15 10 1 1 2 5 12 16 Il 1 Il 1 30 34<br />

----------------------------<br />

Mannen .. 173 214 26 38 88 87 61 70 21 21 33 50 402 480<br />

TOT AAL . . . . Vrouwen . 209 215 29 12 89 1 129 62 55 13 22 29 23 431 456<br />

)<br />

TOTAAL 382 429 55 50 177 216 123 125 34 43 62 73 833 936<br />

2<br />

2<br />

3<br />

3<br />

2<br />

3<br />

2<br />

6 . 80 105<br />

4 78 87<br />

5 10 158 192<br />

4<br />

3<br />

7<br />

52 58<br />

53 66<br />

105 124<br />

27 42<br />

38 41<br />

65 83<br />

40 Il 50<br />

50 Il 60<br />

60 Il 70 ll.<br />

\Mannen..<br />

f Vrouwen.<br />

26<br />

13<br />

32<br />

26<br />

2<br />

2<br />

4<br />

3<br />

6<br />

6<br />

6<br />

12<br />

15<br />

29<br />

32<br />

48<br />

33<br />

64<br />

57<br />

95<br />

81<br />

, TOTAAL 39 58 4<br />

5 9 12 27 61 81 121 176<br />

----------------,----------<br />

(Mannen..<br />

}Vrouwen.<br />

20<br />

15<br />

23<br />

33<br />

2<br />

4<br />

8<br />

10<br />

25<br />

20<br />

19<br />

18<br />

55<br />

43<br />

51<br />

63<br />

( TOTAAL<br />

1<br />

Mannen ..<br />

Vrouwen.<br />

)<br />

TOTAAL<br />

35<br />

8<br />

25<br />

33<br />

56<br />

21<br />

34<br />

55 2<br />

2 10<br />

Mannen .. 7 12· 2 3 3 H 17<br />

Boven de 70 Vrouwen. 12 18 2 3 5 f:8 25<br />

)<br />

· l<br />

TOTAAL ~ ---;-/-"- .-"---3- --1- --1- --3- --6- --8- --;--~<br />

--i----------<br />

~faunen .. 111 156 5 3 18 27 32 52 142 193 308 431<br />

TOTAAL ..... Vrouwen. 96 154 7 4 25 16 33 57 176 161 337 392<br />

TOTAAL 207 310 12 7 43 43 65 109 318 354 645 823<br />

2<br />

3<br />

8·<br />

2<br />

1<br />

3<br />

18<br />

5<br />

6<br />

11<br />

45<br />

5<br />

4<br />

9<br />

37<br />

14<br />

9<br />

23<br />

98<br />

17<br />

31<br />

48<br />

114<br />

42<br />

50<br />

92<br />

. •.<br />

[<br />

i<br />

'<br />

i<br />

i<br />

:


,..<br />

~<br />

Splitsing de1· in de geneeskundige gestichten opgénomen en daaruit vertrokken pêrsonen in hét jaát• l8tî5.<br />

"()PGENO~IEN.<br />

VERTROKKEN.<br />

MANNEN.<br />

VROUWEN.<br />

MANNEN.<br />

VROUWEN.<br />

Ontslagen,<br />

Ontslagen •<br />

ai<br />

rn<br />

~<br />

::ii1<br />

ai<br />

rn<br />

~<br />

~<br />

°G'I<br />

ai<br />

rn<br />

~<br />

:;!<br />

.,,<br />

c:Q<br />

~<br />

<<br />

E-<<br />

0<br />

E-<<br />

ai<br />

00<br />

~<br />

:;!<br />

ai<br />

00<br />

~<br />

~<br />

G:I<br />

ai<br />

~<br />

::ii1<br />

-0<br />

c:Q<br />

~<br />

<<br />

E-<<br />

0<br />

E-<<br />

....i<br />

<<br />

E-<<br />

0<br />

E-<<br />

z<br />

"'1<br />

"'1<br />

;:;:!<br />

"'1<br />

c!)<br />

..:i<br />

<<br />

g<br />

"O<br />

Q)<br />

1::<br />

~<br />

0<br />

óÎl<br />

~<br />

.tl<br />

.~<br />

z<br />

"È<br />

$<br />

Q)<br />

1:<br />

Q)<br />

;><br />

+><br />

z<br />

Q)<br />

"È<br />

Q)<br />

~<br />

~<br />

Q)<br />

><br />

1<br />

-d<br />

1<br />

~<br />

,..:i<br />

<<br />

<<br />

E-<<br />

0<br />

E-<<br />

d<br />

Q)<br />

"O<br />

Q)<br />

1::<br />

Q)<br />

;><br />

0<br />

~~ Ä<br />

~<br />

<<br />

E-<<br />

0<br />

E-<<br />

.s.D<br />

d<br />

·~<br />

~<br />

~<br />

+><br />

Q)<br />

z<br />

"È<br />

$<br />

Q) •<br />

,.Cl "O<br />

;... ;...<br />

Q) Q)<br />

;> ~<br />

+> ,.Cl<br />

Q) ;...<br />

z ~<br />

~<br />

~<br />

~<br />

~<br />

<<br />

E-<<br />

0<br />

E-<<br />

· ~<br />

f':!<br />

tl<br />

~<br />

,..:i<br />

<<br />

Stedelingen ....<br />

22<br />

23 1 i 94 1 239 1 19<br />

25 1 215 1 259 1 498 1 69<br />

2<br />

16<br />

19<br />

86 1 192 1 67<br />

6<br />

16<br />

24 1 HO I 223 1 415<br />

Landhou-wer5 ..<br />

Gehuwden." .<br />

4<br />

8<br />

25 1 134 1 163 6<br />

16 126 1.50 12<br />

17 149 172 335 42<br />

13 1.24 149 299 44<br />

3<br />

3<br />

2 13<br />

10 1 9<br />

56 1 H6 1 29<br />

64 130 31<br />

4<br />

9<br />

6<br />

9 66 1 114 1 230<br />

13 79 133 2t3<br />

-QO<br />

Ongehuwden ..<br />

1.8<br />

32 202 252 13<br />

29 240 282 534 67<br />

2<br />

8 . , 23<br />

78 178 65<br />

3<br />

19<br />

20 97 204 382<br />

Protestanten .. .<br />

19<br />

29 208 256 24<br />

28 199 251 507 70<br />

3<br />

12 1 24<br />

87 196 56<br />

3<br />

18<br />

22 101 200 396<br />

Room8ch<br />

0<br />

katholijken ... .. .<br />

6<br />

18 1 1.11 1 135<br />

12 149 162 29'7 38<br />

2<br />

6 8<br />

53 107 34<br />

4<br />

7<br />

8<br />

64 1 117 1 ~24<br />

:lsraëliten . . ... . ... . ...... .. . .<br />

9 H<br />

2 16 18 29 3<br />

2 5 6<br />

3<br />

11 20 25<br />

Hrankzinnii:en •oor de eer8te maal ... 1 21<br />

• tweede • · .. . 1 3<br />

35 1 262 1 318 1 20<br />

8 45 56 3<br />

30 1 270 1320 16381 99<br />

5 64 72 i 28 . 11<br />

15<br />

2<br />

21 11061241 1 78<br />

,7 20 40 12<br />

20<br />

3<br />

20<br />

8<br />

99 1 217 1 458<br />

42 1 65 1 105<br />

derde<br />

5 14 f9<br />

2 14 17 36<br />

2 10 14 2<br />

3<br />

16 22 36 '<br />

• meer dan de derde<br />

maal . 2<br />

7 9<br />

5 16 22 31<br />

2 6 8 4<br />

2<br />

19 26 34<br />

Erfelijk krankzinnig .. 2<br />

H 88 1 1.01 10<br />

9 1 103 1 122 1 223 1 20<br />

3 11 31 65 1 23<br />

3<br />

12<br />

50 88 1 153<br />

Krankzinnigheid uit dronkenschap<br />

ontstaan .....<br />

8 68 77<br />

' 1 "<br />

13 90 1 11<br />

4 5 29 49<br />

5 7 56<br />

...:..<br />

~<br />

Splitsing der in de geneeskundige_ gestichten opgenomen en daaruit vertrokken personen in het jaar 1864.<br />

~<br />

OPGENOMEN.<br />

VERTROKKEN.<br />

MANNEN.<br />

VROUWEN.<br />

MANNEN.<br />

VROUWEN.<br />

Ontslagen.<br />

Ontslagen.<br />

Stedelingen . .. . . . ... . •.. " . ......... . .. .<br />

Landbewoners . ...... , ... . . , ..<br />

Gehuwden . . . . .. . .... .<br />

ai<br />

rn<br />

rn<br />

cl!<br />

~<br />

34<br />

4<br />

15<br />

ai<br />

rn<br />

~<br />

:;!<br />

G:I<br />

26<br />

ai<br />

~<br />

:;!<br />

.,,<br />

c:Q<br />

227<br />

~<br />

<<br />

E-<<br />

0<br />

E-<<br />

287<br />

30 1 159 1 1.93<br />

ai<br />

00<br />

00<br />

cl!<br />

::ii1<br />

28<br />

23 1 160 1 198 1 14<br />

5<br />

ai<br />

00<br />

' ~<br />

~<br />

"' G'I<br />

26<br />

ai<br />

00<br />

~<br />

~<br />

~<br />

228<br />

~<br />

<<br />

E-<<br />

0<br />

E-<<br />

282<br />

~<br />

<<br />

E-<<br />

0<br />

E-<<br />

z<br />

"'1<br />

r.<<br />

)!!<br />

"'1<br />

c!)<br />

,..:i<br />

<<br />

569<br />

25 1.44 174 367<br />

18 150 182 380<br />

d<br />

Q)<br />

"C<br />

Q)<br />

1::<br />

Q)<br />

;><br />

0<br />

97<br />

59<br />

61<br />

óÎl 1 1<br />

:~<br />

]<br />

+><br />

g<br />

3<br />

-d<br />

$<br />

Q)<br />

~<br />

Q)<br />

...<br />

+><br />

Q)<br />

z<br />

16<br />

H<br />

8<br />

-d<br />

$<br />

Q)<br />

~<br />

~<br />

37<br />

1.5<br />

21.<br />

-d<br />

]<br />

~<br />

~<br />

1.06<br />

~<br />

<<br />

E-<<br />

0<br />

E-<<br />

259<br />

87 1 i 72<br />

85 1 i 76<br />

d<br />

~<br />

Q)<br />

1::<br />

Q)<br />

;><br />

0<br />

97<br />

57<br />

40<br />

....----.....__~ .<br />

óÎl<br />

·a -d<br />

d . ;...<br />

...... Q)<br />

N +><br />

~ Q)<br />

§ ~<br />

;... Q)<br />

~ ;><br />

+> ...,<br />

Q) Q)<br />

z z<br />

3<br />

2<br />

8<br />

8<br />

8<br />

"È<br />

~<br />

~<br />

Q)<br />

><br />

40<br />

17<br />

f7<br />

-d<br />

]<br />

00<br />

~<br />

97<br />

....i<br />

<<br />

E-<<br />

0<br />

E-<<br />

245<br />

~<br />

<<br />

E-<<br />

0<br />

E-<<br />

z<br />

"'1<br />

"'1<br />

)!!<br />

"'1<br />

c!)<br />

..:i ·<br />

<<br />

504<br />

64 1 147 1 31.9<br />

77 144 320<br />

-~<br />

I~<br />

r<br />

11<br />

Ongelauwden ........ . . .. . ....... . ...... 1 23<br />

Protestanten".: .. •... . .... . ..... . .....• 1 29<br />

33 12261282119<br />

37 21.4 280 25<br />

33 222 274 556<br />

39 1 199 1 263 1 543<br />

95<br />

96<br />

2<br />

2<br />

19<br />

16<br />

31 1 10812551 H4<br />

30 104 248 97<br />

2<br />

3<br />

8<br />

9<br />

40<br />

34<br />

84 248 503<br />

82 225 473<br />

RoonHeh·katholijken" .... . . . ..... . ..• 8<br />

18 1 160 1 186 5<br />

9 1 151 1 165 1 351<br />

57<br />

H<br />

19 83 1 171 52<br />

7<br />

22<br />

63 145 316<br />

l5•aëliten . ... . ... . . . •.••... . .•.... . . . ...<br />

1.2 14 3<br />

3 22 28 42<br />

3<br />

3 6 12 5<br />

16 22 34<br />

lbankzinnigen '\'oor de eerste maal". 1 31<br />

44 1 290 1 365 1 23<br />

35 1 308 1 366 1 731 1 1.32<br />

23<br />

42 1 i33 1 330 1 i34<br />

1.4<br />

49 1 i2i 1 3:l8 1 648<br />

• tW"eede • 4<br />

• derde<br />

6<br />

3<br />

63<br />

20<br />

73<br />

24<br />

3<br />

4<br />

1.0<br />

3<br />

39<br />

u<br />

52 1 125 f8<br />

21. 45 5<br />

2<br />

8 36<br />

17<br />

64<br />

23<br />

16<br />

6 23 45 1 109<br />

2 1.0 14 37<br />

• meer dan de derde<br />

maal ..•..•.....<br />

...i Il Erfelijk krankzinnig .. . .. .. .......•.. . .<br />

2<br />

3<br />

13<br />

1..8<br />

8 15 85 1 108 1 12<br />

J(rankzinnight>id uit dronkenschap<br />

ontstaan . ... .. ". .. ... . " ........•... . . . 5 fO 62 77 2 f7 f9<br />

3<br />

3<br />

H<br />

f7 35<br />

14 82 1 f08 1 216 29 7 5<br />

96<br />

2<br />

24 3 7 44<br />

7<br />

H<br />

3<br />

49 90 37 3 8<br />

7<br />

H 22<br />

49 97 1 187<br />

78 3<br />

• l 11<br />

89<br />

"<br />

-<br />

---<br />

~<br />

--<br />

-<br />

·~ &. - ~=;•:<br />

~<br />

.........<br />

~<br />

-<br />

;,,__--.._, ~ - 2 ....<br />

_j


........<br />

-= ..,,.<br />

. -·<br />

aO<br />

-STUT v11n ' de tn -de geneeskund1ge gestîc11te1l op 'iit Deéembr1· -1865 en t86!. ''erpleegden, ingedteld naar<br />

·de p1·ovincie waartoe zij behoornn.<br />

PROVINCIEN.<br />

N&Qrdbra~nt . .. .... )<br />

1863<br />

~ 1864<br />

1863<br />

Gelderland .. ... . " . ~<br />

~ 1864<br />

1863<br />

Zui,dholla9d ... .. . " )<br />

~ 1864<br />

1863 19 30<br />

IWoordholland . . . . .. . . ~ 1864 21 33<br />

Ze.~land ". " . . . .. " ; j<br />

::::<br />

Utrecht . . .. . .. " " ... ) ::::<br />

Friesland" . . . . . . . . . . !<br />

;:::<br />

OvêrijHel. . . .... . . . ~ : :::<br />

863<br />

Groningen . . . . . . . . .. ~ f<br />

\ 1864.<br />

Dr~nthe . . . . . ..... "· l<br />

Limburg ..<br />

....<br />

::::<br />

!::::<br />

MANNEN.<br />

4 13 126 143 48.97 4 13 "<br />

6 12 " · u2 rno 52.12 1 9 "<br />

g 13 H 10.9 140 52.04 4 14 3<br />

5 15 iÖ 111 141 50.36 7 13 7<br />

9 22 2i6 248 43.13 13 30<br />

9 23 " 22-0 2'52 42.50 14 33<br />

6 "<br />

g. ,,<br />

4 10 Il<br />

4 7<br />

3. ,,<br />

9 ,,<br />

5 "<br />

7 4<br />

,3 "<br />

2 2 Il<br />

2;J.6 ~86 45.69 11 28 ,,<br />

260 315 46.95 f5 33 "<br />

23 32 51.61 2 3 "<br />

i!9 40 5i.95 3 5 lf<br />

6~ 82 44.81, 3 7 "<br />

69 80 4'3.01 6 7<br />

81 89 57.79 2<br />

8J 89 5{).33. 2 "<br />

61 71 50.35 5 iO "<br />

61 67 47.86 7 8<br />

4.0 -55 53.40 4 5 2<br />

38 56 51.85 7 2 2<br />

7 11 55.00 "<br />

9 -i3 50.00 1 lf<br />

74 78 52.35 lf<br />

75 79 50.97 "<br />

2 . "<br />

2 "<br />

VROUWEN.<br />

~<br />

.ij<br />

<<br />

E-"<br />

<br />

E-<<br />

REDEN<br />

TOT DE BEVOLJPNG<br />

OP 3i DECEMBJm<br />

1863 en 186~.<br />

Verpleegden @V<br />

~ 10,000 10,000 1 () ,000<br />

Jl:l<br />

>1<br />

Jl:l<br />

i:!l<br />

t-'l<br />

<<br />

M. v. z.<br />

132 149 51.03 292 6.84 7.rn 6.98<br />

131 147 47.88 307 7.60 6.98 1.29<br />

108 129 47.96 269 6.57 6.23 6.40<br />

H 2 139 49.64 280 6.55 6.65 6.60<br />

283 327 56.87 5·75 7.9() 9.67 8.82<br />

2~3 341 57.50 5~3 7:9J 9.96 8.97<br />

301 340 ~4.31 626 10.70 1f.84 H.29 '<br />

-3-08 356 53.05 671 H.63 f2.26 1 t.ü5<br />

25 30 48.39 62 3.75 3.41 3.58<br />

29 37 48.05 77 4. 75 4.06 ~.40<br />

91 101 55.19 183 9.89 H.81 10.87 .<br />

93 106 56.99 186 9.53 12.27 f.Q.92 .<br />

62' 65 42.21 154 6.35 4.57 $.45<br />

6~ 6ü 43.67 158 6.2~ 4.79 5.52<br />

55 70 49.65 141 5.71 5.83 5.7.7<br />

. 58 73 52.14 140 5.30 6.0.2 ~.66<br />

37 48 46.60 103 5.10 4.35 4.72 '<br />

41 52 48.15 108 5.10 :4.65 :t-87 .<br />

9 9 45.00 20 2.0$ 1.82 1.96<br />

12<br />

69<br />

74<br />

13 50.00 26 2.43 -2.61 ~.52<br />

71 47.65 149 7.03 6.49 6:77<br />

76 49.03 155 7.08 6.92 7;00<br />

Totaal. ". ) 1863 Be 116 18 1,0411,235 47.98 47 114 6 1,172 1,339 52.02 2,574 7.23<br />

( ~86 * 6~ H$ 17 1,095 1,292 47.83 68 114 10 1,217 1,409 52.17 2,701 7.48<br />

1863 2 " : 21 25 69.44 4<br />

Buitèn 'sli!indaenÖn· ·<br />

~el ~ei· bevolking in de geneeskundige gestichten en bewaarplaatsen voo1· kl'ankzinnigen ,<br />

in 1863 en 1864.<br />

GENEESKUNDIGE GESTICHTEN.<br />

'8 llertogenboselo . . : .. .<br />

Zntphen . ... . . . . .. "<br />

's G•avenha:;e".".<br />

Rotterdam . . .<br />

~ 1863<br />

" ... ( 18M<br />

\ 1863<br />

.. ( 1864<br />

.. ~ 1863<br />

~ 1864<br />

' 1863<br />

. . f 1864<br />

~ 1863<br />

. ~ 1864<br />

Dordrecht .. ..<br />

Delft . . . . . " ..."" ... .. ~ ::::<br />

l.UeerenJ>erg . .. . ... . .. .... . . .. ~ ::::<br />

~ ·1863<br />

A.1nster1lam (voor Israëliten) ~<br />

1864<br />

) 1863<br />

Utrecht ....... .<br />

.. ; 1864<br />

~ 1863<br />

Franeker •. . . ..<br />

.. ~ 1864 1<br />

Dev!>lnter . .. ... .<br />

Maa•tricht ..<br />

' 1863<br />

· · I 1864<br />

~ 1863<br />

f 1864<br />

OPGENOMEN. VERPLEEGD. ONTSLAGEN.<br />

M . 1 v'. M. 1 V.1 · M. 1 V. M, 1 V.<br />

OVERLEDEN.<br />

31 DECEMBER·<br />

M . • 1 V. M. V.<br />

169 170 H 63 211 233 15 23 11 13 185 197<br />

185 197 91 51 276 248 50 34 23 22 203 192<br />

176 154 57 37 233 191 27 29 20 12 186 150<br />

186 150 26 H 212 194 i7 21 15 11 180 162<br />

49 72 20 24 69 96 15 21 4 8 50 67<br />

50 67 22 26 72 93 15 12 6 9 51 72<br />

72 99 26 46 98 U5 10 23 15 6 73 H6<br />

73 116 25 29 98 145 28 33 9 14 61 98<br />

75 59 32 27 107 86 H 16 6 3 90 67<br />

90 67 46 3'6 136 103 24 12 H 10 101 81<br />

90 93 41 54 131 U7 22 22 16 12 93 113<br />

93 H3 68 49 161 162 33 21 20 14 . 108 127<br />

237 293 76 67 313 360 34 38 18 21 261 301<br />

261 301 74 98 335 399 35 33 24 38 276 328<br />

23 lf7 13 30 60 2 7 2 4 26 49<br />

26 49 11 22 37 71 5 16 . 2 5 30 50<br />

.101 102 44 48 145 150 30 24 12 4 103 122<br />

103 122 55 4.3 158 165 31 27 17 H HO 127<br />

66 55 26 23 92 78 H 12 1 6 80 60<br />

80 60 25 25 105 85 12 9 13 12 80 64<br />

62 69 26 2i 88 90 10 15 5 5 73 70<br />

73 70 20 19 93 89 '12 9 12 4 69 76<br />

41 36 10 15 51 51 10 H 1 . 2 - 40 38<br />

40 38 20 18 60 56 13 H 4 4 43 41<br />

~ """ · .... --. -~-,--- .-.--~ ~ ~<br />

438 1,568 1,687 197 241 111 96 1,260 1,350<br />

460 1,743 1,8'10 275 238 156 154 1,312 1,418<br />

-- - - - - ~<br />

~ ·1863 1,161 1,249 407<br />

'l'otaal · · " ( 1864 1,260 1,350 483<br />

BEWAARPLAATSEN.<br />

- - ----------------------<br />

's llertogenboseb . . . .. . . . 1863 l<br />

2<br />

.4 2<br />

4<br />

40<br />

5<br />

45<br />

4<br />

40<br />

' 1863<br />

)Joekel.. ... ... . . . .<br />

. . ( 1864 40<br />

6<br />

46<br />

4 2<br />

40<br />

) 1863 10 13<br />

10 13<br />

10 13<br />

l\lijmegen . . .. ... . . .. .. / 1864 10 13<br />

10 13<br />

10 12<br />

,---. - .- -..- ------.-- -~----..- -----. -<br />

Totaal . . .. ~ '1 863 54 15 5<br />

59 15<br />

54<br />

f 1864 _50 13 6<br />

56 13<br />

2<br />

5Ó<br />

' ·1863 1,2t5 1,264 412<br />

A.Jgemeen tot-J . .. ~ 1864 1,310 1,363 489<br />

438 1 , 6~7 !,702 201 241<br />

460 1,799 1,823 279 238<br />

112<br />

158<br />

97<br />

155<br />

1,3i4 1,364<br />

1,362 1,430<br />

r<br />

~<br />

1<br />

,1<br />

i<br />

r<br />

1<br />

.


=<br />

NATIONALE MILITIE EN<br />

---- =:;~<br />

SCHUTTERIJEN.<br />

B~j 1?issive van h:t Departe~ent .:an Binnenlandsche Zaken van 30 October t865 werden, te beginnen met<br />

de hgtmg ~oor het Jaar 1863, JaarhJksche opgaven verzocht van de uitkomsten van het meten en van het<br />

~eneeskund1g on~er~oek d:r nalatigen. Die opgB.ven worden verstrekt voor elke gemeente. Wij geven thans<br />

hiervan voor de hgtmgen m 1863, 1864 en 1865 een uittreksel voor elke provincie en voor het Rijk<br />

V: ooraf dient opgemerkt te worden, dat de opgaven naar de maat behelzen alle loteling,en, die zi~h aan de<br />

metmg h:?ben onderworpe~, zoo~at het getal personen onder de maat zich niet enkel bepaalt tot de uit dien<br />

hoofde vrijgestelden. De CIJfers ZIJn daardoor veel hooger dan die, welke voorkomen in de tweede kolom van<br />

d~~ ~weeden. staat van .den afloop der ligting. De personen niet gemeten zijn die lotelingen, welke voor den<br />

m1htieraa~ met ter metmg z~jn verschenen, dewijl zij op de eene of andere wijze volgens de wet van de dienst<br />

waren vrijgesteld. Men heeft het van belang geacht de lotelingen onder de maat in die onder 1.50 en die van<br />

1.50-1.55 ned. el te splitsen. ·<br />

Voor de opgaven van . het geneeskundig onderzoek zijn gevolgd de hoofdindeelingen, voorgeschreven bij het<br />

l'~gle~.e~t. op dat onde:zoek, vastgesteld bij z" Ms. besluit van 25 Maart 1862 (Staatsblad n° 34), nogtans met<br />

die WlJzigm_~ dat de z1~kten en gebreken van ~e ademhalingwerktuigen, van die van den bloedsomloop en van<br />

h~t bloed zIJn a~~e~ch.eid~n. De op~aven der ziekten en ligc.haamsgebreken ontbreken voor elk der drie jaren<br />

mt het eerste m1htied1stnkt :~~ Z~1d~olland en :oor 1. 8~3 uit enkele gemeenten der provincie Groningen.<br />

De opgave van het getal m1htiephgt1gen op de mschnjvmgregisters in i 862 gebragt, voorkomende jaarg. XII<br />

en XIII, tweede gedeelte'. blz. 54, verschilt van de tegenwoordige, daar volgens de vroegere opgave hun<br />

getal 31,893, volgens d~ ~ieuwe 31,983 en met .bijvoeging van 92 nalatigen 32,075. Dit verschil spruit hieruit<br />

voort, dat voor ~e provmcien Noordbrabant, Zuid- en Noordholland , Zeeland, Utrecht, Friesland en Limburg,<br />

behalve de nalatigen, ook de overledenen vóór de loting waren afgetrokken. Het· verschil voor Groningen in<br />

welke provin~ie het getal militiepligtigen volgens de eerste opgave 2,038, volgens de laatste slechts 2,026 bed~o~?,<br />

~a~ m~t wor~en opgehelder~ .. De nieuwste opgave geeft het geheele getal in het jaar der inschrijving<br />

tmhtiephgtige Jongelmgen, onversch1lhg of zij al dan niet overleden zijn vóór de loting of nalatig waren. Daar<br />

de volgende state.~ enkel o~geven het getal vóóroverledenen en nalatigen voor de ligtingen van de jaren 1864<br />

~n 18~~ '. laten. WIJ thans die opgaven volgen voor die van 1863 of voor de militiepligtigen in 1862 op het<br />

~nschriJvmgreg1ster ge bragt:<br />

~ À<br />

z<br />

À z<br />

< À z <<br />

P'.l z ~<br />

< .... À z<br />


Uit deu staat volgt, dat in elk der drie jaren op honderd lotelingen :&ijn gemeten 86.02, 86.9ü en 86.36, ·<br />

niet gemeten 13.98 , 13.04 en 13.64; terw~jl op honderd geneeskundig onderzochten van 2. 76, 7 .90 en 1.64 de<br />

aard der ziekte .of van het gebrek onbekend bleef.<br />

Wij laten thans volgen eene vergelijking van het getal militiepligtigen, met inbegrip der nalatigen i in 1862,<br />

iS63 en 1864 met dat der mannelijke kinderen levendgeboren in de jaren, welke tot de inschrijving zijn geröepen,<br />

en beginnen met de provincie welke voor het jaar 1864 de meest voordeelige uitkomst heeft geleverd.<br />

PROVINCIEN.<br />

1 GETAL<br />

GETAL GETAL M;ILITIEPLIGTIGEN OP 10,000<br />

LEVENDGEBOREN JONGENS. MILITI'EPLIGTIGEN. MANNELIJKE<br />

LEVENDGEDORENEN.<br />

1843. 1844.<br />

1<br />

1<br />

1<br />

1<br />

1845. 1862. 1863. 1864. 1862. 1863. 1864.<br />

1 l 1<br />

Drenthe •... . .. .............. 1,233 1,364 1,289 924 1,028 942 7,494 7,537 7,308<br />

l.imburg ..... ... ...... .. .. . . 3,198 3,308 3,325 2,170 2,309 2,263 6,786 1 6,980 6,806<br />

Frie"land ...... . .. . .... .... 3,841 4,300 4,019 2,732 2,951 2,719 7,113 6,863 6,765<br />

Overij8sel .. . . ..... · ······· 3,403 3,551 3,410 2,235 2,403 2,238 6,568 6,767 6,563<br />

Gelderland .. ............... 5,798 6,139 5,969 3,924 4,042 3,905 6,768 6,584 6,542<br />

l\luordbrabant ..... . ...... . • 5,923 6,132 6,081 4,019 4,001 3,959 6,786 6,525 6,510<br />

Groni11ge11 ... ..... . .. , ... .. . 3,059 3,133 3,242 2,026 2,140 2,093 6,623 6,831 6,456<br />

l\loo1•dholla11d" . . .. . . .. ... . 8,444 8,699 8,777 5,047 5,173 4,993 5,977 5,947 5,689<br />

Uto-ccbt ........ ······<br />

.... 2,754 2,656 2,764 1,6t3 1,494 1,485 5,857 5,625 5,373<br />

Zuidltolland ...... . . . .... • .. 10,66t 10,997 11,088 5,846 5,89() 5,7U 5,484 5,356 5,153<br />

Zeeland . . . .. .. . . . .... ...... 3,100 2,991 3,308 ." •• , i,505 1,599 4,965 5,032 4,834<br />

--------<br />

Het Rijk .... 51,414 53,270 53,272 32,075 32,936 31,910 ·6,239 6,183 5,990<br />

Jaa,tste als te l~at jngè4ieJ\Çl. - Van de verzoekschriften in. Limburg ~etro.~en ~ 1 èn 1 weigering van vrijflte1lin~:<br />

wel5ens ligchaa?1sge?reken, 1 ~~- 1 w~gens ~roederd1enst, 1 en · ~ . vrl,)s~elhn?· , van . lotelingen uithoofde<br />

van gèb'rèk aáh maat, m 1865 1 aanWIJzmg tot d~ dienst.<br />

De geheele sterkte der schutterijen bedroeg op 31 December 1864 en .1865 99,206 en 99,503 man of 1,251 en<br />

1,554 meer dan op datzelfde tijdstip in 1863, waarvan 35,037 en 35,021 dienstdoende, 64-,169 en 64,4~2 rustende.<br />

Tot den eersten ban behoorden in ellr van beide jaren 89,975 en 90,942, waarvan 28,013 en 28,617 dienstdoende,<br />

. 61,962 en 62,325 rustende; tot den tweeden .en derden 9,231 en 8,561, 7,024 en. 6,404 dienstdoende;. 2,207 en<br />

2,1 5<br />

7 rustende. :Bij den eersten ban telde men in elk van beide jaren: OJ!der de dienstdoende schutterijen 447 en<br />

432 officieren, 666 en 685 onderofficieren, 913 en 886 korporaals ., 125 el,\ ~ 31 tamboers; onder de rustende 809 en<br />

82 5 officieren, 961 en 959 onde:foffi.eieren, 1,~ -~9 en i ,283 korporaals, 336 en 347 tamboers. Onder de. sterkte<br />

van den eersten ban telde men 68,976 en 69,373 ongehuwden, gehuwden en weduwenaars zonder kmderen,<br />

uitmakende de eerste categorie; 20,999 en 21,~69 waren na de inlijving en toen nog gehuwden en weduwenaars<br />

met kind of kinderen; die~stdoende waren vcan de eerste 20,848 en 21,082, van de laatste 7, 165 en 7 ,535 ,<br />

rustende van de eerste 48,128 en 48,291, van de laatste 13,834 en 14,034.<br />

l:let getal leden van den eersten ban, die vroeger bij het leger geqiend h.ebben , bedroeg op 31 Dec~mber<br />

1864 en 1865 18,852 en 19,043 of 25.95 en 20.94 °/ 0<br />

der geheele sterkte van dien ban, waarvan ~oor~~ dienst...,.<br />

doende 6,933 e.n 7,!H8 of 24.75 en 25.22 "/ , 0<br />

voor de rqstende H,919 en H ,825 of 19.24 en 1.8.97 /0 • ZIJ deelden<br />

in d~ eerste categ\)Fie met 13,379 en 13,402 of 19.40 ep 19.32 % , in de tweede met 5,473 en 5,641 of 26.06 en<br />

26.15 °fo. - ..:! 1. b l . b d .<br />

.J.Iet .g.etal :voor.z.ieniu.ge.n teg.en de uitspraken van .de {)D~~~ieu. vau Oll.~erzo~»- gn _. e&-ts~mg -e .roeg in<br />

{864 100, in 1865 67. In beide jaren wordt niet opgegeven of m Zeeland ~n m 1~?5 of l~ Noor~brabant. voor~<br />

zienfagen hebben p1aats gehad. Zij kwamen daarenboven niet voor in 1$64 m Overll.JSSel, m 1865 m ~romn,ge~,<br />

ÏJJ. beid.e jaren"" in Prenthe. Voorzieningen tegen vonnissen van de schuttersraden hadden ~laats m 1-864 l~<br />

Zuidholland en Utrecht in 1865 in Zuidholland en Drenthe, ten getale 'Van 11 en 'T. - In Zmdholland betroffeq<br />

in pe.ide jaren alle verb~twde uitspr:;1.~en van de comf!'lissien van ondeq;oek zie~elijke. gesteldheid of.gebreken,<br />

De verbetering van één· vonnis van den schuttersraad in 1864 betrof enkel de be~ammg van h~t f~i,t, ....-:- Van.<br />

de reclames tegen aanwijzing vooi· de schuttersdienst in Noordholland werden .m elk van beide Jaren 13 en<br />

t"delïk 6 en 5 voor altiid toegestaan. - De Gedeputeerde Staten "an Utrecht hebben daar de geldboeten<br />

1 ~J J ' ' ." . . . ld b d . . h b d<br />

bij de 5 vonnissen van den schuttersraad op zich zelve meer dan zes ~u en e ro~ge~, zie o? e~oeg ;·~rtklaa.rd<br />

hierin in hooger l?eroep te beslissen. ·- Yan de reclame~ in FrJ#§land wer4 m e.k van beide Jaren een~:<br />

afgewezen als te laat ingediend. ,.<br />

Uit dit overzigt volgt dat de provincien Drenthe, Limburg en Friesland in elke der drie jaren het grootste ,<br />

Zeeland , Zuidholland en Utrecht het kleinste getal militiepligtigen op 10,000 mannelijke levendgeborenen hebben<br />

geleverd. Wanneer men de uitkomsten der drie jaren onderling vergelijkt, was, in de reden tot het getal geboren<br />

jongens, het getal militiepligtigen betrek)rnlijk het grootst: voor Friesland, Gelderland, Noord bra bant ,<br />

N oor


1<br />

...<br />

1 "'<br />

. -<br />

srrAA'I' \an den afloop tle1· ligting vo de 11atio11alc militie in 1864 en 1865.<br />

:m<br />

'<br />

:'"""<br />

VRIJGESTELDE; VOLGENS DE WET.<br />

UITGESLOTENEN VOLGENS DE<br />

WET.<br />

A.rt. liO.<br />

A.rt. 5:!.<br />

A.rt. 55.<br />

A.rt. 56.<br />

~ 2. § 3. § 4. ~ 5. § 6. ~ 7. ~ 2.<br />

f<br />

~ 4. § 5.<br />

~ 6.<br />

~ 7.<br />

~ 1. ~ 2.<br />

~ 1. ~ 2.<br />

PROVINCIEN.<br />

BROEDERS OF HALVE<br />

tJROEDERS VAN HEN, DIK<br />

BROEDERS OF HALVE BROEDERS<br />

VAN HEN, WlER PLAATSVERVANGERS<br />

"' .,,<br />

1864<br />

l\loordbrabant ....... )<br />

( 1865<br />

Gelderland .......... ~ :::;<br />

347<br />

295<br />

284<br />

235<br />

247<br />

295<br />

227<br />

248<br />

435<br />

452<br />

/~38<br />

419<br />

132<br />

96<br />

122<br />

91<br />

17<br />

23<br />

18<br />

19<br />

1<br />

3<br />

306 330<br />

297 34 .\.<br />

286 328<br />

352 275<br />

23<br />

18 ~<br />

1<br />

22<br />

21 ~<br />

5<br />

39<br />

60<br />

27<br />

38<br />

45<br />

49<br />

25<br />

30<br />

7<br />

2<br />

1<br />

3<br />

2<br />

3<br />

3<br />

!)<br />

3<br />

2<br />

3<br />

Zuidhollantl .. ....... ~ : :::<br />

417<br />

343<br />

382<br />

399<br />

702<br />

725<br />

314<br />

265<br />

17<br />

16<br />

7<br />

5<br />

2<br />

549 373<br />

621 246<br />

13 'l<br />

20 (<br />

4<br />

2<br />

47<br />

39<br />

73<br />

60<br />

3<br />

4<br />

2<br />

2<br />

1864<br />

l\loordholland .. .... . ~<br />

r 1865<br />

486<br />

409<br />

314<br />

276<br />

678<br />

681<br />

231<br />

206<br />

5<br />

12<br />

5<br />

2<br />

604 251<br />

539 104<br />

12<br />

151<br />

2<br />

22<br />

26<br />

37<br />

53<br />

2<br />

3<br />

7<br />

8<br />

3<br />

6<br />

4<br />

3<br />

~ 1864<br />

Zeeland ............. ? 1865<br />

< 1864<br />

Utrecht. . .. . .. . . ~<br />

"". c 1865<br />

1864<br />

Friesland ....... .. ... ~<br />

1865<br />

\ 1864<br />

O'\'crijssel. .......... ~<br />

1865<br />

1864<br />

Groningen. . . . ...... ~<br />

1865<br />

1864<br />

Drenthe ............. ~<br />

1865<br />

I.ilnburg .... " ...... ~ : :::<br />

~ 1864<br />

Totaal" .. ~<br />

1865<br />

109<br />

96<br />

106<br />

94<br />

198<br />

181<br />

107<br />

127<br />

230<br />

161<br />

56<br />

65<br />

54<br />

104<br />

132<br />

118<br />

118<br />

111<br />

90<br />

90<br />

193<br />

216<br />

202<br />

193<br />

319<br />

299<br />

249<br />

256<br />

268<br />

225<br />

63<br />

79<br />

63<br />

45<br />

34<br />

46<br />

45<br />

40<br />

37<br />

40<br />

2<br />

6<br />

8<br />

3<br />

6<br />

5<br />

. 133 99<br />

127 100<br />

131 93<br />

121 fO .~<br />

186 158<br />

187 139<br />

154 171<br />

159 149<br />

142 168<br />

164 129<br />

11<br />

10<br />

4<br />

2<br />

15 1 1<br />

10 1<br />

~<br />

'<br />

13<br />

9<br />

!\<br />

·15 ()•<br />

13<br />

75 46 106 9 67 65 1 '<br />

62 42 124 1 o 63 65 2 / 1:<br />

1--=- ___:_ _:_ __ 5_5_ - - - ---__<br />

96 102 245 51 206 165 3 j<br />

1<br />

2,455 1, 768 3,835 1,10·1 69 20 2 2,764 2,201 132 l 2<br />

2,102 1,854 3,827 973 88 19 3 2,857 1,822 259 1J<br />

8<br />

8<br />

2<br />

2<br />

9<br />

5<br />

14<br />

14<br />

i9<br />

21<br />

24<br />

27<br />

23<br />

19 28<br />

13 29<br />

25<br />

20<br />

22<br />

28<br />

6 7<br />

9 5<br />

H 14<br />

3 16<br />

" _ _: _: _"_ -~ ----•--------- - -----------i·------1------------ ____ I __ _<br />

30<br />

rn<br />

215<br />

242<br />

299<br />

317<br />

7<br />

2<br />

24<br />

u<br />

1<br />

3<br />

2<br />

4<br />

5<br />

3<br />

5<br />

2<br />

3<br />

4<br />

3<br />

2<br />

26<br />

34<br />

1<br />

2<br />

2<br />

3<br />

6<br />

16<br />

11 2<br />

9<br />

5<br />

1<br />

2<br />

2<br />

14<br />

13<br />

1<br />

1<br />

1<br />

~t


UITKOMSTEN<br />

van het meten der lotelingen i:1<br />

en nalatigen voor elke provincie.<br />

%1n ~<br />

:§ ~<br />

bil r.l'l<br />

1 ~ ·~<br />

1<br />

~ r Ondo.a.50 ol .!::::<br />

jll<br />

:::<br />

~ ' \ 1865 139<br />

'd 1<br />

~ 1-.50 ··- ·· ·· r::: 1<br />

:::<br />

{ 1.55 el- ..... . . } :::: ~~<br />

( 1865 73<br />

'.... ··- .· i :::: .::<br />

1<br />

1.57 el-... . . .. .... ~ :::: 1 :::<br />

( 1865 /105<br />

1<br />

~ 1863 702<br />

1.60 cl-...... . .. · 1186~ 712<br />

l 1865 679<br />

) 1863 178<br />

1.64 el - . . .. . ...... ( :::: ~::<br />

l 1863<br />

1<br />

~<br />

r:! ( 399<br />

~ 1 .6:> el-... . " .. . " ) 1864 387<br />

~ f 1865 418<br />

1 1863 492<br />

..•. ··-. .. ..):::: :::<br />

1<br />

~ 1863 770<br />

1.70 el-.. ... . .... . . ( :::: ~~~<br />

...... ··---J ::::<br />

64<br />

46<br />

( 1865 34<br />

.1 1863 402<br />

!\liet gemetell . .... . ) 1864 474<br />

1 ( 1865 388<br />

1<br />

i<br />

1<br />

· I<br />

166<br />

180<br />

138<br />

228<br />

231<br />

233<br />

98<br />

67<br />

78<br />

99<br />

88<br />

73<br />

335<br />

346<br />

330<br />

636<br />

66!;<br />

628<br />

186<br />

205<br />

192<br />

364<br />

382<br />

375<br />

463<br />

561<br />

558<br />

772<br />

837<br />

801<br />

57<br />

534<br />

437<br />

1142<br />

1 ~<br />

1<br />

..:!<br />

..:!<br />

§<br />

~<br />

0<br />

0<br />

1 z<br />

2115 328<br />

223 299<br />

1761 228<br />

350 398<br />

314 371<br />

260 323<br />

94 '138<br />

115 162<br />

81 16•l<br />

'113 135<br />

·l 15 133<br />

83 H8<br />

!105 !173<br />

427 508<br />

365 448<br />

832 859<br />

890 908<br />

803 801<br />

225 225<br />

257 231<br />

273 206<br />

442 430<br />

510 466<br />

/~74 488<br />

612 556<br />

655 561<br />

570 593<br />

915 729<br />

968 765<br />

'1,043 859<br />

65 37<br />

53 51<br />

67 60<br />

1,548 739<br />

1,363 718<br />

1,519 708<br />

85 56<br />

56 H<br />

50 36<br />

93 76<br />

H2 64<br />

90 61<br />

34 30<br />

39 30<br />

38 27<br />

39 37<br />

37 3!)<br />

36 21<br />

169 120<br />

159 127<br />

H-6 134<br />

293 238<br />

273 2 18<br />

295 199<br />

8'1 72<br />

68 1 77<br />

1<br />

73 76<br />

124 1/J.7<br />

145 140<br />

158 154<br />

203 20G<br />

·L94 208<br />

217 199<br />

226 339<br />

248 312<br />

284 331<br />

-12 24<br />

9 16<br />

11 22<br />

180 268<br />

165 219<br />

201 225<br />

186<br />

163<br />

13'1<br />

186<br />

182<br />

·17:2<br />

75<br />

76<br />

55<br />

57<br />

68<br />

50<br />

237<br />

256<br />

199<br />

451<br />

!~75<br />

4H<br />

110<br />

139<br />

253<br />

286<br />

21-5<br />

358<br />

405<br />

388<br />

606<br />

634<br />

6'13<br />

37<br />

60<br />

62<br />

176<br />

207<br />

219<br />

92 11 7<br />

62 113<br />

82 88<br />

t 20 '130<br />

'102 176<br />

H7 114<br />

49 67<br />

62 29<br />

38 38<br />

41 i' 38<br />

51 57<br />

43 54<br />

'153 167<br />

195 ·180<br />

179 171<br />

381 3 19<br />

403 3H<br />

356 368<br />

H8 88<br />

'125 97<br />

H4 103<br />

208 1. 75<br />

269 i 20-i·<br />

229 -197<br />

3·18 258<br />

369 249<br />

3'18 270<br />

493 430<br />

400 427<br />

507 1163<br />

40 42<br />

37 40<br />

40 34-<br />

222 195<br />

238 227<br />

215 193<br />

42<br />

4.4<br />

43<br />

80<br />

52<br />

'19<br />

28<br />

19<br />

19<br />

16<br />

2 L<br />

89<br />

67<br />

66<br />

150<br />

-171<br />

'166<br />

42<br />

51<br />

.19<br />

85<br />

11.9<br />

93<br />

160<br />

'130<br />

123<br />

188<br />

237<br />

219<br />

11<br />

15<br />

. '14<br />

76<br />

70<br />

76<br />

.JJ<br />

56 '1:4'1'1 I<br />

55 1 ,167<br />

73 1,9731<br />

85 1,998<br />

84 1,774<br />

1!2 732<br />

47 725<br />

39 647<br />

33 707<br />

47 724<br />

40 645<br />

169 2,660<br />

183 2,780<br />

177 2,620<br />

390 5,25 l<br />

4'17 5,472<br />

420 5,'156<br />

142 1,467<br />

U3 1,572<br />

123 f,558<br />

226 2,853<br />

269 3,177<br />

245 ' 3,076<br />

341 3,967<br />

356 4,218<br />

353 4,133<br />

506 5,974<br />

493 6,'157<br />

533 6,353<br />

23 398<br />

35 40G<br />

2'J !~30<br />

145 4,485<br />

178 4,296<br />

165 4,351<br />

Ul'rKOMSTEN<br />

8 1 1 1 A (!)<br />

z 1<br />

z 1<br />

'ó<br />

"4 A A < 1<br />

van het geneeskundig i:1 ÇQ z z ..:!<br />

cà<br />

< < < ..:!<br />

onderzoek der I> ..:!<br />

~ ..:! 0<br />

..:!<br />

lotelingen en nalatigen r:! ÇQ ~<br />

p:j<br />

0<br />

1<br />

%1" A ril p:j A<br />

voor elke provincie. i::r:! ~ A<br />

~<br />

'.+:i ~ 0 ..:! A<br />

H 0<br />

Cllr.l'l<br />

0 P:1 p 0<br />

~ · -,<br />

z è ISl 1<br />

\Kou. hc:;l.25:Haart1862, (StL/.11°34 '. .<br />

1<br />

1<br />

z<br />

~ 1863 37 'l5<br />

17<br />

De a lgemecne beldeeclselell.<br />

181<br />

29 20 H 16<br />

(Art. l!, g ( 1864<br />

J. N ;._ l-·22. )<br />

( 1865 65 27 '18 23<br />

Do wa


ti2<br />

Sterkte der schutter1je1. 1 op ~t Decw1 Hll' t86~<br />

INDEELING VAN DEi\<br />

~!\STEN<br />

BAN.<br />

GETAL LEDEN YAN DEN<br />

1~ BAN DIE VROEGER BIJ HET<br />

LEGER, HEBBEN GEDIEND.<br />

VOORZIENINGEN IN HOOGER BEROEP<br />

IN 1864..<br />

PROVINCIEN.<br />

(c categorie.<br />

THANS NOG ONGEHUWDEN, GEHUWDEN ,<br />

WEDUWENAARS ZONDER KINDEREN.<br />

Schutters.<br />

Schutters.<br />

te catego1•ie. ~"categorie.<br />

ONGEllUWJJEN GEii UW OEN<br />

EN \\F.JJUWENAARS EN WEIJUWENAARS<br />

ZON OER<br />

MET<br />

KINDEREN. KINDEl\EN.<br />

TEGEN<br />

DE UITSPRAKEN VAN<br />

DE COMMISSIEN<br />

VAN ONDERZOEK EN<br />

BESLISSING.<br />

(Art. 15 der wet op de<br />

schut1erijcn.)<br />

TEGEN<br />

VONNISSEN VAN DE<br />

SCHUTTERS-<br />

RADEN.<br />

l'Woordbrabant .............. .<br />

Gelderland""." .... ... ""<br />

Zuidholland ... , .. .......... .<br />

l'Woordholland ..... , ........ .<br />

Zeeland .................... .<br />

Utrecht, .... ... ..... .... , ... .<br />

Friesland" .. .. ...... . .... . . .<br />

0-..erijssel. ...... .<br />

Groningen ...<br />

Drenthe . ......... . .. ... .... .<br />

8<br />

9<br />

9<br />

4<br />

2<br />

7<br />

5<br />

2,3f9 436 2, 755<br />

2,532 164 2,696<br />

7,957 2,f94 10,151<br />

6,991 3,803 10,794<br />

1,215<br />

1,707<br />

2,042<br />

1,831<br />

1,169<br />

250<br />

157 ·1,372<br />

36 1,743<br />

192 2,234<br />

" 1,831<br />

,, 1,169<br />

42 292<br />

6<br />

5<br />

1<br />

d<br />

Cl)<br />

-~<br />

cd<br />

~<br />

0<br />

0<br />

13<br />

46<br />

34<br />

6<br />

8<br />

11<br />

9<br />

--"- __<br />

'l'otaal .... 60 28,013 7,024 35,037 15 148<br />

d<br />

Cl)<br />

~<br />

Cl)<br />

·s<br />

EE<br />

0<br />

20 60 74<br />

20 42 69<br />

102 130 171<br />

76 94 145<br />

11 15 36<br />

17 14 28<br />

20 25 58<br />

27 22 42<br />

4<br />

2<br />

2<br />

41<br />

4<br />

4<br />

805 765 1,570<br />

1,059 648 1,707<br />

3,382 1,559 4,941<br />

3,454 2,488 5,942<br />

543 359 902<br />

783 465 '1,248<br />

715<br />

543<br />

DIENS T<br />

'1 , 72~ '<br />

1.8401<br />

5.346<br />

• 1<br />

6,2U8j<br />

!)68<br />

1,307<br />

47-1 1,186 ·1,280<br />

437 980 1,075<br />

:_ ~ ~ ~ ~ :::1 ·:; :::1 :::<br />

307 424 678 57 H,9391 7,443 19,38•/ 20,8'81<br />

_..,..<br />

DO :ElNDE.<br />

18<br />

37<br />

20<br />

6<br />

9<br />

3-i 1<br />

28<br />

6'i<br />

27<br />

7<br />

22<br />

23<br />

26<br />

88<br />

28<br />

5<br />

9<br />

11<br />

6<br />

15<br />

9<br />

1<br />

7<br />

134 366<br />

155 459<br />

1,021 1,383<br />

159 450<br />

77 151<br />

161 192<br />

500<br />

614<br />

2,404<br />

609<br />

228<br />

353<br />

5\H<br />

6!J2<br />

2,611<br />

693<br />

2-i7<br />

400<br />

15<br />

16<br />

73<br />

52<br />

7<br />

17<br />

21 22 28 4 177 501 6'18 753 3 224 5 143 375 1 " ,, Il<br />

3791<br />

31'7<br />

1,255<br />

1,546<br />

260<br />

313<br />

29 21 15 319 372 6911 '756 3 ~60 " 153 416 Il " " "<br />

6 6 5 ,, 97 230, il:?'!! '.H-!I 3 101 1 26 136 1 1 " "<br />

1<br />

' "_ " 1 ~ 1 " 15 ö!<br />

1<br />

14<br />

12<br />

55<br />

8<br />

6<br />

21<br />

160<br />

200<br />

786<br />

212<br />

10-i<br />

83<br />

568<br />

575<br />

2,169<br />

1,818<br />

16 73 " 33 i " 1 32 •• " " " "<br />

~ ... 1~~1-; .,31: ~ 6,480 - ,,165\~ '·"' I "' 1 •.• 0• I 6,,".-6-2-<br />

1<br />

377<br />

434<br />

9<br />

36<br />

10<br />

2<br />

8<br />

19<br />

8<br />

~- 10 1 ,<br />

5<br />

5<br />

RUS<br />

T ENDE.<br />

Noordbrabanf ......... . ... . . .... .. .<br />

Gelderland,, ..... . .<br />

Zuidholland.. .. . . . .... , .... . .. .<br />

Noordholland ....... , ... . . ....... .<br />

Zeeland . .<br />

Utrecht .... . . .<br />

Friesland ............ .<br />

0-..erijssel ..<br />

Groningen ...... ... . . . . ... .... . ... .<br />

Drenthe .... , ..<br />

10,481 1,378 11 859 ) '1 l heele ~ 6<br />

' ? 7<br />

1 half ~<br />

9,261 62 9,3231 7 1 42<br />

8,650<br />

6,003<br />

5,464<br />

2,734<br />

6,891<br />

5,892<br />

28 8 678 ~ 6 heele ~ 35<br />

' i 3 halveç<br />

137 6,1401 5 1 30<br />

1-18 122 174 66 4,829 4,016<br />

56 139 160 62 3,974 3,025<br />

66 88 98 13 3,661 2,003<br />

8,8451 9,3251<br />

6,999<br />

7,4 llj/ ~~<br />

5,6641 5,9 :!!1) 1:<br />

37 94 125 42 2,159 1,849 4,008 4,3 UG<br />

353 5 817 > 3 heele i 25 40 54 .&7 1<br />

' e ~-<br />

3 halve\ < .., 2,306 2,306 4,612 4,767<br />

46 2,7801 3 ., 15 10 3 8 " 1,293 926 2,219 2,2 401<br />

7<br />

66 fi957~ heele( 44 63 1·13 185 32 1<br />

' ) 1 half \ 2,479 1,969 4,448 4,8 41<br />

137<br />

4,570<br />

__<br />

•,Ot6 - ~1<br />

6,029 r 5 1 30 68 f9 24 2 2,7'll8 1,765 4,493 4,606<br />

4 8 414 859 1,273<br />

4 570 \<br />

5 heele 24 1/ 1<br />

2<br />

47 102 125 42<br />

' f 1 half ( 1,828 1,128 2,956 3,272;<br />

32 9 343 856 1,199<br />

2_[_12_ 9 " 2 1 912 502 1,414 1,4z:G I ·t 'f 3 4 " 176 393 569<br />

i.::<br />

54 11 1<br />

32 33<br />

38<br />

24<br />

2<br />

8fl 94<br />

19 8 255<br />

43 16 390<br />

50 2 812<br />

18 4 354<br />

165<br />

124<br />

106 22 321<br />

809<br />

1,331<br />

1,772<br />

1,281<br />

532<br />

364<br />

1,418<br />

1,064<br />

1,721<br />

2,584<br />

1,635<br />

697<br />

488<br />

1,739<br />

1,156<br />

i,845<br />

2,721<br />

1,697<br />

697<br />

494<br />

2,050<br />

1,286<br />

1,298<br />

590<br />

5<br />

3<br />

11<br />

10<br />

4<br />

4<br />

4<br />

16<br />

1,814<br />

1,503<br />

1,031<br />

840<br />

550<br />

350<br />

669<br />

973<br />

464<br />

214<br />

5 410<br />

5 462<br />

5 633<br />

3 405<br />

2 259<br />

94<br />

427<br />

3 314<br />

6 270<br />

141<br />

2,234<br />

1,973<br />

1,680<br />

1,258<br />

815<br />

446<br />

1,107<br />

1,294<br />

756<br />

356<br />

Totaal. ...<br />

6196'-' 2207 64169\ 54 heele)32·11 51~ 73A 9 1 ~~\<br />

' - ' ,· ~ !) halve~ '" 2 4 4 48 274 26,169 19,489 45,658 48,1 28 ~ --<br />

1<br />

lliiiiiiiiiiiiiiiiiiïiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiii~iiiiiii~iiii..iiiiiiii~iiiiiïiii_L iiiiiii~J-.J....~J..-.J-...Jïiiiiii~..J.. ~~<br />

'1· ~~-; "-~211, -9'!1_1_62 3,354 9,615 12,969 13,834~ 8,4081---;;l 3,415 11,919--"-i--"---"---"-<br />

1 ::::~ - - - _ I


1<br />

...... -<br />

7<br />

~ -""!:<br />

Ste1·klc dei· t:chuttel'ijen ip 5! Det·embe1· {865.<br />

\;~<br />

1.1<br />

I<br />

PROVINCIEN.<br />

INDEELI NG VAN !JE' ~ ; E R S TE ~ BAN.<br />

i-<br />

1 1° catego"ie.<br />

irr--<br />

I lij ~· catego1•ie,<br />

1<br />

te categorie. 2e categorie.<br />

THANS NOG ONGEHUWDEN, GEHUWDEN' 1 :KA DE INLIJVING EN THANS NOG GEHUWDEN EN ONGEHUWOEN GEHUWDEN<br />

WEDUWENAARS ZONDER KINDEREN. t W E DUWEN AARS MET KIND OF KINDEREN. EN WEOUWF.NAARS EN WEDUWEN,HRS<br />

___________.....______---:_ - l --- -<br />

ZO:>!DER<br />

MET<br />

ui<br />

il)<br />

""<br />

0<br />

1<br />

E-1<br />

Schutters. ~ Schutters. ~<br />

~ ~<br />

1<br />

1<br />

1<br />

s~ !~<br />

~ 0<br />

~ N d<br />

~ 0<br />

]N<br />

1 J ~ 1 ~ ~ 1 ~ • " ;~<br />

O~ ~ 1


~--~~~ -~~~~~<br />

~<br />

00<br />

0<br />

M<br />

t­<br />

l:-<br />

oei<br />

ONDERWIJS, KUNSTEN EN<br />

WETENSCHAPPEN.<br />

De lagere scholen waren op 31 December 1862 , 1863 en 1864, naar de soorten en den aard van het Iage1·<br />

onderwijs , ingedeeld op de volgende wijze:<br />

00<br />

~<br />

00<br />

m<br />

00<br />

1 1<br />

NIET 1<br />

AARD VA:-1 OPENBARE<br />

GESUBSIDIEERDE<br />

GESUBSIDIEERDE<br />

BIJZONDERE<br />

PHOVINCIEN. HET SCHOLE:\, BIJZONDERE<br />

SCHOLE?\.<br />

SCHOLEN.<br />

ONDERWIJS.<br />

l\:oordbrabant .<br />

G e lderland . . ......<br />

1<br />

1<br />

TE ZAMEN.<br />

1862./ t863./ ·1864./ 1862./ t863./ 1864. 1862./ 1863./ 1864. 1862./ ·1863.j f864.<br />

\ Gewoon ... 235 234 232<br />

··· ·· ··· 2 4 3 36 32 35 1 273 210 1<br />

270<br />

Î Meer uitgebr. 60 61 M 9 9 8 91 9t 90 i60 161 162<br />

1<br />

. . .. ) Gewoon ... 263 264 261 6 7<br />

I Meer uitgebr. 55 54 56 21 21 1 28 79 81 77<br />

l 156 161<br />

1<br />

1<br />

9 32 34 27 301 305 297<br />

) Gewoon ... Zuidholland . 266 266<br />

··· ·· · ... .. 265 2 2 i 2 69 72 70 337 340 337<br />

I .Meer uitgebr. 51 53 56<br />

1<br />

H 12 ! 12 133 126 117 195 l!H 185<br />

l'Woortlholland<br />

~ Gewoon ...<br />

. . .. . . .... 257 239 252 3 3 3 57<br />

1 49 53 317 291 308<br />

~ Meer uitgebr . 38 59 49 13 11 H 179 '189 i82 230 259 242<br />

ml<br />

('<br />

Zeeland . .. . . . ..... ...<br />

1<br />

\ Gewoon ... 1<br />

-103 '107 HO 5 4 3 8 'iO 11 H6 121 Hl4<br />

0<br />

i:­<br />

G'I<br />

'Il<br />

Il<br />

ii "<br />

Cl<br />

!!lil<br />

0<br />

-M<br />

~ ---00--1<br />

t­<br />

M<br />

c:Ö<br />

00<br />

0<br />

0<br />

oei<br />

00<br />

i ~<br />

f-<br />

1 ~<br />

l ___ _<br />

( Meer uitgebr . 36 36 34 4 3 3 18 16 i6 58 55 53<br />

1<br />

Utrechl . ...<br />

~ Gewoon ... 69 70 70 ,<br />

. . .... . . .. .. . I Meer uitgebr.<br />

1<br />

Frie.!fland. .. .<br />

\ Gewoon ... 324 324 327 ,,<br />

. . / Meer uitgebr . 27 29 26 4<br />

" " 26 23 20 95 93 90<br />

H il H 9 'iO 11 56 51 53 76 72 75<br />

" " 6 8 10 330 332 ' 337<br />

6 7 11 8 9 42 43 1 42<br />

~ Gewoon ... t97 189 192 4 5 12 28 25 24 229 ml 228<br />

0•·cri,j"8el .. ......... . . .<br />

t Meer uitgebr. 9 14 13 Hi 1 12 21 18 t9 19 1-3 45 53<br />

l<br />

Groningen . .... . .. . . ...<br />

~ Gewoon ... 208 208 202 5 5 5 22 21 20 235 234 227<br />

. Meer uitgebr. 12 12 19 6 6 7 16 17 u 3,t<br />

1<br />

35 40<br />

\Gewoon<br />

Da•enthe .<br />

... 1-B 148 148<br />

" "<br />

,,<br />

·· ··· ··· ··· ···· · 6 6 7 150 1541 155<br />

I Meer uitgebr. 1 2 2 5 -i .i, 2 2 ,, 8 8! 6<br />

"I<br />

Gewoon ...<br />

1 1<br />

!<br />

Litnburg . . . .. ~<br />

···· ····· ··<br />

1<br />

' Meer uitgebr. ~~<br />

1<br />

H8 118 ,, ,,<br />

•/ 17 13 12 13;> 131 130<br />

51 l 1 2 36 il 39 88 93 9~<br />

\ Gewoon ... 2 , 18'~ 2,167 2, 177 27<br />

Totaal .. ..<br />

30<br />

(<br />

37 307 293 289 2,518 2,490 2,503<br />

1 Meer uitgebr. 351 382 381 99 95 1-U 639 641 616 -1,08!) 1,118 1,111<br />

1<br />

1<br />

Het getal openbare scholen is van 31 December 1860 tot 31 December 1864 met achtenzestig toeg-enornen.<br />

w~arvan zeYenendertig alleen voor 7'uidholl;:inrl. vooral te 's Gravenhage , Rotterdam . Rchiedam , Delft en Dor-


6N<br />

dreeht. De Yermeerdering- met llertien vonr Noordhollancl was g·edeeltelijk het gevolg· van de oprig-tiug· van scholen<br />

te Amsterdam. De vermeerdering met elf in Drenthe is vooral toe te schrijven aan het veranderen van drie scholen<br />

der maatschappij van weldadigheid te Vledder en nm Yijf bijscholen 1 vroeger voor rekening der ingezetenen<br />

gehouden, in openbare scholen.<br />

Het getal g·esubsidieerde bijzondere scholen is in dat tijdsverloop met vierentachtig toeg·enomen, waarvan<br />

negen voor N oordbrabant, éénentwintig voor Gelderland, acht voor N oordholland, twintig voor Over~jssel en<br />

negen voor Groning·en; dat der niet gesubsidieerde daarentegen met zevenenzeventig afg·enomen, in welke vermindering<br />

Zuidholland met éénendertig, N oordholland met elf, Utrecht met negen en Groningen met twaalf<br />

g·edeeld hebben. Slechts in Overijssel is deze soort van scholen met vijf vermeerderd. De aanzienlijke vermindering<br />

in Zuidholland is toe te schrijven, zoowel aan de opheffing van sommige scholen van vereenigingen en<br />

,·an kostscholen, als aan het toekennen van subsidien.<br />

In N oordbrabant wordt een g·root deel der vromvelijke jeugd naar de bijzondere scholen getrokken, dewijl<br />

aldaar g·elegenheicl bestaat tot onderwijs in handwerken. Te Helmond bestaat door het groot getal kinderen<br />

van fabriekarbeiders behoefte aan eene tweede openbare school; zoo ook te 's Hertogenbosch zijn de twee openbare<br />

scholen overbevolkt. Van eene aldaar in 1864 nieuw opgerigte bijzondere school voor meisjes wordt veel<br />

goeds verwacht. De behoefte aan eene derde openbare school te Cuyk gaf aanleiding tot bevel van vermeerdering<br />

rnn het getal scholen door Gedeputeerde Staten. 'l'e Zes-Gehuchten wordt in het onderw~js voorzien door de<br />

school te Geldrop, gemeenschappelijk voor beide gemèenten.<br />

In Gelderland bestaat voldoende gelegenheid tot openbaar onderwijs, behalve te Putten, Ermelo en .Apeldoorn.<br />

De kinderen uit Hemmen gaan gedeeltelijk naar de school te Zetten , behoorende aan deze gemeente en aan<br />

Valburg , gedeeltelijk naar de bijzondere school te Hemmen. In '186'~ is te Loevestein, gemeente Poederoijen,<br />

de openbare school door den dood van den hoofdonderwijzer opgeheven. Het getal gesubsidieerde bijzondere<br />

scholen werd in 1861- vermeerderd met ééne school voor gewoon en meer uitgebreid lager onderwijs te Zalt­<br />

Bommel en met drie avondscholen. Daarentegen zijn in dat jaar acht niet gesubsidieerde bijzondere scholen<br />

opgeheven en twee nieuwe geopend; voorts door het ver-trek der onderwijzers één jongens- en drie meisjesscholen<br />

gesloten, twee scholen door gebrek aan leerlingen te niet g·egaan, de diakonieschool te Wageningen en de<br />

school van het roomsch-katholijke armbestuur te Nijmegen opgeheven.<br />

In Zuidholland bestaat behoene aan meer scholen te Wassenaar, Charlois, waar een groot gedeelte der<br />

kinderen ruim één uur gaans van de school woont, Capelle a/d IJssel, Zevenhuizen, Oud-Beijerland en, voor<br />

zooveel armen- en tusschenscholen betreft , te Rotterdam. Voorts bestaat behoefte aan scholen voor meer<br />

uitgebreid lager onderwijs voor jougens te 's Gravenhage en Gouda, voor meisjes te Delft en Dordrecht. In 18M<br />

zijn openbare scholen opgerigt te 's Gravenhage, Delfshaven en Dordrecht, terw~jl ééne te Brielle is opgeheven.<br />

[n het laatst van l 8G4, ontbraken nog openbare scholen te Stein, Vlaardinger-Ambacht, Zoetermeer, Rietveld,<br />

:Broek, N oord--Waddinxveen en Tienhoven. Bijzondne scholen z~jn gesloten te 's Gravenhage, Leijden, Delfshaven,<br />

Rotterdam en eenige kleinere gemeenten. Nieuwe zijn geopend door de vereenig·ing· voor christelijk nationaal<br />

schoolonderwijs te Yvoubrugge en Alkemade, door roomsch-katholijke zusters te Noordwijkerhout.<br />

Te Amsterdam ontbraken op het einde van '18G4 nog negen openbare armenscholen, ééne tusschenschool en<br />

tweeëndertig lagere burgerscholen aan het bij de regeling· bepaalde getal. Op het einde rnn 1862 konden aldaar<br />

b~j de armenscholen 1,955 , bij de tusschenscholen 224 kinderen wegens g·ebrek aan ruimte niet geplaatst \\'Orden.<br />

Van cle overige gemeenten van N oordholland hadden op het laatst van '1863 behoefte aan meer scholen<br />

Beemster, Berkhout en Helder, de laatste aan eene school voor meer uitgebreid lager onderwijs.<br />

In Zeeland ontbraken nog scholen te Heille, waar de kinderen deels naar Aardenburg, deels naar Sluis ter<br />

school gaan , Rengerskerke, (gemeente Kerkwerve) , Stoppeldijk en IJzendijke. In 18M is te Biervliet, na de<br />

opheffing der gesubsidieerde bijzondere, ééne nieuwe openbare school gesticht; ·yoorts zijn niet gesubsidieerde<br />

bijzondere scholen geopend te .Axel en R.i!land, gesloten te Goes.<br />

In de provincie Utrecht laat het getal scholen ten platten lande veel te wenschen over. Sedert de wet. van<br />

1857 is aldaar slechts ééne openbare plattelandsschool tot stand gekomen, die te Maarn in Aug·ustus 1863 geopend,<br />

waar van de 70 leerlingen , 30 van 10 tot '13 jaren oud, nooit eenig onderwijs hadden genoten. De<br />

openbare scholen ontbraken in 186-J. in de twaalf volgende gemeenten: Achttienhoven, Breukelen St. Pieters,<br />

Haarzuilens , Hoenkoop, Laagnieuwkoop, Loenersloot, lVIaarsseveen, Ouden Rh~jn , Rijsenburg , Snelrewaard,<br />

Veldhuizen en ViTi1leskop, waarvan vier gemeenschappelijke scholen met andere gemeenten bezitten. In 186-1-<br />

werd eene gesubsidieerde bijzondere dag·- en kostschool geopend te IJsselstein , ééne kostschool voor meisjes<br />

te Baarn, ééne dag- en kostschool en ééne dagschool voor jongens uit den gegoeden stand, beide te Utrecht.<br />

Iu deze gemeente zijn drie en aan den Po1sbroekerdam ·ééne niet gesubsidieerde bijzondere school opgeheven<br />

door overlijden en vertrek der hoofdonderwijzers en door achternitgang.<br />

In Fl'iesland hebben financiele redenen tot nu toe de oprigting· verhinderd van openbare scholen te Nieuw<br />

Bildtz\jl , voor gemeenschappelijke rekening van het Bildt en Ferwerderadeel., Idsegahuizen , Piaam (beiden<br />

ViT onseradeel), Oranjewoud (Scho'terland), Noordwolde ('-"' eststelling·werf) en Doclrnm. De school te Oude Bilcltûjl<br />

is echter in 186-i vergroot , waardoor aan de kinderen in de gemeente Bildt gelegenheid tot onderwijs is<br />

verstrekt. In 1861 zijn de fransche school voor jongens te Sneek opgelost in eene hoogere burgerschool en die<br />

voor meisjes te Dockum veranderd in eene g·esubsidieercle bijzondere. Openbare scholen z~jn in 1864 opgerigt<br />

te Schoterland en Ooststellingwerf, niet gesubsidieerde bijzondere te Leeuwarden, roomsch-katholWrn meisjesschool<br />

te Abbega, gemeente Wijmbritseradeel, van de herv0rmde gemeente te Garijp (Tietjerksteradeel) en te<br />

Hommerts (ViTijmbritseradeel) beide ,·oor r,hris1clijk nntionn::il onrlcrw~js. D:rn.rP.nteg-Pn is de hijzoml0re $Chool tP<br />

'rr·rnk]nm;fr 1 Kn1lnm('!rlnndl npp-P.hPYf'n.<br />

In Overijssel ontbreekt eene derde openbare tusschensehool voor cr . ·•. • . .<br />

lager onderwiJ·s te Z\volle Te Ambt 0 l d l' . oewoon en gedeeltellJl" voor meer u1tgebre1d<br />

· - romen rwam e rege mg 111 1863 geh 1 t t t d 1<br />

goed geleg·en s~~olen in ~·uime en doeltreffende localen bestaan. Voorts ont~;eel~t :é~: s'c~~~cl a: ~d~ar ~h~ns vie~<br />

gemeenschappel~Jke rekemng· der gemeenten Dalfsen en .Ambt-Ommen In 1864 k \ a ms o te voo1<br />

!~h~~18;:a;:~a~~: c~:a::·e~ee ~:~~~~l~~!~l~ea:;~~:ce::1 :~ngzi1:et z~sti~n ~·e~ubsidiee~~~?~j:::~:r:n s:~:1:; 0 i~~~~~~~~<br />

G In . de pro::in~ie<br />

Groningen is het getal scholen v~ldoJend~e boe~a~~e c ~:r ;~~~~~~;::::;e:n ~pe;;iare d schol;.<br />

ronmgen ZIJn 111 '1864 twee niet gesubsidieerde bï d h 1 n een am. e<br />

het middelbaar onderwijs gerekend.<br />

Jzon ere se o en opgeheven en twee andere voorloopig tot<br />

te I~~~;::::: :;~:r~;t.186'~<br />

In Limburg ontbrak nog· de regeling t<br />

eene bijzondere school van de vereeniging voor christelijk nationaal schoolonderw~js<br />

O d V lk b<br />

g.em~e~te? Schin op Geul!~ en Strucht. O;k w:s Rijck8:01~u~~ge:i:~o: ~:t g~:~te~:c:a~:n~~~~~o so~hoiol dv.oor de<br />

vmcie is 111 1864 het getal o·es b .d. d b.. cl h , . n ie prob<br />

. . t:i · u s1 ieer e IJzon ere se alen vermeerderd met ééne te Ke k d .<br />

:~: l~i~-~~d ~;.·;f ~;~~'ei iwj;aaa~r~ee:i:~Irgle~~~!;li~;d;;::a:f~'.o~:~;,:~~~:v~:, o~;~~n·~:~k:;:~~= ~::r,:~r.~<br />

' - en c eme


88<br />

9:9~<br />

70<br />

Over de drie laatste jaren wordt het getal kosteloos onderwezenen enkel opgegeven voor de dagscholieren,<br />

terwijl in vroeger jaren ook de avondleerlingen hieronder waren begrepen. Wij hebben dierhalve, ter vergelijking<br />

met de kosteloos onderwezener1, die leerlingen welke uitsluitend de avondschool bezoeken van het geheele<br />

getal leerlingen af getrokken, zoodat de volgende staat enkel geeft die leerlingen welke de dag- uitsluitend en<br />

de dag- en avondscholen tevens bezoeken.<br />

Naar die berekening genoten van de leerlingen , die de lagere scholen over dag bezochten, kosteloos onderwijs<br />

in J anuarij 1862: 208,983 of 509, i 863: 220,260 of 522, 1864: 216,755 of 513, in April 1862: !92,879 of 519, 1863:<br />

20 1,077 of 526, 1864: 205,1-U of 508, in Julij 1862: 187,661 of 5'19, ·1863: 193,575 of 522, 1864: 193,946 of<br />

500 , in October '1862: 183,892 of 524, 1863: 188,817 of 523, 1864: 187,200 of 501 op de 1000. Het schoolverzuim<br />

was dus grooter bij de kosteloos onderwezenen dan bij de overige leerlingen.<br />

Naar de provincien waren zij in Januarij van elk j aar verdeeld als volgt:<br />

PROVINCIEN.<br />

1<br />

1<br />

1<br />

KINDEREN<br />

DIE DE DAGSCHOLEN<br />

1862.<br />

BEZOCHTEN.<br />

1<br />

1863.<br />

1<br />

1864. 1862.<br />

KOST ELOOS ONDERWEZEN.<br />

1<br />

1863. 1 1864. '1862. 1<br />

1<br />

KOSTELOOS ONDERWEZEN<br />

OP ELKE 1,000<br />

SCHOOLGAANDE KINDEREN.<br />

l\loordbrabant 47,14!• 48,341 46,552 1 21,533 21 ,895 20,330 457 453 437<br />

······ ··· ····<br />

1<br />

Gelderland ... . . ··· ·· ·· ···· 52,080 53,605 53,750 27,230 29,000 28,9'14 523 5!• 1 538<br />

Zuidholland . . . . ········ ···· 72,868 75,368 76,504 38,ü59 40,2!•5 -il,360 535 53i 541<br />

1<br />

l\loordholland . ·· ···· ··· ··· · 62,250 63,70i- 63,935 33,983 3!•,6M 34 , 9~5 533 5-1-4 547<br />

Zee-land .. . .. ... ··· ·· ·· ··· l\l ,516 20,42-i 20,795 9,978 10,727 10,973 511 525 528<br />

Utrecht ... . . . ·· ·· ···· ·· ···· · 18,368 ·18,898 18,521 9,578 9,9!•7 '•,263 521 526 230<br />

Friesland . . . ... ·· ·· · ." 37 ,090 38,35û 39,339 25 ,40() 28, 189 29,536 685 735 751<br />

1<br />

Overijssel. 31,826 32,585 32,553 12,663 15,!•30 '15,424 398 1. 7 !~ .iH<br />

1<br />

.. ·· ······ ··<br />

Gronin:;:en . . ·· ··· " . .. ... 31,2-19 32,H4 31,378 16,61 i 1G,759 17,228 532 521 549<br />

Drenthe . . .... .. . "<br />

13 ,-H8 13,838 13,630 5,499 j,668 5,979 410 410 .\-39<br />

Lianburg .. · · ·· · -· ·· ·· ·· · . . 24,550 25 ,0ûi 25,236 7,540 7,766<br />

1 1<br />

-<br />

1<br />

1863.<br />

7,753 307 310<br />

D e leerlingen op alle lagere scholen stonden in i 862: in J anuarij tot de feitelijke bevolking rles Rijks op<br />

1Januarij1856 als 1,35'• , tot de werkelijke op 'I Januarij 1862 als 1,309 , in April tot de feitelijke op 1 Januarij -1856<br />

als 1,204 , tot de werkelijke op 1 Januarij 1862 als 1,164, in Julij tot de feitelijke op 1 Januarij 1856 als 1,156,<br />

tot de werkelijke op 1 Januarij 1862 als 1,H7, in October tot de feitelijke op 1 Januarij 1856 als LU6 , tot<br />

de werkelijke op 1 J annarij i 862 als 'i , 108; in '1863 tot elke van beide bevolking·en één jaar later in J annarij als<br />

1,374 en -1 ,326 , in April als 1,223 en 1,180, in Julij als 1,173 en 1, 132 , in October als '1,-150 en 1,1'18; in 1864 tot elk<br />

van beicle bevolkingen in Januarij als '1,352 en 1,303 , in April als 1,241 en l ,lû6, in Julij a1s 1,187 en '1.141 ,<br />

· in October als 1,153 en 1, 111. Hieruit volgt, dat in elk van beide. jaren in Jannarij nagenoeg troee vijftienàen,<br />

en wel iets meer in 1803 clan in 1862 en '1864 , op de drie overige tijdstippen één achtste tot één negende der<br />

bevolking onderwijs genoot op de lagere scholen en dat die scholen in Or.t.ober nog iets minder dan in Julij<br />

bezocht werden. Van de honderd leerlingen , die in J anuarij 1862 , 1863 en 1864- op de lagere scholen aanwezig<br />

waren , bezoeh ten in elk jaar die scholen in April 8U , 80 en 92 , in Julij 85, 85 en 88, in October 85, 81· en<br />

85. Voor de j ougens was het verschil met het schoolbezoek in J anuarij op elk der drie overige tijdstippen van<br />

het jaal' in 186:2 85 , 81 en 8 1, in 1863 86 , 81 en 80 , in t8M 89 , 81~ en 82; voor de meisjes in 1862 93 , 91<br />

1<br />

1<br />

1861-.<br />

307<br />

en \lO, in '1863 ()3 , Ui en 89 , in '1861- 96, 93 en 90 .<br />

N uur het getal jongens en meisjes die op de drie overige t ijdstippen van elk j aar op de honderd in Januarij<br />

\ Sfi".! . l8l>3 i' n 18fH


1<br />

72<br />

. , Je drie . aren onderling vergelijkt, in Je reden ~ot het geta'.<br />

Uit dit overzig·t volg·t, dat, "".~nneei me~1 het s~hoolbezoek betrekkelijk het grootst was: m 1864' vo~.1<br />

schoolgaande kinderen in Janu~l'lJ v~n ~Ik Jaar,n het ·aar in Noordbrabant, Utrecht en Drenthe, ?P 15 Ap1.1l<br />

beide geslachten op de drie overige t1Jdst1ppen v.~ J Gronin en (in de laatste provincie in JnhJ te~ens m<br />

en 15 J_uJij in Gelderland, N oordholland' OvenJ~.skel en l ht opg 15 April in Zuidholland, Zeeland, Friesla~d<br />

·· · L' b ·g· voor het mannehJ e ges ac . · '1863) '1 ~ October m<br />

1863) op 15 J uhJ m i~ . UI ' . Z . dh lland (in de laatste provincie tevens m . op o " l 1<br />

)<br />

Limbu"g op 15 JuhJ m Zeeland en ui o h r·ke op 15 April in Zmdholland en Zee arre '<br />

en - ' G . Limburg (voor et vrouwe lJ 0 b . Geldér<br />

N oordholland' Overijssel ' ronmgen en .. . z l d. in 1863 voor beide geslachten in cto er m. -<br />

~ (in beide provincien tevens m · 186•)' -1. op 15 J uhJ m . h ee an . · lijke ' geslacht in April m · F nes · 1 an d en Limburg '<br />

land (voo• het vrnuwelijke tev.ens m 18641 v~o~ ~t 1 ~' ~~:~ het v•ouwelijke in z uidholland ' in 0 ctobec vo~• .<br />

iu Octo hè• in 0 verij'8el en fom bm·g • m t8 ~~l m . u~~idholland en N owlholland ' in J8 62 en 1863. voo• be~ :<br />

beide geslachten in Zeeland, vo01: het :rouwe lJ rn l~ h t vrouwelijke geslacht in October in Gr~nm~en; e<br />

eslachten in J ulij en October m Fr~esland '. :oor ~dhollancl in J ulij in Drenthe, in October m L1m~urg'<br />

/<br />

f1einst· in 1862 voor beide g·eslachten m April. mJNI?.o. G ·~gen in October in Gelderland en Oven.Jsse.l,<br />

· · A ·1 · Gelderland m u \ 1 J m rom - · ' " l L'mburg m<br />

voo• het mannelijke m P". '~ ' d Utrecht in J ulij in Utrecht, Ove"J"e ~~ . ' ' d<br />

voor het vrouwelijke in Apnl m No~rdholla~ h;n . April in Overijssel en Drenthe, in JuhJ m Gelder~a~<br />

October in Utrecht: in 1863 voor beide ges ac en l~ h 11 l en Drenthe. voor het mannelijke in April m<br />

en N oordholland, in October in N oordbrab~nt l ~oord ~ti::~t voor het v;ouwelijke in J ulij in N oordbrabant,<br />

d . J l'J' in Utrecht in October m ee an en '<br />

Zeelan ' m u' ' . 0 t b ·n Overij'8el 60 10!<br />

Zuidholland en Zeeland: in 1864 m co er i l' .. 186G) 1863 en 1864 op 15 Januarij 348,939, 3 '<br />

hl bd·eghetgetalleerm()'en:m· -, .. 0 1<br />

5<br />

A 1304302<br />

Op de openbare se oen e ro . t>146 745 152 632 en 152,161 meisjes. p pn , . . :<br />

en 356940 202,194, 207,469 en 204,779 3ongens,. , '1"5,501 140244 en 144,117 meisjes, op 15 JnhJ<br />

313,84; en' 392 ,97 0 ' '68,801 ' 17 3,597 en 17 8,853 J on~;~s .'o~ , e~s' ; 30' 7 ~6' 135'13 0 en 138 ,802 meisjes ' op. 15<br />

289 224 298,367 en 306,925, 158,458, 163,237 e;1 ~~~' ~62~62 jongens 128,777' 132,852 en 133,514 meisjes.<br />

Oc;ober' 285 981, 294,041 en 295,676, 157,204, 1 ' d en h l'en in April,87 87 en 90, in Julij 83, 83 en 86,<br />

' . · J ariJ' bezochten eze se o ' '<br />

" 79 8G) in<br />

Tegen de honderd leerlmgen m anu . d . on ens in April 83 , 84 en 87 ' in Ju<br />

1<br />

IJ 78 ' en - ,<br />

. 0 t ber 8G) 8G) en 83. De reden was voor e J g . J l" 89 89 en 91 in October 88' 87 en 88.<br />

in c o - ' - cl " . April 92 9G) en 95 m u IJ ' ' ..! 93 093<br />

October 78 78 en 79; voor e meisJeS m ' d . ·ar~n o 15 Januarij door û2,693, 93,11 l en ,<br />

De bijzo~dere scholen werden bezoc.ht in elk der n:9 J270 en p 49 541 meisjes)' op 15 April door 88,385,<br />

leerlingen (44,284' 43 ,844 en 43,552 JOng~ns, 48,40; ~ Ç)G)5' 48 015 e1~ 48 631 meisjes)' op 'l 5 Julij door 87,613'<br />

89450 eu 90053 (H,460. 41 ,435 en 41,422Jo~gens, ~ '~~5,40 ,48011 en,47845 meisjes), op 15 October door<br />

88,603 en 8~ 064, (41,073, 40,592 en 40,219 Jongens: } , '46 ~01 47 03~ en 4·7,464 meisjes) Op honderd<br />

8 7,775 8812,1 en 88,086 (41,474, 41,084 en 40,622 JhOnlgens_, elk d~r dr:ie jaren: op 15 April 95' 96 en 97,<br />

' ' ' " · bezochten deze se oen' m 15 J !iJ' 93 93<br />

leerlingen op 15 JanuariJ aanwezig " d . ens op '15 April 94' 95 en 95' op u ,<br />

'15 J ulij en 15 October 95. Men verkrijgt vo?~ e JO~g \ ril 97 97 en 98' op 15 J ulij 96' 97 en 97 ' op<br />

op ~ 0 t b 94 94 en 93: voor de meisjes op 5 ~ P ,<br />

en 92 , op fo c 0 er ' d J rij aanwezig. d h · d<br />

15 October 96' 95 en 96 op honder op 1.5 . anua 1 000 jongens op alle lagere scholen zonder on ersc _er<br />

Naar de kunne telde men in elk der drie ~aren op875' 877 op -15 Julij 888. 898 en 896, op 15 Octob~1~<br />

0 8 46 op 15 Apnl 870, en ' 07 807 op 15 JuhJ<br />

op 15 Januarij 83'1, 84 en ' Januari' 765' 771 en 774' op April 804, 8 en '<br />

887, 893 en 897; op de openb'.l.re scholen op 15 826· J de bijzondere op 15 Januarij 1,128, 1,167 en 1,17~,.op<br />

825' 827 en 825' op 15 October 824' 82.~ en 40 ~ ~~1 en 1,198' op 15 October 1,134, 1,162 en 1,186 ~eis3es.<br />

15 April 1,147' 1,-171 en 1,185, op 15 ~~lrj 1,1 h' \ erkrijgt men op alle lagere scholen tegen 1,000 Jongens<br />

Wanneer men elke provincie afzonderhJk besc ouw ' v<br />

het vo J gen d e getal meisjes ·<br />

OP 15 JANUARIJ. OP 1ä APRIL. OP 15 JULIJ. OP 15 OCTOBER.<br />

1862.11863. , 1864. 1862.1 '1863.1-1864. 1862.11863.1 '1864. i 862. \ '1863. , 1864.<br />

1<br />

1<br />

l\loor1lbrabant. · · ······· 884 899 885 928 944 933 965 971 959 945 956 959<br />

Gelderland······ ....... 791 800 796 853 8,n 859 863 878 866 867 87'1 878<br />

1<br />

Zuidholla11d · · · · · · · · · · · · · 846 867 860 884 880 881 892 897 898 888 887 892<br />

~oordbollaml · ·, · · · · · · · · 853 865 882 867 882 881 882 895 906 885 889 892<br />

Zeeland"········ · ······· 738 744 752 804 807 817 860 852 865 852 863 878<br />

Utrecht.······ · ·· · · · · · · · 846 853 861 871 880 880 874 903 902 880 896 906<br />

Frie8land .. ·· · · · · ·· · · · · ·· 800 798 813 843 853 845 863 869 862 856 856 857<br />

Oun·ijsttel ... · · . . . ........ 823 835 837 85/i 867 871 876 901 886 874 888 886<br />

G1"011i11gen . ....... ... ···· 837 835 860 874 874 896 894 896 896 898 904 905<br />

D1•c11tl1e .................• 852 822 839 905 873 858 907 896 898 897 909 903<br />

Lianhur~····· · ·· · · · · · · ·· · 832 845 869 850 874 869 874 896 887 916 928 !)50<br />

-<br />

1<br />

1<br />

De reden was dus voor de meü'!jes: het meest g·unstig in N oordbrabant in elk der drie jaren en op elk dei·<br />

vier tijdstippen; het minst in ZeelaU


./<br />

/<br />

\<br />

-. ·<br />

\'<br />

1 d · · · · l crernno· ·chikt · scholen ,·an diakonie- en annbc-<br />

De bijzond~r~ scho~en .k~n;::<br />

0 ~c~~l;~ r: 1 ~v:e~ 1 ~1~~e:o~~ e;e;ticht::~~ , sch~len opgerigt door de maatschappij<br />

sturen en anhr eie lve1eemgmschol~n ontstaan uit het verlangen van ouders of onderwijzers om de school aan<br />

tot nut van et a gemeen' ' l l · t t t h t ()'even van meer<br />

·· l lr . d . ,- dienstbaar te maken; voorts andere se io en opgeng o e .,,<br />

kerkehJk eerste ig on er\\ i. 1·s<br />

d .. eene bepaalde soort van leerlingen' of wegens den<br />

· ·d l d ·· tot het geven van on erWlJS aan ·<br />

mtgebrei ager on :rWIJ~bare school. O'ebrek aan openbaar onderwijs' benoeming· van hoofdonderwijzers aan<br />

verren afstand eene1 ope , E;'. i dheid dan de o riD'ters of om andere redenen.<br />

openbare scholen van eene andere kerk.~li._1lbrndgez n . 186"' 18p63"'en 1864 j 4 308 328 75 f 4,235,960.195 en<br />

· · h t 1 er ondel'\VIJS e roegen m :i:. , , ' ' • ' • • ,<br />

De mtgaven voor e ag . , . 1862 1 '187 kosten van het tijdschrift " nieuwe b1Jdragen , ;<br />

j 4 , 2~_2,~90.375' wda~ro~~er met ~erg·e~:~e1:°:~drag m~t~n V:orden afgetrokken het batig slot der exarpengelden<br />

terwijl melk der ne Jaren :.an e . f 40 838 09<br />

j 43 , 5 .W.97 en j 43,848.505, in 18·63 de open<br />

de bijdragen der onderWIJzers voor hhunl pens10ben cl ' . de' RiJ·kskweekscholen j 3 930 .8·85 en in -1864 de<br />

cl<br />

h 1 lde aan de leersc o en ver on en aan , . .<br />

brengst er se 00 ge n , .. k l . h l f 7 -93 50. zoodat de uitgaven in elk der dne Jaren<br />

bren st der schoolgelden aan s RiJ s agere se oen ,:> • ,<br />

0<br />

z~iver ~ebbe 1<br />

bedragen f 4,268,677.66, j 4,188,488.34 e~ J l~,2 11 ,048 .37. _. . .<br />

De volgenéle staat geeft een driejarig overzigt der uitgaven voor elke provmcie.<br />

Noo"dbrabant ... · ·<br />

Gel


\<br />

76<br />

Voor de vormleer dienen meest de handleidingen van BouMAN en STRATEMEIJER tot leiddraad. Op de behandeling<br />

dier leer valt over het .algemeen niet te roemen, daar verscheiden onderwijzers geene juiste voorstelling<br />

hebben van het doel der vormleer als leervak der lagere school en geene geschiktheid bezitten om een<br />

vormend onderwijs te geven, dat door de leerlingen met belangstelling en genoegen wordt bijgewoond. Door<br />

het aanschaffen van de noodige stellen figuren wordt echter hier en daar het onderwijs beter. Waar de gemeente<br />

besturen met de aanschaffing· Z\varig·heid maken, behelpen zich de onderwijzers met bordpapieren figuren.<br />

Aan de openbare scholen te Amsterdam zijn thans stellen uitgereikt, waarvan zooveel mogelijk de zijden der<br />

grondvlakten en hoogten gelijk zijn en die zwart zijn geschilderd , ten einde verklarende lijnen of cijfers met<br />

krijt te kunnen aangeven.<br />

Bij de beoefening der N ederlandsche taal treedt de spelling, de redekundige ontleding en het van buiten<br />

leeren van definitien ·nog te veel op den voorgrond en wordt te weinig gelet op het juist uitdrukken der gedachten<br />

door het maken van opstellen over eenvoudige onderwerpen.<br />

Door het aanschaffen van landkaarten is in de laatste jaren het onderwijs in de aardrijkskunde veel verbeterd.<br />

Over het algemeen houden de leerlingen zich gaarne met dit vak bezig. Vele onderwijzers missen nogtans<br />

de geschiktheid om den dorren inhoud der schoolboekjes op doeltreffende wijze bij de les aan te vullen. Ook<br />

bepaalt zich dit onderwijs te veel tot de staatkundige aardrijksbeschrijving, waardoor het minder onderhoudend<br />

en ontwikkelend wordt. Op sommige welingerigte scholen van Gelderland worden de leerlingen met goed gevolg·<br />

in het teekenen van landkaarten geoefend. Het schetsen en kleuren van kaarten geschiedt vrij algemeen. Bijna<br />

overal ontbreken nog aardbollen en wordt g·een werk gemaakt van de wis- en natuurkundige aardrijksbeschr~jving.<br />

Over het algemeen wordt het onderwijs in de geschiedenis op te groote schaal begonnen , zoodat bijv. de<br />

grafelijke stamhuizen met. te veel uitvoerigheid worden behandeld en aan de kennis van latere tijdvakken geene<br />

zorg wordt gewijd. Op vele scholen worden op weinig doeltreffende wijze jaartallen van buiten geleerd. Algemeene<br />

geschiedenis wordt slechts op weinig·e gewone lagere scholen behandeld en bepaalt zich bijna uitsluitend<br />

tot de scholen voor meer uitgebreid lager onderwijs.<br />

Het onderwijs in de kennis van de natuur is aan de scholen toegenomen , hoewel dikwijls een aanschouwelijk<br />

onderwijs ontbreekt. Op vele plaatsen heerscht nog eene onverschilligheid omtrent dit vak en zelfs tegenwerking.<br />

In die scholen, \vaar schetsen uit de dagelijksche omgeving op het gebied der drie natuurrijken worden gegeven,<br />

bedient men zich van de afbeeldingen van HELGE. Op andere scholen bepaalt zich het onderwijs tot het lezen<br />

van een werkje.<br />

Praktische beoefening· van het zingen wordt overal, theoretische slechts bij uitzondering aangetroffen. Aan<br />

Yele scholen worden twee- en driestemmige liederen met gevoel en zuiver voorgedragen.<br />

Het onderwijs in de levende talen blijft het hoofddoel van het meer uitgebreid lager onderwijs. Het fransch<br />

wordt het meest beoefend. Waar vreemdelingen uitsluitend onderwijs in hunne moedertaal verstrekken, worden<br />

llie talen vrij goed onderwezen. Over het algemeen laat dit onderwijs veel te wenschen over, vooral wat de<br />

uitspraak betreft en bepaalt het zich tot de regelen der spraakkunst, het maken van vertalingen en eenige<br />

oefeningen in het spreken. Behandeling der letterkunde is uitzondering. Vooral is dit onderwijs onvoldoende<br />

op die scholen waar één onderwijzer alle vakken moet behandelen. De onderwijzeressen munten dikwerf in<br />

bekwaamheid uit boven het mannelijk personeel.<br />

Over het onderwijs in de wiskunde aan de lagere school is het oordeel niet ongunstig· , daar vooral de jongere<br />

onderwijzers veel opgewektheid tot dat vak bezitten. Vooral de normaallessen dragen bij om de kweekelingen<br />

met de wiskunde, voor zooverre zij bij het rekenen hun te pas komt , bekend te maken.<br />

De ltmdbouwkuncle verdient voor alsnog bijna geene vermelding· als leervak op de lagere school. Zij is slechts<br />

op twee scholen in Zeeland, op ééne in Friesland en op de school N eerlandsch Mettray in Gelderland als<br />

leervak opgenomen.<br />

'l'oenemend wordt de g·ymnastiek beoefend, minder als vak der lagere school, dan als bijzondere inrigtingen<br />

buiten de gewone schooluren. Als leerplan is dit vak slechts in weinig scholen opgenomen. Daar bijna in alle<br />

grootere gemeenten bijzondere gymnastiek scholen aanwezig zijn , geven verscheiden besturen aan de leerlingen<br />

der openbare scholen gelegenheid zich in de gymnastiek te oefenen.<br />

Het teekenonderwijs, volgens de leerwijze van DuPurs , draagt aan vele scholen g·oede vruchten. Ook is de<br />

behandeling der vormleer aan dit vak dienstbaar. Aan vele scholen zijn hulponderwijzers en kweekelingen, die<br />

met groote vaardigheid op het z'warte bord schetsen.<br />

Handwerken zijn aan alle meisjes- en aan de meeste gemengde scholen in het leerplan opgenomen; aan<br />

menige bijzondere school ten koste van het lager onderwijs, vooral in de zoog·enaamde fraaije , minder in de<br />

nuttige handwerken. De scholen onder de leiding van geestelijke zusters verdienen voor dit vak vooral vermeld<br />

te worden.<br />

Gedurende het driejarig tijdvak 1861/63 zijn 261 nieuwe schoollokalen, meest met onderwijzerswoningen , verrezen,<br />

waarvan in Noordbrabant 27 , Gelderland 34, Zuidholland 38 , Noordholland 41, Zeeland 9 , Utrecht 18,<br />

Friesland 22 , Overijssel 15, Groningen 32, Drenthe 10 , Limburg 15. In 1864- zijn nieuwe schoollokalen gebouwd:<br />

in N oordbrabant 7 , waarvan 1 nog niet voltooid, in Gelderland 7 voltooid en 6 in aanbouw, in Zuidholland<br />

7 , sommigen met onderwijzerswoningen , in N oordholland 5 , in Zeeland 9 met 4 onderwijzerswoningen,<br />

in Friesland 10, Overijssel 3, terwijl één is aanbesteed , Groningen 7 , Drenthe 2, waarvan één, Limburg 6 ,<br />

waarvan 2 met onderwijzerswoningen. In deze laatste provincie was één schoollokaal in aanbouw , is ééne nieuwe<br />

onderwijzerswoning gesticht en was ééne aanbouw, terwijl één woonhuis werd ingerigt tot school en onderwijzerswoning;<br />

voorts waren in 1864· 4·. nieuwe schoollokalen , waarvan 2 met onderwijzerswoningen , aanbesteed<br />

cn r1 0 rti0n plnnnrm :umha.ngig· tot !wt. ho11\VPn Ymt nimt\YC sr,J10ollolrnl0n tnPt. of' zonrlpr onclPrwijzen;;woning-Pn. --<br />

77<br />

Belangrijke herstellingen, voor sommige met vernieuwing· gelijk te stellen, vonden in 1861/ 63 plaats aan 151<br />

lokalen, waarvan in N oordbrabant 25 , Gelderland 12, Zuidholland 8, N oordholland 16, Zeeland 13, Friesland<br />

29, Overijssel 6, Groningen 33, Drenthe 3 en Limburg 6. In 1864· werd in N oordbrabant ééne school aanmerkelijk<br />

verbeterd, terwijl voor de school voor meer uitgebreid lager onderwijs te 's Hertogenbosch de aanbesteding<br />

plaats had van nieuwe lokalen en woningen, waardoor die school in eene jongens- en meisjesschool zal<br />

gesplitst worden. In Gelderland zijn in 1864 6, in Zuidholland 8 schoollokalen aanmerkel\jk verbouwd. In<br />

N oordholland zijn 7 , waaronder één van eene bijzondere school, belangrijk verbeterd. In Zeeland is één<br />

schoollokaal vergroot en vernieuwd en van één ander · de verbouwing aanbesteed. In de provincie Utrecht zijn<br />

4- schoollokalen aanmerkelijk vergroot, terwijl van 3 de verbetering of aanbouw in 1865 is begonnen en van 4<br />

aanbouw en vergrooting is voorbereid. In l!"riesland zijn 13, in Groningen 4 lokalen min of meer belangrijk<br />

verbeterd.<br />

De schoolmeubelen laten op menige school nog te wenschen over; vele gemeentebesturen voorzien echter met<br />

milde hand in de aanschaffing van wandkaarten, platen voor het onderw~js in de natuurkennis, in voorwerpen<br />

ten dienste van het onderwijs in de vormleer.<br />

Het getal der voor het godsdienstig onderwijs buiten de schooluren gebruikte openbare schoollokalen bedroeg<br />

in 1862 592, in 1863 585, in 1864 599. Van deze laatsten waren in Noord bra bant 26, Gelderland 54, Zuidholland<br />

54, Noordholland 67, Zeeland 18, Utrecht 24, Friesland 108, Overijssel 29, Groningen 125, Drenthe<br />

35 en Limburg 59.<br />

De inkomsten der openbare onderwijzers zijn sedert de invoering der wet vanf 1,669,980in1858 tot/2,453,228.455<br />

in 1864 vermeerderd. Hierin deelden de bijdragen van het Rijk met f 77 ,202.24, van de gemeenten met<br />

f 2,353,689.80 5 , de schoolgelden metf 22,336.4L De toelagen voor de normaallessen voor de opleiding van onderwijzers<br />

en onderwijzeressen en de gratificatien zijn hieronder begrepen. De toeneming der inkomsten van<br />

onderw~jzers is uitsluitend het gevolg van verhoogde uitgaven door de gemeenten, daar alle overige bronnen<br />

van inkomsten zijn verminderd. Sedert 186Sl worden de vroegere rijksjaarwedden niet meer aan de onderwijzers<br />

maar aan de gemeenten zelve uitgekeerd, terwijl sedert 1860 geene jaarwedden door de provineien verstrekt<br />

worden. Ook worden gratificatien door het Rijk en de provincien zeldzaam verleend. Schoolgelden , die vroeger<br />

door de onderwijzers werden geheven en in 1860 nog f 562,047 bedroegen, daalden tot de geringe som van<br />

.f 16,207 in 18G3 en f22,336.4l in 1864. De gemiddelde jaarwedde werd in 1864 berekend : voor de hoofdonderwijzers<br />

en hoofdonderwijzeressen op f 634.24 (in N oordholland f 810.26, in Drenthe f 389.24), voor de<br />

hulponderwijzers en hulponderwijzeressen op/338.76 (in Noordholland/384.50, in Limburg/212.69).<br />

Met vergunning van Gedeputeerde Staten werden gelijktijdig andere ambten en bediening·en bekleed in 1864<br />

door 1,38 l openbare onderwijzers, waarvan 1,266 kerkelijke bedieningen waarnamen. Hiervan in N oordbrabant<br />

51, Gelderland 200, Zuidholland 18fi, Noordholland 184, Zeeland 97, Utrecht 60, Friesland 265, Overijssel<br />

69, Groningen 1 H, Drenthe 52, Limburg 43.<br />

Overeenkomstig de bepalingen der wet zijn in 1862 aan 4 hoofdonderwijzers en '1 hoofdonderwijzeres, in<br />

1863 aan 42 onderw~jzers , in 1864 aan 30 hoofdonderwijzers, ééne hoofdonderwijzeres en één hulponderwijzer<br />

pensioenen verleend. De uitbetaalde pensioenen bedroegen te. zamen in 1862 f 90,551.435, in 1863 f 96 ,252.985_,<br />

in 1864 .f 101,254.H, waarvan, na aftrek van het één derde gedeelte door de gemeente aan het Rijk terug<br />

betaald, ten laste van het Rijk f 51 ,220.285 , f 55,629.435 en f 59,601. 77 5. De bijdragen der onderwijzers voor<br />

hun pensioen hebben in elk jaar opgebragt f 40,213.085 , f 42,785.93 en f 43 ,232.475.<br />

De examens ter verkrijging van akt.en van bekwaamheid voor het lager onderwijs geven de volgende uitkomsten:<br />

toegelaten zijn in 18föl 1,484, in 1863 1,662, in 1864 i,382, afgewezen 948, 987 en 1,380; aan de<br />

toegelatenen werden afgegeven in elk der drie jaren 656 , 728 en 596 akten van bekwaamheid voor schoolonderwijs,<br />

186, 335 en 241 voor huisonderwijs, terwijl op 64Sl, 599 en 545 akten, zoowel vóór als na de invoering<br />

der wet verkregen, aanteekeningen geplaatst :.i;ijn voor vakken van meer uitgebreid lager onderwijs.<br />

Gedurende het zevenjarige tijdvak 1858 / 6 ~ z~jn 9,683 of 63.9~ toegelaten, 5,4·50 of 36.01, op de honderd die<br />

examen aflegden, afgewezen. Het getal toegelatenen was volstrekt het grootst in 1863 f,662 , het kleinst in<br />

1858 1"t 20. Op de honderd die examen aflegden werden afgewe:11en in elk der zeven jaren: in 1858 29. 78 , in<br />

1861 33.40 , in 1859 33 .-H , in 1860 34.52 , in 1863 37.26 , in 1862 38.98 en in f864 !k9.96. Uit den staat blijkt<br />

dat op honderd die examen aflegden als hoofdonrlerw~jzers werden toegelaten in 1862 44, in 1863 42, in 1864<br />

32 , als hoofdonderwijzeressen 52. 70 en 59 , als hulponderwijzers 59 , 59 en 44, als hulponderwijzeressen 65,<br />

70 en 49 , als huisonderwijzers 7~ , 80 en 52 , als huisonderwijzeressen 84 , 80 en 65, en voor alle vakken vau<br />

meer uitgebreid onderwijs als onclenvijzers 50, 5 l en 47 , als onderwij:ieressen 79, 78 en 72.<br />

Onder de geëxamineerden waren in 1862 53, in 1863 51, in 1864 34 vreemdelingen , in elk jaar 23 , 2! en 7<br />

mannen , 30, 30 . en 27 vrouwen , die van den Koning de vergunning gevraagd en verkregen hebben om hier<br />

te lande onderwijs te geven. Door den Koning werd, onder toepassing van art. 7 , lit. c der wet, in elk der<br />

drie jaren aan eenige personen vergunning verleend tot het geven van lager onderwijs op eene zondaD"school.<br />

Aan de drie rijkskweekscholen is de cursus gesteld van 1 September tot 15 J ulij en hierdoor in ~erband<br />

gebragt met het tijdstip voor examens voor hulponderwijzers; zoodat de kweekelingen, die bij het voorjaarsexamen<br />

eene akte van hulponderwijzer bekomen tot het einde van den cursus de lessen kunnen volgen. Daar<br />

de lessen eerst met Januarij 1862 zUn begonnen , werd de eerste cursus met een halfjaar verlengd. Te 's Hertogen.bosch<br />

en Haarlem waren in het begin geene kweekelingen van het vierde stndü~jaar; te Haarlem en<br />

Gronmg·en.werd eene voorloopige splitsing in twee afdeelingen als voldoende beschouwd. In September 18fi2<br />

werd. te Haarle1~ , in November van dat jaar te Groningen aan de kweekelingen gelegenheid gegeven t.ot<br />

J 1 r:ikt1sc>hf' nPfenmg·nn in hPI· ,Q"CYPn v:rn onrlPn,·i,j;; cm het srhooll1oudr•n door de op


' 1<br />

'<br />

'/<br />

\<br />

-.<br />

i<br />

f<br />

\<br />

j<br />

i8<br />

die tijdelijk van de gemeentebesturen door het Rijk werd overgenomen. De kweek~lingen van het derde studieja~r<br />

leeren eerst in de leerschool zien en opmerken en worden daarna met eenvoudige werkzaamheden belast; die<br />

van het vierde studiejaar treden als onderwUzers op bij de verschillende klassen. Aan de hulponderwij~ers wor~t<br />

soms het zelfstandig bestnur eener geheele klas_se toevertrouwd. Te 's Hertogenbosch voorzag. men m 1.~63, m<br />

de praktische opleiding door de kweekelingen onderling onderwijs .:e doen ~~ven. Aldaar werd m. JanuarIJ 1864<br />

eene leersehool met 224 leerlingen geopend, waaraan van J anuanJ tot J uhJ slechts de kweekelmgen van het<br />

vierde studiejaar werkzaam waren, terwijl na de vacantie in September, even als b~j de twee overige kw~ekscholen,<br />

de kweekelingen van de derde en vierde studiejaren en de ht~'.ponderwijzers kweekelingen beurtelmgs<br />

bij groepen aan de leerschool werden werkzaam gesteld. Het on~~rWlJS wo.rdt aan d~. kweekscho~en gegev~n<br />

in de volgende leervakken: neclerlandsche taal (lezen, _spra~kleer, st1Jl, ontledi~g), ~ardnJks~unde (wis-, natum.-­<br />

en staatkundige, kaartschetsen) , vaderlandsche geschiedems, algemeene gescluedems, kenms der natuur (~atumlijke<br />

historie, natuurkunde), toonkunst en zang, opvoeding en onde1:wijs, gymn~stiek, teekenen , wiskunde<br />

(stel- en meetkunst), fransche en hoogduitsche talen. In ·J 862 werd dit leerplan met geregeld gevolgd en de<br />

lessen meest dienstbaar gemaakt aan eene herhaling van het vroeger geleerde. Ook zijn dat jaar geene examens<br />

voor hulponderwijzers afgelegd. De kweekscholen verloren in dat jaar elke éénen. l~erling door den do~~· In<br />

den loop van 1862 werden tevens de kweekscholen dienstbaar gemaak~ voor d~ opleid~~g :an ~ulponderWlJzers ,<br />

die zich tot het examen voor hoofdonderwijzer wenschen voor te bereiden. Hiertoe ZlJn tien r1Jkstoelagen , van<br />

hetzelfde bedraO' als die voor de kweekelingen, aan elke kweekschool verbonden ter bestrijding van kost en<br />

inwoning. De ~ursus werd op twee jaren bepaald. Daarenboven werden zonder rijkstoelagen andere personen<br />

en hulponderwijzers van openbare en bijzondere scholen aan de kweek.sch~len toegelaten. De exa~ens, waartoe<br />

zich 46 sollicitanten, 13 te 's Hertogenbosch, 1 te Haarlem en 32 te Gronmgen opdeden, werden m September<br />

en October 1862 aan elke der drie inrigtingen door den directeur en de onderwijzers der kweekschool afg~nomen.<br />

Slechts te Groningen werden 1 O hulponderwijzers geplaatst, terwijl te Haarlem 7 hulponderwijzers, dm<br />

te Groningen examen hadden afgelegd, tot de lessen werden toegelaten. Die cursus werd geopend te Haarlem<br />

op 1 December 1862, te Groningen op 1 November van dat jaar; hij werd _in die laatste gemeente nog door<br />

één hulponderwijzer zonder toelage gevolgd. Voorts is te Groningen met December .~862 een hulpcurs.us geopend<br />

voor dienstdoende hulponderwijzers in de gemeente en. hare omstreken, _waar.blJ de leervakken z1~h bepalen<br />

tot taal-, reken- en aardrijkskunde vormleer, de ?egm~elen der geschiedems en de natuu~lrnnms : D~<br />

lessen worden 's avonds gegeven en Zaturdags voor hen die bu.iten de g·emeente wonen. In het begm van 1863<br />

en 1864 berlroeg het getal kweekelingen aan de kweekscholen te 's Hertogenbosch 30 e~ 40, Haar:em 26 en<br />

35, Groningen 34 en 39, dat der hulponderwijzers in elk jaar te Haarlem 7 , te Gromngen 10, 1~1 18M t.e<br />

's Hertogenbosch 6, van welke laatsten twee geene rijkstoelagen genoten. In 1863 waren de kweekehngen aan<br />

elk der drie inrigtingen verdeeld over de drie laatste studiejaren, behalve vijf te Groningen '..die de lessen van<br />

het vierde studiejaar volgden en bij het voorjaarsexamen in 1863 eene akte van hulponderw1Jzer en voor sommige<br />

vakken van het meer uitgebreid lager onderwijs verkregen. In 1863 woonden ~e 's Hertogenbosch ~, te<br />

Groningen 1_2 hulponderwijzers de avondlessen bij en volgden te Haarlem 7, te Gro~mgen 15 ~ulponderWIJzers<br />

e~nen hulpcursus, terwijl te Haarlem door 6 hulponderwijzers aan het natuurkundig onderwijs w,erd de~lg·enomen.<br />

In 1864 werd de hulpcursus bijgewoond te 's Hertogenbosch door 2, te Haarlem door 7, te Gromngen<br />

door 14 personen, en in de laatste gemeente, hoewel ~ngeregeld, nog ~oor. eenige hulponderwijzers buiten de<br />

gemeente. Voor het vergelijkend examen bij elke kweekschool hebben zich m 1863 en 1864 aai~gen:eld 217 en<br />

235 jongelieden. waarvan 60 en 63 te 's Hertogenbosch, 69 en 80 te Haarlem,. 88 en 92 te Gronmgen. Aan<br />

de leerscholen bedroeg het getal leerlingen in '1863 te Haarlem 360, te Gromngen. 220. :r'e Ha~rlem we~·d<br />

wegens onvoldoende ruimte een ander gebouw voor de kweekschool ~ehuurd en m Mei 1863 m geb~mk<br />

genomen, terwijl te Groningen in het gebrek aan vertrekken werd voorz~en door het huren ~ener bovenwonmg.<br />

De kosten der kweekscholen en daaraan verbonden leerscholen bedroegen m '1862 f 59,888.43, m 18û3f 75,215.09 .<br />

in 1864f82,454.235, . .<br />

Normaallessen werden gegeven in 1862 in 24, in1863 in 26 , in 1864. in 27gemeen~e~, door79 en m cle_?mde<br />

laatste jaren door ruim 80 onderwijzers aan 881 , 922 en 850 kweekelmgen ter opleidmg tot hulp~~derwiJ~ers.<br />

De toelage aan de onderwijzers bedragen voor de directeuren der normaallessen hoogstens f 300 , ZlJ verschillen<br />

voor de overigen van f 50 tot f 225. .<br />

Ter opleiding van onderwijzers bestond gelegenheid in 1862 aan 55 , in '1863. aan 56,. m 1864 aan _57 lagere<br />

scholen, waar in elk jaar 658, 787 en 759 kweekelingen hunne opleiding ontvmgen. Die gelegenheid bestaat<br />

thans in alle provincien. Voor die kweekelingen , die buiten de gemeente wonen, word~n des Zaturda~~ de<br />

lessen gegeven, voor de overigen doorgaans dagelijks. De hulpmiddelen voor het onderWIJ~ worden van nJkSwege<br />

verschaft, terwijl enkelen der meest verdienstelijke kwee~~elingen k!.ei~~ tege~1oetkommgen ontvangen. ~n<br />

1863 kregen 34 dezer kweekelingen eene akte van hulponderWIJzer, t~rwIJl een te s Hertogenbosch ee~. guns~1g<br />

examen aflegde als hoofdonderwijzer. In 1804 werd aan 62 kweekelmgen eene akte van ht~lp~n~erWlJzer mtg·ereikt,<br />

terwijl na afgelegd vergel~jkend examen 12 aan eene der rijksscholen of norman1mng'tmgen, onder<br />

toekenning der jaarlijksche toelagen , geplaatst werden. . .<br />

De opleiding der onderwijzeressen werd eerst op het einde van 1863 geregeld, waartoe m aanmerk1~? kwamen<br />

de kweekschool te Arnhem, de vormschool te Rotterdam, de oefenschool te Amsterdam en de r~3ks lagere<br />

school te Maastricht. De eerstgenoemde kreeg te beginnen met 1864 eene jaarlijksche toelage van f 1,200. Op<br />

deze school wisselde in 1863 het getal buitenleerlingen van 16 tot 21 , dat der kostleerlingen van 14 tot ! l"I.<br />

De lessen in de kennis der natuur werden daarenboven door drie belanghebbenden gevolgd. Van 1861 tot 186B<br />

hadden Yfln deze school :; kwPelrnling-en vP.rkregen eene akte als hnlpnndrl'w\jzeres. 5 voor rlp fransclw. G \WH'<br />

7H<br />

de engelsche, 5 vooi· de hoogduitsche taal en 6 voor de handwerken. In de tweede helft van 1863 werd de<br />

grondslag gelegd voor eene bibliotheek verrijkt door aanzienlijke boekgeschenken. In '1864 nam die kweekschool<br />

zeer in bloei toe, zoodat z~j 33 tot 36 kost-, 9 buitenleerlingen telde, waarvan 5 het examen aflegden als hulponderwijzeres,<br />

3 eene .aanteekening kregen voor het fransch' 2 voor het hoogduitsch, 2 voor het engelsch en<br />

3 voor handwerken. Aan de vormschool te Rotterdani was reeds in het begin van 1862 eene jaarlijksche toelage<br />

van f 500 verleend, onder voorwaarde van kosteloos onderwijs aan kweekelingen door het Rijk aangewezen in<br />

de vakken van gewoon lager onderwijs en in het teekenen. Deze school telde in 1864 39 kweekelingen, wier<br />

getal steeds toeneemt. De oefenschool te Amsterdam ontvangt sedert 1864 eene jaarlijksche toelage van f 500.<br />

Aan deze inrigting werden 10 vrouwelijke kweekelingen , door het Rijk aangewezen, kosteloos tot het onderwijs<br />

toegelaten. Voorts werd bepaald, dat aan de onderwijzers en onderwijzeressen te Maastricht voor het geven<br />

·van normaallessen aan vrouwelijke kweekelingen, te beginnen met '1864, toelagen van hoogstens f 150 tot een<br />

gezamelijk bedrag van f 500 zouden worden gegeven; terwijl tevens de Minister werd gemagtigd om aan<br />

vrouwelijke kweekelingen van 's rijksweg·e aan die inrigtingen geplaatst toelagen te geven van f 300 'sjaars<br />

tot een gezamelijk bedrag van f 3,300. Op die wijze werden geplaatst te Arnhem 5, te Rotterdam, Amsterdam<br />

en Maastricht elk 2 vrouwelijke kweekelingen. Aan de rijks lagere school te Maastricht werden in 18M 7<br />

kweekelingen tot hulponderwijzeres opgeleid. Aan de vergelijkende examens in 1864 g·ehouden ter toekenning<br />

van voornoemde elf rijksbeurzen voor kost en inwoning, werd te Arnhem door 36, te Rotterdam door 23, te<br />

Amsterdam door H en te Maastricht door 9 sollicitanten deelgenomen. De kweekelingen huisvesten te Arnhem<br />

aan de kweekschool, in de overige drie gemeenten bij geschikte onderwijzeressen. Daarenboven werd in 18·63<br />

eene klasse voor hulponderwijzeressen aan de openbare burgerschool van J. M. ENDERLÉ te Utrecht verbonden ,<br />

welke in 1864 7 kweekelingen telde, waarvan ééne de akte verkreeg als hulponderwijzeres. Ook aan de in<br />

1862 te Utrecht opgerigte meisjesschool van den onderwijzer J. ScB'.ARP wordt van de opleiding van vrouwelijk€<br />

kweekelingen werk gemaakt. In het laatst van 1864 is te Zetten, gemeente Valburg, eene bijzondere normaalschool<br />

voor onderwijzeressen opgerigt, aan wier hoofd g·eplaatst is de vroegere hoofdonderwijzeres van de<br />

christelijke nationale bijzondere school te Arnhem.<br />

Als inrigting van bijzonderen aard ter opleiding voor het onderwijs dient nog vermeld te worden de<br />

christelijke normaalschool op den Klokken berg te Nijmegen, die in 1:862 25, in 1863 27, waarvan 3, in 1864<br />

36 kweekelingen telde, waarvan 7 eene akte als hulponderwijzer kregen. Voorts worden nog in die gemeente<br />

lessen gegeven in de geschiedenis en de kennis der natuur, welke door hoofd- en hulponderwijzers, hoofden<br />

hulponderwijzeressen worden bijgewoond. In 1862 en 1863 hebben zich aldaar eenige hoofd- en hulponderwijzers<br />

vereenigd tot het geven van onderrigt aan kweekelingen. Die lessen zijn echter toen gestaakt door de<br />

weigering van het g·emeentebestuur om eene toelage te geven. In 1864 heeft het gemeentebestuur van Nijmegen<br />

den hoofdonderwijzer van Beek opgedragen om aan de kweekelingen wekelijks eenig·e lessen te geven. In<br />

Zuidholland bestaan vijf opleidingklassen, te Delft en te Leijden voor de kweekelingen bij de openbare lagere<br />

scholen, te Schiedam als plaatselijke kweekschool en te Rotterdam de lessen voor de kweekelingen bij de<br />

diakoniescholen der nedercluitsch hervormde gemeente en bij de roomsch-katholijke armenscholen. In 1864<br />

bestond in deze laatste gemeente tevens eene opleidingklasse aan eene bijzondere school met 14- kweekelingen.<br />

Ook werd in dat jaar te Gorinchem des zaturdags aan eenige hulponderwijzeressen onderrigt verstrekt €n<br />

bestond tevens eene opleidingklasse voor kweekelingen. Te Amsterdam worden lessen aan kweekelingen verstrekt<br />

bij de diakoniescholen der hervormde gemeente, bij de St. Vincentius armenscholen en bij andere inrigtingen<br />

van vereenigingen. Voorts bestaan aldaar oefenscholen der afdeeling van het nederlandsch onderwijzers<br />

genootschap , welke aan een aanmerkelijk getal vrouwelijke en mannel~jke kweekelingen onderwijs geven en<br />

waaraan tevens eene inrigting tot verdere opleiding van hulponderwijzers is verbonden. Te Alkmaar was den<br />

hoofdonderwijzers der tusschen- en armenscholen de verpligting opgelegd de kweekelingen op gezette t\jden te<br />

onderwijzen en éénmaal in het jaar ten overstaan der plaatselijke schoolcommissie en van den distriktsschoolopziener<br />

examen te houden. Die inrigting kreeg in 1864 meer uitbreiding door subsidien van het Rijk en de gemeente.<br />

'1 1 e Haarlem verstrekte de oefänschool van wege de gemeente tot op het einde van September 1862 aan de<br />

kweekelingen der openbare scholen kosteloos onderwijs en leerboeken. Deze school werd op nieuw geregeld in 1.863,<br />

waardoor de kweekelingen der ope~ bare scholen tot het bijwonen der lessen verpligt zijn. Zij telde in 1863 20 ,<br />

in 1864 25 leerlingen. Op het eiland Terschelling genoot in 1863 een achttal kweekelingen hunne opleiding<br />

bij den hoofdonderwijzer, wien eene rijkstoelage verleend werd. Te Helder vereenigden zich in 1864 eenige<br />

hoofdonderwijzers tot het geven van een cursus aan hulponderwijzers, die zich voor het examen van hoofdonderwijzer<br />

voorbereiden. De opleidingklasse der hervormde diakonie te Utrecht bleef goede vruchten dragen.<br />

In die gemeente is ook eene opleidingklasse aan de armenschool der roomsch-katholijke gemeente verbonden.<br />

Voorts bestaat te Amersfoort eene opleidingklasse voor onderwijzeressen aan de roomsch-katholijke kostschool ,<br />

terwW ten platten lande, vooral de onderwijzer te Doorn, zich met de opleiding van kweekelingen b"'ezig houdt.<br />

Te Zwolle worden eiken Zaturdag lessen in de natuurkunde gegeven, die, hoewel niet geregeld, in 18H3 door<br />

22 hoofd- en 16 hulponderwijzers bezocht werden. In het begin van 1862 werd te Groningen aan de bijzondere<br />

scholen voor christelijk onderwijs eene klasse van kweekelingen en helpsters ingerigt, tot opleiding van jeugdige<br />

onderwijzers en onderwijzeressen voor het christelijk onderwijs. Zij telde in het begin van 1863 17 kweekelingen<br />

en 6 helpsters. In 1864. heeft zich in die provincie eene vereeniging van 7 onderwijzers te Onderdendam ge~<br />

vormd , die zich elken zaturdag met de opleiding van kweekelingen bezig houdt en tot aankoop van boeken<br />

en hulpmiddelen eene rijkstoelage ontvangt.<br />

Men telde in 1862 257, .in f863 255, in 1864- 254 onderwijzersgezelschappen, met 3,786, 3,798 en 3,902 leden .<br />

Onrler rle leiding der dist.rikt •.;;schoolopzieners werken z~j krac.htig mede tot de vorming "Van den onderwijzer en


so<br />

de voorbereiding \1an hulponderwijzers tot hoofdonderwijzers. Doorgaans worden de verg·aderingen vr~j tronw<br />

do0r de leden bijgewoond. In Noord bra bant doen eenige gezelschappen onderlinge schoolbezoeken. De onderwijzers<br />

van hetzelfde distrikt bezoeken bij drietallen een hun aangewezen drietal openbare scholen en brengen<br />

hierover verslag· uit. In Zeeland hebben vier onderwijzersgezelschappen uitsluitend ten doel de voorbereiding<br />

der leden voor het examen als hoofdonderwijzers. Eenige hoofdonderwijzers geven daarbij onderrigt, terwijl in<br />

het eerste distrikt de schoolopziener zelf zijne hulp verleent.<br />

- ------- ----<br />

De scholen, waar gewoon en verder voortgezet lager onderwijs wordt geg·even, als ook die welke uitsluitend<br />

bestemd zijn voor verder voortgezet lager onderwijs, zijn over 1862 en 1863 nog, onder toepassing van art. 72<br />

der wet van 13 Augustus 1857, onder het lager onderwijs gebragt. Het getal dier scholen bedroeg in 1862<br />

en op 30 Junij 1863 '109 en 81·, waarvan 100 en 76 tevens voor lager, 9 en 5 uitsluitend voor verder voortgezet<br />

lager onderwijs. Van deze scholen waren openbare 20 en 13, bijzondere 89 en 68. Het . onderwijzend<br />

personeel bedroeg 310 en 239, waaronder 253 en 212 onderwijzers, 57 en 27 onderwijzeressen. Onfler de leerlingen<br />

op de scholen, waar tevens gewoon en verder voortgezet lager onderwijs wordt gegeven zijn slechts<br />

niet begrepen, die .welke verder voort.gezet onderwijs genieten, maar alle leerlingen zonder onderscheid; zoodat<br />

het getal leerlingen op die scholen geenszins het getal leerlingen te kennen geeft, hetwelk verder voortgezet<br />

lager onderwijs ontvangt.<br />

De wet van 2 Mei 1863 (Staatsblad n° 50), welke het middelbaar onderwijs regelt, trad met 1 Julij 1863 in<br />

werking. In deze wet worden de scholen van middelbaar onderwijs onderscheiden in openbare en bijzondere,<br />

waarvan de eerste worden opgerigt en onderhouden door gemeenten, provincien en het Rijk, afzonderlijk of<br />

gezamelijk. Aan bijzondere inrigtingen kan vanwege de gemeenten, de provincien of het Rijk subsidie verleend<br />

worden , in welk geval zij voor alle leerlingen zonder onderscheid van godsdienstige gezindheid toegankelijk<br />

zijn. Het openbaar middelbaar onderwijs wordt gegeven in burgerscholen, ingedeeld in enkel avond- en dagen<br />

avondscholen, met tweejarigen cursuli!, voorts in hoogere burgerscholen met drie- en vijfjarigen cursus, in<br />

eene landbouw- en eene polytechnische school.<br />

De burgerscholen zijn vooral bestemd voor aanstaande ambachtslieden en landbouwers. In elke gemeente van<br />

meer dan 10,000 zielen moet minstens ééne burgerschool bestaan, waarin onderwijs wordt gegeven in de wiskunde,<br />

de eerste beginselen der theoretische en toegepaste werktuigkunde, der kennis van werktuigen, der<br />

natuur- en scheikunde, der natuurlijke geschiedenis , der technologie of der landbouwkunde, naar het oordeel<br />

van den gemeenteraad; voorts in de beginselen der aardrijkskunde, geschiedenis en nederlandsche taal, in de<br />

eerste gronden der staathuishoudkunde, het hand- en regtlijnig teekenen en de gymnastiek.<br />

De teekenscholen, die meest haren oorsprong verschuldigd zijn aan het Koninklijk besluit van 13 April 1817,<br />

telden hare leerlingen meest onder den ambachtsstand. Zij waren bestemd voor jongens of jongelieden, die, na<br />

over dag hun ambachtswerk verrigt te hebben, des avonds onderwijs geneten in het hand- en bouwkundig<br />

teekenen. Door de zorg van de maatschappij tot nut van het algemeen , van de nederlandsche maatschappij ter<br />

bevordering van nijverheid en van de vereeniging tot bevordering van handwerk- en fabrieknijverheid werden<br />

verscheiden dezer scholen langzamerhand industriescholen, ondersteund door de pogingen van bijzondere personen<br />

en van gemeentebesturen; zoodat zij zich oplosten in zuivere teekenscholen, teekenscholen, waar bovendien<br />

onderwijs wordt gegeven in één of meer onderdeelen der wis- en natuurkundige wetenschappen, en in eigenlijke<br />

industriescholen, waar het onderwijs in de wis- en natuurkunde als hoofdzaak beschouwd werd. Al deze scholen<br />

worden thans door de wet op het middelbaar onderwijs als burgerscholen beschouwd.<br />

Terwijl wij in vroegere jaargangen (jaargangen XII en XIII, 2de gedeelte, blz. 84 volgg, 90 volgg.) die<br />

scholen onder de benamingen van teeken- en bouwkundige scholen, industrie- en handelscholen afzonderlijk<br />

beschouwden, achten wij het thans raadzaam in de beide volgende staten een algemeen overzigt dier scholen<br />

over de jaren 1863 en 1864 tot het in werking treden der nieuwe wet te laten volgen. De opgaven zijn getrokken<br />

uit de gemeenteverslagen en zoo volledig mogelijk.<br />

a. Tcekensdiolen.<br />

GETAL<br />

DER<br />

GE1'AL<br />

PROVINCIEN. GEMEENTEN. Of\DER WJJSVAKKEN . LEERAREN. LEERT.ING~. AAllD DER INSTELUNG.<br />

Noordbrabant.<br />

Bergen op Zoom .<br />

Hox1neer ..<br />

Boxtel.<br />

Breda . . .. .<br />

Eindhoven .. ,.<br />

Geertruidenberg ..<br />

1<br />

Grawe . ...<br />

R••-••d ...<br />

Oosterhout .<br />

. ll.a'Ve11stcin .<br />

ltozen


». lndusll·ie- en tcekensdwlcn.<br />

l V molg.)<br />

h. lndust1·ie- en teekenscholen.<br />

-·<br />

PROVINCIEN.<br />

-<br />

GEMEENTEN.<br />

NAAM<br />

ONDERWIJS-<br />

...<br />

VAKKEN.<br />

SCHOOL.<br />

Getal Getal<br />

der der AARD<br />

leeraren. leerlingen. DER<br />

INSTELLING.<br />

1863,11864. l863.l 18li4.<br />

PROVINCIEN .<br />

.<br />

GEMEENTEN.<br />

NAAM<br />

D&R<br />

SCHOOL.<br />

ONDERWIJS-<br />

VAKKEN.<br />

Getal<br />

der<br />

leeraren.<br />

1863., 1864.<br />

Getal<br />

der<br />

leerlingen.<br />

1863., 1864.<br />

~<br />

AARD<br />

DER<br />

INSTELLING.<br />

')<br />

\<br />

Noordbrabant 's Hertogenbosch Kon. school voor hand- en bouwk. teekenen,<br />

nuttige en beeldende boetseer- , wis- en nakunsten.<br />

tuurkunde ........<br />

A.peldoorn •.....<br />

Culemborg ...•.<br />

Gelderlánd. ( Nijmegen .....•.<br />

Zuid.bolland.<br />

1<br />

1<br />

' 1<br />

Noord.holland<br />

Delfshaven ••...<br />

Delft •....... ....<br />

Dordreeht •.....<br />

Gouda ..........<br />

's Gravenhage • .<br />

Hellevoetsluis,.<br />

Leijden ....... . .<br />

Rotterdam .•...<br />

\ Sehiedam." ....<br />

1<br />

A.msterdam" ...<br />

idem .....<br />

Industr. en teeken- hand- en bouwk. teekenen,<br />

school. wis- en natuurkunde ..<br />

Teeken- en herhalingschool.<br />

hand- en bouwk. teekenen,<br />

wis-, natuur- en werktuigkunde<br />

........<br />

Ambachtsschool. hand- en bouw k. teekenen,<br />

wis-, natuur- en werktuigkunde<br />

........<br />

Zutphen .....•. . Teeken-, bouw- hand- en bouwk. teekenen,<br />

en werkschool. boetseren , rekenen ,<br />

(Opf:chevcn in Mei 1864.) modelmaken. . . . . . .<br />

Teekenschool.<br />

Teeken- en industrieschool.<br />

hand- en bouwk. teekenen,<br />

(hoogererekenk. in 1863.)<br />

hand- en bouwk. teekenen,<br />

reken-, wis-, natuur- en<br />

werktuigkunde . . . ..<br />

Industr.- en teeken- hand- en bouw k. teekenen,<br />

school. wis-, werktuig-, natuuren<br />

scheikunde . . . . . .<br />

Teekenschool.<br />

hand- en bouwk. teekenen,<br />

boetseren en doorzigtkunde<br />

en rekenen . . .<br />

Akademie van hand- en bouwk. teekenen,<br />

beeldende kunsten boetseren, wis-, natuuren<br />

technische en scheikunde . . . . . .<br />

wetenschappen.<br />

Industrieschool.<br />

bouw k. teekenen, wis- en<br />

natuurkunde. . . . . . .<br />

School van het hand- en bouwk. teekenen,<br />

genootsch. : Ma- reken-, wis-, werktuigthesis<br />

Scientiarum en natuurkunde. . . . .<br />

Genitrix.<br />

Akademie van hand-, bouw k. en mach.<br />

beeldende kunsten teekenen , boetseren ,<br />

en technische doorzigt-, reken-, stel-,<br />

wetenschappen. meet-, werkt.-, natuur-,<br />

schei- en kruidk., geschiedenis<br />

der bouw k.<br />

en der beeld. kunsten . . 1) 44 1) 44 637 560<br />

Teekenschool.<br />

hand- en bouwk. teekenen,<br />

wiskunde . . . . . . . .<br />

Koninkl. akademie hand- en bouwk. teekenen,<br />

van beeld. kunsten. wis-, natuur- en werktuigkunde<br />

........<br />

Ambachtsschool in hand- en bouw k. teekenen,<br />

de Gravenstraat. boetseren 1 beeldhou:v-,<br />

reken-, wis., werktuig-,<br />

natuur- en scheikunde,<br />

taal , gesehiedenis en<br />

aardrijkskunde, praktische<br />

uitoefeningen van<br />

ambachten .....•..<br />

9 9 300 300<br />

2 2 30 30<br />

4 4 33 33<br />

7 7 50 45<br />

4 Il 199 Il<br />

4 3 80<br />

3 3 103 108<br />

6 6 75 89<br />

3 3 64 69<br />

Gesubsid. door het<br />

Rijk, de provincie<br />

en de gemeente.<br />

Bovend. opleiding<br />

van kunstenaars.<br />

Bijzondere.<br />

Bijzondere met gemeen<br />

te-subsidie.<br />

Bijzondere met gemeen<br />

te-subsidie.<br />

Bijzondere met ge-<br />

80 meente-subsidie.<br />

Gemeente.<br />

Gemeente.<br />

Gemeente.<br />

Bijzondere met gemeen<br />

te-subsidie.<br />

16 16 279 300 Bovend. opleiding<br />

van kunstenaars.<br />

Bijzondere met ge-<br />

5 5 30 26 meente-subsidie.<br />

4 4 163 156<br />

Bijzondere.<br />

Bijzondere met gemeen<br />

te-subsidie.<br />

Gemeente.<br />

6 6 128 148<br />

5 5 2) 214 3) 223<br />

10 11 118 114<br />

Van het Rijk en de<br />

gemeente.<br />

Bijzondere school,<br />

opgerigt door de<br />

Maatsch. van den<br />

werkenden stand<br />

met gem.-subsidie.<br />

1<br />

( ~1nsterdan1" ...<br />

idem<br />

E11khuizen" ....<br />

Noordholland<br />

Haarle1n ...... .<br />

1Ven•olg.)<br />

Helder .... , ....<br />

Zaanda1n ... .. . .<br />

Zaandijl


(Vervolg.)<br />

PROVlNCll\N.<br />

Groningen .<br />

Drenthe . ..<br />

· GEMEENTEN.<br />

1 J)eventer.<br />

l<br />

ideJll<br />

Groningen.<br />

\~Hen .<br />

/ ...... .<br />

Totalen. . GETA.L gcmeent.<br />

34 in 1863, 3~<br />

in 1864.<br />

NAAM<br />

SCHOOL.<br />

S4<br />

h. lndu~t1·ie- en tcckenscholcn.<br />

01\"DERWIJS-<br />

VAKKEN .<br />

Teeken- en werk· hand- en bouwk. teekenen,<br />

school. · boetseren , schilderen ,<br />

rekenen, aanleeren van<br />

ambachten . . ..... .<br />

School voor vooligO- ;reken-, wis-, natuur- en<br />

zet volkf;onderwiji;; werktuigkundo . . . . .<br />

voorden handwerkstand.<br />

Avondschool voor wis-, werktuig-ennatuurjeugdige<br />

ambachts- !wnde ........ . . .<br />

lieden.<br />

Industrieschool.<br />

meetk. en machine-teekenen,<br />

reken-, stel-,meeten<br />

natuurkunde, natuurlijke<br />

geschiedenis,<br />

I technologie . . ; . . . .<br />

Akademie vanl 'hand- en bouwk. teekenen,<br />

beeldende kunsten: boetseren en schildere!l,<br />

}.áinei·va. werktg., natuur-, schei-, .<br />

wis- en zeevaartkunde .<br />

Industrie-en teeken-'jhand- en bouwk. teekenen,<br />

school. wis-, natuur-, schei-,<br />

· werktuig- en volkshuishoudlrunde.<br />

. . . . . . .<br />

Industrie-en teeken- hand- en bouwk. teekenen,<br />

school. rekenen, wis-, natuur-!<br />

en werktuigkunde . . .<br />

Getal scholen:<br />

39 in t863, ssin<br />

18û4.<br />

1<br />

Getal<br />

der<br />

leeraren.<br />

1863., 1864.<br />

212<br />

Getal<br />

der<br />

leel"lingen.<br />

1863.11864.<br />

1<br />

AARD<br />

D~}R<br />

INSTELLING.<br />

Bijzondere van de<br />

Maatsch. tot nut<br />

van 'tAlgem. met<br />

275 270 gemeente-subsidie.<br />

Bijzondere van de<br />

l) 28 l) 50 Maatschappij tot<br />

nut van 'tAlgem"<br />

74<br />

1 ï<br />

47<br />

Bijzondere met ge-<br />

4 9 meente-subsidie.<br />

5i<br />

Bijzondere !llet gemeente-subsidie.<br />

Bijzondere, tevens<br />

tot opleiding van<br />

kunsten. en zeel<br />

80 vaartkund. school.<br />

11<br />

Bijzondere met gemeente-subsidie.<br />

Bijzondere met gemeente-subsidie.<br />

Uit beide staten blijkt, dat in negenenveertig gemeenten zich 53 scholen bevonden , waarin enkel het teekEtneA<br />

wordt onderwezen, hetzij uitsluitend het handteekenen, hetzij uitsluitend het bouwkundig teekenen of<br />

wel beiden vareenigd. ;In enkele dier scholen wordt tevens onderwijs gegeven in het boetseren, graveren ,<br />

modeleren en în de beeldhouwkunde. Deze scholen telden in elk van beide jaren 82 leeraren. In die te Boxtel<br />

waren in beide jaren geene ,· de overige 52 telden in 1863 3,004, in 1864 3,009 leerlingen. Van ~e ~rieëndertig<br />

gemeenten, die in 1863 teeken- en industriescholen bezaten, zijn er vijf, Hel~er. , Zaandam, Z1~nkzee , Harlingen<br />

en Kampen, tevens met uitsluitende teekenscholen; zoodat in 1863 slechts i~ zevenenzeventig ~emeen~en<br />

uitsluitende teeken- en teeken- en industriescholen werden gevonden. In 1864 vervielen de teeken- en mdustnescholen<br />

te Zutphen en te Haarlem, zooda,t voor dat jaar vijfenzeventig gemeenten overblijven, waa~van éénendertig<br />

met scholen van deze laatste soort. Deze scholen waren in 1863 38 , in 18~4 door het opngten eene~·<br />

ambachtsschool te Amsterdam 37 in getal. In elk van beide jaren werd het onderwijs gegeven door 211 en 200<br />

leentre..n aan 4,308 en 4,024 leerlingen. Daarenboven is nog op den staat vermeld ééne industrieschool te Zaandijk,<br />

in 1848 aldaar opgerigt door het physisch genootschap in verband me~ het departement van. nijverheid .en<br />

met de plaat&elijke besturen van Zaandijk, Koog, Wes~zaan en Kro.r:imeme. Vo~~· deze school is echter met<br />

bekend of onderwijs in het teekenen wordt gegeven. Uit de onderwijsvakken bhJkt, dat al deze scholen zijn<br />

opgerigt met het doel om aan den ambachtstand eene praktische opleiding te geven. .<br />

Wij gaan thll-nS over tot eene afzonderl\jke beschouwing van een viertal. scholen, welke ~~ den loo~ van<br />

het jaar ·1864 , in overeenstemming met de bepalingen der wet op het middelbaar onderwijs, eene meuwe<br />

regeling hebben gekregen.<br />

De school voor teeken- en bouwkunde, tevens werkschool , te _ Zutphen , door het departement der maatschappij<br />

tot nut van het algemeen in 1842 opgerigt , telde in 1863 '199 leerlingen, waarvan 95 in de hand-, 74 in<br />

de bouwteekenkunde , van welke laatsten 20 tot den gegoeden stand behoorden, terwijl de overige 30, waarvan<br />

1 o uit dep gegoeden stand, aan de oefeningen op de werkschool deelnamen. Kosteloos _on~erwij~ genoten 24 leerlingen,<br />

terwijl voor 25 het schoolgeld door begunstigers betaald werd. Deze school is m Mei ·1864 opgeheven ,<br />

1.<br />

daar de teekenlesson werden opg·enomen onder de vakken , welke aan de inrig~ingen nm middelbaar onderwijs<br />

aldaar worden onderwezen. In Januarij 1865 werd de avond-burgerschool geopend met 78 leerlingen, waaronder<br />

14 kosteloos, 40 in de voorbereidingschool, 25 in de eerste klasse der burgeravondschool en 13 voor het<br />

teekenonderwijs.<br />

De school van het genootschap mathesis scientiarum genitrix te Leijden telde in 1863 en 1864 163 en 156<br />

leerlingen, waaronder 2f uit de verschillende weeshuizen. Van hen werden onderwezen in de rekenkunde 57 en<br />

62 wiskunde 29 en 41, natuur- en werktuigkunde 12 en 20, het bouwkundig teekenen 110 en 124, het<br />

rekenen 43 en 61 , het haudteekenen 148 en 149, het letterteekenen 6 en 9, de doorzigtkunde en beschrijvende<br />

meetkunst i :il en 19. Aan het g·enootschap werd in 1864 eene burgeravondschool verbonden, die op 1 September<br />

met 8 leerling·en geopend is. .<br />

De teeken- en industrieschool te Delft telde gedurende den cursus 1861/ 62 78, f862/ 63 103, 1863/ 64 108 leerlingen,<br />

ingedeeld in twee afdeelingen, waarvan de eene 's avonds van 6 tot 71/ 2 , de andere van 71/ 2 tot 9. uren<br />

onderwijs ontving. In de eerste afdeeling werden cijfer-, meet-, natuur-, werktuigkunde en teekenen, m de<br />

tweede cijfer- en meetkunde en handteekenen onderwezen. Aan die gemeente werd bij Koninklijk besluit van<br />

25 ,Januarij 1864 ontheffing verleend van de verpligting tot het oprigten eeuer burgerdagschool. De burgeravondschool<br />

werd in September 1864 geopend met 146 leerlingen, waaronder 76 van de opgeheven teeken- en<br />

industrieschool , waarvan 66 in de hoogste, 80 in de tweede klasse. In den loop der maand September zijn nog<br />

S leerlingen tóegelaten, terwijl 6 de school verlieten , zoodat zij op het einde van 1864 148 leerlingen telde.<br />

Het onderwijs wordt gegeven door vijf leeraren.<br />

De industrie- en teekenschool te Haarlem telde gedurende den cursus 5 October 1863 tot 24 Maart 1864<br />

'i 1 i leerlingen , die wekelijks vijf keeren van 's avonds 6 tot 9 uren onderwijs ontvingen in het technisch onderwijs<br />

en in het teekenen. Deze school is als burgeravondschool in September '1864 met 104 leerlingen geopend<br />

en bestaat uit vier klassen , waarvan de hoogste 8 , de volgende 18, 34 en 39 leerlingen telden , terwijl<br />

5 alleen van de teekenlessen gebruik maakten. Aan die school zijn vijf onderwijzers verbonden.<br />

In de hoogere. bnrgerscholen met driejarigen cursus wordt onderwijs gegeven in de wiskunde , de eerste<br />

beginselen der natuur- en scheikunde, de beginselen der plant-, dier- en staathuishoudkunde en van het<br />

boekhouden . in de aardrijkskunde , geschiedenis, de nederlandsche, fransche, engelsche en hoogduitsche talen ,<br />

het schoonschrijven, hand- en regtlijnig teekenen en de gymnastiek; in de hoogere burgerscholen met vijfjarigen<br />

cursus bestaat het onderw~js uit wiskunde, de beginselen van de theoretische en toegepaste werktuigkunde<br />

, van de kennis der werktuigen en van de technologie, uit natuur- en scheikunde met de voornaamste<br />

toepassingen, uit de beginselen der delfstof-, aard- , plant- en dierkunde en der wereldbeschr~jving, uit de<br />

gronden van de gemeente-, provinciale- en staatsinrigting van Nederland , uit de staathuishoudkunde en de<br />

s tatistiek , vooral van Neclerland en zijne bezittingen buiten Europa, uit de aardrijkskunde, geschiedenis en<br />

nederlandsche, fransche, engelsche en hoogdnitsèhe talen met hare letterkunde, uit de beginselen der handelswetenschappen<br />

met inbegrip der warenkennis en van het boekhouden , uit het schoonschrijven, het hand- en<br />

regtlijnig teekenen en de gymnastiek. - Volgens art. 18 der wet worden in verschillende oorden des Rijks in<br />

de meest gelegen gemeenten vijftien Rijks hoogere burgersr.holen gevestigd , waarvan ten minste vijf met vijfjarigen<br />

cursus. In -1864 zijn twee R~jks hoogere burgerscholen geopend, te Groningen en Roermond, en zeven<br />

gemeentelijke, te Zutphen , Leijden , Delft, Haarlem, Sneek, Deventer en Maastricht. Zij zijn allen met vijfjarigen<br />

cursus. Die te Deventer telt nog eene zesde klasse, welke meest uit toehoorders bestaat.<br />

De school te Groningen werd in September 1864 met 66 leerlingen geopend, waarvan 57 in drie klassen<br />

, volledig onderwijs ontvingen. Aan het voorafgaand toelatingexamen hadden 85 jongelieden deelgenomen. Het<br />

onderwijs werd gegeven door negen leeraren.<br />

1'e Roermond werd de school op 10 October geopend met 47 leerlingen in drie klassen met negen leeraren.<br />

'l'ot het toelatingexamen hadden zich 50 jongelieden aangemeld.<br />

Op de school te Zutphen werden v11.n de 43 adspiranten 28 toegelaten, ingedeeld over vier studiejaren, terwijl<br />

later in elke der drie laatste klassen nog één leerling werd opgenomen. Daarenboven gingen nog 37 leerlingen<br />

van de tweede afdeeling van het gymnasium tot de hoogere burgerschool over en woonden 9 enkele lessen<br />

bU , zoodat het geheele getal leerlingen 77 bedroeg, die door tien leeraren werden onderwezen.<br />

Op de school te Leijden z\jn op 4 October 1864 de lessen geopend met 26 leerlingen , waarvan 19 voor het<br />

volledig onderwijs , 7 · voor enkele vakken. Later verliet één leerling de school, terwijl voor enkele vakken 3<br />

leerlingen werden toegelaten , zoodat op het einde van 1864 28 leedingeri aanwezig waren , waarvan 18 voor<br />

het volledig onderwijs. Het onderrigt wordt gegeven door elf leeraren.<br />

Te Delft begonnen de lessen met September 1864 met 60 leerlingen, in vier klassen ingedeeld, met twaalf<br />

leeraren. Later is aan deze school het getal jongelieden zeer toegenomen , toen verscheiden jongelieden, na afg-elegd<br />

examen voor den voorbereidenden cursus voor de polytechnische school van de examen-commissie den raad<br />

ontvingen het onderwijs aan eene hoogere burg·erschool bij te wonen. Ook is een viertal leerlingen ingeschreven ,<br />

hetwelk tevens aan de gemeentelijke inrigting voor indisch onderwijs werd opgeleid. Op het einde van 1864 telde<br />

de school 84 leerlin.o·en, waarvan 80 voor volledig onderwijs, ingedeeld in vier klassen.<br />

Voor de school t; Haarlem had het toelatingexamen plaats van 23-27 Augustus. Van de 75 jongelieden<br />

werden -16 afgewezen. De school werd op 5 September 1864 geopend met 59 leerlingen in vier klassen voor<br />

alle vakken van onderwijs, terwijl daarenboven 'i '1 afzonderlijke vakken bijwoonden. Later zijn nog 5 jongelieden<br />

tot he't doen van een toelatingexamen opgeroepen , waarvan 4 .zijn aangenomen; en z~jn 9 geplaatst voor het<br />

teekenonflenv\js. Men telde dus op 31 Der.ember 1864 76 leerlingen, waarvan 63 voor alle vakken in vier klussen<br />

n lil voor nf:r.onrl erl ijke vak ken. Het ondenv(js wPrcl geg-en•n (]oor negr::n leeraren.<br />

85


S6<br />

De school te Sneek is in September 1864 met acht leeraren in drie klassen aanvankelijk in, hulplokalen<br />

geopend. Bij het toelatingexamen zijn 63 leerlingen aangenomen, terwijl later nog 12 geplaatst zijn, zoodat op<br />

het einde van het jaar de school 75 leerlingen telde.<br />

Op hetzelfde tijdstip werd de school te Deventer met acht leeraren geopend, aanvankelijk in lokalen van het<br />

athenreum en van de latijnsche school en in de gemeentezalen voor het onderwijs in teekenen en gymnastiek·<br />

Zonder examen waren toegelaten 16 leerlingen van het gymnasium, terwijl van de 24 geëxamineerden 16 werden<br />

toegelaten, zoodat de school 32 leerlingen voor het volledig onderwijs telde, in vier klassen ingedeeld. Daarenboven<br />

hebben 18 leerlingen enkele lessen bijgewoond, die de zesde klasse vormden, waarvan 16 de lessen<br />

volgden in de wis- en natuurkundige vakken' 11 gebruik maakten van het laboratorium ter oefening in de<br />

praktische scheikunde. Onder hen beoefenden 10 de artsenijmengkunde.<br />

De school te Maastricht met elf leeraren werd op 24 September 1864 geopend en de lessen, even als die der<br />

latijnsche school, in de lokalen van het voormalige athenreum gegeven. In October van dat jaar telde men 101<br />

leerlingen, in vijf studiejaren ingedeeld.<br />

De inrigting voor onderwijs in koophandel en nijverheid te Amsterdam, in 1846 opgerigt, telde in 1863 ruim<br />

70 , in 1864 ruim 90 leerlingen, ingedeeld in drie afdeelingen, waarvan twee voor handel en ééne voor nijverheid,<br />

de laatste slechts met 6 leerlingen. De school, vroeger in hoogst ongeschikte lokalen gevestigd, is in<br />

November 1864 naar het voormalige gebouw Zeemanslioop, waarvan de lokalen zeer ruim en luchtig zijn,<br />

overgebragt. Het onderwijs wordt gegeven door twaalf leeraren, in de nederduitsche, fransche ; engelsche en<br />

hoogduitsche talen, het rekenen en koopmansrekenen, stel-, meet-, natuur-, schei-, aardrijks-, staathuishoud-,<br />

werktuig- en handelkunde , het schoonschrijven , het hand- en regtlijnig teekenen , de algemeene en handelsgeschiedenis<br />

, het boekhouden , de warenkennis en het handelsschrift.<br />

In de technische school te Utrecht, welke sedert 1850 bestaat, begon de cursus 1863/64 met 55 leerlingen,<br />

waarvan 34 nieuw toegelaten. Daar wegens het toenemend getal leerlingen de gewone lokalen niet ruim genoeg<br />

waren, werden voor het onderwijs aan de laagste klasse de lokalen van de leerschool voor aankomende onderwijzers<br />

door het gemeentebestuur afgestaan. Het schooljaar 1864/65 werd in September met 50 leerlingen geopend.<br />

Het onderwijs werd in het eerste schooljaar gegeven door negen leeraren m de nederduitsche, fransche, hoogduitsche<br />

en engelsche talen, de stel- en meetkunde, de aardrijkskunde, geschiedenis, het teekenen , het koopmansboekhouden<br />

en rekenen, de natuur-, schei- en werktuigkunde, de scheikundige en werktuigelijke technologie.<br />

In het laatste schooljaar werd het getal leeraren met vier vermeerderd en het programma door vermeerdering<br />

van studievakken in overeenstemming gebragt met dat der hoogere burgerscholen met vijfjarigen cursus.<br />

De twentsche industrie- en handelsschool te Enschedé, ·geschoeid op de leest eener hoogere burgerschool met<br />

vijfjarigen cursus, werd op 8 Januarij 1864 geopend met 28 leerlingen in drie klassen ingedeeld. Deze school<br />

geniet jaarlijksche subsidien van het Rijk van f 7 ,000, van de gemeente van f 3,500. Zij kreeg· daarenboven van<br />

het Rijk eene buitengewone toelage van f 2,000 en van de twentsche vereeniging ter bevordering van nijverheid<br />

en handel van f 1,000 voor de verzamelingen van natuur- en scheikunde en voor de vergrooting van het<br />

laboratorium. De lessen worden voorloopig g·eg·even door zes leeraren.<br />

Volgens art. 19 der wet van 2 Mei 1863 moet eene rijkslandbouwschool bestaan, indien niet op eene andere<br />

wijze in de behoefte aan landbouwonderwijs voorzien wordt, en kan aan bijzondere landbouwscholen rijkssubsidie<br />

verleend worden. Het onderwijs omvat de staathuishoudkunde, de toegepaste wis- en werktuigkunde, de zamenstelling<br />

en inrigting der gebouwen voor den landbouw en de veeteelt, het regtlijnig teekenen toegepast op<br />

bouwkunde en werktuigen, de toegepaste natuur-, schei- en weêrkunde, de landbouw-technologie, de delfstof-,<br />

aard-, plant- en dierkunde, de ontleed- en natuurkunde der planten en dieren, de kennis van de uiterlijke<br />

vormen' rassen) ziekten en geneesleer der huisdieren' den algemeenen en bijzonderen landbouw' akker- en<br />

weide- en tuinbouw, warmoezerij, hout- en ooftboomteelt, de veeteelt, met inbegrip der pluimvee- en bijenteelt<br />

en zuivelbereiding , het landbouwboekhouden, den praktischen landbouw, de houtteelt , de behandeling der<br />

huisdieren, den kolonialen land- en boschbouw.<br />

De landhuishoudkundige school te Groningen, op 1 November 1842 opgerigt en thans het eigendom eener<br />

maatschappij , in den winter te Groningen, van 25 Maart tot 15 October te Haren gevestigd, telde in den<br />

winter van 1862/ 63 33 leerlingen, waarvan één overleden en 16 in het gebouw der school, de overigen bij ouders<br />

of betrekkingen wonende. Bij het einde van het winterhalfjaar werd aan twee leerlingen het verbl\jf der school<br />

ontzegd. In Maart 1863 hebben 6 leerlingen het eerste, 7 het tweede gedeelte van hun eindexamen afg~legd. Alle<br />

leerlingen, die bij hun eindexamen aan deze inrigting uitstekend voldaan hebben, worden aan de akademie te Delft<br />

zonder nader examen toegelaten. De zomercursus in 1863 werd slechts door ·12 leerlingen bijgewoond. Gedurende<br />

het winterhalfjaar 1863/ 64 waren 26, gedurende den zomer van 1864 17 leerlingen. Van de 13 onderwijzers zijn<br />

er slechts 3 , die zich geheel aan de school wijden. In Maart 1864 hebben 4 leerlingen, waarvan 2 voor dienst<br />

van het boschwezen in N ederlandsch Indie, na afgelegd examen de inrigting verlaten. In het winterhalfjaar<br />

1864/ 65 waren 27 leerlingen, waarvan één van de school werd verwijderd. In Maart 1865 hebben 3 leerlingen<br />

het eerste, 7, waarvan één is afgewezen , het laatste gedeelte van het eindexamen afgelegd. Te vergeefs<br />

werden met het bestuur der school onderhandelingen gevoerd, om haar in eene rijkslandbouwschool te hervormen.<br />

Aan de Koninklijke akademie te Delft zijn van het leerjaar 1861/ 6 2 206 leerlingen overgebleven, terwijl 58,<br />

waaronder één die zijne studie hervatte, nieuw z~jn ingeschreven. Daar één doctor in de regten zich niet meer<br />

liet inschr~jven, begon de cursus 1862/ 63 met 263 leerlingen. Bij het einde van dien cursus bleven 194 ~weekelingen<br />

over , terwijl voor het volgende leerjaar 61 nieuw werden ingeschreven , en 4 voormalige kweekelingen hunne<br />

8 tudien hervatten. De cursus 1863/ 64 begon dus met 259 kweekelingen. Van de kweekelingen werden in elk<br />

]cei:j::iar opg-eleirl tot. oost.inrfü:che ambtenaren eerste klasse l ·I


,,<br />

vo<br />

onder\\'ijs, in veede afdeeling die te Delft , Amsterdam, Middelburg en Leeuwarden. In '186 4 /65 telden, behalve de<br />

latijnsche school te Almelo, leerlingen behoorende tot de tweede afdeeling de voodoopig erkende gymnasien<br />

te Boxmeer, Alkmaar, Enkhuizen, Kampen en Oldenzaal , de definit,ief erkende te 's Hertogenbosch, Doesburg,<br />

Zalt-Bommel, Rotterdam , Brielle, Zierikzee, Winschoten en Assen. Het getal leerlingen bedroeg op 15 J annarij<br />

1863 en 1864 en op 1 Januarij 1865 1,821, 1,777 en 1,3U , waarvan 1,1l3, 1,HO en 1,004 tot de eerste, 625 ,<br />

585 en 301 tot de tweede, 83, 82 en 9 tot de gemengde afdeeling behoorden. Van voornoemde 63 scholen<br />

telden in 1863 achttien, in 1864 zeventien , in 1865 éénentwintig beneden 10, dertien, twaalf en achttien<br />

1 o tot 20, twaalf, zestien en dertien 20 tot 30, zes, vijf en één 30 tot 40, vier, drie en twee 40 tot 50, twee,<br />

drie en vijf 50 tot 60, vier, twee en één 60 tot 70, in 1864 één, in 1865 twee 70 tot 80, in 1863 één 80<br />

tot 90, in 1864 twee 90 tot 100 leerlingen; in 1865 telde geen dezer scholen 100 en meer leerlingen. Van de<br />

gymnasien telden in 1863 dat te 's Gravenhage 100, in 1863 en 18M die te Groningen 139 en 157, te Maastricht<br />

153 en '139 leerlingen.<br />

Het getal onderwijzers beliep in elk drie jaren 261, 254 en 2H. Men telde onder hen 110, 108 en 111 doctoren,<br />

15 , 14 en 9 kandidaten in de letteren, '10 , 11 en 7 doctoren, 4, 5 en 6 kandidaten in de wis- en natuurkunde,<br />

7 , 5 en 7 bezitters eener akte van den eersten, 1~2, 43 en 36 van den tweeden rang, 46, 37 en 40<br />

bezitters van eene akte voor de levende talen, 27, 31 en 28 zonder graad of rang. Van voornoemde 63 scholen<br />

telden in elk der drie jaren 1 'l , 14 en 13 één , 13 , 12 en 13 twee , 13 , 10 en 11 drie , 6 , 7 en 7 vier, 4 , 6<br />

en 5 vijf, 3, 3 en 2 zes, 5, 3 en 5 zeven, 1, 2 en 2 acht, in 1863 en 1865 1en1 negen, in elk der drie<br />

,iaren 2, 2 en 1 tien, 2, 1 en 1 elf, in 1864 en 1865 'I en 1 twaalf, in 1863 1 dertien, in 1864 en 1865 1 en 1<br />

veertien en in elk der beide eerste jaren het athenaeum te Maastricht zestien leeraren.<br />

'fe Arnhem kreeg in 1862/ 63 het onderwijs meer uitbreiding door de benoeming van drie docenten, waardoor<br />

voor de fransche , hoogduitsche en engelsche talen afzonderlijke leeraren werden verkregen. Te Zutphen onderging<br />

het personeel in 1864/(; 5 eene groote verandering door de oprigting van de hoogere burgerschool. Te<br />

Enschedé waren in '1862/ 63 geene leerlingen die de oude talen beoefenden, terwijl 22 aan het onderwijs in de<br />

niéuwe talen deelnamen. De leerlingen, die na den brand op 7 Mei 1862 elders waren vertrokken, kwamen<br />

op het einde van het jaar meerendeels terug. De latijnsche school, welke sedert jaren slechts door enkele leerlingen<br />

werd bezocht, is aldaar bij het einde van den cursus 1864/65 opgeheven. Door het vertrek van den rector<br />

naar Meppel, bij wien de meeste leerlingen gehuisvest waren, waren te Ootmarssum in 1862/63 geene leerlingen<br />

voor de oude en enkel i 7 voor de nieuwe talen. De gymnasien zijn opgeheven: te Leijden met 15 September<br />

1864, waar het vervangen werd door twee inrigtingen, waarvan ééne voorbereidend voor het akademisch<br />

onderwijs; te Haarlem met 1 Julij 1864 met bepaling, dat eene latijnsche school aan de nieuwe hoogere<br />

burgerschool zou worden verbonden. De tweede afdeelingen ziju opgeheven sedert 1 Januarij 18G5 te Harderwijk,<br />

in Junij 1865 te Dordrecht, October 1865 te Gouda. Te Delft is , na de oprigting der hoogere burgerschool,<br />

in 1864/ 65 het onderwijzend personeel op het gymnasium ternggebragt tot den rector, conrector en één leeraar<br />

voor de nieuwere talen , geschiedenis, aardrijks- en wiskunde. Te Sneek zijn 4 onderwijzers van de hoogere<br />

burgerschool met het onderwijs in de wiskunde, de fransche en engelsche talen aan de latijnsche school belast.<br />

'l'e Zwolle is met 1 Januarij 1865 op het gymnasium het onderwijs in de nieuwere talen ingevoerd. Te<br />

Deventer is met het begin van het schooljaar 1864/65 de tweede afcleeling van het gymnasium opgeheven en de<br />

eerste in naauwer verband met het athenaeum gebragt, zoodat zij hiermede thans slechts ééne inrigting vormt.<br />

Te Groningen is, door de afscheiding der voorbereidende afdeeling van het gymnasium, het getal leeraren<br />

met 4, te Maastricht door opheffing der tweede afdeeling met 9 verminderd; aan de latijnsche school in de<br />

laatste gemeente worden nogtans eenige lessen door leeraren van de hoogere burgerschool gegeven. Te Meppel<br />

i.s het gymnasium met 1 Maart 1865 opgeheven.<br />

Het getal studenten aan de drie hoogescholen des Rijks ingeschreven bedroeg op 31 December in '1862 I,2H,<br />

in 1863 1,265, in 1864 1,283, of 17, 4I en 59 meer dan op 31December186L Hieronder waren 78, 87 en 81.<br />

die elders studeerden. Vergeleken met 1861 is het getal ingeschreven studenten toegenomen: te J ... eijden in<br />

1862 en 1864 met û, in 1863 met 33, te Utrecht in 1862 met 13, in 1863 met 14, in 1864 met 39. Te Groningen<br />

g·af dit getal eene vermindering voor 1862 met 5 en 1863 met 6, eene vermeerdering voor 186/t met 11.<br />

Vergeleken met het cijfer op 31 December 1861, geeft het getal studenten in de godgeleerdheid eene vermindering<br />

op 31 December 'l 862 met 16, 1863 met 42, 18M met 49; dat in de regtsgeleerdheid vermeerdering<br />

in 1862 mei 22, in 1863 met 52 , in 1864 met 59 , in de geneeskunde vermeerdering in 1862 met 2 , vermindering<br />

in 1863 met 12, in 1864 met 4,, in de wis- en natuurkunde vermeerdering in 1862 met 4, in 1863 met!) , in 1864<br />

met 33, in de bespiegelende begeerte en letteren vermeerdering in 1862 met 5, in 1863 met U, in 1864 met 20.<br />

De studenten te Leijden hebben gedurende elk der drie stndiejaren 165 , 183 en 166 voorbereidende en kandidaats-examens<br />

afgelegd bij de verschillende faculteiten, waarvan 37, 22 en 29 met den hoogsten, 1~ 7, 73 en 60<br />

met den tweeden, 57, 56 en 53 met den derden graad, terwijl 24, 32 en 21 bij 21~ examens werden afgewezen. -<br />

Die te Utrecht 173, 161 en 184, waarvan 19, 27, 19 met den hoogsten , 73, 68 en 63 met den tweeden, 58,<br />

54 en 74 met clen dimlen graad, terwijl 23 (waarvan 2 vóór den afloop van het stndiejaar een nieuw examen<br />

!lt<br />

deden met gunstig g·evolg), 12 en 28 werden afgewezen. Die te Groningen 72 , 68 en 56, waarvan 9, 18 en<br />

13 met den hoogsten, 24, 24 en 20 met den tweeden, 29, 21 en 16 met den derden graad, terwijl op 1 O, 5<br />

en 7 afwijzing· volgde. Van deze examens waren voorbereidend tot de geneeskunde in de wis- en natuurkunde<br />

in 1862/ 63 41, in 186316 4 36, in 1864/ 65 32, waarvan 5, 3 en 2 afgewezen, tot de godgeleerdheid in de letterkunde<br />

in 1862/63 69, waarvan 16 afgewezen, tot de regtsgeleerdheid in de letterkunde in 1862Js3 105, waarvan<br />

23 afgewezen, tot beide vakken in de letterkunde in 1863/ 64 171, in 1864/65 176, waarop bij 40 en 41, welke<br />

laatsten door 38 studenten werden afgelegd, afwijzingen volgden; de overige 195, 205 en 198 waren kandidaatsexamens,<br />

waarvan 48, 51. en 54, van welke laatsten 2 afgewezen, in de godgeleerdheid, 97, 105 en 88 ,<br />

waarvan 9, 5 en 11 afgewezen , waaronder 2 later een voldoend examen aflegden , in de regtsgeleerdheid , 27 .<br />

33 en 36, waarvan in 1862/63 2, in '1864/65 2 afgewezen, in de geneeskunde, 1. 3, 8 en 1. 0 in de wis- en natuurkunde,<br />

10, 8 , en 10 in de bespiegelende w~jsbegeerte en in de letteren, waarvan 2, 1 en 1 afgewezen.<br />

Doctorale examens werden afgelegd in t8G2Js 3 166, in 18G3Js4 146. in 1864/65 166, waarvan 14, 13 en 16 met<br />

ongunstigen uitslag; hiervan hebben in 1862/63 3, in 1.863/64 1 later het examen op nieuw afgelegd met gunstig<br />

gevolg. Te Utrecht werden in 1862iv: 1 , i 863/6 .i en l 86"h 5 2, 2 en 1, te Groningen in 1862/63 2 colloquia docta<br />

afgelegd op bullen in het buitenlarnl verkregen. Slechts één van de beiden te Groningen werd afgewezen.<br />

Het getal promotien bedroeg gedurende de akademiejaren 1862fs3 163, 1863/64 141, 1864/65 158. Vergeleken<br />

met 1861/62 is hun getal afgenomen te Leijden met 14, ·32 en 11, te Utrecht in 1862/63 met 5, terwW het aldaar<br />

in 1 Sü3/64 met 3, in 1864/65 met 1 , te Groningen met 19 , 7 en 5 is toegenomen. Van de gepromoveerde studenten<br />

te Leijden kregen den hoogsten graad in 1862/63 22, in 1863/ 64 27, in 1864/65 '17, den tweeden 30, 18 en 35, den<br />

derden graad 9, 10 en 19 , terwijl in elk der drie jaren aan 12 , 5 en 5 gepromoveerden in de heel-, 12, 6 en<br />

1.2 in de verloskunde geen graad werd gegeven en in 1863/64 ééne afwijzing plaats had bij de faculteit der<br />

regtsgeleerdheid wegens onvoldoende verdediging van stellingen. Van de gf')promoveerden te Utrecht kregen<br />

den hoogsten graad 19 , 19 en 8 , den tweeden 19 , 24· E'n 27 , den derden 5 , 8 en 14 ; van die te Groningen<br />

15, 10 en 12 den hoogsten, 6, 5 en 7 den tweeden , 14 , 8 en 2 den derden graad. Naar de vakken verkrijgt<br />

men 5, 12 en 5 promotien in de godgeleerdheid, 76, 71 en 78 in de regtsgeleerdheid, 31, 21 en 28 in de<br />

geneeskunde, 19, 20 en 23 in de verloskunde, 20, 9 en 8 in de heelkunde, 7, 4 en 8 in de wis- en natuurkunde,<br />

5, 4 en 8 in de wijsbegeerte en letteren. Van deze promotien waren openlijk in 1862/63 32, in '1863/ 61<br />

41 , in f864i65 30, geheim 131 , 100 en 128, van welke in elk der drie jaren 81 , 67 en 86 enkel op stellingen ,<br />

82, 74, 72 tevens op dissertatien hebben plaats gehad.; van de laatste waren 7, 8 en 8 in de latijnsche, 75, 6G<br />

en 64 in de nedercluitsche taal geschreven. Te Leijden is in 1863/(;4 in de wis- en natuürkunde, te Utrecht in<br />

1864/65 in de heelkunde de graad van doctor honoris causa verleend.<br />

Op de uitgeloofde prijsvragen zijn bekrooningen gevolgd: in 1862/63 bij de regtsgeleerde faculteit aan 2 kandidaten<br />

te Groningen en Utrecht en aan één student te Utrecht, bij de letterkundige aan één kandidaat te<br />

Leijden en aan één student in de godgeleerdheid te Utrecht; in '1863/64 bij de godgeleerde faculteit aan eell<br />

kandidaat te Leijden, terwijl één kandidaat te Utrecht loffelijk vermeld werd, bij de regtsgeleerde aan één<br />

kandidaat te Groningen, bij de geneeskundige aan één student te Utrecht, terwijl bij de letterkundige één<br />

student te Le~jden eene loffelijke vermelding verkreeg; in 1864/65 bij de godgeleerde faculteit aan één kandidaat<br />

te Leijden , bij de regtsgeleerde aan één kandidaat te Leijden, terwijl één kandidaat te Groningen eene loffelijke<br />

vermelding verkreeg, bij de geneeskundige aan één kandidaat te Utrecht, terwijl de loffelijke vermelding·<br />

aan één student te Leijden te beurt viel. · ..<br />

. De beschik?are 1 ~ :ijksbeurzen en de inkomsten van 5 vicarijen door het Rijk te begeven werden genoten<br />

rn elk der dne studiejaren door 6, 8 en 7 studenten te Leijden, 7, 7 en 7 te Utrecht, 5, 4 en 5 te Groningen<br />

en 2 , 1 en 1 te Amsterdam. Van hen studeerden 12 , 15 en 13 in de godgeleerdheid, 4, 2 en 3 in de reD"ten ,<br />

2, 2 en 2 in de geneeskunde, in de beide eerste jaren 2, 1 in de wis- en natuurkunde, in het laatste jaar 5 2 ia<br />

de letteren.<br />

Van de bibliotheken der hoogescholen is die te Leijden in 1862/63 met ongeveer 600, in 1863/64 met 4 tot<br />

500, in 1864/65 met rui:U 1,500 nummers toegenomen. De belangrijke vermeerdering in het laatste jaar was een<br />

gevolg van de toevoegmg der boeken en handschriften der afdeeling Kolonien aan de voormalige akademie te<br />

Delft, en van belangrijke aankoopen uit de boekverzamelingen van wijlen de hoogleeraren TYDEMAN en V ROL!h'..<br />

Onder de handschriften waren kostbare stukken van GROTIUS, VAN LEEUWEN en WAGEN AAR. De verbouwing·<br />

van het gebouw voor de leidsche bibliotheek is ver gevorderd, terwijl voor de ntrechtsche drie nieuw gebomvde<br />

zalen in gebruik zijn gesteld. Het nieuwe bibliotheekgebouw te Groningen werd in het begin van den cursus<br />

I864/ 6 s bij de viering van het vijfde halve eeuwfeest plegtig ingewijd. Het getal boeken werd aldaar in 1862/ 63 me t,<br />

\J51, in 1864/65 met bijna 1,000 vermeerderd. De bib 1 iotheek te Utrecht werd verrijkt door aankoop van werken<br />

uit de boekerij van wijlen den hoogleeraar AcKERSDIJK.<br />

Te Leijden werden op de h ~e lkundige polykliniek gedurende het akademiejaar 1862163 ongeveer 800 , in<br />

18 63 16.~ 772, in '186 4 /65 750, op de kinderkliniek in '186Z/63 340 g·evallen behandeld; van de laatste kon door het<br />

overlijden van den hoogleeraar voor het volgendé jaar geene opgaven verstrekt worden. Op de polykliniek van<br />

vrouwen- en kinderziekten werd in elk der drie jaren aan 30, 17 en 21 vrouwen, en aan 235, 173 en 166.<br />

z~tige!ingen .en kinderen beneden de 2 jaren geneeskundige hulp verleend. In die inrigting hebben de studenten<br />

zich m het meuten van koepokken geoefend en in de beide eerste jaren aan 16 en 34 kinderen de kunstbewerking<br />

met goed gevolg yerrigt. In 1862/63 werd eene polykliniek voor mannen ingerigt tot het diagnostisch<br />

onderzoek van lijders door geneeskundigen uit Leijden en omstreken toegezonden. In elk jaar zijn aldaar 4û,<br />

63 e.n 104 lijders beha~.deld, waarvan in 1863/64 4,, in 1864/65 15 zijn overleden. Op de vrouwenkliniek zijn in<br />

elk Jflar fi3 , 60 en fH h_ylpressfln hPhandelf\. !'>Oen !'>8 hersteld , 7, lO en fi overlerlen. In dP krnam-


92<br />

:.mal hebbe in elk jaar 7 t , 77 en 81 verlossingen plaats gehad waarvan '13, 18 en 7 met kunsthulp, Op de<br />

heelkundige kliniek zijn in 1862/&3 8 ,~, jn 1864/ 65 83 lijders behandeld, onder welke laatsten 30 kunstbewerkingen<br />

hebben ondergaan. Op de polykliniek van den hoogieeraar EvERS zijn in 1864/65 885 personen behandeld,<br />

waardoor de meeste hier te lande voorkomende ziektevormen konden worden waargenomen; verscheiden lijkopeningen<br />

zijn aldaar verrigt. Onder leiding van , den hoogleeraar werden door de studenten in elk der drie<br />

studiejaren 243, 246 en 212 verlossingen aan huis verrigt, waarvan 70, 65 en 58 met toepassing van kunsthulp.<br />

-:- Te Utrecht zijn op de stationaire geneeskundige kliniek en de polykliniek in elk der drie jaren ongeveer<br />

1,200 lijders behandeld. De verloskundige kl iniek wordt zeer druk bezocht; men klaag·t echter soms ovel'<br />

gebrek aan lijken. - Te Groningen werden in 1862/63 en 1864/65 op de , kliniek voor inwendige ziekten 134 en<br />

172, op de buitenkliniek 490 en 295 1<br />

op de inwendige kliniek 134 en 98 zieken behandeld. - Te Leijden zijn<br />

voor het onderwijs in de pathologische ontleedkunde en ter verrijking der verzameling 133 . 131 en 132 lijkope!lingen<br />

verrigt. Deze verzameling verkreeg in 1862/63 een vijftigtal schedels uit het krankzinnigengesticht te<br />

Batavia; en in 1864/65 13 vrouwelijke javaansche bekkens uit Soerabaija.<br />

Het museum van natuurlijke geschiedenis te Leijden onderging in 1862/63 eene belangrijke uitbreiding door<br />

toevoeging der vertrekken, vroeger bestemd voor het onderwijs in de natuurkunde. In 1863/64 werd aldaar de<br />

verbouwing van het groote spiritus-magazijn voltooid. De afcleeling voor de delfstoffen is verrijkt met de<br />

geologische verzameling uit het paviljoen bij Haarlem. De enthomologische afdeeling kreeg vele geschenken<br />

uit den indischen archipel. - Het museum van natuurlijke historie te Utrecht werdt verrijkt door eene verzameling<br />

van zeedieren en belangrijke aanwinsten uit de Noordzee, den Atlantischen Oceaan en de Middellandsche<br />

zee. - De kruidtuinen te Leijden en te Utrecht werden verrijkt met verscheiden nieuwe levende planten uit<br />

Oost- en 'Vest-Indie. In. het nieuwe gebouw van den akademischen kruidtuin te Utrecht, gedeeltelijk voor<br />

herbarium ingerigt, is de verza~el ing van den hoogleeraar MIQ,UEL in 1862/63 overgebragt, terwijl te Leijden<br />

in dat j aar de verzameling mikroskopische praeparaten aanzienlijk werd uitgebreid. 's Rijks herbarium te Leijden<br />

werd verrijkt door den aankoop der verzameling van w~jlen den hoogleeraar DE V RIESE en van het herbarium<br />

van den heer VAN WALRAVENj terwijl in 1863/64 het herbarium van wijlen dr. JuNGHUHN hiermede wierd<br />

vereenigd. Ook het archeologisch kabinet en het ethnographisch museum te Leijden werden verrijkt door<br />

belangrijke geschenken.<br />

Het athenreum te Amsterdam telde gedurende de studiejaren 1862/63 83, '1863/64 95 , 1864/65 80 studenten, waarvan<br />

23, 21 en 22 nieuw ingeschreven; hieronder waren 39, 43 en 39 in de god- , 32, 42 en 27 in de regtsgeleerdheid,<br />

11, 10 en 10 in de geneeskunde, in 1862/63 1, in 1864/ 65 4 in de wijsbegeerte en letteren. Daarenboven<br />

\verden in elk studiejaar de lessen bijgewoond door de leerlingen der genees-, heel- en verloskundige school<br />

en door eenige andere personen. Bovendien wordt het onderw~js in de verloskunde thans bijgewoond door<br />

de vrouwelijke leerlingen aan de rijkskweekschool voor vrouwen verbonden. De hoogleeraren van het athenreum<br />

hebben met hunne ambtgenooten aan de protestantsche semenarien en aan de klinische school in November<br />

1863 het besluit genomen· om de vijf jaren 5 prijsvragen onder het uitkeeren van gouden eerepenningen uit te<br />

schrijven. Op 10 Januarij 1865, stichtingdag van het athenreum, werden gouden eerepenningen toegekend aan<br />

één kandidaat in de regten. te Groningen, aan één kandidaat in de geneeskunde te Utrecht en eene loffelijke<br />

vermelding aan één kandidaat in de geneeskunde te Groningen. Van de lijders in het binnengasthuis verpleegd,<br />

z~jn il} 1862/63 uitgekozen voor het klinisch onderwijs in de geneeskunde 408 mannen, 21 O vrouwen,<br />

voor de diagnostische kliniek 92 mannen, 177 vrouwen, voor het onderwijs in de praktische oefeningen in de<br />

heelkunde 551 mannen, 420 vrouwen, voor het aanleeren der verloskunde 4'10, en . in 1864/65 419 vrouwen. De<br />

bibliotheek werd gedurende de drie jaren door geschenken aanmerkelijk verrijkt. Gedurende het jaar '1864/65<br />

û jn de 40,000 dissertatien in de bibliotheek voorhanden gecatalogiseerd en in 2,000 banden ingebonden.<br />

Te Dev,enter bedroeg in elk studiejaar .het getal gewone studenten 19, 12 ·en 7, waarvan 3, 1 en 1 in de god-,<br />

9, 7 en 3 in de regtsgeleerdheid, 5, 2 en 2 in de geneeskunde, 2, 2 en 1 in de letteren. Daarenboven waren<br />

voor de lessen in de natuurkundige wetepschappen in 1862/63 en 1863/64 24 en 19 kweekelingen ingeschreven,<br />

zoodat in die twee j aren het geheele getal 43 en 31 bedroeg. Op het laatst van 1864 werd door den gemeenteraad<br />

bepaald, dat het gymnasium, als eerste of voorbereidende afdeeling, deel van het athenreum zou uitmaken<br />

en tevens de natuurwetenschappen aan de hoogere burgerschool zouden worden onderwezen.<br />

Bij de verschidende kor1Jsen van het le.Q"er was .Q"edt11·e11 ·1e de sclioolJ·are11 'l 8f,.", l 8"•"l/<br />

1 0° 11<br />

h t<br />

~ ~ u - fl3 , '" ü~ en · ,,". 65<br />

e . nan 1 a<br />

van het onderwijzend personeel en van de leerlingen als volgt:<br />

1<br />

SCHOOL-/ONDEKW


95<br />

deeld. liet schoolonderwijs bepaalt zich tot kunstmatig lezen, schoonschrijven, de nederduitsche faal , het maken<br />

van rapporten, de kompagnie-administratie, het rekenen tot en met de tiendeelige breuken ,


97<br />

g·e1Jlaatst. De ze8 eei·sten zijn in 1864 ,


:z:angklasse voor meisjes. opgerigt. De aJde'eling


f<br />

\ tOO<br />

. · d ·· · } et zingen De half1' arige cursus beO'Oll in September 1864 met<br />

Jiano vwol en v10loncel en voor on erWlJS m l · •<br />

0<br />

d ..<br />

l , lin en die . aarlïks elk f 40 betalen en hiervoor minstens drie uren per we.ek on erWIJS ontvangen. -<br />

60 leer .. g , J J d Id in 1863 90 in 1861- 98 leerlingen, waarvan 50 en G l kosteloos. Deze<br />

De muz1Jkschool te Leeuwar en te e ' .. k h 1 te Sneek waren op het einde van<br />

school geniet een gemeentesubsidie van f 400. Op de mtdlZlJ ·- en z4a9ngsc 4080 de muziJ'k Op de muzijkschool<br />

· · 22 1 r waarvan 53 en 74 voor en zang, en voor ·<br />

elk Jaar 102 en 1 eer<br />

·<br />

mgen,<br />

· 17 16 l r gen op verse<br />

h"ll d .. k. strumenten onderwezen Deze<br />

l en e muzIJ m ·<br />

te Bolswa~d werdenb1~d~lk Jaafr 100 e~an hetee~;n Anthonie-gasthuis. Voorts bestonden: te Smallingerland eene<br />

school gemet een su s1 ie van · . D t 12 11 leerlingen en eene<br />

muzijkschool Crescendo, opgerigt door de vereeniging Cohnc01·~i~ :e :~~~~~:u:lgeme:~ in. 1864 met 39 leer-<br />

. chool van het departement Dragteu van de maatsc applJ o nu . ,<br />

~=:e:. te Haskerland in 1864 twee muzijkscholen, eene voor forte-piano, orgel en v10ol; te Joure ~et_ 12' ee~e<br />

.' l t N'. h ke met 3 leerlingen vier zangscholen met 111 leerlingen en twee zangvereemgmgen, e<br />

voor v100 enz. e IJe t a:2 de andere voor ~eisjes met 2!~ leden; te Lemsterland vier zangscholen met 9'.;. te<br />

eene voor mannen me , . . . 1<br />

ha en te zamen met 128, de vereemgmg<br />

Schoterland twee zangscholen met 74 leerlmgen, drie zanggeze se 1 pdp ,T G (gemee. nte Idaarderadeel)<br />

1 h l IL · met 14 e en. e rouw ,<br />

Oefening conce1·t met 17 en het geze se ap c e armonie ko eren blaasinstrumenten en muzijkbestaat<br />

een muzijkgeze~schap Àpollo' wa~r. lessen word~~z~l:if!~eno:ferwiJ zer. Het telde in 1864 13 werkende<br />

uitvoeringen worden mtgevoerd onder leid1Bngl van ;~nld . 1~fl3 25 in 1864 20 werkende leden, die 's winters<br />

en 35 niet werkende leden. Het Conce1·t te o swar e e m, J ? ereeni in À ollo.<br />

zich wekel~jks ééns op de beoefening de~ to~nkt~~st to:~ei~~~;~1 ~:i:1 ~~~ge~l:~~n~~~:e~:i;:n~v Euplio~ia~ inp1864<br />

nitsl~te_nd va.or ~~~n:~' ;e~:: 3~:::tse~e:~aat e~daar nog de vokale 'en insrrumentale muzijkver.~eniging de,<br />

opge ev~n, i~ 18 16 1 den. - Te Zwolle bestaat ééne stadsmuzijkschool en ééne zangschool bIJ de armen­<br />

!fa.1·m.ome ~le tenin 18~4 ~et 10 leerlingen met f 350, de laatste met 195 leerlingen met f 100 gem~entemngtmg'<br />

e eers e . . D t d in elk jaar onderrigt geO'even aan 162 en 123 leerlmgen,<br />

subsidie. Op de muzIJkschool te . even er .w_er . d h gste 30 en 20 t:oJ·ongens 15 en 10 meisjes in de<br />

l •7 · 25 eu 13 meisJes m e oo , '<br />

waaronr er 40 en • Jongens, . . . de herhal1·ngklasse 29 en 20 kweekelingen der<br />

22 · ens 13 en 21 meisjes m · · ,<br />

laagste zangklasse, 10 en JOng · ' . . . e even aan 15 en i4 · ongelingen, waarvan 7 en<br />

i10rmaalscl'.001. In de iristrument~alk~asse werd m ;~\;:: ~~se~ fn' elk jaar 2 op deJ hoorn' 3 op de clarinet.<br />

8 op de v10ol, 2 e\ 1 ~p d~fl.mt, i~e1~8e6~n \1~) jaar 65 ~n 60 leerlingen. Daarenboven bestond nog in beide<br />

De ge{lleentezangsc oo te ampe~ t "1 . 1864 eene derde werd opgerigt met 45 leerlingen. - In<br />

J·aren ééne zangschool met 15 leerlmgen' erWlJ lil .. , , h ] d' ' 1864 56 en 44 leerlingen<br />

G · , ' e muzIJk- en eene zangsc oo , ie m<br />

de provincie Groningen b~~taan te ro~~ngen e:n ) , , uzijkschool met 1 7 leerlingen. - Van de zangscholen<br />

telden, en te Termunterz1Jl. (ger:ieente ermu? en r::~:e ~estaan eene opgaven. - De muzijkschool van de<br />

en vereenigingen to~ oefenmg m ~end.zang ~ ~emeente een jaa~ijksche subsidie geniet van f 195.88, telde<br />

koninklijke Har?1ome te R?ermon , ie vand .e 1862 een fanfare-gezelschap opgerigt, hetwelk in 1863 zijne<br />

in 1864 30 leerlmgen. In die gemeente we~ lil b Het ma11nenzangD'ezelschap Lieded,rans is in dat jaar<br />

· k d h d' · 1864 op meuw egon. is<br />

oefenmgen staa t~, oc ie m . . wm Ti ll tdurend werkzaam is. Op de stadsmuzijkschool te Venlo<br />

opgeheven, terwijl de zangvereemgmg i ~7 1 e r vo: waarvan 19 en 13 in het zingen' 7 en 8 in de instruwaren<br />

in elk van beide)aren ~!echts 26 ~n b eeri~g ~-' emeente twee muzijkgezelschappen de Pliillu11rmonie<br />

mentale muzijk onderWIJS ontvmgen. Voorts estf!,an lil ie g<br />

en de Societeit van Fanfares.<br />

1Je werkschool te Breda, verbonden aan het roomsch­<br />

Werkscholen, natuurkundige gezelschappen e~zh -ff me'sjes die kol'lteloos in alle vrouwelijke handkatholijk<br />

gasthuis, werd in 1863 bezocht dokor 1d~7 e oet1gheap tlot Nnt en v:1·oenoeoen te Arnhem bestond op<br />

d d Het natuur un ig D'enoo se · " " . . . b<br />

werken wor en on erwezen. - ol cl H t ·erde in Maart 1864 zijn veert1giang estaan<br />

31 December 1863 uit l9 werkende en 1~_0 gewone e en~ri te ii~t za het gPtal leden in 1864 tot boven de<br />

en heeft thans een nieuw geuootscha~pehJk ~~bo~;e o!~ek gv~n den ~erden Dingsdag in September tot den<br />

200 toenemen. De gewone vergadermge~' ~c k b ht. terwijl de wetenschappelijke vergaderingen van de<br />

laatsten in Maart worden gehouden, wor en ru t~zocd 'en krachtig medewerken ter bevordering van de<br />

werkende leden' het geheele jaar door om ~el ~~er ien .tn~inn~n en buitenlaudsche tijdschriften aldaar worden<br />

kennis der natuur' doordien de nieuwste. out e { nngen1m d' e~rktu1·gen kregen door aankoop en o-eschenken'<br />

0<br />

·bl· h k d r amelmg van natuur {Un ige w , •<br />

besproken. De b1 10t ee en e ve z . t d ra·ngschikking van naturalien en conchyhen .. Te<br />

··k · b ·d· Ook gmg men voort me e<br />

eene belangrtJ e uit rei mg. . ld ' . t de acht dagen voorlezingen over onderwerpen<br />

d d O t b r worden gerege s wm ers om .<br />

beginnen m,et e maan co e . h d lke in 1863 door 70 deelnemers, allen boven 14 Jaren<br />

uit het gebied der a1gemeene natuurkenms ge ?u en, wed b" ewoond In 1864 werden de lessen in natuuroud<br />

en bijna allen uit de klassen der handwerksheddenb.'. wder elnksvIJo~rlezing~n de behandeling der werktuigkunde<br />

. d t 20 1 r gen geopend en wer IJ e VO l.<br />

en scheikun e me eer m .. b ·tl· . f400 De vereeniging Handrvertts<br />

bl<br />

oei<br />

.<br />

h i t · aarhJkS een gemeentesu s1 ie van · ·<br />

!ngevlochten. Het genootsc ap gen e J ~ d 1 kkig geworden handwerkslieden is in den laatsten<br />

telde in 1864 omstreeks 12.0 leden. He~ on s voor o;ge n e allen De nieuwjaarsgiften voor dat fonds zijn op<br />

tijd eenigzins achteruitgegaan door bmtengbe':vdoon ve ~ oneg i·vs echt.er uitgesteld door het gebrek aan de noodige<br />

·· ·· tl H t bouwen van ar e1 erswonmg n d .<br />

de gewone WlJZe gem . e . 'n 1864 ere eld laats. De vereeniging tot bevor ermg<br />

g·elden. De industriele voorlezmgen :ad~~ 1s!e~:ts2~<br />

en 22 ~et ~atuu~kundig gezelschap 2'1 en 18 leden. Het<br />

van den bloei van den ambachtstan _te ieb e ed .t 58 en' 59 gewone 8 en 6 buitenleden' het bezit eene<br />

d . t h te W agemngen eston m , El Id<br />

µatuurkun ig genoo se. ap . Het wetenschappelijk g·ezelschap tot 1V1tt en Genoegen te st te e<br />

bibliotheek en een kablilet van_ werktmgeni d I 1863 werd aldaar een dergelijk gezelschap opgerigt ol;lder<br />

tn elk jaar 8 werkende' 28 bmtengewane - e en~ i° l ·_ n . tien werkscholen te Rotterdam werden bezol'ht<br />

flr ?,inspreuk tnt fl1d en Vermaak met 50 en 5~ ec en. . e<br />

rnt<br />

door 1,377 en 1;342 leerlingen. Op de lagere industrie- eit herhalingschool Jieten zich bij de opening van den<br />

cursus 1863/64 125, 1864/65 136 leerlingen inschrijven. Van die leerlingen zijn velen in het begin van den winter,<br />

door werkzaamheden aan hun ambacht verbonden, menigmalen verhinderd de lessen geregeld te volgen. Over<br />

het algemeen wordt geklaagd, dat de aangenomenen op zoo lagen trap van ontwikkeling staan, dat men zelfs<br />

in de hoogste klasse moet beginnen met het leeren schrijven van vier of vijf cijfers, en dat in de beide laatste<br />

klassen de tafel van vermenigvuldiging moet worden ingeprent. In 1863/64 wordt de trouwe opkomst dier leerlingen<br />

geroemd, daar 5 geene enkele, U slechts ééns, 16 twee keeren en slechts 3 meer dan tien keeren de<br />

lessen verzuimd hebben. Na afloop van eiken cursus op 29 Februarij 1864 en 27 Februarij 1865 werden op de<br />

openbare les, door eenig:e leden der plaatselijke schoolcommissie en der commissie voor het burgerlijk armbestuur<br />

bijgewoond en waarop 93 en 90 leerlingen tegenwoordig waren, aan 30 en 29 afscheidsgetuigschriften<br />

uitgereikt, tot aanbeveling aan de burgermaatschappij of tot plaatsing op de akademie van beeldende kunsten<br />

en technische wetenschappen. Het rotterdamsch departement der nederlandsche maats.chappij tot bevordering<br />

van nijverheid telde in 1863 208, in 1864 205 leden en hield in elk jaar zes en acht vergaderingen. De zesentachtigste<br />

algemeene vergadering der maatschappij en het nijverheidcongres werden in Julij 1863 te<br />

Rotterdam gehouden. De herhaling- en industrieschool van de 's gravenhaagsche afdeeling der maatschappij<br />

tot nut van het algemeen werd in 1863 door slechts 20 jongelieden bezocht, waardoor het bestuur in 1864 tot<br />

hare opheffing heeft besloten. De herhalingschool der maatschappij tot nut der Israëlieten telde 25 en 20 leerlingen.<br />

- De algemeene vergadering der maatschappij ter bevordering van nijverheid werd van 11 tot 15<br />

J ulij 1864 te Middelburg gehouden, waardoor het getal leden dier afdeeling van 51 tot 'l 07 is geklommen.<br />

Dij die gelegenheid werd een nijverheidcongres en eene internationale tentoonstelling van brandspuiten, brandblusch-<br />

en brandreddingtoestellen gehouden, vervaardigd door de voornaamste brandspuitmakers in N ederlancl<br />

en Belgie; terwijl ook uit Engeland twee stoombrandspuiten waren overgebragt. Van de in Zeeland bestaande<br />

kant\·.,-erkscholen 1) telde te Aardenburg die van het burger-, gast- en weeshuis 11 en 7 leerlingen, waarvan<br />

3 en 2 voor eigen rekening, 8 en 5 voor die der instelling; op die der nonnen, uit het Moederklooster te<br />

Rosendaal, waren in beide jaren geene leerlingen. Te Sluis waren op de school van het parochiaal armbestuur 22<br />

en 27, op die onder de zinspreuk Doet 1Vel en ziet niet om 35 en 33 leerlingen. Het natuurkundig gezelschap<br />

te Middelburg telde bij het einde van elk jaar 60 en 63 leden. Gedurende den winter wordt jaarlijks een cursus<br />

op natuurkundig gebied gehouden, die kosteloos door 10 leden, aangewezen door het departement der maatschappij<br />

tot nut van het algemeen, wordt bijgewoond. Voorts werden de werktuigen beschikbaar gesteld voor<br />

de volksvoorlezingen in de eerste beginselen der natuurkunde van wege dit departement gedurende eiken winter<br />

gehouden. - Het natunrkundig gezelschap te Utrecht, waar gedurende den winter elken vrijdag voordragten<br />

worden gehouden, telde op 31 December 1863 en 1864 128 en 129 leden, waaronder 44 buitengewone. In 1864<br />

heeft zich te Utrecht. eene afdeeling gevestigd van de vereeniging tot bevordering van fabriek- en handwerksnijverheid<br />

in Nederland; zij telt 143 leden en houdt minstens maandelijks ééne vergadering. Ook kwam in dat<br />

jaar eene tweede vereeniging van dien aard tot stand voor Utrecht en de omstreken, welke door het houden<br />

·yan populaire voordragten, het geven van onderwijs en het oprigten van eene leesbibliotheek, de algemeene<br />

ontwikkeling· ten doel heeft. Gedurende 1864 werd onderwijs gegeven in de bouw-, schilder- en wapenkunde ,<br />

hetwelk door 70 tot 90 leden werd bijgewoond. - De naaischool voor behoeftige en minvermogende meisjes<br />

te Bolsward, bekostigd uit de fondsen van het St. Anthonie-gasthuis, telde 65 en 64 leerlingen. Van de natuurkundige<br />

genootschappen in J!'riesland neemt dat te Leeuwarden in bloei toe; het telde in 1863 4 i leden, in<br />

1864 43 gewone, 7 eereleden. Dat te Sneek telde in '1863 94 gewone, 2 eereleden, in 1864 106 leden. Jaarlijks<br />

worden zeven of acht vergaderingen gehouden, waarop eene bijdrage over natuurkundige onderwerpen wordt<br />

gegeven. De verzameling van instrumenten is vrij belangrijk. Van de overigen telden die te Harlingen, in<br />

September 1863 opgerig-t, 30 en 25, Dragten (Smallingerland) in 1864 64 , Heerenveen (Schoterland) in elk<br />

jaar 42, Workum in 1864 68 leden. Van het natuurkundig genootschap te St. Anna-parochie (het Bildt) wordt het<br />

getal leden niet opgegeven. - Op de naai- en de breischool te Deventer bedroeg het getal leerlingen in 1863<br />

400, in 1864 ongeveer 500, waardoor behoefte ontstond aan een grooter getal onderwijzeressen, thans 3 op<br />

elke school. De helpsters worden uit de leerlingen der naaischool gekozen. Het natuur- en scheikundig genootschap<br />

te Deventer telde gedurende den cursus 1862/63 63 leden. Van de jaarlijksche bijdragen worden ruim<br />

f 100 aan tijdschriften, f 200 aan den aankoop van werktuigen besteed. Het museum van naturalien der overijsselsche<br />

vereeniging tot ontwikkeling van de provinciale welvaart werd in 1863 door 1,334, in 1864 door<br />

1,777 personen bezocht. Het wordt jaarlijks verrijkt door aankoop en geschenken. De afdeeling Pliysica, als<br />

genootschap in '1850 opgerigt en sedert 1854 eene afdeeling der vereeniging, heeft een geheel afzonderlijk<br />

bestuur en eigen werkkring. Het beoefent de natuur-, schei- en werktuigkunde en heeft eene bibliotheek van<br />

natunrknndige werken en eene verzameling van werktuigen. De vereeniging tot beoefening cler natuurkunde<br />

te Goor telde in 1864 22 leden. - Het departement Groningen van de maatschappij tot nut van het algemeen<br />

ondersteunt jaarlijks met aanziP-nlijke bijdragen de dames-commissie over de naai- en breischool voor mei~jes<br />

te Groningen. Te Winschoten telde de breischool 15 en 16, de naaischool in elk jaar 9 leerlingen. De meisjesschool<br />

voor handwerken en nieuwere talen telde in elk jaar in Januarij 34, in Julij 33 leerlingen. Het gegenootschap<br />

ter bevordering van natuurkundige wetenschappen te Groningen bestond op 31 December 1863 en<br />

1864 uit 304 en 287 leden, waarvan te Groningen 34 en 31 eere- , 202 en 191 gewone, buiten Groningen 68 en<br />

65 eereleden. - In Drenthe bestaan genootschappen voor natuur- en scheikunde te Assen en Meppel mPt<br />

Yerzamelingen van natuur- en scheikundige voorwerpen, welke geregeld bijeenkomsten honden. - De tweede


afdeeling van het athemeum te Maastricht bestond . nog gedurende den cursus t862/6s en telde toen 98 leerlingen;<br />

terwijl daarenboven 9 personen de natuur- en scheikundige lessen bijwoonden. Van deze leerlingen<br />

waren in elk jaar 12 kosteloos, waaronder 4 zoons van leeraren. Onder hen waren uit Maastricht 52 , uit andere<br />

gemeenten van Limburg 21, elders uit Nederland 14, uit de overzeesche bezittingen 4, uit het buitenland 7.<br />

Zeevaartkundige scholen enz. - De zeevaartkundige school te Rotterdam telde in 1863 129, in 1864 134<br />

leerlingen, waaronder in elk jaar 8 en 6 eerste, 39 en 49 tweede, 24 en 23 derde stuurlieden, 53 en 47 matrozen<br />

en ligtmatrozen, 5 en 8 jongens en in 1864 1 gezagvoerder. Van hen werden in elk van beide jaren bij het<br />

examen bevorderd 33 en 3 t tot eerste, 25 en 23 tot tweede, 30 en 23 tot derde stuurlieden; terwijl 6 en ~<br />

werden afgewezen. De leerlingen zijn verdeeld in twee afdeelingen , waarvan de eerste voor gezagvoerders en<br />

stuurlieden onder dadelijke leiding van een lector, de tweede voor matrozen en jongens onder leiding van een<br />

hulponderwijzer. De lessen in de praktische zeevaartkunde en de zamenstelling van het schip worden door alle<br />

leerlingen bijgewoond; terwijl zij, die reeds in eenigen rang gevaren hebben, met de uitkomsten uit de waarnemingen<br />

der zeelieden en de extractjournalen van het meteorologisch instituut worden bekend gemaakt. Te<br />

Dordrecht werd het onderwijs in de zeevaartkunde in 1863 door 2 onderwijzers aan 6 leerlingen, in 1864 door<br />

één in Januarij aan 7, in Jnlij aan 3 leerlingen gegeven. Bij de kweekschool voor de- zeevaart te Leijden<br />

hebben zich in 1863 H3, in 1864 96 knapen aangemeld, waarvan 81 en 56 zijn goedgekeurd; terwijl gedurende<br />

elk jaar 64 en 55 kweekelingen tot scheepsjongens zijn bevorderd en 2 in 1864 ter koopvaardij zijn geplaatst.<br />

Van de scheepsjongens verlieten in 1863 69, in 1864 56 de kweekschool om op 'slands vloot gepla~tst<br />

te worden. Sedert het bestaan der school tot 1 Januarij 1865 hebben 563 knapen eené bepaalde bestemmmg<br />

gekregen, 532 als scheepsjongens of ligtmatrozen, 31 ter koopvaardijvaart. Van deze kna.pe~ waren 495 afkomstig<br />

van de sub-commissien, 68 buiten hare medewerking geplaa~st .. Het getal le~e? is m. 1863 van ~43<br />

tot 244 geklommen , hetgeen moet worden toegeschreven aan de ontbmdmg der vereemgmg tot mstandhoudmg<br />

van het gesticht te Montfoort, wier leden hunne aandeelen in die op de kweekschool verwisselden. Op de zeevaartschool<br />

te Krimpen a/d Lek waren in elk van beide jaren 59 en 58 leerlingen, waarvan 32 en 27 een<br />

examen hebben afgelegd. - Op de kweekschool voor de zeevaart te Amsterdam waren i? '1863 37 tot 52 kweekelingen<br />

in huis aanwezig, 27 tot 35 op zee; in 1864 bedroeg het geheele getal leerlmgen 80 tot f!O. In deze<br />

school, waarvan wij in den derden jaargang, blz. 169 volgg., een uitvoerig verslag .hebben gegeven, worden<br />

de kweekelingen van hun dertiende tot hun vijftiende jaar, na vergelijkend examen m de gewone .vakken van<br />

het lager onderwijs, opgenomen. Daar de cursus 2112 tot 3 jaar duurt en daarna nog .. twee zee1:eizen gedaan<br />

worden, worden de leerlingen meest met hun twintigste jaar ontslagen. Het onderWIJS werd m 1864 door<br />

7 leeraren gegeven en bestaat uit de beginselen der stel- en meetkunde, de zeevaart- en ste:rekunde, d~ eer~te<br />

zoowel praktisch als theoretisch, de waarneming en kennis der stoomwerktuig~n, de meteo.~ologie, d~ gesch1edems,<br />

aardrijkskunde, rekenen en talen, de praktische oefeningen van schip, tmg, sloeproe~J~n ~n zeilen, de. gy~nastiek,<br />

handgrepen van het geweer en behandeling van het geschut. Op het matrozenmstltuut der .. komnkl2.Jke<br />

nederlandsclie zeil-_en 1·oeivereeniging werden in 1863 119, in 1864 141 jongelingen door 59 reederIJen aange.­<br />

monsterd op 89 en 104 schepen. Aan boord der Hulk, waartoe sedert Novemb~r 186~ het schip VemM is<br />

ingerigt, zijn in 1863 35 jongelingen opgenomen. In 1864 was het aantal bevaren Jongelmgen aan boord geplaatst<br />

nu en dan bijzonder klein. De Hulk heeft in dat jaar slechts weinige dagen op stroo~ gelegen. De<br />

zeevaartkundige school in het Zeemanshuis te Amsterdam werd bezocht door 129 en 123 leerlingen, waarvan<br />

62 en 59 inwonende, 67 en 64 uitwonende; hiervan hebben 60 en 77 een voldoend examen als stuurman en<br />

in '.1864 '.13 opperstuurlieden het examen in het stoomwerktuig afgelegd. Het onderwijs op deze sch~ol bepaalt<br />

zich tot theoretische en praktische zeevaartkunde en de kennis van het stoomwezen, waart.~e een keurig .~e~erkt<br />

stoomwerktuig op de school aanwezig is. Te Helder werd in elk jaar aan 16 en i 7 leerlmgen onderWIJS m de<br />

zeevaartkunde gegeven, waarvan 7 en 9, van de 9 en 11 geëxamineerden, een voldoend examen hebbe.n afgelegd.<br />

Van deze school zijn gedurende het tienjarig tijdvak 1854/63 48 leerlingen geëxamineerd, waarvan 36 ~et<br />

diploma verkregen. Zij geniet sedert 1864 een gemeentesubsidie van f 150. -


i04<br />

onderwijs thans ook uitgestrekt tot de leerlingen der tusschenscholen, waartoe het gemeentesubsidie van f _9.00 ·<br />

op f 500 o-ebragt werd. De zwemschool, waaraan eene bad- en zweminrigting is verbonden, werd in elk Jaar<br />

bezocht d~or 70 en 80 . geoefenden, 20 en 25 ongeoefenden. Eene tweede zwem- en badinrigting, ~e Vri/e<br />

Maasstroom, telde 151 en 140 mannelijke, 18 en 1 O vrouwelijke leden bij abonnement. Op de gymnastiekschool<br />

te Delfshaven waren op 3i December 1863 en 1864 107 en 173 leerlingen, waaronder 74 en 1~7. jongens, ~3 en"36<br />

meisjes. In de eerste afdeeling, waarin op elk tijdstip waren 47 en 33 jongens, 9 e~ .fO meisJes, w.~rd.t Jaarh;iks<br />

f15 voor eiken leerling betaald, in d~ tweede, waarin 9 en 6 jo~,gens, ~en 7 ~~iSJes,_J8, terw!~l m ~lkvan<br />

beide afdeelingen het schoolgeld vermmdert, wanneer meer dan een leerlmg mt een gezm. onder~lJS gen~et. In<br />

de derde afdeeling wordt het onderwijs kosteloos gegeven, onder anderen aan de weezen mt de beide gesticht.en.<br />

Het onderwijs met het geweer wordt gegeven op geheel afzonderlijke uren, t~rwijl slechts de meest ontwikkelde<br />

leerlingen van de eerste afdeeling door eenen bekwamen schermmeester m het schermen worden onderwezen.<br />

Op de zwemschool, vereenigd met de badinrigting, worden jaarlijks proeven_ a~gel.egd en s~ms aan de<br />

beste zwemmers prijzen uitgedeeld. In 1864 hebben 199 geoefende zwemmers van de mngtmg gebrm~~ gema~kt<br />

en werd aan 122 personen onderrigt gegeven, waarvan 82 het zwemmen hebben geleerd. Het vnJe ba~sm,<br />

waar in elk jaar 7 ,502 en 6,283 baden gebruikt werden, is ter beschikking der krijg:slieden, van behoeftige~<br />

en verpleegden in gestichten. In de badinrigting werden in elk jaar ~edurende de vier zomermaanden, J UlllJ<br />

tot eu met September, 12,558 en 10,184 buiten-, 346 en 379 besloten bu~nen-, 1,257 en 240 w~rme, 87 en 89<br />

1<br />

zwavel- 39 en 82 stort- in 1864 47 douche- en 39 regenbaden gebrmkt. Gedurende den wmter 18 64 155 bedroeg<br />

h~t getal baden 1,6,98. Aan de rijschool, die in zeer goeden staat verkeert , geniet de. pikeur, beha~ve<br />

vrije woning, stal en manege , eene gemeentetoelage van .f 800. De gymnastiekschool te S?hiedan_i, opgengt<br />

door eenige gegoede ingezetenen, terwijl de gemeente het lokaal kosteloos verstrek~.' wer~ m elk Jaar bezocht<br />

door 69 en 68 leerlingen, 40 en 36 kweekelingen, welke laatsten kosteloos onderwiJs gemeten. De gemee~tegymnastiekschool<br />

te Gorinchem telde op 31 December 1863 en 1864 49 en 15 lee~lingen. In 1863 w~~en hieronder<br />

1 O meisjes. Van de zwem- en badinrigting , in 1858 opgerigt door de afdeelmg der maatschapplJ tot nut<br />

van het algemeen, dient de zwemschool uitsluitend voor het garnizoen. In elk jaar ':"'erden 5,328 en 2,831 baden<br />

gebruikt, waarvan 642 en 277 binnen-, 1,552 en 1,038 buitenbaden. teg~n b.etalmg, .3,.134 en '~,516 baden<br />

kosteloos voor minvermogenden. Van de zv•·emschool te Gouda werd m beide Jaren wemig gebrmk gemaakt.<br />

De gymnastiekschool te Leijden werd in 1863 uitgebreid. door eene sie~·lijke vergrooting van het gebouw. I~<br />

dat jaar werd het onderwijs gegeven aan 125 leerlingen, m zes klasse? mgedeeld, ge~urende 12 ure~ per week<br />

en aan 14 hulponderwijzers afzonderlijk. In 1864 namen, b~halve gemiddeld 105 leerh~?'en, 300 leerh~gen der<br />

openbare lagere scholen , 15 hulponderwijzers en 38 kweek~lm~en deel aan het ond.erWI.JS. De gymnastiekschool<br />

te Brielle, eene gemeenteinstelling, telde in elk van beide Jarer1 67 en 41 leerlmgen, w~aronder 18 en rn<br />

jongens, 7 en 1 meisje tegen betaling , 42 en 21 mannelijke le:rlingen, waarvar~ 6 kweekelmgen l~osteloos. -<br />

De school voor gymnastiek te Amsterdam telde in 1863 586, m 1864 542 le~rlmgen, wa~r~nder m 186~ 461<br />

manri.elijke, 125 vrouwelijke. In 1863 bestonden de leerlingen uit 213 jongelmgen, 8~ meisJes, 67 leerl_mgen<br />

·.an instituteursklassen, 80 leden van vereenigingen, 82 leerlingen die kosteloos onderWlJS genoten , 35 pati:nten<br />

op de orthopredische afdeeling en 20 patienten behoorende tot__, de stadsbed:el.den. In ~864 waren de leerlmgen<br />

verdeeld in betalende 170 jongens en 89 meisjes en 130 leden van vereemgmgen , metbetalende 100 kweekelingen,<br />

waarvan 63 van de openbare scholen, 37 hulponderwijzers en 'l 6 patie~te~ behoorende tot de stads bedeelden.<br />

Het getal leerlingen aan deze school is afgenomen, zoo door mededmgmg als door het :oenem.end<br />

invoeren der gymnastiek op de scholen. Aan de lessen op de gymnastiekschool te Haarlem hebben m elk Jaar<br />

57 tot 77 en 71 tot 84 kinderen, waaronder 30 meisjes, 9 tot 29 en 9 tot 10 volwassen mannen, 49 en 40<br />

kweekelingen bij de rijkskweekscholen voor onderwijzers, deelgenomen. Daarenboven werd kos~~loos les gegeven<br />

aan 40 tot 50 en 30 tot 40 jongens van minvermogende ouders geplaatst door de maatschapplJ tot nut van het<br />

algemeen en voor rekening der vereeniging door Ve,·maak _tot Nut. Het onderwijs in het dansen. werd gege.ven<br />

aan 37 en 3á jongens, aan 37 en 30 meisjes. Voorts werd in 1863 aan t~ee ~ersonen tegen. betalmg theoretisch.<br />

en praktisch onderwijs gegeven voor het af te leggen examen als o.nderw1Jzer m de ~1?na.stiek en hebben tegen<br />

betaling 5 jongens aan de schermlessen deelgenomen. In 1864 is het lo~aal voor een Jaar _ verhuurd aa~ het<br />

gemeentebestuur om zaturdags van 2 tot 4 ure onderwijs in de gymnastiek te doen geven aan de leerlmgen<br />

van de hoogere burgerschool. In het begin van 1865 is de school door het d~partem.ent Haarlem der maatschappij<br />

tot nut van het algemeen overgenomen. De school te Alkmaar werd m .e~k Jaar b:zocht door ~2. en<br />

55 jongens van de armenschool, 23 en 21 van de openbare jongensschool, 10 en 12 meisJeS van de openbare meisjesschool,<br />

19 en 29, 16en 26jongenseninelkjaar 3meisjes , leerlingen van de tusschensc~ool, 23 en 33, 17 en 30<br />

jongens, 6 en 3 meisjes van bijzondere scholen. De vermeerdering in 1864 n_ioet gedeeltehj~ worden toegeschreven<br />

aan het raadsbesluit waardoor het onderwijs in de gymnastiek verpligtend is voor alle leerlmgen van de openbare<br />

scholen. De school te Hoorn telde op het einde van elk jaar 43 en 30 leerlingen, waarvan 28 en 24 kosteloos<br />

onderwijs ontvingen. De gymnastiekschool te Enkhuizen on:_vangt j.aarlijk~ subsidien ;an de gemeente en het<br />

departement der maatschappij tot nut van het algemeen; ZlJ teld~ m elk Jaar 27 leerlmgen. Op de school te<br />

Medemblik werd in elk jaar onderwijs gegeven aan 25 en 31 Jongens, waaronder 17 en 25 kosteloos. Te<br />

Purmerend is in 1863 een cursus voor de gymnastiek door den hoofdonderwijzer van eene bijzondere school<br />

geopend, waaraan ook meisjes deelnemen. De zwemschool .~n badinrigtir..g aan den We.sterdokdijk te ~mster~am<br />

is in 1863 herbouwd en op 8 Junij van dat jaar feestellJk geopend. Het getal leerlmgen bedroeg m elk Jaar -<br />

t05 en 91 waaronder 29 en 23 uit het weeshuis den OranJeappel. Van de zweminrigting te Hoorn werd<br />

in 1863 do~r 39 inteekenaren, in 1864 weinig gebruik gemaakt, zoodat van de to inschrijvers, slechts 3 geregeld<br />

de inrigting bezochten. Het gebouw der inrigting leed veel door stormen in December 1863. In de vier<br />

fOä<br />

zomermaanden van 1863 zijn '1,628 heeren- en 475 damesbaden gebruikt. - De gymnastiekschool te Middelburg· ,<br />

verbonden aan de openbare lagere school voor minvermogenden, is in 1863 opgeheven door eene verandering ·<br />

gebragt in dat onderwijs voor de minvermogenden. Gedurende 1863 en 1864 is namelijk op de scholen voor<br />

kinderen van minvermogenden door de gemeente kosteloos onderwijs in de gymnastiek gegeven , waarvan in<br />

1864 180 kinderen gebruik maakten. Op het einde •·an 1864 is voor dat onderwijs door de gemeente een<br />

vroeger pakhuis beschikbaar gesteld. De bijzondere gymnastiek_:;chool te Middelburg verkeert in een bloeijenden<br />

staat. Zij telde op het einde van 1864 102 leerlingen, 60 jongens en 42 meisjes. De gymnastiekschool te<br />

Zierikzee werd in elk jaar bezocht door 64 en 66 , 4,3 jongens , 21 en 23 meisjes , gewone leerlingen, terw~jl<br />

daarenboven kosteloos werden onderwezen 17 en 18 kweekelingen , 3-2 en 35 jongens van de armenschool en<br />

in 1863 3 hulponderw~jzers. '1 1 e Goes werd het onderwijs in de gymnastiek in elk jaar gegeven aan 40 jongens,<br />

20 en _2s. meisjes. Van de gymnastiekschool te Vlissingen wordt het getal leerlingen niet opgegeven. 'l'e Aardenburg<br />

is m 1864 eene gymnastiekschool opgerigt door drie ingezetenen voor hunne kinderen en pupillen. _ Te<br />

Utrecht worden in elk van beide jaren vier gymnastiek- en schermgeze!schappen opgegeven, Olyrnpia , bestaande<br />

uit studenten, Nemea uit officieren en burgers, Isthmia uit kweekelingen van 's Rijks hospitaal, en Jong Sparta<br />

uit jongens van 5 tot 16 jaren , te zamen met 259 en 225 leden. Daarenboven wordt in de lokalen , waar die<br />

vereenigingen bijeenkomen, onderwijs gegeven aan een 20tal jongelingen van de fundatie van Renswoude<br />

en van het ambachtskinderhuis. In 1863 is tevens een cursus geopend voor de leerlingen van de kweekschool ·<br />

voor a_ankomen~~ onderwijzers , ingedeeld in drie afdeelingen , waarvan elke wekelijks 2 uren les ontvangt. H~j<br />

werd m 1864 b1Jgewoond door 66 leerlingen. Op de gymnastiek- en zwemschool te Amersfoort werd door 95<br />

en 51 jongelieden van het onderwijs gebruik g emaakt, In de zwem- en badinrigting aldaar werden in elk jaar<br />

4"063 en 4,463 open en besloten baden gebruikt" Deze inrigting· kreeg in 1863 eene belangr~jke uitbreiding door<br />

hare ~erplaatsing na~r het terrein nabij de hooibergen. De zwemschool te Utrecht telde bij het beg·in van elk<br />

badsaizoen , op 1Mei1863 en 1864,, 507en 475 , bij het einde 696 en 703 leden , waaronderin 1864 87 kweekelingen<br />

van het rijkshospitaal voor geneeskundigen. Hieronder waren 31 O en 314 geoefenden, 43 en 67 mingeoefenden,<br />

297 en 294 ongeoefenden, 46 en 28 voor beslo ten baden. - '1 1 e Leeuwarden heeft de gymnastiekschool<br />

opgehouden ~e bestaan, doe~ werd door he;; gemeentebestuur een gebouw afgestaan, waar de leerlingën<br />

der normaa!school ~ich twee uren m de week oefenen. Te Bolsward is in 1863 eene gymnastiekschool [.door<br />

het weeshms opgerigt , waar ook kinderen van ingezetenen, hulponderwijzers en kweekelingen aan de scholen<br />

tegen betaling"worden toegelaten. De gymnastiekschool te Harlingen , in 1861 opgerigt en gesubsidieerd door<br />

~e maatschapplJ. tot nut v~n. het algemeen, die in 1863 in bloeijenden toestand verkeerde , werd in het volgende<br />

Jaar doo~ verphgte ontrmmmg van het lokaal met geheelen ondergang bedreigd. Van het onderwijs in de<br />

gymnastiek werd te Sneek door 242 en 266 , te Dragten door 64 en 63 leerlingen , te Franeker door 94 en 90<br />

jon~:ns , 6 en ~ meis~es gebruik gemaakt. :re. A:um (Wonseradeel) zijn in 1864 op de openbare school gymnas~1sche<br />

oefenmgen mgevoerd. Aan de badmrig


106<br />

"\Vij gaan thans over tot de genootschappen , maatschappijen enz. , welke de bevordering van kunsten en<br />

wetenschappen ten doel hebben.<br />

Het provinciaal genootschap van kunsten en wetenschappen te 's He'rtogenbosch telde in 1863 252, in 1864<br />

260 leden, behalve de eere- en corresponderende leden. De bot:)kerij en de overige kostbare verzamelingen<br />

ondergingen op nieuw eene aanzienlijke uitbreiding. De leden ontvingen in 1864 een plaatwerk bevattende<br />

de romeinsche , germaansche en frankische oudheden en de metalen voorwerpen op het genootschap voorhanden. -<br />

De vereeniging van letterzetters, boekdrukkers, boekbinders en steendrukkers te Arnhem, onder de zinspreuk<br />

Boekdritkkitnst de g?·ond:wil der verlichting, bestond in 1863 uit 121, in 1864 uit 129 leden, waaronder 91 en<br />

96 gewone, 1 en 2 buitengewone, 28 en 30 eereleden en in elk jaar ééne voorstanderes. De geldelijke uitkeeringen<br />

aan zieken- en begrafenisg·elden bedroegen in 1863 f287; in 1864 waren zij minder en bleef de vereeeeniging<br />

van uitkeeringen voor begrafenisgelden verschoond. In 1863 werden drie geldelijke inzamelingen gedaan,<br />

ééne voor een hulpbehoevend lid ell' twee voor twee weduwen. Het kunstlievend gezelschap Nut door oefening,<br />

hetwelk uit leden van voornoemde vereeniging· bestaat, telde in elk jaar 11 en 9 werkende, 30 en 32 buitengewone<br />

leden. Dit gezelschap houdt vergaderingen ter beoefening der welsprekendheid en gaf in elk jaar ééne<br />

tooneelvoorstelling, in 1863 voor de noodlijdenden door den watersnood langs de Zuiderzee, in 1864 voor de<br />

nagelaten betrekkingen van een overleden lid der typographische vereeniging. De geldersche maatschappij voor<br />

geschiedenis en letterkunde Prodesse conamiw zag in 1864 het getal van hare leden afnemen, terwijl ook de<br />

bijeenkomsten minder geregeld werden gehouden; zij is voornemens een leesmuseum op te rigten. De openbare<br />

bibliotheek te Arnhem zag hare bibliotheek aanmerkelijk toenemen. In 1864 werd zij bezocht door 500 personen en<br />

werden 1,000 tot 1,200 .boeken uitgeleend. In de zaal naast de bibliotheek worden gedenkstukken van geschiedenis<br />

of kunst bewaard, die in 1863 , behalve met penningen en muntstukken, verrijkt werd met talrijke oude<br />

aarden drinkkannen, opgedolven in het huis achter Marien burg, waar vroeger eenige karthuizer monnikken<br />

woonden. In de christelijke volksbibliotheek werden in elk jaar ter lezing gegeven 1,854 en 1,409 groote, 3,209<br />

en 2,012 kinderwerken; zij telde 135 leden en 26 begunstigers. Het tooneelgezelschap het nationaal tooneel van<br />

Gelderland en Overijssel, heeft zich in 1863 ontbonden. Te Nijmegen. bestaat sedert jaren· in het raadhuis eene<br />

aanzienlijke verzameling van binnen en in de nabijheid der gemeente gevonden gedenkstukken van romeinschen<br />

oorsprong en van andere voorwerpen van oudheid. Zij ontving door aankoop of geschenk in 1863 375, in 1864 456<br />

verschillende voorwerpen, waaronder hoogst belangrijke, allen te of bij Nijmegen gevonden of op die gemeente<br />

betrekking hebbende. De verzameling werd in 1864 door omstreeks 400 personen bezocht. - De hollandsche<br />

maatschappij van fraaije kunsten en wetenschappen te Rotterdam telde. in 1863 185, in 1864 224 leden en hield<br />

jaarlijks in het winterjaargetijde tien leesverg·aderingen. Het departement der maatschappij tot nut van het algemeen<br />

bestond op 30 J unij 1863 en 18f\4 uit 520 en 665 gewone, 10 en 11 eereleden, 1 O en 15 gewone, 6 en 7 buitengewone<br />

donatrices. De volksbibliotheek werd bezocht door 671 en 690 personen, waaraan 8,650 en 7 ,974 boeken<br />

werden uitgereikt. De volksvoorlezingen, gedurende eiken winter 16 en 15 in getal, werilen bezocht door 850 en 87 4<br />

personen meest uit de handwerksklasse. De spaarbank telde bij het einde van elk boekjaar, 30 April 1863 en<br />

1864, 12,052 en 12,337 deelhebbers, terwijl het kapitaal of het bedrag · der inlagen en bijgeboekte renten,<br />

zonder reservefonds, beliep f 2,270,758.'18 en f 2,275,016.82. Het Rotterdamsche leeskabinet telde op 31 Januarij<br />

1864 en 1865 1,'146 en 1,222 leden; de bibliotheek bestond op elk der beide tijdstippen uit 8,247 en 9,431<br />

boekdeelen of 3,520 en 4,180 boekwerken. In elk jaar werd voldaan aan 3,107 en 3,293 aanvragen van 430 en<br />

494 personen om boekwerken aan huis te ontvangen, waardoor 17 ,200 en 19,760 keeren boek•verken aan huis<br />

zijn bezorgd. De boeken, die tot deze afdeeling behooren, maakten in elk jaar uit 2,166 en 2,380 boekdeelen<br />

of 1,695 en 1,608 boekwerken. De vereeniging heeft in Mei 1864 de nieuwe lokalen aan de Geldersche kade<br />

betrokken. Het medische leesmuseum telde op 31 December 1863 en 1864 42 gewone, 2 en 1 buitenleden. De<br />

bibliotheek werd aanmerkelijk verrijkt door aankoop en geschenken. In 1863 werd te Rotterdam eene nieuwe<br />

bibliotheek gesticht onder den naam van Katholi;fke leesvereeniging, welke ten doel heeft eene inrigting tot stand<br />

te brengen, om aan katholijken de gelegenheid tö verschaffen tot lezen van binnen- en buitenlandsche katholijke<br />

dag~ en weekbladen, tijd- en vlugschriften en tevens eene bibliotheek te vestigen en voorlezingen te houden<br />

van wetenschappelijken of letterkundigen aard of over schoone kunsten. Zij telde op 31 December van elk jaar<br />

199 en 259 leden. In de bibliotheek waren op het laatste tijdstip ruim 2,000 boekdeelen. Het letterkundig genootschap<br />

Door vriendschap werkzaam telde in elk jaar 59 en 60 leden, waaronder 11 en 8 van verdiensten,<br />

5 eere-, 16 en 18 werkende, 27 en 29 gewone leden. Het heeft in 1864 eene debatingclub opgerigt, die maandelijks<br />

bijeenkomt. Het letterlievend genootschap JJ001· i;fver werkzaam, hetwelk in 1863 20 leden telde, is op<br />

31 December van dat jaar ontbonden. Van de rederijkerskamers telde Helmers 43 en 41, Tollens 50 en 25,<br />

Thespi,s in elk jaar '12 leden. De rederijkerskamer Tollens hield in 1864 geene uitvoeringen en declamatien. Het<br />

Bataa.fsche genootschap der proefondervindeli:J°ke wi,jsbegeerte telde in 1864, behalve de voorstanders en leden<br />

van het 'bestuur, 24 leden consultanten, 36 leden correspondenten en 75 gewone leden. In het wintersaisoen<br />

worden geregeld natunrkundig·e lezingen gehouden ; terwijl het genootschap voor het onderwijs in de natuurkunde<br />

werktuigen en modellen ter beschikking stelt van het erasmiaansch gymnasium en de akademie van<br />

beeldende kunsten en technische wetenschappen. In 1863 zijn twee stukken op uitgeschreven prijsvragen bekroond.<br />

In de Koninklijke N ederlandsche Yachtclub, afdeeling leesvergaderingen, werden in 1863 geene , in<br />

_1864 drie spreekbeurten gehouden. De aanleg van het nieuwe gedeelte van den tuin van de rotterdamsche<br />

diergaarde is in 1864 voltooid, zoodat de tuin thans eene oppervlakte beslaat van ruim 71; 2 bunders. De verzameling<br />

van dieren neemt jaarlijks toe door aankoop en geschenken. - De maatschappij tot nut van het<br />

algemeen, afdeeling 's Gravenhage, telde op 31 December 1863 en 1864 394 en 398 gewone, 9 eereleden, 20<br />

en 30 donatrices. Hare leesbibliotheek bestond in elk jaar uit 1,402 en 1,351 boekwerken, in 2,556 en 2,560<br />

i07<br />

deelen, die aan 377 en 466 personen werden uitgeleend. Hare spaarbank telde in elk van beide jaren 1,690 en<br />

1,703 deelhebbers. De maatschappij JJiligentia telde in 1864 242 leden. Op het koninklijk instituut voor ingenieurs<br />

bedroeg het getal leden op 1 October 1863 en 1854 601, waaronder 477 en 489 gewone, 115 en 103 buitengewone,<br />

9 eereleden. De rederijkerskamer Onder de Rozen heeft in beide jaren niet gewerkt. Voorts bestaan<br />

n~g te 's Gravenhage: het genootschap Oefening kweekt kennis, waar 's winters geregeld om de veertien dagen<br />

lezingen van letter- of zedekundigen aard voor de leden en hunne vrouwen worden gehouden; de vereeniging<br />

Nimtwland, onder de zinspreuk tot Nut en Genoegen, ter beoefening der uiterlijke welsprekendheid, waar openbare<br />

voordragten gedurende den winter voor de beschouwende leden worden gegeven; de vereeniging tot oefening<br />

in het voeren van debatten (debating society); de volksleesinrigting, sedert 1863 bestaande, welke eene vrij<br />

goede bibliotheek bezit, door aankoop en g·eschenken reeds belangrijk uitgebreid en waar voorlezingen meest<br />

in populairen vorm van wetenschappelijken of letterkundigen aard worden gehouden. De letterzetters-, boekdrukkers-<br />

en bindersvereeniging te 's Gravenhage, onder de zinspreuk door Eendragt t'zaam Verbonden, die de<br />

tooneelspeelkunst beoefent, gaf in 1864 op koppermaandag· eene welgelukte voorstelling en daarenboven op n<br />

J anuarij van dat jaar eene tooneelvoorstelling ten behoeve van het fonds der nagelaten betrekkingen van verongelukte<br />

scheveningsche visschers, welke f 127. 71 hreft opge bragt. Voor dit fonds werd door eene andere<br />

vereeniging Kimst en oefening ~JJ ons doel, die mede de tooneelspeelkunst beoefent, eene voorstelling van drie<br />

stukjes gegeven, die zuiver ruim f 200 heeft opge bragt. Op 15 J unij 1863 werd te 's Gravenhage door het genootschap<br />

van acclimatie een zoölogisch botanische tuin geopend. Het genootschap telde op 27 April 1865 933<br />

leden aandeelhouders, vertegenwoordigende 1,172 aandeelen elk van f 50. Het getal leden bestond op dat tijdstip<br />

uit 794 tegenf15, 57 tegen/'12 .. 50, 12 tegen/10, 9 officieren tegen/6, 1 tegen /5; voorts uit 274<br />

buitengewone leden tegen f 6, 12 buitenleden tegen f 10, 19 zoons van leden tegen f 5.25 tot f 7 'sjaars.<br />

Daarenboven werden in 1863 en 1864 uitgegeven 22 en 46 maand-, 10 en 15 vreemdelingenkaarten, terwijl<br />

van 15 Junij tot 31 December 1863 aan 5,706 en in 1864 aan 8,980 personen toegangskaarten · werden uitgereikt.<br />

Van het benoodigde kapitaal f 150,000 waren tot 31 December 1863/74,950 geplaatst, t~rwW in 186i<br />

nog f 13,000 geplaatst zijn. Het genootschap bezat in April 1865 647 exemplaren van dieren, behoorende tot 234<br />

diersoorten. - De Ieijdsche afdeeling van de maatschappij tot nut van 'het algemeen telde in elkjaar 276 en 280<br />

leden. Zij heeft in 1864 eene tusschenschool opgerigt als voorbereidende school voor toekomstige leden van het<br />

mannenkoor, in 1864 met 23 leerlingen, die des zondags onderwijs in de zangkunst ontvangen. De leijdsche<br />

afcleeling der hollandsche maatschappij van fraaije kunsten en wetenschappen telde 77 en 81 leden. De leijdsche<br />

maatschappij van nederlandsche letterkunde bestond in elk jaar uit 6'18 en 610 leden, behalve 4 vorstelijke eereleden.<br />

Hiervan waren 449 en 440 binnenlandsche, 169 en 170 buitenlandsche. Het leesmuseum telde 84 en 101<br />

gewone, 15 en 24 buitengewone, 8 en 12 tijdelijke leden. De nederlandsche entomologische vereeniging had in<br />

elk jaar 55 en 57 gewone. 4 en 6 corresponderende, 6 en 7 eereleden en 2 begunstigers. Hare bibliotheek werd<br />

met · vele boekwerken , hare verzameling met een tal voorwerpen verrijkt. Zij gaf in 1864 een verslag uit over de<br />

kweeking der japansche zijderups (Yamamai). Bij het gezelschap Concordia, voor artsenijbereid-, schei- en plantenkunde<br />

wordt door twee hoogleeraren een cursus gegeven ter opleiding als apothekers, waartoe in 1863 20, in<br />

1854 19 leerlingen zich lieten inschrijven. Voorts bestaan nog te Leijden de typographische vereeniging Laureiis<br />

Koster, met 64 en 74 bijdragende, 6 eereleden, 76 en 85 donateurs en ééne donatrice, en een drietal jongelingsvereenigingen,<br />

deels tot oefening in den zang, deels tot behandeling van verschillende takken van wetenschap<br />

en tot gezellig verkeer. De hollandsche maatschappij van fraaije kunsten en wetenschappen hield in 1863 hare<br />

algemeene vergadering te Dordrecht, waardoor het getal leden der afdeeling zeer is toegenomen. De leesvergaderingen,<br />

in 1864 ten getale van acht', waarvan zeven uitsluitend voor mannen ,.worden trouw bezocht; van de bibliotheek<br />

wordt slechts schaars gebruik gemaakt. - Het zoölogisch genootschap Natu1·a Artis Magistrate Amsterdam<br />

telde in 1863 3,894, in 1864 4,091 leden; vooral in het laatste jaar was het getal bezoekers hoogst aanzienlijk.<br />

Door de gemeente werd bij raadsbesluit van 20 M:ei 1863 eene niet onaanzienlijke oppervlakte in koop afgestaan.<br />

Het genootschap vierde in Junij van dat jaar zijn vijfentwintigjarig bestaan. De maatschappij FeliJJ<br />

Meritis, die gedurende eenige jaren in kwijnenden toestand verkeerde, neemt op nieuw in bloei toe, zoodat<br />

in 1864 300 algemeene leden de afdeeling muzijk bijwoonden en 390 algemeene en afdeelingleden de werkzaamheden<br />

in de afdeelingen natuur-, letter- en teekenkunde en koophandel. Cursussen worden gehouden bij<br />

de afcleelingen natuur- en teekenkunde. De maatschappij tot nut van het algemeen telde bij het einde van hare<br />

tachtigste en éénentachtigste boekjaren, 1863/ 64 en 1864/65 , 14,009 en 13;913 leden, waaronder 13,365 en 13,285<br />

bijdragende, 644 en 628 eereleden. Het getal departementen bedroeg bij het einde van het eerste boekjaar<br />

307, van het tweede boekjaar 304. Gedurende elk maatschappelijk jaar telde de maatschappij de volg·ende<br />

departementale instellingen: ter opleiding van onderwijzers 4 en 4, bewaarscholen of voorbereidend onderwijs<br />

30 en 26, lagere scholen 12 en 14, waaronder ééne school voor bejaarden te H:aarlem, en ééne in 1864 tevens<br />

voor voortgezet lager onderwijs, herhalingscholen 41 en 39 , zangscholen 28 en 33, gymnastiekscholen 17 en<br />

16, teekenscholen 24 en 28, brei- en naaischolen voor vrouwelijke handwerken 49 en 44; in 1863 ééne<br />

zondagsschool te Appingadam, ééne school voor voortgezet lager onderwijs te Deventer, bevordering van het<br />

geregeld schoolgaan te Beerta en 't Zandt, ééne bad- en zweminrigting voor minvermogenden te Goor, plaatsing<br />

van 18 leerlingen op de industrieschool te Zierikzee, kosteloos onderwijs aan minvermogende kinderen boven<br />

de 14 jaren; in 1864 ondersteuning van twee naai- en breischolen te Groning~n, bevordering van het geregeld<br />

schoolgaan van minvermogenden te Hoogwoud; in beide jaren ééne school voor voortgezet lager onderwijs te<br />

Hellevoetsluis , bevordering van het onderwijs in de natuurkunde en het voortgezet lager onderwijs te W ageningen,<br />

onderwijs in de hoogere rekenkunde aan toekomstige onderwijzers te Leeuwarden , ondersteuning van<br />

de zeevaartschool te Harlingen en van de industrieschool te Middelbnrg , subsi.dien aan de normale kweekschool.<br />

tl<br />

_L


ns<br />

voor onderwijzers en aan de inrigting· van onderwijs voor den ambachtsstand te Utrecht, ééne leesinrigting<br />

voor vo1kshuishoudkunde te Deventer, voorlezingen over wis- en natuurkundige voorwerpen te Roermond ,<br />

vol~svoorlezingen voor den zeemansstand te Scheveningen, bevordering van het geregeld schoolgaan te Groningen,<br />

ééne vereeniging ter beoefening van natuurkundige wetenschappen te Dragten; voorts volksleesbiblio-·<br />

theken 236 en 221, lokalen tot het houden van volksvoorlezingen 25 en 32, spaarbanken 124 en 133, in elk<br />

jaar met 6 onderafdeelingen, spaarkassen 14 en 13, hulp- of beleenbanken 15 en 14, ziekenfondsen in<br />

elk jaar 24, begrafenisbussen 15 en 17, inrigtingen tot werkverschaffing aan behoeftigen 6 en 7, tot uitdeeling<br />

van levensmiddelen 4 en 6; instellingen voor tuinbouw te Loppersum en Uithuizen, patronaat van<br />

minvermogenden te Kollum, één kraamvrouwenfonds te Wageningen, fondsen tot het geven van voorschotten<br />

aan gepensioneerden te Breda en Groningen; in 1863 onderstand te Pekela tot het verschaffen van tuingrond<br />

aan minvermogenden. Het departement Zwolle heeft een belangrijk aandeel in het bestuur der stadsarmeninrigting<br />

en van hare verschillende schoolinstellingen. - De nederlandsche maatschappij ter bevordering van<br />

nijverheid te Haarlem telde in 1863 37 departementen, 2,200 leden en 34 donateurs. - Het zeeuwsche genootschap<br />

der wetenschappen te Middelburg telde op 31 December 1863 en 1864 41 en 47 direkteuren en op het<br />

eerste tijdstip 210 leden. Het verkreeg sedert 1864 een jaarlijksch subsidie der provincie van f 400 gedurende<br />

10 jaren. Bibliotheek en kabinetten nemen door aankoop en geschenken in omvang toe. De afdeeling meteorologie<br />

van het koninklijk nederlandsch meteorologisch instituut te Utrecht gaf jaarlijks haar jaarboek uit. De tweede<br />

afdeeling zeevaart gaf in 1863 een werk uit over de stroomingen, winden en typhons in de chinesche en het<br />

noordelijk gedeelte der Stille Zuidzee. In 1863 en 1864 zijn 90 en 91 journalen van zeereizen, waaronder velen<br />

uitmuntend gehouden, ingediend. Zeer vele schepen werden kosteloos voorzien van de werken van het instituut.<br />

De magnetische waarnemingen werden geregeld voortgezet. Het provinciaal utrechtsch genootschap van kunsten<br />

en .wetenschappen telde op 31 December 1863 en 1864 509 en 510 gewone, 3 en 2 eere-, 73 en 69 buitenlandsche<br />

leden; in het laatste jaar zijn prijsverhandelingen bekroond. Het historisch genootschap bestond op<br />

31 December van elk jaar uit 204 en 208 gewone, 50 en 52 eereleden. Het is in 1864 begonnen met de uitgave<br />

van een werk van grooten omvang, bronnen van de geschiedenis der Nederlanden in de middeleeuwen. Op het<br />

leesmuseum te Utrecht bedroeg het aantal leden op 31 December van elk jaar 344 en 346, waaronder 238 en<br />

225 gewone, '106 en 121 buitengewone; ter lezing· lagen aldaar 200 en 203 tijdschriften, 38 en 36 dagbladen<br />

en een groot aantal vlugschriften. Voorts bestaan nog sedert eenige jaren te Utrecht ééne vereeniging ter<br />

bevoré!ering van nuttige kennis met 581 leden in 1863 en 568 in 1864, en ééne leesinrigting -yoor ambachts~<br />

lieden, wier getal leden in 1863 tot 330 was geklommen. Deze laatste inrigting heeft drie kamers , ééne lees-,<br />

ééne spreekkamer en ééne kamer, welke afwisselend voor regtlijnig teekenen , oefening· in den zang enz. wordt<br />

gebruikt. De inrigting, tegen eene wekelijksch8 bijdrage van f0.05 voor elk lid, 'savonds van 7 tot 10 en<br />

zondags in den morgen van H 1/ 2 tot 2 ure geopend, wordt trouw bezocht. - Het friesche genootschap voor<br />

geschied-, oudheid- en taalkunde telde in 1863 319 leden. Het maakt vooral werk van het verzamelen en<br />

onderzoeken van charters; boekerij, oudheidkundige en penningverzameling zijn zeer belangrijk. Het houdt<br />

zomer- en winteravondvergaderingen. Het Selscip foar frysce tael- in scr{ftenkinnisse gaf in 1863 eene friesche<br />

spraakkunst voor den tegenwoordigen tijd uit. Het bestond in 1864 uit zes onderafdeelingen of kriten, welke<br />

gedurende den winter, soms met vrouwen, bijeenkomsten houden. Het Selscip R iucht en Sliucht te Heerenveen<br />

telde in elk jaar 46 en 55 leden, en hield jaarlijks acht bijeenkomsten. Het getal gezelschappen ter beoefening<br />

der uiterlijke welsprekendheid wordt in vele gemeenten van Friesland aangetroffen en neemt jaarlijks toe. -<br />

In Overijssel bestaan thans elf rederijkerskamers of gënootschappen voor uiterlijke welsprekendheid, daar bij<br />

de negen 1) in 1862 bestaande in elk der beide volgende jaren, in 1863 te Olst, in 1864 te Zwartsluis, ééne<br />

werd opgerigt. Het museum van oudheden der overijsselsche vereeniging tot ontwikkeling van provinciale<br />

welvaart werd in 1863 door 1 ,406 personen bezocht. Behalve de volksbibliotheken der departementen van de<br />

maatschappij tot nut van het algemeen, bestaat eene volksbibliotheek te Enschedé, in het najaar van 1862<br />

opgerigt en in 1863 zeer uitgebreid. Voorts werden drie in 1863 opgerigt door de overijsselsche vereeniging tot<br />

ontwikkeling van provinciale welvaart te Stad-Hardenberg, Hellendoorn en Stad-Ommen. Het genootschap<br />

Pro Ea:colendo Jure. Patria te Groningen telde op 31 December van elk jaar 25 en 27 leden in de provincie<br />

woonachtig en gaf in 1863 uit de verzameling van Wa1:f constit11-tien en Wad oordeelen van Popko Everardi ,<br />

aangevuld met dergelijke constitutien en oordeelen aan de vaststelling van het ommelancler londregt voorafgegaan.<br />

De maatschappij tot nut van het algemeen bestond in de provincie Groningen op 1 December 1863 en<br />

1864 uit 36 departementen met 1,297en1,284 gewone en 64 eereleden. Te Groningen is in 1863 het departementsgebouw,<br />

voor de spaarbank, leesbibliotheek en bewaarschool bestemd, voltooid. De laatste werd in het begin<br />

van 1864 voor kinderen uit den meergegoeden stand opengesteld, waarbij bepaald is, dat voor de kinderen<br />

van leden minder schoolgeld betaald wordt dan voor die van niet-leden. Van de leesbibliotheek, met 1 Mei<br />

1864 naar het nieuwe ge bom.: overgebragt en uit dien hoofde van Mei tot October gesloten, is in elk jaar<br />

door 3,951 en 2,774 personen gebruik gemaakt, terwijl in elk jaar 11 ,740 en 8,210 boekdeelen zijn uitgeleend.<br />

De bibliotheek bevatte in October 1864 1,174 werken of ongeveer 3,600 boekdeelen. De commissie ter bevordering<br />

van het schoolgaan van minvermogende kinderen bezocht in den loop van 1863 en 1864 494 en ongeveer<br />

400 kinderen , die ongeregeld of in het geheel niet ter school gingen. In 1863 zijn 443 kinderen door hare<br />

bemoeijingen tot een geregeld schoolbezoek terugge bragt. Zij heeft in 1863 260, ~n 1864 160 kinderen, die<br />

geene lagere school bezochten, aangespoord om op de school te worden opgenomen, van welke kinderen 106<br />

en 45 voorloopig geplaatst werden op de bewaarscholen , 138 en 112 op de openbare scholen , .in t863 f2 op<br />

herhalingscholen en 2 op de school van den onderwijzer U BBEN s, zoodat slechts 2 en 3 overbleven die geene school<br />

bezochten. De commissie ter verleening van voorschotten aan gepensioneerden heeft in elk van beide jaren<br />

aan 29 en 33 personen voorschotten verleend. Hare uitgaven aan voorschotten bedroegen f 5,102.17 ênf 5,265.56,<br />

de ontvangsten f 5i265.05 5 en f 5,414.69. - Het provinciaal museum van oudheden te Assen bevat thans door<br />

geschenken en aankoopen eene niet onbelangrijke verzameling van oudheden, munten, penningen, kaarten en<br />

boeken. - Het geschied- en oudheidkundig genootschap te Maastricht telde in 1863 186 gewone, 32 corresponderende<br />

en 12 eereleden. Dit genootschap heeft zich in 1864 gevoegd bij eene vereeniging onder den naam<br />

van Geschied- en oudheidkundig genootschap in het hertogdom Limburg, opgerigt ter bevordering van de<br />

vaderlandsche geschiedenis vooral van Limburg, tot .opsporing van oudheden en overblijfselen van kunst en<br />

nijverheid in dit gewest.


HO<br />

S1'AAT van het getal openbare scholen , het ondel'wijzc oncel en de dagleerlingen in elke provincie.<br />

GETAL SCHOLEN.<br />

ONDERWIJZEND PERSONEEL.<br />

LEERLINGEN.<br />

PROVINCIEN.<br />

Waar alleen<br />

gewoon<br />

lacrcr onderwijs<br />

wordt ffCfJCVCU.<br />

Waar hoveudie1\<br />

één of meer<br />

vakken van het<br />

meel' uitgebreid<br />

laffOl' onderwijs<br />

worden gegeven.<br />

TOTAAL.<br />

'MANNELIJK. VROUWELIJK. TOTAAL. OP 15 JANUARIJ.<br />

OP 15 APRIL.<br />

OP 15 JULIJ.<br />

OP 15 OCTOBER.<br />

31 Dec.<br />

31 Dec.<br />

31 Dec.<br />

31 Dec. 31 Dec. 31 DeC\. Jongens. Meisjes.<br />

Jongens.<br />

Meisjes.<br />

Jongens.<br />

Meisjes.<br />

Jongens.<br />

Meisjes.<br />

Noordbrabant" .. ........ ~ ::~:<br />

~ 1864<br />

Noo•dholbnd . . . . j<br />

z ••••••........... ..... .. l<br />

u~ •• " .... ············. · l<br />

F•i••bod. . . . . . . . !<br />

o ... ;;".i. ............. !<br />

::::<br />

' 1864<br />

::::<br />

::::<br />

::::<br />

::::<br />

l<br />

1862<br />

::::<br />

Groningen.. . . . 1863<br />

1864<br />

o. •• " •........... ..... ·· l<br />

l.imburg."" . " ~ ::::<br />

~ 1864<br />

235<br />

234<br />

232<br />

263<br />

264<br />

261<br />

266<br />

266<br />

265<br />

257<br />

239<br />

252<br />

103<br />

107<br />

110<br />

69<br />

70<br />

70<br />

324<br />

324<br />

327<br />

197<br />

189<br />

192<br />

208<br />

208<br />

202<br />

144<br />

148<br />

148<br />

118<br />

118<br />

118<br />

60<br />

61<br />

64<br />

55<br />

54<br />

56<br />

51<br />

53<br />

56<br />

38<br />

59<br />

49<br />

36<br />

36<br />

34<br />

H<br />

11<br />

11<br />

27<br />

29<br />

26<br />

9<br />

14<br />

13<br />

12<br />

12<br />

19<br />

1<br />

2<br />

2<br />

51<br />

51<br />

51<br />

295<br />

295<br />

296<br />

318<br />

318<br />

317<br />

317<br />

319<br />

321<br />

295<br />

298<br />

301<br />

139<br />

143<br />

144<br />

80<br />

81<br />

81<br />

351<br />

353<br />

353<br />

206<br />

203<br />

205<br />

220<br />

220<br />

221<br />

145<br />

150<br />

150<br />

169<br />

169<br />

169<br />

610<br />

602<br />

606<br />

655<br />

673<br />

704<br />

1,068<br />

1,138<br />

1,168<br />

852<br />

911<br />

943<br />

341<br />

351<br />

344<br />

231<br />

249<br />

250<br />

668<br />

702<br />

766<br />

440<br />

510<br />

524<br />

505<br />

515<br />

520<br />

264<br />

282<br />

283<br />

363<br />

413<br />

433<br />

7<br />

8<br />

8<br />

19<br />

22<br />

22<br />

77<br />

89<br />

125<br />

22<br />

49<br />

53<br />

13<br />

13<br />

17<br />

1<br />

3<br />

23<br />

25<br />

34<br />

2<br />

2<br />

i3<br />

14<br />

16<br />

2<br />

2<br />

2<br />

8<br />

8<br />

1.4<br />

617<br />

610<br />

614<br />

674<br />

695<br />

726<br />

1,145<br />

1,227<br />

1,293<br />

874<br />

960<br />

996<br />

354<br />

364<br />

361<br />

231<br />

250<br />

253<br />

691<br />

727<br />

800<br />

441<br />

512<br />

526<br />

518<br />

529<br />

536<br />

266<br />

284<br />

285<br />

371<br />

421<br />

447<br />

21,479<br />

21,956<br />

21,247<br />

24,648<br />

25,282<br />

25,334<br />

29,051<br />

30,244<br />

30,751<br />

23,252<br />

23,679<br />

23,608<br />

9,905<br />

10,412<br />

10,608<br />

6,217<br />

6,512<br />

6,283<br />

19,763<br />

20,532<br />

20,828<br />

15,192<br />

15,713<br />

15,623<br />

14,907<br />

15,507<br />

14,863<br />

6,883<br />

7,168<br />

6,990<br />

11,918<br />

12,097<br />

12,078<br />

12,2\:19<br />

12,694<br />

11,749<br />

1.8,356<br />

• 19,036<br />

18,996<br />

24,071<br />

25,766<br />

25,836<br />

18,867<br />

19,291<br />

19,715<br />

7,134<br />

7,558<br />

7,811<br />

4,9U<br />

5,232<br />

5,·199<br />

15,864<br />

16,437<br />

17,034<br />

12,251<br />

12,784<br />

12,7()9<br />

12,554<br />

12,879<br />

12,744<br />

5,883<br />

5,886<br />

5,865<br />

7,970<br />

8,164<br />

8,036<br />

. 18,238<br />

18,748<br />

19,323<br />

19,731<br />

20,675<br />

21,622<br />

27,592<br />

28,895<br />

29,756<br />

23,171<br />

23,239<br />

23,514<br />

8,022<br />

8,187<br />

8,718<br />

5,859<br />

6,204<br />

6,297<br />

18,295<br />

18,985<br />

19,470<br />

13,648<br />

13,867<br />

14,55i:l<br />

13,978<br />

14,331<br />

14,532<br />

5,963<br />

6,150<br />

6,424<br />

10,648<br />

10,758<br />

11,033<br />

10,702<br />

11,017<br />

11,153<br />

15,932<br />

16,606<br />

17,450<br />

24,023<br />

25,201<br />

25,778<br />

19,117<br />

19,586<br />

20,002<br />

6,274<br />

6,476<br />

7,025<br />

4,866<br />

5,239<br />

5,312<br />

15,518<br />

16,190<br />

16,547<br />

11,531<br />

11,734<br />

12,356<br />

12,241<br />

12,490<br />

12,968<br />

5,420<br />

5,366<br />

5,512<br />

7,124<br />

7,269<br />

7,249<br />

16,475<br />

16,602<br />

17,652<br />

18,177<br />

18,952<br />

19,60:1<br />

27,292<br />

28,307<br />

29,054<br />

23,199<br />

23,295<br />

23,492<br />

6,984<br />

7,335<br />

7,861<br />

5,883<br />

6,131<br />

6,292<br />

17l796<br />

18,189<br />

18,377<br />

12,410<br />

13,012<br />

13,487<br />

13,427<br />

13,946<br />

14,148<br />

5,374<br />

5,691<br />

5,900 1<br />

9,144 .<br />

9,204<br />

9,951<br />

9,831<br />

9,927<br />

10,221<br />

14,929<br />

15,679<br />

16,132<br />

24,257<br />

24,921<br />

25,718<br />

19,669<br />

19,928<br />

20,332<br />

5,874<br />

6,124<br />

6,688<br />

4,999<br />

5,310<br />

5,516<br />

15,412<br />

15,866<br />

15,930<br />

10,691<br />

11,377<br />

1:1,695<br />

12,046<br />

12,401<br />

12,602<br />

4,902<br />

5,095<br />

5,292<br />

6,137<br />

6,184<br />

6,639<br />

14,965<br />

15,312<br />

15,520<br />

17,643<br />

18,556<br />

18,449<br />

27,390<br />

28,406<br />

28,752<br />

23,204<br />

23,212<br />

23,647<br />

6,793<br />

7,010<br />

7,131<br />

5,899<br />

6,046<br />

6,100<br />

18,248<br />

18,669<br />

18,527<br />

12,248<br />

12,926<br />

12,975<br />

13,307<br />

13,631<br />

13,446<br />

5,276<br />

5,263<br />

5,411<br />

7,834<br />

8,191<br />

8,240<br />

8,670<br />

8,986<br />

8,877<br />

14,480<br />

15,208<br />

15,055<br />

24,255<br />

24,854<br />

25,257<br />

19,557<br />

19,698<br />

20,059<br />

5,687<br />

5,948<br />

6,206<br />

4,960<br />

5.,205<br />

5,399<br />

15,665<br />

16,073<br />

15,954<br />

10,508<br />

11,171<br />

11,2H<br />

:11,987<br />

12,231<br />

12,123<br />

4,758<br />

4,803<br />

4,903<br />

5,351<br />

5,606<br />

5,681<br />

l<br />

1862<br />

Totaal.... 1863<br />

1864<br />

2,184<br />

2,167<br />

2,177<br />

351<br />

382<br />

381<br />

2,535<br />

2,549<br />

2,558<br />

5,997<br />

6,346<br />

6,541<br />

185<br />

233<br />

296<br />

6,182<br />

6,579<br />

6,837<br />

183,215<br />

189,102<br />

188,213<br />

140,193<br />

145,727<br />

145,694<br />

165,145<br />

170,039<br />

175,242<br />

132,748<br />

137,174<br />

141,352<br />

156,161<br />

160,664<br />

165,815<br />

128,747<br />

132,812<br />

136,765<br />

152,807<br />

157,222<br />

158,198<br />

125,878<br />

129,783<br />

130,725


H3<br />

S'r AA. T van het getal niet gesubsidieel'c\e bijzondel'e scholen , het ondet•wijze 'Oneel en de daglee1fü1gen in elke prov.incie.<br />

GETAL<br />

ONDERWIJZEND PERSONEEL.<br />

LEERLINGEN.<br />

PROVINCIEN.<br />

SCHOLEN. MANNELIJK. VROUWELIJK. TOTAAL. OP 15 JANUARIJ. OP 15 APRIL. OP 15 JULIJ. OP 15 OCTOBER.<br />

1-------1-------1-----------------------1------..,-------1------...,--------1-----,.---;-------ll<br />

31 December. 31 December. 31 December. 31 December. Jongens. Meisjes. Jongens. Meisjes. Jongens. Meisjes. Jongens. Meisjes.<br />

l<br />

1862<br />

127<br />

H9<br />

325<br />

2,969 9,606 2,883 9,174 2,034 9,102<br />

3,110<br />

8,635<br />

l\loorclbrabant ....... .<br />

. 1863 123<br />

126<br />

304<br />

430 3,025 . 10,012 3,004 9,800. 2,993 9,359<br />

2,892<br />

8,705<br />

1864 125<br />

124<br />

308<br />

432 3,010 9,947 3,031 9,860 2,965 9,715<br />

3,092<br />

9,167<br />

1862 111<br />

184<br />

H6<br />

300 3,625 4,065 3,335 3,820 3,211<br />

3,657<br />

3,216<br />

3,744<br />

Gelderlancl ................................. . ..... . . . 1863 115<br />

181<br />

125<br />

306 3,627 4,235 3,250 3,832 3,'121<br />

3,925<br />

3,084<br />

3·,859·<br />

)<br />

1864 104<br />

175<br />

120<br />

295 3,554 4,206 3,375 4,255 3,182 3,829 . 3,114<br />

4,151<br />

( 1862 202<br />

627<br />

209<br />

836 f0,147 9,050 9,961 9,109 10,068 9,029<br />

9,985<br />

8,889<br />

Zuidhollancl . . . . . . . . . . . ............... . " ~ 1863 198<br />

611<br />

220<br />

831 9,920 8,963 9,858 8,800 9,856 9,237<br />

9,852<br />

8,986·<br />

~ 1864 187<br />

600<br />

215<br />

815 9,9-03 9,253 9,935 9,262 9,842 9,280<br />

9,950<br />

9,390<br />

1862 236<br />

557<br />

290<br />

84·7 '10,046 9,532 9,833 9,492 10,033 9,643 10,094<br />

9,894<br />

l\loordholland ........... .. .... . ............... · · · " 1863 238<br />

653<br />

320<br />

973 f0,188 9,99·1 10,042 9,776 10,063 9,899 10,146<br />

9,955<br />

l ' 1864 235<br />

636<br />

302<br />

938 10,104 9,986 10,568 9,999 9,955<br />

!:l,949 10,067<br />

9,99i<br />

! 1862 26<br />

4.3<br />

11<br />

54 1,048<br />

911<br />

915<br />

855<br />

876<br />

843<br />

873<br />

810<br />

Zeeland .................. . .. . .... · .... · · · · · · · ·· · · .. 1863 26<br />

46<br />

11<br />

57 993<br />

905<br />

905<br />

828<br />

920<br />

863<br />

871<br />

823<br />

)<br />

1864 27<br />

42<br />

11<br />

53 1,021<br />

921<br />

960<br />

858<br />

976<br />

930<br />

870<br />

801<br />

1862 82<br />

i91<br />

55<br />

246 3,603 3,353 3,532 3,314 3,558 3,246<br />

3,513<br />

3,326<br />

Utrecht .... . . . ... ............... ..... .. ... .. . ... . ". 1863 74<br />

188<br />

62<br />

250 3,523 3,335 3,495 3,314 3,403 3,298<br />

3,448<br />

3,326<br />

)<br />

1864<br />

191<br />

63<br />

254 3,488<br />

73<br />

3,228 3,396 3,244 3,344 3,200<br />

3,375<br />

3,214<br />

\7<br />

38<br />

5<br />

43 760<br />

607<br />

686<br />

550<br />

579<br />

503<br />

559<br />

. 500<br />

16<br />

37<br />

3<br />

40 705<br />

582<br />

727<br />

696<br />

758<br />

672<br />

790<br />

662<br />

F•fo•b•• . .. · · · 1 :::: 1<br />

19<br />

41<br />

4<br />

45 7-46<br />

601<br />

706<br />

607<br />

748<br />

658<br />

736<br />

614<br />

1862 1 46<br />

76<br />

20<br />

96 1,944 1,813 1,837 1,625 1,902 1,832<br />

1,758<br />

f,684<br />

Overijs•el . ..... . ....... ...... ..... .... . ...... . . 1863 1 44<br />

85<br />

21<br />

1.06 1,762 1,660 1,674 1,590 1,534 1,593<br />

1,661<br />

1,58~<br />

1<br />

72'<br />

22<br />

94 1,818 1,684 1,637 1,572 1,599 1,527<br />

1,582<br />

1,522<br />

1864 1 43 1<br />

84<br />

20<br />

1.04 1,734 1,389 1,586 1,329 1,635 1,389<br />

1,642<br />

1,375<br />

~~~~~-<br />

95<br />

21<br />

116 1,635 1,375 1,697 1,425 1,618 1,451<br />

1,619<br />

1,462<br />

80<br />

23<br />

103 1,712 1,446 1,462 1,372 1,449 1,388 • 1,454<br />

1,378<br />

13<br />

13 331<br />

225<br />

309<br />

214<br />

337<br />

231<br />

314<br />

208<br />

•·· ························ ··...·.·.·.. ·.·. ·.· ·... ·.·..<br />

·.· ·. \ \\\\ 1 :; 1<br />

13<br />

13 409<br />

276<br />

328<br />

223<br />

323<br />

227<br />

330<br />

218<br />

10<br />

10 379<br />

256<br />

312<br />

2i7<br />

301<br />

235<br />

288<br />

212<br />

114<br />

172 1,484 3,096 1,465 3,086 1,423 3,014 1,367 2,995<br />

1<br />

1863 \ 54 113<br />

168 ·1,504 3,233 1,478 3,331 1,518 3,330 1,524 3,319.<br />

Limburg ...... . ... .. .... ..... .<br />

1864 51 116<br />

168 1,426 3,430 1,446 3,324 1,536 3,281 1,400 3,223<br />

l ( 1862 \ 53<br />

11<br />

\ _____________ 1 _______ 1-----tlt----1------l-----1------1------:------l------!------·I•<br />

1<br />

Totoal · · ) :::: ::: 1<br />

( •••• 905 !<br />

1,990<br />

2,090<br />

2,023<br />

1,165<br />

1,200<br />

1,184<br />

3,155<br />

3,290<br />

3,207<br />

37,691<br />

37,291<br />

37,251<br />

43,647<br />

44,567<br />

44,958<br />

36,342<br />

36,458<br />

36,828<br />

42,568<br />

43,615<br />

44,570<br />

36,556<br />

36,107<br />

35,897<br />

42,489<br />

43,854<br />

43,992<br />

36,431<br />

36,217<br />

35,928<br />

42,060<br />

42,900<br />

43,663<br />

II.<br />

{5


~ ---<br />

m<br />

~<br />

......<br />

1 -<br />

H5<br />

STAAT van het getal gesubsidieerde bijzonde1·e scholen , het onde1·wij1 ~oneel<br />

en de dagleerlingen in elke provincie.<br />

GETAL<br />

ONDERWIJZEND PERSONEEL.<br />

LEERLINGEN.<br />

PROVINCIEN. SCHOLEN. MA.NNELIJK. VROUWELIJK. TOTAAL,<br />

OP 15 JANUARIJ. OP 15 APRIL. OP 15 JULIJ. OP 1:-5 OCTOBER.<br />

31 December. 31 December. 31 December. 31 Decembe Jongens.<br />

1<br />

Meisjes.<br />

Jongens.<br />

1<br />

Meisjes.<br />

Jongeus.<br />

1<br />

Meisjes.<br />

Jongens.<br />

1<br />

Meisjes.<br />

.,<br />

..<br />

Nooffb•aban< •..• . . . . .. . . . . · · · . ... · . . .. . . .. · . . . · " ·) ::::<br />

... ... ·· l ::::<br />

::::<br />

13<br />

l ::::<br />

16<br />

~ •.-.u...... ..................... .. .... ····<br />

::::<br />

9<br />

Gelderland. " .. . .. . "." ..... .. ... " . .<br />

Zaldboll-d .. ... . ... . .. · · · · · · · · · · · · · · ·· · · · · · · · · · · · • l<br />

Zoobad · • • · • l<br />

Utreeht"" . . ...... . . .. .. .. . " ..... . " · · . . . · · . · · · · • · ·" ( ~:::<br />

Frloolood, . . " · · · · · · · · · · ·'' '"' ' ' ) ::::<br />

o-";-•• . . "1 :::<br />

H 22 7 29<br />

13 25 7 32<br />

H 20 8 28<br />

27 46 20 66<br />

28 49 17 66<br />

37 47 17 64<br />

19 14 33<br />

14 26 13 39<br />

14 26 12 38<br />

18 13 31<br />

14 17 f3 30<br />

14 · 17 13 30<br />

8 ~ 10<br />

7 5 1 6<br />

6 7 1 8<br />

. ) 1862 9 13 10 23<br />

) " ..<br />

H<br />

10 14 f3 27<br />

H 14 14 28<br />

4 9<br />

"<br />

9<br />

6 15 1 i6<br />

7 12 2 14<br />

20 25 24 49<br />

17 25 19 44<br />

33 40 24 64<br />

21 10 31 1<br />

Groningen"""" " """" . ". - ~ .. " . "" · ""." · ~:~: 11 15 8 23<br />

{2 18 10 28<br />

llioo


"111111111<br />

U6<br />

'H7<br />

STAArr van hel gelal der lagere schole~'<br />

het onde1·wijz soneel en ·de daglmlingen in elke provincie.<br />

-,<br />

BEVOLKING. ONDERWIJZEND PERSONEEL. LEERLINGEN.<br />

GETAi,<br />

- .<br />

'PR()'VINCIEN. 1 J'anuarij 1 Januarij SCHOUN.<br />

1856. 1862. MANNELIJK. VROUWELUK.1 TOTAAL, OP 15 JANUARIJ. OP 15 APRIL. OP 15 JULIJ. OP 15 OCTOBER.<br />

1857. 1863.<br />

1858. 1864.<br />

1) 2)<br />

31 Dec. 31 Dec. 31 Dec. 31 Dec. Jongens.- Meisjes. Jongens. Meisjes. Jongens. Meisjes. Jongens.<br />

1<br />

1<br />

1<br />

1<br />

1<br />

1<br />

Meisjes.<br />

Noot'clbrabant .. ················· 408,996 411,946 433 751 339 1,090 25,022 22,122 21,613 -20,062 19,796 19,112 18,487 17,466<br />

Gelderland" . . .. ···· ···· ··········· · 392,371 410,464 456 885 155 1,040 29,081 22,999 '23,827 20,327 22,125 19,089 21,568 18,707<br />

Zuidliollaml.. .. . ....... . .... . . .. .. 602,236 635,177 532 1,714 300 2,014 39,466 33,402 37,821 33,420 37,629 33,561 37,627 33,425<br />

l\loordholland" .. . . . .. .. . ......... 534,772 534,516 547 1,427 325 1,752 33,604 28,646 33,332 28,897 33,573 29,618 33,595 29,739<br />

1<br />

Zeeland ... ........... ··· · ······ ·· · 164,787 170,131 174 392 26 418 11,229 8,287 9,146 7,354 8,045 6,920 7,844 6,690<br />

Utreeht ..... ··················<br />

157,112 163,333 171 435 65 500 9,948 8,420 9,529 8,302 9,563 8,354 9,551 8,407<br />

Friesla~d .... -........ .. . ... ....... 265,302 278,559 372 715 28 743 20,611 16,479 19,074 16,079 18,456 15,925 18,900 16,170<br />

Overijssel ... ··· ·· ·· . " . ...... .... 231,505 240,209 272 541 45 586 17,458 14,368 15,746 13,443 14,624 12,81.0 14,381 12,572<br />

Groningen. . . '. . ···· · ······ ··· ..... 201,4-48 2-11,462 269 610 43 653 17,007 14,242 1.5,900 13,890 15,404 13,775 15,282 13,728<br />

Drenthe . . . .... .. . .. ...... ··· ······<br />

90,578 98,509 158 291 9 300 ' 7,244 6,174 6,298 5,700 5,737 5,202 5,626 5,047<br />

Limburg .. 212;-120<br />

. . .... . ··· I<br />

218,727 223 421 126 547 13,402 11,148 12,113 10,292 t0,567 ·9,233 9,201 8,4-30<br />

Totaal 1856, 186:! ....<br />

3,261,227 3,373,033 3,607 8,182 1,461 9,643 224,072 186,287 204,3.99 177,766 195,519 173,599 192,062 170,381<br />

--<br />

1<br />

l\loordbrabaot .. .... .. ··· ··········· 409,678 414,665 431 753 319 1,072 25,463 22,878 22,195 20,950 20,028 19,454 18,624 17,796<br />

Gelderland ... ... .... . .. ..........<br />

396,421 414,119 461 '903 164 :1.,067 29,777 23,828 24,798 21.,013 22,934 20,142 22,463 :1.9,565 ·-<br />

Zuidholland .... .... .. .. ...... . ... 612,031 642,688 531 1,775 322 2,097 40,366 35,002 39,007 34,319 38,429 34,483 38,533 34,170<br />

Noordholland . . . . .. ... . ... . . . . .. . 542,234 546,255 550 '1,581 382 1,963 34,:1.57 29,547 33,606 '29,657 ·33,668 30,130 33,687 29,952<br />

Zeelanrl • . . .. .... 1·72,249 176 402 25 427 H,712 8,712 9,278<br />

" ····· 165,791 7,484 8,416 7,170<br />

8,022 6;924<br />

UtreêÏit" .. .. .. .... ··············· 159,382 165,681 165 4-51 76 5~7 10,201 8,697 9,875 8,689 9,698 8,758 9,676 8,673<br />

Friesland ... .... . . . ·· · ·· .. . .. ... 268,119 279,154 375 754 29 783 21,335 17,024 19,809 ·16,893 19,045 16,545 19,552 16,740<br />

Overijssel" . ... . .... .. . ... . .. 233,723 241,833 264 620 42 662 17,762 14,823 15,809 13,707 14,816 13,356 14,838 13,174<br />

Groningen . . ....... ···· ······ ······· 204,484 2'14,425 269 625 43 668 17,521 14,623 16,354 14,287 15,853 14,203 15,595 14,090<br />

Drent11e . .. .... .. .... .. . .. . . . . ... 92,785 '100,506 162 297 9 306 7,594 6,244 6,498 5,671 6,034 5,406 5,635 5,122<br />

Limburg ... . .. .. .... ··········· ·· 213,489 218,775 224 468 1.25 593 13,601 11,490 12,236 10,692 10,722 9,608 9,715 9,019<br />

Totaal 1857, '1863 .. . . 3,298,137 3,410,350 3,608 8,629 1,536 10,165 229,489 192,868 209,465 183,362 199,643 179,255 196,340 175,225<br />

Noordhrahant •.. . ......... . .... . . 411,950 418,201 432 750 324 1.,074 24,702 21.,850 22,684 21,156 20,968 20,099 18,989 18,213<br />

Gelderland ...... ............ .... . 4-00,125 419,996 458 926 159 1,085 29,926 23,824_ 25,935 22,283 23,603 20,430 22,422 19,679<br />

Zuidhollantl ... . ....... . . . ..... .... 62·1,985 651,885 522 1,794 352 2,146 4-1,137 35,367 40,073 35,318 39,274 35,270 39,097 34,889<br />

l\loordbolland" .............. . .... "<br />

544-,789 554,308 550 1,596 368 1,964 33,974 29,961 34,350 30,274 33,725 30,562 33,997 30,331<br />

Zeeland .............. . .... . .. ..... 166,385 173,160 177 393 29 422 11,869 8,926 9,882 8,076 8,963 7,757 8,106 7,1B<br />

Uh•ecbt ............... , ............. 161,175 168,429 165 455 80 535 9,953 8,568 9,889 8,700 9,823 8,862 9,659 8,751<br />

Friesland ............... . ....... . ... 270,618 282,48·1 379 8'19 40 859 21,697 17,642 20,303 17,163 19,24-7 16,597 19,369 16,598<br />

Overijssel •...... . .•....... ......... 235,284 244,54-1 281 636 4-8 684 17,721 14,832 16,4-73 14,353 15,366 13,613 14-,835 13,138<br />

Groningen .......................... 207,318 218,176 267 618 49 667 16,868 14,510 16,162 14,475 15,817 14,169 15,124 13,682<br />

Drenthe ..... ....................... 94,080 102,225 161 299 9 308 7,4-11 6,219 6,788 5,826 6,258 5,619 5,765 5,208<br />

Limburg .. .. ....... , .. ....... ....... 215,086 220,023 222 485 136 621 13,504 11,732 12,479 10,845 11,4-87 10,186 9,640 9,154<br />

'l'olaal 1858, 1864 .... 3,328,795 3,4-:J3,425 3,614 8,771 1,594 10,365 228,762 193:431 21.5,018 f88,li69 204 ,53-1 183,164 197,003 176,757 11<br />

J) Feitelijke bc'°lkin:;.<br />

) Wcrkclijlie hcvolkin~-.<br />

-<br />

...lil


,-<br />

-<br />

t<br />

US<br />

S'l'AArr van bet getal avondleel'lin<br />

de openbal'e scholen.<br />

H9<br />

OP DE<br />

AVONDSCHOOL.<br />

OP DE DAG- EN AVONDSCHOOL.<br />

I•<br />

OP 15 OCTOBER. OP 15 JANUARIJ. OP 15 APRIL. OP 15 JULIJ. . OP 15 OCTOBER.<br />

OP<br />

PROVINCIEN.<br />

15 JANUARIJ.<br />

OP 15 APRIL.<br />

OP 15 JULIJ.<br />

Mannen. Vrouwen. Mannen. j Vrouwen. Mannen. 1 Vrouwen. Mannen. 1 Vrouwen. Mannen. j Vrouwen.<br />

1<br />

Mannen. Vrouwen. Mannen. Vrouwen. Mannen. Vrouwen.<br />

1<br />

1<br />

1<br />

540 147 2,053 283 1,432 383 1 1,423 350 1,210 293<br />

l ::::<br />

188 130<br />

3,901 381 302 150<br />

508 159 2,121 350 1,340 302 1,392 335 1,234 282<br />

1<br />

3,727 341 216 137 206 145<br />

514 169 2,001 318 1,389 307 1,545 394 1,327 243<br />

N••••b-ban


- '<br />

HO<br />

·12f<br />

STAAT van het getal avondleerlingen ~ Il<br />

de bijzondere scholen.<br />

OP DE<br />

AVONDSCHOOL.<br />

OP DE DAG- EN AVONDSCHOOL.<br />

Pl\OVINCIEN. OP 15 JANUA.RIJ. OP 15 APRIL. OP 15 JULIJ.<br />

OP 15 OCTOBER. OP 15 JANUARIJ. OP 15 APRIL. 01' 15 JULIJ. OP 15 OCTOBER.<br />

Mannen. Vrouwen. Mannen. Vrouwen. Mannen.<br />

1<br />

Vrouwen.<br />

Mannen.<br />

1 Vrouwen. Mannen. j Vrouwen. Mannen. / Vrouwen. Mannen. / Vrouwen. Mannen. j Vrouwen.<br />

'<br />

Noordbrabant" "." " . . .. ~ ::::<br />

Gelderland""""."."" ~ ~:::<br />

177 84 84 49 74 65 112 61 1,219 396 1,332<br />

130<br />

435 1,3f6<br />

50 72 47 97<br />

404<br />

....-61<br />

1,145 289<br />

56 24 1,176 275 1,127 280<br />

1864 181 84 113<br />

1,247<br />

77 100 75<br />

289 1,235 261<br />

.<br />

il 5 79 1,210 258 1,207 280 1,147 293 1,184 288<br />

718 2H 352 122 236 126 342 153 1,388 151 1,172<br />

716<br />

125<br />

222 229<br />

1,064<br />

215 210<br />

122<br />

210<br />

1,150 132<br />

253 217 1,281 323 1,142 150<br />

1864 571 1,097<br />

256 217 208 223 !62<br />

180 1,034 136<br />

246 157 1,168 177 845 163 965 141 999 175<br />

~ 1862·<br />

700 523 514 485 414 -i-59 537 426 1,834 525 1,459 237 1,353 118 1,687 386<br />

Zuidholland""" ."." " . ~::: 624 453 506 383 394 484 472 426 1,785 456 1. ,392<br />

640<br />

1.76<br />

438 444<br />

1. ,329<br />

374 402 371.<br />

1.85 1. ,557 425<br />

485 378 - 1. ,774 528 1,358 166 1,351 178 1,6 18 429<br />

358 529 198 389 129 290 230 363 1,584 719 1,110<br />

Noordholland " "" " " " . ~<br />

379 1,169<br />

: ::: 358 490 223 413 122 378<br />

143<br />

1,195 347<br />

214 223 1,265 356 1,015 263<br />

1864 329 314 220<br />

1,007<br />

276 ·150 285<br />

285 1,262 398<br />

231 243 1,027 269 861 285 877 309 1,070 300<br />

•<br />

Zeeland" " " """." ."" ~ ::::<br />

!;::: 231.<br />

Utrecht."""""."·"" ·<br />

!:::: 104<br />

Friealand . " .""" " ." "<br />

::::<br />

531<br />

"". "" "".!<br />

156 69 58 49 54 46 87 63 232 56 178 47 193 46 190 34<br />

168 92 68 52 5G 41 72 41 228 39 202 35 185 27 21.7 28<br />

133 90 59 38 60 41 47 28 260 45 206 27 242 20 234 28<br />

238 192 194 183 161 195 173 527 273 624<br />

289<br />

264<br />

21.8 205<br />

642<br />

1.92 195<br />

247<br />

149<br />

703 34-i<br />

163 165 608 492 Gl2<br />

59<br />

422 550<br />

48 30 36 33<br />

415<br />

43 542 655<br />

40 49 596 736 649 7G6 624 746 648 732<br />

1.02 75 101 61 77<br />

M 94 301 88 303<br />

1.02<br />

75 256<br />

95 84 94<br />

76 60<br />

99<br />

258 46<br />

84 93 356 102 293<br />

139<br />

75 330<br />

150 80 116 80 129<br />

119 320 H9<br />

81 123 339 138 305 87 292 101 304 84<br />

1.94 4.91 181 346 159 365 1.65 536 1.75 445 194-<br />

O vcrijHel .. 690<br />

512<br />

247 447 196 295<br />

199<br />

149 456 215<br />

455 160 541 160 474 144 390 143 434 157<br />

·1864 569 162 338 162 271 149 404 157 546 148 432 131 474 124 483 168<br />

Groningen" " ". " " "" . ~ ; :::<br />

Drenthe "" . "" , """. " ~ ::::<br />

Lömbarg"."""" " "" . ~ ;::;<br />

265 189 144 t68 1.21 156 156 139 723 341 646<br />

247<br />

354 582<br />

150 141 142 122 268<br />

121 521 334<br />

1 156 139 640 358 560<br />

266<br />

305 562<br />

170 111 -148 147 126<br />

300 584 342<br />

141 143 605 351 548 315<br />

1<br />

535 362 597 372<br />

39 u 10 2 5 2 12 4 96 45 69 44 80<br />

~5 12 8<br />

40 58 26<br />

"<br />

6<br />

1<br />

"<br />

13 5 71 37 40<br />

38<br />

25 43<br />

5 17 27<br />

.\ 20 1<br />

50 37<br />

17 4 74 45 53 43<br />

1<br />

64 38 70 46<br />

148 162 88 167 92 147<br />

119 157<br />

1<br />

36 6 19<br />

108<br />

8 17<br />

100 26 93 40 111<br />

12 12 13<br />

28 102 32 8 18<br />

78<br />

8 18<br />

87 17 75 17 64<br />

H 40 9<br />

10 71 33 10 16 H 15 5 26 4<br />

) ""<br />

3,427 2,31.5 2,206 1,907 1,7i5 1,688 2,219 1,798 8,476 2,775 7,357 2,162 7,184<br />

Totaal"" 1863 3,457 2,129 2,009 1,827 1. ,613 1. ,5S8<br />

1,894 7,375 2,163<br />

1,966 1,595 7,983 2,606 6,875 1,883<br />

1864 3,003 1,804 1,646<br />

6,758<br />

1,514 1,503 1,446<br />

1,981 7,275 2,567<br />

1,817 1,432 7,632 2,705 6,480 2,274 6,586 2,317 7,233 2,626<br />

II.<br />

16


Reden in H 3 en !864.<br />

GETAL LEERLINGEN OP DE OPEISBARE SCHOLEN<br />

OP 10,000 ZIELEN.<br />

GETAL LEERLINGEN OP DE BIJZONDERE SCHOLE ~TAL LEERLINGEN OP DE OPENBARE EN BIJZONDERE<br />

OP 10,000 ZIELEN.<br />

SCHOLEN OP 10,000 ZIELEN.<br />

J,EERLINGEN OP DE<br />

PROVINCIEN.<br />

In 1862 op de \ In 1863 op de<br />

bevolk. op l Jan. bevolk. op l Jan.<br />

In 1864 op de<br />

bevolk. op l Jan.<br />

In 1862 op de<br />

bevolk. op l Jan.<br />

In 1863 op de<br />

bevolk. op 1 Jan.<br />

In . 1864 op d 1862 op de<br />

bevolk: op l Ja volk. op l Jan.<br />

In 1863 op de<br />

bevolk. op l Jan.<br />

In 1864 op de<br />

bevolk. op l Jan.<br />

openbare scholen m. g.<br />

tot v. g. als 1 1 000 tot:<br />

bijzondere scholen m. g.<br />

tot v. g. als 1 1 000 tot:<br />

openl)are en bijzondere<br />

scholen m.g. tot v. g.<br />

als 1,000 tot:<br />

· l 15 Januarij<br />

j 15 April ..<br />

~ 15 Julij ..<br />

.: 15 October<br />

'15 J-anuarij<br />

~ ..,; } 15 April ..<br />

]-= .;: = ) 15 J ulij . .<br />

"" \ 15 October<br />

..,; l '15 JAan ~a rij<br />

1<br />

:: ä 15 pri ..<br />

~ ~ 15 Julij ..<br />

.: 15 October<br />

{ 15 J an~arij<br />

1 ~ ) 15 April. .<br />

= - ) 15 J ulij . .<br />

~ l \ 15 October<br />

..,; l 15 Januarij<br />

ä 15 April ..<br />

'Q 15 Julij ..<br />

~ 15 October<br />

. l 15<br />

:.~ ! 15 J anuarij<br />

April ..<br />

~ 15 Julij ..<br />

;l 15 October<br />

\ 15 J an~arij<br />

< 15 .Apnl ..<br />

I 15 Julij ..<br />

\ 15 October<br />

, . ) 15 Jan~arij<br />

~ l 15 Ap~~l. .<br />

~ .:!,<br />

..:· l<br />

15 JuliJ ..<br />

·• 15 October<br />

15 Jan~arij<br />

Q il 15 April ..<br />

~ ,5 15 Julij . ·.<br />

= 15 October<br />

Q ( 15 Januarij<br />

d 1 15 April ..<br />

~ ) 15 J ulij ~ .<br />

; ~ 15 October<br />

ei { 15 Januarij<br />

~ ) 15 April ..<br />

ê J 15 Julij ..<br />

~ \ 15 October<br />

,;i<br />

( 15 Januarij<br />

j ' 15 April. .<br />

.,. ) 15 Julij ..<br />

= \ 15 October<br />

1856 .• \ 1862. 1857. 11863.<br />

931<br />

719<br />

651<br />

595<br />

1,202<br />

920<br />

850<br />

832<br />

947<br />

872<br />

865<br />

878<br />

830<br />

802<br />

809<br />

820<br />

1,'123<br />

893<br />

79/~<br />

775<br />

757<br />

690<br />

697<br />

699<br />

1,489<br />

1,329<br />

1,291<br />

'1,336<br />

1,250<br />

1,124<br />

1,023<br />

1,019<br />

1,445<br />

1,32()<br />

1,280<br />

1,278<br />

1,56'1<br />

1,311)<br />

1,192<br />

1,165<br />

953<br />

839<br />

721<br />

623<br />

924<br />

714<br />

647<br />

591<br />

1,149<br />

880<br />

813<br />

795<br />

8()8<br />

826<br />

821<br />

833<br />

830<br />

803<br />

809<br />

820<br />

1,087<br />

865<br />

769<br />

750<br />

728<br />

664<br />

670<br />

672<br />

1,418<br />

1,266<br />

1,22()<br />

1,272<br />

1,205<br />

1,083<br />

986<br />

982<br />

1,377<br />

1,266<br />

1,220<br />

1,217<br />

1,43i><br />

1,212<br />

1,0flü<br />

1,07'1<br />

924<br />

8-14<br />

700<br />

604<br />

945<br />

735<br />

656<br />

609<br />

1,224<br />

'955<br />

882<br />

867<br />

974<br />

899<br />

879<br />

888<br />

833<br />

804<br />

807<br />

807<br />

1,182<br />

900<br />

822<br />

796<br />

785<br />

732<br />

732<br />

722<br />

1,535<br />

1,369<br />

1,309<br />

1,357<br />

1,282<br />

1,136<br />

1,077<br />

1,067<br />

1,465<br />

·1,337<br />

1,305<br />

1,287<br />

1,54()<br />

1,293<br />

1,221<br />

1,127<br />

962<br />

84G<br />

722<br />

647<br />

934<br />

726<br />

648<br />

602<br />

1,171<br />

914<br />

844<br />

830<br />

928<br />

856<br />

837<br />

846<br />

815<br />

787<br />

790<br />

789<br />

1,138<br />

866<br />

791<br />

766<br />

756<br />

704<br />

705<br />

694<br />

1,.~74<br />

1,315<br />

1,258<br />

1,303<br />

1,239<br />

1,098<br />

1,041<br />

1,032<br />

1,397<br />

'1,275<br />

1,245<br />

'1,227<br />

1,430<br />

1,193<br />

1,127<br />

1,040<br />

939<br />

825<br />

704<br />

632<br />

1858. l 'l 8G4.<br />

885<br />

752<br />

684<br />

609<br />

1,220<br />

989<br />

902<br />

852<br />

97'1<br />

909<br />

889<br />

886<br />

826<br />

812<br />

8'14<br />

823<br />

1,190<br />

958<br />

884<br />

811<br />

721<br />

728<br />

737<br />

717<br />

1,549<br />

1,387<br />

t,306<br />

1,329<br />

'1,263<br />

1,'180<br />

1,098<br />

1,060<br />

1,400<br />

1,353<br />

1,306<br />

1,255<br />

1,481<br />

'1,314<br />

1,227<br />

1,134,<br />

941<br />

851<br />

772<br />

648<br />

871<br />

741<br />

674<br />

600<br />

1,162<br />

()42<br />

859<br />

812<br />

927<br />

867<br />

848<br />

846<br />

812<br />

798<br />

800<br />

808<br />

1,143<br />

920<br />

849<br />

779<br />

690<br />

696<br />

705<br />

686<br />

1,484<br />

1,329<br />

1,251<br />

1,273<br />

1,215<br />

1,135<br />

1,057<br />

1,020<br />

1,330<br />

1,285<br />

1,241<br />

1,192<br />

1,363<br />

1,209<br />

1,12()<br />

1,043<br />

920<br />

832<br />

755<br />

633<br />

1856. 11862.<br />

333<br />

314<br />

312<br />

305<br />

255<br />

229<br />

216<br />

220<br />

348<br />

342<br />

341<br />

338<br />

393<br />

384<br />

388<br />

3()6<br />

164<br />

140<br />

134<br />

134<br />

489<br />

477<br />

470<br />

475 .<br />

63<br />

57<br />

49<br />

50<br />

221<br />

202<br />

209<br />

204<br />

21'1<br />

'193<br />

198<br />

199<br />

77<br />

69<br />

74<br />

72<br />

234<br />

231<br />

224<br />

222<br />

331<br />

312<br />

309<br />

303<br />

244<br />

219<br />

206<br />

211<br />

330<br />

325<br />

323<br />

320<br />

393<br />

384<br />

388<br />

396<br />

159<br />

136<br />

130<br />

130<br />

470<br />

458<br />

452<br />

457<br />

60<br />

54<br />

47<br />

47<br />

2'13<br />

195<br />

201<br />

197<br />

200<br />

184<br />

188<br />

190<br />

72<br />

64<br />

68<br />

67<br />

227<br />

224<br />

217 .<br />

2'16<br />

1857. 11863.<br />

339<br />

330<br />

320<br />

298<br />

258<br />

226<br />

224<br />

220<br />

334<br />

329<br />

336<br />

332<br />

398<br />

389<br />

384<br />

390<br />

164<br />

134<br />

134<br />

127<br />

481<br />

472<br />

462<br />

466<br />

59<br />

64<br />

64<br />

67<br />

215<br />

195<br />

18'1<br />

194<br />

203<br />

201<br />

193<br />

201<br />

88<br />

71<br />

71<br />

76<br />

236<br />

235<br />

238<br />

237<br />

334<br />

326<br />

316<br />

294<br />

247<br />

217<br />

214<br />

211<br />

318<br />

313<br />

320<br />

316<br />

389<br />

380<br />

376<br />

382<br />

157<br />

129<br />

129<br />

122<br />

462<br />

454<br />

/1-44<br />

448<br />

57<br />

61<br />

61<br />

65<br />

208<br />

188<br />

175<br />

187<br />

194<br />

191<br />

184<br />

192<br />

82<br />

66<br />

66<br />

70<br />

230<br />

230<br />

233<br />

231<br />

335<br />

329<br />

324<br />

315<br />

256<br />

239<br />

217<br />

225<br />

338<br />

332<br />

330<br />

335<br />

390<br />

397<br />

384<br />

387<br />

156<br />

13()<br />

136<br />

118<br />

443<br />

437<br />

431<br />

434<br />

65<br />

61<br />

65<br />

62<br />

2H<br />

188<br />

179<br />

185<br />

203<br />

164<br />

169<br />

170<br />

87<br />

74<br />

75<br />

72<br />

246<br />

239<br />

240<br />

230<br />

33! 264 1,255<br />

32 1'033 1,026<br />

945 917<br />

2 ! 845 820<br />

32 \)63 956<br />

3 H 900 894<br />

24 1,457<br />

22 1,140<br />

20 1,066<br />

21 t,052<br />

1,393<br />

1,099<br />

1,019<br />

1,006<br />

32 295 1,228<br />

3l 1'214 1,15-L<br />

31 '206 1,144<br />

3 2 1'.216<br />

38 1223<br />

1,153<br />

1,223<br />

39 't86 1,187<br />

37 '197 1,197<br />

38 1'.216 1,216<br />

15 1,287 1,246<br />

1 3' 1,033 1,001<br />

13 928 899<br />

ll 909 880<br />

42<br />

246 1,198<br />

41 t'.167 1"122<br />

41 t 167 1, 122<br />

41 '.m 1,129<br />

1,4-78<br />

'1,320<br />

1,276<br />

-L,319<br />

,471<br />

,326<br />

,232<br />

,223<br />

,656<br />

,522<br />

,4ï8<br />

,477<br />

,638<br />

1,388<br />

,266<br />

1,237<br />

1,187<br />

,070<br />

1,418<br />

1.278<br />

1 ;187<br />

1,179<br />

-1,577<br />

1,450<br />

1,408<br />

1,407<br />

1,507<br />

1,276<br />

'1,164-<br />

1,138<br />

1,151<br />

1,038<br />

1857. 11863.<br />

'1,284<br />

1,065<br />

976<br />

907<br />

1,482<br />

1,181<br />

1,106<br />

1,087<br />

1,308<br />

1,228<br />

1,215<br />

1,220<br />

1,231<br />

1,193<br />

1,19'1<br />

1,197<br />

1,346<br />

1,034<br />

956<br />

923<br />

t,266<br />

1,20/i,<br />

t,194<br />

1,'188<br />

1,5(}4<br />

1,4-33<br />

1,373<br />

1,424<br />

1,497<br />

1,331<br />

1,258<br />

1,261<br />

1,668<br />

1,538<br />

1,498<br />

1,488<br />

1,637<br />

1,364<br />

1,292<br />

1,203<br />

1,198<br />

1,081<br />

960<br />

884<br />

1,2G8<br />

1,052<br />

964<br />

896<br />

1,4t8<br />

1,131<br />

1,058<br />

1,041<br />

1,246<br />

1,169<br />

1,157<br />

1,162<br />

1,204<br />

1, 167<br />

1,16S<br />

1,171<br />

1,295<br />

995<br />

. 920<br />

888<br />

1,2·18<br />

1,158<br />

1,Uü<br />

1,H-2<br />

'l ,531<br />

1,376<br />

'1,319<br />

1,368<br />

1,,H7<br />

1,286<br />

1,216<br />

1,219<br />

1,591<br />

1,466<br />

1,429<br />

1,419<br />

1,512<br />

1,259<br />

1,193<br />

1,110<br />

1,169<br />

1,055<br />

()37<br />

863<br />

1858. 11864,_<br />

1,220<br />

1,081<br />

1,008<br />

924<br />

1,476<br />

1,228<br />

1,119<br />

-1,077<br />

1,309<br />

1,2/i, l<br />

1,2 '19<br />

1,221<br />

1,2'16<br />

1,209<br />

1,198<br />

1,210<br />

1,34G<br />

1,097<br />

1,020<br />

929<br />

t,164<br />

1,'165<br />

'l ,'168<br />

1,151<br />

1,614<br />

1,448<br />

1,37'1<br />

1,391<br />

'1,474<br />

1,368<br />

1,277<br />

1,245<br />

1,603<br />

1,517<br />

1,475<br />

1,425<br />

1,568<br />

'l,388<br />

1,302<br />

1,206<br />

1,187<br />

1,090<br />

1,012<br />

878<br />

1,202<br />

'l ,OG5<br />

9()4<br />

911<br />

1,40G<br />

1,170<br />

1,066<br />

1,02G<br />

1,249<br />

1,184<br />

1,1G3<br />

1,166<br />

1,195<br />

1, '188<br />

1,177<br />

1,189<br />

1.293<br />

1;054<br />

980<br />

892<br />

1,114<br />

1,114<br />

1,1t8<br />

1,'102<br />

1,543<br />

1,387<br />

1,313<br />

'l ,333<br />

t,418<br />

1,316<br />

1,229<br />

1,198<br />

1,523<br />

1,441<br />

1,402<br />

1,353<br />

1,443<br />

1,277<br />

1,198<br />

1,110<br />

1,160<br />

1,065<br />

990<br />

858<br />

1862. 11863. 11864.<br />

500<br />

585<br />

598<br />

569<br />

670<br />

803<br />

820<br />

812<br />

787<br />

870<br />

889<br />

877<br />

802<br />

823<br />

847<br />

840<br />

704<br />

792<br />

849<br />

844<br />

742<br />

822<br />

843<br />

829<br />

810<br />

861<br />

879<br />

870<br />

770<br />

828<br />

852<br />

843<br />

815<br />

872<br />

895<br />

896<br />

787<br />

900<br />

909<br />

8()3<br />

653<br />

669<br />

671<br />

G84<br />

508<br />

588<br />

59()<br />

578<br />

683<br />

801<br />

829<br />

815<br />

821<br />

872<br />

879<br />

872<br />

807<br />

844<br />

855<br />

847<br />

708<br />

799<br />

841<br />

851<br />

746<br />

867<br />

890<br />

908<br />

809<br />

864,<br />

883<br />

872<br />

786<br />

831<br />

864<br />

851<br />

806<br />

868<br />

887<br />

895<br />

766<br />

867<br />

882<br />

907<br />

663<br />

676<br />

672<br />

683<br />

496<br />

575<br />

581<br />

564<br />

682<br />

805<br />

822<br />

811<br />

809<br />

865<br />

886<br />

870<br />

825<br />

851<br />

867<br />

846<br />

721<br />

809<br />

854<br />

874<br />

817<br />

835<br />

872<br />

881<br />

821<br />

862<br />

876<br />

871<br />

791<br />

834<br />

858<br />

856<br />

838<br />

892 .<br />

89'1<br />

900<br />

782<br />

851<br />

896<br />

903<br />

661<br />

656<br />

667<br />

690<br />

1862. 11863. 11864.<br />

------i----·- - -------------------------------<br />

1,070 1,034 1,092 1,054 1,072 1,034 284 275 282 272 280 .<br />

933 902 952 918 970 935 271 262 271 262 271<br />

887 857 904 873 922 889 1 269 260 269 259 265<br />

877 848 892 860 888 856 1 269 260 267 258 265<br />

9~ 3<br />

2~ l 54<br />

,20/i,<br />

2 5 1,156<br />

2 5 1,146<br />

1,309<br />

1,164<br />

1,117<br />

1,108<br />

1,374<br />

L223<br />

1,173<br />

1,159<br />

1,326<br />

1,180<br />

1,132<br />

1,118<br />

1,352<br />

1,24-1<br />

1,187<br />

1,153<br />

1,303<br />

1,196<br />

1,144<br />

1,111<br />

72G<br />

803<br />

825<br />

819<br />

736<br />

808<br />

828<br />

824<br />

743<br />

806<br />

826<br />

823<br />

2,663<br />

2,714<br />

2,753<br />

2,437<br />

942<br />

{,016<br />

·1,024<br />

1,026<br />

887<br />

920<br />

908<br />

891<br />

963<br />

982<br />

994<br />

993<br />

826<br />

955<br />

979<br />

937<br />

937<br />

940<br />

()10<br />

941<br />

753<br />

775<br />

818<br />

837<br />

826<br />

808<br />

8()0<br />

802<br />

794<br />

880<br />

809<br />

822<br />

763<br />

817<br />

82'1<br />

809<br />

2,047<br />

2,14-8<br />

2,141<br />

2,178<br />

1,093<br />

1,132<br />

1,133<br />

1,116<br />

2,814<br />

2,836<br />

2,722<br />

2,623<br />

962<br />

1,062<br />

1,115<br />

'l ,100<br />

902<br />

895<br />

955<br />

919<br />

992<br />

990<br />

988<br />

980<br />

849<br />

915<br />

95G<br />

938<br />

926<br />

940<br />

956<br />

958<br />

754<br />

878<br />

835<br />

786<br />

835<br />

908<br />

1,014<br />

914<br />

838<br />

896<br />

948<br />

943<br />

820<br />

857<br />

891<br />

842<br />

2,125<br />

2,338<br />

2,269<br />

2,265<br />

1,124<br />

1,159<br />

1,183<br />

1,145<br />

2,801<br />

2,902<br />

2,üU<br />

2,627<br />

985<br />

1,113<br />

1,056<br />

1,133<br />

904<br />

921<br />

934<br />

924<br />

987<br />

954<br />

1,013<br />

994<br />

864<br />

890<br />

955<br />

916<br />

916<br />

945<br />

95 '1<br />

9'i-5<br />

752<br />

802<br />

838<br />

831<br />

857<br />

956<br />

961<br />

921<br />

853<br />

951<br />

932<br />

936<br />

782<br />

835<br />

868<br />

833<br />

2,515<br />

2,509<br />

2,325<br />

2,513<br />

1862. l 18G3. l 1864.<br />

776<br />

921<br />

963<br />

924<br />

712<br />

842<br />

858<br />

853<br />

813<br />

884<br />

895<br />

88'1<br />

851<br />

871<br />

886<br />

887<br />

817<br />

812<br />

867<br />

857<br />

814<br />

868<br />

870<br />

873<br />

807<br />

857<br />

877<br />

869<br />

779<br />

825<br />

858<br />

851<br />

812<br />

873<br />

896<br />

894<br />

786<br />

896<br />

904<br />

888<br />

817<br />

85G<br />

880<br />

922<br />

794<br />

940<br />

967<br />

937<br />

726<br />

84G<br />

880<br />

866<br />

8!~ l<br />

878<br />

899<br />

884<br />

864<br />

889<br />

895<br />

889<br />

724<br />

813<br />

856<br />

863<br />

810<br />

895<br />

915<br />

914<br />

807<br />

865<br />

881<br />

868<br />

793<br />

842<br />

884<br />

860<br />

810<br />

872<br />

895<br />

901<br />

769<br />

866<br />

883<br />

903<br />

832<br />

879<br />

902<br />

934<br />

--------- , __<br />

1,138<br />

1,174<br />

1,190<br />

1,168<br />

792<br />

868<br />

889<br />

881<br />

803<br />

875<br />

899<br />

889<br />

795<br />

924<br />

956<br />

941<br />

727<br />

858<br />

863<br />

870<br />

832<br />

880<br />

899<br />

885<br />

874<br />

883<br />

9H<br />

891<br />

737<br />

819<br />

867<br />

879<br />

853<br />

875<br />

900<br />

004<br />

818<br />

860<br />

874<br />

869<br />

800<br />

850<br />

872<br />

865<br />

840<br />

898<br />

896<br />

904<br />

782<br />

850<br />

895<br />

899<br />

864<br />

873<br />

890<br />

95G<br />

812<br />

875<br />

896<br />

893


Reden in 18~ ~63 en '1864.<br />

PROVINCIEN.<br />

.,.!<br />

15 Januarij<br />

~ 15 April ..<br />

e 15 Julij ..<br />

~ 15 October<br />

.!<br />

~ 15 Januarij<br />

:; 1 15 April . ,<br />

,; .!l 15 Julij ..<br />

• 15 October<br />

.:. 1 ) 15 i_am;irij<br />

;::: "' 15 pri ..<br />

~ ~ 15 Julij ..<br />

.=: 15 October<br />

, -= ( 15 Januarij<br />

1 ] < 15 April. .<br />

= -<br />

l<br />

I 15 J ulij . .<br />

ii'! ] \ 15 October<br />

olÏ 15 J anuarij<br />

= 15 April ..<br />

l 15 Julij ..<br />

N 15 October<br />

OPENBARE SCHOLEN<br />

TOT DE LEERLINGEN<br />

ALS 1 TOT:<br />

1862.11863. 11864.<br />

129<br />

100<br />

90<br />

82<br />

148<br />

114<br />

105<br />

103<br />

180<br />

166<br />

164<br />

167<br />

150<br />

145<br />

147<br />

149<br />

133<br />

106<br />

94<br />

92<br />

... ) 15 Januarij 149<br />

~ 15 April .. 1136<br />

f 15 Julij . . 137<br />

~ 15 October 137<br />

\ 15 Januarij<br />

.H~ 15 April ..<br />

" " 15 Julij ..<br />

* - 15 October<br />

.- r 15 Januarij<br />

~ 'i 115 April . .<br />

= .!,<br />

.!<br />

15 J ulij . .<br />

'"' 15 October<br />

15 Januarij<br />

f f~ 15 Ap:~l ..<br />

~.5<br />

l<br />

15JuhJ ..<br />

:: 15 October<br />

Gi 15 Januarij<br />

.; 15 .April . .<br />

f 15 Julij ..<br />

= 15 October<br />

~ii ( 15 Januarij<br />

~ \ 15 April ..<br />

ê ) 15 Julij ..<br />

~ ( 15 October<br />

!<br />

.:C 15 Jan:iarij<br />

j 15 April ..<br />

15 Julij ..<br />

15 October<br />

i<br />

113<br />

101<br />

98<br />

101<br />

141<br />

126<br />

115<br />

115<br />

132<br />

122<br />

117<br />

117<br />

97<br />

82<br />

74<br />

73<br />

120<br />

105<br />

91<br />

78<br />

131<br />

102<br />

91<br />

85<br />

153<br />

119<br />

110<br />

108 .<br />

187<br />

172<br />

169<br />

170<br />

152<br />

146<br />

147<br />

147<br />

137<br />

104<br />

95<br />

92<br />

155<br />

141.<br />

144<br />

1.42<br />

H7<br />

104<br />

99<br />

103<br />

148<br />

131<br />

124<br />

123<br />

136<br />

124<br />

121<br />

120<br />

96<br />

80<br />

76<br />

70<br />

122<br />

107<br />

91<br />

82<br />

123<br />

105<br />

95<br />

85<br />

154<br />

125<br />

114<br />

108<br />

188<br />

176<br />

172<br />

172<br />

150<br />

147<br />

147<br />

149<br />

138<br />

111<br />

102<br />

94<br />

144<br />

145<br />

147<br />

143<br />

119<br />

106<br />

100<br />

102<br />

145<br />

136<br />

126<br />

122<br />

131<br />

127<br />

123<br />

118<br />

93<br />

82<br />

77<br />

71<br />

120<br />

108<br />

98<br />

82<br />

BIJZONDERE SCHOLEN<br />

TOT DE LEERLINGEN<br />

ALS 1 TOT:<br />

1862. 11863. 11864.<br />

99<br />

93<br />

92<br />

91<br />

73<br />

65<br />

61<br />

63<br />

98<br />

96<br />

95<br />

95<br />

83<br />

81<br />

82<br />

84<br />

77<br />

66<br />

63<br />

63<br />

84<br />

82<br />

81<br />

82<br />

79<br />

72<br />

62<br />

63<br />

77<br />

71<br />

73<br />

72<br />

87<br />

79<br />

81<br />

82<br />

50<br />

92<br />

91<br />

88<br />

87<br />

102<br />

93<br />

96<br />

90<br />

72<br />

63<br />

62<br />

61<br />

96<br />

95<br />

97<br />

96<br />

86<br />

84<br />

83<br />

84<br />

82<br />

67<br />

67<br />

64<br />

91<br />

90<br />

88<br />

88<br />

72<br />

78<br />

78<br />

82<br />

82<br />

75<br />

69<br />

74<br />

85<br />

84<br />

81<br />

84<br />

68<br />

55<br />

55<br />

59<br />

92<br />

91<br />

93<br />

92<br />

102<br />

100<br />

98<br />

96<br />

73<br />

68<br />

62<br />

64<br />

105<br />

103<br />

102<br />

104<br />

85<br />

87<br />

84<br />

85<br />

79<br />

70<br />

69<br />

59<br />

85<br />

84<br />

83<br />

83<br />

68<br />

63<br />

67<br />

65<br />

65<br />

58<br />

55<br />

57<br />

91<br />

74-<br />

76<br />

77<br />

H<br />

64<br />

64<br />

62<br />

100<br />

97<br />

97<br />

93<br />

OPENB. ER BIJZONDERE l ONDERW. PERSONEEL<br />

SCHOLEN TOT DE<br />

LEERLINGEN ALS 1 TOT;<br />

I<br />

OP DE OPENB. SCHOL[<br />

TOT DE LEERLINGE~<br />

ALS 1 TOT:<br />

ONDERW. PERSONEEL ONDERW. PERSONEEL OPENBARE SCHOLEN BIJZONDERE SCHOLEN<br />

OPENBARE EN<br />

p DE BIJZOND. SCHOLEN OP DE OPENB. EN BIJZ.<br />

BIJZOND. SCHOLEN<br />

TOT HET ONDERWIJZEND TOT HET ONDERWIJZEND TOT HET ONDER­<br />

TOT DE LEERLINGEN SCHOLEN TOT DE LEER-<br />

WIJZEND PERSONEEL<br />

ALS 1 TOT; LINGEN ALS 1 TOT; PERSON. ALS 100 TOT: PERSON. ALS 100 TOT; ALS 100 TOT:<br />

1862. 11863.1 1864. 1862.11863.11861, 1862.11863.11864. 1862. 11863. 11864. 1862. 11863. 11864.<br />

119<br />

98<br />

91<br />

85<br />

125<br />