Katarzyna Zalasińska - Gandalf

gandalf.com.pl

Katarzyna Zalasińska - Gandalf

Muzea

publiczne

Studium

administracyjnoprawne

Katarzyna Zalasińska

Wydanie 1

Warszawa 2013


Redaktor prowadzący: Joanna Tchorek

Opracowanie redakcyjne: Anna Dudzik

Redakcja techniczna: Małgorzata Duda

Projekt okładki i stron tytułowych: Michał Piotrowski

Publikacja była przedmiotem recenzji prof. dr hab. Wojciecha

Kowalskiego, Uniwersytet Śląski

© Copyright by LexisNexis Polska Sp. z o.o. 2013

Wszelkie prawa zastrzeżone. Żadna część tej książki nie może być powielana

ani rozpowszechniana za pomocą urządzeń elektronicznych, mechanicznych,

kopiujących, nagrywających i innych – bez pisemnej zgody Autorki i wydawcy.

ISBN 978-83-7806-873-0

LexisNexis Polska Sp. z o.o.

Ochota Offi ce Park 1, Al. Jerozolimskie 181, 02-222 Warszawa

tel. 22 572 95 00, faks 22 572 95 68

Infolinia: 22 572 99 99

Redakcja: tel. 22 572 83 26, 22 572 83 28, 22 572 83 11, faks 22 572 83 92

www.lexisnexis.pl, e-mail: biuro@lexisnexis.pl

Księgarnia Internetowa: dostępna ze strony www.lexisnexis.pl


Spis treści

Wykaz skrótów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7

Wprowadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9

ROZDZIAŁ I. Ewolucja statusu prawnego muzeów publicznych

w Polsce . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 23

1. Sytuacja prawna i działalność muzeów w Polsce do 1945 r. . . . . . . . . 23

2. Sytuacja prawna i działalność muzeów w Polsce w latach

1945–1996 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 43

3. Sytuacja prawna i działalność muzeów w Polsce po 1996 r. . . . . . . . . 56

ROZDZIAŁ II. Uwarunkowania realizacji misji muzealnej

w Polsce . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 60

1. Uwarunkowania prawne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 60

1.1. Uwarunkowania konstytucyjne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 60

1.2. Uwarunkowania prawnomiędzynarodowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . 69

1.3. Uwarunkowania ustawowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 79

2. Uwarunkowania pozaprawne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 82

2.1. Przebieg procesu legislacyjnego ustawy o muzeach . . . . . . . . . . . 82

2.2. Utworzenie muzeów samorządowych w wyniku reformy

administracyjnej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 85

2.3. Realizacja misji muzealnej w świetle wyników kontroli

Najwyższej Izby Kontroli w latach 2006–2008 . . . . . . . . . . . . . . . 89

2.4. Polityka administracyjna w zakresie muzealnictwa . . . . . . . . . . 92

ROZDZIAŁ III. Zadania publiczne w obszarze muzealnictwa . . . . . 98

1. Interes publiczny a realizacja misji muzealnej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 98

1.1. Cele działalności muzeów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 98

1.2. Zadania muzeów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 102

2. Misja muzealna jako zadanie publiczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 106

2.1. Muzeum jako strażnik dziedzictwa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 106

5


Spis treści

2.2. Muzeum jako twórca dziedzictwa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 120

2.3. Muzeum jako instytucja naukowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 128

3. Muzeum a działalność kulturalna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 131

ROZDZIAŁ IV. Rodzaje muzeów i ich organizacja . . . . . . . . . . . . . . . . 135

1. Uwagi wprowadzające . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 135

2. Muzea publiczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 139

2.1. Muzea państwowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 139

2.2. Muzea samorządowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 148

3. Muzea prywatne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 156

4. Muzea współorganizowane . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 162

5. Muzea rejestrowane . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 175

ROZDZIAŁ V. Czynniki determinujące konstrukcję prawną

muzeów publicznych w Polsce . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 184

1. Muzea publiczne jako forma decentralizacji administracji

publicznej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 184

1.1. Samodzielność muzeów publicznych względem organizatora . . 187

1.2. Samodzielność organizacyjna muzeów publicznych . . . . . . . . . . 190

1.3. Nadzór fachowy ministra właściwego do spraw kultury

i ochrony dziedzictwa narodowego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 194

2. Uspołecznienie realizacji misji muzealnej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 202

2.1. Zasada pomocniczości jako sfera delimitacji realizacji misji

muzealnej przez muzea publiczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 202

2.2. Prywatyzacja wykonywania zadań publicznych w zakresie

muzealnictwa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 207

ROZDZIAŁ VI. Muzeum publiczne jako zakład administracyjny . . . 215

1. Muzeum publiczne jako forma organizacyjna realizacji

administracji świadczącej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 215

2. Administracyjnoprawna ochrona zbiorów muzealnych . . . . . . . . . . . 223

3. Pracownicy muzeum publicznego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 237

4. Prawo zakładowe w muzeum publicznym . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 243

4.1. Statuty muzeów publicznych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 243

4.2. Regulaminy muzeów publicznych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 248

5. Prawa i obowiązki użytkowników muzeum publicznego . . . . . . . . . . 250

6. Finansowanie działalności muzeów publicznych . . . . . . . . . . . . . . . . . 257

Zakończenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 275

Wykaz aktów prawnych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 285

Bibliografi a . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 291

6 www.lexisnexis.pl


Wykaz skrótów

Publikatory

Dz.Pr. KP – Dziennik Praw Królestwa Polskiego

Dz.Pr. PP – Dziennik Praw Państwa Polskiego

Dz.U. – Dziennik Ustaw

Dz.U. UE – Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej

Dz.Urz. – Dziennik Urzędowy Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego

Lex – system informacji prawnej Wolters Kluwer Polska

LexPolonica – Serwis Prawniczy LexisNexis Polska

M.P. – Monitor Polski

ONSAiWSA – Orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyjnego i Wojewódzkich

Sądów Administracyjnych

OSA – Orzecznictwo Sądów Administracyjnych

OSP – Orzecznictwo Sądów Polskich

OTK – Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego

Czasopisma

AUW – „Acta Universitatis Wratislaviensis”

GSP PO – „Gdańskie Studia Prawnicze. Przegląd Orzecznictwa”

IJCP – „International Journal of Cultural Property”

KP – „Kontrola Państwowa”

NZS – „Nowe Zeszyty Samorządowe”

OZ – „Ochrona Zabytków”

PiP – „Państwo i Prawo”

ST – „Samorząd Terytorialny”

St. Iur. – „Studia Iuridica”

St. Pr. – „Studia Prawnicze”

ZNSA – „Zeszyty Naukowe Sądownictwa Administracyjnego”

Akty prawne

k.c. – ustawa z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (Dz.U. Nr 16,

poz. 93 ze zm.)

k.k. – ustawa z 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny (Dz.U. Nr 88, poz. 553

ze zm.)

7


Wykaz skrótów

k.p. – ustawa z 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy (tekst jedn. Dz.U.

z 1998 r. Nr 21, poz. 94 ze zm.)

k.p.c. – ustawa z 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego

(Dz.U. Nr 43, poz. 296 ze zm.)

Konstytucja RP – Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z 2 kwietnia 1997 r. (Dz.U.

Nr 78, poz. 483 ze sprost. i zm.)

p.p.s.a. – ustawa z 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami

administracyjnymi (tekst jedn. Dz.U. z 2012 r., poz. 270

ze zm.)

ustawa o muzeach – ustawa z 21 listopada 1996 r. o muzeach (tekst jedn. Dz.U.

z 2012 r., poz. 987 ze zm.)

ustawa o ochronie – ustawa z 15 lutego 1962 r. o ochronie dóbr kultury (tekst jedn.

dóbr kultury Dz.U. z 1999 r. Nr 98, poz. 1150 ze zm.) – nie obowiązuje

ustawa o ochronie – ustawa z 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zazabytków

i opiece bytkami (Dz.U. Nr 162, poz. 1568 ze zm.)

nad zabytkami

Pozostałe skróty

AAN – Archiwum Akt Nowych

EFTA – Europejskie Porozumienie o Wolnym Handlu

GUS – Główny Urząd Statystyczny

ICOM – Międzynarodowa Rada Muzeów

KOBiDZ – Krajowy Ośrodek Badań i Dokumentacji Zabytków

MWRiOP – Ministerstwo Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego

NID – Narodowy Instytut Dziedzictwa

NIK – Najwyższa Izba Kontroli

NIMOZ – Narodowy Instytut Muzealnictwa i Ochrony Zbiorów

PKWN – Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego

PTTK – Polskie Towarzystwo Turystyczno-Krajoznawcze

TK – Trybunał Konstytucyjny

UNESCO – United Nations Educational, Scientifi c and Cultural Organization

8 www.lexisnexis.pl


Wprowadzenie

Pojęcie muzeum wywodzi się od greckiego mouseion, oznaczającego świątynię

muz, greckich bóstw opiekujących się poszczególnymi gałęziami

sztuki 1 . S.B. Linde pisał, że muzeum jest „miejscem schadzki w celu bawienia

się wzajemnego kunsztami i naukami” 2 . Geneza muzealnictwa

wiąże się nierozerwalnie z dziejami kolekcjonerstwa, które rozwija się od

najdawniejszych czasów 3 . Pierwsze kolekcje powstawały już za czasów

Aleksandra Wielkiego, choć koncepcja tworzenia muzeów publicznych

pojawiła się dopiero w dobie oświecenia. Ruch kolekcjonerski rozwijał się

głównie we Włoszech, skąd oddziaływał na Francję, Niemcy i inne kraje

Europy. Jego rozkwit przypada na drugą połowę XVI w., gdy „w wyniku

trwającego »dyskursu o ciekawości« władców, poetów, pisarzy, uczonych,

księży, urzędników, kupców i papieży ogarnia moda na kolekcjonerstwo lub

wręcz szaleństwo kolekcjonowania” 4 . Tworzone w tym okresie tzw. gabinety

sztuki i osobliwości w XVIII w. przekształcone zostały z kolekcji dostępnych

nielicznym i wybranym gościom w kolekcje publiczne. „Gabinety

osobliwości nie były muzeami, gdyż nie miały dwóch konstytutywnych dla

tych instytucji cech: były tworzone bez żadnego planu i nie były przezna-

1 Zob. M. Kurzątkowski, Mały słownik ochrony zabytków, Warszawa 1989, s. 45–46.

2 S.B. Linde, Słownik języka polskiego, t. III, Lwów 1857, s. 186.

3 Wedle niektórych autorów pierwszym kolekcjonerem był Noe (zob. J. Elsner, R. Cardinal,

Introduction, w: The Culture of Colecting, Londyn 1994, s. 2).

4 H. Schreiber, Koncepcja „sztuki prymitywnej”, Warszawa 2012, s. 101. W szczególności

„wśród bogatych patrycjuszy rozpowszechnił się zwyczaj gromadzenia i wystawiania

antycznych marmurów, eksponowanych w reprezentacyjnych wnętrzach pałacowych,

w ogrodach i na dziedzińcach. Kolekcje te nie były otwarte dla publiczności,

jakkolwiek były one odwiedzane przez artystów podejmujących studia nad spuścizną

antyczną” (I. Kozina, Dialog tradycji i awangardy: ontogeneza współczesnego muzeum,

w: Muzeum sztuki. Antologia, red. M. Popczyk, Kraków 2005, s. 633).

9


Wprowadzenie

czone dla szerszej widowni […]. Gabinety osobliwości były ośrodkami pracy

naukowej, motorem rozwoju wiedzy, podstawą kolekcji sztuki w znaczeniu

jak najbardziej współczesnym. Były również inspiracją dla artystów” 5 .

Przyjmuje się, że pierwsze muzeum publiczne zostało założone w 1679 r.

przez Eliasza Ashmole’a w Oksfordzie. Do najstarszych muzeów w nowoczesnym

tego słowa znaczeniu należy ponadto British Museum, utworzone

aktem parlamentu w 1753 r., a otwarte w 1759 r. w Montague House po

przejęciu przez państwo w darowiźnie prywatnych zbiorów sir Hansa Sloane’a.

Choć, jak pisał T. Dobrowolski, „dopiero rewolucja francuska wytworzyła

świadomość, że dzieła sztuki i wyniki nauki są wspólnym dobrem

ludzkości, czemu dał wyraz dekret Zgromadzenia Narodowego w roku

1791, głoszący, że zbiory publiczne »mają stać otworem dla całej ludzkości,

dla całego świata«. Na tej podstawie utworzono Muzeum Luwru po upaństwowieniu

dawnych zbiorów królewskich i włączeniu do nich skonfi skowanych

zbiorów prywatnych” 6 .

Powstanie pierwszych muzeów w Europie środkowej przypada na koniec

XVIII w. W 1796 r. utworzono w Pradze Privat-Gesellschaft Patriotischer

Kunstfreunde, a w 1802 r. Ferenc Szehenyi ofi arował narodowi węgierskiemu

Bibliotheca Hungarica Familiae Comitum Szechenyi Patriae Sacrata 7 .

W tym też okresie powstają pierwsze polskie muzea, utworzone przez Izabelę

z Flemmingów Czartoryską oraz Stanisława Kostkę Potockiego. Jak przyjmuje

K. Pomian, nie były to muzea w ścisłym tego słowa znaczeniu. „Były

to zbiory prywatne udostępniane wprawdzie publiczności, ale pozostające

nadal własnością swych twórców. Za muzea bowiem można uznać dowolny

zbiór przedmiotów wtedy dopiero, gdy zapewnione są warunki, które czynią

możliwym trwanie tego zbioru jako regularnie otwartego dla publiczności po

śmierci założyciela, w nieograniczonym z założenia przedziale czasowym.

Gdy, innymi słowy, jego właścicielem zostaje osoba prawna: stowarzyszenie,

korporacja, rada powiernicza, instytucja publiczna, gmina czy państwo” 8 .

5 M. Krawczyk, Osobliwe gabinety epoki ciekawości, „Mówią Wieki. Magazyn Historyczny”

2012, nr 1, s. 23.

6 Zob. T. Dobrowolski, w: Muzealnictwo, red. S. Komornicki, T. Dobrowolski, Kraków

1947, s. 19.

7 K. Pomian, Winckelmann Polski, w: 200 lat muzealnictwa warszawskiego. Dzieje i perspektywy.

Materiały sesji naukowej, red. A. Rottermund, A. Sołtan, M. Wrede, Warszawa

2006, s. 16–17.

8 Tamże, s. 17.

10 www.lexisnexis.pl


Wprowadzenie

Z tych względów współcześnie dominuje defi nicja muzeum w ujęciu instytucjonalnym,

co tym samym tworzy interesujące pole badawcze do prowadzenia

studiów administracyjnoprawnych 9 .

Motywacją do podjęcia badań nad statusem prawnym muzeów publicznych

była potrzeba odpowiedzi na pytanie, czy obecna regulacja prawna

odpowiada wyzwaniom stojącym przed tymi instytucjami 20 lat po transformacji

ustrojowej. Stało się to szczególnie aktualne wobec współczesnych

problemów polskich muzeów publicznych. Piszący o zmieniających

się uwarunkowaniach realizacji misji muzealnej A. Rottermund wskazuje:

„Dzisiaj po dwudziestu latach niepodległości obserwujemy, jak na naszych

oczach zmienia się model instytucji muzealnej, zmierzając nieubłaganie

w kierunku »miękkiej« komercjalizacji. […] Ten nowy model muzeum

okreś lany jest coraz częściej jako post-muzeum. Działa przeważnie na zasadach

przedsiębiorstwa usługowego” 10 . Nierzadko komercjalizacja muzeów

sprawia, że „coraz częściej łamie się tradycją uświęcone zasady działania

okreś lone w kodeksach zachowań, a dyrektorzy wielkich muzeów światowych

coraz rzadziej stają na czele organizacji zawodowych w rodzaju

ICOM-u, by nie być posądzeni o hipokryzję” 11 . Proces ten nie jest przy

tym domeną wyłącznie polskich muzeów, np. „na obszarze niemieckiego

kręgu kulturowego dokonuje się powolny proces odrywania muzeów i galerii

spod bezpośredniej gestii państwa. Prywatyzacja instytucji kultury

nie przebiega tu w tak bezpośredni sposób, jak w świecie anglosaskim, ale

jest faktem. Przyjmuje ona kształt autonomizacji, w ramach której »państwowe«

muzea i galerie uzyskały znaczącą samodzielność – instytucjo-

9 Zob. np. D.A. Allan, Rola muzeów, w: Organizacja muzeów. Rady praktyczne, „Biblioteka

Muzealnictwa i Ochrony Zabytków”, seria B, t. XVII, Warszawa 1967, s. 11. Autor

wskazuje, że „muzeum […] grupuje pod jednym dachem, dla wygody, przedmioty

pierwotnie rozproszone w czasie i przestrzeni. Z drugiej strony muzeum identyfi kuje

przedmioty i dołącza do nich objaśnienia, co stanowi pierwszy krok do ich zrozumienia;

kieruje myśl zwiedzającego daleko od przedmiotów, które są mu bliskie i od

bezpośredniego środowiska. Po trzecie – muzeum wystawia swoje zbiory w ten sposób,

by zwiedzający odczuwał przyjemność przy studiowaniu ich, by był szczęśliwy, że tam

chodzi, że może oglądać z bliska eksponowane przedmioty; by odczuwał pragnienie

bliższego ich poznania i powrotu do muzeum”.

10 A. Rottermund, O roli muzeów polskich w kształtowaniu świadomości narodowej i politycznej

Polaków, w: Muzea regionalne. Jaka przyszłość?, red. K. Łukawski, Pułtusk

2010, s. 30.

11 A. Rottermund, Muzeum w procesie przemian, „Spotkania z Zabytkami” 2010,

nr 11–12, s. 18.

11


Wprowadzenie

nalną, budżetową i merytoryczną” 12 . Niskie nakłady na kulturę sprawiają,

że polskim muzeom coraz trudniej sprostać rosnącym oczekiwaniom społecznym.

Muzea mają już nie tylko zapewniać możliwość obcowania ze

sztuką, lecz także pomagać w zrozumieniu świata i odnalezieniu własnej

tożsamości zmieniającego się w dobie globalizacji społeczeństwa. Przy tak

szybkich i daleko idących przemianach w życiu społecznym muzea mają

jednak problem z odnalezieniem własnej tożsamości 13 . Uwarunkowania te

sprawiają, że zasadne było zbadanie, jaki wpływ na status prawny muzeów

publicznych ma ich usytuowanie w strukturze administracji świadczącej,

w szczególności wobec poważnego kryzysu tej sfery administracji.

Zasadność podjęcia niniejszego tematu, ale również sformułowania wielu

wniosków de lege ferenda, potwierdzają również alarmujące wyniki kontroli

Najwyżej Izby Kontroli z 2009 r. w przedmiocie ochrony i udostępniania

zbiorów muzealnych w Polsce 14 . Wykazały one liczne nieprawidłowości

w działalności muzeów publicznych, które w wielu wypadkach

miały charakter rażący. To rodzi pytanie o skuteczność nadzoru w obszarze

muzealnictwa. Osobną kwestią jest model fi nansowania działalności muzeów

publicznych, który budzi współcześnie wiele wątpliwości. Wykazane

przez NIK niedofi nansowanie zmusza je do poszukiwania nowych źródeł

dochodów, a w konsekwencji – dostosowania działalności muzeum do warunków

gospodarki rynkowej.

Przyjęty temat opracowania, Muzea publiczne. Studium administracyjnoprawne,

sprawia, że prowadzone rozważania zostały ograniczone do muzeów

publicznych, do których zalicza się muzea państwowe i samorządowe.

W pracy jedynie zasygnalizowano kwestie związane ze statusem prawnym

muzeów prywatnych, w tym tych, których organizatorami są kościoły

i związki wyznaniowe 15 . Włączenie muzeów kościelnych do głównego

12 H. Wróblewska, Projekt muzeum – tradycja, napięcie, przyszłość, w: Muzeum jako

przedsiębiorstwo. Łatwo i przystępnie o zarządzaniu instytucją kultury, red. G. Matt,

Warszawa 2006, s. 8.

13 W. Kowalczyk, Celebrować, zabawiać czy edukować? Po co społeczeństwu są dziś publiczne

muzea?, „Muzealnictwo” 2010, nr 51, s. 58.

14 Zob. Informacja o wynikach kontroli ochrony i udostępniania zasobów muzealnych

w Polsce, Warszawa 2009. Kontrola NIK przeprowadzona od 30 kwietnia do 13 października

2008 r. została podjęta z inicjatywy własnej NIK.

15 Na temat muzealnictwa kościelnego zob. np. B. Skrzydlewska, Muzeum diecezjalne

w Płocku na tle dziejów muzealnictwa kościelnego, „Muzealnictwo” 2008, nr 49, s. 89–92.

12 www.lexisnexis.pl


Wprowadzenie

nurtu działalności polskich muzeów było priorytetem działania nieżyjącego

już Andrzeja Tomaszewskiego jako prezesa PKN ICOM 16 . Odniesienie się

do statusu prawnego muzeów prywatnych stało się niezbędne ze względu

na potrzebę zasygnalizowania procesów, jakie zachodzą w sferze administracji

świadczącej, polegających na upublicznianiu zakładów prywatnych

oraz prywatyzowaniu zakładów administracyjnych. Nadal istnieje więc potrzeba

zbadania i okreś lenia statusu prawnego muzeów prywatnych.

Wytyczone w pracy pole badawcze objęło ponadto jedynie aspekty administracyjnoprawne

działalności muzeów. W związku z tym pominięte zostały

więc kwestie dotyczące struktury własnościowej zbiorów. Problemy związane

z badaniem ich proweniencji są m.in. wynikiem działania dekretu

PKWN z 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej 17 . Jego celem

było wprawdzie „upełnorolnienie gospodarstw mało- i średniorolnych oraz

tworzenie nowych gospodarstw i ośrodków kultury rolnej”, jednak na podstawie

reformy przejmowano nieruchomości zabytkowe (w tym liczne pałace

i zamki, które stały się później siedzibą nowo powstających muzeów),

a także ich wyposażenie, obejmujące dzieła sztuki (przede wszystkim malarstwo)

i rzemiosło artystyczne, księgozbiory, archiwalia oraz pamiątki historyczne

18 . Wiele z tych obiektów, bezprawnie odebranych właścicielom,

nadal spoczywa w magazynach muzealnych. Problemy jednak z badaniem

proweniencji zbiorów, właściwą inwentaryzacją oraz długimi procesami

sądowymi uniemożliwiają zwrócenie ich właścicielom. W sposób szczególny

problem własnościowy zbiorów dotyka Muzeum Narodowego w Warszawie

19 . W pewnym stopniu na status własnościowy wpływ miały rów-

16 E. Święcka, Andrzej Tomaszewski – historyk, architekt i fi lozof, „Zeszyty Naukowe

Uniwersytetu Jagiellońskiego. Opuscula Musealia”, Kraków 2011, nr 19, s. 127.

17 Tekst jedn. Dz.U. z 1945 r. Nr 3, poz. 13 ze zm.

18 Zob. J. Pruszyński, Prawa własności do mienia skonfi skowanego w trybie dekretu

z 6 września 1944 r. o reformie rolnej, „Przegląd Sądowy” 2002, nr 10, s. 100.

19 Jego wieloletni dyrektor, Stanisław Lorentz, pisał o sytuacji Muzeum Narodowego

w Warszawie w okresie powojennym następująco: „Z ocalałych zbiorów przedwojennych

nie można było oczywiście stworzyć stołecznego Muzeum Narodowego. Nastąpić

to mogło tylko przez komasację w Muzeum Narodowym innych przedwojennych

zbiorów warszawskich: z Zamku Królewskiego, Łazienek, Towarzystwa Zachęty Sztuk

Pięknych, Państwowych Zbiorów Sztuki, Mennicy Państwowej i drobniejszych kolekcji.

Ich uzupełnieniem stały się niektóre zbiory podworskie, zbiory bezpańskie i zbiory zabezpieczone

w terenie. Niezwykle cenne eksponaty pozyskano z wojennych składnic

niemieckich na terenie Śląska i Pomorza […]. W 1946 r. władze sądowe przekazały

Muzeum Narodowemu bezcenne zbiory Potockich pochodzące z Pałacu Pod Baranami

13


Wprowadzenie

nież: ustawa z 6 maja 1945 r. o majątkach opuszczonych i porzuconych 20 ,

a następnie dekret z 8 marca 1946 r. o majątkach opuszczonych i poniemieckich

21 . Zabytki nieruchome i dzieła sztuki znajdujące się na Ziemiach

Odzyskanych (Śląsk, Pomorze Zachodnie, Warmia i Mazury) przeszły na

własność Skarbu Państwa oraz jednostek samorządu terytorialnego. Nabyły

one prawo własności pod tytułem pierwotnym, tj. wolnym od obciążeń

i bezpośrednich zobowiązań odszkodowawczych 22 . Praca nie obejmuje więc

rozważań w zakresie restytucji zbiorów muzealnych, zarówno utraconych

w czasie II wojny światowej, jak i w wyniku innych zdarzeń 23 .

Poza zakresem opracowania znalazły się również aspekty prawne związane

z rozwojem nowych technologii i wkraczania muzeów w przestrzeń wirtualną

czy też przestrzeni wirtualnej do muzeów 24 . Zaznaczyć jednak wypada,

że polskie środowisko muzealników podchodzi do tych zagadnień bardzo

ostrożnie. „Fascynacja cyfrowymi zapisami nie może być działaniem pierwszorzędnym

w stosunku do zabytkowych obiektów ani tym bardziej zastępować

metodycznych działań konserwatorskich. Dokumentacja cyfrowa powinna

być formą towarzyszącą opisom i fotografi om wykonanym w sposób

tradycyjny” 25 . Natomiast muzeum wirtualne nie magazynuje rzeczywistych

przedmiotów, a więc nie ma trwałych i jedynych w swoim rodzaju właści-

w Krakowie i Krzeszowic” (S. Lorentz, Odbudowa muzealnictwa warszawskiego w latach

1945–1949, w: Przeszłość przyszłości… Księga pamiątkowa ku czci Profesora Stanisława

Lorentza w setną rocznicę urodzin, red. A. Rottermund, D. Folga-Januszewska, E. Micke-Broniarek,

Warszawa 1999, s. 64).

20 Dz.U. Nr 17, poz. 97 ze zm.

21 Dz.U. Nr 13, poz. 87 ze zm.

22 Zob. W. Kowalski, Tytuł prawny Polski do zabytków wywiezionych z Wrocławia pod

koniec i po zakończeniu II wojny światowej, w: „Przegląd Prawa i Administracji”, t. 88,

Wrocław 2012, s. 57–80.

23 O restytucji dóbr kultury zob. np. W. Kowalski, Restytucja dzieł sztuki w prawie międzynarodowym,

Katowice 1989; W. Kowalski, Problematyka prawna restytucji utraconego

dziedzictwa kulturowego Polski, w: Prawna ochrona zabytków, red. T. Gardocka,

J. Sobczak, Toruń 2010, s. 68–95; W. Kowalski, Rodzaje roszczeń o odzyskanie utraconych

dóbr kultury, w: Przemieszczone dobra kultury. Przypadek Europy Zachodniej i proble my

państwa Europy Środkowej i Wschodniej w XX wieku, red. G. Czubek, P. Kosiewski, Warszawa

2004, s. 25 i n.; o współczesnych modelach restytucyjnych: K. Zeidler, Restytucja

dóbr kultury ze stanowiska fi lozofi i prawa, Warszawa 2011, s. 229–304.

24 Zob. np. R. Golat, Prawne aspekty digitalizacji zbiorów muzeów, „Muzealnictwo”

2011, nr 52, s. 19–23.

25 E. Święcka, Czy zostaną tylko dokumentacje…?, w: System ochrony zabytków w Polsce

– analiza, diagnoza, propozycje, red. B. Szmygin, Lublin–Warszawa 2011, s. 108.

14 www.lexisnexis.pl


Wprowadzenie

wości muzeum w tradycyjnym znaczeniu tego słowa 26 . Przy czym „jeśli

oczywiste wydaje się, iż podstawową różnicę pomiędzy realnymi i wirtualnymi

muzeami wyznaczają zgromadzone w nich »przedmioty«, ściślej rzecz

ujmując: ich ontologiczny status (immaterialne obiekty versus materialne

artefakty), to sprawa nieco się komplikuje, kiedy stawiana jest kwestia doświadczeń

percepcyjnych odwiedzających – bądź to fi zyczna przestrzeń

realnego muzeum, bądź usadowionego przed indywidualnym terminalem

użytkownika sieci zanurzonego w cyberprzestrzeni” 27 . W związku z tym

przyjmuje się, że w przypadku muzeów wirtualnych dominują funkcje zdecydowanie

odmienne niż w przypadku muzeów tradycyjnych.

Celem opracowania jest wskazanie odpowiedzi na pytanie o obecny status

prawny muzeów publicznych. W szczególności wymaga to ustalenia,

w jakim stopniu zmiany zachodzące w metodach administrowania 28 dotykają

obszaru muzealnictwa. Potrzeba szybkiego dostosowania się do

nowych warunków oraz nowych społecznych wymagań, również w odniesieniu

do muzeów, powodują w konsekwencji konieczność poszukiwania

nowych, bardziej akceptowanych społecznie form działania 29 . W szczególności

zauważalny jest coraz szerszy udział podmiotów prywatnych w procesie

administrowania 30 , jak i wkraczanie form organizacyjnych, metod

i instytucji o charakterze prywatnym w sferę prawa administracyjnego 31 ,

w tym wzrost znaczenia form konsensualnych w działaniu administracji 32 ,

26 G. Lewis za: P. Zawojski, Wirtualna sztuka, wirtualne muzea, w: Muzeum sztuki.

Od Luwru do Bilbao, red. M. Popczyk, Katowice 2006, s. 70.

27 Tamże.

28 Zob. np. T. Rabska, Pytania o stan współczesnej administracji, w: Kierunki rozwoju

prawa administracyjnego. Podstawowe zagadnienia prawa budowlanego i planowania

przestrzennego, red. H. Bauer, R. Hendler, P.M. Huber i in., Poznań 1999, s. 161 i n.;

W. Chróścielewski, Imperium a gestia w działaniach administracji publicznej (w świetle

doktryny i zmian ustawodawczych lat 90-tych), PiP 1995, nr 6, s. 49–59.

29 M. Ofi arska, Formy publicznoprawne współdziałania jednostek samorządu terytorialnego,

Warszawa 2008, s. 61.

30 Zob. np. S. Biernat, Prywatyzacja zadań publicznych. Problematyka prawna, Warszawa–Kraków

1994, s. 103–104.

31 M. Ofi arska, Umowa jako forma działania administracji w wybranych systemach

prawa, w: Nauka administracji wobec wyzwań współczesnego państwa, red. J. Łukasiewicz,

Rzeszów 2002, s. 409 i n.

32 Zob. np. A. Kubiak-Kozłowska, Formy konsensualne w postępowaniu administracyjnym,

w: Koncepcja systemu prawa administracyjnego, red. J. Zimmermann, Warszawa

2007, s. 441.

15


Wprowadzenie

w szczególności umów wywodzących się z prawa cywilnego 33 . Rodzi to

pytanie o to, w jakim zakresie proces ten ma znaczenie dla sposobu realizowania

zadań publicznych w obszarze muzealnictwa. Nie bez znaczenia

jest w tym kontekście zarówno okreś lenie miejsca muzeów publicznych

w strukturze administracji publicznej, jak i wskazanie współczesnej treści

zadań publicznych związanych z realizacją misji muzealnej. Określenia

wymaga tym samym związek, jaki zachodzi między formami a metodami

działania muzeów publicznych, a także związek między formą działania

a ustrojem okreś lonego pionu organów administracji 34 .

Wybór pola badawczego oznacza, że wprawdzie dominującą jest metoda

formalno-dogmatyczna, pozostająca w językowo-logicznym kierunku

badań nad prawem, to jednak w pracy uwzględniona została również

płaszczyzna aksjologiczna. Trzeba mieć jednak na względzie to, że „prawo

jest zjawiskiem kulturowym, ponieważ budowane jest na gruncie pewnych

wartości w celu ich realizacji i ochrony” 35 . Myśl ta wyznacza podstawową

funkcję prawa, jaką jest ochrona różnego rodzaju dóbr. Przyjętym

w pracy kryterium oceny regulacji prawnej są więc także reguły prawnonaturalne

36 . Z tego też względu rozważania dotyczące prawnych podstaw

działalności muzeów publicznych, oprócz warstwy normatywnej, zostały

również odniesione do sfery chronionych wartości. W książce nie wykorzystano

metody prawnoporównawczej. Zarówno rozwój polskiego muzealnictwa,

jak i specyfi ka zbiorów muzealnych sprawiają, że przyjęty status

prawny muzeów publicznych nie może być porównywany z rozwiązaniami

przyjętymi w innych państwach. W pracy prowadzone są natomiast rozważania

dotyczące uwarunkowań historycznych obowiązującej regulacji,

a także uwarunkowań prawnomiędzynarodowych, kształtujących treść

misji muzealnej. Pojawienie się wątków historycznych oraz wątków wychodzących

poza krajowy porządek prawny wiąże się z potrzebą wskazania

uwarunkowań działania muzeów publicznych.

33 Szerzej o problemach umów w administracji publicznej: K. Kiczka, Umowy w administracji

publicznej jako instrumenty realizacji zasady ogólnej prawa publicznego,

w: Umowy w administracji, red. J. Boć, L. Dziewięcka-Bokun, Wrocław 2008, s. 67–76.

Zob. też Z. Kmieciak, Skuteczność regulacji administracyjnoprawnej, Łódź 1994, s. 56.

34 Zob. J. Starościak, Prawne formy działania administracji, Warszawa 1957, s. 11.

35 T. Stawecki, P. Winczorek, Wstęp do prawoznawstwa, Warszawa 2003, s. 25.

36 J. Wróblewski, K. Opałek, Aksjologia – dylemat pomiędzy pozytywizmem prawniczym

a doktryną prawa natury, PiP 1966, nr 9, s. 254.

16 www.lexisnexis.pl

More magazines by this user
Similar magazines