Pruisen in Naarden en Muiden 1787

hkloosdrecht84067

Historische bijzonderheden over de Pruisen die in 1787 Naarden en Muiden veroverden

DE PRUISEN IN NAARDEN

EN MUIDEN

178 7

Eenige historische bijzonderheden waarbij tal

van niet gepubliceerde officieele gegevens

UITGAVE DRUKKERIJ ,DE KROON"

HILVERSUM


DE PRUISEN IN NAARDEN

EN MUIDEN

17 8 7

Eenige historische bijzonderheden waarbij tal

van niet gepubliceerde officieele gegevens

UITGAVE DRUKKERIJ ,DE KROON"

HILVERSUM


DE PRUISEN IN ONS LAND

ROERIGE JAREN.

Het waren roerige tijden, toen, anderhalve

eeuw geleden, bijkans in alle gewesten

van de Republiek der Vereenigde Nederlanden

patriotten en prinsgezinden tegenover

elkander stonden. Meer dan eens is er een

periode van strijd geweest tusschen de aristocratische

regenten en de aanhangers van

het stadhouderlijk Huis van Oranje. Ditmaal

echter brachten de tijdsomstandigheden een

derde partij naar voren, die der democraten,

voorstanders van de beginselen, die uit

Amerika en Frankrijk ook naar hier overkwamen.

De patriotten, wier kern door de

regentengeslachten der steden werd gevormd,

wilden aan de Stadhouders de macht

ontnemen, die zij bij het herstel in 1747 hadden

gekregen, in het bijzonder wat betreft

de samenstelling der stedelijke regeeringen.

Zij wilden die macht weer in eigen handen

hebben, gelijk tevoren. De democraten wilden

66k die macht aan de Stadhouders ontnemen,

maar om haar, gelijk v66r den opstand

tegen Spanje, in handen te leggen van

de burgerij zelve door midde~ van schutterijen

en gilden. Vormde het machtige gewest

Holland het middelpunt van het patriottisch

verzet, Utrecht was het centrum

der democraten. De patriotten aanvaardden

de democraten gaarne als bondgenooten en

bemerkten eerst te laat, dat zij wel samen

konden optrekken tegen eenzelfden tegen­

.stander, maar in de uitwerking van begin

selen lijnrecht tegenover elkander stonder

Zoodoende werden de patriotten meer gE:­

dreven door de democraten dan dat zij zel­

;ven leiding ,gaven. Zij hadden daarbij ermEJde

r ekeni.rug te h oltlden, dat, onder den

invloed van den Engelschen corlog, de

schutterijen in bijkans alle steden ui:t hun

slaap waren opgeschrikt en kra.chti.g waren

.gereor.ganise.erd.. Terzijde daarvan had de

·bevolking vrijcorpsen ,gevormd, die bijkans

overal onder den invloed der democraten

stonden. Waren in b'epaald,e ,gevallen de

patdoiten tot mati,ging bereid, de democraten

dwongen ze om. verder te .gaan en hadden,

althans schijnbaar, de gewapende

macht in handen om hun wil door te zetten.

Onder deze invloeden speelden zich de

opwindende gebeurtenissen van de jaren

1785 tot 1787 af. De Stadhouder was in het

najaar van 1785 boos uit Den Haag vertrokken,

omdat men hem het commando

over het Haagsch garnizoen had ontnomen.

Hij reisde door het land, vestigde zich aanvankelijk

op Het Loo, en daarna te Nljmegen

op den ouden Valkhof. Toen in het

den Prins toegedane Gelderland de kleine

stadjes Elburg en Hattem niet bereid bleken

zijn bevelen te volgen, rustte men

een expeditie daartegen uit, die, bijkans

zonder een schot te lessen, erin slaagde

het verzet te breken. Had Willem V toen

doorgetast, de geschiedenis had een ander

verloop gehad. Maar h~·j was van een weifelend

karakter, niet geneigd zijn vage bevoegdheden

te overschrijden, en liet zoodoende

zijn verschrikten tegenstanders in

Holland en Utrecht gelegenheid om op

adem te komen. Zoo vormden de Staten

van Holland langs geheel de grens der provincie

een cordon van vrijcorpsen en schutterijen;

zoo werd Utrecht in staat van tegenweer

gebracht. Maanden achtereen lag

men, met de wapenen in de hand, tegenover

elkander, woorden van de grootste

heldhaftigheid over en weer uitstootende.

Slechts een keer had een treffen plaats bij

Vreeswijk, toen de troepen van den Prins

poogden Utrecht van Holland af te snijden.

De daar door de stadhouderlijke troepen geleden

nederlaag maakte het noodzakelijk

een anderen weg in te slaan. Geweld wilde

Willem V niet gebruiken, en zoo kwam de

doortastende Prins·es Wilhelmina met haar

3


voorstel, dat zij zich naar Den Haag zou

begeven en, eenmaal daar aangekomen, met

de Staten van Holland de verbroken betrekkingen

weer zou opnemen. Dat men

haar deze reis zou beletten, werd te minder

geloofd, omdat zij niet slechts de gemalin

van den Stadhouder, maar ook de

zuster van den Koning van Pruisen was.

Edoch, het Goudsche vrijcorps belette haar

een klein eind van Schoonhoven verwijderd,

de doorreis.

Koning Frederik Willem II heeft niet

aanstonds de beleediging, zijn zuster aangedaan,

hoog opgevat; hij zag bij voorkeur

door bemiddelinp de geschillen in de Nederlanden

bijgelegd. Maar toen de Staten

van Holland hoog te paard ·bleven zitten

en alle zijn verlangens, dat men verontschuldigingen

zou aanbieden, afsloegen,

verzamelde hij in het Kleefsche een leger en

toen ook een laatste ultimatum, op 8 September

1787, aangeboden, niet hielp, rukte

dit leger de grenzen over.

DE PRUISEN RUKKEN OP.

Het Pruisische leger, dat zich in de zo­

:nermaanden van 1787 in de omgeving van

Wesel en Kleef vereenigde, stand onder leicling

van Hertog Karel Willem Ferdinand

van Brunswijk, gevormd in de krijgs.>chool

van Frederik den Groote, die aan de zijde

van dezen koning meer dan een overwinning

had behaald. Hij telde onder zijn bevelen

ruim 16.000 man infanterie, verdeeld

over 23 bataljons, en ruim 4000 man cavalerie,

verdeeld over 25 escadrons, alles naar

b ... hoefte voorzien van artillerie en verdere

bijbehoorende wapenen. Tot de officieren

van Brunswijk behoorde de later zoo beroemd

geworden Blucher, die aan het hoofd

van een paar escaclrons ruiterij intusschen

bij die gelegenheid geen rol van beteekenis

speelde. Het plan de campagne van den

Hertog was eenvoudig. Hij had z;dn leger

in drie divisies verdeeld, waarvan er twee

achtereenvolgens de brug te Westervoort

zouden overtrekken; een ervan zou zich

over Zeist op het Gooi en Amsterdam richten;

een andere den Rijn langs trekken en

via Nieuwpoort en Schoonhoven het zuidelijker

gelegen Holland bedreigen. De

derde divisie, staande onder leiding van den

generaal von Knobelsdorf, alles tezamen een

6 a 7000 man sterk, bleef op den linkeroever

van den Rijn; zou bij Nijmegen de

Waal overgaan en langs den rechteroever

van die rivier op Gorkum aantrekken, teneinde

op die wijze het zuidelijkste gedeelte

van Holland in bezit te krijgen. Een krijgsplan,

waarbij onmiddellijk in het oog

springt, dat de Hertog van Brunswijk en

zijn officieren goed op de hoogte waren van

de plaatselijke gesteldheid, en van den innerlijken

toestand in Holland. Er hebben

dan oak tevoren opnemingen en verkenningen

plaats gehad, die tot waarschuwing

hadden kunnen dienen, omdat zij in het

openbaar werden verricht door officieren

van den Pruisischen staf in valle uniform

en met oranje sjerpen versierd. Maar deze

vertoonden zich in die gedeelten van het

land, die men niet, althans niet aanstonds,

dacht binnen te trekken. Tal van malen had

men de militaire beteekenis van schutterij

en vrijcorpsen kunnen schatten, en het feit,

dat men zich met zoo stouten stap midden

in het vijandelijk land waagde, gaf reeds

duidelijk te verstaan, dat die waarde, gelijk

in de praktijk bleek terecht niet hoog

werd aangeslagen.

Maar in het Gooi zou men tach op onverwachte

tegenstand stuiten, zooals uit het

vervolg blijken zal!

4


BELEGERING VAN NAARDEN DOOR DE PRUISEN

Uit ons eerst.e artikei over den veldtocht

der Pruisen in 1787, bleek reeds dat zij gemakkclijk

werk hadden. Zelfs Utrecht, de

burcht der d£mo>C~raten, dat met grooten

ijve:- en cpoffering van veel geld was verst.erkt

en waarbinnen een aanzienlijke troepenmacht

ond·er den Rijngra-af van Salm

ge:egerd was, had zich, zonder zelfs verded:ging

te bepro.even, overgegeven. Het garnizoen

blies den aftocht, nog voordat de

vijand gezien was, aileen maar op het bericht

van zijn nad·ering,. De bei.d•e ande-re

Pruisi~·che divi.sie.s waren inderdaad met

groote snelhe:d vco1tgerukt. Di:! E•ene onder

le'iding van genEII"aal van L-ottum, had

Amersfoort beor·eikt en zond van daaruil

patrouiL:es door het Gooila:nd, terwijl een

kamp nabij Hilversum werd gev•e..;;tigd. De

ande11e ondE!i' generaal Gaudy, die Utrecht

vanuit het Zuiden zou bestoken, kreeg nu

de handen vrij om tegen Amsterdam, dat

zich ble•:=f vErzetten, op te rukken. Voo:

Amsterdam, dat niet wi1d•e bu~gen, w:=rd de

to.e.s.tand er niet gemakkelijker op, want

gEhe·el het Pruisische .le,ger kwam nu vrij

om tegen de stad te ageeDcn. Salm met zijn

Utrechtsch garnizcen wa:s licmgs de Ve-cht

naar Ams.terdam getrokken, maar de vlucht

had het tot zulk een crd•elooz..e bend-e gemaakt,

dat het veili.ger werd geoordee~d

het niet birmen te iaten. E~r waxen trouwens

verded>igers genoeg, zoowel te Amsterdam

a:ls in doe naaste omgev'ing. Men

kr-eeg .echter den zonderlingen toe.stand,

d•at een deel di,er verdedigers, het r;egelmatige

leg•er, dat dcm het gewest Holland be·

taald werd, nu de orderrs van Prins Willem

V weer als geldige moest beschouwen.

En Willem V ordineerde, dat d:at leger

geen teg:enstand aan de Prui.sen had te

bieden en verplaatste versch'illend•e !:roepen

vanuit Amsterdam en omgeving naar

de Gene•raliteitslanden. Zco trok het regiment

van By~andt, nadat de Prui.sen zich

van Abccude hadden m[estf::r gemaakt, met

valle muz1ek uit, midden door den ,vijand".

Later zou dit met een n1et onbelangrijk

gedeelte van het Amsterdam.sch garn~zoen

eveneens ~e.schieden, maar toen was de

stad inmiddels overgegev-en.

Van het legerdeel onder Van Lottum

werd de voorhc•ede gecommandeerd door

generaal graaf von Kalkr-euth, die bij deze

expeditie een niet onbelangrijke rol heeft

ge.speeld. Hij wa.s een doortast-end man;

zelf behoorende tot het wapen der cavalerie,

vertrouwde hij in vele opzichten op de

patrouilles, die de omgeving tu.s.schen

AmEJr.sfoort en Amsterdam bezochten. Zij

.slaagden •erin em de versterkingen, ter beveiliging

van Amst.errdam aang.elegd bij

Uitermeer en Hinderdam, zonder veel

moeite te nemen.. Te Uitermeer had d.e

wacht zich binnen het fort teruggetrokken,

omdat het regende en d•e zorg v·oor de ophaalbrug

overgelaten aan een bo•erenkinkel

d•ie, toen hij de Pruisen besperurde, ni:et

bet2r wist te doen dan de brug neer te

laten! Op fort Hinderdam probeerde de bezetting,

een 100 man .sterk, de Pruisen tegen

te houden; zij nam daartoe stellingen

in op de wallen, doch bespeu'I"de ni.et, dat

inmidde:s E!en klE>in aanta:l doortastende

Pruisi.sche soldat.en waren scheep gegaan

en aan de achterrzij ie het fort binnenstormden.

En zoo vocrschrikt was zij bij de nadering

van dezen o_nverwachten vijand, dat

zij z:ch zonde:r meer overgaf!

Wee.sp, o.ndtr leiding van ko1onel de Pol,

verdedigde z1ch gedurende enkele dagen

manmoedig, totdat het bevel van den stadhouder

kwam om de v•esting t•e v·er:at•en.

Toen scheidden zich de wEigen der verdedigers,

die zelfs een paar keeren een uitval

tegen de Pruisen hadden bepro.efd,

welke aan beide zijden eeni.g verlies aan

menschenlevens had opgel:everd. De regelmatige

troepen trokken, krachtens order

5


van den stadb:ouder, naar de Generaliteitslanden,

maar de schuttE•rij, zoowel uit Amsterdam

al:s uit Weesp, trok naar Amsterdam

teneindte aan de verdere verdediging

deel t.e nEmen.

VOOR NAARDEN'S VESTING.

Het uit strategjsch cogpunt zco belangrijke

Naarden kreeg reeds een paar dagen

nadat Utrecht door de troepen van den

Prins was bezet, de Pruisen te zien. Kalkreuth

vond !'eden om zelf zich ermede te

bemoeien. Met •een 40-tal huzaren reed hij

op Naarden aan, .gevolgd do-or de rest van

zijn regiment en een bataljon grenad1ers

onder Eichma·nn. Voor d·e wallen .gekomen,

zond hij een officier met een trompeUer

met een door hem ges.chreven, zeer vriendelijk

gest.elden bri·ef aan den commandant

cter vesting, op dat oogenblik kolonel Baron

Matha, een kundig en doortast·end :soldaat.

Heiden waren echter nauwelijks tot de

buitenst·e verd ·edigin~werken genaderd of

men schoot op hen, hoezeer zij ook met de

witte vlag, diie Z:ij met zich voerden,

zwaa•iden. Eerst laat in den middag slaagde

men erin d•en ve.rdedi,gers, die hier gelijk

t.e Gorkum de gebruiken van den oorlog

slecht bJeken te kennen, diuidelijk te

maken, dat in der>gelijke gevallen niet geschoten

mag worden. Kolonel Matha verklaarde,

in antwoord op de sommatie tot

overgave, die Kalkrcuth hem deed, dat hij

te Amsterdam bij de patroiotti:&che Commissi·e

V'an Defensie bevelen .ging halen en des

avo.rids te 9 uur anlwoord zou geven

Tocn en dezen vleugel

slechts weinig. Zoodoende bl·eef h>et

kamp aan de be1eger&en ve•rborgen,

maar de naar vor>en .gee Pruisen vastge:steld, dat deze op vrij

verren aistand werden beantwoord. Kalkreuth

wilde dus dcm·tasten. Toen hij den

volgenden ochtend nog g.eenerlei hericht

van over.gave d>er vesting had ontvangen,

trok hij langs de Vecht eerst op Nieuwers~uis

af. Zijn troEpen g::ngen daarheen over

Bussum en Maarssen, tegelijkEdijd dat

versterkingen, hem va~nuit Amersfoort gezonden,

Nieuwer.sluis nacLerden.

De Pruisische generaals hadden een paar

dagen t•evcren Oi!ldervonden, dat op ,grDo·

ter tegenstand mo•est worden ger.ekend,

dan zij in Uitermeer en Hinderham badden

.gevonden. Een patrouille van 50 ruiters

was Vreeland genaderd en va!ndaar

door c1e patriotten verdreven. Nu kwam

men met meer troepen opzetten •. Langs den

rechteil'oever naderden afdeelingen de

Mijnders:uis, doch poogden vergeefs zich 'n

doortc,cht te banen; zij ondervonden veel

moeilijkheid met de inUJndatie, die door de

gevallen r>egens z:=·er was gezwollen, en

veel tegenstand van de zijdle der patriotten,

zoodat zij naar Hilversum terugkeNden.

6


Op den linkeroever had Kalkreuth meer

suoces. Tc{!h had hij nilet meer dan een 140

man voetvolk, een 20 huzaren en ·een enkel

stuk geschut bij zich. NieuwerslJuis was

door een kleine 1000 man bezet; het vormd:e

en vrij regelmatig gebastione€'I'de zesho-ek,

in twee ongelij~e deelen ge:splitst

door de Vecht; een bru.g verbond die deelen,

beilde voo.zi·en van een gooed bedekten

weg met traversen, terwijl een 60-tal vuurmonden

de bewapenctng van Nieuwersluis

uitmaakten. Kalk:reuth began de plaats in

te sluiten; hij breidde eerst zijn post van

Bre:uke!en naar Nieuw t.er Aa uit en maakte

zich, de Geu.zesloot en den Arnstel overtrekkende,

meester van het Loenderslot,

dat men onbeZJet had gelaten. Geheel ingesloien

was Ni•euwerslui:s nog niet, want

ov·er den Amstel bleef ~emeen:schap met

Amsterdam bestaan. Maar reeds twee dagen

later capituleerd-e de bezett'ing, naar

het heette, omdat er gebrek was aan levensrniddelen.

De2le bezetting werd krijgsgevangen,

maar aangezien zij voor het

grootstf.' de·el uit geregelde troepen bestond

die zich naar de bevelen van den Stadhouder

hadden te schikken, zal die krijgsgevaiJ1,genschap

niet hard geweest zijn en

niet lang hebben geduurd. Het karakter

eener ernstoige verdediging, ~elijk men te

Weesp en te Naarden heeft beproefd, kan

aan Nieuwerslui:s niet word·en toeg.ekend.

De overgave van die plaats was reeds een

sympto


MuLden naar Naarden wildie t'erugke,eren,

vernam hij de overgave. Hij toondle zich

zee•r verbaasd, hoewel hij in d·e g~egeven

omstandi,gheden d·eze overgave taoch alleszins

had kunnen v·erwachten. Hij bled in

Muiden en nam daar het b~el op zich van

de vesting en de daarbinnen gelegerde

troepen, die g,ehe1el van de Ovierheid te

Amst.el'dam afhingen en C1Dk door Amsterdam

werd:en betaald. Een 11egelmatiger

po~itie.

Over het be·leg van Muiden ·en den afloop

van een rumoerig.e periode in en rond het

Gooi vertellen wij in het slotartikel.

8


MUIDEN, HET LAATSTE BOLWERK

DE PRUISISCHE WINTER.

n ons vmige a;rtik:el ·ls vecrte:ld hoe de

I

die vesting Naarden zich 150 jaren gelcden

aan de Pruisen had overgegeven. Muiden

bleef zoodoende de eenige sterkte rondom

Amsterdam, die de Pruisen, toen zij op

1 October 1787 Amsterdam aanvielen, nog

niet in hun bezit hadden.

W el had Generaal van Lot tum geheel

het Gooi van patriottische troepen ,gezuiverd",

als gevolg waarvan hij zijn soldaten

voorloopig de winterkwartieren

deed betrekken. Kurassiers onder overste

Rohr ikwamen te Laren, te Blaricum

en te Huizen; dragonders in Hilversum

en in Nieuw- en Oud-Loosdrecht, terwijl

Van Lottum zelf zich kwartier te Hilversum

koos en van daaruit de actie

leidde, die tegen Muiden werd ondernomen.

Teneinde te voorkomen, eenerzijds, dat de

vrij sterke bezetting van het plaatsje de

Pruisische belegeringstroepen in den rug zou

aanvallen, was een post van een 100 man geplaatst

op den weg langs de Trekvaart, terwijl

anderzijds Muiderberg door een klein

detachement werd bezet, dat in opdracht had

om bewe:gi.ngen der patriotten middels r r


elet, en wanne1er ni1et die bu~gerij t1e Muiden

zich d::~artegen had verzet, ten d:eele

ook uit angst voor l'epr1esaill'€'s, di·e men van

Bruisischen kant verwa:chtte.

ONTEVREDEN SOLDATEN.

Het gebeurde nog op 6 October, dat d·e

Pruisen, die •een wakend oog op Muiden

hi,e!den, groot gerucht hoorden bi:nnen de

stad; die trom werd ger.o,erd; wildie kr!eten

we1vden gehoord; verwarring heerscht.e

blijkbaa:r in de stad. Intusschen was het

m'et Amsterdam tot 'een nieuwen wapenstil:stand

gekomen, omdat de Amsterd·a:mmers

no1g ·eens wilden onderha:ndelen met

de Alg·emeene Staten en den Prins te

's Gravenha.ge. De Pruisen k onden dus Muiden

ni,et aa:nvallen, maar zonden e,r 'een

hunnffi' offici·eren, luit·enant von Meding,

naar toe, die al spoedig bemerkte, dat ont,evl'edlenhe:id

ond


patrouilles sol-daten. Zoodtra Amsterdam de

voorwaarden, waarondter het had gecapituleerd,

had vo.Jtdaan, trok het grootst>e d·eel

-van het P:ruis.isr.he Leger terug. To-ch bleven

Pruisische soldaten in de p1aatsen en

forrten rocr1dom Amstierdam, vo·oral in Muiden

en Na,arden, .geh!e,el dif:n winter QV·er,

en wie .icr1 dien tijd in het Gooi kwam en

gi.ng, was onderwotrpen aan die m.aatr:egelen

van o~rd 'e en veilighei.d, d'~e von Kalk­

;r;eu,th ·er had verordend. Een merkwaardige

tijtd, die de bewoners van htet GoQi

varr1 die d'agen nLet l icht ~er,gaten, ze'lfs

ni,et teen, n~et veel mee:r dan ·een kwart·

eeuw lat,er, een he~l wat be•langrijroer beleg

:random Naarden, dat de Fr:anschen in

1814 tot •Op h!et laatst be:llet hielden,*) werd

5eslagen.

*) Ov;er dit bel,eg publioee:rden wij October

van het vorig jaar e·en aantal artikelen.

11


DE PRUISEN IN NAARDEN

Hebben wij in de vorige artikelen in het

kort de geschiedenis uitEcngezet, thans volgen

nog eenige bijzonderheden over het verblijf

der Pruisen in Naarden en van de vele

moeilijkheden en kosten, die deze bezetting

veroorzaakte.

Hoewel de patriotten niet aan overgave

der vesting dachten, was de Stedelijke Regeering

een andere meening toegedaan en

waren na het vernemen van de komst der

Pruisische troepen, onmiddellijk maatregelen

genomen om manschappen onderdak te kunnen

verschaffen.

Behalve bij de ingezetenen konden bij

eene eventueele bezetting ook in leegstaande

huizen manschappen worden ondergebracht.

Overste de Mattha trof verder verschillende

maatregelen, hij liet n.l. de personen tot

de brandspuiten behoorende, oproepen omdat

men een aanval vreesde. In geval van

brand kon dan onmiddellijk met het blusschingswerk

worden aangevangen.

De Fransche Kerk werd ontruimd om als

hospitaal te dienen.

De Groote Kerk werd eveneens ontruimd

en kon voor het houden van godsdienstoefeningen

niet worden gebruikt.

Eveneens op last van Baron de Mattha

moesten op den toren een korporaal en drie

manschappen de wacht houden, om van het

naderen van den vijand, kennis te geven

aan den Gouverneur der Stad.

Overste de Mattha had aanvankelijk geeischt

dat de burgers des nachts hunne ]antaarns

moesten uithangen. Op den duur zou

dat te kostbaar zijn en werd met den Gouverneur

der Stad, Generaal Van Rijssel,

overeengekomen, de straatlantaarns te laten

branden.

Met het branden van de straatlantaarns

zou een proef worden genomen en bij niet

voldoende verlichting moesten de burgers

ook lampen uithangen.

Tenslotte zij nog vermeld, dat Heeren Burgemeesteren

de voornaamste archiefbescheiden

in kisten in een der kelders van het

Stadhuis hadden doen opbergen.

Op 23 September 1787 hebben Burgemeesteren

een bidstond do en houden in het W eeshuis

(thans kazerne op den hoek van de

Kloosterstraat en Janmassenstraat) en in het

Diaconiehuis (thans Militair Hospita&.l in de

Gansoordstraat). Dit werd op 26 September

d.a.v. in het Diaconiehuis nog eens herhaald.

Amsterdam zond inmiddels groote hoeveelheden

levensmiddelen, die in het Weeshuis

werden opgeslagen, terwijl voor het

opbergen van het bier, het pakhuis van Jan

Klinkenberg werd aangewezen.

Intusschen hadden de Pruisische troepen

de Gooische heide tusschen Trompenberg en

's-Graveland bereikt en zich aldaar nedergezet.

Ieder moment kon de opeisching van de

Vesting worden verwacht.

Aanvankelijk weigerde Naarden zich over

te geven, totdat de Staten van Holland op

22 September alle troepen gelastten, geen

verderen weerstand te bieden.

Generaal van Rijssel die de Patriotten getrouw

bleef, verliet de Vesting en gaf het

Commando aan Overste De Mattha over.

De Vroedschap van Amsterdam, die van

de komst der Pruisische troepen evenmin

wilde weten. besloot een 2-tal baden met 'n

trompetter naar de Gooische heide af te

vaardigen, voorzien van een open missive

aan den Commandeerenden Generaal, houdende

een verzoek om stilstand van wapenen

en vervolgens in onderhandeling te treden.

De Vroedschap van Naarden, dit vernamen

hebbende, besloot in hare vergadering

van 24 September 1787 eveneens een commissie,

bestaande uit de heeren Cornelis

Brouwer,

Thier ens,

stuur der

burgemeester, en Mr. Hendrik

adjunct secretaris, naar het be­

Stad Amsterdam te zenden.

12


Nog denzelfden dag trokken genoemde

heeren naar Amsterdam en werden aldaar

ten Raadhuize ontvangen door de Burgemeesteren

Bakker en Geelvink, welke heeren

al het mogelijke beloofden, voor de

Stad Naarden te zullen doen.

VOORWAARDEN VOOR DE OVERGAVE

DER STAD.

Bovendien werden genoemde heeren

Brouwer en Thierens afgevaardigd naar

Kolonel Baron de Mattha, teneinde omtrent

de overgave van de stad een accoord aan

te gaan, welk a,oco:o.rd luidde als volgt:

1. Dat de Stad zal blijven in de bezittinge

van aUe haare privilegien..

2. Dat het garnizoen, dat in deeze Stad

zal worden gelegt, niet in te groote getale

zij.

3. Dat de Trouppes een goede krijgstugt

zullen houden, en dat er zorg zal werden

gedraagen dat er geen molest aan de burgerij

en Ingezeetenen dezer Stad geschieden,

en dat dezelve burgerij en Ingezeetenen bij

hun leeven, bezittingen en alle hunne goederen

bewaard blijven.

4. Dat alle Inwoonders vrijelijk in en uijt

de Stad zullen moogen gaan, ter verrigtinge

hunner affaires.

5. Dat de Magistraats persoonen en alle

diegeene die in bedieningen zijn, in functie

zullen blijven.

6. Dat de Burgerij hunne wapenen zal

moogen behouden, teneijnde de publique

rust in deze Stad te helpen conserveeren.

Gedaan by de vergadering van de E.E.

Vroedschap der Stad Naarden den 26 September

1787.

Kolonel de Mattha kon zich met dit accoord

geheel vereenigingen en zou het aan

Z.D.H. den heer Hertog van Brunswijk, verblijvende

in het leger op de Gooische heide

voorleggen.

V 66r het binnenkomen van de Pruisische

troepen bestond het garnizoen uit de volgende

manschappen, t.w.:

..

Een bataljon van het Regiment Van

Pabst,

Een bataljon van hat Regiment van

Stuart,

Vier compagnieen van het Regt. Van

Onderwater,

Het Regiment van Van der Borgh,

Het Regiment Amsterdamsche Waardgelders,

300 burgers van Amsterdam en een

detachement artilleristen, benevens eenige

manschappen van het opgericht wordende

Korps van den Kolonel Baron

de Mattha en tenslotte eenige Fransche

Ingenieurs en kanonniers,

tezamen uitmakende circa 2500 man.

Op 26 September 1787 zijn eenige van

bovengenoemde regimenten weggetrokken,

terwijl de overige alhier in garnizoen bleven.

Den volgenden dag vertoonden zich eenige

Koninklijke Pruisische troepen voor de

Barriere en eischten om binnen gelaten te

worden, hetgeen werd toegestaan.

Eenige troepen, behoorende tot het Regiment

van Eijchmann, groot 650 manschappen

benevens 130 man Cavalerie, zoowel

van het Regiment van Generaal Rohr als

dragonders van Generaal Van Lottum,

kwamen op voormelden datum de vesting

binnen.

DE INKWARTIERING.

Hoewel de Burgemeesteren de noodige

inkwartieringsbiljetten in gereedheid hadden

gebracht, was het niet naar het genoegen

van den Commandant van laatstbedoelde

troepen, den Majoor Von Miltitz.

Majoor Von Miltitz nam het inkwartieringswerk

zelf ter hand en trof maatregelen

op zcodanigen voet - en zonder verschooning

van een ieder - als hij noodzakelijk

achtte.

Den 1sten October 1787 zouden de volgende

troepen uitmarcheeren, t.w.:

13


Het bataljon Infanterie van Van Pabst,

Het bat&ljon Infanterie van Stuart,

De 4 compagnien van Onderwater en

het Detachement Artilleristen.

DE BANK VAN LEENING.

Daags tevoren gaf het vertrek van deze

troepen eenige moeilijkheden, omdat de

Bank van Leeninghouder Ephraim IJzaks,

met medeneming van de panden, behoorende

aan militairen onder de bataljons van

Van Pabst en Stuart, naar Amsterdam was

vertrokken.

De Burgemeesteren en Scheepenen beslotE'n

op 30 September de heeren Cornelis

van Leeuwen en Teunis Bos aan te wijzen,

om de Bank van Leening te openen en zich

daarin te begeven, teneinde de panden tegen

restitutie van het daarop ontvangen geld

af te geven.

Teveru; moesten de briefjes van het

goud en zilver, 't welk door voorn. Ephraim

IJzaks naar Amsterdam was medegenomen,

worden ingenomen, met de toezegging,

dat hetzelve aan hen in hun garnizoen zou

worden teruggebracht.

Genoemde heeren waren in de Bank van

Leening gegaan, doch zagen geen kans, de

hun gegeven opdracht uit te voeren.

De heer J. H. Thierens, Secretaris der

Stad Naarden, heeft daarop de opdracht

aangenomen en stelde voor, de in de Bank

gebrachte goederen bij provisie aldaar te

laten en de lombardbriefjes, benevens het

geld daarop ontvangen, zoodra Ephraim

IJzaks teruggekeerd was, in de garnizoenen

te doeh brengen.

En ten aanzien van degenen, die met vorenbedoeld

voorstel niet tevreden waren,

werd de waarde van de ingebrachte goederen

opgenomen en de ontvangen gelden

daarmede in mindering gebracht en uitbetaald

tegen overgave der lombardbrlefjes.

Tenslotte werd de deur van de Bank van

Leening die toegang gaf tot de kamers waarin

de ingebrachte goederen waren geborgen,

ten overstaan van 2 Scheepenen, geas~isteerd

door den Adjunct-Secretaris met het Stadscachet

verzegeld.

Tens1otte bl.eef aileen het Kor.inklijke

Pruisische garnizoen in Naarden o'"·er.

De vroedrehap bes1oot in hare vergadering

van 1 Octolber 1787, den Commandant

d·e.r Pruisische troepen Vc111 Miltitz 150 ducaten

toe te kennen, zulks uit erkentenis

voor de goede ocde, die hij in de Stad had

gehouden. Den Comma!lld·ant werd tevens

verzooot die goede orde te willen blijven

h2ndhaven, teneinde de bul'lgerij te vrijwaren

van a:lle mogelijke overlast en plunderingen.

DE OVERLAST DER INKWARTIERING.

Ondanks de goede verdiensten van den

Pruisis.chen Commanda111t be:sloot de vroedschap

in dezelide vergadering, zich te wenden

tot de Staten van Holland om maatregel.en

te nemen, waardoor de stad van den

geweldigen last der inkwartiering zou

worden bev·rijd.

Voor de burgerij van Naarden, die door

het groot verrval der fabrieken, voor 'het

gr ootste gedeelte onvermogend was - i,.

zelfs meer dan een derde door de armencolleges

werd ondersteund - was de inkwartiering

onhoudbaar.

Dientengevo:Lge kwamen vele klachten

bij het gemeentebestuurr in, terwijl de Burgemeesteren

geen middelen wisten om in

den grooten nood te voorzien.

Het college van Bwgemeesteren verzocllt

aan de staten van Holland, de Pruisische

troepen van soldij in Ho


30 September 1787, geen antw.oord was ingekomen

en zij den pr0cureur Johannes

Tiedeman naar Den Haag hadden gezonden"

om op spo,ed a:an te dringen.

De heer Tiedeman in particuliere audientie

ontvangen bij Z.D.H. Willem V Prins Erfstadhouder

en bij v.e,rde!I'e leden van de Re,ge-ering,

had de to·ezegging ontvangen, dat

omtrent den on,g.elukkigen toestar;d van

deze stad en hare ingezetenen zoo spo·edi.g

mogelijk maatregeien zouden WOTden ,getroffen.

Met het verlangen van de Vmedschap

werd tach €'l'nst gemaakt, want al spoedig

kwam het berLcht in dat de in Gooiland

gelegen cava1erie ·op 27 of 28 October zou

vertrekken, en dat het Ln de vesting g.elegen

.garnizoen eveneens spo-edLg zou afmarcheeren.

GROOTE VREUGDE.

Dat dit ·bericht met g:voo.te vreugde ontvangen

werd, kan men zi·ch voorsteUen,

indien men niet uit .tet oo.g ve~liest, dat

de voor den winter ·ingekochte provisie in

de maand Odo:ber (1787) reeds was verbruikt.

De ingezetenen van Naarden moesten

niet alleen het garnizoen ond'erhouden,

maar werden ook no~g veTphcht tot alleTh:ande

diensten, zooals met wa~gens en

paarden, als met vaartui&en enz., d'erhalve

de z.g. hand- en spandiensten.

Vele kJa,chten kwamen bij de vroeds,chap

in, t'erwijl de ingezetenen dreigden de stad

te willen ve!I'laten.

Eenig dagen later, n.'t. 30 OctobeT 1787

kwam een schrijven in, houdende mededeeli.ng,

dat de Pruisis,ahe tro:epen zo:uden

afmarcheeren met ordeT om dezeJv,e van

w.agens en paarden te voorzien.

EEN TELEURSTELLING.

Plo.tseling kwam in den gunstig gewo'rden

toestand echter een ommekeer.

Den 3d·en Nov-ember 1787 kwam van den

contrarolleuT Generaal A. J. de Bo.ck een

s·chrijvcn binnen, waarin werd medegedeeld,

dai binnen enkele dagen een bataljon

Koninklijke Pruisi.Slche .troepen, sterk

ruim 600 man, kon wOTden verwa,cht, met

veTz.oek voor beho.orlijke inkwarti.er'ing te

wi11en zor,g dragen.

Da,arop kwam van de ,Ge,commiUeerd,e

Raden" de meded,eeling, dat e.en gedeelte

Pruisis1che tl"oep.en en een bataljnn ,Jung

Waldeck" binnen Naarden zo:uden WOTdPn

geplaatst, met lbelofte d.at de ing·ez'etenen

van het garniz,oen geen overlast zouden

ondervinden

De intocht van die tToepen vond plaats

11 November 178'7.

WEER INKWARTIERING.

Teneinde de in,gekwartierrd,e militairen

van een ,goed verwaTmd kwart]er te kunnen

voorzien, besloot de Vroedschap 300

ton turf op ie doen.

De Dia.conie der Nederdui~che Ge:reformeerde

Gemeente en de Potmeesters werden

elk 1/3 d£1el .ter l::es,chikkmg ge.ste:ld,

te'l'wijl het overige 1/3 ·g1edeelte in een

schuur werd opgeslagen om van stadswege

daarvan uitdE'eling te kunnen doen.

Voor de uitdeeling van laatstbedoe:d2

hoevee.lheid werdi do,or de Vroed.~ ,chap eer1

2-tal ing,ezetenen t.w. Piet.e1r Janz. de GraaJ

en Jan de Vrieze aangewez.en.

Voor iederen man die w


In de vierde Compa.gnie: Gem·it Peijl en

Jan Fooij.

Bij de aankomst van de Pnrisrische troepen

op 11 N c•Vember 1787 was geen vleesch ge­

Jeverd en werden Burgemeeste11en op order

van den Pruisi.Echen Commandant genoodzaakt

een bee.st te 1evetren, hetwelk

was ingekocht voor de somma van f 92-5-8.

Op den 12en November d.a.v. we:rd wederom

een •beest aan,gekc•cht en geleverd

voor den prijs van f 80-5-8.

KLACHTEN OVER LEVERANTIES.

De leverande:r van het garnizoen, die in

ernstige .gebrek·e was gebleven, was inmiddels

bekend gewc:rden en zond 3 os.sen,

welke door den Commandee11enden Officier

aan Burgemeester .m werd.en ove.rgeleverd

om te doen sla•chten, h.etgeen op 13,

14 en 15 November 1787 is geschied.

De leverancier Huiber;t van Ee te Utr.echt

bleef op 16 en 17 d.a.v. wederom in gebl'eke

en I~ochten Bu:rgmeesteren zelf eoen

2-tal be:esten .aan, voor resp. f 92-5-8 en

f 73-5-8.

Op 18 November 1787 zond de leverancier

een hoeveelheid geslacht vee voor 3

dagen, hetwelk op last van den Commandeerenden

Offi.cier werd gedistr~bueerd.

Met de levElling van het brood was het

evenzoo gebr.ekkig. Vcorloopig zou de levering

daarvan plaats hebben door de te

Naarden gevestigde bakke:rs. De eerste lev.ering,

voor 3 dagen t.egelijk, bes.tond uit

een 6 ponds brood voor iede:ren mans.chap.

Sedert het binnenkomen was tot en met

16 November 1787 het volgende geleverd:

3 last en 15 mud haver, 4250 pond hooi,

2000 bossen stroo.

Op 17 November d .a.v. werd het ga:rnizoen

wederom van nieuw.e voorTad!en haver,

hooi en stroo voorzien.

Ook omtrent de leverantie van aardappelen

bleven de kla,chten niet uit.

De Burgemeesteren wendden zich tot d~

Gecommitteerde Raden met verzoek d.er,

aanneme:r ie gelasten, dat eene geregelde

leverantie zou plaats vinden.

Bovendien verzcchten zij nogmaals de

ingekwartierde militairen f 1 pe>r week u it

te betalen, opdat zij zehce he.t ontbrekende

den: d.a,gelijksche leVlensbehoeften konden

aanschaffen, t.emeer daar d•e zoo v.erarmde

in.gezetenen niet in staat wa!ren hen van

het noodzakelijke te voorzien.

Generaal de Bock adviseeroe de Vroedschap,

bij den Commande.erenden Pruisischen

Gene:raal den Graaf Von Kalkr:euth

op spoecl. aan te dlringen.

In het advies van eerstgenoemden officier

leest men o.a. ,dat namentlijk voo:r 't

guarnizoen te Naarden ziJn g~eschikt, daags

137 ratioi!1S, bestaande in 3 p. hooij, 4 p .

stl'coij en 3 3/4 routs _ haV"'"r Berlijnse maat,

wegend•e 1152 p. 't winspel, met 3 p. aardappelen

per twee mar., en een fles Geneverr

te V"erdeelen over 12 mans,chappen".

,Verder daags 72.5 portions broodt en

vlees,ch, b:estaande in 6 ponden rog~genbrooden

ieder man voor d!rie diaagen en

daags Yo p. VLeasch, aUes aDco·rdeerende me~

't Engagement van den aannemex."

De levE•rancier die blijkbaar van hoog:erhand

reeds op zijn onregelmatige leverantien

was gewezen, schreef 23 November

1787 dat hij ,op het .spoedigs.te t.ot Wesel"

wa,s ontboden en op 1 December d.a.v,. te

Naarden hoopte terug te zijn.

In de ve11g.adering van 21 December klagen

Burgemeesteren nog eens OVler de

slechte levering van ,vivres en fourage"

ten behoeve van het Pruisis.che garnizo1en.

De Vrm:dsch:ap wer~ddle at!e mo·gelijke

pogingen aan om de verhoudin,g tusschen

de ingez,etenen en h•et Pruisische garnizoen

zoo go•ed mo,gelijk te doen zijn.

De VTcedJSchap besloot in hare vergadering

van 17 N ovemher, die ingezetenen bij

wie manschappen waren ingekwartierd,

eene uitdeeling ad f 1.-· per week per

persoon te doen.

Voor de eerste dri•e weken ve:rschaften

het Weeshuis en de Diaconi.e der Ned.

Geref. Gemeente ieder f 1000.-.

Confo!fm vorenbedoeld resolutie werd

16


over de ·eerst.e, twe,ede en derde week respectievelijk

d·e vo·lgende bedragen uitge­

~eerd, t.w. f 709.-, f 715.- en f 716.-, tezamen

f 214lJ.-.

De uitkee>ring ad f 1.- per week duurde

geruimen tijd, waarvoor de gelden door het

Weeshuis en de Diaconie voorno-emd we:rden

beschikbaar gesteld.

In verbanJ. met d~ vele ui•tgaveiJ ten behoeve

van het garnizoen deed de Vrooed­

&ehap alle m o•eite om van die overlast te

worden bevrijd.

RESTITUTIE.

De President Schepen Cornelis van Leeuwen

werd gemaehtigd terzake met Heeren

Burgemeesteren van Muiden te spreken,

terwijl de Vroedschap zich richtte tot de Staten

van Holland, om restitutie van de uitbetaalde

,serviesgelden".

Den 28sten Maart 1788 werd de Vroedschap

mededeeling gedaan van een ingekomen

ordonnantie groot f 3.000.-, om gebruikt

te worden tot ondersteuning van de

ingezetenen. Besloten werd de helft aan het

Weeshuis en de wederhelft aan de Diaconie

te restitueeren.

Voorts werd blijkens rnededeeling van de

Vroedschap dd. 18 Juni 1788 nog een bedrag

ontvangen groot f 12.800.- ten laste van de

Gemeene Landsmiddelen, wegens uitbetaalde

,serviesgelden" gedurende den afgeloopen

winter ten behoeve van het Pruisische

garnizoen.

Over het tijdvak 3 D:::c. 1787-4 Mei 1788

was cen bedrag ad f 15.800.- ·Cil1tvangerr,

welk bed:rag op f 26.- na, overeenstemde

met de werkelijk gedane uitkeeringen.

VERGOEDINGEN.

Wijders overwoog de Vro.edschap, dat de

ing1ezetenen, die officieren hadd·en ingekwartierd,

veel meer last en uitgaven haddon

gellad, dan degenen waar maru;.chap­

IJen en onderofficieren in kwarti.er waren

geweest.

Men besloot dan c.ok die ingezetenen '.n

vergoedin:g te geven t.w.: Vcor iederen

stafofficier wekelijks f 3.-; voor ie


In de vergade,ring van 24 Sept. 1790 werd

a.a.'1 de Vroedschap rekening en verantwoarding

gedaan van de ontV'angen gelden,

ten behoeve van de in ga11nizoen ge1egen

uoepen, waaruit o.a. blijkt dat Burgemeesteren

·een 2-tal ordonn


,op een .indirecte wijze hadden geemployee:rd".

De Bur.gemeestet"en, over d.it feit zeer

ontstemd, lokten e•en uitspr.aak van de

vroedschap uit, welk r.:Oillcre ve["klaarde

dat alles naar behooTen was verantwoord.

Uit het gegeven overz.icht van de uitbet.aalde

gelden we;gen:s inkwartiering van

troepen, blijkt, d.at de Pl"Uisi:sche bezett.ing

in het begin der maand Mei 1788 was geeindigd.

ALGEMEENE ILLUMINATIE.

De Vroedschap besloot in h~e vergadering

van 31 Juli 1788, den verjaaTdag van

H.K.H. de Plrinses van Oranj•e Nassau, zijnde

den 7den Augustus d.a.v., met eoen algemeene

i.lluminatie te herdenken, zulks

mede in verband met het feit, d.at dit de

eerste verja~da.g was na de omwenteling.

Een ied·er kon volstaan met het ilJ.umineeren

van den voorgevel van zijn huis,

beginnende des avomds te 9 ure en eindigende

des naohts 1Je 12 ure.

Een iegelijk werd ten stvengste v·erboden

,imand hoe genaamd, het zij aan de

huijsen, het zij op ':s Heeren straaten op

eenigerhande wijze te molesteeren op poene

van rigoureuselijk, Zielfs aan den Lijve

naar Exi;gantie van zaaken, te zu.llen werde

gestTaft."

Verboden werd vuurwerken af te steken,

zwermers, voetzoekers, of andere dusdan.ige

brandende machines te werpen, benevens

het schieten met bus:sen, snaphanen

of pistolen, alsmede het branden van piktonmen,

kransen, VTeugdevuren e.d.

De sporen van het verblijf der Pruisisch

troepen binnen de Vesting waren nauwelijks

verdwenen of de aJanhangers der

Fransche Repubtliek vertoonden zich vooT

Gooil.and's hoofdstad.

(Overdruk uit de Naarder Courant, behoorende

tot de Gecombineerde Gooische Bladen)

19


More magazines by this user
Similar magazines