09.09.2013 Views

Dagboek Oom Jan - J.K. Feringa

Dagboek Oom Jan - J.K. Feringa

Dagboek Oom Jan - J.K. Feringa

SHOW MORE
SHOW LESS

Create successful ePaper yourself

Turn your PDF publications into a flip-book with our unique Google optimized e-Paper software.

J.K. <strong>Feringa</strong><br />

10 November 1944 - 3 Juni 1945


Inleiding<br />

<strong>Jan</strong> Cornelis <strong>Feringa</strong> - “<strong>Oom</strong> <strong>Jan</strong>” –<br />

Geboren 20 september 1925, overleden 28 mei 2000 te Rotterdam<br />

In de tweede wereldoorlog werd hij in 1944 bij de razzia in Rotterdam-Zuid opgepakt en naar Duitsland<br />

gevoerd.<br />

Gedurende de periode van het wegvoeren tot de terugkeer in Rotterdam legde hij zijn belevenissen<br />

nauwkeurig vast. Deze notities verwerkte hij kort na thuiskomst tot dit dagboek.<br />

Na zijn overlijden is dit document in het archief van de familie <strong>Feringa</strong> opgenomen.<br />

De aanleiding tot deze publicatie waren de unieke wijze van beschrijven van het verloop van de<br />

gebeurtenissen en de nauwkeurige vermelding van personen en plaatsen.<br />

De transcriptie van het dagboek omvat de volledige tekst in de oorspronkelijke formulering en spelling.<br />

In de linkermarge is in cursief de paginanummering van het origineel vermeld.<br />

De afbeeldingen zijn uit het origineel overgenomen.<br />

Aan het dagboek is een index toegevoegd.<br />

Henk <strong>Feringa</strong><br />

Cees <strong>Feringa</strong><br />

http://genealogie.feringa.net<br />

cees@feringa.net<br />

henk@feringa.net<br />

Copyright © 2004 – Transcriptie by C. and H.<strong>Feringa</strong><br />

1


1 Vrijdag 10 November 1944<br />

’s Morgens vroeg klaargestaan zoals gewoonlijk om naar het werk te gaan. Buiten gekomen leek<br />

dit al onmogelijk, daar de straten afgezet waren door de Duitschers. Biljetten werden<br />

rondbezorgd huis aan huis. Hierop stond vermeld dat alle mannelijke personen van 17- tot en<br />

met 40 jaar zich moesten verzamelen op de door de Duitschers aangewezen plaatsen. Ook<br />

reed er een auto door de straten ment een luidspreker er op. Hierdoor werd ook medegedeeld,<br />

dat de mannelijke personen tusschen 17- en 40 jaar zich terstond naar buiten moesten begeven<br />

met medeneming van: deken,vork en lepel en een broodrantsoen voor één dag. Ik meldde mij,<br />

na afscheid genomen te hebben, voor de katholieke kerk, gelegen aan de Dorpsweg.<br />

Hiervandaan vertrokken wij 10 uur naar de remise van de R.E.T aan de Sluisjesdijk.<br />

2 In de remise werden wij ingedeeld naar verschillende leeftijden, wat later geen stand heeft<br />

gehouden. Na weer buiten de remise opgesteld en herhaalde malen geteld te zijn, is de lange rij<br />

mannen gelopen naar de Stieltjeskade. De weg ging over; Wolphaertsbocht, Brielschelaan,<br />

Putschelaan, oprit West-Varkenoordscheweg, luchtbrug Kreekweg, Kreekweg,<br />

Oranjeboomstraat, Nassaukade 15,30 u. ingescheept in een Rijnaak, de Baden 21 genaamd.<br />

Het had ‘s middags al flink geregend, zoodat de ruimen flink nat waren en vies van het<br />

kolengruis. Zoo is de avond en de nacht doorgebracht, halfzittend, of liggend. Half wakend, of<br />

slapend. In ons ruim van 100 man, bevond zich een toevallijder, die ons met zijn gekerm in<br />

een dubbel sombere gemoedsstemming bracht.<br />

3 Zaterdag 11 November 1944<br />

’s Morgens vroeg gelegenheid gezien om een klein briefje naar huis te laten bezorgen. Dat wij<br />

nog aan de kant lagen, was te wijten aan de in ongereedheid geraakte sleepboot.<br />

Het briefje is thuis ontvangen, pa is er mee naar Lena gegaan. Zij is op de fiets gesprongen en<br />

heeft nog ondergoed en brood voor Henk gebracht. Ook voor mij heeft ze nog een tasch met<br />

ondergoed en sokken gehaald. Om negen uur zijn we van de Stieltjeskade naar Amsterdam,<br />

over de Lek, Vaartsche Rijn, Merwede Kanaal, vertrokken. Onderweg werd in Bolnes, wat brood<br />

en water aan boord genomen. Hier zagen nog eenige mannen kans te ontsnappen. Er mochten<br />

maar 2 man tegelijk aan dek .<br />

4 Zondag 12 November 1944<br />

‘s Morgens werd in verschillende ruimen o.l.v. den Heer Langstraat een korte kerkdienst<br />

gehouden. ‘s Middags op de Vecht nog beschoten door vliegtuigen. Zoodat we nog even aan de<br />

wal geweest zijn. Hier probeerden nog weer enige mannen te vluchten, maar dit is hun niet<br />

gelukt.<br />

5 uur kwamen we in Amsterdam aan. Hier werd ons soep verstrekt. Boonensoep zonder zout.<br />

Nu werd op het invallen van de duisternis gewacht en kwamen wij door de schutsluizen op het<br />

IJsselmeer. Hier voeren wij in convooi. ’s Nachts moest het luik, altijd op een kleine opening na,<br />

dicht. En onze behoeften moesten gedaan worden op een gamel in de hoek van het ruim. De<br />

atmosfeer was bij tijden dan ook niet te genieten.<br />

5 Maandag 13 November 1944<br />

’s Morgens vroeg nog op het IJsselmeer. Een prachtig gezicht, de dageraad op het water.<br />

Na de invaart van het Keteldiep kwamen we 12 uur met veel regen in Kampen aan. Hier<br />

moesten we van boord af in snel tempo, zooals dit alleen van de Duitschers te verwachten is.<br />

Na van het Roode Kruis, koffie en brood te hebben gehad, werden we als koeien de “Generaal<br />

van Heutz” Kazerne in gejaagd. Hier werd ik met een ploeg in de z.g. Cantine zaal gestopt.<br />

‘s Avonds, werd ons nog hier warm eten verstrekt, dat zeer goed van smaak was zooals men<br />

zei, ik heb er echter niets van gegeten. Bij de W.C.’s moesten we in de rij staan, daar er die dag<br />

maar 2 waren. Op stro hebben we verder de nacht doorgebracht.<br />

6 Dinsdag 14 November 1944<br />

’s Morgens vroeg op. Wasschen moest bij een kraan gebeuren. Ik wilde mij net gaan scheren,<br />

toen de deuren reeds open gegooid werden en wij weer naar het plein voor de kazerne<br />

getrommeld werden. Hier werden we weer geteld, volgens de Duitsche methode, d.w.z. zij zijn<br />

telkens de tel kwijt. Hierna inscheping in een schip genaamd Petrus. De bevolking van Kampen<br />

heeft hier goed voor ons gezorgd en brachten ons ter verdeling, brood, worst, appels, shag en<br />

postpapier. Bijzonder onderscheidde zich de fam. C.Bos IJsselkade 30 Kampen. Nog briefjes<br />

geschreven en afgegeven. Toen gingen we varen naar Zwolle. In ons ruim waren o.a.<br />

2


7 aanwezig; Henk <strong>Feringa</strong>, Hoogstad, en Volaart, <strong>Jan</strong> en Willem Vogel, Adri Breedveld, Dirk<br />

v.Rooijen, Hes, de knecht van Slager Blanken e.a. De dagen werden doorgebracht met rooken,<br />

kaarten, praten, slapen en kankeren.<br />

In ieder ruim was een voorman. ’s Avonds hield Arie Bosman nog een dagsluiting. Hij vertelde<br />

onder groote stilte de gelijkenis van den verloren Zoon.<br />

8 Woensdag 15 November 1944<br />

In Zwolle. Stil gaan liggen in Katerveer. s’ Avonds werd brood boter en worst verstrekt. Deze dag<br />

had ik wel veel last van kramp in het lijf.<br />

Donderdag 16 November 1944<br />

De geheele dag in het schip. De dokter kwam alleen voor erge zieken. Verder niets bijzonders<br />

Vrijdag 17 November 1944<br />

’s Middags om 3 uur uit het schip. De ruimen werden nagezien of niemand zich verstopt had.<br />

In stroomende regen moest nu naar het station in Zwolle geloopen worden. 4 personen wilden<br />

9 zich onderweg verstoppen, maar werden gepakt. Men droeg voor ze op het stationsplein te<br />

fusilleeren tot afschrikking der anderen. Zoover is het gelukkig niet gekomen. Er werd nog<br />

gevraagd wie er bij het A.B.P. werkzaam was. Hieronder viel ook Adrie Breedveld. Hij behoefde<br />

niet weg. In goederenwagens gestopt, nog wat eten van de burgerij van Zwolle en 8 uur<br />

vertrokken. Tijdens het rijden werd het eten enz. verdeeld. Cees Ariës had de leiding. Ik heb nog<br />

een doosje lucifers geloot. Mr. Volaart vertelde nog over het St.Nicolaas feest. Zoo ging de nacht<br />

in en wisten we niet waarheen. In Zwolle hebben we nog naar huis kunnen schrijven.<br />

10 Zaterdag 18 November 1944<br />

’s Morgens 7 uur hield de trein met een schok stil. Half zittend, half liggend was de nacht<br />

doorgebracht. Dan weer wakker, dan weer ingedommeld. We wisten niet waar we stil stonden,<br />

en hadden nog geen vermoeden dat het Duitschland zou zijn. Door een luikje vroeg een van ons<br />

aan een voorbijkomende man: “Waar zijn we hier”? Er werd geantwoord: “Bentheim”! Nu zakte<br />

de stemming geheel naar het nulpunt. Er heerschte een verslagen geest. Er werd aan huis<br />

gedacht, aan vrouw en kinderen, vaders, moeders, aan verloofden. Hoe lang zou het duren in<br />

dit land, vol van gevaren, zoals de steeds toenemende bombardementen? De trein gaat weer<br />

rijden en we zien vanuit het luikje al verschillende getroffen dorpjes langs de grens. Na enige<br />

11 tijd staat de trein weer stil. Van buitenaf wordt verteld dat we in Rheine zijn. Rheine, het<br />

spoorwegemplacement is volkomen verwoest. Groote locomotieven liggen verwoest een eind<br />

buiten de rails. We zien menschen loopen, het blijken Hollanders te zijn. Zij zijn al enige weken<br />

tevoren hier gekomen. Op onze vraag wat ze al gedurende deze tijd gedaan hadden, kwam het<br />

antwoord: “Lijken geborgen”. Prettig vooruitzicht!<br />

Weer rijdt de trein, het landschap dat we zien is mooi. Het mooie echter kan niet ten volle<br />

genoten worden door de downstemming, die over ons gekomen is. Onze dorst is groot, maar er<br />

is geen water. Velen moeten hun behoefte doen, maar daar is geen gelegenheid voor. Urineren<br />

gaat door een spleet van de niet geheel sluitende wagendeur. De trein gaat inmiddels<br />

12 langzamer rijden en staat dan weer stil. De deuren gaan open. Velen springen er uit en gaan<br />

met de broek af zitten. Ik sta net op het punt ook te gaan zitten, of daar gaat de trein weer<br />

langzaam rijden. Alles klimt weer holderdebolder, sommigen nog met afgezakte broek, de<br />

wagon in. De deuren gaan weer dicht, we rijden weer. Na een korte tijd staat de trein weer stil.<br />

Weer een geheel vernield spoorwegemplacement. We blijken nu in Münster te zijn. Er werken<br />

menschen. Zij loopen met kruiwagens zand en puin. Het zijn Italianen. Van onze zijde wordt<br />

bekend gemaakt dat wij veel dorst hebben. Maar een Italiaan die vlak voor onze wagon werkt,<br />

durft dit niet te geven. Hij is bang voor de O.F.’ers die maar steeds rondloopen. Eindelijk gelukt<br />

het ons voor een cigaret, de Italiaan te bewegen water te pompen. Wat smaakte dit water<br />

13 lekker. Vermakelijk was het nog, om de Italiaan te zien werken. Hij schepte zijn kruiwagen vol<br />

zand en daarna schepte hij zijn wagen weer leeg. Een prachtstaaltje van sabotage.<br />

16.30 uur verlaat de trein Münster. De volgende plaats waar we stoppen Lengerich. Hier is het<br />

luchtalarm. De wagons worden op slot gedaan en de soldaten, die ons bewaken, gaan de<br />

schuilkelder in. Wij blijven angstig in de gesloten wagons achter. Later hoorden we van een<br />

zware luchtaanval op Münster. Dus daar waren we aan de dood ontsnapt. Na het luchtalarm<br />

werden eenige wagons open gemaakt en zij, die daar in waren, moesten eruit en werden in<br />

Lengerich gebracht. De rest vertrok uit Lengerich. Na een uurtje rijden en door een tunnel<br />

gegaan te zijn, stond de trein in Osnabrück stil. Het was 8.00 uur in de avond.<br />

3


Hier was weer luchtalarm en moesten we weer de bunker in, onder het station. Een soldaat<br />

14 vertelde, dat we nog een halfuurtje in een andere trein moesten rijden, voordat wij de plaats van<br />

bestemming zouden bereiken. Na het veilig blazen van de sirene gingen we dan ook weer op<br />

het perron. We werden in de trein gestopt. Nu waren het personenwagens en voort ging het<br />

weer. Van dat halve uurtje rijden, weten velen niets meer. We sliepen allen van vermoeidheid en<br />

werden pas wakker, toen de trein met een schok stil stond. We waren nu op onze<br />

bestemmingsplaats, genaamd Oesede. Hier zijn we, opgeschrikt door een harde knal en<br />

lichtkogels, naar de dorpsschool in de Adolf Hitlerstrasse geloopen. In de school, betrokken wij,<br />

althans een gedeelte van ons, kamer 6. Stro werd over de grond verspreid en we gingen al<br />

gauw vermoeid liggen en sliepen spoedig. Tegen 12 uur werden we nog weer wakker gemaakt<br />

en kregen we soep, die zeer goed smaakte. Zoo eindigde onze eerste dag in Duitsland.<br />

15 Zondag 19 November 1944<br />

’s Morgens vroeg hebben we ons voor het eerst weer eens kunnen waschen en scheren. Er was<br />

maar één kraan in de trappenhal. Op de kraan moest gedrukt worden en dan gaf zij een heel<br />

zwak straaltje. Verder werd de Zondag in ledigheid doorgebracht, er werd brood verstrekt (5<br />

man moesten één brood verdelen) en worst. Cees Ariës had in onze kamer de leiding.<br />

Maandag 20 November 1944<br />

Niet veel bijzonderheden. Veel luchtalarm. Smit noteerde onze namen onderwijl genoeglijk<br />

pratend. Hij bleek Muziekleeraar te zijn en organist van de Katholieke kerk aan de Westzeedijk.<br />

Verder zagen we nog onze wachtslieden. Het middageten bestond uit Aardappelsoep.<br />

Ziekenverzorgers waren Herwaarden en Wegbrands<br />

16 Dinsdag 21 November 1944<br />

Niet veel bijzonderheden. Er werd wat gekaart, veel geslapen en men ging knollen zoeken, om<br />

deze rauw op te eten, daar we niet voldoende te eten kregen. Het menu voor deze dag was<br />

Koolsoep. Osnabrück werd deze dag gebombardeerd. In onze kamer zaten onder meer:<br />

H.<strong>Feringa</strong> D.v.Dongen J.Witzand<br />

J.K.<strong>Feringa</strong> M.Pille Commijs<br />

B.Hoogstad W.v.Bree Kouwenhoven<br />

Volaart K.Horstman Smeehuijzen<br />

A.Nickel C.Fortuin Weck<br />

D.Werkhoven A.de Jong C.Velvis<br />

C.Ariës H.Richters W.Kind<br />

Willemsen J.Bazuin<br />

W en J Vogel Assele<br />

H.Sonne Kers<br />

K.Bakhuizen J.Visser<br />

17 Woensdag 22 November 1944<br />

Geen bijzonderheden. Menu: peensoep. Af en toe moesten enkelen een karweitje doen voor de<br />

wacht. Volaart vertelde ’s avonds een verhaal.<br />

Donderdag 23 November 1944<br />

Geen bijzonderheden. Menu: Groenekoolsoep.<br />

Vrijdag 24 November 1944<br />

’s Morgens indeling van verschillende personen. Enige moesten naar een boer toe in het dorp.<br />

Andere naar de fabriek van Wiemam. Een naar een drukkerij in een nabij gelegen plaatsje.<br />

Slager Blok naar een slagerij in Hagen enz.<br />

’s Middags om 3 uur kwam er een vrachtauto voor de school en moest het grootste gedeelte van<br />

ons er in. We vertrokken in de stromende regen naar Osnabrück.<br />

18 4.30 u. Aankomst in Osnabrück. Een en al puinhoop daar. Gestopt voor de bureaux van het<br />

Arbeitsamt. Verder door naar de Wittekindschule. Eerst ondergebracht in een houten gebouwtje<br />

voor de school. Later in de school zelf. Twee lokalen werden betrokken en wel lokaal 7 en 8.<br />

4


Hier moesten we de eerste nacht in schoolbanken doorbrengen. Er werd ons hier nog brood,<br />

boter en marmelade verstrekt. Tijdens het luchtalarm zaten we nog 1½ uur in een Hochbunker.<br />

Levinus en Herman Zoeteman gezien, de laatste lag ziek en mager op zijn stroozak in een<br />

lokaal van de andere vleugel van het gebouw. Ook was in dit lokaal Mr v.d.Broek. Deze dag<br />

kregen we een Lagerführer genaamd Löttmann. Ook hier werd een ziekenkamer ingericht.<br />

19 Zaterdag 25 November 1944<br />

De dag in ledigheid doorgebracht. Op het voorplein werd ons een etensnap en een drinkkop<br />

verstrekt. Twee maal voor luchtalarm in de bunker geweest. Enigen van ons wisselden Hollands<br />

geld voor Marken en lieten hun haar knippen<br />

Zondag 26 November 1944<br />

Van Zat- op Zondagnacht een paar uur in de Bunker. ’s Morgens om 8 uur in colonne onder<br />

leiding van de lagerführer naar de Domplatz. Hier stonden reeds groepen Russen, mannen en<br />

vrouwen. We noemden het hier de slavenmarkt. We werden in groepen verdeeld en iedere<br />

groep werd naar een bepaalde plaats in de stad gebracht om te werken. Mijn broer,<br />

20 Bakhuizen en ik hebben in de Lutherstrasse gewerkt bij burgers. Ik kreeg nog 2 sigaren. ’s<br />

Morgens werd ons nog medegedeeld dat we maar tot 2 uur zouden werken. Van werken is niet<br />

veel gekomen, daar er weer luchtalarm kwam en we weer ruim 2 uur in de bunker zaten.<br />

Om 2 uur verzamelde ons ploegje voor de Lutherkirche en ging het weer naar de school. Ons<br />

Zondagse menu was, aardappelen met rauwe rode kool.<br />

Maandag 27 November 1944<br />

’s Nachts om half 2 luchtalarm en een uur weer de bunker.in.<br />

’s Morgens weer naar de slavenmarkt en tewerkgesteld bij het Arbeitsamt. Hier moesten we de<br />

inventaris uit het vernielde pand halen. Ons werk werd weer enige uren onderbroken door<br />

21 luchtalarm. ‘s Avonds in de school weer 4 uur luchtalarm. W.C.’s waren er niet in de school.<br />

Naast de school was een houten overkapping. Hieronder was een put waar boven een balk lag.<br />

Op de balk zittend moet men zijn behoefte doen. Wee hij, die zijn evenwicht verloor en in de put<br />

viel<br />

Dinsdag 28 November<br />

’s Morgens weer naar de slavenmarkt, nu o.l.v. Bas Prins. Mijn broer en ik hebben de hele dag<br />

bij burgers gewerkt en hebben daar kleine timmerkarweitjes verricht. De mensen heetten<br />

Sörensen en woonden op de Klüshügel. Hier ontvingen wij frühstück, 2 borrels, middageten<br />

bestaande uit bloemkoolsoep met pelkartoffeln en een appel toe. ’s Middags kregen we ook nog<br />

bij het weggaan brood en koffie. Iedereen een pakje scheermesjes, klosjes garen en naalden en<br />

2 cigaretten.<br />

22 Woensdag 22 November<br />

’s Morgens vroeg om half 5 weer naar de bunker. Weer naar de slavenmarkt. Hier werden<br />

Carst Fortuin, Dirk v.Rooijen en ik opgepikt door een uitvoerder van cementwerken. Hij bracht<br />

ons in een vernield pand in de Großstrasse. Hier moest op de eerste verdieping een<br />

cementvloer gemaakt worden. Een Fransman stond achter de cementmolen en wij moesten<br />

zand, cement, grind en water in de molen gooien. Tot onze vreugde weigerde in de loop van de<br />

morgen de motor van de molen. Hierop volgde spoedig luchtalarm zoodat wij weer vele uren van<br />

de dag in de schuilkelder zaten van het ziekenhuis. Na het uit de schuilkelder komen kamen wij<br />

Hoogstad tegen met geheel zijn arm in’t verband. Hij had bloedvergiftiging en was in<br />

23 het ziekenhuis verbonden<br />

’s Avonds brachten we weer een poosje door in de bunker. Intusschen maakten enigen van ons,<br />

op de dag, een kachel in ons lokaal klaar. Zoodoende konden we onze kleeren droogen, brood<br />

roosteren, en drinken klaarmaken. Daar Cees Ariës ziek was, werd Willem v. Bree tot<br />

kamerleider gekozen. In deze kamer waren o.a.:<br />

H.<strong>Feringa</strong> Smeehuijzen<br />

J.K.<strong>Feringa</strong> H.Richters<br />

Volaart Hazebroek<br />

B.Hoogstad Bakker<br />

A.Nickel Commijs<br />

5


24 Donderdag 30 november 1944<br />

D.v.Rooijen B.Kouwenhoven<br />

D.Werkhoven H.Sonne<br />

W. en J.Vogel Bakhuizen<br />

C.Ariës Fortuin<br />

M.Pille W.Kind<br />

W.van Bree<br />

D’Hous<br />

Weck<br />

’s Morgens weer naar de slavenmarkt op de Domplatz. Door een man door Osnabrück geleid en<br />

bij een object gebracht. Hier moesten we grondwerk verrichten. Ik ben daar weggeloopen en<br />

weer gaan werken bij een vrouw op de Klüshügel. Haar huis lag in elkaar en moesten we zoveel<br />

mogelijk onder de puin vandaan halen. Van de vrouw kreeg ik brood, middageten en brood mee<br />

voor het lager. Het werk werd weer door luchtalarm onderbroken. Om 4 uur was ik klaar en<br />

beloofde haar, de volgende dag weer terug te komen. Dit is echter niet doorgegaan, omdat wij<br />

de andere dag naar Oesede teruggingen. ’s Avonds vertelde lagerführer Löttmann, dat hij ons<br />

ging verlaten. In de loop v.d. dag hadden verschillende zich laten keuren. ‘s Avonds weer<br />

luchtalarm.<br />

25 Vrijdag 1 December 1944<br />

s Morgens allereerst Henk gefeliciteerd met zijn verjaardag. Lageführer Unger doet zijn intrede<br />

en deelt mede, dat wij om 10 uur per trein uit Osnabrück naar Oesede vertrekken. Na aankomst<br />

in Oesede betrekken we weer de school in de Adolf Hitlerstrasse. Nu moeten wij kamer 3<br />

nemen. Kamer 3 heeft een goede verlichting en andere kamerbewooners zijn jaloers op ons. We<br />

slapen weer op stro. En daar Willem van Bree met zijn been sukkelt verdeelt Meindert Pille<br />

grootendeels het eten. Kamer 1 wordt ziekenkamer. Kamer 2 is voor de wacht. Stawinsky wordt<br />

onze wachtfüher. Hij is in de oorlog aan zijn rug verwond en draagt nu een stalen vest voor<br />

steun. Ook is er een klein oud mannetje als wacht over ons. We noemden hem St.Nicolaas. Ook<br />

een zekere Frans is nog bij de wacht. Een jonge man met een mank been en een bril op. Hij<br />

draagt een zwart uniform.<br />

26 Zaterdag 2 December 1944<br />

’s Morgens is het aantreden om naar de slakkenberg te gaan in Malbergen. Deze berg behoort<br />

tot het hoogovenbedrijf der Klöcknerwerke A.G in Georgmarienhütte, afgekort Hütte. We gaan<br />

onder leiding van Leen Langbroek, van beroep kapitein van de binnenvaart. In Malbergen<br />

worden wij opgewacht door de Org.Todt. Zij laten ons in de rij staan, we worden geteld en men<br />

deelt ons mede, dat bij het werk niet het onmogelijke van ons verlangd wordt. Wanneer zij maar<br />

onze goede wil zien, komt alles in orde. Nu gaan we naar de berg, hier liggen houweelen en<br />

schoppen klaar. Hetgeen afgehakt is, moet in wagens gegooid worden. De slakken worden<br />

gebruikt onder de spoorrails. Ook gevangenen werken aan de berg en worden door een soldaat<br />

bewaakt. Het zijn meest Italianen in zebrapakjes.<br />

27 ’s Middags om 4 uur zijn we klaar en is er Feierabend.<br />

Zondag 3 December 1944<br />

Deze zondag zijn we niet vrij, maar moeten werken aan de slakkenberg van 8 uur tot 16,15 uur.<br />

Nu reeds maken de O.F’ers aanmerkingen op ons werk. Er mag niet te veel stilgestaan worden,<br />

de wagens moeten voller enz, enz….. Een bleekneus loopt bij hen rond. Hij heeft net een<br />

gezicht als een doodenmasker met bril op. Hij heeft een eigenaardige gewoonte om “Hallo<br />

paspoort!” te roepen wanneer iemand niet werkte. Met het paspoort bedoelt hij het laten zien<br />

van het persoonsbewijs. Deze uitroep van hem, heeft hij als spotnaam gekregen. Verder waren<br />

er nog de O.F’ers Adolf, Frans en Otto. De laatste had een klein snorretje en een gemeen<br />

uiterlijk. Een echte sadist<br />

28 Maandag 4 December 1944<br />

Iedere morgen meldden zich zeer velen krank. Zoo ook ik. Ik gaf voor last van mijn navelbreuk<br />

te hebben en niet in staat te zijn de schop of houweel te hanteeren. Dit alles wekte de woede<br />

van de lagerführer op. Hij kwam ’s morgens altijd de kamer op met de vraag:”Wer ist hier<br />

krank?”. En dan werden de zieken een voor een ondervraagd. En wanneer hij ze niet krank<br />

6


achtte zei hij: “Aufstehen, arbeiten, zum slackenberg. Deutschland kennt kein kranken. Nur<br />

lebenden und toten. Wir müssen den krieg gewinnen“. Deze dag werkte ik niet en zag des<br />

middags kans om in het dorp mijn haar te laten knippen voor 60 pf. John v. Gurp haalde voor<br />

ons nog met paard en wagen het warme eten<br />

29 Dinsdag 5 December<br />

‘s Morgens naar de slakkenberg. De morgen werd onderbroken door een langdurig luchtalarm.<br />

Münster werd gebombardeerd. Het alarm duurde van 9,30- tot 12,30 uur.’s Middags kregen we<br />

aan de berg soep. Het weer was al drie dagen zeer ongunstig, veel regen en koude wind.<br />

Woensdag 6 December<br />

Met kapotte hielen thuis gebleven. Er is deze dag bij elkaar 5½ uur luchtalarm geweest.<br />

Münster, Bielefeld en Osnabrück gebombardeerd. ‘s Avonds bij de broodverdeeling bleef wel<br />

eens wat over. Dit werd dan verloot. Deze avond, won ik een extra sneetje.<br />

30 Donderdag 7 December 1944<br />

’s Morgens weer naar de slakkenberg. Het middageten kwam deze middag zeer laat. De<br />

geheele dag was het ontzettend slecht weer.<br />

Vrijdag 8 December 1944<br />

Om half elf ’s morgens tegen Langbroek verteld, dat ik last kreeg van mijn breuk (simulant). Hij<br />

deelde dit mee aan een nieuwe O.F’er Ballo genaamd. Deze man had als bijnaam “knuppeltje”<br />

gekregen, omdat hij er mee dreigde als wij niet werkten. Deze man kon ook altijd zoo<br />

schreeuwen. Knuppel liet mij naar het lager gaan. Daar moest ik mij melden bij Stawinsky de<br />

wachtführer. ‘s Avonds met Willem Vogel bier gedronken bij Cassmann vlakbij het station. Voor<br />

31 het slapengaan deelde Henk mede, dat zij, die enige tijd tevoren in Osnabrück gekeurd waren,<br />

grootendeels naar huis gingen, ondermeer ook hijzelf.<br />

Zaterdag 9 December 1944<br />

Niet gewerkt, maar bij Dr. Dütemeyer geweest. Dr. Dütemeyer was een zeer geschikte kerel en<br />

keurde nog al gauw af. Hij was dokter in Oesede, maar kon niet officieel afkeuren voor Holland<br />

‘s Middags vertelde Henk, dat ik ook naar huis zou gaan. De lagerführer had op eigen houtje<br />

nog voor een bepaald aantal personen permissie gegeven. Hierna ben ik ook naar kamer 1, dus<br />

de ziekenkamer, gegaan. Voor het eerst ontvingen we deze avond een wittebroodje van 500 gr.<br />

Het smaakte heerlijk.<br />

32 Zondag 10 December 1944<br />

’s Nachts om 3 uur opgestaan om me geheel te wasschen. Met 2 man deelde ik het waschhok,<br />

n.l. H.Sonne en C.Ariës. In de ochtend deelde Henk nog mede, dat ik ’s Maandags nog eerst in<br />

Osnabrück gekeurd moest worden.<br />

De administratie werd gevoerd door de Duitscher Dietrich, deze man was bij de vliegdienst<br />

geweest, had een ongeluk gehad, en bezat één glazen oog.<br />

Om 10.30 met Willem van Bree naar de Kath. Kerk geweest, hij zou ook ’s Maandags naar huis<br />

gaan, vanwege zijn dikke been, dat vermoedelijk t.b.c. was.<br />

Het middageten bestond uit erwtensoep, en de soep was zeer smakelijk.<br />

’s Avonds om 8 uur werd er een kerkdienst gehouden in kamer 8. Volaart had er de leiding. Hij<br />

sprak over de bergrede. Diezelfde avond moesten de afgekeurden nog hun etensnap en kop<br />

inleveren.<br />

33 Maandag 11 December 1944<br />

’s Morgens om 7 uur naar het station. Er werd op het station medegedeeld, dat de trein pas om<br />

half 9 zou arriveren. Het had ’s nachts gesneeuwd en het was koud, zoodoende gingen allen in<br />

de wachtkamer. In Osnabrück gingen we eerst van het station naar de Wittekindschule. Hier<br />

bleven zij die reeds afgekeurd waren achter. De rest gingen onder leiding van Herwaarden naar<br />

het Arbeitsamt en daarna naar de dokter. Ik was net aan de beurt voor onderzoek, toen de<br />

sirene blies voor luchtalarm. Het onderzoek werd nu eenige tijd onderbroken. Na de hervatting,<br />

gelukte mij het afkeuren niet. Ik was ook nog doorgelicht. Wij zijn weer naar de Wittekindschule<br />

gegaan en de niet afgekeurden namen hier afscheid van de afgekeurden, die volgens zeggen<br />

7


34 ’s avonds naar Holland zouden gaan. Om 14.45 uur zijn de niet afgekeurden weer met de trein<br />

naar Oesede gegaan. ‘s Avonds kwamen de afgekeurden echter ook weer naar Oesede terug.<br />

Hun papieren waren niet in orde en ze bleven nog in de school slapen. Willem Kind ruilde mijn<br />

horloge voor broodbonnen (25 KG + 5 cigaretten). Deze middag hadden we ook kribben gehad.<br />

Dinsdag 12 December 1944<br />

Doordat er altijd ’s morgens zich veel personen ziek in het lager hielden, kwamen er niet veel<br />

arbeiders aan de slakkenberg. Dit stond de O.F. niet aan. Knuppeltje kwam dan ook ‘s morgens<br />

met veel geschreeuw het lager binnen en ging knuppel zwaaiend de kamers rond. Liet hen die<br />

meenden wat te mankeren bij hem komen en sprak over hun toestand zijn mening uit.<br />

35 Ik gaf de last van mijn navelbreuk aan hem op en hij oordeelde voor mij: “Leichte arbeit”. De rest<br />

moesten in colonne, onder zijn leiding naar de slakkenberg. De afgekeurden voor Holland<br />

gingen weer naar Osnabrück, in de hoop nu weg te komen. ’s Middags kwam knuppel weer in<br />

het lager met Dr. Dütemeyer en deze onderzocht weer. Ik kwam weer in aanmerking voor lichte<br />

arbeid. Daarna haalde ik het eten met Volaart en Hoogstad uit de keuken. ’s Avonds kwamen<br />

weer de afgekeurden uit Osnabrück terug, zij hadden geen succes gehad. Henk voelde zich niet<br />

fit en had het in zij keel en sliep ’s nachts in de wacht op een krib bij Stawinsky.<br />

Volaard en Hoogstad, onderwijzers van beroep, waren aangesteld voor corvee dienst. Zij<br />

hebben dat baantje al die maanden dat wij in Duitsland werkten, behouden.<br />

36 Woensdag 13 December 1944<br />

’s Morgens kamer 3 geveegd en opgeruimd. ’s Middags om 13.30 uur gingen de afgekeurden<br />

weer te voet naar Osnabrück. De papieren waren nu in orde. Zij gingen begeleid door het<br />

St.Nicolaasje. De reis naar Holland nam nu een aanvang voor hen.<br />

Eten gehaald met Hoogstad en Volaart. Tevens werd de kamer van 37- op 30 man gebracht. De<br />

kribben bestonden uit 2 bedden. Eén boven en één beneden. Hier onder een schets van de<br />

kamer met indeeling<br />

De kribben indeeling was als volgt;<br />

1 - 2 Smeehuijzen - Weck<br />

3 - 4 Kers - Assele<br />

5 - 6 Hoogstad - Volaart<br />

7 - 8 Pille - <strong>Feringa</strong><br />

9 - 10 Willemsen - Schollaart<br />

11 - 12 Nickel - Sonne<br />

13 - 14 J.Vogel - v.Rooijen<br />

15 - 16 W.Vogel - Werkhoven<br />

17 - 18 Velvis - Witzand<br />

8


38 Donderdag 14 December 1944<br />

19 - 20 v.d.Winden - Bazuin<br />

21 - 22 Meeuwsen - Visser<br />

23 - 24 Bakhuizen - Fortuin<br />

25 - 26 D’Hous - Richters<br />

27 - 28 Bakker - Hazebroek<br />

29 - 30 Kouwenhoven - Commijs<br />

Kamer 3 schoongemaakt. Ik moest altijd proberen de Lagerführer niet tegen het lijf te loopen.<br />

Want anders zei hij dan:”Was machst du hier? Gehst du zum schlackenberg!”. Hij kon niet<br />

hebben dat ik overdag in het lager was. Eten gehaald<br />

’s Avonds beloofde Unger tabak, scheerzeep, waschpoeder.<br />

Vrijdag 15 December 1944<br />

Kamer 3 schoongemaakt.<br />

’s Avonds deelde Langbroek mede dat er 30 man van het lager in Osnabrück moeten gaan<br />

werken. Van onze kamer zijn het: Sonne, J.Vogel, Hazebroek, Richters, Commijs,<br />

Kouwenhoven, Willemsen<br />

Feldpostkaart naar huis geschreven. Vroeg naar bed gegaan, daar ik last van de maag had.<br />

39 Zaterdag 16 December 1944<br />

Kamer 3 schoongemaakt. Stroomatrassen gevuld en ’s middags voor ’t eerst een bad genomen<br />

met warm water.<br />

Zondag 17 December 1944<br />

Deze dag werd benut met het herstellen van kleeding. ’s Middags een orgelconcert beluisterd in<br />

de Kath.Kerk. Het orgel werd bespeeld door Smit.<br />

Het menu bestond uit aardappelen, vleesch en pudding. De pudding was zóó dun, dat ze zo<br />

opgedronken kon worden.<br />

Maandag 18 December 1944<br />

Kamer 3 schoongemaakt. Met Hoogstad naar de slakkenberg geweest om koffie te brengen.<br />

40 Een dambord gemaakt van triplexhout. De schijfjes of steenen gezaagd van een bezemsteel en<br />

met verf bestreken. Dit dambord heeft veel dienst gedaan. ’s Avonds werd ons voor het eerst<br />

geld uitbetaald. Ik ontving een voorschot van R.M. 36,59. Tevens werd een kleinigheid gevraagd<br />

voor het Duitsche Roode Kruis.<br />

Dinsdag 19 December 1944<br />

Kamer 3 en aborten schoongemaakt. Laatstgenoemden werden altijd zeer bevuild. Er werd<br />

meer naast dan in de W.C.’s gedaan. Met Hoogstad weer koffie naar de slakkenberg gebracht.<br />

Haar laten knippen. En des avonds kreeg iedereen een Ausweis. Deze Ausweis moest men<br />

altijd bij zich dragen en op verlangen toonen.<br />

41 Woensdag 20 December 1944<br />

Weer naar de slakkenberg gegaan om te werken. Ik moest van de lagerführer weer het lager uit.<br />

Langbroek gaf mij licht werk, n.l. steentjes zoeken uit het bouwland tegenover de berg. In de<br />

berg werden gaten gehakt van 1,20 Mtr volgestopt met springstof en wanneer de lading dan<br />

explodeerde vlogen de stukken slak het bouwland op. Om nu het ploegmes van den boer te<br />

sparen, werden die slakken gezocht en in korven weggedragen en langs de spoorweg gegooid.<br />

In het schaftuur vertelde Volaart, dat ik van Stawinsky weer naar het lager moest komen. We zijn<br />

dan ook om 1 uur gegaan. De lagerführer vertelde mij ’s middags dat hij voor een breukband<br />

zou zorgen. Stawinsky was opgetogen over het 120 KM. terugslaan der Amerikanen door de<br />

Duitschers. ’s Avonds een partijtje gedamd.<br />

9


42 Donderdag 21 December 1944<br />

Weer in het lager gebleven. Stawinsky vertelde dat de dokter weer zou komen. Hij is echter niet<br />

geweest. Deze dokter keurde sekuur en zonder pardon, werd ons verteld. Alle personen kregen<br />

deze dag een dienstnummer, wat op de Ausweisen reeds stond. Op de kribben werden<br />

papiertjes geplakt, voorzien van naam en nummer.<br />

Hieronder volgt de nummering:<br />

Smeehuijzen No 34 Nickel No 91 Meeuwsen No 104<br />

Weck - 101 Sonne - 90 Visser -<br />

Kers - 99 W.Vogel - 92 D’Hous - 75<br />

Assele - 98 Werkhoven - 89 Richters - 76<br />

Hoogstad - 8 v.Rooijen - 94 Bakhuizen - 78<br />

Volaard - 97 J.Vogel - 93 Fortuin - 77<br />

Pille - 107 Velvis - 88 Bakker - 73<br />

<strong>Feringa</strong> - 95 Witzand - 106 Hazebroek - 74<br />

Willemsen - 33 v.d.Winden - 87 Kouwenhoven - 109<br />

Schollaart - 86 Bazuin - 84 Commijs - 110<br />

43 Vrijdag 22 December 1944<br />

Kamer 3 schoongemaakt, daarna voor de dokter. Het bleek een poolsche dokter te zijn. Een<br />

aardige kerel. De ziekenkamer fungeerde tevens voor onderzoekkamer. Herwaarden (sanitäter)<br />

speelde voor tolk. Mijn kwalen hadden niets om ’t lijf. Ook vertelde de lagerführer later dat ik<br />

geen breukband kreeg. Ik was verplicht dagelijks aan de slakkenberg te werken. ’s Middags heb<br />

ik mij lekker gewasschen en daarna met Hoogstad het eten gehaald. ’s Avonds geruime tijd in<br />

het donker gezeten wegens storing in het lichtnet. Hierna groote hilariteit. Dirk Werkhoven mist<br />

een stuk brood. Wie heeft dat gedaan? Verdenking valt op Schollaart. Waarmee hij het verder<br />

ook afgehandeld heeft.<br />

44 Zaterdag 23 December 1944<br />

Kamer 3 schoongemaakt, onder protest eerst van de lagerführer. Hij wilde me weer “Zum<br />

Schlackenberg” hebben. Daarna gelastte hij dat ik ook de gangen en het trappenhuis moest<br />

doen. ’s Middags deelt Unger mij mee, dat ik de 2 e Kerstdag Volaart en Hoogstad moest<br />

aflossen met hun corveewerk. Zij kregen een dag vrijaf van hem.Van Nispen zou mij dan helpen.<br />

Ook werd deze dag voor het eerst tabak uitgedeeld en wel pakjes shag van 20 gr.<br />

’s Avonds kregen we nog<br />

1 bus Appelmoes<br />

1 bus zoet zuur<br />

1 stuk worst<br />

1 stuk kaas<br />

1 stuk boter<br />

1 bruin brood en een extra witbrood<br />

Alles omdat het Weinachten werd.<br />

45 Zondag 24 December 1944<br />

Kamer 3 schoongemaakt. Het middageten was goed. Aardappelen, boontjes met vleesch. Veel<br />

alarm deze dag<br />

’s Avonds kregen we elk een koek die zeer lekker was. Arie Bosman hield nog in kamer 8 een<br />

avondwijding. Smit deelde mede, dat 1 e Kerstdag een nachtmis zou worden gehouden in de<br />

Kath.Kerken van Oesede en Georgmarienhütte. Hij gaf nog een korte uiteenzetting van de<br />

Kerstmis.<br />

Maandag 25 December 1944<br />

1 e Kerstdag<br />

De nachtmis bijgewoond in de Kath.kerk van Oesede. Om 10 uur de kerkdienst bijgewoond in<br />

de Evang.Luth.kerk te Georgmarienhütte. Het middageten was zeer goed. Aardappelen,<br />

spinazie en vleesch. ’s Avonds zat onze kamer gezellig bijeen. De kerstboom midden in.<br />

46 Er werd muziek gemaakt. En Volaart vertelde een verhaal. ’s Middags speelde Smeehuijzen<br />

voor kapper. Dat was zijn beroep<br />

10


Dinsdag 26 December 1944<br />

2 e Kerstdag<br />

’s Nachts om 4 uur opgestaan. Volaart en Hoogstad hadden een vrije dag. Herman Sonne heeft<br />

mij die dag geholpen, daar van Nispen ziek was geworden. Het middageten bestond uit<br />

aardappelen en boontjes. Deze dag was er geen alarm. Het weer was mooi en zonnig.<br />

Woensdag 27 December 1944<br />

Kamer 3 schoongemaakt. Koffie met Hoogstad naar de slakkenberg gebracht. Het weer was<br />

weer zeer mooi. Ik maakte mij deze dag nog verdienstelijk door Meindert Pille z’n sokken te<br />

47 stoppen. Smeehuijzen en v.d.Meijden zijn deze dag naar Holland vertrokken. Zij waren<br />

afgekeurd door Dr. Isemeijer in Osnabrück. v.d.Meijden heeft daar lang voor moeten loopen<br />

Donderdag 28 December 1944<br />

’s Morgens weer naar de slakkenberg. Het had ‘s nachts geijzeld. En de wegen waren zeer glad.<br />

Deze dag was er zeer veel luchtalarm, en viel er een bom op het ziekenhuis van Osnabrück. ’s<br />

Avonds werd in het lager altijd over de toestand gesproken. Willemsen had meestal wat te<br />

vertellen. De Osnabrückers hadden altijd het meeste nieuws. Herman Sonne pochte altijd, dat<br />

het eten uit de “betriebsküchen” in Osnabrück zoo goed was, maar ’s avonds liet hij toch nooit<br />

het eten in het lager staan, al kankerde hij er op.<br />

48 Vrijdag 29 December 1944<br />

Werken aan de slakkenberg tot 4 uur. Er waren dagen, dat we eerder weggingen als knuppeltje<br />

een goede bui had. Deze dag zeer veel luchtalarm.<br />

Achter de slakkenberg was een A.Z. lager. In dit lager b.v. zaten mannen, die over de grens<br />

getracht hadden te vluchten. In het A.Z. lager was het zeer slecht van eten en drinken. Veel<br />

slaag werd er gegeven en menigeen stierf er van kommer en ellende. Deze dag werkten er<br />

K.Z.’ers op de berg en vroegen ons om brood en cigaretten.<br />

Zaterdag 30 December 1944<br />

Weer in het lager gebleven en schoongemaakt. <strong>Jan</strong> Vogel kwam uit Osnabrück met oorwarmers<br />

(R.M. 1 p.stuk). Het middageten bestond uit zeer slechte dunne pap.<br />

49 Een bad genomen en ’s avonds weer een wittebroodje van 500 gram ontvangen. Veel<br />

luchtalarm<br />

Zondag 31 December 1944<br />

Weer naar de slakkenberg van 7.30- tot 12.15 uur. Hierna gaf O.F’er Adolf ons permissie naar<br />

het lager te gaan. Knuppel was ’s morgens niet geweest, maar het ongeluk wil dat hij komt net<br />

dat wij weg waren. En daarna ziet hij dat één wagon niet vol is. De machine stond reeds voor de<br />

wagons. De half volle liet Knuppel afkoppelen. We zaten net in het lager te eten, of Knuppel<br />

komt de kamer met veel geschreeuw binnen. We hadden niet weg mogen gaan.<br />

Adolf had niets te vertellen. En we moesten van hem weer gaan werken. Deden we het niet,<br />

50 dan moesten we op Nieuwjaarsdag ook werken. Zoodoende hebben we nog van 16.- tot 17.45<br />

uur gewerkt<br />

In dit tijdsbestek van werken slaat Willem Vogel nog met z’n houweel een winkelhaak in Dirk<br />

Werkhoven z’n jas. Dit geeft wederzijds nog eenige hilariteit.<br />

Het middageten was erwten en bonen geweest. Zeer goed van smaak. Verder ’s avonds Oud en<br />

Nieuw gevierd. ‘s Nachts viel er veel sneeuw.<br />

Maandag 1 januari 1945<br />

’s Morgens uitgeslapen. Het middageten was goed. Met Schollaart bier gedronken bij Cassmann<br />

aan het station. Er lag veel sneeuw. Bijna de gehele dag was er luchtalarm.<br />

’s Avonds werd er nog een pakje tabak verstrekt en wel 50 gr shag. Tevens werd de mededeling<br />

gedaan dat er binnenkort 6 man uit het lager naar Rotterdam mogen om koffers met kleding te<br />

halen.<br />

51 Dinsdag 2 januari 1945<br />

11


Kamer 3 schoongemaakt en daarna weer door de lagerführer naar de slakkenberg gestuurd. Ik<br />

probeerde maar iedere morgen in het lager te blijven, maar het lukte niet altijd. Deze dag was<br />

het zeer koud. Het eten was zeer goed en bestond uit goede macaronisoep, liever gezegd pap.<br />

Woensdag 3 januari 1945<br />

Allereerst Volaart gefeliciteerd met z’n verjaardag. Gewerkt aan de slakkenberg. Hazenbroek<br />

sleep mijn zakmes in Osnabrück. ’s Avonds maakten we kleine busjes van ledige appelmoes- en<br />

zoetzuurbussen om onze suiker en marmelade in te doen. Volaart tracteerde op koffie en<br />

koekjes. Later op de avond vertelde hij een verhaal. Het menu van de dag was pelkartoffeln<br />

52 Donderdag 4 januari 1945<br />

Werk op de slakkenberg. In de loop van morgen komt Langbroek weer met pakjes shag van<br />

50 gr naar de slakkenberg en deelde ze uit. Er wordt door hem weer medegedeeld, dat 30 man<br />

van het lager, in Osnabrück moeten gaan werken. Tieffliegers boven de berg om treinen te<br />

beschieten. We zoeken dekking onder de wagons.<br />

Van onze kamer worden nog voor Osnabrück aangewezen:<br />

Werkhoven, W.Vogel, Nickel, v.Rooijen, Velvis, v.d.Winden, Bazuin, D’Hous, Weck, Kers en<br />

Assele<br />

Vrijdag 5 <strong>Jan</strong>uari 1945<br />

Gewerkt aan de slakkenberg. Echter aan de achterzijde bij de cementfabriek. Om 4 uur klaar.<br />

Veel alarm en overvliegers, vooral ’s avonds<br />

53 Er wordt bekendgemaakt wie er naar Rotterdam zullen gaan voor kleding. Het zijn: Langbroek,<br />

de Waard, Volaard, Wegbrans, Stam,en de Hooge. Een brief naar huis geschreven.<br />

Zaterdag 6 <strong>Jan</strong>uari 1945<br />

Daar Volaart zich klaar moet maken voor Holland, was ik assistent van Hoogstad. Om 12 uur<br />

ging het zestal loopend naar Osnabrück om met de avondtrein naar Holland te gaan. De<br />

lagerführer ging ook mee naar Holland in partij uniform.<br />

Koffie gebracht met Hoogstad naar de slakkenberg over de Osterberg. Deze weg is korter, maar<br />

was deze dag zeer glad van de sneeuw. Op de terugweg in Georgmarienhütte gegeten in de<br />

Wirtschaft “Glück auf”. Hier ging Volaart met Hoogstad wel meer eten. Een bord soep kostte 60<br />

pf. Lepel moest men zelf meebrengen.<br />

54 Italianen die bij de Klückner werkten kwamen er ook veel. Een vrouw bediende. Het was een<br />

haaibaai. Een Italiaan had het ongeluk een bord te breken. Hij werd direct buiten de deur gezet<br />

en mocht niet meer komen eten.<br />

Zondag 7 <strong>Jan</strong>uari 1945<br />

Rustige Zondag. Corveédienst.<br />

Veel sneeuw en alarm<br />

Maandag 8 <strong>Jan</strong>uari 1945<br />

Corveédienst. Zware sneeuwval. Toch er door om koffie te brengen aan de slakkenberg.<br />

Geweldig mooi natuurschoon gezien. Organist Smit hield de wachtkamer schoon van het<br />

55 station Malbergen. Hier aten de slakkenbergers altijd. ’s Morgens brooden gehaald in de<br />

keuken. Hier werd medegedeeld, dat er ’s avonds geen eten zou zijn. Er was geen materiaal<br />

meer. Doch om 6 uur kwam het bericht dat er toch nog eten zou komen. Het kon 9 uur gehaald<br />

worden. Met 8 man is het gehaald geworden, de wagen was haast niet door de sneeuw te<br />

krijgen. Heen dronken we eerst nog bier bij Dütmann. De namen der trekkers waren:<br />

Pille, Visser, Witzand, <strong>Feringa</strong>, Hoogstad, Sonne,Vogel, Schollaart. In de keuken kregen we van<br />

Charlie de kok een kop heerlijke bouillon.<br />

56 Dinsdag 9 <strong>Jan</strong>uari 1945<br />

Corveédienst. Koffie gebracht naar de slakkenberg. Weer gegeten in “Glück auf”. Een extra<br />

brood met worst en boter gehad van Stawinsky. Met 7 man het eten gehaald van wege de<br />

12


sneeuw. ’s Avonds doen, Pille Werkhoven, W.Vogel en Bazuin een karweitje bij de<br />

burgemeester. Zij kwamen weer half dronken terug. Ze hadden sterke drank verladen en<br />

mochten na afloop een flesch met elkaar leeg maken. We hebben verder de hele avond plezier<br />

van hen gehad.<br />

Woensdag 10 januari 1945<br />

Corveédienst. 1 pakje tabak geruild voor 9000 gr brood. ’s Avonds loon ontvangen R.M. 69. De<br />

vorst valt in.<br />

57 Donderdag 11<strong>Jan</strong>uari 1945<br />

Corveé-dienst. Een paar klompen gekocht voor R.M. 2. Extra brood met worst van Stawinsky.<br />

Vorst.<br />

Vrijdag 12 <strong>Jan</strong>uari 1945<br />

Corveédienst. Extra brood van Stawinsky. Bad genomen. Er valt weer lichte dooi.<br />

Zaterdag 13 januari 1945<br />

Corveédienst. Het lager moest schoongemaakt worden. Er zou bezoek komen.<br />

Zondag 14 <strong>Jan</strong>uari 1945<br />

Corveédienst<br />

58 Sonne, Willemsen, Bazuin en Hoogstad krijgen post uit Holland. Het middageten kon pas om 4<br />

uur gehaald worden. Vorst.<br />

Maandag 15 <strong>Jan</strong>uari 1945<br />

Corveédienst. Koffie naar de slakkenberg gebracht. Zeer gladde wegen met veel sneeuw. Het<br />

waschhok zou verplaatst worden. Hiertoe werd achter de school een houten keet getimmerd. Er<br />

kwam een houten waschbak in. Deze bak brachten Hoogstad, Witzand en ik naar de smid.<br />

Vandaag was het menu; pelkartoffeln met knollensaus. ’s Avonds kwamen de lui die de koffers<br />

met kleding enz… gehaald hadden uit Holland weer terug. Volaart stapte 7 uur de kamer<br />

59 binnen. De wagon met de koffers stond al afgekoppeld op het station in Oesede. We hebben ze<br />

nog direct uit de wagon gehaald. Het is een drukke avond geweest. Ieder las gretig de brieven<br />

uit Holland. Ab Houtkamp, die eerst afgekeurd naar huis kwam, was weer teruggekomen. Ook al<br />

van het weinige eten in Rotterdam<br />

Dinsdag 16 <strong>Jan</strong>uari 1945<br />

Deze dag nog corveé dienst gedaan met Hoogstad, daar Volaart uit mocht slapen. Twee brieven<br />

uit R’dam ontvangen, een van Pa en Moe de andere van Henk. Het menu was knollensoep. ’s<br />

Avonds mijn broek gemaakt en lappen op de knieën gezet. Ook de lagerführer kwam ’s avonds.<br />

Hij voelde zich ziek van de reis zei hij. Tegen mij zei hij direct: ”Morgen wieder zum<br />

slackenberg”. Hiemede was mijn corveé dienst afgelopen. Hij zei nog, dat het in Rotterdam<br />

slecht met het eten was. Over vier weken willen jullie niet meer naar Holland toe.<br />

60 Woensdag 17 <strong>Jan</strong>uari 1945<br />

Weer naar de slakkenberg. 3 uren groot alarm. Menu stampot van knollen met aardappelen.<br />

Smaak was vrij goed.<br />

Er gaan geruchten dat Warschau gevallen is. Dat Tiel in geallieerde handen is.<br />

Lichte dooi.<br />

Donderdag 18 <strong>Jan</strong>uari 1945<br />

’s Morgens om half zes al groot alarm. Gewerkt aan de slakkenberg. Zeer koud weer. Menu was<br />

knollensoep. ‘s Avonds viel er veel regen.<br />

Aan de slakkenberg kan het zeer koud zijn. Er werden dan ook van oude bussen vuurpotten<br />

gemaakt en konden we ons om beurten warmen. Toch waren er veel lui bij die de gehele dag bij<br />

de pot stonden en anderen maar lieten werken. Parasieten zijn overal.<br />

13


61 Vrijdag 19 <strong>Jan</strong>uari 1945<br />

’s Morgens met de Hüttezug naar Malbergen voor te gaan werken bij de slakkenberg. Dit korte<br />

treinreisje scheelde het te moeten loopen door de sneeuw langs de spoorbaan. Het vertrok altijd<br />

bijna op een voor mij juiste tijd. Zeer koud weer. Geweldige sneeuwstorm. We mochten om half<br />

twaalf naar het lager, en als het bleef sneeuwen behoefden we niet terug te komen. Het bleef tot<br />

onze blijdschap de geheele middag sneeuwen. Onderweg bij het naar huis gaan komen we<br />

Stam, met achter hem aan loopend knuppel tegen. Stam had altijd smoesjes om niet aan het<br />

werk te komen. Knuppel haalde hem deze morgen uit het Lager en dreigde hem , in het A.Z. te<br />

zullen laten brengen. Het is nog met een sisser afgeloopen. ’s Avonds had Nickel ruzie<br />

62 met Herman Sonne. Sonne was nog een jonge jongen. Thuis een beetje te veel over het paard<br />

getild, en dacht in het lager altijd maar alles te mogen zeggen. Menigmaal waren er conflicten<br />

door hem.<br />

Last van lichte diarhee had ik deze dag. Bad genomen.<br />

Zaterdag 20 <strong>Jan</strong>uari 1945<br />

Gewerkt aan de slakkenberg. Om 3 uur klaar. Rheine en Bentheim gebombardeerd. Veel<br />

sneeuw en zeer koud weer.<br />

Zondag 21 januari 1945<br />

En zeer stille Zondag.<br />

Menu vleesch. Aardappelen met knollen gestampt.<br />

Volgens de berichten maakten de Russen goede vorderingen.<br />

Sokken gestopt voor Meindert Pille.<br />

63 Maandag 22 <strong>Jan</strong>uari 1945<br />

Gewerkt aan de slakkenberg. Omdat er geen wagons waren, voorraad gehakt en op hoopen<br />

gegooid. Hierna tot 3 uur achter de berg wagons geladen en toen deze vol waren, weer voor de<br />

berg. Geweldig koud weer. Menu was knollensoep.<br />

Dinsdag 23 <strong>Jan</strong>uari 1945<br />

Op de beurt gaf Leen Langbroek ‘s morgens aan een paar mannen de gelegenheid om het haar<br />

te laten knippen.Zij moesten dan stiekum op de slakkenberg komen, zonder dat de O.F. hem<br />

zag. Vandaag was het mijn beurt. Ik ging in Georgmarienhütte. Menu zeer slechte knollensoep.<br />

Volaart en Hoogstad hadden een vrije dag. Witzand heeft corveé dienst. Witzand was altijd in<br />

64 het lager. Hij had een ongelukkige voet en kon niet lang staan. Door het slechte schoeisel, ging<br />

zijn voet ook vaak kapot.<br />

Woensdag 24 <strong>Jan</strong>uari 1945<br />

Gewerkt aan de slakkenberg. Koud weer. Menu. Stampot.<br />

’s Avonds uitdeling van stroop suiker en worst.<br />

Donderdag 25 januari 1945<br />

Gewerkt aan de slakkenberg tot 4 uur. Tripjes gekocht voor R.M.5.<br />

Er valt nog steeds sneeuw<br />

Menu. Goede soep bestaande uit aard. met knollen en macaroni.<br />

65 Vrijdag 26 <strong>Jan</strong>uari 1945<br />

Gewerkt aan de slakkenberg. Veel Tiefvliegers zoodat het geschut in de omgeving van de berg<br />

flink aan het schieten kwam. Menu. Knollensoep. 1 pond worst gehad, waarop we nog recht<br />

hadden. Potlood omgeruild voor 4500 gr. brood. Een warm bad genomen. Het was deze dag<br />

koud weer.<br />

Zaterdag 27 januari 1945<br />

14


Gewerkt aan de slakkenberg en om 3,15 uur klaar. Bij ons aan de berg werken ook nog een<br />

groep Rotterdammers en Hagenaars. Vandaag waren zij er niet. Zij moesten ontluisd worden.<br />

Hun lager in Georgmarienhütte was niet zuiver. O.F’er Otto met het snorretje was hun<br />

lagerführer. Hij was een sadist.<br />

66 Deze middag hadden wij geen half uur maar een kwartier schafttijd genomen, omdat knuppel er<br />

niet was.<br />

Menu. Zeer smakelijke pap.<br />

Weer een wittebrood van 500 gram.<br />

Zondag 28 <strong>Jan</strong>uari 1945<br />

Niet naar de slakkenberg maar mezelf gedrukt. Wandeling gemaakt naar Borgloh over Kloster-<br />

Oesede en Wellendorf 10 R.M. Hier in Borgloh is de omgeving zeer mooi. De sneeuw lag op<br />

berg en dennebosch en toen de zon doorkwam geleek het net een sprookje zoo mooi. Borgloh<br />

is een mooi dorpje. Op de heenweg in een wirtschaft bier gedronken en een brood gekocht. Op<br />

de terugweg overviel mij een sneeuwstorm, zoodat ik in Kloster-Oesede bij een vrouw om iets<br />

67 warms te drinken vroeg. Zij liet mij binnen en gaf mij een heerlijk middagmaal, bestaande uit<br />

aardappelen met rabarber uit de weck, worst en pudding na. Als dank gaf ik haar een flacon Eau<br />

de cologne. De naam van deze vrouw was de Runde zij was weduwe en had 2 kinderen. Een<br />

jongen en een meisje. Zij gaf mij nog een paar boterhammen met worst voor het lager. Jaap de<br />

timmerman van ons lager bleek hier zij vast adresje te hebben.<br />

Maandag 29 <strong>Jan</strong>uari 1945<br />

Gewerkt aan de slakkenberg tot 4 uur. ’s Middags maar één kwartier schafttijd. Dit was voor<br />

straf, omdat in de loop van de morgen verschillende er even tusschen uitgepiept waren om in<br />

een wirtschaftje koffie te gaan drinken. Dit was ontdekt door knuppeltje.<br />

Menu. Knollen soep (veel water)<br />

68 ’s Avonds mijn ondergoed gerepareerd en de broekspijpen van Arie Nickel gemaakt, wat een<br />

heel werk was. Hij gaf als dank hiervoor een paar boterhammen.<br />

Dinsdag 30 januari 1945<br />

Gewerkt aan de slakkenberg tot 4 uur. Menu. zeer slechte knollensoep.<br />

’s Avonds onderzoek naar wapens in het lager door de leden van de Volkssturm. Er was een<br />

Belg vermoord en men zocht naar de dader en naar wapens. Bij ons in de school werd niets<br />

gevonden. Alles werd wel lelijk overhoop gehaald.<br />

Er viel deze dag nog veel sneeuw.<br />

Woensdag 31 <strong>Jan</strong>uari 1945<br />

69 Gewerkt aan de slakkenberg tot 5 uur. Knuppel hield ons langer omdat we volgens zijn zeggen<br />

te lang voor de regen hadden geschuild.<br />

40 cigaretten ontvangen (regie no 2).<br />

Briefkaart van Henk v. <strong>Oom</strong> Kees uit Dortmund ontvangen, als antwoord op mijn schrijven op 16<br />

januari 1945. Menu. Pelkartoffeln met knollensaus.<br />

Donderdag 1 Februari 1945<br />

Gewerkt aan de slakkenberg. Knuppel had nog al eens de gewoonte om te zeggen: ”Wagons<br />

vol, naar huis”. Om 3 uur hadden we de wagons vol, maar hij liet ons niet gaan. Er moest verder<br />

maar voorraad gehakt worden. Deze dag viel de dooi in met veel regen en wind.<br />

De gehele maand januari heeft er sneeuw gelegen. Deze dag veel groot alarm. Menu:<br />

knollensoep<br />

Vrijdag 2 Februari 1945<br />

70 Brief geschreven en gepost voor neef H.<strong>Feringa</strong> te Dortmund<br />

Gewerkt aan de slakkenberg, om 4 uur vrij. Deze dag 2x groot alarm. Bad genomen Menu;<br />

knollensoep<br />

Zaterdag 3 Februari 1945<br />

Gewerkt aan de slakkenberg. O.F’er Adolf krijgt de leiding over ons.Dit bleek later maar voor<br />

korte duur. Langbroek weet een vrije Zondag voor ons te krijgen. Met wat cigaretten, en aan<br />

15


Adolf gezegd te hebben, dat het al 3 weken geleden was, dat er een vrije Zondag gegeven was,<br />

lukt hem dit. Om 4 uur gaf Adolf vrij af.<br />

Menu. Werkelijk zeer goede pap, met frambozen smaak.<br />

71 ‘s Avonds groot alarm. Luchtaanval in de omgeving van Osnabrück. Er vielen daar allerlei<br />

gekleurde lichtkogels. Zij vielen neer in de vorm van een dennenboom. Het was een geweldig<br />

mooi gezicht.<br />

Zondag 4 Februari 1945<br />

Een vrije Zondag<br />

Met Willemsen wezen eten bij vrouw de Runde. Jaap de timmerman zat er reeds toen wij<br />

binnenkwamen. Het was zeer slecht weer en druipnat kwamen wij haar aan. Onze jassen<br />

werden bij het fornuis gedroogd. Menu. Aardappelen met jus en gehakt en pruimen toe. In het<br />

lager was het menu aardappelen met knollen en vleesch. Ook kregen wij boterhammen van<br />

haar mee. ’s Avonds kregen we weer 20 cigaretten (Regie nr.2)<br />

72 Frans de jongen van de wacht, komt vertellen, dat wij vanaf heden, zoodra de lagerführer de<br />

kamers binnenkomt, wij moeten opstaan. De zelfde avond komt hij nog. Allen staan en Unger<br />

zegt dan;”Ruhig zitten!” Het komt er zo sarcastisch bij hem uit.<br />

‘s Avonds 2x groot alarm<br />

Maandag 5 Februari 1945<br />

Gewerkt aan de slakkenberg en om 3 uur klaar. Dit gebeurde maar een enkele keer, dat de O.F<br />

ons zóó vroeg vrij gaf. Menu: knollensoep.<br />

’s Maandags en Donderdags was er altijd brood uitdeeling in het lager. ’s Nachts om 3 uur was<br />

er groot alarm.<br />

73 Dinsdag 6 Februari 1945<br />

Gewerkt aan de slakkenberg tot 4 uur. Bijna de geheele dag groot alarm. Stam deelde mede,<br />

dat hij van de lagerführer toestemming had gehad om naar huis te gaan. Achter dit geval zat<br />

muziek. Onze kamergnoot Cor Bakker mocht ook naar huis. Hij leed aan toevallen.<br />

Menu; Knollensoep. Brief uit Rotterdam ontvangen die 17 Dec. uit Rotterdam verzonden was.<br />

Woensdag 7 Februari 1945<br />

Gewerkt aan de slakkenberg. Tusschen de middag 6 kwartier schafttijd. om kwart over vier<br />

vrijaf.<br />

Menu; knollensoep<br />

Weer 20 cigaretten. Ondergoed gewasschen. Heel de dag slecht weer. Groot alarm. Bodegom<br />

naar huis gegaan.<br />

74 Gewerkt aan de slakkenberg. Om 12 uur “mittag machen” zooals de Duitschers dat zeggen, tot<br />

1 uur. Om half 4 vrij. Menu; knollensoep met stukjes vleesch er in. Volgens geruchten zijn de<br />

Engelsen geland bij Bochum en Wezep.<br />

Stam en Bakker naar huis. Bakker nam een klein briefje mee voor mij.<br />

Vrijdag 9 februari 1945<br />

Gewerkt aan de slakkenberg.<br />

Spoorrails verlegd onder leiding van knuppel. Hierbij kon hij geweldig schreeuwen. Het moest bij<br />

hem altijd snel gaan. Typisch waren zij uitdrukkingen als, “sneller, noch ein schlag, weiter durch,<br />

noch einmal, einbischen anstrengen, angepackt en eine wagenlenge“,<br />

75 Dit schreeuwde hij altijd met een hol stemgeluid. Vijf kwartier schafttijd. Menu; knollensoep.<br />

Schoenen in reparatie gegeven. De schoenmaker wilde het eerst niet doen, maar toen ik hem<br />

een paar cigaretten gaf, zei hij: ”Kom ze morgen maar terughalen”. ‘s Avonds ga ik met<br />

Willemsen een glas bier drinken. We komen de school uit in pikdonker en worden aangehouden<br />

door een jonge vrouw met een klein meisje op haar arm. Zij vraagt of we nog cigaretten hebben<br />

en die willen ruilen voor brood. Ik heb er nog 19 en krijg er 3 wittebrooden voor van elk 1000<br />

gram. De vrouw haar man is een Tsjech, zijn naam is Polazek. Hij moet zich stiekem houden.<br />

We spreken met haar af de volgende Vrijdag bij haar thuis te komen om weer cigaretten te<br />

ruilen. Ze woont Adolf Hitler strasse 27. vlak bij ons lager.<br />

76 Werkhoven, W.Vogel en v.Rooijen naar Osnabrück om te werken daar aan de spoorweg.<br />

16


Zaterdag 10 Februari 1945<br />

’s Morgensvroeg naar Stawinsky om te vertellen dat mijn schoenen in reparatie zijn. Ik moet van<br />

hem de school schoonmaken. ’s Middags briketten gelost en in een hok achter de W.C’s<br />

gegooid. Witzand moest mij helpen. Tepe de wachtsman hielp ook een handje mee.<br />

Menu. Pap met eieren en doorgeklutst. Bravenboer had deze dag mot met knuppel aan de<br />

slakkenberg.<br />

’s Avonds 1 pak IMI; 1 pak Waschpulver, 1 st kleizeep en 1 st. scheerzeep gehad. Groot alarm.<br />

77 Zondag 11 Februari 1945<br />

Niet naar de slakkenberg maar de boer op. Met Willemsen had ik afgesproken om twaalf uur bij<br />

vrouw de Runde te gaan eten, zij bleek echter niet thuis te zijn. We kwamen echter met volle<br />

tasschen in het lager terug. Brood in overvloed.<br />

Menu. Aardappelen gestampt met knollen en vleesch.<br />

‘s Avonds een glaasje bier gedronken bij Cassmann<br />

Maandag 12 Februari 1945<br />

Gewerkt aan de slakkenberg tot 4 uur. Menu: knollensoep<br />

Brief van thuis ontvangen van 8 Dec. ’44. ’s Avonds bier gedronken bij Cassmann<br />

78 Dinsdag 13 Februari 1945<br />

Gewerkt aan de slakkenberg tot 4 uur. Menu: knollen soep.<br />

Woensdag 14 Februari 1945<br />

Gewerkt aan de slakkenberg. Om 7 uur begonnen en om 3,30 uur naar huis.<br />

De gehele winter had knuppeltje een gummi overjas gedragen. Maar deze morgen was hij even<br />

weggeweest en kwam hij terug met een nieuwe wollen overjas aan. Wat was hij trotsch. Maar<br />

met al die trotsch van hem, gelastte hij ons, dat wij onze regenjassen uit moesten trekken onder<br />

het werk. Als wij dit niet zouden doen, liet hij ons in het A.Z. lager stoppen.<br />

Menu: knollensoep.<br />

’s Avonds groot alarm.<br />

79 Briefkaart naar huis geschreven. Een maal per week konden wij over het D.A.F. (Deutsche<br />

Arbeits Front) een briefkaart naar huis schrijven, met plus minus 35 woorden er op.<br />

Donderdag 15 Februari 1945<br />

Gewerkt aan de slakkenberg van 7- tot 3,30 uur. ’s Morgens even aan de achterkant van de<br />

berg een paar wagons geladen. In het lager van de Rotterdammers en Hagenaars in<br />

Georgmarienhütte was iemand overleden. ’s Middags ging deze ploeg om 12 uur weg om de<br />

man te begraven. Knuppel woonde ook de begrafenis bij. De O.F.heeft ook nog een krans op het<br />

graf gelegd.<br />

Wijn hebben ’s middags rustig gewerkt, want het was mooi weer. Tevens flink de lijn getrokken.<br />

’s Avonds weer groot alarm.<br />

80 Vrijdag 16 Februari 1945<br />

Gewerkt aan de slakkenberg van 7- tot half vijf. Langbroek had in Osnabrück gehoord, dat onze<br />

werktijden waren van 7- tot s’ middags 3,30 uur. Wij wilden ons hier aan houden. Maar toen wij<br />

’s middags op het commando van Langbroek om half vier weg liepen, kwam knuppel ons met<br />

zijn revolver achterna Hij schreeuwde luid: ”Zurück nach den bahnstelle”! En we werden weer<br />

teruggedreven en moesten een uur langer werken.<br />

Menu: Knollensoep.<br />

Deze dag was er ’s morgens weer een aanval op Osnabrück.<br />

Warm bad genomen.<br />

’s Avonds volgens afspraak bij Aran Polazek cigaretten geruild. Hij gaf mij een paar borden<br />

heerlijke soep.<br />

81 Zaterdag 7 Februari 1945<br />

17


Gewerkt aan de slakkenberg van 7- tot 2,30 uur. Lagerführer Unger komt aan de berg kijken.<br />

Groot alarm.<br />

Menu: knollensoep. Ondergoed gewasschen. Mijndert Pille mijn kribgenoot had reeds lange tijd<br />

een zwerende groote teen. Deze morgen was hij naar het ziekenhuis in Georgmarienhütte<br />

geweest. Hier was onder een narcose de nagel van zijn teen getrokken. Hij heeft nog weken<br />

lang met zij voet rust moeten houden en veel pijn gehad. Werkhoven is zo dom om met z’n voet<br />

onder een wagon te komen.<br />

Zondag 18 Februari 1945<br />

’s Morgens vroeg werd Volaart gehuldigd. Hij was 12½ jaar getrouwd. Carst Fortuin hield een<br />

82 toespraakje. Hierna werd Volaart een kleurets aangeboden namens de geheel kamer. De ets<br />

stelde een Duitsche boerderij voor. Ik ben verder deze dag de boer op geweest en kwam met<br />

een volle tasch terug.<br />

Menu, Stampot met boonen en aard. Pruimen toe.<br />

’s Avond was er achter het café van Dütmann een cabaret avond. Waarbij de lagerführer ook<br />

tegenwoordig was. Het was een aardige avond met muziek, dans en voordracht. Veel<br />

instemming en bijval had het lied “Heimat”. Voor de avond begon ontvingen we nog 20<br />

cigaretten (regie no 4). De avond werd nog even onderbroken door groot alarm.<br />

83 Maandag 19 Februari 1945<br />

Gewerkt van 7- tot 4.30 uur aan de slakkenberg. De lagerführer weer op de berg geweest. Na<br />

schafttijd hield hij op het stationsperron een toespraak tot ons. Hij resumeerde o.a. het geval van<br />

Bravenboer in diens twist met knuppel. Bas Prins gaf daarover ook nog een verklaring. Verder<br />

zei Unger dat wij nog meer intenser moesten arbeiden. “Mit arbeiten, und arbeiten können wir<br />

den krieg gewinnen“, zeide hij. Dit was weer het oude smoesje van hem. Het was niet de eerste<br />

keer, dat wij het hoorden. Verder zei hij dat knuppel niet meer met de revolver zou dreigen, tenzij<br />

z’n leven bedreigd zou worden. Menu: knollensoep<br />

Osnabrück was ’s middags weer flink gebombardeerd. ’s Avonds weer bij Frau Pollazek<br />

84 gegeten. Zij had 2 kinderen. Een meisje van 1½ jaar, Rita genaamd en een meisje van 8<br />

maanden Uti genaamd. Ook maakte ik met Polazek kennis. Hij was 24 jaar en zij vrouw 21 jaar.<br />

Bij deze vrouw heb ik menigmaal eieren laten koken, die ik ’s Zondags bij de boer gehaald had.<br />

En brief van thuis ontvangen van 7 Februari.<br />

Dinsdag 20 Februari 1945<br />

Met veel regen aan de slakkenberg gewerkt. Eerst van 7- tot 10,30 uur daarna liet knuppel tot<br />

half een rusten. Hierna gewerkt tot 3,15 uur.<br />

Menu; knollensoep<br />

Groot alarm<br />

Woensdag 21 Februari 1945<br />

Gewerkt aan de slakkenberg van 7- tot 4,30 uur. Groot alarm.<br />

85 ’s Morgens om ± 11 uur kwam er een lange Roode Kruis trein langs de slakkenberg, richting<br />

Bielefeld. Er lagen veel gewonden in. Veel soldaten zonder arm of been stonden op het balcon<br />

van de rijtuigen. Ongeveer 10 minuten nadat ze gepasseerd waren werden ze beschoten door<br />

Tieffliegers. Bij deze aanval werden nog vele gewonden gedood. ’s Morgens was Tuting, de<br />

wachtsman ook nog aan de berg geweest bij ons. Hij was een aardige kerel. Van beroep was hij<br />

“Lockführer”. Hij was ook door Tieffliegers gewond geraakt, n.l. in z’n been. Daarom was hij bij<br />

ons in de wacht om wat op rust te komen. Typisch waren zijn gezegden als; “zimmer drei ist de<br />

zauberste zimmer of als hij aan de berg kwam, schönes wetter nicht, herliche frische luft nicht,<br />

gesunde arbeit nicht.”<br />

‘s Avonds, aardappelen met jus en vleesch. Brief van N.v.E. ontvangen van 8 januari.<br />

Bij Polazek bij de radio geluisterd. Klompen gekocht voor R.M.2.<br />

86 Donderdag 22 Februari 1945<br />

Gewerkt aan de slakkenberg van 7-tot 4 uur. Groot alarm. Om half 12 een half uur in de bunker<br />

onder de slakkenberg geweest. Knuppel wilde tegelijk een proef nemen, hoe snel alles ging, met<br />

naar en uit de bunker loopen. Na deze ééne keer, zij we er nooit meer ingeweest.<br />

Menu; boonensoep<br />

18


Sokjes gekocht om in de klompen te dragen van R.M. 2,10.<br />

Willemsen was deze dag 12½ jaar getrouwd. ’s Morgens had Carst Fortuin ook tot hem weer<br />

een korte toespraak gehouden en hem namens kamer 3 een kleurets, voorstellende een<br />

havengezicht aangeboden<br />

87 Vrijdag 23 Februari 1945<br />

Gewerkt aan de slakkenberg van 7- tot 4 uur. Deze dag waren er geen wagons en moeten we<br />

voorraad hakken.<br />

Osnabrück gebombardeerd. 2 Militairen treinen passeerden de berg, richting Osnabrück, maar<br />

komen weer terug, want de rails waren getroffen.<br />

Menu; knollensoep<br />

Zaterdag 24 Februari 1945<br />

Gewerkt aan de slakkenberg van 7- tot 3,30 uur. Menu; knollensoep<br />

Geruchte, dat Turkije in oorlog met Duitschland is.<br />

Groot alarm<br />

Brief v. H.<strong>Feringa</strong> uit Dortmund ontvangen.<br />

88 Zondag 25 Februari 1945<br />

Niet naar de slakkenberg maar de boer op met Arie Nickel.<br />

Stawinsky stond op de gang, daarom zijn we door het raam naar buiten geklommen. Allereerst<br />

hebben we in Wellendorf gefrühstückt bij een schoenmakersvrouw met 10 kinderen. Het waren<br />

partijmenschen, dus moesten wij voorzichtig zijn. Daarna hebben we nog eens weer frühstück<br />

genomen bij een vrouw wier man en broeder aan het front waren. De vrouw van haar broeder<br />

woonde bij haar in. Deze was gevlucht met haar zoontje uit Aken, tijdens de hevige<br />

bombardementen en krijgsverrichtingen. Daarna zijn we naar Borgloh geloopen en aldaar<br />

heerlijk gegeten bij een boer. Aardappels met spek en peertjes, tevens kregen we ieder twee<br />

appels. Hierna zijn we opgestapt. Onderweg voelden we dat we nog trek hadden en zijn we nog<br />

89 op een groote boerderij afgestapt even buiten Borgloh. We klopten aan, we moesten even<br />

wachten en daarna werden we in de keuken gelaten en werd ons nog een heerlijk maal<br />

voorgezet bestaande uit aardappels met kip en appelmoes. Terwijl we rustig zaten te eten, werd<br />

er een deur open gedaan en kwam er een Gestapo agent binnen. Inwendig schrokken we.<br />

Hij vroeg of we Hollanders waren en we moesten ieder onze Ausweis tonen. Hierna liet hij ons<br />

met rust. Toch zijn we nooit meer op deze boerderij wezen eten. Wij waren in het hol van den<br />

leeuw geweest. Vermoedelijk lag deze agent op deze boerderij ingekwartierd. Op de terugweg<br />

tikten we nog vele eieren op de kop.<br />

Het lagereten bestond uit aard. gestampt met knollen en vleesch. De Osnabrückers, die deze<br />

90 Zondagvrij waren moeten ’s morgens in het dorp werken. Dit was altijd het droevige. Wanneer<br />

men een vrije Zondag had moest men ’s morgens voor de burgemeester werken. Deze Zondag<br />

was er veel groot alarm.<br />

’s Avonds bij Cassmann een brief geschreven naar H.<strong>Feringa</strong> te Dortmund.<br />

In de afgeloopen week was er volgens Stawinsky, te vroeg het electrische licht aangedraaid. Dit<br />

heeft hij blijkbaar aan de lagerführer verklapt, want deze kwam deze dag woedend de kamer op<br />

en vertelde, dat als dit nog eens voorkwam wij allemaal ingespert zouden worden. Dit<br />

beschouwde hij als sabottage. Je kon aan deze prikkelbaarheid merken, dat het niet goed ging<br />

met Duitschland.<br />

Maandag 26 Februari 1845<br />

91 Gewerkt aan de slakkenberg van 7- tot 2,45 uur. Knuppel was er deze dag niet. Otto de O.F’er<br />

kwam af en toe eens kijken. Na het werk een paar glazen bier gedronken bij Cassmann aan het<br />

station in Oesede<br />

Menu; Boonensoep<br />

’s Avonds nog eens gegeten bij Polazek en in het lager nog Quark gehad. Quark smaakte alleen<br />

lekker met jam en suiker. Groot alarm deze dag.<br />

Dinsdag 27 Februari 1945<br />

Slakkenberg van 7 tot 4,30 uur. Niet veel uitgevoerd. Stam van kamer 1 had het nog al eens<br />

moeilijk met zichzelf. Hij was gereformeerd en was nog al eens geestelijk gedrukt. Ik heb deze<br />

dag nogal bemoedigend met hem gesproken. Groot alarm.<br />

19


Menu; Peensoep<br />

Briefkaart naar huis geschreven.<br />

92 Woensdag 28 Februari 1945<br />

Gewerkt aan de slakkenberg van 7- tot 6,20 uur<br />

Als we ’s morgens al een half uur bezig waren aan de slakkenberg kwam de Hüttezug voorbij<br />

met jongens die in Osnabrück werkten. De trein stopte ook in Malbergen. Deze morgen was hij<br />

net van Malbergen vertrokken of daar werd hij beschoten door Tieffliegers. Gelukkig werd<br />

niemand van ons verwond.<br />

Groot alarm.<br />

Knuppel waarschuwde ons, dat we deze dag moesten doorwerken, er zou hoog bezoek uit<br />

Berlijn komen.<br />

Slager Blok die werkzaam was bij een slager in Hagen, vertrok deze dag naar Holland. Wilschut<br />

en Bram Dubbeld zijn stiekum met hem meegegaan en ook thuis gekomen.<br />

Menu; Aardappelen soep met een bal gehakt. Volaart ziek geworden.<br />

93 Donderdag 1 Maart 1945<br />

Gewerkt aan de slakkenberg van 7- tot 4,30 uur. Zeer slecht weer. Knuppel had het weer in z’n<br />

hoofd om ons rails te laten verleggen En weldra klonk het dan ook weer “Sneller, weiter durch,<br />

noch ein schlag, noch einmal”. Groot alarm.<br />

Menu; Aardappelen soep<br />

‘s Avonds sokken gestopt voor Meindert Pille.<br />

Vrijdag 2 Maart 1945<br />

Gewerkt aan de slakkenberg van 7- tot 4,30 uur. Zeer slecht weer. Veel hagel en sneeuw. Groot<br />

alarm.<br />

Menu; Aardappelen met macaroni soep.<br />

Volaart gaat naar de ziekenkamer.<br />

94 Zaterdag 3 Maart 1945<br />

Slakkenberg van 7- tot 4 uur. Guur weer met sneeuw en hagel.<br />

Menu; Peensoep. Bad genomen.<br />

Geruchten, dat Langbroek vermoedelijk naar huis gaat.<br />

Zondag 4 Maart 1945<br />

Niet naar de slakkenberg , maar de boer op. Bij 2 boeren in Borgloh weer warm eten gegeten.<br />

Bij de laatste werd ik door de vrouw medegenomen en naar de doodkamer geleid. Hier lag haar<br />

zoon opgebaard. Hij had aan het front in Thorn een kogel door zijn mond gehad en deze was bij<br />

zijn achterhoofd er weer uitgekomen. De zoon was 38 jaar en liet een vrouw en 2 kinderen<br />

achter.<br />

95 Het was ’s middags nog te vroeg om naar het lager te gaan, daarom dronk ik nog eerst bier bij<br />

Cassmann.<br />

Lagermenu. Knollensoep<br />

’s Avonds nog soep gegeten bij Polazek. Volaart op de ziekenkamer nog een keer eieren<br />

gebracht. Herwaarden mijn hielen laten behandelen. Ik had ze flink stukgeloopen.<br />

Maandag 5 Maart 1945<br />

Slakkenberg van 7- tot 4,30 uur. Zeer donker weer.<br />

Lagermenu; Boonen en erwtensoep.<br />

60 cigaretten ontvangen.<br />

Lagerführer Unger neemt afscheid des avonds. Ik vernam er niets van, daar ik al lekker sliep.<br />

96 Dinsdag 6 Maart 1945<br />

Slakkenberg van 7- tot 4,30 uur. Knuppel was er niet. Groot alarm<br />

Menu; boonen met knollensoep.<br />

20


‘s Avonds worden we wakker gemaakt door een gil van Nickel. Bij een onderzoek van<br />

Hazebroek, blijkt hij een wandluis op z’n gezicht gehad te hebben. Dit is geen prettig<br />

vooruitzicht.<br />

Woensdag 7 Maart 1945<br />

Slakkenberg van 7- 5 uur.<br />

Groot alarm.<br />

Menu; Boonensoep<br />

Bij Polazek gebakken aardappelen gegeten<br />

Brief naar huis geschreven.<br />

Deze dag zijn er 6 zieken naar huis gegaan.<br />

97 Donderdag 8 maart 1945<br />

Slakkenberg van 7- tot 3,45 uur. Regenachtig weer.<br />

Menu; knollensoep<br />

Veel wandluizen in de kamer ontdekt<br />

Vrijdag 9 Maart<br />

Slakkenberg van 7- 5 uur. Mooi weer. Osnabrück gebombardeerd. Groot alarm.<br />

Menu; knollensoep<br />

Amerikanen bij Bonn over de Rijn.<br />

Zaterdag 10 Maart<br />

Slakkenberg van 7- tot 4,30 uur.<br />

Groot alarm – Regen.<br />

Knuppel geeft ons door dat hij opdracht van de Eisenbahn heeft gekregen, dat er<br />

98 24 wagons geladen moeten worden. Hij zegt zelf dat dit een onmogelijkheid is.<br />

Menu; knollensoep.<br />

Wittebrood zal niet meer worden verstrekt om de 14 dagen.<br />

Erge pijn heb ik in de linker zij. Een schop kon ik niet meer optillen.<br />

Zondag 11 Maart 1945<br />

De boer op. Bij twee boeren middag eten. Bij de 1 ste boer hoorde ik over landingen in Bochelt<br />

van de Eng. en Amerikanen.<br />

Gegeten; aard met boontjes en spek. Dik stuk worst meegekregen.<br />

Bij de 2 e boer; Aard met vleesch en rodekool.<br />

Veel eieren deze dag opgehaald<br />

’s Middags ondergoed gewasschen met Mijndert Pille. Groot alarm<br />

99 Maandag 12 Maart 1945<br />

Slakkenberg van 7- tot 4,30 uur. Goed weer. Grootalarm.<br />

Menu; knollensoep (het kwam laat)<br />

Frau Polazek ziek te bed.<br />

Dinsdag 13 Maart 1945<br />

Slakkenberg van 7- tot 4,30 uur. Groot alarm. Mooi weer.<br />

Menu; knollensoep<br />

Woensdag 14 maart 1945<br />

Slakkenberg van 7- tot 4.30 uur. Zeer mooi weer. Osnabrück gebombardeerd.<br />

Leen Langbroek en v.Brugge gaan naar Holland.<br />

100 ’s Avonds brengt een Hollander, die bij de O.F. werkt een brief van Frau Polazek’s moeder uit<br />

Lengerich. Daarin stond vermeld, dat alles goed was in Lengerich. Lengerich was n.l. een paar<br />

dagen tevoren gebombardeerd.<br />

Donderdag 16 Maart 1945<br />

21


Slakkenberg van 7- tot 4,30 uur. Heel mooi weer.<br />

Witzand, Prins en Taks voor de keuring. Witzand alleen afgekeurd.<br />

Groot alarm.<br />

Vrijdag 16 Maart 1945<br />

Slakkenberg van 7- tot 4,30 uur<br />

Deze morgen moesten alle etenswaren uit de kamer. De kamer werd uitgezwaveld voor de<br />

101 wandluizen en we mochten in 24 uur niet in de kamer komen.Deze dag kwamen nog ± 60 man<br />

uit de Wittekind school in Osnabrück in ons lager. Zij waren daar weggebombardeerd. Een<br />

groep van hen werkten nog ’s middags aan de slakkenberg. ’s Avonds gegeten in kamer 4 en<br />

geslapen op de ziekenkamer voor het raam op de grond. ’s Avonds viel er nog veel regen. Cor v.<br />

Heteren ontmoette ik ook deze middag.<br />

Zaterdag 17 Maart 1945<br />

Slakkenberg van 7- tot 4 uur. Regenachtig weer<br />

’s Middags in Malbergen op de Hüttezug gestapt tot Oesede.<br />

Kamer 3 weer in gebruik genomen. Groot alarm. Toch nog een wittebrood van 550 gram gehad.<br />

102 Zondag Maart 1945<br />

Vrije Zondag. Met Nickel de boer op. Veel opgehaald. Een groepje A.Z’ers gesproken. Zij<br />

vertelden, dat ze veel in hun straflager hadden meegemaakt. Nickel ruilde voor tabak nog spek<br />

bij een van hen.<br />

Groot alarm. Nickel was onderweg altijd zeer angstig voor vliegtuigen. Ik stelde hem altijd maar<br />

gerust.<br />

Lager menu Aard. gestampt met peen en vleesch<br />

’s Avonds nog 2 borden soep met worst bij Polazek gegeten<br />

Maandag 19 Maart 1945<br />

Slakkenberg van 7- tot 4,30 uur. Bijna de geheele dag groot alarm<br />

Menu; Pelkartoffelen.<br />

103 Sanitäter Herwaarden met diphteritis naar het ziekenhuis in Rotenfeld.<br />

Dinsdag 20 Maart 1945<br />

Slakkenberg van 7- tot 4,30 uur. Groot alarm.<br />

Knuppel vertelde dat Duisburg gevallen was.<br />

Menu; Knollensoep<br />

Volaart en Hoogstad een vrije dag. Zij gingen ook de boer op.<br />

Woensdag 21 Maart 1945<br />

Slakkenberg van 7-tot 4,30 uur. Heerlijk weer.<br />

Groote aanval op Rheine, Münster, Lennerich<br />

Menu; knollensoep<br />

104 Donderdag 22 Maart 1945<br />

Slakkenberg van 7- tot 4,30 uur. Schoon weer.<br />

Groot alarm. Menu; Goede boonensoep.<br />

Russische jas gekocht voor R.M. 30<br />

Slakkenberg van 7- tot 4,30 uur. Schoon weer.<br />

Groot alarm. Osnabrück gebombardeerd. Met O.F’er een zak cement gehaald bij de<br />

cementfabriek. Ik heb me hiermede een natte rug gesjouwd. Op het laatste nippertje kwam<br />

knuppel nog met deze opdracht aan.<br />

Menu; knollensoep<br />

105 Zaterdag 24 Maart 1945<br />

22


Slakkenberg van 7- tot 5 uur. Prachtig weer.<br />

Groot alarm en veel activiteiten in de lucht met vliegtuigen.<br />

Menu; knollensoep<br />

Nog een wittebroodje gehad van 500 gr. Willemsen hoorde van luchtlandingstroepen bij Wezel.<br />

Zondag 25 Maart 1945<br />

De boer op. 2x warm gegeten bij boeren in Borgloh. Bij de 1 ste boer, aard. met groote boonen<br />

en spek. Bij de 2 de boer, aard. gestampt met kroten en vleesch.<br />

Osnabrück gebombardeerd, veel branden. Geall. rukken op naar Münster.<br />

106 Maandag 26 Maart 1945<br />

Slakkenberg v. 7- tot 5 uur.<br />

Knuppel zegt onder veel geschreeuw dat we de laatste tijd flink de lijn getrokken hebben.<br />

Tiefflieger, boven de berg, zoodat we dekking moeten zoeken onder de wagons.<br />

Menu; Pelkartoffeln met knollensaus<br />

’s Avonds groot alarm<br />

Dinsdag 27 Maart 1945<br />

Slakkenberg van 7- toto 4,30 uur. Donker weer.<br />

Menu; knollensoep<br />

Geruchten dat Essen en Frankfurt gevallen zijn. En geall. troepen 80 KM voor Nürnberg.<br />

’s Avonds waschten we om beurten met warm water de schaaltjes en koppen af. Deze<br />

107 gewoonte hadden we van begin af aan gehouden. De lagerführer was weer teruggekomen,<br />

nadat hij allang afscheid genomen had. Hij stond deze avond weer wat te kletsen op de kamer.<br />

Schollaard viel hem telkens in de rede. Hierop werd hij kwaad. Schollaard moest voor straf 8<br />

dagen de kamer schoonhouden en schaaltjes afwasschen.<br />

‘Stubemeister Pille”, sprak de lagerführer; du kannst auch selbst jedermann bestrafen, ich gebe<br />

recht dazu”. Toen hij weg was hebben wij eens heerlijk gelachen.<br />

Woensdag 28 Maart 1945<br />

Slakkenberg van 7- 4 uur. Groot alarm<br />

Geruchten over pantserspitsen op 10 KM. Afstand van Münster<br />

Menu; knollensoep.<br />

108 Donderdag 29 Maart 1945<br />

De lagerführer maakt bekend, dat er geen cigaretten meer zijn.<br />

Menu; knollensoep<br />

Van 7- tot 4 uur op de slakkenberg gewerkt. Willem Vogel tot colonneführer benoemd.<br />

Regenachtig weer deze dag.<br />

Vrijdag 30 Maart 1945.<br />

Slakkenberg van 7- tot 4,30 uur.<br />

’s Morgens houdt knuppel vergadering met de voorlieden in de stationswachtkamer van<br />

Malbergen. Hij wil laten gaan werken van 7- tot 6 uur.<br />

’s Middags lokt hij ons allen op het perron en begint plotseling als een bezetene op rond te<br />

slaan.<br />

Niemantsverdriet vertrok deze dag naar Holland. Hij was afgekeurd.<br />

Menu; knollensoep<br />

Groot alarm<br />

109 Zaterdag 31 Maart 1945<br />

Slakkenberg van 7- tot 4,30 uur.<br />

Soldaten hielden de wacht op de slakkenberg. Men verwachtte reeds onraad en het oprukken<br />

der Amerikanen. Deze dag 23 Wagons geladen.<br />

Menu; knollensoep<br />

’s Avonds met Nickel nog de boer opgeweest. Nog weer een wittebrood van 500 gram. Tommies<br />

voorbij Paderborn. Groot alarm.<br />

23


Zondag 1 april 1945<br />

’s Morgens om 7 uur gaf Stawinsky het bevel, dat wij onze koffers moesten pakken. Om 10 uur<br />

zouden we weggevoerd worden. Dat gaf een heele opschudding. Velen gingen er van door. Op<br />

110 het laatst ging dit niet meer, daar Stawinsky en een wacht rond de school surveilleerden.<br />

Volgens geruchten zouden we naar Melle gaan. Het werd 11 – 12 en 1 uur en nog waren wij niet<br />

weg. Even na 1 uur kwam het bericht, dat we al door de geall. ingesloten waren en ze geen<br />

kans meer zagen ons te ontvoeren.<br />

’s Middags met W.Vogel en D.v.Rooijen de boer opgegaan en nog flink wat eieren opgehaald.<br />

Onze corvee’ers Hoogstad en Volaart waren er ’s morgens er tusschen uitgepiept. Waarheen<br />

wist niemand. Ook sanitäter Wegbrans had de beenen genomen met de geneesmiddelen bij<br />

zich. De zieken liet hij aan hun lot over. Eerst zou er geen lager eten komen, doch dit is des<br />

avonds toch doorgegaan. Het menu bestond uit aardappelen met witte boonen. De Russen<br />

111 werden wel weggevoerd. Honderden liepen er langs de wegen. Maar ’s avonds keerden velen<br />

terug, het had geen zin, wegvoeren ging niet meer.<br />

Er was al wel drukte met terugtrekkende Duitschers door het dorp. Menig soldaat sjokte<br />

doodmoe zonder geweer, onder het stof over de weg. Ook moesten in het dorp soldaten<br />

ingekwartierd worden. We waren zelfs nog bang dat we de school uit zouden moeten. ‘s Nachts<br />

sliepen we allen half ontkleed, om bij het minste alarm, gauw klaar te zijn.<br />

Maandag 2 April 1945<br />

Met Nickel de boer op. Sommigen waren nog naar de slakkenberg gegaan om te kijken of er<br />

nog gewerkt werd. De O.F’ers waren echter al gevlucht en hadden de schoppen en houweelen<br />

meegenomen. Het was zeer slecht weer. Toch hebben we nog veel opgehaald<br />

112 Ook brachten Nickel en ik nog een bezoek bij de vrouw met haar schoonzusje uit Aken.<br />

Menu; pelkartoffeln met knollensaus. Om het zekere voor het onzekere te nemen had ik mijn<br />

koffer bij een zekere Heer Goërs gebracht. Hij was hoofd van de school waarin wij ons lager<br />

hadden. Mochten we nog eens moeten vluchten, dan was mijn koffer toch in veiligheid.<br />

’s Avonds kwamen nog een paar lui van de Eisenbahn uit Osnabrück om ons loon te brengen. Ik<br />

ontving nog R.M. 100.<br />

’s Nachts weer gekleed te bed.<br />

Dinsdag 3 April 1945<br />

In ’t lager gebleven. Met Willemsen de boer op in de buurt van de school. 2x middageten<br />

gegeten. Bij de eene boer in ruil voor een pak waschpoeder.<br />

113 De boerin zei, dat we de volgende dag weer mochten koomen. Om 1 uur maakten de<br />

ingekwartierde Duitschers zich klaar voor de aftocht uit Oesede. Men zei dat de Tommies<br />

naderden. Ons lager ging veiligheidshalve achter de school de schuilkelder in met iedereen<br />

proviand bij zich. Het middageten was klaar, maar werd pas gehaald toen de Tommies er waren.<br />

Een paar Duitsche soldaten waren in het dorp achtergebleven met pantservuisten. Om 5,10 uur<br />

riepen sommigen die even buiten waren geweest; “de Tommies zijn er, de Tommies zijn er, de<br />

tanks rijden al het dorp binnen”! Ik wilde het niet gelooven en dacht, dat ze de boel voor de gek<br />

hielden. Maar toen ze allemaal uit de schuilplaats liepen, gingen de ongeloovige Thomassen er<br />

ook uit. En ja wel hoor, daar stroomden de tanks en pantserwagens door het dorp. Hartelijk<br />

juichten we de bevrijders toe, die met hun vingers het V teeken maakten. De V.<br />

114 van Victorie. Cigaretten gooiden en deelden de bevrijders uit. Engelsche cigaretten wat een<br />

genot. Als de auto’s even stilstonden vroegen de Tommies, hoe lang de Duitsche soldaten uit<br />

het dorp waren. We hadden op het wit van de Hollandse vlag het woord Dutchman geschilderd.<br />

Met deze vlag gingen 2 man van ons op de weg staan en als de Tommies de vlag passeerden<br />

maakten zij het V-teeken. Eindeloos was de stoet auto’s en tanks.<br />

De bevolking van ons dorp stond met open mond te kijken en was ook blij dat ze van het<br />

Nazidom bevrijd werden. Een Duitsche geestelijke zei, dat hij Nog blijder was dan de<br />

Hollanders. De feestvreugde was groot onder ons. Maar om 10 uur moesten we ’s avonds<br />

binnen zijn.<br />

Menu; was aardappelen met knollen.<br />

We sliepen ’s nachts rustig en heerlijk met een bevrijd gevoel.<br />

115 Geen slakkenberg, geen knuppel, geen lagerführer meer met hun grillen en bedreigingen. WIJ<br />

WAREN VRIJ. LEVE DE VICTORIE. LEVE HET VADERLAND<br />

24


Woensdag 4 April<br />

’s Morgens naar Georgmarienhütte gegaan. We waren daar met Pille, <strong>Jan</strong> Vogel, Herman<br />

Sonne, Werkhoven en Nickel. Hier kochten we nu zonder bon koffiesurrogaat en waschpoeder.<br />

Nauwelijks waren we weer in het lager, of daar werden we weer gewaarschuwd , dat op de weg<br />

naar Osnabrüch even buiten ons dorp een reparatiewerkplaats van schoenen en laarzen was<br />

opengebroken. Wij er heen en konden nog net een paar laarzen te pakken krijgen. Voor het<br />

neusje van de zalm,waren we net te laat, er waren al veel menschen geweest. Hierna brachten<br />

116 we een bezoek in een magazijn naast onze lagerkeuken. De deur van het magazijn was<br />

opengetrapt door een Tommy. Hollanders mochten er in, Duitschers niet.<br />

Dit magazijn bleek een opslagplaats te zijn van huishoudelijke artikelen. Het werd totaal<br />

leeggehaald.<br />

’s Middags weer met Willemsen achter de school bij een boer gegeten. Aardappelen met<br />

zuurkool en meelsoep na.<br />

Lagermenu; pelkartoffeln met knollen.<br />

’s Middags waren op een grasveld achter het lager al heel wat krijgsgevangenen gebracht. Zij<br />

zagen er vermoeid en bemodderd uit.<br />

Nog een jasje gekocht, in een zaak van bedrijfskleeding in Adolf Hitlerstrasse, voor R.M. 21.<br />

117 Donderdag 5 April 1945<br />

’s Morgens nog geprobeerd om schoenen te krijgen, dit lukte echter niet meer. De Russen<br />

waren ons allen al voor geweest.<br />

’s Middags met Willemsen en Hazebroek naar Hütte gewandeld. Onderweg overviel ons veel<br />

regen, zoodat wij ijlings terugkeerden. Ook diarheé overviel mij onderweg, zoodat ik mij<br />

wasschen en verschoonen moest in het lager.<br />

Verschillende uit het lager hadden deze middag een auto of iets dergelijks op de kop getikt om<br />

mee naar Holland te kunnen komen.<br />

118 Vrijdag 6 April 1945<br />

Regenachtig weer. Laten scheren en haarsnijden bij de kapper achter het station. Eerst wilde hij<br />

nooit, maar nu de Tommies er waren moest hij wel.<br />

In de weer om voertuigen. Hazebroek met Velvis nemen een oude kinderwagen. Door de regen<br />

wordt hun vertrek een dag vertraagd.<br />

Twee maal bij de boeren warmeten gegeten.<br />

1 e boer; soep en pannekoeken met meelsoep na<br />

2 e boer; soep aard, met doperwten en appelmoes. Hierna nog brood.<br />

In het dorp wordt afgekondigd, dat de Duitschers hun vuurwapenen, fototoestellen, verrekijkers<br />

enz. moeten inleveren. Hun auto’s en radio’s moeten aangegeven. Burgers moeten van<br />

’s avonds halfzeven tot ’s morgens 6 uur binnen blijven.<br />

119 Deze middag heeft de lagerführer nog het lef gehad om bij de school te komen. Hij vroeg nog<br />

hoe of het nu met het eten ging. Er werd gezegd:” Wat hebben we met jou te maken, de<br />

Tommies zorgen voor ons”. Een toeterde met een trompet aan z’n oor. Kriek wilde hem te lijf<br />

gaan, want Unger had hem een week te voren uit bed getrapt. Kriek werd door ons nog<br />

tegengehouden en de lagerführer smeerde hem gauw. Zelf hebben we nog een vrolijke avond<br />

gehad.<br />

Zaterdag 7 April 1945<br />

Met D’Hous de boer op, tevens naar een geschikt wagentje gekeken.<br />

Middageten gegeten bij een boer waar D’Hous altijd kwam. Een wagentje hebben we niet op de<br />

kop getikt.<br />

’s Middags op fietsenjacht, naar aanleiding, dat Horstman en Burg zulke mooie fietsen van de<br />

120 Mof gepikt hadden. Wij kwamen zonder fiets weer in het lager. Het schijnt bij ons niet in het<br />

bloed gezeten te hebben dat afpakken van fietsen, zooals de Mof dat in Holland deed. Deze dag<br />

hoorde ik dat Leen v.d.Waal omgekomen was in een magazijn in Osnabrück.<br />

Zondag 8 April 1945<br />

Iedereen in het lager had groepjes gevormd om te vertrekken.<br />

Hazebroek met Velvis waren Zaterdags al vertrokken.<br />

De jongens van Bosman gingen met een luxe auto<br />

Blok, Taks, Gé v.d.Jagt ook met een auto.<br />

25


Pille, Bazuin, Willemsen, Schollaart, Visser en Meeuwen gingen met paard en wagen. <strong>Jan</strong><br />

Bazuin blies bij vertrek ook werkelijk op de Bazuin.<br />

121 Nickel had een auto aanhangwagen op luchtbanden bij de burgemeester op de kop getikt.<br />

Hiermede gingen wij deze ochtend om half 10 op stap. Ons ploegje bestond uit 10 man en een<br />

vrouw. De vrouw had een dag te voren aan Nickel gevraagd of hij haar wilde meenemen naar<br />

Holland.<br />

De namen van dit ploegje trekkers waren: A.Nickel, <strong>Jan</strong> en Willem Vogel, D.Werkhoven, A. de<br />

Jong, H.Sonne, C.Fortuin, K.Bakhuizen en J.<strong>Feringa</strong>. De vrouw heette Buschmann<br />

We gingen over Iburg, dat tusschen de bergen ligt. Een schitterende omgeving passeerden we.<br />

Onderweg toen we even stilstonden hield een Belg ons aan en zei, dat we maar terug moesten<br />

gaan, want dat we toch niet over de Rijn kwamen. Maar we hebben toch maar doorgezet. Zoo<br />

gauw gaven we de moed niet op. Ongeveer één uur hielden we stil voor een café aan de weg.<br />

122 Hier hebben we ons brood gegeten, koffie en melk gedronken. Bij de afrekening bleek, dat wij<br />

alles gratis hadden. In dit café bleek een mensch te wonen. De eigenaar heette H.Niekerke<br />

Hierna weer op stap. Op de beurt werd de wagen getrokken en geduwd. De weg was mooi glad<br />

en de zon gaf heerlijke warmte. Sommigen van ons bleven wat achter om onderweg eieren op te<br />

halen. Dit vlotte zeer goed. In de loop van de middag werd Glandorf bereikt. Hier werd even<br />

stilgehouden. De wagen kwam achter een Amerikaansche tank te staan die hier gestationeerd<br />

was. Eenige zieke Duitsche krijgsgevangenen zaten naast de tank voor een woning. We zijn in 2<br />

café’s enkele borrels en een paar glazen bier wezen drinken. Het was in het eene kroegje<br />

123 zeer druk. Heel wat dronken Russen maakten er plezier en vroegen maar steeds weer opnieuw<br />

naar “snaps” aan de vrouw achter de kist. De dochter leek me wel van licht allooi te zijn. Na<br />

deze kleine verpoozing zijn we nog een eind doorgeloopen en kwamen om ± 7 uur in het<br />

gehucht Snege. Hier hebben we onderdak gezocht bij een boer genaamd Berhard Buller. Hij<br />

maakte nog gebakken aardappelen voor ons klaar, wat ons zeer goed smaakte na zo’n<br />

wandeltocht in de vrije natuur. Ongeveer 9 uur gingen we slapen op de hooizolder. Zoo eindigde<br />

onze eerste dag op weg naar het Vaderland. ± 20 Km was deze dag afgelegd.<br />

Maandag 9 April 1945<br />

We hadden ’s nachts heerlijk geslapen. Het was wel koud geweest en de varkens in de stal.<br />

124 beneden hadden ons met hun geknor wel even wakker gehouden. Na het ontbijt zijn we ± half<br />

tien weer op stap gegaan. De dag begon weer met heerlijke zonneschijn. Onderweg konden we<br />

hier en daar de sporen en uitwerkingen van de strijd zien. Ontwortelde boomen, kapotte huisjes<br />

of boerderijen en stukgeschoten Duitsche tanks. Om 12 uur kwamen we in Ostbeveren aan en<br />

hier aten we weer in een café ons brood op. Ook liet ik de radio aanzetten om het nieuws te<br />

hooren. Er was enige wrijving gekomen. Er kwamen vele terug, die zeiden, dat men er niet<br />

doorkwam. Sonne, Nickel, de gebr. Vogel en ook Bakhuizen voelden er voor terug te keeren. De<br />

rest wilde onherroepelijk doorgaan. Zulke gevallen krijgt men gauw met veel personen te samen.<br />

Zooveel hoofden, zooveel zinnen. Mijn parool was doorgaan, alsmaar doorgaan. Iedere<br />

125 kilometer is er wéér één dichter bij huis. Na het eten zijn we weer opgestapt en ’s middags zijn<br />

we een mooi eind doorgeloopen. Af en toe nog wel eens een protest maar voort ging het.<br />

’s Avonds werd weer onderdak gezocht en konden wij in een groote boerderij terecht. In de<br />

gevelsteen stond de naam Bernhard Korthorst. Hier hebben we nog een emmer aardappelen<br />

geschild en werd voor ons nog een heerlijk maal klaargemaakt. In de schouw had de oude boer<br />

nog een vuur van takkebosschen klaargemaakt, want ’s avonds was het wat kil. Dit was een<br />

fantastisch gezicht in het donker. Om ongeveer negen uur gingen wij weer slapen in de schuur.<br />

De boer was bang voor de Russen en wij waakten er dus ook voor. Russen plunderen en steken<br />

graag de boel in brand. De nacht ging rustig en diep slapende voorbij.<br />

126 Dinsdag 10 April 1945<br />

Na het ontbijt, wat goed verzorgd was, gingen we weer op stap. De stemming onder ons was<br />

goed en moedig ging het er weer op los. Weer was het zeer mooi weer. Omstreeks 11 uur<br />

kwamen we in het dorp Greven aan. Hier hoorden we, dat we het beste deden in Greven te<br />

blijven, want dat we spoedig op transport naar Holland zouden gaan. We lieten ons hier<br />

inschrijven en dusten. Dusten is, het zich onder de kleeren laten spuiten tegen ongedierte. Mijn<br />

registratienummer werd G 11123665. Hierna kregen we onderdak en wel een eigen huisje in de<br />

Josephstrasse 21. De Duitschers moesten er uit en wij er in. Er waren aardappelen in de kelder,<br />

kolen in het hok, het fornuis konden we in stoken en potten en pannen waren er voor in te<br />

127 koken. We maakten het ons zeer comfortabel. Slaapplaats was er net voldoende. Mevr<br />

Buschmann kreeg een apart kamertje. Sonne en J.Vogel deelden een kamer, Werkhoven en van<br />

Rooijen idem, Nickel en W.Vogel idem. Bakhuizen, Fortuin, de Jong en ik gingen gingen op<br />

zolder in het stro slapen, ook hier lag het zeer goed. De voeding hier genoten we van de<br />

26


Engelschen. We kregen ’s middags de man 10 kaakjes en wat jam en ’s avonds wat soep. Na<br />

middag maakten we huisje wat op orde en werd W.Vogel tot kok gekozen. We spraken af de<br />

wagen bij een boer in te ruilen voor melk en eieren, zoolang we in Greven zouden zijn. Ik zou<br />

ieder morgen meel gaan halen bij de molenaar. Zoo verliep de dag in ons eigen huisje met<br />

tuintjes en bloempjes voor het raam, wat wij de vorige dag niet hadden kunnen dromen. Er werd<br />

’s avonds vroeg naar bed gegaan.<br />

128 Woensdag 11 April 1945<br />

’s Morgens vroeg opgestaan en meel gehaald bij de molenaar.<br />

Met Bakhuizen en Nickel de wagen wezen ruilen voor melk en eieren. De boer had toevallig een<br />

doode kip deze morgen en ook de kip hebben we meegenomen. Er werd afgesproken met de<br />

boer, dat iedere dag melk en eieren bij hem gehaald zouden worden. Willem Vogel kwam deze<br />

morgen in conflict met Herman Sonne, die zich weer eens bemoeide met dingen waarmee hij<br />

niets te maken had. Sonne delfde het onderspit.<br />

De Engelsche verzorging bestond deze dag uit Biscuits, kaas en erwtensoep. Deze dag bracht<br />

ik door met sokken stoppen. Ook v.Rooijen toonde zich hierin een pikeur. Op een bord van de<br />

129 Holl. delegatie werden allerlei mededelingen geschreven. Omtrent de tijd van afhalen van het<br />

eten enz….<br />

Willem Vogel maakte een heerlijke kippensoep klaar.<br />

Donderdag 12 April 1945.<br />

’s Morgens weer meel gehaald. Er werd een knipkaart uitgereikt die we als we eten gingen halen<br />

moesten toonen. We kregen Biscuits, kaas en soep. Op het mededelingenbord werd bekend<br />

gemaakt dat president Roosenfelt was overleden. Willem Vogel kookte een heerlijke pap.<br />

’s Avonds moesten we nog 4 man in ons huis opnemen. Het waren J.Visser, G.Rietveld,<br />

D.v.d.Waag en P.Weijnand. Op iedere voordeur moest een briefje hangen, met de namen van de<br />

bewoners.<br />

130 Vrijdag 13 April 1945<br />

‘s Morgens meel gehaald. De mededeling wordt gedaan, dat we op Zondag 15 April zullen<br />

vertrekken.<br />

Willem Vogel kookt fijne soep met spek er in en heerlijke dikke pap na. Jammer, dat hij in de pap<br />

te veel zoetstof had gedaan, hierdoor was de pap wat bitter. Engelsche verpflegung bestond uit<br />

Biscuits, met 2 bouillonblokjes en soep. ’s Avonds was er een cabaretvoorstelling in het<br />

Belitheater. Mevr. Buschmann, v.Rooijen en ik bleven thuis om aardappelen te schillen. Het weer<br />

was deze dag prachtig.<br />

Zaterdag 14 April 1945<br />

131 Weer meel gehaald. W.Vogel kookte weer pap. De Engelsche verpflegung gaf 1/6 brood, jam en<br />

soep.<br />

Om 6 uur ’s avonds met Werkhoven melk gehaald. Onderweg werd ik bijna aangeschoten door<br />

een Rus, die een Duitsche onderduiker na zat en maar in het wilde weg pafte. Werkhoven deed<br />

veel aan “Buk”, wat hem menig vrij rookertje verschafte.<br />

Ook Fortuin, Bakhuizen en de Jong liepen ’s avonds vaak achter de Tommies aan, totdat deze<br />

hun peukjes wegwierpen. Ja, nood breekt wet.<br />

Deze dag gingen we ook kijken naar het vertrek van Hollanders, Franschen, Belgen, die er al<br />

eerder waren dan wij. Arie de Jong maakte bekend dat wij ’s Zondagsmorgens half tien zouden<br />

vertrekken.<br />

132 Zondag 15 April 1945<br />

De geheele Zondag klaargezeten voor ons vertrek. Het is echter 5 uur geworden voordat we<br />

naar het opstelplein gingen.<br />

We maakten in ons huisje nog pelkartoffeln en gebakken aardappelen klaar. ’s Middags wordt er<br />

nog pap verstrekt, maar alleen voor hen die niet vertrokken. Ik ben echter met Dirk van Rooijen<br />

er op uit gegaan met een emmer en we kwamen met een volle emmer pap terug. Het smaakte<br />

heerlijk. Wie waagt, die wint.<br />

27


Om 6,15 ‘s avonds vertrokken we met auto’s in colonne naar Bochholt. Het werd een mooie<br />

tocht. De bagage voorin en dan met 25 man per auto. Mevr. Buschmann mocht voorin zitten bij<br />

de chauffeur. Het was ’s avonds toen het donker werd een leuk gezicht al die auto’s<br />

133 op de weg met de koplichten aan. Om 10 uur arriveerden we in Bochholt en werden<br />

ondergebracht in de Siemens-Schuckert fabriek, die nagenoeg in puin lag. We hebben<br />

nagenoeg onder de bloote hemel geslapen op de grond. Voor we gingen slapen, werden ons<br />

nog Biscuits en koffie plus vleesch verstrekt. Er werden vele vuurtjes gestookt en al het<br />

houtwerk, wat er lag werd opgestookt, dit vuur deed tevens dienst als verlichting.<br />

Maandag 16 April 1945<br />

’s Morgens ontvingen we een 1/5 brood en ’s middags soep. Een goede waschgelegenheid was<br />

er niet, dus werd dit overgeslagen. Verder moesten we de geheele dag, buiten wachten op<br />

134 transport naar een kasteel even buiten Bocholt, hier zouden we nog een nacht doorbrengen.<br />

Om 5 uur werden we naar het kasteel vervoerd. Het bleek een tamelijk groot kasteel te zijn ,<br />

maar we moesten genoegen nemen met een plaatsje op de vliering onder de pannen, waar het<br />

snik heet was. We werden verzorgd door charmante Francaises in uniform. ’s Avonds nog<br />

Biscuits en soep gehad.<br />

Boven de ingang van het kasteel stond:<br />

Semper Amicis Patet<br />

1710<br />

Dinsdag 17 April 1945<br />

’s Morgensvroeg werd er brood en koffie verstrekt en om even voor 9 uur verschenen de<br />

135 transport auto’s weer. We zouden naar Kevelaer gebracht worden.<br />

Onderweg hier heen kwamen ook niets dan puinhoopen tegen. Om ± half 11 passeerden we de<br />

Rijn. Hier overheen lagen al reeds groote noodbruggen. Om half 12 reden we Kevelaer binnen<br />

en werden we afgezet bij de Bazilica of Maria kathedraal in de Hauptstrasse. Hier in deze stad,<br />

die ook verwoest was, werden we weer ingeschreven. Om 2 uur ontvingen we 2 boterhammen<br />

met een bord melk, daar de soep op was. Hier na werd een slaapplaats in de kerk gezocht en<br />

we vonden een geschikt plekje voor de altaar trappen. Het was een schitterende kathedraal<br />

geweest met prachtige muur- en plafond beschilderingen. Bijbelsche voorstellingen. Hier was<br />

een meesterhand aan het werk geweest. Jammer dat alles zo verwoest was. ’s Avonds<br />

136 ontvingen we nog een snee brood met een bord boonensoep<br />

Ook werden de namen afgeroepen van hen, die de volgende dag naar Eindhoven zouden gaan.<br />

Dirk v.Rooijen werd niet genoemd, maar hij ging er op uit en het is voor hem ook in orde<br />

gekomen. Hierna gingen we slapen. Mevr. Buschmann, Fortuin en Bakhuizen sliepen deze<br />

nacht in een huis naast de kerk. Het was zeer koud ’s nachts in de kerk. Men moest zich goed<br />

toedekken.<br />

Woensdag 18 April 1945<br />

Vertrokken ’s morgens om 8,45 uit Kevelaer met auto’s. Per auto 30 man. Bij Venlo kwamen wij<br />

Holland binnen. De mist trok op en het werd prachtig weer. Onderweg zagen we nog veel<br />

puinhopen.<br />

137 Limburg is behoorlijk geteisterd. Over Valkenswaard kwamen we in Eindhoven aan om precies<br />

12 uur. Onderweg waren we al door velen toegejuicht en hartelijk begroet. Voor de Philipsfabrieken<br />

stopten we. Met bagage werden we in een groote hal van de fabriek gebracht. Hier<br />

konden we aan tafels zitten en werden we onthaald op een kop echte thee met een paar appels.<br />

Hierna werd door een luidspreker afgeroepen, dat we gedunst moesten worden. Nadat dit<br />

gebeurd was gingen we een groote ruimte in, waarin in lange rijen bedden lagen op de grond.<br />

De dekens moesten we over de bedden leggen, want die zouden ook gedunst worden.<br />

We waren hiermee bezig, of daar werd gezegd dat we warm eten konden krijgen. Daar maar<br />

eerst op af. Het eten was geweldig. Peenstampot en goed vet. Onder het eten werden onze<br />

138 namen afgeroepen. Er werd gezegd dat we ons buiten moesten opstellen om naar de Houtstraat<br />

vervoerd te worden. Dus gingen we onze dekens maar weer oprollen en met pak en zak naar<br />

buiten. In de Houtstraat werden we ondergebracht in een R.K.Meisjesschool. Hier was het<br />

eigenlijke repatriëringcentrum.<br />

Na hier ondervraagd te zijn en een inschrijvingskaart te hebben ontvangen, kregen we weer<br />

warm eten en per man 3 cigaretten. Hierna zouden we gekeurd worden. Zoover kwam het<br />

echter niet, dus werd dit uitgesteld tot de volgende morgen. We moesten ons nachtverblijf<br />

opslaan in kamer 8 waar ons ook nog 3 dekens werden verstrekt. ’s Avonds werd nog<br />

toestemming verleend om buiten de school te gaan. Om 11 uur moest alles in rust zijn. Van het<br />

28


139 naar buiten gaan werd door ons dankbaar gebruik gemaakt. We kwamen buiten nog al gauw<br />

met een paar menschen in contact. Daams was hun naam en ze woonden op het z.g.<br />

Dwarseindje. De vrouw en dochters wilden graag wat naaigaren en vorken en lepels kopen, die<br />

we uit Duitschland hadden meegenomen. Ook hebben we nog wat verpatst in een logement in<br />

de Lijnbeek aan een marschkramer. Nickel, had met Bakhuizen om z’n intrek te gaan nemen, bij<br />

kennissen van de fam. Daams, wel zin. Ook Fortuin zou daar wel kunnen komen bleek later. Ik<br />

was reeds weer naar de Houtstraat gegaan om te gaan slapen.<br />

Weldra was het op de kamer rustig geworden en vielen we een voor een in slaap. De eerste<br />

nacht op Vaderlandsche bodem.<br />

140 Donderdag 19 April 1945<br />

Ik was ‘s morgens vroeg op. Er was een behoorlijke wasch en scheergelegenheid in de school<br />

aanwezig en daar werd dankbaar gebruik van gemaakt. De keuring begon om 9 uur, nadat we<br />

enige goed belegde boterhammen hadden ontvangen. Het was geen strenge keuring. Er werd<br />

bij mij alleen in de keel gekeken en nagezien of ik geen geslachtsziekte had. Op de<br />

inschrijvingskaart, werd in code opgeschreven de uitslag van de keuring. Hierna moesten we<br />

afwachten, dat onze namen zouden worden afgeroepen om op transport gesteld te worden naar<br />

boeren in de omtrek van Eindhoven. Zoover hebben we het niet laten komen. We zijn naar de<br />

administratie gegaan en hebben maar gezegd, dat we onderdak bij kennissen in Eindhoven de<br />

141 vorige avond hadden gevonden.Dit werd toegestaan. We gingen eerst naar de Lijmbeekstraat<br />

no 398 daar woonde een zekere familie Wildenberg, waar Nickel en Bakhuizen de vorige avond<br />

al even geweest waren. De menschen konden echter maar twee mannen in huis nemen. Nickel<br />

en Bakhuizen bleven er en daar de fam. Wildenberg verder gaan adressen wisten waar Fortuin<br />

en ik zouden kunnen blijven, gingen Fortuin en ik maar zelf op zoek. Bij twee bewoners in de<br />

Lijmbeekstaat kregen we nul op het request. Wij zijn toen schuin overgestoken naar de<br />

Harmoniestraat. Op no. 50 bij een zekere B.Brekelmans belden we aan. Een meisje deed open<br />

en we vroegen of zij geen adres wist waar wij ons intrek konden nemen. Inmiddels was<br />

Mr Brekelmans ook aan de deur gekomen en wij herhaalden hem nog eens onze vraag.<br />

142 Kom maar eens binnen, zei hij, dan kunnen wij eens praten. Hij liet een kop koffie inschenken en<br />

presenteerde ons een Eng. Cigaret. Hij bleek ook een zoon in het buitenland te hebben en wel<br />

in Weenen en op zij thuiskomst werd met spanning gewacht. Inmiddels werden ons een paar<br />

heerlijke boterhammen voorgezet.<br />

Brekelmans vertelde, dat zijn vrouw in Breda was bij haar moeder, die geopereerd moest<br />

worden aan kanker in de borst. Hij deelde mee dat we bij hen konden logeren en dit aanbod<br />

namen we in dank aan. We moesten onze bagage nog halen in de Houtstraat en wilden dit maar<br />

eerst doen. Buiten kwamen we Nickel en Bakhuizen al tegen die nieuwsgierig waren geworden.<br />

Toen we dan ook vertelden dat we zoo goed aangeland waren en al gegeten hadden, waren ze<br />

een tikje jaloers.<br />

143 Na veel gezeul kwam onze bagage veilig in de Harmoniestraat aan. Hier stond nu inmiddels een<br />

heerlijk warm maal voor ons klaar. Eerst soep vooraf, daarna aard. met groente. We troffen het<br />

bijzonder, dat Brekelmans eenige dagen verlof had, zoodoende kon hij ’s middags met ons de<br />

stad in. Allereerst moesten we naar het stadhuis om ingeschreven te worden als tijdelijk inwoner.<br />

Met deze voorlopige inschrijving moesten we naar het distibutiebureau, waar we werden<br />

voorzien van bonnen. Daarna tracteerde Mr. Brekelmans op een heerlijk glas bier. Het was<br />

warm deze dag. Na het avond eten dat ook zeer goed verzorgd was, hebben we Arie de Jong<br />

en Werkhoven nog aan een kosthuis geholpen, daar zij nog in de Houtstraat verblijf hielden. Een<br />

zekere familie Pols in de Wilgenstraat 50 (Philipsdorp) zorgde voor een goed adres en wel in de<br />

Keerweerstraat.<br />

144 Werkhoven en de Jong kwamen ’s avonds ons nog even bedanken voor de gedane moeite.<br />

Mevr. Brekelmans was ook deze avond thuis gekomen van haar ouders te Breda, dus maakten<br />

we ook met haar kennis. Zeer opvallend was voor ons de gulle, hartelijke ontvangst van de<br />

Eindhovenaren.<br />

Na vader en moeder Brekelmans bestond het gezin uit 4 kinderen. 2 jongens en 2 meisjes. Hier<br />

volgen de namen: Vader, Bernardus, moeder, Martha, oudste zoon Cornelis, jongste zoon<br />

Adrianus afgekort werd hij Ad genoemd. Oudste dochter Maria of wel zus, jongste dochter<br />

Benardina of wel Beppie. Met Kees hebben we in het geheel geen kennis gemaakt, daar hij nog<br />

steeds in het buitenland vertoefde. Ad lag te bed, hij was in de keel gesneden en waarschijnlijk<br />

moesten z’n amandelen nog gepeld worden. ’s Nachts sliepen we voor het eerst sinds maanden<br />

tusschen witte lakens. We hebben enorm gepit.<br />

145 Vrijdag 20 April 1945<br />

29


’s Morgens allereerst onze koffers uitgepakt en alles netjes in ons kastje op de zolder geborgen.<br />

Onze dekens en werkkleding waschte Mevr. Brekelmans uit. ’s Middags aten we vooraf bruine-<br />

boonensoep, daarna aard. met doperwten en snijboonen. Hierna moesten we naar de<br />

Catharinastraat om vergoeding te halen. Dit was bestemd voor fam. Brekelmans. Van het<br />

vergoedingsbedrag moest voor ons beide 2x f 1,50 zakgeld af. Mevr Brekelmans zei echter: “We<br />

hebben jullie niet in huis genomen om er van te plukken”. Wij kregen van haar elke week<br />

f 5,- zakgeld. ’s Zaterdags konden we het geld afhalen.<br />

Zaterdag 21 April 1945<br />

Vergoeding afgehaald en naar de kapper geweest. Menu; bruine boonensoep met aard. peen<br />

146 en snijboonen. Naar het Militair gezag geweest, om te informeren waar we ons Duitsche geld<br />

moesten omwisselen. We werden hiervoor verwezen naar het kantoor der Inv.rechten en<br />

Accijnzen gevestigd op het Begijnenhof. Dit kantoor was reeds gesloten. Fortuin wilde papieren<br />

boorden hebben maar deze waren nergens te krijgen. Hierna hebben we ons thuis lekker<br />

gewasschen en verschoond. Het weer was deze dag regenachtig.<br />

Zondag 22 April 1945<br />

Kerkdienst bijgewoond met Fortuin in de Herv. Kerk aan de Ten Hagestraat. Aanvang der dienst<br />

10,30 uur. Voorganger was ds. J.N.v.d.Heijden. De kerk was stampend vol en we moesten voor<br />

het orgel zitten op de galerij.<br />

147 Menu; soep. Aard. met appelmoes, peen spinazie en pudding toe.<br />

’s Avonds de stad in met de jongens.<br />

Maandag 23 April 1945<br />

Naar het kantoor der Inv- en Acc. Geweest. Mijn RM. 216- daar gedeponeerd en hiervoor een<br />

ontvangstbewijs ontvangen. Te zijner tijd volgt nog bericht thuis in Rotterdam in hoeverre de<br />

vergoeding van dit geld geregeld wordt. Hierna moesten we nog naar het stadhuis. Naar de<br />

H.A.R.K. geweest in de Kruisstraat 62 D , bij een zekere mej. Aarts. Zij noteerde onze namen voor<br />

eventueel uitreiking van kleeding.<br />

’s Middags naar het bureau van het Rode Kruis op de Markt geweest en een bericht naar<br />

Groningen verzonden, naar huis kon nog niet, daar het Westen nog niet vrij was. Cigaretten op<br />

de bon gehaald. ’s Avonds thuis gebleven.<br />

148 Dinsdag 24 April 1945<br />

’s Morgens met Werkhoven en de Jong naar het kantoor der Inv. en Acc. geweest. Hierna ons<br />

laten inschrijven op het Arbeidsbureau.<br />

Menu, Erwtensoep, aard met doperwten.<br />

’s Middags kaartjes gehaald voor de andere dag om naar Tilburg te gaan.<br />

’s Avonds thuis.<br />

Woensdag 25 April 1945<br />

’s Morgens met de geheele ploeg naar Tilburg vertrokken, om ons te gaan melden voor de<br />

hulpverlening bij het Rode Kruis voor het Westen. Dirk v.Rooijen ging echter met Mevr<br />

Brekelmans, (die weer naar haar ouders ging) door naar Breda.<br />

149 In Tilburg gingen we naar Huize “Ave Maris” aan de Nwe. Goirleseweg. Hier ontmoette ik<br />

Mr.v.Huessen. De anderen spraken inmiddels met de leider van de transportcolonne voor<br />

Rotterdam. We konden niet mee, alles was al geregeld werd er gezegd. Alleen als we<br />

leiderscapaciteiten- of een auto bezaten ging het nog. Hierna hebben we eerst in een café ons<br />

brood opgegeten. In de IJzerstraat hebben we ook nog geprobeerd bij een colonne te kunnen<br />

komen, maar ook hier werden we afgewezen. ’s Avonds om 17,15 uur weer met de trein naar<br />

Eindhoven terug. In onze coupé hadden we nog het gezelschap van 2 jonge dames en van een<br />

van hen weet ik nog de naam: Elisa Panhuisen. geb 11-12-1926 van beroep telefoniste. Het<br />

waren heel aardige nette meisjes. Thuis nog erwtensoep en snijboonenstampot gegeten.<br />

150 Donderdag 26 April 1945<br />

’s Morgens naar het stadhuis voor een noodstamkaart. Hierna weer naar het Arbeidsbureau<br />

voor een stempel. Rode Kruis formulieren gehaald.<br />

Menu; aard. met peen en vischsaus, met pap toe.<br />

30


’s Avonds Mevr. Brekelmans v/d trein gehaald.<br />

Door de radio wordt bekend gemaakt dat de Amerikanen en de Russen elkaar ontmoet hebben<br />

bij Torgau.<br />

Vrijdag 27 April 1945<br />

Met mijn horloge naar de horlogemaker geweest. Het kon echter niet gemaakt worden daar de<br />

horlogemaker geen onderdeelen meer had.<br />

Formulieren ingeleverd bij het Rode Kruis.<br />

Menu; aard. met kroten en pap<br />

Deze dag verder niets bijzonders.<br />

151 Zaterdag 28 April 1945<br />

Met Mr.Brekelmans, Ad en Fortuin naar het vliegveld Welschap geweest. Dit vliegveld ligt even<br />

buiten Ehv. en is zeer groot van oppervlakte.<br />

Menu; aard. met kroten en doperwten en pap.<br />

De radio geeft het bericht door v. Himmler over capitulatie aan Amerika en Engeland. Een<br />

heerlijk bad genomen. ’s Avonds leerde Ad ons een kaartspel, pesten genaamd. De radio<br />

maakte bekend, dat er voedsel zal worden uitgeworpen boven het Westen. En alsdat Hitler<br />

stervende zou zijn.<br />

Zondag 29 April 1945<br />

’s Morgens half elf, kerk in de Ten Hagestraat.<br />

Zus en Bep gingen naar Breda<br />

152 Per radio werd bekend gemaakt, dat even voor 12 uur vliegtuigen waren opgestegen in<br />

Engeland met voedsel voor West Nederland.<br />

Men; soep, aard. met snij- en witteboonen en pudding toe.<br />

Maandag 30 April 1945<br />

Allereerst in de Catharinastraat uitkeringsgeld gehaald. Maar voor we dat ontvingen moesten we<br />

ons eerst bij een ziekenfonds laten inschrijven. Dit gebeurde op het bureau aan de kleine Berg.<br />

Menu; Stampot van aard. met witteboontjes, vooraf soep, pudding toe.<br />

’s Middags aard geschild. Ad had indertijd een Rode Kruis lot gekocht en hij had een prijs. Deze<br />

kon afgehaald worden bij Vroom en Dreesman. Hij kwam met een toetertje thuis.<br />

153 Fen van Hal, een kennis van Brekelmans, tracteerde op een taart. Beppie komt weer thuis uit<br />

Breda.<br />

Donderdag 1 Mei 1945<br />

’s Morgens met Carst Fortuin naar de Gemeente ontvanger. Hij wilde eens informeren of hij z’n<br />

salaris niet kon opnemen. Dit ging echter niet.<br />

Menu; aard. met spinazie en pap toe<br />

’s Middags aard. geschilt en peen geschrapt. ’s Avonds nog een heerlijk stuk taart gehad.<br />

Woensdag 2 Mei 1945<br />

’s Morgensvroeg deelde men door de Radio mede, dat Hitler dood zou zijn en dat Dönitz zijn<br />

154 opvolger was. Verder deelde men mede, dat er voedsel per auto en boot naar het Westen<br />

gebracht zou worden. Kaartjes gehaald bij Cinéma Paris voor de avond voorstelling van 7 uur.<br />

Er werd bekend gemaakt door Arie de Jong en Werkhoven dat er schoenbonnen werden<br />

uitgegeven op het distributiekantoor in de Ten Hagestraat. Wij er heen en mochten een<br />

schoenbon 1 a ontvangen. Schoenen konden Carst en ik er nog niet op krijgen, daar de winkels<br />

uitverkocht waren. De Jong en Werkhoven hadden nog net een paar gekocht. Het geld werd<br />

weer in de Catharinastraat vergoed. ’s Middags Mensch erger je niet gespeeld met Brekelmans.<br />

De radio gaf door, dat volgens Stalin Berlijn gevallen was.<br />

De film, “If I had my way”, gezien. ‘s Avonds had Ad thuis, bestuursvergadering van de<br />

kappersbedienden bond.<br />

155 Donderdag 3 Mei 1945<br />

’s Morgensvroeg om textiel aanvraag form. geweest. Er waren echter niet meer voorradig. Een<br />

lekker glas bier gedronken bij Herk.<br />

31


Menu; erwtensoep, aard met peentjes.<br />

Harry, een kennis van Brekelmans en tevens vriend v. Fen van Hal komt aanwippen. Hij had<br />

vrijwillig voor het leger geteekend en kwam met verlof uit Goch.<br />

De radio geeft door, dat de strijd in Italië geëindigd is.<br />

Vrijdag 4 Mei 1945<br />

Met geheele ploeg textiel aanvraagform. Gehaald, ingevuld en weer weggebracht naar het<br />

156 Rijksbureau voor Aardolieproducten. We bezaten niet veel geld en daarom solliciteerden we.<br />

Dan konden we allicht iets extra’s voor thuis koopen. Het is ons echter niet gelukt werk te<br />

vinden.<br />

Toen we ’s avonds rustig thuis zaten hoorden we plotseling het luiden der klokken en<br />

geschreeuw op straat. We luisterden aan de radio en jawel hoor er werd bekend gemaakt dat<br />

het Duitsche leger in Holland gecapituleerd had. Wat een vreugde. Eindhoven stond op z’n kop.<br />

Vreugde vuren werden ontstoken.<br />

Maar ja, ook wij waren blij, maar konden toch nog niet z’n groote vreugde bezitten, daar wij toch<br />

niet wisten hoe het thuis was. Want de zwaarmoedigste geruchten waren door de pers en de<br />

radio verspreid over het westen. Er heerschte groote hongersnood en er waren zeer veel<br />

dooden.<br />

Menu van deze dag was; soep en aard. met kroten.<br />

157 Zaterdag 5 Mei 1945<br />

Om 8 uur trad ’s morgens de Duitsche capitulatie in werking. De stad in met Brekelmans, het<br />

was zeer druk. Ad en Doortje gingen naar Breda.<br />

Menu; aard. met kroten gestampt.<br />

’s Avonds gekaart<br />

Zondag 6 Mei 1945<br />

Kerkdienst om 10,30 uur in de Ten Hagestraat. Voorganger was Ds. v.d.Heijden. Het was een<br />

druk bezochte dankdienst.<br />

Menu; aard. met princessebonen en bloempap na. Ik rolde zowat van tafel.<br />

’s Middags voetbalwedstrijd bijgewoond in het Philips sportpark P.S.V-Longa. De uitslag werd 1-<br />

3.<br />

’s Avonds prettig gekaart.<br />

158 Maandag 7 Mei 1945<br />

Vergoeding gehaald. Rode Kruis form. naar Rotterdam verzonden.<br />

Harry weer vertrokken.<br />

Menu; aard. met boontjes en pap na.<br />

’s Middags wilden Carst en ik naar de bioscoop, maar het was veel te druk. We maakten daarom<br />

een flinke wandeling en hebben heerlijk in het gras liggen slapen.<br />

’s Middags werd ook Duitschlands capitulatie een feit. Zus weer uit Breda terug.<br />

’s Avonds op visite bij een kennis van Carst n.l. Tjal Burg ingekwartierd bij een schoonzuster in<br />

de Edelweisstr 156<br />

De capitulatie was bedongen in het hoofdkwartier van Generaal Eisenhouwer in Reims.<br />

159 Dinsdag 8 Mei 1945<br />

De zender ‘herrijzend Nederland” liet 2x per week n.l. ’s woensdags en ’s Zaterdags<br />

grammofoonplaten spelen op verzoek ten bate van de H.A.R.K. (Hulpactie Rode Kruis).<br />

Carst en ik hebben ook een plaatje opgegeven, hij voor zijn vrouw en kind en ik voor mijn<br />

ouders. Maar toen wij uit Eindhoven weggingen, was het nog niet gedraaid. We hebben<br />

gevraagd om de mooie aria uit de opera, “Parelvisschers” van George Bizet gezongen door<br />

Benjamino Gigli.<br />

Menu; boonensoep, aard met spinazie.<br />

’s Middags aardappelen geschild en verder gezellig thuis gebleven.<br />

160 Woensdag 9 Mei 1945<br />

Kaartjes gehaald bij Cinema Parisien.<br />

Formulieren bezorgd bij het Rode Kruis daarna met Carst een glas bier gedronken bij Herk<br />

Menu; boonensoep, gestampte aard. met sla.<br />

32


Op ons brood kregen wij bij de familie Brekelmans nogal veel het z.g. Balkenbrei dit smaakte<br />

verrukkelijk en is zeer voedzaam. Als ik dit gegeten had rolde ik zowat van tafel. Carst Fortuin<br />

had er zowaar glimmende wangen van gekregen.<br />

’s Avonds de film “Mijn zuster Eileen” gezien Het deze avond zóó warm in de bioscoop, dat vele<br />

menschen er uit liepen. We hadden dan ook geen droge draad meer aan ons lijf toen we eruit<br />

kwamen.<br />

161 Donderdag 10 Mei 1945<br />

Hemelvaartsdag<br />

Naar de kerk geweest in de Ten Hagestraat voorganger Ds. v. Wijhe (Radiodienst)<br />

Menu; erwtensoep, aard. met boontjes.<br />

’ s Middags en ’s avonds thuis.<br />

Vrijdag 11 Mei 1945<br />

Formulieren gebracht bij het Rode Kruis op de Markt.<br />

Kermis op de Markt.<br />

Schoenen gekocht op onze 1A bon bij schoenenmagazijn Ullings. Ik kocht een paar mooie<br />

hooge schoenen, daar lage schoenen in mijn maat er niet meer waren. Carst had nog lage<br />

schoenen gekregen. De kosten à f 14,50 werden ons weer vergoed in de Catharinastraat.<br />

Met ons beidjes asperges gekocht voor de fam. Brekelmans, we wilden graag iets geven zoo af<br />

162 en toe, maar daar we niet veel geld aan kas hadden, moest het zoo maar. Een bloemstuk was<br />

veel te duur. De prijzen waren hiervan f 15,- en f 19,-. Dit kon bruin niet trekken.<br />

Menu; erwtensoep, aard met boontjes<br />

Briefkaarten naar Rotterdam verzonden.<br />

Zaterdag 12 Mei 1945<br />

’s Morgens briefkaarten gekocht op het postkantoor op het Begijnenhof. We moesten hiervoor in<br />

de rij staan.<br />

Menu; aard. met spinazie en pap toe.<br />

Bad genomen<br />

Zus ging weer naar grootouders in Breda.<br />

163 Zondag 13 Mei 1945<br />

Kerkdienst om half 11 in de Ten Hagestraat voorganger Ds. v.d.Hijden<br />

Menu; soep, aard. met asperges. Delftsche Frisse- en bloempudding daarna nog een<br />

sinaasappel.<br />

’s Avonds met mevr. Brekelmans bij fam Verdaasdonk in de Bondstr 8 geweest<br />

Maandag 14 Mei 1945<br />

Vergoeding afgehaald. Carst bracht een zomerjasje uit Duitschland afkomstig bij de naaister Jo<br />

Verdaasdonk. Het jasje was hem wat te wijd. Hij heeft nog lang moeten wachten voordat het<br />

klaar was. Jo had steeds een uitvluchtje<br />

Menu; aard met spinazie en pap na<br />

Verder met lezen de dag doorgebracht<br />

164 Dinsdag 15 Mei 1945<br />

’s Morgens gewandeld. (we waren net van die gepensioëneerden, die op de lauweren rusten)<br />

Menu; aard. met spinazie en karnemelkpap toe.<br />

Aardappelen geschild<br />

’s Middags om 4 uur naar de City bioscoop geweest er werd gedraaid de film Our Wife (onze<br />

echtgenoote)<br />

’s Avonds gekaart.<br />

Woensdag 16 Mei 1945<br />

Mr. en Mevr. Brekelmans naar Breda.<br />

We wilden op bezoek gaan bij Arie de Jong en Dirk Werkhoven. Zij waren niet thuis. Weer<br />

asperges gekocht.<br />

Menu; boonensoep, aard met sla en asperges, karnemelkpap na.<br />

33


165 Als mevr. Brekelmans van huis was kookte zus, Zij verstond evenals haar moeder de kookkust<br />

best. Als ik haar daar mijn complimenten over maakte, zei zij altijd; opnaaiers gevraagd. Dit is<br />

ook weer een echt Eindhovensche uitdrukking.<br />

Bericht uit Groningen van mijn fam. ontvangen dat bij hun alles goed was.<br />

’s Avonds gelezen<br />

166 Donderdag 17 Mei 1945<br />

’s Morgens lepels en vorken geruild bij Zus voor stukken zeep.<br />

Koos Bakhuijzen komt zeggen dat Arie de Jong bericht van z’n vrouw uit Rotterdam gekregen<br />

heeft. Alles was goed thuis.<br />

Elken dag keken we met spanning uit naar de post, want de wildste geruchten werden per radio<br />

en in de dagbladen verspreid. Wij allen hunkerden naar enig bericht van thuis.<br />

Menu; boonensoep, aard met sla en karnemelk pap na<br />

’s Middags een wandeling gemaakt. Ook nog even bij Bakhuizen geweest, daar hij ook bericht<br />

van thuis had ontvangen.<br />

’s Avonds werden wij nog getracteerd op een vlaatje. (Vloatje zou Mr Brekelmans zeggen).<br />

167 Vrijdag 18 Mei 1945<br />

’s Morgens boodschappen gehaald bij kruidenier Titselaar.<br />

Menu; soep, aard. met doperwten en bloempap na.<br />

’s Middags met Carst, Arie Nickel en Bakhuizen, naar de redactie van het “Eindhovens Dagblad”<br />

geweest naar aanleiding van het artikel wat ’s morgens in de krant stond. In het artikel stond<br />

o.m. dat in Rotterdam en andere groote steden de door verhongering van de apathisch<br />

geworden ambtenaren en arbeiders hun werk niet meer konden verrichten. Waarom lieten ze<br />

dan niet meer jonge kerels als wij naar het westen koomen, om hulp te verlenen?<br />

De redactie was het met ons eens, en zei:”Ja heeren toen Brabant en Limburg bevrijd waren<br />

168 hadden wij hier ook hulpacties, maar ze werkten niet samen, maar langs elkaar heen”.<br />

Wij hadden de redactie ook al verteld dat wij in Tilburg geweest waren om ons aan te bieden<br />

voor hulpverlening in bevrijd Rotterdam.<br />

De redactie beloofde ons nog een stukje in de krant te zetten over hetgeen bij ons was<br />

voorgevallen. Zij hadden het vermoeden dat over het artikeltje van ’s morgens ook nog wel van<br />

hoogerhand commentaar zou komen. We moesten dus nog even afwachten.<br />

’s Middags nog aardappelen geschild.<br />

’s Avonds kwam Mr. Brekelmans weer uit Breda terug.<br />

169 Zaterdag 19 Mei 1945<br />

Met Mr. Brekelmans de stad in. Hij wilde bij de Sociale afdeling van Philips informeren of ze al<br />

iets wisten omtrent zijn zoon.<br />

Een brief ontvangen van de gebr. Vogel uit het dorpje Asten. Zij maakten het goed. Hun adres<br />

luidde J. en W. Vogel<br />

Pannehoef 7-Asten<br />

p/a Vervoordeldonk<br />

Menu; aard met zuurkool gestampt.<br />

Bad genomen.<br />

’s Avonds naar het Philipssportpark. De Wedstrijd P.S.V.-Willem II bijgewoond.<br />

De stand werd 1-1. Het was een aardige wedstrijd<br />

170 Zondag 20 Mei 1945<br />

Kerkdienst om half elf in de Ten Hagestraat. Voorganger was Ds.Nijholt. Er was bevestiging van<br />

lidmaten.<br />

Menu; erwtensoep; aard met snij- en witte boonen, pudding na.<br />

’s Middags heerlijk in de tuin in de zon gezeten.<br />

171 Maandag 21 Mei 1945<br />

Tweede Pinksterdag<br />

Naar de fam. in Groningen geschreven. Tevens naar de burgemeester van Rotterdam, Mr<br />

P.J.Oud. Ik verzocht hem in dit schrijven, of hij moeite wilde doen bij de desbetreffende<br />

autoriteiten om ons zoo spoedig mogelijk naar Rotterdam te laten kunnen terug keeren.<br />

34


Een dergelijk verzoek richtte ik ook aan Ds Mantz.<br />

Menu; soep, aard met boontjes en pudding na.<br />

’s Middags gekaart en ’s avonds Mevr. Brekelmans van het station gehaald.<br />

172 Dinsdag 22 Mei 1945<br />

Met de geheele ploeg, nieuwe bonnen voor levensmiddelen gehaald. Daarna de wekelijkse<br />

vergoeding gehaald in de Catharinastraat.<br />

Een maal in de week gaf een zekere Mr de Fox voor de microfoon van “Herrijzend Nederland”.<br />

een overzicht omtrent de toestand in Nederland. Hij kon zeer veel zeggen dikwijls en zette<br />

menigmaal de puntjes op de i. Carst Fortuin had het plan en heeft trouwens het plan ook<br />

uitgevoerd, hem een brief te schrijven. Hij vertelde Mr de Fox hierin, hoe wij van kastje naar de<br />

muur hebben geloopen om bij het Rode Kruis onze diensten voor Rotterdam aan te bieden,<br />

maar dat, waar wij ook kwamen niets voor ons te doen bleek te zijn. Ook het courantenartikel,<br />

173 bracht Fortuin ter sprake. Enfin alles werd Mr de Fox onder het oog gebracht. Deze brief hebben<br />

we ook ’s morgens aan het kantoor van “Herrijzend Nederland”, dat was gevestigd in het Philips<br />

ontspannings-gebouw, afgegeven<br />

Menu; aard gestampt, boontjes en sla met pap na.<br />

’s Middags met Carst naar de bioscoop geweest. De film, The lamp still burns, (de lamp brand<br />

nog) werd gedraaid. Het was een propaganda film voor het aanwerven van verpleegsters. Het<br />

verhaal speelde dan ook in een Engelsch ziekenhuis af.<br />

‘s Avonds kwam nog een logée bij fam. Brekelmans, een zekere Johan Brandsen uit Woerden.<br />

Hij kwam ook uit Duitschland en was er 2 jaar geweest. Brekelmans’ oudste zoon, had toen hij<br />

174 voor zijn nummer in dienst was bij Brandsen veel gelogeerd en vandaar was Johan dus een<br />

bekende voor de familie. Ook hij werd hartelijk ontvangen en was al gauw ingeburgerd.<br />

Woensdag 23 Mei 1945<br />

Ook met Johan de stad in om voor hem de noodige papieren en inschrijvingen te halen.<br />

Arie de Jong had een brief van zijn vrouw ontvangen, waarin ook stond dat bij Carst Fortuin alles<br />

goed was. Dit gaf Carst een grote geruststelling.<br />

Menu; erwtensoep, aard met doperwten.<br />

Er zaten deze middag veel aan tafel, want ook de naaister van fam. Brekelmans at mee.<br />

‘s Middags gewandeld<br />

175 Donderdag 24 Mei 1945<br />

Bonnen gehaald voor Johan en gewandeld.<br />

Menu; soep, aard. met doperwten.<br />

‘s Middags gekaart<br />

’s Avonds allemaal gezongen met begeleiding van de mondharmonica<br />

Brieven naar huis geschreven.<br />

Vrijdag 25 Mei 1945<br />

Op stap geweest om vergoeding voor Johan.<br />

Toen wij thuis kwamen vonden Carst en ik tot onze groote vreugde een brief van huis. Bij ons<br />

beiden was alles goed thuis. Wel allen zeer mager maar toch niet, zooals voor de radio bekend<br />

was gemaakt. Er werd wel geschreven, dat de Duitsche bezetting niet langer had moeten<br />

176 blijven, daar het dan op een groote ramp had uitgeloopen.<br />

Op deze brieven hebben we direct een antwoord geschreven en bij Verdaasdonk gebracht, daar<br />

deze fam. kennissen hadden, die ’s Zondags naar Rotterdam zouden gaan.<br />

’s Avonds gekaart en gezongen.<br />

Zaterdag 26 Mei 1945<br />

’s Morgens naar Arie de Jong en Dirk Werkhoven geweest om hen mede te deelen, dat ook wij<br />

bericht van thuis hadden. Werkhoven had nog steeds niets gehoord.<br />

Mr. en mevr. Brekelmans gingen weer naar Breda.<br />

19 pakjes cigarettenvloei gekocht, deze waren haast nergens meer te krijgen.<br />

Menu; Soep en aard. gestampt met sla .<br />

177 ’s Middags gras voor de konijnen gehaald en daarna een bad genomen.<br />

Zus was ’s avonds in de war, want ze had wat mot met haar verloofde.<br />

35


Als wij ’s avonds op ons slaapkamertje waren konden wij vanuit ons dakraam het zolderraam<br />

van het huis zien waar Koos Bakhuizen en Arie Nickel woonden. We spraken des middags met<br />

hen af, dat we ’s avonds om half twaalf met elkaar zouden seinen. Ik nam er de knijpdynamo<br />

van Brekelmans voor.<br />

’s Middags was er nog weer post voor van thuis voor mij en ik heb onmiddellijk weer<br />

teruggeschreven.<br />

178 Zondag 27 Mei 1945<br />

Kerkdienst om half elf in de Ten Hagestraat. Vooranger was Ds. Moll v. Charante, uit Den Bosch.<br />

Menu; soep’ aard. Met doperwten en pudding na.<br />

Twee dames (fam v. Brekelmans) aten ook ’s middags mee. Zij waren uit Tilburg gekomen.<br />

’s Middags verschillende kaarten naar Rotterdam verzonden.<br />

Ad en Bep Brekelmans waren lid van de Eindhovenshe Wandelsport Vereeniging. De verloofde<br />

van zus, was er de voorzitter van. Deze dag werd er een tocht gehouden van 25 KM.<br />

Verschillende vereenigingen namen er aan deel.<br />

’s Avonds met Johan en Carst naar het binnenkomen wezen kijken. E.W.V. won de tweede prijs.<br />

179 Mr. en Mevr. Brekelmans kwamen weer terug uit Breda en gingen’s avonds nog weer op<br />

verjaardagsvisite bij Verdaasdonk in de Bondstraat.<br />

Maandag 28 Mei 1945<br />

Vergoeding wezen halen. We kregen voor de familie Brekelmans met z’n drieën bijelkaar f 36,-.<br />

Hier moest dan f 1,50 x 3 zakgeld voor ons af.<br />

Bioscoopkaartjes gehaald<br />

Menu; stampot en pap na.<br />

Met Carst in de Houtstraat geïnformeerd over het naar Rotterdam gaan.<br />

Om 7 uur filmvoorstelling in Cinema Parisien van de film, Candle light in Algiers (kaarslicht in<br />

Algiers) Het was een mooie en spannende film.<br />

180 Dinsdag 29 Mei 1945<br />

Met Carst ’s morgens de boer op. 18 KG tarwe en 12 KG rogge gekocht. Tarwe à 50 ct p KG en<br />

rogge à 25 ct p KG. Dit geheele kwantum hebben we door elkaar gedaan en bij een molenaar<br />

laten malen.<br />

Bij mijn thuiskomst lag er een brief van broer Berend uit Amsterdam. Hij meldde, dat ook bij hem<br />

thuis alles goed was.<br />

Menu; aard. met bloemkool en pap na.<br />

Fortuin zijn Russische jas uit Duitschland geruild voor 10 KG tarwe en 5 KG rogge, bij de<br />

buurman van Brekelmans, Mr de Beer.<br />

’s Avonds bij de fam. De Beer op visite.<br />

181 Woensdag 30 Mei 1945<br />

In Eindhoven hadden veel menschen last van jeuk over het geheele lichaam. Zus, Bep en Kees<br />

met zijn broer gingen deze morgen naar de dokter hiervoor en kregen ieder een pot zalf mee<br />

naar huis. Hiermede moesten zij zich geheel inwrijven.<br />

Carst ontving een briefkaart van z’n vrouw. Waarin zij vertelde, dat Hazebroek bij haar aan de<br />

deur geweest was, om te kijken of Carst al thuis was. Hij en Velvis waren met hun kinderwagen<br />

ook helemaal uit Duitschland komen loopen.<br />

’s Middags eerst een stempel gehaald op onze inschrijvingskaart bij de repatriëring in de<br />

Houtstraat. Dit stempel was het bewijs, dat de repatriëring goedkeuring hechtte<br />

182 aan ons vertrek naar Rotterdam<br />

Weer de boer op. Mijn Russische jas en een paar oude schoenen verpatst voor 10 KG rogge.<br />

Terwijl we er nog 4 KG bij kochten voor f 0,25 per KG.<br />

’s Avonds kwamen Werkhoven en de Jong op visite.<br />

183 Donderdag 31 Mei 1945<br />

Met ons allen naar het Militair Gezag om een stempel te halen, daar we hadden vernomen, dat<br />

het repatriërings stempel niet voldoende was om naar huis te komen op eigen gelegenheid.<br />

Fortuin en Bakhuizen gingen eerst naar binnen en hadden geluk. Er stond zeiden ze een man<br />

op te spelen die ook naar huis wilde daar z’n vrouw ziek lag. Na veel gepraat kreeg de man een<br />

stempel. Aan Koos en Carst werd tegelijkertijd gevraagd, wat ze wilden. Toen zei de heer die<br />

36


hun te woord stond “Nu vooruit dan jullie alle drie een stempel, maar mondje dicht houden. Dus<br />

zij boften.<br />

Ik ging met Nickel en zijn broer naar binnen. De broer van Nickel kreeg een stempel, want hij<br />

184 had geldige papieren. Nickel kreeg geen stempel en heeft hierover danig op staan pijpen. Ook ik<br />

kreeg geen stempel ik moest kunnen aantoonen, dat ik òf bij de overheid òf bij de<br />

voedselvoorziening werkt. Toen ik dit dan ook kon bevestigen werd ik verwezen naar het<br />

Departement v. Landbouw en Visscherij in de pastoor Petersstraat 14. Toen ik thuis kwam was<br />

er net een briefkaart van mijn directeur gekomen waarin hij schreef, dat hij moeite voor mij zou<br />

doen, om mij naar R’dam te krijgen<br />

Met dit schrijven van hem en een brief van m’n vader waarin stond, dat de margerinefabriek het<br />

door de geall. vliegers uitgeworpen boter had verwerkt, ben ik ’s middags naar het Departement<br />

van Landbouw en Visscherij gegaan en kreeg ik hier een schrijven mee, waarop ik bij het<br />

185 Militair Gezag een stempel kreeg. Nu was alles oké. Als we nu een gelegenheid hadden of<br />

wisten, konden we naar huis.<br />

’s Middags nog houten kleppers gekocht voor te samen f 3,50<br />

Het menu van de dag was; Aard. met doperwten en pap.<br />

Arie de Jong en Werkhoven kwamen ’s avonds weer op visite<br />

186 Vrijdag 1 Juni 1945<br />

Om half zes om wat rogge voor Mevr. Brekelmans te laten malen. Dit malen moest om 7 uur<br />

plaats vinden met het oog op controleurs van de C.C.D.<br />

Hierna bij v.Gend en Loos en Expeditie v.Dooren geweest, om te vragen of zij ons niet mee<br />

konden nemen naar R’dam. Bij v.Dooren moesten we ’s avonds nog weer komen hooren.<br />

Johan Brandsen, Werkhoven en de Jong ook een stempel ontvangen bij het Militair Gezag.<br />

Carst Fortuin had clandestien een brief geschreven voor hen.<br />

Een kamergenoot uit Oesede ontmoet en wel Kers. Hij was uit Maastricht gekomen.<br />

Menu; boonensoep, aard met sla en gebakken aardappelen.<br />

187 We hadden een adres opgekregen in de Lijnbeekstraat 24. Hier moest een zekere Sjors de<br />

Visser wonen, die krijgsgevangene van Weert naar huis vervoerde. Carst en ik ’s morgens er<br />

heen. We troffen Visser thuis en vroegen of hij geen transport had naar Rotterdam. Deze<br />

transporten had hij dikwijls. Ook weer morgen vertelde hij. Ik wil jullie wel meenemen, zei hij,<br />

maar die officieren die ik moet halen en doorbrengen zijn dikwijls lastig. Maar enfin, ik kom<br />

morgen in ieder geval bij jullie langs. Kunne jullie niet allemaal mee, dan moeten jullie zelf maar<br />

uitmaken, wie dan wel. De kosten zouden f 20,- per persoon bedragen. Wij weer naar huis.<br />

’s Avonds weer naar expeditie v, Dooren gegaan, maar hier konden zij ons nog niets zeggen, we<br />

moesten a.s. Maandag nog maar eens komen hooren.<br />

188 Onze bevindingen van ’s middags aan de jongens medegedeeld en we spraken af, dat we. ’s<br />

Zaterdagsmorgen allen bij ons in de Harmoniestraat zouden komen met gepakte koffers. We<br />

zouden dan zooals was afgesproken op Sjors de Visser wachten.<br />

Zus werd ’s avonds niet goed, ze kreeg het benauwd en ging vroeg naar bed.<br />

Zaterdag 2 Juni 1945<br />

Al vroeg waren we bij elkaar en nu was het maar afwachten. Sommigen gaven te kennen, dat<br />

wanneer het ons niet gelukte met de auto van Visser weg te komen, zij naar Den Bosch wilden<br />

gaan. Er werd verteld, dat vanuit Den Bosch booten voeren naar R’dam. Ik wilde hier niets van<br />

weten. Het meest zag ik tegen het gesleep met de bagage op.<br />

189 ’s Middags om 2 uur was Visser nog niet geweest. Ik nam het besluit naar Visser zijn huis toe te<br />

gaan. Bij z’n huis aangekomen kwam Visser net met een auto uit Weert.<br />

Op de auto zaten vijf militairen. Op hun kragen 3 sterren met een balk. Verder was de auto leeg.<br />

Ik vroeg dan ook aan Visser of hij ons kwam halen, maar hij zei, dat de militairen geen burgers<br />

op de auto wilden hebben. Ik was woest en heb die dooie dienders de huid volgescholden. Dat<br />

zijn, zóó noemen ze zich tenminste óók Hollanders. Terug bij de jongens vertelde ik hun wat<br />

voorgevallen was. De teleurstelling was groot.<br />

Na veel praten, ik was er eerst op tegen, besloten we om nog de zelfde middag op de trein te<br />

190 gaan naar Den Bosch en te zien of we niet met de boot konden gaan. Om half zes ging de trein.<br />

Het menu was deze middag geweest; soep aard met doperwten en pap na.<br />

Het was ons laatste middagmaal in Eindhoven.<br />

Met onze koffers en zakken zijn we om vijf uur maar het station vertrokken. Hartelijk namen we<br />

afscheid van fam. Brekemans, die al die tijd zoo goed had verzorgd.<br />

Johan Brandsen ging niet met ons mee, maar bracht ons toch weg. Ook Beppie en Zus<br />

Hendriks met haar houten been brachten ons naar de trein<br />

37


Om half zes precies vertrok de trein. Wij zaten in de postwagen. Goed half zeven arriveerden<br />

we in Den Bosch. Daar stonden we nu met onze zware bagage. Lukraak hadden we deze reis<br />

ondernomen. Daar kwam een man van de posterijen met een leege wagen over het perron.<br />

191 We vroegen de man of we de wagen even mochten gebruiken om de bagage buiten te brengen.<br />

Als jullie de wagen maar terug brengen, is dat geen bezwaar,sprak de beambte. Wij gauw<br />

opgeladen en ermee naar de uitgang. Vlak bij de uitgang stond een vrachtauto menschen in te<br />

laden en kwam een meneer op ons af, die vroeg waar wij naar toe wilden. Wij willen proberen<br />

hier in Den Bosch een boot te vinden, die ons naar Rotterdam vervoerd zeiden we.<br />

Nu heeren wacht U dan maar even, deze menschen hier op de auto worden even weggebracht<br />

en dan komen we U halen. Morgen om 8 uur vaart de boot naar Rotterdam en kunt U nog net<br />

mee. Boften wij even. Dit was op zichzelf al een felicitatie waard. Na een half uurtje ongeveer<br />

haalde de Auto ons op. Wij werden in een Katholieke school ondergebracht in de z.g. Siberische<br />

buurt. Hier werden we op 8 sneden brood met een kop koffie onthaald.<br />

192 ’s Avonds zijn we nog even een glas bier wezen drinken.<br />

Arie de Jong en Werkhoven waren de zelfde week al een keer in Den Bosch geweest. En wisten<br />

een adres, waar Belgische Shag te koop was. Wij weer naar dat adres toe. De man die de tabak<br />

verkocht heette M.Creteer. In een donkere achterkamer van zijn huis werd de tabak afgewogen<br />

en in zakjes gedaan. Ik heb 3 ons gekocht voor f 18,-<br />

Op de zolder van de school hebben we in het stro geslapen. Hier werden ons nog dekens<br />

verstrekt. Heerlijk sliepen we deze nacht, want we wisten morgenavond zijn we thuis.<br />

193 Zondag 3 Juni 1945<br />

De laatste Ronde<br />

Om vijf uur waren we al op, want de bakker zou om 6 uur brood voor ons hebben. Carst en ik<br />

hadden ieder nog een broodbon van Mevr. Brekelmans meegekregen. Op deze bon gaf de<br />

bakker ons een brood, terwijl hij ons ook nog een brood zonder bon verkocht. Dan had hij ook<br />

nog, voor ieder van ons een brood, dat wat zwart gebakken was en niet oogelijk voor de<br />

winkelverkoop was. Al deze brooden worden ons verkocht voor f 0,19 p stuk.<br />

In de school bestond ons ontbijt uit 8 sneden brood met een kop melk. Om half acht hebben we<br />

onze bagage op een wagen geladen en zijn er mede naar de spoorbrug gereden. Nu moesten<br />

194 we verder de bagage naar de boot dragen wat een heel gesjouw is geworden.<br />

Hadden we nog even geduld gehad, dan waren we weer met de auto naar de boot gebracht.<br />

Bij de boot kregen we nu onze inschrijvingskaarten terug met een heel brood erbij. Dus ik ging<br />

met 4 brooden naar huis. De bagage mocht niet op het dek, maar werd in het ruim geplaatst.<br />

Om goed 9 uur vertrokken we. De boot droeg de naam van “Antruso”. Toen we de Dieze<br />

uitvoeren kwamen we op de Maas. Tegen 10 uur moesten we door een sluis en om 12 uur<br />

gingen we in Andel aan de wal. Hier moest de boot een paar uur wachten op het getij, daar de<br />

sluis waar we door moesten niet geheel in orde was. Het was prachtig warm weer en we hebben<br />

langs de dijk van Andel een heerlijk uiltje geknapt.Er was ons gezegd dat we om half twee weer<br />

aan boord moesten wezen.<br />

195 Om 3 uur vertrok de boot pas. We lagen net midden op stroom of daar kwamen nog twee<br />

laatkomers over de dijk aan rennen. Gelukkig lag er iemand aan de kant met een roeiboot, die<br />

hen naar ons toe roeiden. Ze werden aan boord flink uitgekafferd.<br />

In Gorkum, Hardinxveld, Sliedrecht, Dordrecht, H.I.Ambacht werden personen die daar<br />

woonden afgezet. Nu ging het verder op Rotterdam aan. Bij Slikkerveer zagen we reeds de<br />

heftorens van de brug en het Witte Huis. Na 7 maanden zagen we weer de zoobekende<br />

omgeving weer naderen. Het typische was, we waren met een boot ontvoerd en kwamen nu<br />

weer met een boot naar thuis. Maar nu onder andere omstandigheden. Nu waren wij geen<br />

arbeidsslaven meer.<br />

Aan de Oosterkade voor het Maasstation ging de boot aan de kant en gingen velen aan de wal.<br />

196 Ook Dirk Werkhoven ging ons hier verlaten. Hij had liever achter de gasfabriek afgezet geworden<br />

maar het aanleg steiger was daar niet meer. Nu ging de boot weer naar de overkant en legde aan<br />

bij de Nassaukade achter de fabriek van v.d.Bergh en Jurgens. De firma dus waar ik bij werkte, Ik<br />

had al tegen de jongens gezegd, dat ik bij de fabriek een handwagen zou gaan vragen. Toevallig<br />

stond de directeur van de fabriek, Mr. v.d.Ley naar de aankomst der boot te kijken. Ik op hem af.<br />

Hij keek vreemd op mij hier weer te zien en na elkaar begroet te hebben vroeg ik hem om een<br />

handwagen. Portier Boon gaf mij er een en ik moest hem beloven hem de volgende dag terug te<br />

brengen.<br />

Nu weer terug en de bagage opgeladen en daar gingen we dan weer. De laatste etappe. We<br />

197 zagen onderweg veel vermagerde gezichten. Menigeen hield ons aan en vroegen waar wij<br />

vandaan kwamen. Tegen half tien reden we de Portlandstraat in en zagen daar nog Volaart met<br />

z’n vrouw. Hij was al een week eerder thuis gekomen. Heel de straat liep op ons toe om ons te<br />

38


verwelkomen. Ik ben maar eerst de trap opgerend om mijn ouders te begroeten. Mijn bagage<br />

heb ik zelf niet naar boven behoeven te dragen, maar werd door de buren naar boven gebracht.<br />

Nu ging de rest naar huis verder. Fortuin zou de wagen bij v.Gelder (melkboer) in de schuur<br />

onderbrengen. Hiermede was mijn avontuur ten einde.<br />

Gezond en wel weer in huis teruggekeerd na 7 maanden afwezigheid. Maanden om nooit meer<br />

te vergeten. Een deel van ons leven. Velen moesten in het vreemde land hun leven laten.<br />

Wij waren weer thuis<br />

198 Twee dagen later keerden ook de gebroeders Vogel op het nest terug.<br />

39


– Index –<br />

A<br />

Aarts, Mej. 30<br />

Adolf 11, 15, 16<br />

Ariës, Cees 3, 4, 5, 6, 7<br />

Assele<br />

B<br />

4, 8, 10, 12<br />

Bakhuizen, Koos 4, 5, 6, 9, 10, 26, 27, 28, 29, 34, 36<br />

Bakker, Cor 5, 9, 10, 16<br />

Ballo 7<br />

Bazuin, J. 4, 9, 10, 12, 13, 26<br />

Beer, de 36<br />

Blok 4, 20, 25<br />

Bodegom 16<br />

Boon 38<br />

Bos, C. 2<br />

Bosman, Arie 3, 10, 25<br />

Brandsen, Johan 35, 37<br />

Bravenboer 17<br />

Bree, Willem van 4, 5, 6, 7<br />

Breedveld, Adrie 3<br />

Brekelmans, Ad 31, 32, 36<br />

Brekelmans, B. 29<br />

Brekelmans, Bep 31, 36, 37<br />

Brekelmans, Bernard 29, 31, 34, 36<br />

Brekelmans, Carst 35<br />

Brekelmans, Fam. 33, 35, 36, 37<br />

Brekelmans, Johan 36<br />

Brekelmans, Kees 36<br />

Brekelmans, Maria (Zus) 31, 32, 33, 34, 36, 37<br />

Brekelmans, Martha 29, 30, 31, 33, 34, 35, 37, 38<br />

Broek, v.d. 5<br />

Brugge, van 21<br />

Buller, Bernhard 26<br />

Burg 25<br />

Burg, Tjal 32<br />

Buschmann, Frau<br />

C<br />

26, 27, 28<br />

Cassmann 7, 11, 17, 19, 20<br />

Charlie 12<br />

Commijs 4, 5, 9, 10<br />

Creteer, M.<br />

D<br />

38<br />

Daams, Fam. 29<br />

Dietrich 7<br />

Dongen, D.van 4<br />

Doortje 32<br />

Dubbeld, Bram 20<br />

Dütemeyer, Dr. 7, 8<br />

Dütmann<br />

F<br />

12<br />

<strong>Feringa</strong>-Noorland, Lena 2<br />

<strong>Feringa</strong>, Berend 36<br />

<strong>Feringa</strong>, Henk 3, 4, 5, 6, 7, 8<br />

<strong>Feringa</strong>, <strong>Jan</strong> K. 4, 5, 8, 10, 12, 26<br />

Fortuin, Carst 4, 5, 6, 9, 10, 19, 26, 27, 28, 29, 30, 31, 32, 33, 34, 35, 36, 37, 38, 39<br />

Fox, de 35<br />

Frans<br />

G<br />

16<br />

Gelder, van 39<br />

Goërs 24<br />

Gurp, John van 7<br />

40


H<br />

Hal, Fen van 31, 32<br />

Harry 32<br />

Hazebroek 5, 9, 10, 12, 21, 25, 36<br />

Heijden, J.N.van de, ds. 30, 32<br />

Hendriks, Zus 37<br />

Herk 31, 32<br />

Herwaarden 4, 7, 20, 22<br />

Hes 3<br />

Heteren, Cor van 22<br />

Hijden, J.N.van de, ds. 33<br />

Hooge, de 12<br />

Hoogstad, B. 3, 4, 5, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 22, 24<br />

Horstman, K. 4, 25<br />

Hous, d’ 6, 9, 12, 25<br />

Houtkamp, Ab 13<br />

Huessen, v. 30<br />

I<br />

Isemeijer, Dr. 11<br />

J<br />

Jaap 15, 16<br />

Jagt, Gé v.d. 25<br />

Jong, Arie de 4, 26, 27, 29, 30, 31, 33, 34, 35, 36, 37, 38<br />

K<br />

Kers 4, 8, 10, 12, 37<br />

Kind, Willem 4, 6, 8<br />

Knuppel 7, 8, 11, 14, 15, 16, 17, 18, 19, 20, 21, 22, 23, 24<br />

Kouwenhoven, B. 4, 6, 9, 10<br />

Kriek 25<br />

L<br />

Langbroek, Leen 6, 7, 9, 12, 14, 15, 17, 20, 21<br />

Langstraat 2<br />

Levinus 5<br />

Ley, de 38<br />

Löttmann 6<br />

M<br />

Mantz, ds. 35<br />

Meeuwsen 9, 10<br />

Meijden, v.d. 11<br />

Moll v. Charante, ds. 36<br />

N<br />

Nickel, Arie 4, 5, 8, 10, 12, 14, 15, 19, 21, 22, 23, 24, 25, 26, 27, 29, 34, 36, 37<br />

Niekerke, N. 26<br />

Niemantsverdriet 23<br />

Nijholt, ds. 34<br />

Nispen, van 10, 11<br />

O<br />

Otto 15, 19<br />

Oud, P.J. mr. 34<br />

P<br />

Panhuisen, Elisa 30<br />

Pille, Meindert 4, 6, 8, 10, 11, 12, 13, 14, 20, 21, 23, 25, 26<br />

Polazek, Aran 16, 17, 18, 19, 20, 21, 22<br />

Polazek, Frau 18, 21<br />

Polazek, Rita 18<br />

Polazek, Uti 18<br />

Pols, Fam. 29<br />

Prins, Bas 5, 22<br />

R<br />

Richters, H. 4, 5, 9, 10<br />

Rietveld, G. 27<br />

Rooijen, Dirk van 3, 5, 6, 8, 10, 12, 16, 24, 26, 27, 28, 30<br />

41


Runde, de 15, 16, 17<br />

S<br />

Schollaart 8, 10, 11, 23, 26<br />

Smeehuijzen 4, 5, 8, 10, 11<br />

Smit 4, 9, 10, 12<br />

Sonne, Herman 4, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 25, 26, 27<br />

Sörensen 5<br />

St.Nicolaas 6, 8<br />

Stam 12, 14, 16, 19<br />

Stawinsky 6, 7, 8, 9, 10, 12, 13, 17, 19, 24<br />

T<br />

Taks 22, 25<br />

Tepe 17<br />

Titselaar 34<br />

Tuting 18<br />

U<br />

Ullings 33<br />

Unger 9, 10, 16, 20, 25<br />

V<br />

Velvis, C. 4, 8, 10, 12, 25, 36<br />

Verdaasdonk, Fam. 33, 35, 36<br />

Verdaasdonk, Jo 33<br />

Visser, J. 4, 9, 10, 12, 27<br />

Visser, Sjors de 37<br />

Vogel, <strong>Jan</strong> 6, 8, 9, 10, 11, 12, 25, 26, 34, 39<br />

Vogel, Willem 3, 4, 7, 8, 10, 11, 12, 13, 16, 23, 24, 26, 27<br />

Volaart 3, 4, 5, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 20, 22, 24, 38<br />

W<br />

Waag, D.v.d. 27<br />

Waal, Leen v d 25<br />

Waard, de 12<br />

Weck 4, 6, 8, 10, 12<br />

Wegbrands 4, 12, 24<br />

Weijnand, P. 27<br />

Werkhoven, Dirk 4, 6, 8, 10, 11, 12, 13, 16, 25, 26, 27, 29, 30, 31, 33, 35, 36, 37, 38<br />

Wijhe, van, ds 33<br />

Wildenberg, Fam. 29<br />

Willemsen 4, 9, 10, 11, 13, 16, 17, 19, 23, 24, 25, 26<br />

Wilschut 20<br />

Winden, v.d. 9, 10, 12<br />

Witzand, J. 4, 8, 10, 12, 13, 14, 17, 22<br />

Z<br />

Zoeteman, Herman 5<br />

42

Hooray! Your file is uploaded and ready to be published.

Saved successfully!

Ooh no, something went wrong!