دریافت فایل PDF - انتشارات ارجمند

arjmandpub.com

دریافت فایل PDF - انتشارات ارجمند

گياهشناسي دارويي

ردهبندي براساس APG

تأليف:‏

دكتر محمد آزادبخت

استاد فارماكوگنوزي

دكتر مسعود آزادبخت

متخصص سيستماتيك گياهي


گ‎9‎

-1339

دكتر محمد آزادبخت،‏ دكتر مسعود آزادبخت

گياهشناسي دارويي ‏(رده بندي براساس (APG

فروست:‏

ناشر:‏ كتاب ارجمند

صفحهآرايي:‏ مهتاب دلنواز

طراح جلد:‏ احسان ارجمند

چاپ:‏ نفيسنگار،‏ صحافي:‏ روشنك

چاپ اول،‏ خرداد نسخه

شابك:‏

268

1100 ،1392

978-600-200-288-4

www.arjmandpub.com

اين اثر،‏ مشمول قانون حمايت مؤلفان و مصنفان و هنرمندان

مصوب است،‏ هر كس تمام يا قسمتي از اين اثر را بدون

اجازه مؤلف،‏ ناشر،‏ نشر يا پخش يا عرضه كند مورد پيگرد

قانوني قرار خواهد گرفت.‏

سرشناسه:‏ آزادبخت،‏ محمد،‏

عنوان و نام پديدآور:‏ گياهشناسي دارويي؛ ردهبندي براساس

تأليف محمد آزادبخت،‏ مسعود آزادبخت

مشخصات نشر:‏ تهران:‏ كتاب ارجمند،‏

مشخصات ظاهري:‏ 296 ص.‏ مصور ‏(رنگي).‏ قطع:‏ وزيري

شابك:‏

وضعيت فهرستنويسي:‏ فيپا

يادداشت:‏ واژهنامه.‏

موضوع:‏ گياهان:ردهبندي؛ گياهان:‏ شناسايي؛ گياهشناسي

ردهبندي كنگره:‏

ردهبندي ديويي:‏ 580/12

شماره كتابشناسي ملي:‏ 3114787

.1392

‎4‎آ/‏‎95‎ QC

978-600-200-288-4

1392

/APG

1348

مركز پخش:‏ انتشارات ارجمند

دفتر مركزي : تهران بلوار كشاورز،‏ بين خ كارگر و

16 آذر،‏ پلاك 292، تلفن 88977002

شعبه مشهد : ابتداي احمدآباد،‏ پاساژ امير،‏ انتشارات مجد دانش،‏ تلفن 0511-8441016

شعبه اصفهان : خيابان چهارباغ بالا،‏ پاساژ هزارجريب،‏ تلفن 0311-6281574

شعبه رشت : خ نامجو،‏ روبروي ورزشگاه عضدي،‏ تلفن 0131-3232876

شعبه بابل : خ گنج افروز،‏ پاساژ گنج افروز،‏ تلفن 0111-2227764

شعبه ساري:‏ بيمارستان امام،‏ روبروي رياست تلفن 09118020090

شعبه كرمانشاه : خ مدرس،‏ پشت پاساژ سعيد،‏ كتابفروشي دانشمند تلفن 0831-7284838

تومان 22000 بها:‏

با ارسال پيامك به شمارة 1 000 000 599 599 در جريان تازههاي نشر ما قرار بگيريد:‏

:

ارسال عدد 1

ارسال عدد 2:

ارسال ايميل:‏

دريافت تازههاي نشر پزشكي به صورت پيامك

دريافت تازههاي نشر روانشناسي به صورت پيامك

دريافت خبرنامة الكترونيكي انتشارات ارجمند به صورت ايميل


يها

يها

يها

يها

يها

يها

فهرست

پيشگفتار..................................................................................................................................‏ 7

مقدمه ...................................................................................................................................... 9

فصل اول:‏ اصول نامگذاري،‏ ردهبندي و شناسايي گياهان

15........................................................

تعاريف ................................................................................................................................. 16

زمينه تاريخي ردهبندي

الف)‏ سيستم ردهبندي

ب)‏ سيستمهاي ردهبندي

ج)‏ سيستم ردهبندي

صاحبنظران سيستم ردهبندي

گياهي.................................................................................................‏ 17

مصنوعي..............................................................................................‏ 17

طبيعي....................................................................................................‏ 19

فيلوژنتيك...............................................................................................‏ 20

بعضي از اصول اصلاح شده چارلز بسي در فيلوژني

ردهبندي توسط گروه فيلوژني نهاندانگان

منابع

نامگذاري علمي

فيلوژنتيك ................................................................................ 20

نهاندانگان ................................................... 21

22 ..................................................................(APG)

تاكسونومي ........................................................................................................................... 27

تركيب نام

رتبه واحدهاي

گياهان..........................................................................................................‏ 27

علمي..............................................................................................................‏ 28

ردهبندي ................................................................................................... 30

طبقهبندي گياهان بر اساس روش گروه فيلوژني نهاندانگان

شرح مختصر گروه اصلي ارائه شده توسط گروه فيلوژني نهاندانگان

نحوه استفاده از انواع كليد جهت شناسايي

فصل دوم:‏ ريخت شناسي

دوام و فرم

ريخت شناسي

31 ........................................(APG)

32 ..................... (APG)

گياهان...................................................................‏ 37

39............................................................................. Morphology

رويش .................................................................................................................. 40

ريشه...............................................................................................................‏ 40

1

2

-3

-4

-5

سي-‏ ستم ريشهاي

سي-‏ ستم ريشهاي

ريشه

ريشه

ريشه

راست.............................................................................................................‏ 40

افشان ............................................................................................................. 41

نابجا...............................................................................................................................‏ 41

غدهاي ............................................................................................................................ 41

مكنده ...................................................................................................................... 41

«3»


تي(‏

تي(‏

يها

يها

يها

يها

يها

-6 ريشههاي هوايي ...................................................................................................................... 42

شناسي ساقه ............................................................................................................... 43

برگها ............................................................................................................ 44

گل ................................................................................................................. 47

ريخت

ريخت شناسي

ريخت شناسي

گل

آذين ............................................................................................................................... 50

ريخت شناسي ميوه ................................................................................................................ 52

انواع

انواع ميوه

ميوه .............................................................................................................................. 52

ساده................................................................................................................‏ 53

گوشتي......................................................................................................................‏ 53

خشك.......................................................................................................................‏ 53

ناشكوفا ..................................................................................................... 53

شكوفا..........................................................................................................‏ 54

57 ..........(LIVERWORTS – HORNWORTS – MOSSES)

ميوه

ميوه

الف-‏ ميوه

ب-‏ ميوه

خشك

خشك

: خزه

-1

-2

فصل سوم

جگرواشها

شاخ واشها

گيان

58 ................................................................................................. (Liverworts)

60 ................................................................................................ (Hornworts)

60 ............................................................................................................... (Mosses)

63 ......................................................................................

(LYCOPHYTE)

63 ......................................................................................... Lycopodiaceae

خزهها

پنجه گرگيان

ره پنجه گرگ)‏

65 ........................................................................................................ MONILOPHYTE

66 ..............................................................................................................................Equisetales

66 ..................................................................................................Equisetaceae

67 .......................................................................................................................... Polypodiales

70...................................................................... (GYMNOSPERMs)

ره دم اسب)‏

فصل چهارم:‏ بازدانگان

72 ....................................................................................................... CYCADOPHYTA

72 ................................................................................................................................ Cycadales

73 ........................................................................................................ GINKGOPHYTA

73 ..............................................................................................................................Ginkgoales

75 .................................................................................................. CONIFEROPHYTA

75 ...................................................................................................................................... Pinales

79 ................................................................................................................................... Gnetales


81..........................................................ANGIOSPERM

كت(‏

فصل پنجم : نهاندانگان ‏(بخش اول)‏

لپهايها)‏ 81................................................................................MONOCOTYLEDONS

83 ............................................................................................................................. ANITA

83 ......................................................................................................................... Nymphaeales

83 .................................................................................................................. Austrobaileyales

84 ............................................................................................................. MAGNOLIIDS

84 .................................................................................................................................. Piperales

86 ....................................................................................................................................Laurales

90 ............................................................................................................................Magnoliales

92 ............................................................................................ MONOCOTYLEDONS

92 .............................................................................................................................Alismatales

94 ...........................................................................................................................Dioscoreales

95 ......................................................................................................................................Liliales

99 ............................................................................................................................Asparagales

108......................................................................................................................................Poales

113......................................................................................................................... Zingiberales

فصل ششم :

نهاندانگان ‏(بخش دوم)‏ دولپهايها ‏(بخش اول)..................................................‏‎115‎

116............................................................................................. EUDICOTS (PART 1)

116....................................................................................................................... Ranunculales

126................................................................................................................................ Proteales

127...................................................................................................................................Buxales

128................................................................................................... CORE EUDICOTS

128..........................................................................................................................Saxifragales

131......................................................................................................................... ROSIDS

131.....................................................................................................................................Vitales

131......................................................................................................................Zygophyllales

133.............................................................................................................................Celastrales

135........................................................................................................................ Malpighiales

144....................................................................................................................................Fabales

154................................................................................................................................... Rosales

166......................................................................................................................... Cucurbitales


168....................................................................................................................................Fagales

172............................................................................................................................. Geraniales

172................................................................................................................................. Myrtales

180.............................................................................................................................Sapindales

189................................................................................................................................ Malvales

195............................................................................................................................ Brassicales

فصل هفتم

: نهاندانگان ‏(بخش سوم)‏ دولپهايها ‏(بخش دوم)‏ .................................................203

204.............................................................................................................................. Santalales

207....................................................................................................................Caryophyllales

216................................................................................................................... ASTERIDS

216...................................................................................................................................Ericales

222...........................................................................................................................Gentianales

231................................................................................................................................ Lamiales

246................................................................................................................................Solanales

252...........................................................................................................................Boraginales

254..........................................................................................................................Aquifoliales

255....................................................................................................................................Apiales

263.............................................................................................................................Dipsacales

265................................................................................................................................ Asterales

منابع....................................................................................................................................‏‎275‎

284.........................................................................................................................Websites

نمايه نامهاي فارسي گياهان..................................................................................................‏‎285‎

نمايه نامهاي علمي گياهان ...................................................................................................290


پيشگفتار

با استعانت از خداوند متعال و به منظور اصلاح و تكميل كتاب ردهبندي گياهان دارويي كه سالها

توسط مؤلفان براي دانشجويان تدريس شد و همچنين نياز جامعه دانشگاهي،‏ تصميم به ارائه كتاب

گياهشناسي دارويي گرفته شد.‏

در اين كتاب،‏ ابتدا در مقدمه مختصري به اهميت گياهان دارويي پرداخته شد،‏ تصاوير كتاب بطور

كامل تغيير كرد و تعدادي از گياهان دارويي و مطالب جديد نيز به آن اضافه شده است.‏ براي هر گياه،‏

تصاوير از منابع مختلف بررسي شده و سپس با نرم افزارهاي كامپيوتري،‏ عمدتاً‏ چهار شكل براي هر

گياه ‏(شكل شماتيك،‏ شكل گياه كامل در طبيعت،‏ گل يا اندام كمك كننده براي شناسايي گياه،‏ واندام

موثره دارويي)‏ طراحي و انتخاب شد.‏ مهمترين اصلاح كتاب،‏ تغيير در روش ردهبندي گياهان بود.‏

همانطوريكه در كتاب بطور مفصل بحث شده،‏ گياهان توسط دانشمندان بطور متفاوت ردهبندي

ميشوند و گاهي اختلافات بطور قابل ملاحظهاي زياد است.‏ آخرين نوع ردهبندي كه توسط APG

‏(گروه فيلوژني نهاندانگان)‏ ارائه شده است بهنظر ميرسد كاملترين روش ردهبندي باشد لذا در اين

كتاب از روش APG به جاي روش انگلر استفاده گرديد.‏ فصلهاي كتاب بطوركلي با توجه به روش

تغيير يافت و همچنين جهت آشنايي و درك بهتر مطالب،‏ فصل ريخت شناسي(مورفولوژي)‏ نيز

به كتاب اضافه شد.‏ منابع تحقيق در هر فصل،‏ راسته و تيره حذف گرديد و جايگزين آن منابع جهت

مطالعه بيشتر در پايان كتاب ارائه شد.‏ مطالبي در مورد انواع كليد شناسايي گياهان و نحوه استفاده از

اين كليدها بيان شد.‏ فصل ريسه داران ‏(تالوفيتها)‏ نيز به دليل شباهت كمتر با ساير گياهان،‏ حذف

گرديد.‏ اميد است اين كتاب بتواند انتظارات همكاران و دانشجويان گرامي را تا حدودي برآورده سازد.‏

چاپ اين اثر مرهون پيگيريهاي دانشجويان بوده و بدون شك توجهات ويژه جناب آقاي دكتر

ارجمند،‏ مسئول محترم انتشارات ارجمند و همكاران گراميشان در به ثمر رسيدن با كيفيت مطلوب اين

اثر جاي بسي سپاسگزاري دارد.‏ همچنين با توجه به اين كه پايهگذاري اوليه كتاب ردهبندي گياهان

دارويي با پيگيريهاي آقاي مهندس حسين كمالي سروستاني و شركت تحقيقات صنايع شيميايي حد

واسط آلي صورت گرفت،‏ مجدداً‏ از ايشان قدرداني مينماييم.‏

بديهي است اين اثر ممكن است داراي نقصهايي باشد،‏ لذا پيشاپيش از همه عزيزان اساتيد،‏

پژوهشگران،‏ كارشناسان و دانشجويان گرامي كه ما را مرهون الطاف خويش قرار داده و نظرات

اصلاحي و تكميلي را اعلام ميفرمايند سپاسگزاري مينماييم.‏

APG

مؤلفان

دكتر محمد آزادبخت

دكتر مسعود آزادبخت

پاييز 1391

«7»


مقدمه

همانطور كه اساتيد،‏ محققين و دانشجويان گرامي در كتاب قبلي ملاحظه نمودند،‏ در كتاب حاضر

علاوه بر اينكه گياهان دارويي به كمك علم سيستماتيك گياهي ردهبندي شدهاند،‏ به بررسي

ويژگيهاي گياهشناسي هر گياه پرداخته شده است،‏ همچنين تركيبات اصلي،اندام مؤثره و كاربرد

درماني آنها ارائه شده است.‏ نكته بسيار مهم ديگر كه در طول ساليان تحقيق و تحصيل حاصل شده و

حائز اهميت است توجه به تفاوت گياهان دارويي و داروهاي گياهي است.‏ در اين شكي نيست كه

گياهان دارويي به عنوان منبع تهيه داروهاي گياهي مورد استفاده قرار ميگيرند ولي اين دو مقوله با دو

ديدگاه متفاوت مطرح ميباشد.‏ هنگامي كه بحث از گياهان دارويي است،‏ دانشمندان علوم گياهي و

كشاورزي در مورد آن اظهار نظر مينمايند.‏ نكاتي همچون كاشت،‏ داشت،‏ برداشت گياهان دارويي و

آفتزدايي آنها،‏ از جمله مواردي هستند كه به آن پرداخته شده و در جايگاه خود بسيار مهم نيز

ميباشند.‏ ولي هنگامي كه در باره داروهاي گياهي بحث ميشود،‏ نكاتي همچون مكانيزم اثر درماني،‏

مضرات دارو،‏ ايندكس درماني،‏ سميت دارو،‏ عوارض جانبي كه روي ارگانها و قسمتهاي مختلف

بدن ميگذارند،‏ تداخلات دارويي و درماني و غذايي از جمله مواردي هستند كه مورد توجه قرار

ميگيرند كه موارد مذكور توسط دانشمندان علوم پزشكي مورد بررسي قرار ميگيرد.‏ همانطور كه يك

متخصص علوم پزشكي در باره علوم كشاورزي به خود اجازه نميدهد كه دخالت كند،‏ بديهي است

كه متخصصين علوم كشاورزي و گياهي نيز شناختي كامل از سيستمهايي همچون مغز و اعصاب،‏

قلب،‏ كليه،‏ عروق،‏ كبد انسان نخواهند داشت و از آنجائيكه عدم اطلاع كافي ميتواند خطرات جاني

براي انسانها به همراه داشته باشد لذا ورود آنها در بحثهاي مذكور بايد بسيار با احتياط صورت گيرد.‏

نكته ذكر شده به طور غير مستقيم اشاره به اين دارد كه اين دو گروه از متخصصين فقط با ورود به

بحث تخصصي خود و با همكاري ميتوانند نتايج مطلوب تري جهت توسعه علمي بدست آورند.‏

نكته بسيار مهم ديگر،‏ اهميت توجه و بهره گيري مطلوب از گياهان دارويي است.‏ بعضي از دلايل

اهميت اين منابع عظيم الهي عبارتند از:‏

-2

-3

-1

اصليترين منبع تهيه داروهاي موجود منبع اصلي تحقيق در درمان بيماريها به ويژه

بيماريهاي جديد دوره بيشتر ماندگاري دارو(‏Turnover (Drug منبع عظيم اقتصادي و اشتغال

زايي - جايگاه سياسي و ملي در ساليان متمادي پذيرش اجتماعي و مردمي فراواني و

دسترسي داشتن تنوع در سطوح درماني 9- سرگروه فارماكولوژي اكثر داروها

-7

-4

-6

-8

5

اهميت گياهان دارويي به عنوان اصليترين منبع تهيه داروهاي موجود

بطور كلي داروهاي موجود از سه منشاء تهيه ميگردند:‏ الف-‏ طبيعي ب-‏ شيميايي ج-‏ نيمه شيميايي

«9»


ANGIOSPERM (Part 1)

نهاندانگان

‏(بخش اول)‏

‏(آنيتا)‏

‏(ماگنوليدها)‏

ANITA

MAGNOLIIDS

‏(تكلپهايها)‏MONOCOTYLEDONS

پنجم فصل

«81»


82 گياهشناسي دارويي

تصوير 47- روابط فيلوژنتيك كلادهاي اصلي نهاندانگان (Angiosperm)

جدول 4- تيرههاي اصلي نهاندانگان آنگونه كه در اين كتاب طبقهبندي شدهاند

ANITA

Nymphaeales

Nymphaeaceae

Austrobaileyales

Illiciaceae

MAGNOLIIDS

Piperales

Aristolochiaceae

Piperaceae

Laurales

Lauraceae

Monimiaceae

Magnoliales

Magnoliaceae

Annonaceae

Angiosperm

Myristicaceae

MONOCOTS

Alismatales

Alismataceae

Zosteraceae

Araceae

Dioscoreales

Dioscoreaceae

Liliales

Liliaceae

Colchicaceae

Melanthiaceae

Smilacaceae

Asparagales

Asphodelaceae

Asparagaceae

Agavaceae

Iridaceae

Alliaceae

Amaryllidaceae

Orchidaceae

Arecales

Arecaceae

Poales

Bromeliaceae

Poaceae

Cyperaceae

Zingiberales

Zingiberaceae

‏(فصل چهارم و پنجم)‏ EUDICOTS


تصوير 48- نيلوفر آبي alba) {A- (Nymphaea تصوير شماتيك B- گياه كامل -EوC گل D- برگ}‏

فصل پنجم:‏ دولپهايها ‏(بخش دوم)‏

83

ANITA

Nymphaeales

Family name

Classification

Total genera & species

Floral formula

Nymphaeaceae

Water-Lily family

تيره نيلوفر آبي

Angiosperms→ ANITA→ Nymphaeales→ Nymphaeaceae

5 genera, 48 species

K 3 C 3 A 3, 6 or 12-∞ G 2-18, superior

اين گياهان اغلب در آب ميرويند و اكثراً‏ داراي ريزومهاي قطور و دائمي و گلهاي بزرگ،‏ منفرد و

برگهاي پهن بزرگ بوده كه بصورت مواج يا غوطهور در آب ميباشند.‏

1

و جوانههاي گل آن،‏ آلكالوئيد نوفارين بدست

از دانة گياه نيلوفر آبي

Austrobaileyales

(Nymphaea alba)

ميآورند كه از سموم قلبي است.‏

Family name

Classification

Total genera & species

Floral formula

Illiciaceae

Star-Anise family

تيره انيس ستارهاي

Angiosperms→ ANITA→ Austrobaileyales→ Illiciaceae

1 genus, 42 species

P ∞ A ∞ G ∞, superior

1. Nupharine


گياهشناسي دارويي

تصوير 49- انيس ستارهاي verum) {A- (Illicium تصوير شماتيك B- گل C- ميوه}‏

اين تيره داراي يك جنس بصورت درختچه آروماتيك با شاخههاي ضخيم و پوست خاكستري بوده در

آسيا هند و آمريكا ميرويند.‏

يكي از گياهان اين تيره است كه حاوي اسانس

انيس ستارهاي يا باديان ختايي

2

1

است.‏ قسمت اعظم اسانس انيس ستارهاي آنتول بوده و داراي اثر ضدنفخ ، زياد كنندة شير و مقوي

(Illicium verum)

معده ميباشد.‏

3

اين گياه را نبايد با گياه انيسون كه متعلق به تيره چتريان است اشتباه گرفت.‏

84

MAGNOLIIDS

Piperales

Family name

Classification

Total genera & species

Floral formula

Aristolochiaceae

Birthwort family

تيره چپقك

Angiosperms MagnoliidsPiperalesAristolochiaceae

4 genera, 480 species

K (3) C 0 [3] A 6-∞ G (4-6), inferior (half-inferior)

گياهان اين تيره بصورت علفي،‏ درختچه و يا بالا رونده بوده كه غالباً‏ در مناطق استوايي كره زمين

ميرويند.‏ برگهاي متناوب و اغلب قلبي شكل،‏ با رگبرگهاي پنجهاي و سلولهاي ترشح كننده

1. Anethole

2. Carminative

3. Anis


تصوير 50- زراوند clematitis) {A- (Aristolochia تصوير شماتيك B- گياه كامل C- گل D- ميوه}‏

فصل پنجم:‏ دولپهايها ‏(بخش دوم)‏

85

اسانس،‏ گاهي نقاط شفافي را روي برگها بوجود ميآورند.‏ در گياهان اين تيره آلكالوئيدها ‏(آپورفين و

پروتوبِربرين)،‏ استرهاي فنليك،‏ اترها،‏ اسانسها و فلاونوئيدها وجود دارند.‏

گونه در ايران و از جنسهاي

گونه داراي با حدود جنس زراوند يا چپقك

ديگر اين تيره جنس Asarum ميباشد.‏

برخي از گياهان جنس زراوند داراي خواص مهاركنندگي تومور و بعضي مؤثر روي سيستم ايمني

هستند.‏

3

450

(Aristolochia)

Family name

Classification

Total genera & species

Floral formula

Pepper family

تيره فلفل سياه

Piperaceae

Angiosperms→ Magnoliids→ Piperales→ Piperaceae

5 genera, 3600 species

P 0 A 3+3 G 1 or (3,4), superior

گياهان اين تيره بصورت علفي،‏ چوبي بالا رونده يا درختچه،‏ برگها متناوب ساده،‏ دمبرگ بالدار،‏

ساقه بند بند،‏ گل آذين خوشه،‏ سنبله بصورت انتهايي و برگها داراي سلولهاي اسانسي ميباشند.‏

كبابه چيني يا

جنس داراي حدود گونه بوده و گونههاي فلفل سياه

از گونههاي مهم آن

حبالعروس ،(P.cubeba) دار فلفل و كاوا كاوا

است كه در ايران نميرويند.‏ گياهان اين تيره داراي استرهاي فنليك،‏ اترها،‏ آلكالوئيدهاي پيروليدين،‏

اسانسها و ليگنانها ميباشند.‏

فلفلها بعنوان چاشني مصرف ميگردند و عصاره هيدروالكلي ريشه كاواكاوا داراي اثر شل كننده

عضلاني است.‏

،(Piper nigrum)

(P.methysticum)

-

(P.longum)

2000

Piper


86 گياهشناسي دارويي

تصوير 51- فلفل سياه nigrum) {A- (Piper تصوير شماتيك B- گياه كامل -DوC ميوه}‏

Laurales

Family name

Classification

Total genera & species

Floral formula

Laurel family

تيره برگ بو

Lauraceae

Angiosperms→ Magnoliids→ Laurales→ Lauraceae

50 genera, 2500 species

P 3+3 A 3-12 G, superior.hypanthium present

درختان و درختچههاي معطر،‏ برگها معمولاً‏ متناوب و هميشه سبز،‏ گلپوش كوچك و غيرمتمايز،‏

پرچمهاي سهتايي در چرخهاي متعدد،‏ داراي سلولهاي اسانسدار ميباشند.‏

با گونه،‏

جنسهاي مهم عبارتند از:‏ برگ بو با گونه،‏ كافور

با گونه.‏

با گونه و جوزبوآ برزيلي

در بسياري از نواحي از جمله در نواحي شمالي ايران

اهميت دارويي:‏ گياه برگ بو

300

(Cinnamomum)

350

(Cryptocarya)

2

(laurus)

150

(Laurus nobilis)

(Persea) آووكادو ،Sassafras

به عنوان مطبوع كننده استفاده ميشود.‏ در ايران در قوطيهاي فلزي خيارشور وارد ميكنند تا بوي

مطبوع و طعمي خاص به آنها ببخشد.‏


تصوير 52- دارچين zeylanicum) {A- (Cinnamomum تصوير شماتيك B- برگ C- پوست گياه D- گل E- ميوه}‏

فصل پنجم:‏ دولپهايها ‏(بخش دوم)‏

87

از ميوههاي خشك شده آن تحت اثر بخار آب و فشارهاي متوالي،‏ روغني به رنگ سبز و بسيار

معطر تهيه ميگردد كه به روغن لوريه موسوم است.‏

است.‏ اين

و

دارچين پوست گياهان

درختان هميشه سبز در ايران رويش نداشته و بومي هند ميباشند.‏ پوست اين گياهان حاوي اسانس

1

مخصوصاً‏ آلدئيد سيناميك ميباشد.‏

اسانس دارچين بعنوان مطبوع كننده در داروها و غذاها و در عطرسازي استفاده ميشود.‏

درختي بسيار زيبا و داراي برگهاي سبز دائمي كه

درخت كافور

بيشترين محل رويش آن كشور تايوان است.‏

در كليه اعضاي درخت،‏ سلولهاي ترشح كننده اسانس پراكنده است كه از اكسيد شدن قسمتي از

2

اين اسانس،‏ كافور نتيجه ميشود.‏

(Cinnamomum cassia)

(Cinnamomum zeylanicum)

(Cinnamomum camphora)

پايهاي از درخت كافور در باغ گياهشناسي شهر لاهيجان كاشته شده است.‏ كافور تجارتي هم منشاء

طبيعي و هم منشاء سنتتيك دارد.‏

كافور داراي اثر ضدعفوني كننده ضدتحريك و محرك مراكز عصبي و تنفسي ميباشد.‏

درختي دو پايه در آمريكاي شمالي و كانادا بوده كه داراي

ساسافراس

ساقة معطر است.‏ پوست چوب و ريشه حاوي اسانس است كه داراي اثر معرق و بادشكن است و

بعنوان معطر ساختن صابون استفاده ميشود.‏

(Sassafras officinale)

1. Cinnamaldehyde

2. Camphor


88 گياهشناسي دارويي

تصوير 53- درخت كافور camphora) {A- (Cinnamomum تصوير شماتيك B- گياه كامل C- برگ و گل آذين D- گل

E- ميوه}‏

تصوير 54- برگ بو nobilis) {A- (Laurus تصوير شماتيك B- گياه كامل C- برگ و گل آذين D- ميوه}‏


آووكادو

1

gratissima) (Persea درختي هميشه سبز كه در ايران نميرويد و بومي آمريكاي

جنوبي است.‏ روغن آووكادو،‏ ارزش غذايي زياد دارد و از آن در تهيه فرآوردههاي آرايشي استفاده

ميشود ‏(چون قدرت نفوذ آن در پوست زياد است).‏ روغن آووكادو اثر زيبا كنندة موي سر،‏ جلوگيري

از ريزش مو و همچنين از بين برنده شوره سر دارد.‏

فصل پنجم:‏ دولپهايها ‏(بخش دوم)‏

89

Boldo family

تيره بولدو

Family name

Classification

Total genera & species

Floral formula

Monimiaceae

Angiosperms→Magnoliids→Laurales→Monimiaceae

22 genera, 200 pecies

P 3-∞ A 3-∞ G1-∞, superior,hypanthium present

اين گياهان بصورت درخت يا درختچه بوده اغلب آنها حاوي اسانس و رزين ميباشند و جنس

مهم آن است.‏

بوده كه پوست آن توليد يك رنگ مينمايد و

گونه مهم آن درخت بولدو

برگهاي آن حاوي آلكالوئيدي به نام بولدين است.‏

برگ بولدو باعث تقويت اعمال هضم شده و روي سلولهاي كبدي اثر گذاشته و باعث افزايش

ترشح صفرا و دفع اوره ميگردد.‏ همچنين بولدو خوابآور ميباشد.‏

درخت بولدو بصورت هميشه سبز بومي آمريكاي لاتين بخصوص كشور شيلي است و برگهاي

آن به ايران وارد شدهاند.‏ بطور كلي گياهان اين تيره در ايران نميرويند و رويشگاه آنها نواحي بين

استوايي است.‏

(Peumus boldus)

Peumus

تصوير 55- بولدو boldus) {A- (Peumus تصوير شماتيك B- بخشي از گياه كامل C- گل D- برگ E- ميوه}‏

1. Avocado


90 گياهشناسي دارويي

تصوير 56- ماگنوليا grandiflora) {A- (Magnolia تصوير شماتيك -GوB گياه كامل C- ميوه D- گل E- اجزاء درون گل

Magnoliales

F- دانه}‏

Family name

Classification

Total genera & species

Floral formula

Magnoliaceae

Magnolia family

تيره ماگنوليا

Angiosperms→ Magnoliids→ Magnoliales→ Magnoliaceae

2 genera, 227 species

P ∞ A ∞ G ∞ [2-∞], superior

210

بصورت درخت يا درختچه،‏ برگهاي ساده و متناوب،‏ رگبرگهاي شانهاي،‏ گلها منفرد و بندرت تك

جنسي،‏ گلپوش،‏ مارپيچي تا پيراموني كه در نواحي معتدله استوايي ميرويند.‏ از جنسهاي مهم آن

با يك گونه ميباشند.‏ گياهان اين

ماگنوليا با گونه و درخت لاله

تيره داراي سلولهاي روغني در پارانشيم خود ميباشند.‏

(Liriodendron)

(Magnolia)


Family name

Classification

Total genera & species

Floral formula

Annonaceae

Custard-Apple family

تيره آنونا

Angiosperms→ Magnoliids→ Magnoliales→ Annonaceae

129 genera, 2220 species

P 3+3+3 A ∞ G ∞, superior

اين گياهان اكثراً‏ در نواحي استوايي يافت ميشوند و بسياري از گونههاي آنها داراي آلكالوئيد

ميباشد.‏ از جنسهاي مهم آن و را ميتوان نام برد.‏

شبيه دانههاي جوزبوآ استفاده ميشود.‏

از دانههاي گونه

فصل پنجم:‏ دولپهايها ‏(بخش دوم)‏

Family name

Classification

Total genera & species

Floral formula

Annona

Monodora

Monodora myristica

family Nutmeg

Myristicaceae

تيره جوزبوآ

Angiosperms→ Magnoliids→ Magnoliales→ Myristicaceae

20 genera, 475 species

P 3 A 3+3+3 (+3) G 1, superior

91

120

بصورت درخت يا درختچه و در نواحي گرم آسيا ميرويند و جنسهاي مهم آن عبارتند از:‏

جوزبوآ يا گونه،‏ و ،Virola كه جوزبوآ شبيه درخت نارنج و داراي گلهاي دو

جنسي،‏ ميوة آبدار و گوشتي به صورت سته و به بزرگي هلو كه توسط شكافي به دو قسمت تقسيم

ميشود و حاوي دانههاي بيضوي ميباشد.‏

بسياري از گونههاي جوزبوآ (Myristica) داراي اسانس و تركيبات هالوسينوژن ميباشند.‏

(Myristica)

تصوير 57- جوزبوآ fragrans) {A- (Myristica تصوير شماتيك B- ميوه و دانه C- بخشي از گياه}‏


MONOCOTYLEDONS

Alismatales

Family name

Classification

Total genera & species

Floral formula

Water-Plantain family

تيره تيركمان آبي

Alismataceae

Angiosperms→ Monocots→ Alismatales→ Alismataceae

15 genera, 88 species

K 3 C 3 A 6,9-∞ G 3,6-∞, superior

گياهشناسي دارويي

گياهاني ريزوم دار ميباشند و آبزياند يا در خاكهاي مرطوب ميرويند.‏ گياهان اين تيره غالباً‏

داراي ساقههاي عريان هستند و برگهاي آنها قاعده اي،‏ متناوب،‏ ساده،‏ دمبرگدار و در قاعده غلاف

دارند.‏

در جنس قاشق واش (Alisma) تركيبات تري ترپنوئيدي وجود دارند.‏

Seagrass family

تيره سنبله آبي

Family name

Classification

Total genera & species

Floral formula

Zosteraceae

Angiosperms→ Monocots→ Alismatales→ Zosteraceae

2 genera, 14 species

P 1 A 1 G 1, superior

گياهاني چند ساله و غوطه ور در سواحل درياهاي معتدله و نيمه گرمسيري هستند كه با بالاترين

تنوع در اطراف كره و ژاپن قرار گرفتهاند.‏

92

تصوير 58- قاشق واش plantago-aquatica) -A}(Alisma تصوير شماتيك B- گياه كامل C- گل}‏


فصل پنجم:‏ دولپهايها ‏(بخش دوم)‏

93

گياه علف مار ماهي

يك منبع تهيه آپيوز بكار ميرود.‏

تصوير 59- علف مار ماهي marina) {A- (Zostera تصوير شماتيك B- گياه كامل C- ميوه}‏

(Zostera marina)

از تيره سنبله آبي،‏ جهت بستهبندي كردن مواد و نيز بعنوان

Family name

Classification

Total genera & species

Floral formula

Arum family

تيره گل شيپوري

Araceae

Angiosperms→ Monocots→ Alismatales→ Araceae

106 genera, 4025 species

P 2+2,3+3,(2+2),(3+3) A 4,6,8 G (3) [1-(∞)] superior

تصوير 60- اگير تركي calamus) {A- (Acorus تصوير شماتيك B- بخشي از گل آذين C- بخشي از گياه كامل}‏


گياهشناسي دارويي

تصوير 61- گل شيپوري maculatum) {A- (Arum تصوير شماتيك B- گياه كامل C- گل آذين اسپاديس كه محور گوشتي به ترتيب

از پايين به بالا شامل حلقة گلهاي ماده،‏ منطقة عقيم،‏ حلقة گلهاي نر و منطقة بي گل است D- ميوه}‏

گياهان اين تيره گياهي علفي يا بالا رونده واجد غده يا ريزوم،‏ گل آذين بصورت اسپاديس و يك

اسپات تمام گل آذين را در بر ميگيرد.‏ برگها معمولاً‏ قاعدهاي با پهنك تبرزيني يا تيركماني،‏ گلها

تك يا دو جنسي كوچك،‏ فاقد گلپوش قابل مشاهده،‏ ميوه سته.‏

اين گياهان در مناطق گرمسيري ميرويند و دراندامهاي بسياري از آنها لاتكس سمي و

كريستالهاي اگزالات كلسيم وجود دارد.‏

25

6 گونه،‏ Arum

گونه.‏

با با جنسهاي مهم اين تيره عبارتند از:‏ گياه اگير تركي يا اكسير تركي calamus) ،(Acorus گلهاي آن زرد بصورت اسپاديكس،‏ برگهاي

سانتيمتر و داراي دو لبه نسبتاً‏ تيز است.‏ اين جنس در

غلافدار،‏ باريك و دراز،‏ به طول قرار گرفته است.‏

سالهاي اخير در تيرة اسانس ريزوم اين گياه بعنوان ضد نفخ و مقوي معده استفاده ميشود.‏

بصورت پرورشي در ايران وجود دارد و به حالت تازه،‏ سمي و

گل شيپوري

خطرناك است.‏ سم موجود در گياهان اين تيره با حرارت از بين ميرود.‏ همچنين گياه سمي

در اين تيره است.‏

Acorus

50-60

Acoraceae

(Arum maculatum)

Diffenbachia

94

Dioscoreales

Family name

Classification

Total genera & species

Floral formula

Yam family

تيره سيب زميني هندي

Dioscoreaceae

Angiosperms→ Monocots→Dioscoreales→ Dioscoreaceae

3 genera, 805 species

P 3+3 A 3+3 or 3+0 G (3), inferior, hypanthium absent or present


تصوير 62- communis {A- Tamus تصوير شماتيك B- بخشي از گياه كامل C- گل D- بخشي از گياه ميوه دار E- ميوه}‏

فصل پنجم:‏ دولپهايها ‏(بخش دوم)‏

95

گياهان اين تيره گياهاني علفي يا درختچهاي و مخصوص مناطق حاره يا مناطق با آب و هواي گرم

است.‏ اين گياهان داراي غده گوشتي ‏(به نام يام)‏ يا ريزوم،‏ برگهاي پيكاني شكل،‏ ميوه كپسول يا سته

هستند.‏

جنسهاي مهم اين تيره عبارتند از:‏

Dioscorea

گونه.‏ 5 با Tamus گونه،‏ 600 با بيش از

ساپونينهاي استروئيدي در بسياري از گونههاي ديوسكورهآ و تاموس وجود دارند و استخراج آنها

از نظر صنعتي جهت تهيه هورمونهاي استروئيدي مهم است.‏

Liliales

Family name

Classification

Total genera & species

Floral formula

Liliaceae

Lily family

تيره لاله

AngiospermsMonocotsLilialesLiliaceae

16 genera, 635 species

P 3+3 A 6 G (3), superior

گياهاني علفي و اغلب داراي ساقة زير زميني ،(Rhizome) بنه ،(Corm) پياز (Bulbs) يا غده (Tuber)

و حاوي ساپونينهاي استروئيدي هستند.‏ برگها متناوب با رگبرگهاي موازي كه قبل يا بعد از گل

1

دادن ظاهر ميشوند،‏ گل آذين خوشه يا فرد انتهايي،‏ گلها دو جنسي و منظم،‏ كاسبرگ رنگي ، ميوه

كپسول.‏ گياهان اين تيره داراي پراكندگي وسيع در نيمكرة شمالي ميباشند و عمدتاً‏ در بهار گل

ميدهند.‏ گونههاي زيادي از اين تيره داراي ارزش زينتي هستند.‏

1. Petaloide


تصوير -63 سه گونه از تيره { Tulipa clusiana -C Fritillaria imperialis -B Lilium ledebourii -A} Liliaceae

گياهشناسي دارويي

برخي جنسهاي مهم اين تيره عبارتند از Lilium با

گونه،‏ 110

Fritillaria

100 با حدود

گونه.‏ 109 با Tulipa

گونه،‏

96

Family name

Classification

Total genera & species

Floral formula

Colchicaceae

Autumn crocus family

تيره گل حسرت

Angiosperms Monocots Liliales Colchicaceae

19 genera, 225 species

P 3+3 A 6 G 3, superior

در ايران از اين تيره جنسي به نام Colchicum ‏(گل حسرت)‏ ميرويد.‏ در اين گياه فصل گل دهي

و برگ دهي متفاوت است و به همين علت در اصطلاح گل و برگ در حسرت ديدن يكديگرند.‏

گلپوش آن داراي لولهاي طويل و نازك و موسم گلدهي آنها در پاييز و زمستان است.‏ در گل حسرت

تخمدان در زير خاك قرار ميگيرد و داراي يك غدة متورم زير زميني تحت عنوان Corm ‏(بنه)‏

ميباشد ‏(بنه شبيه به پياز است ولي لايه لايه نيست).‏ ساقه در اين گياه بسيار كوتاه و در حالت گلدار

غير قابل مشاهده است.‏

پياز و دانه گل حسرت يا سورنجان autumnale) (Colchicum حاوي آلكالوئيد كلشيسين است

كه اثر ضدنقرس و ضد ميتوز دارد و براي دو برابر كردن كروموزومها بكار ميرود.‏

گونههاي گل حسرت speciosum) (C.luteum .C، در ايران رويش دارند.‏


فصل پنجم:‏ دولپهايها ‏(بخش دوم)‏

97

تصوير 64- گل حسرت autumnale) {A- (Colchicum تصوير شماتيك -CوB گلD - برگ}‏

Family name

Classification

Total genera & species

Floral formula

Melanthiaceae

Corn lilies family

تيره خربق

AngiospermsMonocotsLilialesMelanthiaceae

16 genera, 170 species

P 3+3 A 6 G (3), superior

گياهاني علفي با ريزومهايي اغلب پياز مانند،‏ داراي ساپونينهاي استروئيدي و انواعي از

آلكالوئيدهاي سمي.‏ گياهان اين تيره در زيستگاههاي معتدله تا كوهستاني،‏ معمولا در جوامعي كه

علفها غالباند به طور گسترده يافت ميشوند.‏

است كه ريشه آن داراي اثر

يكي از گونههاي شاخص اين تيره خربق سفيد

كاهش فشار خون بوده ولي به علت سميت مصرف آن بايد كاملاً‏ با احتياط باشد.‏

(Veratrum album)

Family name

Classification

Total genera & species

Floral formula

Green brier family

Smilacaceae

تيره ازملك

AngiospermsMonocotsLilialesSmilacaceae

2 genera, 315 species

P 3+3 A 6 G (3), superior


گياهشناسي دارويي

تصوير 65- خربق سفيد album) {A- (Veratrum تصوير شماتيك B- گياه كامل C- گل}‏

گياهاني علفي و بالا روندهاند و معمولاً‏ توسط تندريلهايي كه منشأ گوشواركي دارند ‏(از دمبرگ

ظاهر ميشوند)‏ بالا ميروند.‏ برگهاي آنها متناوب و ساده،‏ دمبرگ و پهنك در آنها متمايز،‏ برگها با

رگبندي پنجهاي و رگبرگهاي اصلي همگرا و به طور واضح توسط شبكهاي از رگبرگهاي فرعي به

هم متصل شدهاند،‏ با يك جفت تندريل نزديك قاعدة دمبرگ.‏

سارساپاريلا officinalis) (Smilax حاوي ساپونين است.‏ گونه ازملك excelsa) .S) به نام لم در

شمال ايران رويش دارد.‏

98

تصوير 66- ازملك excelsa) {A- (Smilax تصوير شماتيك -DوB بخشي از گياه به همراه ميوه C- ساقهاي خار دار}‏


Asparagales

فصل پنجم:‏ دولپهايها ‏(بخش دوم)‏

99

Aloe family

تيره صبر زرد

Family name

Classification

Total genera & species

Floral formula

Asphodelaceae

AngiospermsMonocotsAsparagalesAsphodelaceae

15 genera, 780 species

P 3+3 A 3+3 G (3), superior

علفهاي ريزوم دار هستند كه ساقة آنها معمولاً‏ داراي رشد ثانوي غير عادي است.‏ برگهاي آنها

ساده،‏ واقع در طوقههاي قاعدهاي و معمولاً‏ گوشتي و با رگبندي موازي ميباشند.‏

اين گياهان در مناطق معتدله تا گرمسيري،‏ مخصوصاً‏ در آفريقاي جنوبي پراكندهاند و در

زيستگاههاي خشك ميرويند.‏

شيرابه مترشحه از گياه صبر زرد يا چادروا vera) (Aloe حاوي آنتراكينون گليكوزيدها بوده و از

مسهلهاي رسمي در اكثر فارماكوپهها به شمار ميرود.‏ همچنين پماد تهيه شده از شيرابة داخل برگ

آن بعنوان ضد سوختگي بخصوص در اثر تشعشعات بكار ميرود.‏

تصوير 67- صبر زرد vera) {A- (Aloe تصوير شماتيك B- گياه كامل گلدار C- بخشي از گل آذين -EوD ساختار دروني برگ

F- برگهاي طوقه اي}‏


گياهشناسي دارويي

تصوير 68- پياز عنصل scilla) {A- (Urginea تصوير شماتيك B- برگ و پياز C- بخشي از گل آذين}‏

و سريش

از گياهان ديگر تيره صبر زرد ميتوان سريشك

را نام برد.‏ تمامي گياهان معرفي شده در اين تيره در سالهاي اخير در تيرة

ردهبندي ميشوند.‏

از ريشههاي سريش بعنوان چسب طبيعي استفاده ميكنند.‏

(Eremurus

(Asphodelus aestivus)

persicus)

Xanthorrhoeaceae

100

Family name

Classification

Total genera & species

Floral formula

Asparagus family

Asparagaceae

تيره مارچوبه

AngiospermsMonocotsAsparagalesAsparagaceae

168 genera, 2733 species

P 3+3 A 6 G (3), superior or inferior, hypanthium present in some

گياهاني بالا رونده يا داراي اعضاي علفي و حتي در بعضي انواع به صورت درختچههاي

كوچكاند.‏

داراي گليكوزيدهاي قلبي همچون سيلارن A است كه

پياز عنصل يا سيل

1

بعنوان مقوي قلب بكار ميرود.‏ همچنين ساپونينهاي گياه داراي اثر خلطآور ميباشند.‏

ريزوم گل موگه majalis) (Convallaria حاوي گليكوزيدهاي قلبي است و در نارسايي احتقاني

قلب كاربرد دارند.‏

(Urginea maritima)

1. Cardioactive

More magazines by this user
Similar magazines