323 π.Χ.

edulll.gr

323 π.Χ.

ΥΠΕΠΘ - ΕΠΕΑΕΚ ΙΙΕθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο ΑθηνώνΑπό τους πρώτους ανθρώπουςως την ίδρυση της Κωνσταντινούπολης (330 μ.Χ.)


Τίτλος πράξης: «Εκπαίδευση Μουσουλμανοπαίδων 2005-2007»ΦΟΡΕΑΣ ΥΛΟΠΟΙΗΣΗΣ: ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΙ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝΕπιστημονικές υπεύθυνεςΑννα Φραγκουδάκηκοινωνιολόγος της εκπαίδευσης, καθηγήτρια Πανεπιστημίου ΑθηνώνΘάλεια Δραγώνακοινωνική ψυχολόγος, καθηγήτρια Πανεπιστημίου ΑθηνώνΔράση: Σύντμηση και αναμόρφωση του εκπαιδευτικού υλικού Ιστορίας της Α' γυμνασίουΕπιστημονική υπεύθυνηΈφη Αβδελάιστορικός, καθηγήτρια Πανεπιστημίου ΚρήτηςΕπιμέλεια ύληςΘεοδώρα Ρόμπου-Σαμαράαρχαιολόγος, διδάσκουσα ΠανεπιστημίουΘεσσαλίαςΕπεξεργασία υλικού - ΣυντονισμόςΦωτεινή Ασημακοπούλουιστορικός, επίκουρη καθηγήτρια ΠανεπιστημίουΑθηνώνΘεοδώρα Ρόμπου-ΣαμαράΣυγγραφείςΘεοδώρα Ρόμπου-ΣαμαράΗλίας Αρναούτογλουερευνητής, Κέντρο Έρευνας της Ιστορίας τουΕλληνικού Δικαίου / Ακαδημία ΑθηνώνΔημήτρης Καράμπελαςδρας Ιστορίας του ΔικαίουΓιάννης ΤελέληςΚέντρο Έρευνας Ελληνικής και ΛατινικήςΓραμματείας / Ακαδημία ΑθηνώνΓλωσσική και φιλολογική επιμέλειαΙωάννα Μεϊτάνηφιλόλογος, επιμελήτρια επιστημονικώνεκδόσεωνΕλένη Μπεχράκηφιλόλογος-αρχαιολόγος, επιμελήτριαεπιστημονικών εκδόσεωνΣχεδιασμός δραστηριοτήτωνΑναστασία Δημητρίου, δασκάλαΒικτωρία Λαγοπούλου, δασκάλαΒασίλης Κουργιαντάκηςφιλόλογος, καθηγητής δευτεροβάθμιαςεκπαίδευσηςΓλυκερία Μπασδεκηφιλόλογος, καθηγήτρια δευτεροβάθμιαςεκπαίδευσηςΤριαντάφυλλος Πετρίδηςφιλόλογος, καθηγητής δευτεροβάθμιαςεκπαίδευσηςΣχεδιασμός χαρτώνΓιώργος Σιδηρόπουλοςχωροτάκτης, δρας Γεωγραφίας, διδάσκωνΠανεπιστημίου ΘεσσαλίαςΓιάννης Κορωνιόςπολιτικός μηχανικός, γραφικές τέχνεςΕπιμέλεια χαρτώνΠαρασκευάς Κονόρταςιστορικός, αναπληρωτής καθηγητήςΠανεπιστημίου ΑθηνώνΣύνταξη χρονολογικών πινάκωνΚλεοπάτρα Παπουτσήιστορικός, διδάσκουσα ΠανεπιστημίουΜακεδονίαςΔημήτρης ΚάκοςιστορικόςΒασίλης ΚουργιαντάκηςΣχεδιασμός έκδοσης - ΣελιδοποίησηΓιάννης ΚορωνιόςΕύα Χαλδαίουφωτογράφος, ηλεκτρονική επεξεργασία εικόναςΗ παραγωγή του βιβλίου άρχισε την περίοδο 2002-2004, κατά τη δεύτερη φάση του Προγράμματος ΕκπαίδευσηςΜουσουλμανοπαίδων, οπότε και ολοκληρώθηκε σε μια πρώτη μορφή. Επιστημονικός υπεύθυνος εκείνη τηνπερίοδο ήταν ο Παρασκευάς Κονόρτας, ιστορικός, αναπληρωτής καθηγητής Πανεπιστημίου Αθηνών.Συνεργάστηκαν επίσης, εκτός από τους παραπάνω, οι: Γιάννης Γιγουρτζής, φιλόλογος, καθηγητής δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης.Παρασκευή Δεληκάρη, φιλόλογος, καθηγήτρια δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης, και Μαρία Πουλοπούλου, γλωσσολόγος, Ε.Ε.ΔΙ.Π.Πανεπιστημίου Κρήτης.Η ΠΡΑΞΗ ΣΥΓΧΡΗΜΑΤΟΔΟΤΕΙΤΑΙ ΚΑΤΑ 75% ΑΠΟ ΤΟ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟ ΤΑΜΕΙΟ ΚΑΙ ΚΑΤΑ 25% ΑΠΟ ΕΟΝΙΚΟΥΣ ΠΟΡΟΥΣ


ΥΠΕΠΘ - ΕΠΕΑΕΚ IIΦΟΡΕΑΣ ΥΛΟΠΟΙΗΣΗΣ:Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο ΑθηνώνΑΡΧΑΙΑ ΙΣΤΟΡΙΑΑπό τους πρώτους ανθρώπους ως την ίδρυσητης Κωνσταντινούπολης (330 π.Χ.)Α' ΓυμνασίουΑθήνα 2007


ΚεφάλαιοΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑΑπό τους πρώτους ανθρώπουςως το νεολιθικό πολιτισμό2.000.000--3000 π.Χ. περίπουΗ#>/\* \Jl TLJJCi) 101 (/.r \7jJCi)7L0l 1L·Μ5· ίί(Α)ζ jfCi)jJlim^X)LtL· ΤΤζ ί^7ΐ0Ύί^ζ 13Γ. Η Εποχή του Λίθου στον ελλαδικό χώρο και σε άλλες περιοχές 13Κεφάλαιο 2Από το λίθο στα μέταλλαΗ Εποxή του Χαλκού3000-1100 π.Χ.1. Η τρίτη χιλιετία (3000-2000 π.Χ.)Η#)/\* \J §γΌ§νΛι(/,01§γ0ζ 7ΐ0ΛιΙΎΤ\ΤΙι0ζ LAJΜ5· \J 7ΐ0Α,ΙΎΤ\ΤΙι0ζ ΎΊΊζ Α υ(Α)(Χ,()(Χ,ζ §v(/,l ι0%) ιί0υ&10(/Λ7(Χ,ι0ΛιΙ§γ0ΐ) /Wy\M0\) LLI* \J 7Ζ0/ΛιΙ\βΙΛ,0^ ΎΊΊζ Α\.ί)ΤΐΤιΙζ \1&Ιν€ΟΙΚ0ζ 7ΐ0Α,ΙιΙ\ΤΙι0ζβ LLΖΙ· C/ 7ΐ0Α,ΙΎΤ\ΤΙι0ζ ΎΊΊζ ΤΙ7ΐ&ΐυ(Α)ιΙ§γ¥Ίζ _CAAwi?w(^ L3Ci* \Jl 7Ζ0/ΛιΙ\βLt0l ΎΤΊζ οΐ///ΐ/Το//##ζ 7Γ€τί)10ΥΤΙ ζ L42. Η δεύτερη χιλιετία (2000-1100 π.Χ.)f*.· \J 1&Ιν€ΟΙΚ0ζ 7Ζ0/ΛνΙ\βU,0^ L6Α5· \J ΜΌΚΤΙ ν(Χ,1§ν0ζ 7Ζ0/ΛνΙ\βΙΛ,0^ 3tΙ · C/ί 7Ζ0/ΛιΙ\βLt0l ΎΤΊζ οΐ///ΐ/Το//##ζ 7Γ€τί)10ΥΤΙ ζ 30ΖΙ· ι\1\βΛνΙνΎι(ΤΤΙ lOcrOJy Κ(Χ,1 (Xiy(X,\7tt)r ΎΊΊν Α17Γ0ΥΤΙ i0D J\(AA,1Y0I) 4LΕ. Η Μεσόγειος σε αναταραχή και το τέλος του μυκηναϊκού πολιτισμού 46Κεφάλαιο 3Από το χαλκό στο σίδηροΟ κόσμος αλλάζει1100--700 π.X.•Φ)/\* \Jl ^Κ0ι


ΚεφάλαιοΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑΗ Κλασική Εποχή478-323 π.Χ.1. Ο ελληνικός κόσμος μετά τους Περσικούς Πολέμους — Ακμή και παρακμή της ΑθήναςΗ+)/\* ±1 JJoVTff Λχ/VTwoZTw ~~ /\\JTIy\MlvTI Tlyc,U,0v\\M. §v(/,l 0T1Lt01vjJ(/,tl(/, 00Β. Η Πεντηκονταετία — Η Αθήνα πολιτιστικό κέντρο του ελληνικού κόσμου 92Ι · Ά^01ν(Α)νΙ(Χ, §ν(ΧΛ 0l§Y0v0ltl(X, χΤΤΊΊν /\\JTIv\M. 9UΖΙ· C/ ίίί^Λι07ΐ0ννΤ1 \ΤΙ(Χ,1γ0ζ ίί0Λ,ί^Ι4.0ζ l^ijl.^^ifJ^r 7Ζ·2\.·β 1U02. Από τον Πελοποννησιακό Πόλεμο ως το θάνατο του Μεγάλου Αλεξάνδρου (404-323 π.Χ.)/\* J.0 *€*Λ*0ζ ι(Α)ν Tlyc,U,0yl\xyV 1U0J.0 13(/,\ΤΙΛιί^10 ΤΤΙ ζ 1ψ±(/,§γί^00νΙ(/,ζ 1Ι · ±1 /TVol/MwZTIw# (mjuJTI §v(/,l 01 ι&Υνί^ζ 110Κεφάλαιο 6Ο ελληνιστικός κόσμος323-146 π.Χ.Η επέκταση «προς Ανατολάς»/\* ±1 1v/^T1jJ0r0Ltl(/, §ν(ΧΛ 01 1v/^T1jJ0r0Lt0l Τ0Ό 1ψ±ί/ν(ΑΑι0ΐ) /\Ac,Q >\MJVOtJ0T) 122Κ#>Α5· iu ο.ΑΑ##νΙ\ΤΤΤ§ν(Χ, §vjJ(/,Til Τ0ν J0 §ν(ΧΛ ι0 Ζι0 (/.ItDviX, 7C*J\* 12OI · Ksl§Y0V0ltl(X, ΚίΧ,Ι §Y0lrtl)rl(X, 12DΖΙ· ±1 ±Ci)LtT1 §v(X,i(X,§Yi(X, T0v c,AfAM.OllC0 jfCi)jJ0 \Zi_Z J^JTTO 7C*J\*β 1O2Κεφάλαιο 7Η Ρώμη και ο ελληνικός κόσμος146 π.Χ. - 330 μ.Χ.H+)/\* ±1 \Tl)y§YJJ0Til\TT1 Τ0Ό iJtt)lt(X,l§Y0l) §νυ(Χ,ι0ΐ)ζ \"0ζ ~~ ί0ζ (ΧΛ(Α)ν(Χ,ζ 7Ζ·2\.·β 1ΟτΒ. Η αυτοκρατορική περίοδος (1ος αιώνας π.Χ. - 3ος αιώνας μ.Χ.)LΆ.Ι)€£Τ0ζ} §Y0lrtt)rl(X, §v(/,l 01§ν0ν01&1(Χ, 1 Ο 9Ο ελληνικός κόσμος κάτω από την κυριαρχία της ΡώμηςΙ_Ζ0ζ (ΧΛ(Α)ν(Χ,ζ 7L*J\* ~~ 30ζ (Χ,1(Α)ν(Χ,ζ ΙΛ,*2\.*β 1""Α. Η Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία αντιμετωπίζει εσωτερικά και εξωτερικά7LJJ0ij/^T1lt(X,i(X, \30ζ (ΧΛ(Α)ν(Χ,ζ ΙΛ,*2\.*β 1 τ0Ci* /\7L0 TIM ±(Α)ΙΙ(ΧΛ§ΥΤΊ (TTTJ XSl/^wVZTV## /\.J)t0§YJJ(/,t0jJl(/, 1 τ0


Πώς είναι το βιβλίοΧρώμα κεφαλαίου. Κάθε κεφάλαιο έχει διαφορετικό χρώμα.^^^^^ Αριθμός κεφαλαίουΧρώμα κεφαλαίουΧρονική περίοδος κεφαλαίου ^^ Αριθμός κεφαλαίουΚεφάλαιο 6Ο ελληνιστικός κόσμος323--146 π.Χ.Η επέκταση «προς Ανατολάς»>^mLΗ Ελληνιστική Εποχή όπως ονομάστηκε απο τους Γερμανούς ιστορικούς του 19ου αιωνα είναι η περίοδος στην ιστορία της ανατολικής Μεσογείου που ξεκινάει το 323 π Χμετά το θάνατο του Μεγάλου Αλέξανδρου Η Ελληνιστική Εποχή τελειώνει για κάποιουςιστορικούς το 146 π Χ όταν οι Ρωμαίοι κυριάρχησαν οριστικά στον ελλαδικό χώρο καιγια άλλους το έτος 31 π Χ όταν ο Οκταβιανός βγήκε νικητής στη μάχη στο Ακτιο Αυτήτην περίοδο η πόλη κράτος έχασε τη δύναμη της και ενισχύθηκε η μοναρχική εξουσίαΑνοίχτηκαν νέοι δρόμοι για εμπορεύματα ανθρώπους και ιδέες Οι άνθρωποι άρχισαννα χρησιμοποιούν ως γλωσσά επικοινωνίας τα ελληνικά και σταδιακάενα μεγάλο μέρος της σημερινής Μέσης Ανατολής Ταυτόχρονα όμως οι συνέχεις διαμάχες οι ανταγωνισμοί και οι πόλεμοι μεταξύ των ελληνιστικών κρατών εξασθένησαντην οικονομία τους Απο την κατάσταση αυτή ωφελήθηκαν οι Ρωμαίοι που γρήγορακυριάρχησαν.ΤίτλοςκεφαλαίουΣημειώνεταιπού μιλάμεξανά για το ^ ^ίδιο θέμα.Εισαγωγικό— κουτίστο κεφάλαιο_ Α. Η άνοδος της πόλης-κράτουςΟπως είδαμε στο προηγούμενο κεφαλαιο πριν απο τον 8ο αιώνα π Χ ηκοινωνία ήταν οργανωμένη με βάση τιςφυλές Απο τα μεσάτου 8ου π Χ αιώνασταδιακά σε πολλά μέρη του αρχαίουελληνικού κόσμου οι άνθρωποι συνδεονται μεταξύ τους οχι επειδή είναι συγγενείς άλλα επειδή είναι πολίτες μέληδηλαδή της ίδιας πόλης κράτουςΤι είναι πόλη κράτοςΗ πόλη κράτος είναι μια ιδιαίτερη μορφή πολιτικήςοργάνωσης που τη συναντάμε σε διάφορες περιοχέςτου αρχαίου κόσμου ηδη απο την 3η χιλιετία π.Χ. (ΜεσοποταμίαΣυροπαλαιστινη Ιταλική χερσόνησο)Μετονορο πόλη κράτος εννοούμε ενα μικρό σεέκταση κράτος Το κράτος αυτό αποτελείται αποτοUCJTU και τη χωρά δηλαδή την αγροτική περιοχήπου βρίσκεται γύρω απο το άστυΗ ελληνική πόλη-κράτος και τα χαρακτηριστικά της . ^ t — —Ο ορός πόλη-κράτος χρησιμοποιείται για να περιγράψει τα μικρά κράτηπου υπήρχαν στον αρχαίο ελληνικό κόσμο. Η αύξηση του πληθυσμούβοήθησε στη δημιουργία της πόλης-κράτους. Για να δημιουργηθεί η ποληκρατοςενώθηκαν σταδιακά οι διάφοροι οικισμοί Οπως είδαμε, ηδη αποτη Γεωμετρική Εποχή η βασίλεια παρακμάζει και η εξουσία περνάει σταχέρια μιας μικρής ομάδας, των αριστοκρατών Σε αρκετές όμως περιοχέςτου ελλαδικού χώρου παραμένει η βασίλεια μέχρι και τη Ρωμαϊκή ΕποχήΣε άλλες περιοχές πάλι το πολίτευμα γίνεται άλλοτε ολιγαρχικό και άλλοτεδημοκρατικό.Στην "Ρ""γΠ)Γη τ η'-} ΤΊΛλ ηΡ κρ^" 1 "" βοήθησεκαι τ^η του νομίσματος^!ε το νόμισμαη πόλη κράτος Λειτουργούσε καλύτεραΣε νόμισμα πληρα. ,ινταν πια οι φόροι και ταπρόστιμα Μεταχρημαι." 1αυταηπολη κράτοςμπορούσε να χτίζει ναούς :-αι να πληρώνειστρατό Το νόμισμα συμβόλιζε \,y ανεξαρτησιατης πόλης κράτους αφού μονό ο, ανεξαρτητες πόλεις κράτη μπορούσαν να έχουν ^ικοτους νόμισμα Σίγα σίγα το νόμισμα έγινε τομέσο για την ανάπτυξη του εμπορίου) πληθυσμός της ποληι:-κοατουςιποτελείταί αιΣτη^^ ^^ης πόλης κράτουςβοηθούν οΛοι ο καθένας όμως έχειδιαφ ορετικ^ ασχολίες.Το ποιος t'vai πολίτης διαφέρει σεκάθε πόλη κράτος Γενικά μπορούμε ναπούμε οτι πολιτι ς γίνονται όσοι ενήλικεςέχουν πάτερα ποΧείναι πολίτης.Οι πολίτες αποτελε, JV το δήμο Εκείνητην εποχή όπως και - ις επόμενες οιγ.'ναικες δεν ανηκουν\τους πολίτεςΙστορικήγραμμήΤίτλοςυποκεφαλαίουΕισαγωγικόκουτί στουποκεφάλαιοΤίτλοςενότηταςΌροι/φράσειςμε έντονα•μαύραγράμματα:λέξεις κλειδιά62Αριθμός σελίδας Κουτί με σημαντικές Όροι/φράσεις με έντονα μπλεπληροφορίεςγράμματα. Παραπέμπουν στη«Λίγη ακόμη ιστορία...» όπουεξηγούνται αναλυτικά.Χρώμα κεφαλαίουΧρονική περίοδοςκεφαλαίουΑριθμόςκεφαλαίουΤίτλοςενότηταςΤίτλοςκεφαλαίουΑρίθμηση πηγής. Ο πρώτοςαριθμός δηλώνει το κεφάλαιο καιο δεύτερος τον αύξοντα αριθμότης στο κεφάλαιο.ΛεζάνταΣημειώνεταιπού μιλάμεξανά για τοίδιο θέμα στη«Λίγη ακόμηιστορία...».ΤίτλοςενότηταςΚουτί μεσημαντικέςπληροφορίεςΕπεξηγούνταιόροι, έννοιες, ·λέξεις.Σημειώνεταιπού μιλάμεξανά για τοίδιο θέμα.100ΣοφστκηΔ.δασκαίαατηςσοφάς πουεχε κέντρο τοάνθρωποΟ εκπρόσωποτηςσοφοτκηςο ομαστηκασοφστεςΙστορία. Τον 5ο αιώνα π.Χ. γεννήθηκαν τα πρώτα μεγάλα έργα τηςπεζογραφίας που σώζονται ολόκληρα Και τα δυο είναι ιστορικά καιασχολούνται με τη σύγχρονη τους ιστορίαΤους Περσικούς Πολέμους περιέγραψε ο Ηρόδοτος και τον Πελοποννησιακο Πόλεμο περιέγραψε ο ΘουκυδίδηςΟ Οουκυδιδης είναι ο πρώτος που μελέτησε συστηματικά το παρελθόν.Οι πολιτικές αναλύσεις του Οουκυδιδη εκφράζουν τη νεα φιλοσοφική σκέψητου 5ου αιώνα π.Χ.: τη σοφιστική.Φιλοσοφία Η σοφιστική ήταν η κυρία τάση της φιλοσοφίας στην Αθήνακατά την ΠεντηκονταετίαΟι σοφιστές ήταν σημαντικοί οχι μονό για τη φιλοσοφία, άλλα και για τηνπολιτική αφού οι σημαντικότεροι πολιτικοί την εποχή αυτή ήταν μαθητέςτους Σκοπός της διδασκαλίας τους ήταν να ελευθερώσουν το ανθρωπινόπνεύμα απο όλες τις δεσμεύσεις Ο άνθρωπος είναι το μέτρο για ολα ταπράγματα αυτό είπε ο Πρωταγόρας απο τα Αβδηρα Αμφισβήτησαν τιςαλήθειες που παραδέχονταν μέχρι τότε οι άνθρωποιΕίπαν μάλιστα οτι με την κριτική σκέψη μπορούνΓια το Σωκράτηκαι τοννα εξηγήσουν απο πού κατάγονται οι θεοί. ΜεγάλοιΠλάτωνα θααντίπαλοι των απόψεων των σοφιστών ήταν ομιλήσουμε στηΣωκράτης και ο μαθητής του Πλάτωνας.σ. 118. \Απο τον 5ο αιώνα π Χ και μετά στην Αθήνα αναπτύχθηκε η λογοτεχνία, το θέατρο και η φιλοσοφία Την ίδια εποχή η πόλη θαγίνει το κυριότερο κέντρο και για τις επιστήμεςΟι αρχαίοι Ελληνες ενδιαφέρθηκαν για τις επιστήμες και έμαθανπολλά απο τους Αιγυπτίους και τους Βαβυλώνιους στα μαθηματικά,την αστρονομία και τη γεωγραφία Ο αστρονόμος Μέτωνας απο τηνΑθήνα μελέτησε με προσοχή τον ουρανό και υπολόγισε με μεγάληακρίβεια το ηλιακό έτος σε 365 μέρες και 5/19 της ημέρας περίπουμίση ωρα λιγότερο απ ο τι ορίζεται σήμεραΤον 5ο αιώνα π Χ η ιατρική έγινε επιστήμη Μέχρι τότε οι άνθρωποιπίστευαν οτι τις αρρώστιες τις προκαλούν τα κακά πνεύματα και Αναπαράσταση αβακαη οργή των θέων Ο Ιπποκράτης απο την Κω ήταν ο πρώτος που έδειξε °' °ΡΧ°>°> Ελληνεςοτι αυτό ήταν λάθος Περιέγραψε ακόμη τα συμπτώματα για πολλές χρησιμοποιούσαν τοναβακα για να κάνουνασθένειες και είναι ο πρώτος που διέγνωσε την πνευμονίαπολύπλοκους μαθηματικούςυπολογισμούςΗ οικονομίαΗ αγροτική παραγωγή ήταν η πιο σημαντική ασχολίαγια τους Αθηναίους. Οι Αθηναίοι πουλούσαν λάδι, ιδίως Το λάδι ήταν βασικό για τηνστην Κριμαία στο βόρειο Εύξεινο Πόντο καθώς και στην οικονομία και οι Αθηναίοι ήτανΑίγυπτο οπού δεν υπήρχαν ελιές Πουλούσαν επίσηςπερήφανοι για την ποιότητακρασί σε διάφορα μέρη όπως στην Αίγυπτο και έκαναν του λαδιού τουςεξαγωγή αγγείων, που έχουν βρεθεί σεκάθε άκρη της ΜεσογείουΟταν αυξήθηκε ο πληθυσμός της Αθήνας, οιΑθηναίοι έπρεπε να εισάγουν σιτάρι Εκτος αποτη Ορακη και την Αίγυπτο σιτάρι εισαγόταν αποτις αποικίες και απο τα βασίλεια που βρίσκοντανστις ακτές τουΗ κυριαρχία στοΑιγαίο με τη Συμμαχία της Δήλου επέτρεπε στουςΑθηναίους να βρίσκουν σιτάρι για την πόλη τουςΕισαγωγικόκουτίστην ενότηταΛεζάνταΑριθμόςσελίδας


Πώς είναι η «Λίγη ακόμη ιστορία...»Χρώμα κεφαλαίου. Είναι το ίδιο με το κεφάλαιο στο βιβλίο.Κεφάλαιο 4 -


Λίγα λόγια για τηχρονολόγησηΗ χρονολόγηση είναι ένας τρόπος για να μετράμε το χρόνο. Οι άνθρωποισε διάφορες εποχές μετρούσαν το χρόνο διαφορετικά. Κάθε πολιτισμόςέχει το δικό του τρόπο χρονολόγησης. Για παράδειγμα, οι χριστιανοίχρονολογούν από τη γέννηση του Χριστού, την οποία τοποθετούν στο έτος 1.Οι μουσουλμάνοι χρονολογούν από τη χρονιά που ο Μωάμεθ έφυγε από τηΜέκκα για τη Μεδίνα (Εγίρα). Αυτό, σύμφωνα με τη χριστιανική χρονολόγηση,έγινε 622 χρόνια μετά τη γέννηση του Χριστού. Οι αρχαίοι Έλληνες άρχιζαν τηχρονολόγηση τους από τη χρονιά που έγινε η πρώτη Ολυμπιάδα, δηλαδή 776χρόνια πριν από τη γέννηση του Χριστού. Σήμερα χρησιμοποιείται διεθνώς τοχριστιανικό σύστημα χρονολόγησης.Σύμφωνα με τη χριστιανική χρονολόγηση1. Αρχίζουμε να μετράμε από το έτος 1, δηλαδή τη γέννηση του Χριστού.Ό,τι έγινε ύστερα από αυτή τη χρονιά, λέμε ότι έγινε μετά Χριστόν(μ.Χ.). Ό,τι έγινε πριν από αυτή τη χρονιά, λέμε ότι έγινε προ Χριστού(π.Χ.).2. Ο πρώτος αιώνας μετά τη γέννηση του Χριστού (μ.Χ.) αρχίζει το έτος1 μ.Χ. και τελειώνει το έτος 100 μ.Χ. Ο δεύτερος αιώνας μετά Χριστόν(μ.Χ.) αρχίζει το έτος 101 μ.Χ. και τελειώνει το έτος 200 μ.Χ. Ο 21οςαιώνας αρχίζει το έτος 2001 μ.Χ. και τελειώνει το έτος 2100 μ.Χ.3. Στα χρόνια όμως πριν από τη γέννηση του Χριστού μετράμεαντίστροφα: Ο πρώτος αιώνας προ Χριστού (π.Χ.) αρχίζει το έτος 100π.Χ. και τελειώνει το έτος 1 π.Χ. Ο δεύτερος αιώνας αρχίζει το έτος 200π.Χ. και τελειώνει το έτος 101 π.Χ.προ Χριστού (π.Χ.)αιώνεςc „ ~ ο Λ' Οος ^ος Οος ίίος Ι οςχρονιά 500 400 300 200 100προ Χριστού (π.Χ.)1μετά Χριστόν (μ.Χ.)1 ος 2ος 3ος 4ος 5ος100 200 300 400 500μετά Χριστόν (μ.Χ.)4. Το ίδιο συμβαίνει και με τις χιλιετίες: Η πρώτη χιλιετία μετά τη γέννησητου Χριστού (μ.Χ.) αρχίζει το έτος 1 μ.Χ. και τελειώνει το έτος 1000μ.Χ. Η δεύτερη χιλιετία μετά Χριστόν (μ.Χ.) αρχίζει το έτος 1001 μ.Χ. καιτελειώνει το έτος 2000 μ.Χ. Και η τρίτη χιλιετία μ.Χ. αρχίζει το έτος 2001μ.Χ. και τελειώνει το έτος 3000 μ.Χ.5. Στα χρόνια πριν από τη γέννηση του Χριστού πάλι μετράμεαντίστροφα: Η πρώτη χιλιετία πριν από τη γέννηση του Χριστού (π.Χ.)αρχίζει το έτος 1000 π.Χ. και τελειώνει το έτος 1 π.Χ. Η δεύτερη χιλιετίαπρο Χριστού αρχίζει το έτος 2000 π.Χ. και τελειώνει το έτος 1001 π.Χ.


6. Έτος μηδέν (0) δεν υπάρχει.προ Χριστού (π.Χ.)Χ' λΐεΤίες 5 η4 η3 η2 η1 ηχρονιά 5000 4000 3000 2000 1000προ Χριστού (π.Χ.)1μετά Χριστόν (μ.Χ.)1η 2η 3η 4η 5η1000 2000 3000 4000 5000μετά Χριστόν (μ.Χ.)ΠαραδείγματαΚάτι που έγινε 330 χρόνια μετά τη γέννηση του Χριστού λέμε ότι έγινε το 330μ.Χ. ή τον 4ο αιώνα μ.Χ. Και κάτι που έγινε 415 χρόνια πριν από τη γέννηση τουΧριστού λέμε ότι έγινε το 415 π.Χ. ή τον 5ο αιώνα π.Χπίσης, κάτι που έγινε 1.492 χρόνια μετά τη γέννηση του Χριστού λέμε ότι έγινετο 1492 μ.Χ. ή τη δεύτερη χιλιετία μ.Χ. Και κάτι που έγινε 3.500 χρόνια πριν απότη γέννηση του Χριστού λέμε ότι έγινε το 3500 π.Χ. ή την 4η χιλιετία π.Χ.


Κεφάλαιο 1Από τους πρώτους ανθρώπουςως το νεολιθικό πολιτισμό2.000.000--3000 π.Χ. περίπουΗ εξέλιξη του ανθρώπου κράτησε εκατοντάδες χιλιάδες χρόνια και πέρασε από διάφοραστάδια. Σε αυτά τα εκατοντάδες χιλιάδες χρόνια έγιναν στον πλανήτη μας μεγάλεςαλλαγές στο κλίμα. Ένα μεγάλο διάστημα (2.000.000-15.000 χρόνια πριν) ονομάζεταιΕποχή των Παγετώνων. Μεγάλο μέρος της κεντρικής και της βόρειας Ευρώπης ήτανσκεπασμένο με πάγους.


2.000.000-3000 π.Χ.ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1A. Οι πρώτοι άνθρωποιΜε τα ευρήματα που έχουμε μέχρι σήμερα, οι επιστήμονες πιστεύουν ότιη εξέλιξη του ανθρώπου πέρασε από διάφορα στάδια: οι Αυστραλοπίθηκοιήταν τα πρώτα όντα που έμοιαζαν με ανθρώπους (τα πρώτα ανθρωποειδή).Πιστεύουμε ότι έζησαν πριν από 4 έως 1 εκατομμύρια χρόνια. Οστά(κόκαλα) από το σκελετό Αυστραλοπίθηκων βρέθηκαν το 1959 στηνΤανζανία, στην ανατολική Αφρική. Η περιοχή αυτή θεωρείται η πιοσημαντική πηγή πληροφοριών για την εξέλιξη του ανθρώπου.Από το γένος Homo (άνθρωπος) προέρχονται όλα τα είδη του ανθρώπου,μέχρι το σημερινό άνθρωπο.Το πρώτο είδος λέγεταιHomo habilis -ο ικανόςάνθρωπος-, επειδή μπορούσενα κατασκευάσει εργαλεία.Σε ένα φαράγγι στην Τανζανίαβρέθηκαν πολλά εργαλείαπου χρονολογούνται πριν από1.900.000 χρόνια.Πριν από 1.600.000 μέχρι200.000 χρόνια έζησε ο Homoerectus - ο όρθιος άνθρωπος.Είχε μεγαλύτερο εγκέφαλοκαι μικρότερα δόντια από τονHomo habilis. Είχε μάλλονΤα πρώτα λίθινα εργαλεία έχουν βρεθείσε πολλά μέρη της Ευρώπης, της ΕγγύςΑνατολής και της Αφρικής.το ίδιο σώμα με το σύγχρονο άνθρωπο, αλλά μεγαλύτερα δόντια καιμικρότερο εγκέφαλο. Ο Homo erectus κατασκεύαζε καλύτερα εργαλεία καιανακάλυψε τη φωτιά. Κατάγεται από την Αφρική, αλλά μετανάστευσε καισε άλλες περιοχές. Ίχνη του έχουν βρεθεί στην Κίνα, στην Ιάβα (Ινδονησία)και στην Ευρώπη.1.3Homo habilisHomo erectusHomo sapiensHomo sap/ens sap/ensΟστά τουΑυστραλοπίθηκου«Λούση». Η πιο διάσημηπρόγονος του ανθρώπουβρέθηκε στην Αιθιοπίατο 1974 και ονομάστηκε«Λούση». Τα οστά πουβρέθηκαν (40% τουσκελετού της) δείχνουνότι ήταν μια νέα γυναίκαμε ύψος περίπου 1,10 μ.12


2.000.000-3000 π.Χ.ΑΠΟ ΤΟΥΣ ΠΡΩΤΟΥΣ ΑΝΘΡΩΠΟΥΣ ΩΣ ΤΟ ΝΕΟΛΙΘΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣτο επόμενο στάδιο της εξέλιξης ανήκειο Homo neaderthalensis - ο άνθρωπος τουΝεάντερταλ. Είναι ο πρώτος που κατασκεύασεκαλύβες και ενδύματα (ρούχα) για ναπροστατευτεί από το κρύο. Επίσης είναιο πρώτος που έμοιαζε με το σημερινόάνθρωπο. Οι άνθρωποι του Νεάντερταλ είχανοικογένεια, έθαβαν τους νεκρούς και ίσως είχανκάποια θρησκεία.Ο πιο κοντινός σε μας, ο Homo sapiens-ο σοφός άνθρωπος- εμφανίστηκε στηνανατολική Αφρική πριν από 100.000χρόνια περίπου. Ανέπτυξε την ικανότηταεπικοινωνίας με το λόγο και την τέχνη,που είναι βασικά στοιχεία της ανθρώπινηςζωής. Εξαπλώθηκε σε όλη τη Γη,έως την Αυστραλία και την Αμερική.Β. Πώς χωρίζουμε τις εποχέςιοχή του ΧαλκούΕποχή του Σιδήρου_ )2.000.000 3000 1100 300Οι διάφορες εποχές στην εξέλιξη του ανθρώπου πήραν το όνομα τους από τα υλικάπου χρησιμοποίησε ο άνθρωπος για να κατασκευάσει εργαλεία. Έτσι, την περίοδο πουο άνθρωπος έφτιαχνε εργαλεία και όπλα από λίθο (πέτρα) την ονομάζουμε Εποχή τουΛίθου. Αργότερα ο άνθρωπος αφήνει σιγά σιγά τα λίθινα εργαλεία και αρχίζει να χρησιμοποιείμέταλλα (πρώτα χαλκό και αργότερα σίδηρο). Οι εποχές αυτές είναι γνωστέςως Εποχή του Χαλκού και Εποχή του Σιδήρου αντίστοιχα.Για τις πολύ παλιές εποχές δεν υπάρχουν γραπτές πηγές, έτσι δεν μπορούμενα γνωρίζουμε πολλά για τη ζωή των ανθρώπων. Ό,τι γνωρίζουμε για τουςπαλιότερους ανθρώπους βασίζεται σε αρχαιολογικά ευρήματα.Τέτοια ευρήματα είναι τα εργαλεία, τα όπλα, τα αγγεία, τα κτίσματα, οισκελετοί. Οι αρχαιολόγοι βρίσκουν ορισμένα από αυτά στην επιφάνεια τηςγης, αλλά τα περισσότερα έρχονται στο φως με τις ανασκαφές.Γ. Η Εποχή του Λίθου στον ελλαδικό χώρο και σε άλλες περιοχέςΑπό την Παλαιολιθική στη Νεολιθική ΕποχήΗ Εποχή του Λίθου χωρίζεται σετρεις περιόδους: την Παλαιολιθική,τη Μεσολιθική και τη Νεολιθική.Οι παλαιολιθικοί άνθρωποι ήταννομάδες, δηλαδήδεν κατοικούσαν μόνιμα σε ένα μέρος. Ζούσανκυρίως από τη συλλογή καρπών και το κυνήγι.Έτρωγαν όσπρια (φακές και αρακά), άγρια δημητριακά και καρπούς(φιστίκια και αμύγδαλα). Κυνηγούσαν διάφορα είδη ελαφιών, άγρια βόδια,αγριογούρουνα, πουλιά και λαγούς. Ξέρουμε επίσης ότι ψάρευαν καιμάζευαν όστρεα (όστρακα). Τα εργαλεία τους ήταν όλα σχεδόν φτιαγμένααπό πέτρα. Πολύ λίγα ήταν από οστά ζώων.13


2.000.000-3000 π.Χ.ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1Ο ΕΛΛΑΔΙΚΟΣ ΧΩΡΟΣ ΣΤΗΝ ΠΑΛΑΙΟΛΙΘΙΚΗΚΑΙ ΤΗ ΜΕΣΟΛΙΘΙΚΗΈΗΐρΧΉ! ———"^-^Παλαιολιθική Εποχή: Άνθρωποι κατοικούνστον ελλαδικό χώρο τουλάχιστον 45.000χρόνια πριν από σήμερα. Αυτό τοδείχνουν αρχαιολογικά ευρήματα πουβρέθηκαν σε διάφορα μέρη του ελλαδικούχώρου.Μεσολιθική Εποχή: Η περίοδος αυτήμοιάζει πολύ με την Παλαιολιθική.Υπάρχει όμως μια σημαντική διαφορά:η ναυτιλία. Ο μεσολιθικός άνθρωποςκατασκευάζει για πρώτη φορά πλεούμενακαι έτσι ταξιδεύει και στη θάλασσα.Αυτό το γνωρίζουμε επειδή ο οψιανός,που βρίσκεται κυρίως στη Μήλο (νησί τωνΚυκλάδων), βρέθηκε και σε πολλάάλλα μέρη.Η Νεολιθική ΕποχήΟι άνθρωποι της Νεολιθικής Εποχής άρχισαν να καλλιεργούν τη γη,εξημέρωσαν ορισμένα ζώα και οργάνωσαν τους πρώτους οικισμούςμένοντας πια μόνιμα σε μία περιοχή.Για τηΜεσοποταμίαθα μάθουμεπερισσότεραστη σ. 25.Οι αρχαιότερες κοινωνίες εμφανίστηκαν (ανάμεσα στο 10.000 και το6000 π.Χ.) στην περιοχή που απλώνεται από την παραλία της Συρίας καιτου Λιβάνου μέχρι και τη Μεσοποταμία. Η περιοχή αυτή είναι γνωστή ωςη Εύφορη Ημισέληνος.Στην Εύφορη Ημισέληνο δημιουργήθηκαν οι πρώτοι συνοικισμοί.Εκεί αργότερα εξημερώθηκαν ζώα και καλλιεργήθηκαν φυτά.Εκεί ο άνθρωπος ανακάλυψε δύο πολύ σημαντικές τεχνικές: πώς ναδουλεύει (να κάνει λεία) την πέτρα, για να φτιάξει καλύτερα εργαλεία, καιπώς να δουλεύει τον πηλό, για να φτιάξειαγγεία και σκεύη. Παλιότερα οι ερευνητέςπίστευαν ότι όλα αυτά έγιναν ξαφνικά.Σήμερα πιστεύουμε ότι η εξέλιξη αυτήκράτησε πολύ, ίσως και πάνω από 4.000χρόνια, και πέρασε από πολλά στάδια.Στην ηπειρωτική Ελλάδα, στα νησιάτου Αιγαίου, στη Βαλκανική χερσόνησοκαι στην υπόλοιπη Ευρώπη δεν υπήρχανανάλογα στάδια.Στην Εγγύς Ανατολή οι εξελίξεις είναιπολύ πιο παλιές και αργές, ενώ στηνΕυρώπη έγιναν αργότερα (άρχισαν γύρωστα 7000 π.Χ.) και με πιο γρήγορουςρυθμούς.14


2.000.000-3000 π.Χ.ΑΠΟ ΤΟΥΣ ΠΡΩΤΟΥΣ ΑΝΘΡΩΠΟΥΣ ΩΣ ΤΟ ΝΕΟΛΙΘΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΗ διαφορά αυτή δείχνει ότι ο νέος τρόπος ζωής και οι νέες τεχνικέςγεννήθηκαν στην Εγγύς Ανατολή και από εκεί πέρασαν στον ελλαδικόχώρο και στην υπόλοιπη Ευρώπη.Στον ελλαδικό χώρο βρέθηκαν πολλοί οικισμοί της Νεολιθικής Εποχής. Οι σημαντικότεροιαπό αυτούς είναι στη Θεσσαλία: το Σέσκλο και το Διμήνι.Η κοινωνία και ο τρόπος ζωήςΟι πιο πολλοί νεολιθικοίοικισμοί ήταν μικροί, οικάτοικοι τους λίγοι και ηπαραγωγή μικρή.Μεγάλη σημασία για τηζωή των ανθρώπων είχανη γη και το νερό. Π’ αυτόδιάλεγαν πεδινές περιοχέςκοντά σε πηγές, σεποτάμια ή σε παραλίες.Πώς έφτιαχνε σπίτιαο νεολιθικός άνθρωπος;Χρησιμοποιούσε διάφοραυλικά, όπως πέτρες(ντόπιες πάντα), χαλίκια καιΑναπαράσταση νεολιθικούβότσαλα, κι ακόμη πλάκεςοικισμού στο Διμήνι (Θεσσαλία).και πλίνθους (τούβλα) απόπηλό που είχε στεγνώσειστον ήλιο. Αυτά τα υλικά αντέχουν στο χρόνο και τα βρίσκουνοι αρχαιολόγοι. Χρησιμοποιούσε όμως και άλλα υλικά,όπως δέρματα, ψάθες και ξύλο, που δε διατηρούνταιστο χρόνο. Από όσα γνωρίζουμε, τα νεολιθικάσπίτια ήταν μικρά, με ένα ή δύο δωμάτια,και είχαν στέγες κυρίως από άχυρο.Για τη νεολιθική κοινωνία ξέρουμεκάτι ακόμη: οι άντρες και οι γυναίκεςέκαναν διαφορετικές δουλειές.Οι γυναίκες φρόντιζαν τα παιδιά καιμάζευαν καρπούς, έφτιαχναν υφάσματακαι έπλεκαν καλάθια. Οι άντρεςκυνηγούσαν και ψάρευαν, έκανανγεωργικές εργασίες, έχτιζαν και δούλευαντην πέτρα.Α ναπαράστασηνεολιθικούσπιτιού απότο Σέσκλο τηςΘεσσαλίας. 15


2.000.000-3000 π.Χ.ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1Στη Νεολιθική Εποχή υπάρχουν ήδη τεχνίτες πουφτιάχνουν πολύ όμορφα πήλινα αγγεία διακοσμημένα μεδιάφορα γεωμετρικά σχέδια.Δεν ξέρουμε τι γλώσσα μιλούσαν οι νεολιθικοί άνθρωποιπου ζούσαν στον ελλαδικό χώρο, σε τι πίστευαν ή ποιαήταν η θρησκεία τους. Τα λίγα που ξέρουμε για τηζωή τους τα γνωρίζουμε από τα ταφικά έθιμα(πώς δηλαδή συνήθιζαν να θάβουν τους νεκρούςτους) και από κάποια αντικείμενα, όπως είναι ταειδώλια (μικρά αγάλματα).Για τα ταφικά έθιμα έχουμε στοιχεία ακόμη και απότην Παλαιολιθική Εποχή. Στην Ευρώπη και στην Ασία οιΠήλινο νεολιθικό κύπελλο από την παλαιολιθικοί άνθρωποι έθαβαν τους νεκρούς τους σε σπηλιές:Καρδίτσα (Θεσσαλία), 5000-4000 π.Χ. δίπλα τους βρέθηκαν λίθινα εργαλεία, κοσμήματα, κέρατα καιπερίπου. Βόλος (Θεσσαλία),κόκαλα ζώων. Ακόμη και λουλούδια βρέθηκαν δίπλα σε νεκρόΑρχαιολογικό Μουσείο.σε σπήλαιο του Ιράκ.Στη Νεολιθική Εποχή έθαβαν τους νεκρούς συνήθως σε λάκκους στοχώμα. Μαζί τους έβαζαν αντικείμενα, εργαλεία, κοσμήματακαι αγγεία, που σήμερα τα βλέπουμε στα μουσεία.Τα περισσότερα ειδώλια που έχουν βρεθεί παριστάνουνγυναίκες. Ίσως παριστάνουν τη Μητέρα Θεά. Είναι η θεάπου λάτρευαν οι άνθρωποι από τη Μεσοποταμία μέχρι τηνΕυρώπη. Μπορεί όμως τα ειδώλια να είναι απλώς παιχνίδια.Αν τα γυναικεία ειδώλια δεν είναι θεές, τότε δενξέρουμε τίποτα για τη θρησκεία των ανθρώπωναυτής της εποχής. Δεν πρέπει όμως να νομίζουμεότι οι νεολιθικοί άνθρωποι δεν είχαν θρησκεία.Μάλλον είχαν, αλλά εμείς δεν τη γνωρίζουμε, ίσωςεπειδή οι χώροι λατρείας δεν ξεχωρίζουν από τουςχώρους κατοικίας.Στη Νεολιθική Εποχή οι άνθρωποιεπειδή καλλιεργούσαν τη γη έμενανμόνιμα κάπου και απέκτησαν πλούτοπου δεν είχαν παλιότερα.Από αντικείμενα που φτιάχτηκαν σεμια περιοχή και βρέθηκαν σε μια άλληΠήλινο ειδώλιο γυναικείας μορφής απότη Θεσσαλία, 6000-5000 π.Χ. περίπου.γνωρίζουμε ότι οι νεολιθικοί άνθρωποιΒέροια (Μακεδονία), Αρχαιολογικό Μουσείο.ταξίδευαν και μετέφεραν αλλού αντικείμενα(αγγεία), τρόφιμα και πρώτες ύλες (αλάτι, οψιανός), αλλά και ζώα,τεχνολογία, υφάσματα και ξύλινα σκεύη. Έχουν ακόμη βρεθεί μέχρι τηνκεντρική Ευρώπη κοσμήματα, βραχιόλια και δαχτυλίδια από ένα θαλάσσιοόστρεο που υπάρχει μόνο στο Αιγαίο.16


2.000.000-3000 π.Χ.ΑΠΟ ΤΟΥΣ ΠΡΩΤΟΥΣ ΑΝΘΡΩΠΟΥΣ ΩΣ ΤΟ ΝΕΟΛΙΘΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΟι άνθρωποι που φορούσαν κοσμήματα φαίνονταν πιο σημαντικοί απότους άλλους. Αυτό δείχνει άλλη μια αλλαγή, καθώς οι άνθρωποι έπαψαν ναθεωρούνται όλοι ίσοι.Η Νεολιθική Εποχή οε άλλες περιοχές: δύο παραδείγματαΤσατάλ Χογιούκ (Μικρά Ασία)Είδαμε παραπάνω ότι οι νεολιθικοί οικισμοί ήταν μικροί και οι κάτοικοι τουςλίγοι. Ο πληθυσμός συνήθως δεν είναι μεγαλύτερος από 1.000 άτομα.Γι' αυτό είναι μοναδικός και εντυπωσιακός ο οικισμός του Τσατάλ Χογιούκ,που είχε πολύ μεγάλη έκταση (200.000 τετραγωνικά μέτρα).Το Τσατάλ Χογιούκ βρίσκεται στη σημερινή νότια Τουρκία καιχρονολογείται στην 6η χιλιετία π.Χ. περίπου. Όταν βρέθηκε ο οικισμός,οι αρχαιολόγοι υπολόγισαν ότι ο πληθυσμός του ήταν 5 με 6 χιλιάδεςκάτοικοι. Το Τσατάλ Χογιούκ λοιπόν ήταν το ίδιο μεγάλο με μιασημερινή πόλη.Νεολιθικό κόσμημαφτιαγμένο απόπέτρα, κόκαλο καιόστρεο από τοΑιγαίο. Βρέθηκε στολεπένσκι Βιρ στιςόχθες του Δούναβη,στη βόρεια Σερβία.Βελιγράδι (Σερβία),Αρχαιολογικό Μουσείο.Σχέδιο του νεολιθικούοικισμού του ΤσατάλΧογιούκ (Τουρκία).Είναι παράξενος ο οικισμόςαυτός: τα σπίτια είναιχτισμένα το ένα δίπλα στοάλλο, χωρίς δρόμουςή περάσματα - φαίνεται ότιοι άνθρωποι έμπαιναν στασπίτια από την οροφή.


2.000.000-3000 π.Χ.ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1Το Τσατάλ Χογιούκ είναι ο μοναδικός οικισμός όπου βρέθηκανπολλά στοιχεία για τη θρησκεία και τις τελετουργίες τωννεολιθικών ανθρώπων. Στους νεολιθικούς οικισμούς στονελλαδικό χώρο δεν έχουμε βρει ανάλογα στοιχεία.ΚύπροςΗ Κύπρος, το τρίτο μεγαλύτερο νησί της Μεσογείου,βρίσκεται στο ανατολικό άκρο της. Το νησί βρισκόταν κοντάστους πολιτισμούς της Ανατολής και της Αιγύπτου, γι' αυτόαναπτύχθηκε γρήγορα. Οι πρώτοι άνθρωποι στο νησί ήταννομάδες και κυνηγοί. Αργότερα έχουμε τους πρώτουςμόνιμους οικισμούς και με αυτούς ξεκινάει η Νεολιθική Εποχή.Ο σημαντικότερος νεολιθικός οικισμός είναι η Χοιροκοιτία.Τα σπίτια είναι κυκλικά, χτισμένα με πέτρες και πλίνθους. Μετις ανασκαφές βρέθηκαν πολλά ευρήματα, όπως εργαλεία,αγγεία και ειδώλια.Πήλινο νεολιθικό ειδώλιο από το ΤσατάλΧογιούκ, που απεικονίζει μια γυναικείαμορφή καθισμένη σε θρόνο που τονφυλάνε δύο λιοντάρια. Άγκυρα (Τουρκία),Μουσείο των Πολιτισμών της Ανατολίας.Α ναπαράστασητου νεολιθικούοικισμού στηΧοιροκοιτία(Κύπρος).Οι νεότερεςανασκαφέςαπέδειξαν ότιοι στέγες τωνσπιτιών ήτανεπίπεδες καιόχι θολωτές.18


Κεφάλαιο 2Από το λίθο στα μέταλλαΗ Εποxή του Χαλκού3000--1100 π.Χ.Την Εποχή του Χαλκού η πιο σημαντική πρώτη ύλη ήταν ο χαλκός. Σιγά σιγά ο χαλκόςπήρε τη θέση της πέτρας και έγινε απαραίτητος για την κατασκευή εργαλείων, όπλωνκαι σκευών. Έτσι οι άνθρωποι μπόρεσαν να κατασκευάσουν με το χαλκό περισσότερακαι καλύτερα αντικείμενα. Η χρήση του χαλκού επηρέασε τη γεωργία, το κυνήγι, τηνξυλουργική, καθώς και την αρχιτεκτονική και τη ναυπηγική. Ο χαλκός έπαιξε σημαντικόρόλο και στον πόλεμο.Την Εποχή του Χαλκού στην περιοχή του Αιγαίουκαι στην ηπειρωτική Ελλάδα αναπτύχθηκαντέσσερις ξεχωριστοί πολιτισμοί με ομοιότητεςκαι διαφορές μεταξύ τους:Ο κυκλαδικός πολιτισμός.Ο πολιτισμός της Τρωάδας και του βορειοανατολικού Αιγαίου.Ο πολιτισμός της Κρήτης (μινωικός πολιτισμός).Ο πολιτισμός της ηπειρωτικής Ελλάδας που εξελίχθηκε αργότερα στομυκηναϊκό πολιτισμό.


3000 --2000 π.Χ.ΚΕΦΑΛΑΙΟ 21. Η τρίτη χιλιετία (3000--2000 π.Χ.)Το πέρασμα από τη Νεολιθική Εποχή στην Εποχή του Χαλκού μάλλον έγινε ειρηνικά,χωρίς καταστροφές. Στην ηπειρωτική Ελλάδα, στο Αιγαίο και στην Κρήτη υπήρχαν μόνομικροί γεωργικοί οικισμοί, χωρίς μνημειακή αρχιτεκτονική (μεγάλα και σύνθετα κτίρια).Την τρίτη χιλιετία οι άνθρωποι δεν ήξεραν ακόμη να γράφουν.ΑντίπαροςΠάροςΣίκινοςΑ. Ο κυκλαδικός πολιτισμόςθήρα •: Ανάφη Από την αρχαιολογική έρευνα γνωρίζουμε τοσημαντικό πολιτισμό της 3ης χιλιετίας π.Χ. σταμικρά νησιά του κεντρικού Αιγαίου, τις Κυκλάδες.Οι οικισμοί του κυκλαδικού πολιτισμού στηναρχή δεν είχαν τείχη. Αργότερα οχυρώθηκαν, γιανα προστατευτούν από τις εχθρικές επιδρομές.Στις Κυκλάδες βρέθηκαν πολλά νεκροταφεία,που δείχνουν ότι τα νησιά είχαν πολλούςκατοίκους. Το κυνήγι, το ψάρεμα, η κτηνοτροφίακαι η γεωργία ήταν οι καθημερινές ασχολίες τους.Οι Κυκλάδες ονομάστηκαν έτσιαπό τους αρχαίους Έλληνες, γιατίσχημάτιζαν κύκλο γύρω από τηΔήλο, το ιερό νησί του Απόλλωνα.20Κάτοψη του οικισμού στο Καστρί της Σύρου (Κυκλάδες). Εκτός από την οχύρωση με τους προμαχώνες(Α, Β, Γ, Δ, Ε, Ζ), βλέπουμε τα στενά δρομάκια ανάμεσα στα σπίτια, τα οποία συναντάμε ακόμη καισήμερα στα χωριά των Κυκλάδων.


3000-2000 π.Χ.ΑΠΟ ΤΟ ΛΙΘΟ ΣΤΑ ΜΕΤΑΛΛΑ -- Η ΕΠΟΧΗ ΤΟΥ ΧΑΛΚΟΥΤην 3η χιλιετία π.Χ. στις Κυκλάδες αναπτύχθηκε η μεταλλουργία και μαζί της το εμπόριο.Αυτό το γνωρίζουμε από αντικείμενα άλλων περιοχών που βρέθηκαν στις Κυκλάδες,αλλά και από κυκλαδικά αντικείμενα που βρέθηκαν στην Κρήτη και αλλού. Οι κάτοικοιτων Κυκλάδων χρειάζονταν μέταλλα. Γι’ αυτό ταξίδευαν με τα πλοία τους στην Κρήτη,στη Μικρά Ασία, στην Αττική και στην Πελοπόννησο. Αναπτύχθηκε επίσης η αγγειοπλαστική(το πλάσιμο των αγγείων από πηλό) και η γλυπτική σε μάρμαρο. Οι άνθρωποιτης εποχής δούλευαν το μάρμαρο που υπήρχε σε αρκετά νησιά. Έτσι πολύ σημαντικάέργα της 3ης χιλιετίας π.Χ. στις Κυκλάδες είναι τα μαρμάρινα κυκλαδικά ειδώλια και ταμαρμάρινα σκεύη.Στις Κυκλάδες έχουν βρεθεί πήλινασκεύη τα οποία οι αρχαιολόγοι δενξέρουν σε τι χρησίμευαν. Τα σκεύηαυτά ονομάζονται τηγανόσχημαεπειδή μοιάζουν με τηγάνι.Σε ορισμένα υπάρχουν παραστάσεις Ιπλοίων χαραγμένες πάνω στον πηλό. |Από αυτές τις παραστάσειςμαθαίνουμε για τη ναυσιπλοΐαστο Αιγαίο την 3η χιλιετία π.Χ.Έτσι γνωρίζουμε ότι το ιστίο (πανί)χρησιμοποιείται μετά το 2000 π.Χ.Μετά το 2000 π.Χ. η ζωή στιςΚυκλάδες άλλαξε, ίσως γιατί έφτασαννέοι πληθυσμοί από τις ακτέςτης Μικράς Ασίας ή τα νησιά τουβορειοανατολικού Αιγαίου.ΙΠήλινο τηγανόσχημοσκεύος: απεικονίζεται έναχαμηλό και μακρόστενοπλοιάριο, χωρίς ιστίο, πουπλέει με τη βοήθεια κωπηλατών,2300 π.Χ. περίπου.Αθήνα, Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο.Τοπίο κυκλαδικού νησιού.Τα νησιά είναι ξερά και λίγηγη μπορεί να καλλιεργηθεί.


3000-2000 π.Χ.ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2Β. Ο πολιτισμός της Τρωάδαςκαι του βορειοανατολικού ΑιγαίουΤην 3η χιλιετία π.Χ. αναπτύχθηκε ένας σημαντικός πολιτισμός στα νησιά του βορειοανατολικούΑιγαίου (Λήμνο, Λέσβο και Χίο) και σε κάποια από τα παράλια της Μικράς Ασίας,όπως στην Τρωάδα και στο οχυρωμένο λιμάνι του Λιμάν Τεπέ, στον κόλπο της Σμύρνης.Η γεωγραφική θέση της Τροίας ήταν πολύ σημαντική, γιατί η πόλη είχε τον έλεγχο τουθαλάσσιου δρόμου προς τον Εύξεινο Πόντο. Η Τροία είχε επαφές όχι μόνο με το Αιγαίοαλλά και με πιο μακρινές περιοχές στη σημερινή κεντρική Τουρκία. Σπουδαίος ήταν και οοικισμός της Πολιόχνης στη Λήμνο. Η Πολιόχνη είναι η αρχαιότερη πόλη σε ευρωπαϊκόέδαφος.Χρυσά κοσμήματα και χρυσά και χάλκινα σκεύη από τιςανασκαφές του Σλήμαν στην Τροία (Τουρκία),3η χιλιετία Π.Χ. Μόσχα (Ρωσία), Μουσείο Πούσκιν.Ο Ερρίκος Σλήμαν πίστευε ότι είναι αληθινάόσα μας λέει ο Όμηρος στην Ιλιάδα γιατον Τρωικό Πόλεμο. Έτσι αρχίζει το 1871ανασκαφές, για να βρει την ομηρική Τροία.Κάνει ανασκαφές στο λόφο Χισαρλίκ, στησημερινή βορειοδυτική Τουρκία. Εκεί βρίσκειτα ερείπια ενός οικισμού, που πίστεψε ότι είναιη Τροία, η πόλη του μυθικού βασιλιά Πριάμου.Σήμερα οι αρχαιολόγοι υποστηρίζουν ότιη πόλη που αποκάλυψε ο Σλήμαν ανήκει στονπολιτισμό της 3ης χιλιετίας π.Χ. και δεν είναιη ομηρική Τροία. Η ομηρική Τροία βρέθηκεαργότερα στην ίδια θέση και είναι χτισμένηπολύ μετά την πόλη που βρήκε ο Σλήμαν.Γ. Ο πολιτισμός της Κρήτης (μινωικός πολιτισμός)Η Κρήτη βρίσκεται κοντά σε τρεις ηπείρους: την Ευρώπη, την Ασία και τηνΑφρική. Γι' αυτό το λόγο αναπτύχθηκε γρήγορα. Η Κρήτη κατοικήθηκε γιαπρώτη φορά στη Νεολιθική Εποχή. Οι πρώτοι κάτοικοι έφτασαν στο νησίμάλλον από τη Μικρά Ασία.Ο πολιτισμός που αναπτύχθηκε στην Κρήτητην Εποχή του Χαλκού ονομάστηκε μινωικός.Την ονομασία αυτή -από το μυθικό βασιλιάΜίνωα- την έδωσε ο Βρετανός ΑρθούροςΈβανς, ο αρχαιολόγος που έκανε ανασκαφέςστην Κνωσό στις αρχές του 20ού αιώνα.Την 3η χιλιετία π.Χ. η Κρήτη είχεμικρούς γεωργικούς οικισμούς καισχέσεις με άλλες περιοχές. Αντικείμεναπου βρέθηκαν στην Κρήτη, αλλά πουπροέρχονται από άλλες περιοχές,δείχνουν ότι υπήρχαν εμπορικές σχέσειςμε το Βορρά και την Ανατολή.22


3000-2000 π.Χ.ΑΠΟ ΤΟ ΛΙΘΟ ΣΤΑ ΜΕΤΑΛΛΑ -- Η ΕΠΟΧΗ ΤΟΥ ΧΑΛΚΟΥΔ. Ο πολιτισμός της ηπειρωτικής ΕλλάδαςΤην 3η χιλιετία π.Χ.πληθυσμοί προχωρούνπρος τα νότια,δηλαδή προςτη σημερινή ΣτερεάΕλλάδα και την Πελοπόννησο.Αυτή ημετακίνηση έφερεπολλές αλλαγές.Η αρχιτεκτονική άλλαξε και τααπλά σπίτια έγιναν πιο σύνθετα.Παράδειγμα είναι ο οχυρωμένοςοικισμός της Λέρνας στηνΠελοπόννησο, όπου βρέθηκε έναμεγάλο κτίριο. Το κτίριο αυτό όμωςείναι πολύ πιο μικρό και πιο απλό από ταμνημειακά οικοδομήματα που χτίζονται,όπως θα δούμε παρακάτω, την ίδιαεποχή στην Αίγυπτο (οι πυραμίδες) και στηΜεσοποταμία (τα ζιγκουράτ).Πήλινο αγγείο από τηΛέρνα, 3η χιλιετία ηΧΆργος (Πελοπόννησος),Αρχαιολογικό Μουσείο.Κάτοψη του οικισμούτης Λέρνας: η «Οικίατων Κεράμων» πήρετο όνομα της απότα πολλά κεραμίδιαπου βρέθηκαν εκεί.Βλέπουμε επίσης καιτα τείχη του οικισμού.Οι ειδικοί πιστεύουν ότι οι πληθυσμοί που μετακινήθηκαν στα τέλη της3ης χιλιετίας ανήκουν στους Ινδοευρωπαίους. Δε συμφωνούν όμωςαπό πού ήρθαν: κάποιοι πιστεύουν ότι ήρθαν από την Ανατολή, κάποιοιάλλοι από το Βορρά ή ακόμη από πολλές περιοχές ταυτόχρονα.Σημασία έχει πάντως ότι οι άνθρωποι αυτοί, απ’ όπου κι αν ήρθαν,έφεραν μια νέα γλώσσα. Η γλώσσα που μιλούσαν οι κάτοικοι της περιοχήςμέχρι τότε ονομάζεται προελληνική. Οι νέοι πληθυσμοί μιλούσανμια καινούργια γλώσσα, την πρώτη μορφή της ελληνικής γλώσσας.Οι αλλαγές φέρνουν αύξηση του πληθυσμού, αλλά και τεχνολογικήανάπτυξη: τώρα τα αγγεία δε φτιάχνονται πια μόνο στο χέρι αλλά καιστον τροχό.Τον τροχό τονανακάλυψανοι Σουμέριοι,δες σ. 25.23


3000-2000 π.Χ.ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2Ε. Οι πολιτισμοί της ευρύτερης περιοχήςΈνα κοινό χαρακτηριστικό της 3ης χιλιετίας π.Χ. είναι η ανάπτυξη πολιτισμών γύρω απόποτάμια, όπως στην Αίγυπτο και στη Μεσοποταμία. Εκεί είναι εύκολη και η καλλιέργειατης γης και η επικοινωνία ανάμεσα σε απομακρυσμένες περιοχές.Η ΑίγυπτοςΗ Αίγυπτος βρίσκεται στο βορειοανατολικό άκρο τηςΑφρικής και ονομάζεται «δώρο του Νείλου». Πράγματιο Νείλος, που είναι ο μεγαλύτερος σε μήκος ποταμός τηςΓης, δημιουργεί μια εύφορη κοιλάδα στις όχθες του καιχύνεται στη Μεσόγειο Θάλασσα σχηματίζοντας ένα πλατύδέλτα.Στο τέλος της 4ης χιλιετίας π.Χ. δημιουργήθηκαν δύοκράτη: η Άνω Αίγυπτος και η Κάτω Αίγυπτος.Περίπου 80πυραμίδεςσώζονται μέχρισήμερα. Οι τρειςμεγαλύτερεςκαι καλύτεραδιατηρημένεςείναι οιπυραμίδες τηςΓκίζας, σταπερίχωρα τουΚαΐρου.24


3000-2000 π.Χ.Ano το ΛΊΘΟ ΣΤΑ ΜΈΤΑΛΛΑ - Η ΕΠΟΧΉ ΤΟΥ ΧΑΛΚΟΎΤο 3100 π.Χ. τα δύο κράτη, της Άνω Αιγύπτου και της Κάτω Αιγύπτου, ενώνονται καιιδρύεται η πρωτεύουσα Μέμφιδα. Την ίδια εποχή ανακαλύπτεται η γραφή.Τα μεγάλα έργα του αρχαίου αιγυπτιακού πολιτισμού που θαυμάζουμεσήμερα, οι πυραμίδες και η Σφίγγα, κατασκευάστηκαν ανάμεσα στο 2700και το 2200 π.Χ.Οι μεγαλόπρεπες πυραμίδες ήταν οι τάφοι των φαραώ. Οι πυραμίδεςδείχνουν ότι οι αρχαίοι Αιγύπτιοι πίστευαν πως η ψυχή ζει και μετά τοθάνατο. Για να ζήσει όμως η ψυχή, πίστευαν ότι έπρεπε να διατηρηθεί καιτο σώμα των νεκρών. Έτσι αναπτύχθηκε η τέχνη της ταρίχευσης.Η ΜεσοποταμίαΠαράλληλα με τον πολιτισμό της Αιγύπτου,ένας άλλος πολιτισμός αναπτύχθηκε στηΜεσοποταμία, δηλαδή περίπου στο σημερινόΙράκ. Μεσοποταμία ονόμασαν αργότερα οιΈλληνες την περιοχή αυτή, επειδή βρίσκεταιανάμεσα στους ποταμούς Τίγρη και Ευφράτη,όπου σχηματίζεται μια εύφορη πεδιάδα.Ο πολιτισμός της Μεσοποταμίαςήταν κι αυτός σπουδαίος. Οι πρώτοικάτοικοι εγκαταστάθηκαν στη νότιαΜεσοποταμία. Αυτή η περιοχή ονομάστηκεΣουμερία και οι κάτοικοιτης Σουμέριοι.Στην Αίγυπτο υπήρχε ένα ενωμένο βασίλειο, ενώ στη Μεσοποταμίααναπτύχθηκαν πόλεις-κράτη. Η καθεμιά τους είχε τον έλεγχο της γύρωπεριοχής. Από τα μέσα της 4ης χιλιετίας (3500 π.Χ.) οι Σουμέριοι άρχισαννα χτίζουν μνημειακούς ναούς - τα ζιγκουράτ (κλιμακωτοί πύργοι).Οι Σουμέριοι ήταν οι πρώτοι που χρησιμοποίησαν γραφή και ανακάλυψαντον τροχό, το άροτρο και τη μεταλλουργία.Για τις πόλειςκράτηστοναρχαίο κόσμοθα μιλήσουμεστο κεφ. 4.Η δυτική ΕυρώπηΑπό το 3500 ως το 2000 π.Χ. οι κάτοικοιτης δυτικής Ευρώπης έφτιαξαν μεγάλουςκύκλους από όρθιους ογκόλιθους.Αυτές οι μεγαλιθικές κατασκευές προκαλούνθαυμασμό. Ακόμη όμως και σήμερα δεγνωρίζουμε καλά τι ακριβώς ήταν και σε τιχρησίμευαν.Μεγαλιθική κατασκευή στην Κορσική (νησί τηςΓαλλίας), 2000 π.Χ. περίπου.


2000 -1100 π.Χ.ΚΕΦΑΛΑΙΟ 22. Η δεύτερη χιλιετία (2000--1100 π.Χ.)Α. Ο μινωικός πολιτισμόςΌλα όσα γνωρίζουμε για το μινωικό πολιτισμό βασίζονται στα αρχαιολογικά ευρήματα.Τα κτίρια, οι τάφοι, τα αντικείμενα καθημερινής χρήσης, καθώς και τα έργα τέχνης μάςδίνουν μια εικόνα για τη ζωή και την οργάνωση της κοινωνίας.Η κοινωνία και ο τρόπος ζωήςΗ Κρήτη ήταν χωρισμένη σε πολλές αυτόνομες περιοχές. Η καθεμιά τους είχε κέντροένα ανάκτορο (παλάτι). Τα πρώτα ανάκτορα χτίστηκαν λίγο πριν από το 2000 π.Χ.ΜΙΝΩΙΚΗ ΚΡΗΤΗΑιγαίοΠέλαγοςεσ^γειος Θάλασσα Κνωσός Στο χάρτη της Κρήτηςσημειώνονται οισημαντικότεροιοικισμοί και ταμεγαλύτεραανακαλυφθεί.Χρυσό κόσμημα. Παριστάνει δυομέλισσες που στέκονται αντικριστάκαι έχουν ανάμεσα τους μιακερήθρα. Βρέθηκε στα Μάλια(Κρήτη), 2η χιλιετία π.Χ. Ηράκλειο(Κρήτη), Αρχαιολογικό Μουσείο.Την περίοδο που χτίζονται τα πρώτα ανάκτοραη κοινωνία της μινωικής Κρήτης ήταν ιεραρχημένη(χωρισμένη σε κοινωνικές ομάδες). Αυτό το δείχνουντα πολύτιμα αντικείμενα, όπως τα κοσμήματα,η εμφάνιση ειδικευμένων τεχνιτών και η μνημειακήαρχιτεκτονική. Αντικείμενα κύρους έχουνβρεθεί μέσα στα ανάκτορα και μάλλον ανήκαν σεανθρώπους με ξεχωριστή θέση στην κοινωνία.Η οικονομία της αρχαίας Κρήτης στηριζόταν στηγεωργία και στην κτηνοτροφία. Σε κάθε ανάκτορουπήρχε κεντρική διοίκηση, που είχε τον οικονομικόέλεγχο. Αυτό το γνωρίζουμε από τις πήλινες πινακίδες μεγραφή και από τα πήλινα σφραγίσματα (τα αποτυπώματατων σφραγίδων), που βρέθηκαν στις αποθήκες τωνανακτόρων. Τον έλεγχο του εξωτερικού εμπορίου είχεη κεντρική εξουσία.26


2000-1100 π.Χ.ΑΠΟ ΤΟ ΛΙΘΟ ΣΤΑ ΜΕΤΑΛΛΑ -- Η ΕΠΟΧΗ ΤΟΥ ΧΑΛΚΟΥΣτη μινωική Κρήτη, όπως και στα άλλα νησιά του Αιγαίου, οι άνθρωποιζούσαν ειρηνικά και πλούσια. Αυτό βοήθησε στην ανάπτυξη του εμπορίου,της τέχνης και της μινωικής θαλασσοκρατίας.Σχέδιο μινωικούπλοίου μεπανί απόαποτύπωμασφραγίδας.Γύρω στα 2000 π.Χ. οι κάτοικοι του Αιγαίουέφτιαξαν ένα νέο τύπο πλοίου που χρησιμοποιούσανκαι οι Μινωίτες. Το πλοίο αυτόήταν ελαφρύ, μπορούσε να ταξιδεύει με πανίκαι κουπιά και ήταν πολύ σταθερό. Αυτή ηανακάλυψη ενίσχυσε πολύ το εμπόριο καιτην επικοινωνία ανάμεσα στους λαούς τηςΜεσογείου.ιη>*-^ΙΚ^*Οι αποθήκες στη δυτική πτέρυγα του ανακτόρου τηςΚνωσού. Στα ανάκτορα αποθηκεύονταν σε μεγάλα πιθάριακαι σφραγίζονταν διάφορα γεωργικά προϊόντα, κυρίωςσιτηρά και λάδι.Τα ανάκτοραΌπως είδαμε παραπάνω, γύρωστα 2000 π.Χ. χτίζονται ταανάκτορα στην Κρήτη: στηνΚνωσό, στη Φαιστό και σταΜάλια. Το ανάκτορο της Κνωσούήταν τόσο μεγάλο και με τόσαπολλά δωμάτια, που σήμεραμπορούμε να καταλάβουμε πώςδημιουργήθηκε ο μύθος τουλαβύρινθου.Γύρω στα 1700 π.Χ. τα πρώτααυτά ανάκτορα και οι οικισμοί τηςΚρήτης καταστρέφονται.Κάτοψη του ανακτόρου της Κνωσού:το ανάκτορο είχε έκταση 22.000τετραγωνικά μέτρα και πάνω από 1.500δωμάτια.5 1 0 2 0 30 4050ιμ.27


2000 -1100 π.Χ.ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2Τα χρόνια ανάμεσα στο 1700 καιστο 1450 π.Χ. είναι η περίοδοςτης μεγάλης ακμής του μινωικούπολιτισμού. Τότε χτίζονται νέα ανάκτορα,πολυτελείς επαύλεις αλλάκαι μικρότερα ανάκτορα. Τότε αναπτύσσονταιοι οικισμοί και γίνονταιμεγάλα αστικά κέντρα.WNJ^iW'JW'PW^^i^Jff^Οι καταστροφές αυτές και οι πυρκαγιές πουακολούθησαν οφείλονται ίσως σε εσωτερικέςαναταραχές. Όμως η ζωή δε σταμάτησε. Αντίθετα,πολύ γρήγορα πάνω στα ερείπια των παλιώνανακτόρων ξαναχτίζονται καινούργια. Μάλισταχτίζεται άλλο ένα ανάκτορο στη Ζάκρο.Στην κεντρική αυλή των ανακτόρων οι Κρήτεςοργάνωναν διάφορα θεάματα και έκανανθρησκευτικές τελετές: οι πιο γνωστές είναι ταταυροκαθάψια που απεικονίζονται σε τοιχογραφίεςκαι σε άλλα αντικείμενα.ιιπιπιιι,ι,ΗΗ .


2000-1100 π.Χ.ΑΠΟ ΤΟ ΛΙΘΟ ΣΤΑ ΜΕΤΑΛΛΑ -- Η ΕΠΟΧΗ ΤΟΥ ΧΑΛΚΟΥΤο εμπόριοΉδη από τα μεσάτης 3ης χιλιετίας π.Χ. η Κρήτη είχε επαφές με τη Συροπαλαιστίνη στηνανατολική Μεσόγειο. Την ίδια εποχή αρχίζουν και οι σχέσεις με την Αίγυπτο. Οι σχέσειςαυτές έγιναν πιο συχνές αργότερα και έφτασαν να είναι πολύ πυκνές γύρω στα 1500 π.Χ.,με το εμπόριο πρώτων υλών και αγαθών.Από την Αίγυπτο έρχονταν προϊόντα, όπως ελεφαντόδοντο, χρυσός,έβενος, αβγά στρουθοκαμήλου, ημιπολύτιμες πέτρες, ζώα (μαϊμούδεςκαι αντιλόπες) και εξωτικά πουλιά. Ακόμη έρχονταν και αντικείμενα, όπωςαλαβάστρινα αγγεία και αγγεία από φαγεντιανή. Οι Κρήτες έστελναν στηνΑίγυπτο κέρατα για την κατασκευή τόξων, φασόλια, λάδι, φαρμακευτικάβότανα, πήλινα και μεταλλικά αγγεία και υφάσματα.Πολύτιμες πληροφορίες για τις σχέσεις ανάμεσαστους Κρήτες και στους Αιγυπτίους έχουν βρεθείστην Αίγυπτο.Όπως φαίνεται από τις μινωικές τοιχογραφίες,τα πλοία ήταν αρκετά μεγάλα. Αυτό έκανε δυνατήτην απευθείας σύνδεση της Κρήτης με την Αίγυπτο.Στην επιστροφή τα πλοία ακολουθούσαν την ακτήτης Συροπαλαιστίνης. Από εκεί κατευθύνονταν προςτην Κύπρο, τη Ρόδο και τις Κυκλάδες. Με καλόκαιρό η Κάρπαθος και η Κάσος είναι ορατές απότην ανατολική ακτή της Κρήτης. Τα νησιά αυτά ήτανγέφυρα για τα Δωδεκάνησα και τη μικρασιατικήακτή. Ο θαλάσσιος αυτός δρόμος χρησιμοποιείταιήδη από τη Νεολιθική Εποχή.Η μινωική κεραμική στην Κύπρο και η κυπριακήκεραμική στην Κρήτη δείχνουν ότι τα δύο νησιάείχαν στενές σχέσεις. Επίσης αντικείμενα απότη Συροπαλαιστίνη συνεχίζουν να εμφανίζονταιστην Κρήτη.Αναπαράσταση τοιχογραφίας του τάφου τουΤούθμωση Γ' (1475-1423 π.Χ.) στις Θήβες τηςΆνω Αιγύπτου. Οι Αιγύπτιοι ονόμαζαν τους Κρήτες«Κεφτιού», που σημαίνει «οι άνθρωποι από τανησιά στη μέση της μεγάλης πράσινης θάλασσας».( 2.21 j29


2000 -1100 π.Χ.ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2Η θρησκείαΣτη μινωική Κρήτη δεν υπήρχαν ναοί. Οι άνθρωποιλάτρευαν τους θεούς σε ειδικά διαμορφωμέναδωμάτια μέσα στα ανάκτορα και στα σπίτια, στηνκορυφή βουνών (ιερά κορυφής) και σε σπηλιές.Φ&φΕιδώλιο από φαγεντιανή πουβρέθηκε στο ανάκτορο τηςΚνωσού. Απεικονίζεται γυναικείαθεότητα που κρατάει φίδια,1600-1550 π.Χ.Ηράκλειο (Κρήτη), ΑρχαιολογικόΜουσείο.Τα αρχαιολογικά ευρήματα στους χώρους λατρείας, τα ιερά αντικείμενα(ιερά κέρατα, διπλός πέλεκυς, φίδια) και οι θρησκευτικές τελετές,που απεικονίζονται σε τοιχογραφίες και σε σφραγίδες, μας δίνουνι πληροφορίες για τη μινωική θρησκεία. Έτσι γνωρίζουμε ότι οιΜινωίτες θυσίαζαν ζώα, έκαναν σπονδές, οργάνωναν αθλητικούςαγώνες (πυγμαχίες ή ταυροκαθάψια) αλλά και χορούς, όπου έπαιζανμουσική.Οι Μινωίτες λάτρευαν μια γυναικεία θεότητα που απεικονίζεται μεδιάφορα σύμβολα, κυρίως με φίδια ή με πουλιά. Τη θεότητα αυτήτη συνόδευαν άλλες, με ανδρική μορφή. Η θεότητα έχει σχέση μετη θεά της γονιμότητας, που λατρευόταν και σε άλλες περιοχές,όπως στη Μεσοποταμία, στη Συρία και στην Αίγυπτο.Στη θρησκεία των Μινωιτών οι γυναίκες-ιέρειες έπαιζανσημαντικό ρόλο.Οι τέχνεςΗ κοινωνική οργάνωση και η δημιουργίαμιας ομάδας ειδικευμένων τεχνιτών πουεργάζονταν για τα ανώτερα μέλη τηςκοινωνίας είχε ως αποτέλεσμα την άνθησητης τέχνης. Αγγεία από πηλό, σκεύη απόδιάφορες χρωματιστές πέτρες (συχνάδιακοσμημένα με παραστάσεις), κοσμήματακαι ειδώλια, σφραγίδες και τοιχογραφίες,όλα αυτά τα δημιουργήματα δείχνουν τημεγάλη ποικιλία και την υψηλή τεχνικήπου αναπτύχθηκε.Σχέδιο από σφραγίδα που βρέθηκεστο ανάκτορο της Κνωσού καιαπεικονίζει μια γυναικείαθεότητα σε ιερό κορυφής,την οποία προστατεύουν δύολιοντάρια, 1400 π.Χ. περίπου.Ηράκλειο (Κρήτη), ΑρχαιολογικόΜουσείο.Σχέδια αγγείων. Στο ένα απεικονίζονται σκηνέςμε ταυροκαθάψια. Το άλλο είναι διακοσμημένομε σχέδια από το θαλάσσιο κόσμο, 1500-1450π.Χ. Ηράκλειο (Κρήτη), Αρχαιολογικό Μουσείο.Αγγείο για τελετουργίες (ρυτό)από κρύσταλλο, Ζάκρος, 1500-1450 π.Χ. Ηράκλειο (Κρήτη)Αρχαιολογικό Μουσείο.


2000 -1100 π.Χ.ΑΠΟ ΤΟ ΛΙΘΟ ΣΤΑ ΜΕΤΑΛΛΑ -- Η ΕΠΟΧΗ ΤΟΥ ΧΑΛΚΟΥΤα ανάκτορα και πολλά σπίτια ήταν διακοσμημέναμε τοιχογραφίες. Οι καλλιτέχνες χρησιμοποιούσανζωηρά χρώματα και θέματα εμπνευσμένα απότη φύση, την καθημερινή ζωή αλλά και τιςθρησκευτικές τελετές.2.27Η «Παριζιάνα» βρέθηκεστο ανάκτορο τηςΚνωσού και είναιμέρος μιας μεγάληςτοιχογραφίας, που έχειθέμα μια θρησκευτικήτελετουργία, 1500 π.Χ.περίπου. Ηράκλειο(Κρήτη), ΑρχαιολογικόΜουσείο.Χρυσός διπλόςπέλεκυς, 1500 π.Χ.περίπου. Ηράκλειο(Κρήτη), ΑρχαιολογικόΜουσείο.Ο «Πρίγκιπας με ταΚρίνα»: τοιχογραφίαπου βρέθηκε στοανάκτορο της Κνωσού,1500 π.Χ. περίπου.Ηράκλειο (Κρήτη),Αρχαιολογικό Μουσείο.Η παρακμή του μινωικού πολιτισμούΓύρω στο 1450 π.Χ. όλα τα ανάκτορα της Κρήτης (εκτός από την Κνωσό)και όλοι οι οικισμοί καταστρέφονται και πάλι.Μερικοί αρχαιολόγοι πιστεύουν ότι οι καταστροφές έχουν σχέση με τηντρομακτική έκρηξη του ηφαιστείου στη Σαντορίνη (Θήρα). Είναιόμως πιο πιθανό οι καταστροφές αυτές να έγιναν από σεισμούς καιύστερα από επιδρομές και λεηλασίες των Μυκηναίων, τους οποίους θαγνωρίσουμε αμέσως παρακάτω.Μετά τις μεγάλες καταστροφές στην Κρήτη, έχουμε σημαντικέςαλλαγές στην τέχνη, στα ταφικά έθιμα και στη γραφή. Οι Μυκηναίοιαποκτούν τον έλεγχο του νησιού. Έτσι η Κρήτη χάνει την κυριαρχία στοΑιγαίο και το σημαντικό της ρόλο στην ανατολική Μεσόγειο.Λίθινο ταυροκέφαλο ρυτόμε επιχρυσωμένα κέρατα,1500 π.Χ. περίπου.Ηράκλειο (Κρήτη),Αρχαιολογικό Μουσείο.31


2000-1100 π.Χ.ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2Β. Ο μυκηναϊκός πολιτισμόςΗ εμφάνιση του μυκηναϊκού πολιτισμούΗ πιο πλούσια σεευρήματα περιοχήτου μυκηναϊκούπολιτισμού είναιη Πελοπόννησος.Πλουσιότερη μάλισταείναι η Αργολίδα,που, λόγω τηςγεωγραφικής τηςθέσης, έγινε σημαντικόκέντρο.Οι Μυκήνες, που ο Όμηρος τις ονομάζει «πολύχρυσες»,ήταν το σπουδαιότερο κέντρο της Αργολίδας. Από τηναρχαία αυτή πόλη πήρε το όνομα του ο μυκηναϊκόςπολιτισμός, που αναπτύχθηκε στην ηπειρωτική Ελλάδαμετά το 1600 π.Χ. Οι Μυκηναίοι μιλούσαν την αρχαιότερημορφή της ελληνικής γλώσσας. Είχαντους ίδιουςθεούς που θα λατρεύονται αργότερα, την 1η χιλιετία.Οι ιστορικοί υποστηρίζουν ότι η αρχαία ελληνική ιστορίααρχίζει ήδη από το ξεκίνημα της 2ης χιλιετίας.Αναπαράσταση του ταφικού κύκλου Α των Μυκηνών (Πελοπόννησος),τους.όπου έκανε πρώτος ανασκαφές ο Ερρίκος Ιλήμαν.Τα πιο σημαντικά ευρήματα τηςπρώτης μυκηναϊκής περιόδου είναιοι δύο ταφικοί κύκλοι των Μυκηνώνόπου βρέθηκαν αντικείμενα(κτερίσματα), τα περισσότερααπό πολύτιμα υλικά και με πολύσύνθετη τεχνική: μεγάλα και μικράξίφη (εγχειρίδια), κράνη από δόντιακάπρου, χρυσές προσωπίδες,χρυσά κοσμήματα και κύπελλα.Από αυτά καταλαβαίνουμε ότι οινεκροί των τάφων αυτών ήτανβασιλιάδες, πρίγκιπες και συγγενείς32


2000 -1100 π.Χ.ΑΠΟ ΤΟ ΛΙΘΟ ΣΤΑ ΜΕΤΑΛΛΑ -- Η ΕΠΟΧΗ ΤΟΥ ΧΑΛΚΟΥΟι άντρες και οι γυναίκες ήταν θαμμένοι μαζί, ντυμένοιμε πολυτελή ρούχα.Η ιδέα της πολυτελούς ταφής ήρθε μάλλον από τηνΑίγυπτο, όπου οι φαραώ και άλλα σημαντικά πρόσωπαθάβονταν με μυθική πολυτέλεια. Οι Μυκηναίοι γνώρισαντην Αίγυπτο στα ταξίδια τους και ίσως υπηρέτησαν στοναιγυπτιακό στρατό ως μισθοφόροι.Ξίφος από τον τάφο 4του ταφικού κύκλου Ατων Μυκηνών. Η λαβή είναιφτιαγμένη από χρυσό,κρύσταλλο και λάπιςλάζουλι, 1550-1500 π.Χ.Αθήνα, Εθνικό ΑρχαιολογικόΜουσείο.Η χρυσή μάσκα πουβρέθηκε στον ταφικόκύκλο Α από τοΣλήμαν. Ο ΣλήμανΙ πίστεψε ότι ήταν ημάσκα του βασιλιάΙ Αγαμέμνονα,1550 π.Χ. περίπου.Αθήνα, ΕθνικόΑρχαιολογικό Μουσείο.Μια αιγυπτιακή ταφήΤην ίδια εποχή στην Αίγυπτο οι φαραώ δε θάβονται πια σε πυραμίδες αλλά σε τάφους. Οι τάφοιαυτοί βρίσκονται στην Κοιλάδα των Βασιλέων, στη δυτική όχθη του Νείλου, στις Θήβες.Το ξηρό κλίμα της Αιγύπτου βοήθησε τα ευρήματα να αντέξουν στο χρόνο. Το 1922 δύοΒρετανοί αρχαιολόγοι ανακάλυψαν τον τάφο του φαραώ Τουταγχαμών στην Κοιλάδα τωνΒασιλέων. Ο Τουταγχαμών είχε μια σύντομη και μάλλον άσημη βασιλεία, αλλά στον τάφο τουκρυβόταν ένας καταπληκτικός θησαυρός. Είχεθαφτεί με χιλιάδες αντικείμενα από πολύτιμαμέταλλα, κοσμήματα, μέχρι και τρόφιμα καιρούχα, γιατί οι άνθρωποι της εποχής εκείνηςπίστευαν ότι θα τα χρησιμοποιήσει στην επόμενηζωή. Διατηρήθηκαν επίσης μέσα στον τάφοξύλινα αντικείμενα, όπως αγάλματα, κιβώτια καιδύο σαρκοφάγοι. Βρέθηκαν ακόμη η μούμιατου βασιλιά και των δύο νεογέννητων παιδιώντου, ενώ έχει σωθεί και μια τούφα μαλλιά, πουμάλλον ανήκε στη γιαγιά του Τουταγχαμών.Η μάσκα του Τουταγχαμών που βρέθηκε μέσα στοντάφο του ήταν φτιαγμένη από χρυσό, λάπις λάζουλι καιάλλες ημιπολύτιμες πέτρες, 1340 π.Χ. περίπου. Κάιρο(Αίγυπτος), Αιγυπτιακό Μουσείο.


2000-1100 π.Χ.ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2Η ακμή του μυκηναϊκού πολιτισμούΤο 1450 π.Χ., όπως είδαμε προηγουμένως, τα ανάκτορα της Κρήτης, εκτός από την Κνωσό,καταστρέφονται οριστικά: είναι το τέλος της ακμής του μινωικού πολιτισμού. Την ίδια περίοδοέχουμε στην ηπειρωτική Ελλάδα τη μεγάλη ακμή του μυκηναϊκού πολιτισμού. Αυτή θακρατήσει τρεις περίπου αιώνες, μέχρι το 1200 π.Χ. Την περίοδο αυτή χτίζονται τειχισμένεςακροπόλεις με ανάκτορα, όπως οι Μυκήνες, η Τίρυνθα, η Αθήνα και η Θήβα, αλλά και χωρίςτείχη, όπως η Πύλος.Το μυκηναϊκό ανάκτορο, όπως παλιότερα το μινωικό, ήταν κατοικία του βασιλιά, αλλά και διοικητικό,θρησκευτικό και οικονομικό κέντρο. Στο ανάκτορο αποθήκευαν και εμπορεύονταν ταπροϊόντα. Εκεί εργάζονταν επίσης τεχνίτες και καλλιτέχνες. Οι τέχνες και οι τεχνικές αναπτύσσονταικαι τα ανάκτορα διακοσμούνται με τοιχογραφίες. Αυτή την εποχή το μυκηναϊκό εμπόριοκυριαρχεί στην ανατολική Μεσόγειο. Την περίοδο της ακμής τού μυκηναϊκού πολιτισμού όλεςοι τέχνες χαρακτηρίζονται από ομοιομορφία: αυτό φαίνεται περισσότερο στα αγγεία.Οι μυκηναϊκές ακροπόλειςκαι τα ανάκτοραΟ 14ος αιώνας π.Χ. χαρακτηρίζεταιαπό σημαντική οικοδομικήδραστηριότητα. Ένα χαρακτηριστικότου μυκηναϊκού πολιτισμού είναιοι τειχισμένες ακροπόλεις με ταανάκτορα. Τα τείχη, γνωστά με τηνονομασία κυκλώπεια, άρχισαν ναχτίζονται στα μέσα του 14ου αιώνα π.Χ.Στο ψηλότερο σημείο του λόφουτων Μυκηνών βρίσκεται το ανάκτορο,που χτίστηκε γύρω στα 1350 π.Χ.>*C:Κέντρο του ανακτόρου είναι τομέγαρο, που βλέπει στη μεγάληΤο ανάκτορο της Πύλου (Πελοπόννησος): αναπαράσταση τηςαυλή. Το μεγαλύτερο δωμάτιο ήτανμεγάλης αίθουσας του μεγάρου με τις τοιχογραφίες και την εστία.διακοσμημένο με τοιχογραφίες και στοκέντρο υπήρχε μια εστία.Έναν αιώνα αργότερα προστέθηκανκαι άλλα τείχη και κατασκευάστηκε η«Πύλη των Λεόντων».Η «Πύλη των Λεόντων» στις Μυκήνες είναι ένα σπάνιοδείγμα μνημειακής γλυπτικής. Είναι διακοσμημένημε δύο λιοντάρια και αποτελείται από τέσσεριςογκόλιθους. Έκλεινε με μια μεγάλη δίφυλλη πόρτα,που όμως δε σώζεται. Χτίστηκε το 13ο αιώνα π.Χ.


2000-1100 π.Χ.Ano το ΛΊΘΟ ΣΤΑ ΜΈΤΑΛΛΑ - Η ΕΠΟΧΉ ΤΟΥ ΧΑΛΚΟΎΈνα άλλο στοιχείο του μυκηναϊκού πολιτισμού, πουδείχνει την οικοδομική εξέλιξη, είναι οι θολωτοίτάφοι. Πήραν αυτή την ονομασία από το κυκλικότους σχήμα και τη θολωτή τους οροφή. Θολωτοίτάφοι έχουν βρεθεί στις Μυκήνες, έξω από τα τείχητης ακρόπολης, αλλά και σε άλλες περιοχές τουελλαδικού χώρου.->u•sΌ,#?::\:Ο δρόμος και η πρόσοψη του «Θησαυρού του Ατρέως» στιςΜυκήνες, περίπου 1250 π.Χ. Αυτός είναι ο πιο μεγαλόπρεποςαπό τους θολωτούς τάφους στις Μυκήνες: ένας μακρύςtl-rδρόμος μήκους 36 μέτρων οδηγεί στη διακοσμημένη είσοδοτου τάφου, ενώ η πόρτα, η οποία δεν έχει σωθεί, θα πρέπει 'να ήταν ξύλινη. Ο δρόμος και το εσωτερικό του τάφου ήταν χτισμένα με μεγάλους ογκόλιθουςΗ πολιτική και η οικονομική οργάνωσηΗ Γραμμική Β έχει αποκρυπτογραφηθείΠα την πολιτική και την(δηλαδή έχει διαβαστεί). Από τιςοικονομική οργάνωση πινακίδες που είναι χαραγμένητων Μυκηναίων πολλά η Γραμμική Β μαθαίνουμε ότι η μυκηναϊκήστοιχεία μαθαίνουμε κοινωνία, όπως και η μινωική, ήταναπό τις πινακίδες σε ιεραρχημένη. Για τη μυκηναϊκή κοινωνίαΓραμμική γραφή Β. γνωρίζουμε πιο πολλές λεπτομέρειες απ'ό,τι για τη μινωική.Στην κορυφή της ιεραρχίας βρίσκεται ο «άναξ». Στον Όμηροο Αγαμέμνονας έχει τον τίτλο «άναξ», τίτλος που χρησιμοποιείται για τοβασιλιά με απόλυτη εξουσία. Αμέσως κάτω από τον άνακτα είναιο στρατιωτικός αρχηγός. Ακολουθούν οι τοπικοί άρχοντες. Ιερείς καιιέρειες αναφέρονται συχνά και έχουν σημαντική θέση στην κοινωνία.Εκτός από τους ευγενείς και τους ιερείς αναφέρεται και ο δήμος,δηλαδή ο λαός. Υπήρχαν επίσης και δούλοι. Είναι πιθανό να υπήρχανειδικευμένοι γραφείς όπως στην Αίγυπτο και στην Εγγύς Ανατολή, αλλάδεν αναφέρονται στις πινακίδες.Η οικονομία ήταν βασισμένη στη γεωργία και στην κτηνοτροφία.Τα προϊόντα μαζεύονταν στα ανάκτορα. Εκεί αποθηκεύονταν και στησυνέχεια πήγαιναν στην αγορά. Η διοίκηση των ανακτόρων οργάνωνεεπίσης την παραγωγή των εργαστηρίων.Για τιςγραφές θαμάθουμεπερισσότεραστις σ. 42-44.Από τα επαγγέλματαπου αναφέρονται στιςπινακίδεςφαίνεταιότι οι ειδικευμένοι τεχνίτεςήταν πολλοί:χαλκουργοί, κεραμοποιοί,χρυσοχόοι,αρτοποιοί, ξυλουργοί,οπλουργοί, ναυπηγοί,υφάντρες. Υπήρχανακόμη γιατροί και κήρυκες.Το εμπόριοΟι Μυκηναίοι είχαν μόνιμες σχέσεις με τους πληθυσμούς γύρωαπό τη Μεσόγειο. Έστελναν στο εξωτερικό ξυλεία, όπλα, αγγεία,κρασί, λάδι, μύρο, λινάρι, υφάσματα. Απ' έξω έφερναν χρυσό, ασήμι,ελεφαντόδοντο, ημιπολύτιμους λίθους, ήλεκτρο (κεχριμπάρι), πορφύρα,μπαχαρικά και υφαντά. Ακόμη και σε πολλές μακρινές από τον ελλαδικόχώρο περιοχές, όπως στην Αίγυπτο και στην Εγγύς Ανατολή, έχουνβρεθεί πολλά μυκηναϊκά αντικείμενα.35


2000 -1100 π.Χ.ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2Η θρησκείαΗ θρησκεία είχε σημαντική θέση στη μυκηναϊκή κοινωνία. Οι πηγές μας για τη μυκηναϊκήθρησκεία είναι ίδιες με αυτές που έχουμε για τη μινωική Κρήτη. Υπάρχει όμως και μιαάλλη σημαντική πηγή: οι πινακίδες της Γραμμικής Β.Χρυσό δαχτυλίδι από την ακρόπολητων Μυκηνών. Απεικονίζεταιένα υπαίθριο ιερό: η θεάείναι καθισμένη κάτω απόένα δέντρο και δέχεταιλουλούδια από γυναίκες πουτην πλησιάζουν. Εικονίζονταιακόμη ο ήλιος, η σελήνη,ένας διπλός πέλεκυς καιμια ασπίδα σε σχήμα οκτώ(οκτώσχημη), 1550 π.Χ. περίπου.Αθήνα, Εθνικό Αρχαιολογικό ΜουσείοΟι πινακίδες της Γραμμικής Β έχουν και θέματα σχετικά με τη θρησκεία:τις θυσίες, τις προσφορές, τους βωμούς και τους ιερείς. Στις πινακίδεςαναφέρονται επίσης ονόματα θεών, καθώς και θρησκευτικές γιορτές.Πολλοί από τους θεούς έχουν τα ίδια ονόματα με τους θεούς πουγνωρίζουμε αργότερα από τον Όμηρο και άλλες μεταγενέστερες πηγές.Πολλά όμως στοιχεία μάς είναι ακόμη άγνωστα.χώροι λατρείας της2.38 Μυκηναϊκής Εποχής πουέχουν βρεθεί είναι λίγοι.Οι Μυκηναίοι λάτρευαν τουςθεούς μέσα στις ακροπόλειςσε ειδικά αφιερωμένουςχώρους. Πολλά λατρευτικάσύμβολα της Κρήτης ταβρίσκουμε να διακοσμούνμυκηναϊκά αντικείμενα.Οι τέχνεςΠήλινο αγγείοαπό τηνΑργολίδα,1500-1450 π.Χ.Αθήνα, ΕθνικόΑρχαιολογικόΜουσείο.Ήδη από το 1600 πΧ, χάρη στο εμπόριο και στιςανταλλαγές, οι Μυκηναίοι είχαν γνωρίσει το μινωικόπολιτισμό και είχαν επηρεαστεί από αυτόν. ΠολλοίΜινωίτες καλλιτέχνες μάλιστα ήρθαν στον ελλαδικό χώρο,όπου εργάστηκαν και έμαθαν τις τέχνες και τις τεχνικές στουςΜυκηναίους.Οι Μυκήνες ήταν το μεγαλύτερο κέντρο παραγωγής αγγείων.Μυκηναϊκά αγγεία έχουν βρεθεί σε όλες τις περιοχές με τις οποίεςείχαν εμπορικές σχέσεις οι Μυκηναίοι. Μετά το 1400 π.χ. πολλάαγγεία είναι διακοσμημένα με παραστάσεις που διηγούνταιμια ιστορία.36Παράσταση αρμάτων από αγγείο που βρέθηκε στην Έγκωμη της Κύπρου, 1250 π.Χ. περίπου.


2000 -1100 π.Χ.ΑΠΟ ΤΟ ΛΙΘΟ ΣΤΑ ΜΕΤΑΛΛΑ -- Η ΕΠΟΧΗ ΤΟΥ ΧΑΛΚΟΥΗ τέχνη της τοιχογραφίας διαδόθηκε από την Κρήτη στιςΚυκλάδες και στην ηπειρωτική Ελλάδα. Πολλά θέματα είναιμινωικά, όπως οι πομπές, τα ταυροκαθάψια και ο κόσμος τωνφυτών και της θάλασσας. Άλλα θέματα όμως υπάρχουν μόνοστις μυκηναϊκές τοιχογραφίες: είναι εικόνες από κυνήγια, μάχεςκαι πολιορκίες πόλεων.Έχουν βρεθεί επίσηςlitπολλά πήλινα ειδώλια. Στιςπερισσότερες περιπτώσειςέχουν θέμα μια γυναικείαμορφή με σηκωμένα χέρια.Πήλινα ειδώλια από τηνακρόπολη των Μυκηνών,1250-1200 π.Χ.Ναύπλιο (Πελοπόννησος),Αρχαιολογικό Μουσείο.Τοιχογραφία από την Πύλο(Πελοπόννησος) με εικόνες μάχης,13ος αιώνας π.Χ. Αθήνα, ΕθνικόΑρχαιολογικό Μουσείο.Η μεταλλουργία είχε μεγάλη ανάπτυξη. Αυτό μας το δείχνουν τα πολλάκοσμήματα που έχουν βρεθεί, αλλά και η μεγάλη ποικιλία όπλων: ξίφη,τόξα, βέλη και δόρατα. Έχει βρεθεί ακόμη και μια πανοπλία.Μια άλλη μορφή τέχνης, πουαναπτύχθηκε πολύ στη ΜυκηναϊκήΕποχή, είναι η ελεφαντουργία,δηλαδή η τέχνη με πρώτη ύλη τοελεφαντόδοντο. Την τέχνη αυτήτην έμαθαν οι Μυκηναίοι από τουςΜινωίτες. Το ελεφαντόδοντοπροέρχεται από τους χαυλιόδοντεςτου ελέφαντα. Είναι ένα υλικόσπάνιο και ακριβό και το έφερνανΠυξίδα (κουτί) από ελεφαντόδοντο με το κυρίως από τη Συροπαλαιστίνη.καπάκι της που βρέθηκε σε τάφο στην Με ελεφαντόδοντο διακοσμούσανΑθήνα, 1400 π.Χ. Αθήνα, Μουσείο Αρχαίας έπιπλα και όπλα και κατασκεύαζανΑγοράς.μικρά αντικείμενα.Η παρακμή του μυκηναϊκού πολιτισμούΜετά το 1250 πΧ αρχίζει μια ταραγμένη περίοδος. Σιγά σιγά οι Μυκηναίοιχάνουν τον ηγετικό ρόλο τους στο Αιγαίο και σ' όλη τη Μεσόγειο.Στο τέλος του 13ου αιώνα πΧ όλα τα μυκηναϊκά κέντρα καταστρέφονται.Σε πολλές μάλιστα περιπτώσεις μετά τις καταστροφές ακολούθησανπυρκαγιές και πολλοί οικισμοί ερήμωσαν.Πανοπλία από χαλκόκαι κράνος από δόντιακάπρου. Βρέθηκε σετάφο σταΔενδρά τηςΑργολίδας, 1400 π.Χ.Ναύπλιο (Πελοπόννησος),Αρχαιολογικό Μουσείο37


2000 -1100 π.Χ.ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2Γ. Οι πολιτισμοί της ευρύτερης περιοχήςΑπό το 2000 π.Χ. μέχρι το 1000 π.Χ. στην Εγγύς Ανατολή αναπτύχθηκαν πολλοί σημαντικοίπολιτισμοί, όπως ο πολιτισμός των Βαβυλωνίων, ο πολιτισμός των Ασσυρίων, οπολιτισμός της Αιγύπτου, ο πολιτισμός των Χετταίων και οι πολιτισμοί της περιοχής τηςΣυροπαλαιστίνης.Οι ΒαβυλώνιοιΤο 18ο αιώνα π.Χ. ο βασιλιάς Χαμουραμπί έκανε τη Βαβυλώνα από άσημημικρή πόλη σημαντική πρωτεύουσα. Η πόλη αυτή είχε ηγετικό ρόλο στηνπεριοχή για πάνω από 1.500 χρόνια και έδωσε το όνομα της στη νότιαΜεσοποταμία: είναι το Αρχαίο Βαβυλωνιακό Βασίλειο. Ακόμη, την περίοδοτης βασιλείας του Χαμουραμπί αναπτύχθηκαν τα μαθηματικά. Οι Βαβυλώνιοιμαθηματικοί έλυσαν προβλήματα της άλγεβρας και της γεωμετρίας.Οι Βαβυλώνιοι προσπάθησαννα καταλάβουν τον κόσμο μετην αστρονομία. Οι αστρονόμοιπαρατηρούσαν τις κινήσεις τωνάστρων και των πλανητών. Είχανπολλά και διαφορετικά καθήκοντα:κατέγραφαν τις κινήσεις τωνάστρων και παρακολουθούσαντις ημερήσιες, μηνιαίες καιετήσιες θέσεις τους στον ουρανό.Πίστευαν επίσης ότι με σημάδιαστη γη και στον ουρανό μπορούμενα προβλέψουμε το μέλλον.Στη Μεσοποταμία αναπτύχθηκεη λογοτεχνία και ειδικότεραη επική ποίηση. Τα επικά ποιήματαμιλάνε για τις περιπέτειες μυθικώνηρώων, τη δημιουργία του κόσμουκαι τον κατακλυσμό. Το έπος τουΓιλγαμές είναι το μεγαλύτεροκαι σπουδαιότερο από αυτά ταποιήματα.Οι ΑσσύριοιΟι Ασσύριοι, λαός σημιτικής καταγωγής, κατοικούσαν στην περιοχήτης βόρειας Μεσοποταμίας. Ο πολιτισμός τους είχε πολλά κοινά με τονπολιτισμό των Βαβυλωνίων. Το 14ο αιώνα π.Χ. οι Ασσύριοι ίδρυσαν έναισχυρό πολεμικό κράτος. Τους επόμενους αιώνες ήταν σε συνεχή πόλεμομε τους γειτονικούς λαούς. Οι πιο σημαντικές πόλεις της Ασσυρίας ήτανη Ασσου ρ και η Νινευί.38


2000-1100 π.Χ.Ano το Λιοο ΣΤΑ ΜΈΤΑΛΛΑ - Η ΕΠΟΧΉ ΤΟΥ ΧΑΛΚΟΎΟι ΑιγύπτιοιΜετά το 2100 π.Χ. η πρωτεύουσα του κράτουςδεν ήταν πια η Μέμφιδα, αλλά οι Θήβες, στηνΆνω Αίγυπτο. Για την Αίγυπτο η μεγάλη περίοδοςακμής ήταν η περίοδος του Νέου Βασίλειου,1580-1100 π.Χ. Τότε χτίζονται μεγαλόπρεπαανάκτορα και ναοί. Εκείνη την εποχή οικατακτήσεις των φαραώ έφτασαν μέχρι τη Νουβίαστο Νότο (σημερινό Σουδάν), μέχρι τον Ευφράτηστην Ανατολή και μέχρι τη βόρεια Συρία.Σπουδαίος ήταν ο φαραώ Ραμσής Β', πουβασίλεψε την περίοδο της μεγάλης ακμήςτης Αιγύπτου. Όταν ανέβηκε στο θρόνο τηςδυναστείας που ίδρυσε ο παππούς του,ο Ραμσής Β' έχτισε πολλά φρούρια στην έρημοπου βρίσκεται δυτικά του Νείλου.Ακόμη κατέκτησε τη Συρία με έναν πολυάριθμοκαι καλά εκπαιδευμένο στρατό. Ο Ραμσήςέχτισε τα περισσότερα μνημεία από όλους τουςπροηγούμενους φαραώ.Mil!Ανάγλυφο που απεικονίζει το Ραμσή Β' να κρατάειτους αιχμαλώτους από τα μαλλιά. Η χειρονομία αυτήσυμβόλιζε την υποταγή των εξωτερικών εχθρών στοφαραώ, 13ος αιώνας πΧ Αίγυπτος, Άμπου Σι'μπελ.Οι ΧεπαίοιΟι Χεπαίοι πρωτοεμφανίστηκανστη σημερινή κεντρική Τουρκίαγύρω στα 1900 π.Χ.Δε γνωρίζουμε από πού ήρθαν,ξέρουμε όμως ότι μιλούσαν μιαινδοευρωπαϊκή γλώσσα. Νίκησαντους παλιούς κατοίκους καιίδρυσαν την πρωτεύουσα τους,τη Χαττούσα. Το 15ο και το 14οαιώνα π.Χ. επεκτάθηκαν σταανατολικά και στα νοτιοανατολικάμέχρι τη Συρία. —Το κράτος Για τουςτων Χετταίων Λαούς τηςΘάλασσαςκαταστράφηκεθα μάθουμετο 1200 π.Χ. περισσότεραΗ καταστροφή στιςέχει σχέση με σ. 41, 46.τις επιδρομές ^—των Λαών της Θάλασσας.39


2000-1100 π.Χ.ΚΕΦΆΛΑΙΟ 2Το 1906 αποκρυπτογραφήθηκε η γραφή των Χετταίων.Έτσι μάθαμε πολλά στοιχεία για τον πολιτισμό τους.Τα κείμενα που βρέθηκαν ήταν γραμμένα σε σφηνοειδήγραφή. Αυτή τη γραφή οι Χετταίοι τη δανείστηκαν απότους Βαβυλώνιους. Την άλλαξαν όμως, για να ταιριάζειστη δική τους γλώσσα.Σημαντική ήταν η νομοθεσία των Χετταίων.Η οικονομία των Χετταίων βασιζόταν στη γεωργία καιστην κτηνοτροφία.Η Πύλη των Λεόντων στη Χαττούσα (Τουρκία),1600 π.Χ. περίπου.Οι Χεπαίοι ανέπτυξαν τη μεταλλουργία του σιδήρου:τελειοποίησαν τη μέθοδο για το λιώσιμο του μετάλλουαυτού γύρω στα 1500 π.Χ. Μέχρι να διαλυθεί τοκράτος τους το 1200 π.Χ. κράτησαν το μυστικό τηςτέχνης τους με μεγάλη προσοχή.Η ΚύπροςΣημαντική είναι η γεωγραφική θέση της Κύπρου, γιατί είναι κοντά στιςπεριοχές όπου αναπτύχθηκαν οι πολιτισμοί της Εγγύς Ανατολής. Μέχριτο 1450 π.Χ. περίπου η Κύπρος είχε πολλές σχέσεις με την Ανατολήκαι την Αίγυπτο και λιγότερες με την Κρήτη. Όταν όμως άρχισε να έχεισχέσεις με το μυκηναϊκό κόσμο, πήρε πολλά στοιχεία ,από αυτόν. Έτσι στην Κύπρο δημιουργήθηκε έναςΓια τηνπολιτισμός με στοιχεία από την Ανατολή και από τη Κύπρο θαΔύση. Μεγάλη ακμή γνώρισε η Έγκωμη στη νότια ακτή Περισσότερατης Κύπρου, όπου εγκαταστάθηκαν πολλοί Μυκηναίοι. / ογη _ 45.σΚωνικό ρυτό απόφαγεντιανή με στοιχεία απότο Αιγαίο και την Ανατολή.Κίτιο (Κύπρος),13ος αιώνας π.Χ.Λευκωσία (Κύπρος), ΚυπριακόΜουσείαΗ ΣυροπαλαιστίνηΣτην ανατολική άκρη της Μεσογείου, ανάμεσα στην Αίγυπτο, στηΜεσοποταμία και στη Μικρά Ασία, βρίσκεται η Συροπαλαιστίνη.Το κεντρικό και το νότιο τμήμα ονομαζόταν στην αρχαιότητα και ΓηΧαναάν. Σήμερα στην περιοχή βρίσκονται τα κράτη της Συρίας, τουΛίβανου, της Ιορδανίας, του Ισραήλ και η Ανεξάρτητη ΠαλαιστινιακήΑρχή.Στην περιοχή αυτή αναπτύχθηκαν ανεξάρτητες πόλεις-κράτη.Οι κάτοικοι τους ασχολήθηκαν με το εμπόριο. Ηγεμόνας κάθε πόληςήταν ο βασιλιάς. Όμως αντίθετα με την Αίγυπτο και τη Μεσοποταμία,όπου υπήρχαν ισχυρές δυναστείες, εδώ έχουμε συχνές αλλαγές στιςβασιλικές οικογένειες.40


2000 -1100 π.Χ.ΑΠΟ ΤΟ ΛΙΘΟ ΣΤΑ ΜΕΤΑΛΛΑ -- Η ΕΠΟΧΗ ΤΟΥ ΧΑΛΚΟΥΣΥΡΟΠΑΛΑΙΣΤΙΝΗ: ΣΤΑΥΡΟΔΡΟΜΙ ΛΑΩΝ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΩΝ1Η πόλη Ουγκαρίτ (στην παραλίατης σημερινής Συρίας) γίνεταιένα σημαντικό εμπορικό κέντροτης περιοχής: ήταν το καλύτεροφυσικό λιμάνι στην ανατολικήΜεσόγειο και σταυροδρόμιτων χερσαίων και θαλάσσιωνεμπορικών δρόμων.Οι Φοίνικες κάτοικοι της Βύβλου(στην παραλία του σημερινούΛίβανου) είχαν εμπορικέςσυναλλαγές με την Αίγυπτοκαι τη Μεσοποταμία. Μετά το2000 π.Χ. εξημερώνονται οικαμήλες και εμφανίζονται γιαπρώτη φορά τα άλογα, πουήρθαν από τα βόρεια ή ταβορειοανατολικά.Η Τύρος και η Σιδώνα (Λίβανος)αναπτύχθηκαν με το εμπόριο.Το 15ο αιώνα π.Χ. η περιοχήείναι κάτω από την κυριαρχίατης Αιγύπτου, όταν φαραώ είναιοΤούθμωσης Γ'.Γύρω στο 1250 π.Χ. οι Ισραηλίτες,μια ομάδα εβραϊκών φυλών πουείχε εγκατασταθεί στην Αίγυπτο,με αρχηγό τους το Μωυσή,εγκατέλειψαν την Αίγυπτοκαι κυριάρχησαν στο νότιοτμήμα της Συροπαλαιστίνης (ΓηΧαναάν). Ήρθαν σε σύγκρουσημε τους Φιλισταίους και λίγομετά το 1000 π.Χ., με αρχηγότο βασιλιά Δαβίδ, τους νίκησανκαι ίδρυσαν ένα ανεξάρτητοκράτος με πρωτεύουσα τηνΙερουσαλήμ.Οι Φιλισταίοι μιλούσαν μιαινδοευρωπαϊκή γλώσσα καισχετίζονται με τους Λαούς τηςθάλασσας. Είχαν δημιουργήσειένα ανεξάρτητο κράτος στηνότια Συροπαλαιστίνη, είχανκαλή στρατιωτική οργάνωσηκαι σιδερένια όπλα. Ήρθαν σεσύγκρουση με τους Ισραηλίτες,οι οποίοι τους νίκησαν.41


2000-1100 π.Χ.ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2Δ. Διακίνηση ιδεών και αγαθών την Εποχή του ΧαλκούΟι αρχαίες γραφέςΣτην αρχαιότητα η γραφή είχε τις δικές της λειτουργίες και τους δικούς της σκοπούςστην κοινωνία. Στις αρχαίες κοινωνίες που μελετάμε, γραφή γνώριζε μόνο μια μερίδατης κοινωνίας: οι γραφείς. Αρχικά οι άνθρωποι χρησιμοποίησαν τη γραφή για πρακτικούςλόγους: για να τηρούν στοιχεία σχετικά με την παραγωγή και τη φορολογία. Η γραφήείχε δηλαδή μεγάλη σχέση με τη διοίκηση του κράτους.Πήρε το όνομα τηςαπό τα σύμβολα της,που μοιάζουν με σφήνες.Χρησιμοποιήθηκεγια πρώτη φορά στηΜεσοποταμία.Η σφηνοειδής γραφήΠριν από το 3000 π.Χ. οι Σουμέριοι, που ζούσαν στηΜεσοποταμία, ανέπτυξαν το πιο παλιό σύστημα γραφής πουξέρουμε. Η παλιότερη γραφή ήταν βασισμένη σε εικόνες(ιδεογράμματα). Τα κείμενα μιλούσαν για τις καλλιέργειες και τηφορολογία, είχαν δηλαδή άμεση σχέση με τη διοίκηση. Αργότεραη γραφή εξελίχθηκε στη σφηνοειδή γραφή. Για εκατοντάδεςχρόνια οι γραφείς της Μεσοποταμίας έγραφαν σε πήλινεςπινακίδες κείμενα με θέμα την καθημερινή ζωή, το εμπόριο,την αστρονομία, τους μύθους και τη λογοτεχνία, ακόμη καιπροσωπικά γράμματα.Τη σφηνοειδή γραφή τη χρησιμοποίησανπολλοί λαοί της Εγγύς Ανατολής (Ασσύριοι,Χεπαίοι, Πέρσες) για να γράψουν τη γλώσσατους. Η σφηνοειδής γραφή αποκρυπτογραφήθηκεστις αρχές του 19ου αιώνα. Βάση γιατην αποκρυπτογράφηση ήταν μια επιγραφήπου βρέθηκε στην Περσέπολη, στην Περσία.Στην επιγραφή αυτή το ίδιο κείμενο ήτανγραμμένο σε τρεις γλώσσες, μία από τιςοποίες ήταν τα αρχαία περσικά.Οι γραφές των ΑιγυπτίωνΠήλινη πινακίδα μεσφηνοειδή γραφή.Λονδίνο (Μεγάλη Βρετανία),Υπήρχαν τρεις γραφές στην αρχαία Αίγυπτο:Βρετανικό Μουσείο.τα ιερογλυφικά, τα ιερατικά και τα δημοτικά.Τα ιερογλυφικά ήταν ο επίσημος τρόποςγραφής, τα ιερατικά τα χρησιμοποιούσανοι ιερείς για να γράψουν με πένα πάνω σεπάπυρο και τα δημοτικά τα χρησιμοποιούσανστην καθημερινή ζωή.Λίθινη στήλη με ιερογλυφικήγραφή, 1950 πΧΘήβες (Άνω Αίγυπτος).42


2000 -1100 π.Χ.ΑΠΟ ΤΟ ΛΙΘΟ ΣΤΑ ΜΕΤΑΛΛΑ -- Η ΕΠΟΧΗ ΤΟΥ ΧΑΛΚΟΥΟι αρχαίοι Αιγύπτιοι πίστευαν ότι είναι σημαντικό να διατηρούν στοιχείασχετικά με τη θρησκεία και τη διακυβέρνηση της χώρας. Γι' αυτό επινόησαντη γραφή το 3000 π.Χ. περίπου. Μόνο μια μερίδα όμως της αιγυπτιακήςκοινωνίας γνώριζε γραφή και ανάγνωση. Ήταν οι γραφείς, που πήγαιναν σεειδικά σχολεία για τέσσερα με πέντε χρόνια. Οι γραφείς ήταν απαραίτητοιγια να λειτουργήσει η πολύπλοκη αρχαία αιγυπτιακή κοινωνία και τοκράτος: κρατούσαν τα αρχεία, έκλειναν δουλειές και μάζευαν φόρους.Οι κρητικές γραφέςΤη 2η χιλιετία π.Χ. χρησιμοποιήθηκαν στην Κρήτη τρειςδιαφορετικές γραφές: η ιερογλυφική, η Γραμμική γραφήΑ και η Γραμμική γραφή Β.Πάπυρος με ιερατική γραφή,1550 π.χ. Λειψία (Γερμανία),Πανεπιστημιακή Βιβλιοθήκη.Η γραφή στην Κρήτη είναι ένα αίνιγμα που δεν έχει λυθεί. Εμφανίζεταιπερίπου το 2000 π.Χ., όταν χτίστηκαν τα πρώτα ανάκτορα, και είναι ένααπό τα σημαντικότερα στοιχεία του μινωικού πολιτισμού.Η παλιότερη γραφή είναι η ιερογλυφική. Οι Κρήτες τη χρησιμοποιούσανμέχρι το 1700 π.Χ. περίπου. Όπως και στην ιερογλυφική των Αιγυπτίων,υπάρχουν εικόνες που δείχνουν κάτι συγκεκριμένο: ένα κεφάλι, ένα χέρι,ένα ψάρι κ.ά. Τα ιερογλυφικά έχουν βρεθεί σε σφραγίδες και σε πήλινεςπινακίδες.Η Γραμμική Α υπήρχε παράλληλα με την ιερογλυφική, συνέχισε όμως ναχρησιμοποιείται και μετά το 1700, έως το 1450 π.Χ. Η ιερογλυφική γραφήεμφανίζεται μόνο στην Κρήτη. Αντίθετα, η Γραμμική Α, που τη βρίσκουμεσε πινακίδες, έχει βρεθεί και σε ορισμένα νησιά των Κυκλάδων.Τα ιερογλυφικά και η Γραμμική Α δεν έχουν αποκρυπτογραφηθεί καιέτσι δεν ξέρουμε ποια γλώσσα μιλούσαν οι Μινωίτες. Όμως ξέρουμε ότι οιγραφές αυτές χρησιμοποιούνταν κυρίως στη διοίκηση και στη λογιστική.Η τρίτη γραφή της Κρήτης είναι η Γραμμική Β. Η Γραμμική Β στηνΚνωσό έχει σίγουρα σχέση με την άφιξη των Μυκηναίων στο νησί, γιατίη γλώσσα που αποδίδει είναι η ελληνική.2.55Η γραφή των ΜυκηναίωνΠήλινη πινακίδα μεΓραμμική Α από τηνΑγία Τριάδα, κοντά στηΦαιστό. Ηράκλειο (Κρήτη),Αρχαιολογικό Μουσείο.Όψεις σφραγίδας μεκρητικά ιερογλυφικά.Η Γραμμική Β είναι συλλαβική: κάθε σύμβολο δηλαδή είναι μια συλλαβή (φωνήεν καισύμφωνο μαζί). Χρησίμευε μόνο για τη διοίκηση των ανακτόρων και σταμάτησε να χρησιμοποιείταιόταν αυτά καταστράφηκαν γύρω στο 1200 π.Χ. Αποκρυπτογραφήθηκε το1952 από το Βρετανό Μάικλ Βέντρις, που κατάλαβε ότι πρόκειται για μια παλιά μορφήτης ελληνικής γλώσσας.Στην ηπειρωτική Ελλάδα η γραφή εμφανίστηκε γύρω στο 1400 π.Χ., τηνεποχή της ακμής του μυκηναϊκού πολιτισμού. Εκτός από τις πινακίδες σεΓραμμική Β που βρέθηκαν στην Κνωσό, περίπου 1.000 ακόμη βρέθηκαν43


2000-1100 π.Χ.ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2ttlΜ2.56'Jqp^jστο ανάκτορο της Πύλου. Άλλες έχουν βρεθεί στις Μυκήνες, στην Τίρυνθα,στη Θήβα, στην Ελευσίνα και στον Ορχομενό. Το κοινό αυτό σύστημαγραφής από τη Βοιωτία μέχρι την Κρήτη δείχνει τον ενιαίο χαρακτήρα τουμυκηναϊκού πολιτισμού.Πήλινη πινακίδα από την Πύλο(Πελοπόννησος) με Γραμμικήj'iDLiimΒ. Αθήνα, Εθνικό ΑρχαιολογικόηΜουσείο.m 1 il\W.mΔεν μπορούμε να συγκρίνουμε τις πινακίδες σε Γραμμική Β με τιςεπιγραφές και τα θρησκευτικά κείμενα των άλλων πολιτισμών που είδαμε.Οι πινακίδες σε Γραμμική Β είναι μόνο διοικητικά έγγραφα, αρχεία καικατάλογοι των προϊόντων που αποθηκεύονταν στα ανάκτορα. Για τολόγο αυτό μπορούν να μας δώσουν μόνο σκόρπιες πληροφορίες για τηνοργάνωση και τον πολιτισμό της Μυκηναϊκής Εποχής. Από αυτές ωστόσομαθαίνουμε για την κοινωνία, τη διοίκηση, τη γραφειοκρατία και για τηνοικονομία, αλλά και στοιχεία για τη μορφή της εξουσίας και, όπως είδαμε,για τη θρησκεία. Η ιστορική τους σημασία είναι λοιπόν πολύ μεγάλη.Άλλο πολύ σημαντικό στοιχείο είναι ότι δείχνουν την αδιάκοπη συνέχειατης ελληνικής γλώσσας.Το εμπόριο στην ανατολική ΜεσόγειοΤο εμπόριο του χαλκού ήταν η βάση της «διεθνούς οικονομίας» τηςεποχής εκείνης. Η δύναμη των ηγεμόνων στηριζόταν στο χαλκό πουυπήρχε στις αποθήκες του ανακτόρου τους. Με το εμπόριο του χαλκούήρθαν σε επαφή άνθρωποι και πολιτισμοί απ’ όλη τη Μεσόγειο.Οι άνθρωποι αντάλλαξαν γνώσεις και ιδέες και έμαθαν καινούργιαπράγματα: γραφές, αντιλήψεις, τεχνικές, θρησκευτικές πρακτικές,λατρευτικές συνήθειες, ήθη και έθιμα.Μαζί με τις πρώτες ύλες ταξίδευαν και οι τεχνίτες, που μετέφεραντην απαραίτητη τεχνολογία. Οι έμποροι είχαν την ευθύνη τουταξιδιού και της διακίνησης των προϊόντων και των πρώτων υλών.Οι έμποροι, που την εποχή αυτή ήταν κάτι σαν διπλωμάτες, είχανστενές σχέσεις με την κρατική εξουσία και πολλά προνόμια.Χάλκινα αντικείμενα από τοναυάγιο του Ούλου Μπουρούν(Τουρκία), τέλη 14ου αιώνα π.Χ.Ανάμεσα στα άλλα αντικείμεναβλέπουμε ένα «τάλαντο» χαλκού.Είχε σχήμα προβιάς ταύρου γιανα μεταφέρεται εύκολα. Χάλκινατάλαντα έχουν βρεθεί σε πολλέςπεριοχές της Μεσογείου.Οι Μυκηναίοι χαλκουργοί από τα μέσα της 2ης χιλιετίας π.Χ.χρησιμοποιούσαν κασσίτερο που έφτανε από μακρινές περιοχές.Υπήρχε επικοινωνία ανάμεσα στους Μυκηναίους και τηβορειοδυτική Ευρώπη. Μέσα από τα ποτάμια και τους δρόμουςτης δυτικής Ευρώπης το μέταλλο έφτανε στη Μεσόγειο, περνώνταςαπό τα λιμάνια της Σαρδηνίας.44


2000-1100 π.Χ.ΑΠΟ ΤΟ ΛΙΘΟ ΣΤΑ ΜΕΤΑΛΛΑ -- Η ΕΠΟΧΗ ΤΟΥ ΧΑΛΚΟΥΈνα καράβι του14ου αιώνα π.Χ.,όταν ο καιρός ήτανκαλός, μπορούσενα μεταφέρει δέκατόνους χαλκόκαι πολλά άλλαεμπορεύματα. Έπρεπεόμως να πηγαίνει απόλιμάνι σε λιμάνι, πρινφτάσει στον τελικότου προορισμό.Στην Κύπρουπήρχαν μεταλλείαπου έβγαζαν πολύχαλκό. Σε μια πινακίδαμε σφηνοειδή γραφήαπό τη Μεσοποταμίαδιαβάζουμε ότιο κυπριακός χαλκόςπήγαινε στο εξωτερικό.Τεράστιες ποσότητες χαλκού μεταφέρονταν με καράβια από την Κύπροστα μεγάλα οικονομικά κέντρα της Μεσογείου.Οι Κρήτες είχαν εμπορικές σχέσεις με τους Κύπριους. Οι Κύπριοιδανείστηκαν από τους Κρήτες ένα σύστημα γραφής που μοιάζειμε τη Γραμμική Α της Κρήτης. Αυτή η γραφή είναι γνωστή ωςκυπρομινωική και δεν έχει ακόμη αποκρυπτογραφηθεί.Όπως είδαμε, υπήρχαν εμπορικές σχέσεις ανάμεσα στηνΑίγυπτο και το Αιγαίο πριν από το 2000 π.Χ. Το εμπόριο πρώτωνυλών και αγαθών γίνεται πιο πυκνό όσο πλησιάζουμε στο 1500 π.Χ.Πολύτιμες πληροφορίες για το εμπόριο στην Εποχήτου Χαλκού μάς έχει δώσει ένα ναυάγιο, που βρέθηκεστο Ουλού Μπουρούν, κοντά στις νοτιοδυτικές ακτέςτης Μικράς Ασίας, απέναντι από το Καστελόριζο. Τοπλοίο βυθίστηκε στα τέλη του 14ου αιώνα π.Χ. ενώέπλεε από την ανατολική Μεσόγειο προς το Αιγαίο.Στο φορτίο του υπήρχαν διάφορα αντικείμενα απόεπτά διαφορετικούς πολιτισμούς: από τη μυκηναϊκήΕλλάδα, την Κύπρο, την Αίγυπτο, τη Νουβία, τη Βαβυλωνία,την Ασσυρία και τη Συροπαλαιστίνη.Πήλινη πινακίδα με κυπρομινωικήγραφή που χρησιμοποιήθηκε από τουςΚυπρίους για τη δική τους γλώσσα,η οποία όμως μας είναι άγνωστη.Η κυπρομινωική γραφή συνέχισε ναχρησιμοποιείται ακόμη και όταν οιΜυκηναίοι πήραν το εμπόριο στα χέριατους και αργότερα εγκαταστάθηκανστο νησί. Λευκωσία (Κύπρος), ΚυπριακόΜουσείο.Η πόλη Ουγκαρίτ, στη συριακή ακτή απέναντι από την Κύπρο, ήτανπολυσύχναστο λιμάνι και το πιο σημαντικό εμπορικό κέντρο της περιοχής.Άλλα σημαντικά λιμάνια ήταν η Μίλητος στη Μικρά Ασία και το νησί τηςΡόδου στο Αιγαίο.45


2000-1100 π.Χ.ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2Τμήμα ανάγλυφηςπυξίδας απόελεφαντόδοντο πουβρέθηκε στο λιμάνι τηςΟυγκαρίτ στη Συρία,13ος αιώνας π.Χ.Παρίσι (Γαλλία), Μουσείοτου Λούβρου.Ε. Η Μεσόγειος σε αναταραχή και το τέλος του2.60 ) μυκηναϊκού π ολιτισμούΠρος τα τέλη του 13ου αιώνα π.Χ. καταστρέφονται τα μυκηναϊκά κέντρακαι τα ανάκτορα καθώς και η Τροία. Την ίδια εποχή καταρρέει το κράτος\. των Χετταίων. Όπως είδαμε, η καταστροφή του κράτους των Χετταίωνέχει σχέση με τις επιδρομές των Λαών της Θάλασσας. Οι Λαοί τηςΘάλασσας κινήθηκαν προς το Νότο και προς τα ανατολικά, όπουκατέστρεψαν την πόλη Ουγκαρίτ, την Κύπρο και τις πόλεις της νότιας. Συροπαλαιστίνης.Μεγάλες αναταραχές και καταστροφές έχουμε λοιπόν σε όλη%> την ανατολική Μεσόγειο εκτός από την Αίγυπτο. Εκτός από τουςΛαούς της Θάλασσας, μετακινήθηκαν και άλλοι λαοί και υπήρξεμεγάλη αναστάτωση. Έτσι διακόπηκαν οι σχέσεις ανάμεσα στουςλαούς της Μεσογείου. Οι θαλάσσιες επικοινωνίες δυσκόλεψαν και οιεμπορικές επαφές λιγόστεψαν. Οι άνθρωποι δεν μπορούσαν να βρουνπια πρώτες ύλες.Το τέλος του μυκηναϊκού πολιτισμού έχει σχέση με όσα έγιναν στηνανατολική Μεσόγειο. Μέσα σε αυτό το κλίμα των αναταραχώνη κεντρική διοίκηση των μυκηναϊκών ανακτόρων στο νότιο ελλαδικό χώροκατέρρευσε, και μαζί με αυτήν το οικονομικό σύστημα. Η Γραμμική γραφήΒ εξαφανίζεται. Ακόμη και η γεωργική παραγωγή μειώνεται, με αποτέλεσμανα υπάρξουν εσωτερικές αναταραχές και συγκρούσεις.Πολλοί Μυκηναίοι μετακινήθηκαν προς άλλες περιοχές και προς τηνΚύπρο. Σε όλη τη διάρκεια του 12ου αιώνα π.Χ. παρατηρούνται πολλέςκαταστροφές. Πολλοί οικισμοί εγκαταλείπονται και ο πληθυσμός μειώνεται.Πα πολλά χρόνια οι ιστορικοί πίστευαν ότι οι Δωριείς (ελληνόφωνα φύλα που κατοικούσανστο Βορρά) μετακινήθηκαν προς τα νότια και κατέστρεψαν το μυκηναϊκό πολιτισμό.Πράγματι, οι μύθοι μιλούν για την κάθοδο των Δωριέων. Όμως σήμερα γνωρίζουμε ότιοι Δωριείς δεν ήταν υπεύθυνοι για την καταστροφή του μυκηναϊκούπολιτισμού.Πολλές θεωρίες υπάρχουν για την κατάρρευση του μυκηναϊκού πολιτισμού.Κάποιοιεπιστήμονες πιστεύουν ότι οφείλεται σε μετακινήσεις πληθυσμών, όπως είναι οι Δωριείςκαι οι Λαοί της Θάλασσας. Άλλοι λένε ότι οι καταστροφές έχουν σχέση με τους σεισμούςκαι τις αλλαγές στο κλίμα. Τέλος, άλλοι δίνουν μεγάλη σημασία στις εσωτερικές αναταραχέςκαι συγκρούσεις. Στην πραγματικότητα πολλοί διαφορετικοί παράγοντες πρέπεινα χτύπησαν τη γραφειοκρατικά οργανωμένη μυκηναϊκή κοινωνία και την οικονομία της,η οποία βασιζόταν σε μεγάλο βαθμό στο εξωτερικό εμπόριο.Για δύο σχεδόν αιώνες τα αρχαιολογικά ευρήματα στον ελλαδικό χώροείναι λίγα. Είναι το τέλος μιας εποχής και η αρχή μιας άλλης. Ο νέοςπολιτισμός, που θα αναπτυχθεί σταδιακά, θα έχει πολύ μικρή ομοιότητα μετο μυκηναϊκό κόσμο. Ωστόσο η ελληνική γλώσσα, οι μύθοι και τα ονόματατων θεών θα διατηρηθούν.46


Κεφάλαιο 3Από το χαλκό στο σίδηροΟ κόσμος αλλάζει1100--700 π.X.^••ΜΜΜΜ»Όπως είδαμε στο προηγούμενο κεφάλαιο, η περίοδος που ξεκινάει λίγο πριν από το1200 π.Χ. και διαρκεί έως το 1100 π.Χ. περίπου είναι μια περίοδος αναστάτωσης. Μαζίμε τα μυκηναϊκά ανάκτορα καταστρέφεται η πολιτική, οικονομική και κοινωνική οργάνωση.Οι επαφές των κατοίκων του ελλαδικού χώρου με τους γειτονικούς πολιτισμούςτης ανατολικής Μεσογείου γίνονται πολύ λιγότερες. Το 12ο αιώνα π.Χ. πολλοί οικισμοίεγκαταλείπονται και πολλοί κάτοικοι μετακινούνται σε άλλες περιοχές (δυτική Μικρά Ασία,Κύπρος κ.α.).


1100-700 π.Χ.ΚΕΦΆΛΑΙΟ 3Α. Οι Σκοτεινοί Αιώνες (1100-900 π.Χ.)Οι αιώνες που ακολουθούν ονομάζονται από τους ιστορικούς Σκοτεινοί Αιώνες. Πρώτονγιατί χάνονται πολλά στοιχεία του μινωικού και του μυκηναϊκού πολιτισμού. Τέτοιαστοιχεία είναι η μνημειακή αρχιτεκτονική, η γραφή, τα έργα τέχνης και οι τοιχογραφίες.Δεύτερον γιατί γι' αυτούς τους αιώνες ξέρουμε πολύ λίγα πράγματα σε σύγκριση με τιςπροηγούμενες και τις επόμενες εποχές. Αυτό όμως φαίνεται πως αλλάζει σιγά σιγά,καθώς μαθαίνουμε νέα στοιχεία από τις ανασκαφές.Μέσα στην αναταραχή των ΣκοτεινώνΑιώνων ξεκινά η διάδοση του σιδήρου.Με το σίδηρο, οι πολιτισμοί τηςανατολικής Μεσογείου ακμάζουνκαι πάλι.Ο σίδηρος, όπως προηγουμένως ολίθος και ο χαλκός, δίνει το όνοματου στην εποχή: είναι η Εποχή τουΣιδήρου. Παρ' όλα αυτά ο χαλκόςδεν εξαφανίστηκε. Οι άνθρωποισυνέχισαν να τον χρησιμοποιούν,κυρίως για να φτιάχνουν πολυτελήαντικείμενα.Στην αρχή των Σκοτεινών Αιώνων στον ελλαδικό χώροο πληθυσμός μειώνεται. Την ίδια περίοδο οι Ίωνες μετακινούνταιαπό τον ηπειρωτικό ελλαδικό χώρο στις ακτές της Μικράς Ασίας(ιωνική μετανάστευση).Πολλοί κάτοικοι του ηπειρωτικού ελλαδικούχώρου πήγαν στην Κύπρο. Στην Κύπρο κυριάρχησανσταδιακά η ελληνική γλώσσα και θρησκεία.Ο πολιτισμός, που αναπτύχθηκε εκεί από την αρχήτιΊς 1r TC χιλιετίας π.Χ., επηρεάστηκε πολύ από τον πολιτισμό τουΓια τηνΚύπρομάθαμε στοκεφ. 2.ελλαδικού χώρου.Στον ίδιο τον ελλαδικό χώρο λίγοι οικισμοί είναι γνωστοί τηνπερίοδο αυτή. Έχουμε όμως αρκετά στοιχεία από τάφους.Τα ταφικά έθιμα είναι και αυτά ένα στοιχείο του πολιτισμούπου έχει αλλάξει από την Εποχή του Χαλκού. Τώρα σε πολλέςΤαφή και αγγείο με την τέφρα νεκρής περιοχές οι νεκροί -εκτός από τα παιδιά- καίγονται. Οι στάχτεςγυναίκας, τέλος 10ου αιώνα π.Χ.Βρέθηκε στις ανασκαφές για τηνκατασκευή του ΜητροπολιτικούΣιδηρόδρομου (Μετρό) της Αθήνας.48(τέφρα) μπαίνουν σε αγγεία. Τα αγγεία αυτά τα βάζουν μέσα σελάκκους με λίγα αντικείμενα, που ονομάζονται κτερίσματα.


1100-700 π.Χ.AΠΟ ΤO XΑΛΚΟ ΣΤΟ ΣΙΔΗΡΟ -- Ο ΚΟΣΜΟΣ ΑΛΛΑΖΕΙΟι Σκοτεινοί Αιώνες φαίνεται ότι ήταν μια περίοδος φτώχειας και σχετικής απομόνωσης.Εκτός από ελάχιστες εξαιρέσεις, δεν υπάρχει πολιτική ενότητα ούτε κεντρική εξουσίαούτε σύνθετη οικονομική οργάνωση. Αρχηγός στους μικρούς οικισμούς είναι κάποιοςτοπικός ηγεμόνας, με τον τίτλο του βασιλιά. Δεν έχει όμως ούτε την εξουσία ούτε τηδύναμη που είχε ο Μυκηναίος άναξ.Τα ιερά της εποχής αυτής σε τίποτα δε θυμίζουν αυτά της Εποχής τουΧαλκού. Μάλλον στους Σκοτεινούς Αιώνες οι θρησκευτικές τελετέςγίνονται στην ύπαιθρο, γύρω από κάποιο βωμό.Η ζωή στην Αθήνα και το ΛευκάντίΤον 11ο, το 10ο ακόμη και τον 9ο αιώνα π.Χ. μειώνεται ν 3.3ο πληθυσμός και τίποτα στη ζωή των ανθρώπων δε θυμίζειτην Εποχή του Χαλκού. Οι σχέσεις μεταξύ των λαών (κυρίωςμέσα από τη θάλασσα) αραιώνουν.Παρ’ όλα αυτά υπάρχουν κάποιες εξαιρέσεις.Για το Λευκαντί στην Εύβοια, όπως και για την Αθήνα,τα μέσα του 11ου αιώνα π.Χ. είναι μια περίοδοςαλλαγών και επαφών με γειτονικούς λαούς, κυρίως μετην Κύπρο και τη Συροπαλαιστίνη. Λίγο μετά το 1000 π.Χ.μια μικρή κοινότητα στο Λευκαντί οργανώνεται και χτίζειένα σημαντικό για την εποχή οικοδόμημα.Στην κεραμική υπάρχουν επίσης εξελίξεις στην τεχνικήκαι τη διακόσμηση των αγγείων. Τα αγγεία αυτά λέγονταιπρωτογεωμετρικά και η εποχή Πρωτογεωμετρική (1050-900 π.Χ.).Αγγείοπρωτογεωμετρικούρυθμού από την Αθήνα,950 π.Χ. περίπου.Τα καλύτεραπρωτογεωμετρικάαγγεία έχουνβρεθεί σετάφουςστηνΑθήνα.Αθήνα,ΜουσείοΚεραμεικού.Β. Η Γεωμετρική Εποχή (900--700 π.Χ.)Τα αγγεία του 9ουκαι του 8ου αιώναπ.Χ. είναι διακοσμημέναμε γεωμετρικάσχέδια.Αυτά δίνουντοόνομα τους στηνπερίοδο, που είναιγνωστή ως ΓεωμετρικήΕποχή.Αμφορέας με γεωμετρικήδιακόσμηση, 9ος αιώνας π.Χ.Αθήνα, Μουσείο Κεραμεικού.Η περίοδος των Σκοτεινών Αιώνωνδε σταμάτησε ταυτόχρονα σε όλεςτις περιοχές. Πάντως το τέλος τηςέχει σχέση με τις νέες επαφές μετην Ανατολή. Τα στοιχεία που έχουμεγια τη Γεωμετρική Εποχή είναικυρίως αρχαιολογικά. Υπάρχουνόμως και μεταγενέστερες γραπτέςμαρτυρίες για την περίοδο αυτή.Επίσης τα έπη του 8ου αιώνα π.Χ.μας δίνουν κάποιες πληροφορίεςγια τη ζωή, τα ήθη και τα έθιμα τωνανθρώπων εκείνης της εποχής.49


1100-700 π.Χ.ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3Οι οικισμοίΟι γεωμετρικοί οικισμοί σπάνιαείχαν οχυρώσεις. Στιςπερισσότερες περιπτώσειςήταν μόνο μικρά χωριά. Δενυπήρχαν τείχη, μάλλον γιατίοι οικισμοί δεν ήταν τόσο οργανωμένοι,ώστε οι κάτοικοιτους να αναλάβουν να φτιάξουνένα δημόσιο έργο.Για την αρχιτεκτονική της Γεωμετρικής Εποχής δεγνωρίζουμε πολλά, γιατί τα περισσότερα σπίτια ήτανχτισμένα πρόχειρα, με υλικά που δεν αντέχουν στο χρόνο.Τις περισσότερες αρχαιολογικές πληροφορίες τις έχουμεαπό τάφους.Ορθογώνιο, καμπυλόγραμμο και κυκλικό κτίριο της Γεωμετρικής Εποχής.Πέτρες περιφερειακές Ξύλινο δοκάρι οροφής Πλάκες οροφής Αδιάβροχο στρώμα πηλούΠαράθυρο •Πιθάρι •ΠεζούλαΘεμέλιο ·Ο οχυρωμένος οικισμός της Ζαγοράς (Άνδρος) και αναπαράσταση (τομή) σπιτιού. Οοικισμός ήταν χτισμένος σε ένα ακρωτήριο. Είναι ίσως το πιο χαρακτηριστικό δείγματης κυκλαδικής αρχιτεκτονικής της Γεωμετρικής Εποχής. Τα σπίτια είναι ορθογώνιαμε επίπεδες στέγες, παρόμοια με τα σπίτια στα σημερινά χωριά των Κυκλάδων.3.7Αναπαράσταση της αρχαίας Σμύρνης σταδυτικά παράλια της Μικράς Ασίας. Τα σπίτιαείναι φτωχικά, αλλά έχουν χτιστεί επιβλητικάτείχη γύρω από την πόλη. Η οικοδόμηση τωντειχών δείχνει ότι οι κάτοικοι οργανώθηκαν γιανα χτίσουν ένα τόσο μεγάλο δημόσιο έργο.50


1100-700 π.Χ.AΠΟ ΤO XΑΛΚΟ ΣΤΟ ΣΙΔΗΡΟ -- Ο ΚΟΣΜΟΣ ΑΛΛΑΖΕΙΗ οικονομίαΟι περισσότεροι άνθρωποι στη Γεωμετρική Εποχή ασχολούνταν με τηγεωργία και την κτηνοτροφία. Οι σημαντικότερες καλλιέργειες ήταντα δημητριακά, οι ελιές και τα σταφύλια. Στην κτηνοτροφίαεκτός από τα πρόβατα, τα κατσίκια και τα βόδια,εμφανίζονται για πρώτη φορά τα πουλερικά. Και κάτισημαντικό: το άλογο δεν είναι πια μόνο για να σέρνειάρματα σε πομπές και αγώνες. Πάνω απ' όλα είναιζώο για ιππασία.Οι επικοινωνίεςΑπό τον 9ο κυρίως αιώνα π.Χ. οι θαλάσσιεςεπικοινωνίες γίνονται πιο συχνές. Οι άνθρωποιχρειάζονται πρώτες ύλες, κυρίως χαλκό και σίδηρο.Αυτό έκανε τους τοπικούς άρχοντες να προωθήσουντο εμπόριο και τη ναυτιλία. Έτσι ναύλωσαν πλοία πουμπορούσαν να διασχίσουν τις θάλασσες.Πρώτοι στη ναυτιλία στο χώρο του Αιγαίου ήταν οιΕυβοείς. Ακολουθούσαν οι Κυκλαδίτες και οι Ρόδιοι. Ευβοϊκάαγγεία έχουν βρεθεί στα Δωδεκάνησα, στην Κύπρο και στηΣυροπαλαιστίνη, ήδη από τα τέλη του 10ου και τις αρχές του9ου π.Χ. αιώνα. Στην Αλ Μίνα (στην παραλία της σημερινήςΣυρίας) κυριαρχούν οι Ευβοείς, στην Κιλικία οι Ρόδιοι.Χρυσό σκεύος. Η διακόσμηση του έχειπολλά αιγυπτιακά στοιχεία και ίσωςμεταφέρθηκε στην Κύπρο από Φοίνικεςεμπόρους, 700 Π.Χ. Νέα Υόρκη (ΗΠΑ),Μητροπολιτικό Μουσείο Τέχνης.Το ναυάγιο του Ουλού Μπουρούν δείχνειπώς ήταν ένα εμπορικό πλοίο του 14ουαιώνα π.Χ. Τα εμπορικά πλοία του 9ουκαι του 8ου αιώνα π.Χ. δεν ήταν πολύδιαφορετικά απ’ αυτό: είχαν τετράγωναπανιά, μεγάλο κατάρτι, ιστό και μια σειράαπό κουπιά, καθώς και πηδάλιο. Οι παραστάσειςστα γεωμετρικά αγγεία μάςδείχνουν τέτοια εμπορικά πλοία. Μαςδείχνουν ακόμη και πολεμικά πλοία, πουμάλλον είχαν ως και 50 κουπιά το καθένα.Τα πολεμικά πλοία μάλιστα ξεπερνούσαντα δέκα μέτρα σε μήκος και τα τρία σεπλάτος.


1100-700 π.Χ.ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3Η κοινωνίαΓια την οργάνωση της κοινωνίας γνωρίζουμε κάποια στοιχεία από τις γραπτέςπηγές, αλλά και τα αρχαιολογικά ευρήματα. Μέχρι τον 8ο αιώνα π.Χ. δενυπάρχει πολιτική ενότητα. Οι κοινωνικές και οι πολιτικές ομάδες βασίζονταικυρίως στις συγγενικές σχέσεις. Η μικρότερη ομάδα είναι το γένος καιη μεγαλύτερη η φυλή. Τον 8ο αιώνα π.Χ. σχηματίζεται μια ενδιάμεσηκοινωνική ομάδα, η φατρία ή αδελφότητα. Σε κάθε περιοχή τον έλεγχοέχει η αριστοκρατία, εκτός από τις περιοχές, όπου, ακόμη και μετά τουςΣκοτεινούς Αιώνες, διατηρείται η βασιλεία.Τον 8ο αιώνα π.Χ. οι κοινότητες περνάνε σταδιακά από την οργάνωση σε φυλές στηδιοίκηση από μια κεντρική εξουσία. Από αυτή την αλλαγή γεννιέται η πόλη-κράτος, γιατην οποία θα μιλήσουμε στο επόμενο κεφάλαιο. Εκτός από την κεντρική εξουσία, έναάλλο χαρακτηριστικό της πόλης-κράτους είναι ο ναός, όπου οι άνθρωποι λατρεύουν μιαπολιούχο θεότητα (προστάτη θεό ή θεά της πόλης). Οι ναοί, όπως θα δούμε, χτίζονταιτώρα στα αστικά κέντρα.Οι γεωμετρικοί ναοίΥπάρχουν δύο βασικά αρχιτεκτονικά σχέδια ναών: οι ορθογώνιοι καιοι αψιδωτοί. Στους αψιδωτούς ναούς, η μία πλευρά του κτιρίου είναικαμπυλόγραμμη. Στη Σάμο και στην Ερέτρια οι πρώτοι ναοί είναι μεγάλοι,έχουν μήκος 100 πόδια και γι' αυτό λέγονται εκατόμπεδοι. Το μεγάλομέγεθος των ναών δείχνει ότι υπήρχε ανταγωνισμός ανάμεσα στιςκοινότητες.Στο εσωτερικό πολλών ναών υπάρχει μία ή περισσότερες σειρές απόκίονες (κολόνες). Το δεύτερο μισό του 8ου αιώνα π.Χ. επινοήθηκε τοπεριστύλιο (κίονες γύρω από το ναό εξωτερικά).Ο ναός, ως ξεχωριστόκτίριο μέσα στο οποίοβρίσκεται το άγαλμαμιας θεότητας, εμφανίζεταικυρίως από τον8ο αιώνα π.Χ.Ερέτρια (Εύβοια),κάτοψη του ιερούτου Απόλλωνα.b ~-β-β—βΟ"" •σ - •"Β " —Β"- 7 5 "δ6-β•


1100-700 π.Χ.AΠΟ ΤO XΑΛΚΟ ΣΤΟ ΣΙΔΗΡΟ -- Ο ΚΟΣΜΟΣ ΑΛΛΑΖΕΙΠριν από λίγα χρόνια, βρέθηκε στα Ύριαστη Νάξο ένα ιερό, όπου λάτρευαν τοΔιόνυσο από το τέλος της Εποχής τουΧαλκού και για πολλούς αιώνες. Αρχικάη λατρεία γινόταν στην ύπαιθρο και γύρωστο 800 π.Χ. χτίστηκε ο πρώτος ναός.Ιερά και ναοίΑναπαράσταση του εσωτερικού του ναού του Διονύσουστα Ύρια, Νάξος (Κυκλάδες).Γ. Η «ελληνική αναγέννηση» τον 8ο αιώνα π.Χ.Τον 8ο αιώνα π.Χ. ο ελληνικός κόσμος άρχισε να αλλάζει με γρήγορους ρυθμούς. Τηνπερίοδο αυτή, ο πληθυσμός αυξάνεται θεαματικά και οι επαφές με την Ανατολή γίνονταιόλο και περισσότερες. Την εποχή αυτή πραγματοποιείται μια αληθινή αναγέννηση. Πολλοίάνθρωποι ασχολούνται τώρα με εξειδικευμένες τέχνες και με το εμπόριο.Από τα μέσα του 8ου αιώνα π.Χ. υπάρχουν στοιχεία που δείχνουν ότι ο τρόπος ζωήςαλλάζει: εμφανίζονται παραστάσεις σε αγγεία, ιδρύονται οι πρώτες αποικίες, δημιουργούνταιπανελλήνια ιερά, αρχίζουν οι Ολυμπιακοί Αγώνες και ιδρύονται αστικοί ναοί.Ακόμη, εμφανίζεται η αλφαβητική γραφή και διαδίδεται η επική ποίηση.Οι Έλληνες και η γλώσσα τουςΤον 8ο αιώνα π.Χ. αρχίζει να σχηματίζεται η πόλη-κράτος. Ενώ κάθεπόλη-κράτος είναι ανεξάρτητη, υπάρχει το αίσθημα της ενότηταςανάμεσα στους Έλληνες μέσα από τη γλώσσα, τις παραδόσεις, τουςμύθους και τη θρησκεία.Η ελληνική γλώσσα ανήκει στη μεγάλη οικογένεια των ινδοευρωπαϊκώνγλωσσών. Δεν έχει όμως στενή σχέση με κάποια άλλη γλώσσα της ίδιαςοικογένειας. Η ελληνική γλώσσα, όπως μάθαμε, έφτασε στο σημερινόελλαδικό χώρο το 2000 π.Χ.Η ελληνική γλώσσα ήταν χωρισμένη σε διαλέκτους που μιλιόνταν σεδιάφορες περιοχές του ελλαδικού χώρου. Οι κυριότερες ήταν η δωρική,η αιολική και η ιωνική. Παρ’ όλες τις διαφορές, οι κάτοικοι μιας περιοχήςκαταλάβαιναν τη διάλεκτο μιας άλλης.Για τηνελληνικήγλώσσαμάθαμε στιςσ. 23, 44.53


1100-700 π.Χ.ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3Μετά την καταστροφή του μυκηναϊκού πολιτισμού, οι μύθοι, όπως είδαμε,μιλούν για πληθυσμούς που πέρασαν από τον ηπειρωτικό ελλαδικό χώροστα νησιά του Αιγαίου και στα δυτικά παράλια της Μικράς Ασίας (ιωνικήμετανάστευση). Η κατανομή των διαλέκτων δείχνει τις μετακινήσεις τωνπληθυσμών.Περισσότερα γιατο αίσθημα τηςενότητας στουςΈλληνες δες στιςσ. 75, 86.Ο Όμηρος χρησιμοποιεί τα ονόματα Ελλάς και 'Ελλην αποκλειστικάσχεδόν για μια περιοχή της νότιας Θεσσαλίας και τους κατοίκους της.Οι ονομασίες αυτές εξαπλώθηκαν σιγά σιγά, χωρίς όμως να μπορούμενα πούμε πότε ακριβώς. Πάντως τον 8ο αιώνα π.Χ. οι ονομασίεςαυτές χρησιμοποιούνται πια για όλη την περιοχή όπου μιλιούνται ταελληνικά. Εξάλλου τον αιώνα αυτό αναπτύσσονται πολύ γρήγορα οιεπικοινωνίες και οι άνθρωποι στον ελλαδικό χώρο αρχίζουν να καταλαβαίνουνότι μοιάζουν μεταξύ τους και ότι ξεχωρίζουν από τον έξωκόσμο. Εκτός από την κοινή γλώσσα και την κοινή αλφαβητική γραφή-παρά τις τοπικές διαφορές- έχουν τους ίδιους θεούς, που τουςλατρεύουν με τον ίδιο περίπου τρόπο. Την ίδια εποχή, όπως είπαμε,ιδρύονται τα πανελλήνια ιερά και αρχίζουν οι Ολυμπιακοί Αγώνες.Άλλα κοινά πολιτιστικά στοιχεία είναι η διάδοση των επών, η λατρείατων ηρώων, οι κοινοί μύθοι και οι κοινές παραδόσεις.Αργότερα, κατά τους Περσικούς Πολέμους (492-479 π.Χ.), αν και πολλέςελληνικές πόλεις-κράτη έχουν μεταξύ τους ανταγωνισμό, ενώνονται γιανα πολεμήσουν έναν κοινό εξωτερικό εχθρό. Όπως είπε ένας σύγχρονοςιστορικός, «η Περσία έδωσε στους Έλληνες την ταυτότητα τους ήτουλάχιστον την ευκαιρία να την αναγνωρίσουν». Μάλιστα, μετά τη νίκητους εναντίον του Πέρση βασιλιά στις Πλαταιές (479 π.Χ.), 31 πόλεις-κράτηαφιέρωσαν στο θεό Απόλλωνα στους Δελφούς έναν τρίποδα.Η εικονογραφία των αγγείωνΤη 2η χιλιετία π.Χ. τα αγγεία και οι τοιχογραφίες ήτανδιακοσμημένα με παραστάσεις. Από το 1100 π.Χ. περίπου τααγγεία είναι διακοσμημένα μόνο με γραμμικά σχέδια. Λίγοπριν από τα μέσα του 8ου π.Χ. αιώνα, τα αγγεία άρχισαν ναδιακοσμούνται με σκηνές που αφηγούνται μια ιστορία.Οι καλλιτέχνες της εποχής εμπνέονται από τις ιστορίες τωνηρώων. Οι ιστορίες αυτές διαδίδονται με την επική ποίησητον 8ο αιώνα π.Χ.Γεωμετρικός αμφορέας που απεικονίζει νεκρή γυναίκα πάνω σε νεκρικό κρεβάτικαι μορφές που τη θρηνούν, 8ος αιώνας π.Χ. Αθήνα, Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο.


1100-700 π.Χ.AΠΟ ΤO XΑΛΚΟ ΣΤΟ ΣΙΔΗΡΟ -- Ο ΚΟΣΜΟΣ ΑΛΛΑΖΕΙΟι περισσότερες παραστάσεις στα αγγεία του 8ου αιώνα π.Χ. εικονίζουνσκηνές από την καθημερινή ζωή. Έτσι, από τις παραστάσεις αυτέςμαθαίνουμε τα έθιμα της εποχής. Τα πιο εντυπωσιακά παραδείγματα είναιοι κρατήρες, αγγεία μεγάλου μεγέθους που τα έβαζαν πάνω στους τάφουςτων αντρών της αριστοκρατίας.Γεωμετρικόςκρατήρας πουαπεικονίζειίσως την αρπαγήτης Αριάδνης από τοΘησέα και ένα πλοίομε δύο σειρές κωπηλάτες,730 π.Χ. περίπου. Λονδίνο(Μεγάλη Βρετανία), βρετανικόΜουσείο.Ένα άλλο θέμα που εμφανίζεται σε αγγεία του8ου αιώνα π.Χ. είναι οι παραστάσεις πλοίων καιοι μάχες. Οι παραστάσεις πλοίων δείχνουν ότιτα θαλασσινά ταξίδια της εποχής αυτής ήτανσυχνά. Αυτό συνέβαινε γιατί υπήρχαν εμπορικέςανταλλαγές και ιδρύονταν οι πρώτες αποικίες.Την εποχή αυτή υπήρχαν μεγάλα φορτηγάιστιοφόρα με 20 έως 50 κουπιά.Κάποιες άλλες σκηνές απεικονίζουν ιστορίεςεμπνευσμένες μάλλον από τους μύθους. Αυτόσυμβαίνει συχνά στους επόμενους αιώνες, στηντέχνη της Αρχαϊκής και της Κλασικής Εποχής.Η αποικιακή εξάπλωσηΓεωμετρικός κρατήρας που απεικονίζει μεταφορά νεκρούπάνω σε άρμα. Υπάρχουν πολλές μορφές που θρηνούνκαι στο κάτω μέρος του αγγείου πομπή αρμάτων, 8οςαιώνας π.Χ. Αθήνα, Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο.Μετά την απομόνωση των Σκοτεινών Αιώνων, πρώτοιοι Ευβοείς ήρθαν σε επαφή με την Ανατολή και κυρίωςμε τους Φοίνικες. Οι επαφές αυτές ξεκίνησαν τον 11οαιώνα π.Χ. Από το 10ο αιώνα π.Χ. όμως, η ευβοϊκήπαρουσία στην Ανατολή και στην Κύπρο γίνεται πιοέντονη. Αυτό κρατάει μέχρι τα τέλη του 8ου αιώνα π.Χ.Για τουςΦοίνικες θαμιλήσουμε στιςσ. 59-60.Για τουςΕτρούσκουςθα μάθουμεπερισσότεραστο κεφ. 4.Οι Ευβοείς επίσης ήταν εκείνοι που πρώτοι κινήθηκαν στη δυτική Μεσόγειο. Έμποροιαπό την Εύβοια είχαν ήδη στην αρχή του 8ου αιώνα π.Χ. επαφές με κατοίκους της ιταλικήςχερσονήσου, δηλαδή της Ετρουρίας στο Βορρά και της Καμπάνιας στο Νότο. Στηνπεριοχή υπήρχαν πολλά μεταλλεύματα, ειδικά σίδηρος. Έτσι αναπτύχθηκαν σημαντικέςεμπορικές σχέσεις ανάμεσα στον ελλαδικό χώρο και στις παραπάνω περιοχές. Μέσααπό την επαφή με την Ετρουρία, οι Ευβοείς δεν απέκτησαν μόνο πρόσβαση στα μέταλλα,αλλά γνώρισαν και ένα διαφορετικό λαό, διαφορετικά οργανωμένο, τους Ετρούσκους.55


1100-700 π.Χ.ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3Για τιςαποικίες θαμάθουμε στοκεφ. 4.Μετά τις πρώτες αυτές εμπορικές επαφές, οι πρώτοι που ίδρυσαν αποικίαστη δυτική Μεσόγειο ήταν οι Ευβοείς. Ο οικισμός των Πιθηκουσών ήτανη πρώτη ελληνική αποικία στην περιοχή: ένας διεθνής εμπορικός σταθμός.Το δραστήριο βιοτεχνικό κέντρο που βρέθηκε εκεί δείχνει ότι το εμπόριοτων μετάλλων ήταν μια κερδοφόρα επιχείρηση για τους κατοίκους.Το τελευταίο τρίτο του 8ου αιώνα π.Χ. άποικοι από τον ελλαδικό χώροκατοίκησαν πολυάριθμα μέρη της Σικελίας και της Ιταλικής χερσονήσου.Τα ιερά και οι Ολυμπιακοί ΑγώνεςΧάλκινο αγαλματίδιοαπό την Ολυμπία, 8οςαιώνας π.Χ. Ολυμπία(Πελοπόννησος),Αρχαιολογικό Μουσείο.Τον 8ο αιώνα π.Χ. οι ναοί χτίζονται για πρώτη φορά μέσα στους Βλέπε ταοικισμούς. Παράλληλα αυξάνονται σημαντικά οι προσφορέςίε Ρ&στο, Λ' χ ^ ' Λ ' ' χάρτη 3.13.(αναθήματα) προς τους θεούς. Απο αυτό μπορούμε να ν"καταλάβουμε πως όλοι οι κάτοικοι του οικισμού λάτρευαν τηνίδια θεότητα. Σε ορισμένα ιερά έρχονται προσκυνητές από άλλους τόπουςκαι κάνουν προσφορές οι ντόπιοι αλλά και οι κάτοικοι άλλων περιοχών.Κάποια από αυτά τα ιερά γίνονται σιγά σιγά τόπος λατρείας για όλουςτους Έλληνες: είναι τα ιερά της Ολυμπίας, των Δελφών, της Δωδώνης καιτης Δήλου.Οι πρώτοι Ολυμπιακοί Αγώνες χρονολογούνται, σύμφωνα με τηνπαράδοση, το 776 π.Χ. Τότε κάποιοι από τους προσκυνητές στην Ολυμπίαπήραν ίσως μέρος σε κάποιον αγώνα.Τον 8ο αιώνα π.Χ. τα αναθήματα στην Ολυμπία γίνονται Για τουςπερισσότερα και η ποιότητα τους βελτιώνεται. Αυτό δείχνειΟλυμπιακούςΑγώνες θαότι καθιερώθηκαν οι Ολυμπιακοί Αγώνες. Δείχνει όμως καιμάθουμεκάτι άλλο: ότι, στην αρχή τουλάχιστον, έπαιρναν μέρος στους περισσότεραΟλυμπιακούς Αγώνες μόνο πλούσιοι που ήθελαν να γίνουν στο κεφ. 4.γνωστοί πέρα από την τοπική τους κοινότητα.Η αλφαβητική γραφήΤον 8ο αιώνα π.Χ. οικάτοικοι του ελλαδικούχώρου δανείζονται τηναλφαβητική γραφή απότους Φοίνικες. Η γραφήδεν είναι πια συλλαβική,όπως η Γραμμική Β,όπου κάθε σύμβολο είναιμια συλλαβή. Είναι αλφαβητική,χρησιμοποιεί δηλαδήένα σύμβολο γιακάθε σύμφωνο και κάθεφωνήεν ξεχωριστά.Στους πολιτισμούς της Μεσοποταμίαςκαι της Αιγύπτου, όπως είδαμε,γραφή γνώριζε μόνο μια ξεχωριστήτάξη, οι γραφείς. Αλλά και στα μινωικάκαι στα μυκηναϊκά ανάκτορα μόνοοι γραφείς φαίνεται ότι γνώριζαν ταπερίπλοκα σύμβολα της Γραμμικήςγραφής και έγραφαν με αυτά.Πήλινο αγγείο πάνω στο οποίοείναι χαραγμένη μια αλφαβητικήεπιγραφή. Βρέθηκε στονΚεραμεικό της Αθήνας, δεύτερομισό 8ου αιώνα π.Χ.Αθήνα, Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο.56


1100-700 π.Χ.AΠΟ ΤO XΑΛΚΟ ΣΤΟ ΣΙΔΗΡΟ -- Ο ΚΟΣΜΟΣ ΑΛΛΑΖΕΙΤον 8ο αιώνα π.Χ. όμως, στον ελλαδικό χώρο τα πράγματα είναι πολύδιαφορετικά. Δεν υπάρχει πια ειδική τάξη γραφέων. Η γραφή πλέον αποκτάένα ρόλο τελείως διαφορετικό απ' ό,τι στα βασίλεια της Μεσοποταμίαςκαι της Αιγύπτου: χρησιμοποιείται για τις ανάγκες της επικοινωνίας καιτης έκφρασης γενικότερα. Τα αλφαβητικά κείμενα γράφονται από τουςανθρώπους για προσωπική τους ευχαρίστηση. Δεν έχουμε λοιπόν εδώ ούτεβασιλικές επιγραφές ούτε χρονικά που μιλούν για νικηφόρες εκστρατείεςπέρα από τα σύνορα. Αντίθετα έχουμε κείμενα, όπως η επιγραφή από τηνΚύμη, την ευβοϊκή αποικία στην Ιταλία, που λέει:Είμαι η λήκυθος της Ταταίης, όποιος με κλέψει να τυφλωθεί.Οι αλφαβητικές επιγραφές όμως δε μας λένε πού, πώς και πότε ακριβώςχρησιμοποιήθηκε για πρώτη φορά το ελληνικό αλφάβητο. Μάλλονοι Έλληνες πήραν το φοινικικό αλφάβητο όταν ήρθαν σε επαφή με τουςΦοίνικες σε κάποιο τόπο της ανατολικής Μεσογείου. Πιθανόν οι μικτοίγάμοι να δημιούργησαν δίγλωσσες οικογένειες κι έτσι το αλφάβητο ναπέρασε στους 'Ελληνες. Επειδή οι Ευβοείς διατηρούσαν τις πιο στενέςσχέσεις με τους Φοίνικες, μάλλον έπαιξαν σημαντικό ρόλο στη διάδοσητης αλφαβητικής γραφής. Η γραφή ήταν εύκολη κι αυτό έκανε αρκετούςΈλληνες να τη μάθουν.Το ελληνικό αλφάβητο πήρε τα σχήματα των γραμμάτων από το αλφάβητο που χρησιμοποιούσανοι Φοίνικες. Οι αρχαίοι Έλληνες ονόμαζαν τα γράμματα τους «φοινίκειαγράμματα» και ο Ηρόδοτος μας λέει ότι το ελληνικό αλφάβητο κατάγεται από το φοινικικό.Οι Έλληνες προσάρμοσαν το φοινικικό αλφάβητο στις ανάγκες της γλώσσας τους καιτελειοποίησαν την αλφαβητική γραφή, προσθέτοντας τα φωνήεντα.Η διάδοση της επικής ποίησης και η λατρεία των ηρώωνΤον 8ο αιώνα π.Χ., ο ποιητής Όμηρος έδωσε στα ηρωικά έπη, Ιλιάδακαι Οδύσσεια, τη σημερινή τους μορφή. Αρχικά τα έπη μεταδίδοντανπροφορικά, για αιώνες, από πλανόδιους αοιδούς (τραγουδιστές) καιαργότερα γράφτηκαν.Τα ομηρικά έπη έχουν μεγάλη λογοτεχνική αξία, γιατί είναι από τα ωραιότερα και ζωντανότεραποιήματα της παγκόσμιας λογοτεχνίας. Περιέχουν όμως και πολύτιμες πληροφορίες,που βοηθούν τους ιστορικούς να μάθουν για την κοινωνία και τον τρόπο ζωής. Ωστόσοδεν είναι πάντα εύκολο να καταλάβουμε ποια στοιχεία ανήκουν σε κάθε εποχή.Ο Όμηρος αναφέρει ορισμένα από τα βασικά χαρακτηριστικά της πόλης-κράτους, γιατην οποία θα μιλήσουμε στο επόμενο κεφάλαιο. Τέτοια χαρακτηριστικά είναι η αγορά, ταδημόσια κτίρια και ο ναός μέσα στην πόλη, που είναι αφιερωμένος στην πολιούχο θεότητα.Στην Οδύσσεια μάλιστα αναφέρεται και το Μαντείο των Δελφών. Επίσης, για πρώτη φορά, οιδώδεκα θεοί του Ολύμπου εμφανίζονται όλοι μαζί στα ομηρικά έπη.57


1100-700 π.Χ.ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3Μετά τα μέσα του 8ου αιώνα π.Χ., οι άνθρωποι αρχίζουν να λατρεύουντους ήρωες στους τάφους της Εποχής του Χαλκού ή ακόμη και σενεότερους τάφους και ιερά. Οι ήρωες είναι είτε «ζωντανοί», όπως αυτοί τηςΙλιάδας και της Οδύσσειας, είτε «νεκροί», δηλαδή ανώνυμοι άνθρωποι πουμετά το θάνατο τους τιμούνται σαν ήρωες.Οι ιστορικοί και οι αρχαιολόγοι συμφωνούν ότι η λατρεία των ηρώων έχει στενή σχέση μετη γένεση της πόλης-κράτους, αλλά και μετά ομηρικά έπη. Την ίδια εποχή, όπως είδαμε,εμφανίζονται οι αφηγηματικές σκηνές πάνω στα αγγεία. Άρα η λατρεία των ηρώων, ηδιάδοση των επών και οι σκηνές στα αγγεία έχουν σχέση μεταξύ τους και δείχνουν ότιτο δεύτερο μισό του 8ου αιώνα π.Χ. οι κοινωνικές ομάδες αναζητούν κάτι καινούργιο.Αυτό το καινούργιο έρχεται όταν δημιουργείται η πόλη-κράτος.ΦρυγίαΗ ΝΕΟ-ΑΣΣΥΡΙΑΚΗ ΑΥΤΟΚΡΑΤΟΡΙΑΚύπρος^Ιερουσαλήμ^ΔαμασκόςΔ. Η ανατολική Μεσόγειος και η Εγγύς ΑνατολήΗ Νεο-Ασσυριακή ΑυτοκρατορίαΆραβεςΑΣΣΥΡ-Ανάγλυφο όπου απεικονίζεται η πολιορκία μιας πόλης από τα ασσυριακάστρατεύματα, 850 π.Χ. περίπου. Λονδίνο (Μεγάλη Βρετανία), Βρετανικό Μουσείο.Είδαμε στο προηγούμενοκεφάλαιο πώς κατέρρευσαν οικυριότερες πολιτικές δυνάμειςτης Εγγύς Ανατολής. Η περίοδοςμετά το 1200 π.Χ. στην ΕγγύςΑνατολή δεν είναι «σκοτεινή»,όπως στον ελλαδικό χώρο.Για την ιστορία της περιοχήςέχουμε αρκετά στοιχεία γιατίσυνεχίζουν να υπάρχουνγραπτές πηγές.Στην περιοχή δεν υπάρχειπολιτική ενότητα και λείπειμια πολιτική δύναμη που νακυριαρχεί.Γύρω στα τέλη του 10ουαιώνα π.Χ. όμως εμφανίζεταιμια νέα πολιτική οργάνωση.Οι Ασσύριοι βασιλιάδες κάνουνμεγάλες εκστρατείες καιιδρύουν τη Νεο-ΑσσυριακήΑυτοκρατορία. Με τιςεκστρατείες αυτές η Ασσυρίαεπεκτείνεται και τα σύνορα τηςισχυροποιούνται.58


1100-700 π.Χ.AΠΟ ΤO XΑΛΚΟ ΣΤΟ ΣΙΔΗΡΟ -- Ο ΚΟΣΜΟΣ ΑΛΛΑΖΕΙΣ’ όλη τη διάρκεια του 9ουκαι του 8ου αιώνα π.Χ.οι Ασσύριοι πολεμούνεναντίον των γειτονικώνλαών. Έτσι τα μικρά κράτητης Μεσοποταμίας και τηςΣυροπαλαιστίνης χάνουντην ανεξαρτησία τους.Τα ανάκτορα τωνΑσσυρίων ήταν από ταμεγαλύτερα καισημαντικότεραοικοδομήματα τηςεποχής. Χτίστηκαν για ναπροβάλλουν τη δύναμη τουβασιλιά, αλλά και για ναπροκαλούν το θαυμασμόκαι το φόβο στο λαό.Αναπαράσταση νεο-ασσυριακού ανακτόρου από τον 8ο αιώνα π.Χ. Βλέπουμεαγάλματα φτερωτών ταύρων με ανθρώπινο κεφάλι που φρουρούσαν τις πύλες.Οι ΕβραίοιΚατά την περίοδο της Βασιλείας του Σολομώντα, που ήταν ο διάδοχος τουβασιλιά Δαβίδ, το Βασίλειο του Ισραήλ είχε ευημερία και ειρήνη.Όμως μετά το θάνατο του, το 922 π.Χ., το βασίλειο χωρίστηκε σε δύοτμήματα: το Ισραήλ στο Βορρά και την Ιουδαία στο Νότο. Οι Εβραίοι δενμπόρεσαν στη συνέχεια να διατηρήσουν για πολύ την ανεξαρτησία τους.Έτσι οι Ασσύριοι κυρίεψαν το Ισραήλ στο τέλος του 8ου αιώνα π.Χ.Η Ιουδαία κατακτήθηκε αργότερα, το 586 π.Χ., από τους Βαβυλώνιους, οιοποίοι κατέστρεψαν την Ιερουσαλήμ και εξόρισαν τους Εβραίους.Οι ΦοίνικεςΟι μεγάλες αναταραχές άφησαν τις παραλιακές πόλεις τηςσυροπαλαιστινιακής ακτής ελεύθερες από κάθε κυριαρχία. Έτσι, μετά το1200 π.Χ. οι πόλεις αυτές αναπτύχθηκαν σε ανεξάρτητες πόλεις-κράτη καιοι κάτοικοι τους είναι γνωστοί ως Φοίνικες.Δες τοχάρτη 3.23.Πα πολλούς αιώνες οι Φοίνικες κυριαρχούσαν στο εμπόριο στη Μεσόγειο και στην ΕγγύςΑνατολή: από την Αίγυπτο, την Αραβική χερσόνησο και τη Μεσοποταμία μέχρι τηνΙβηρική χερσόνησο και τη βόρεια Αφρική. Ανάμεσα στα εμπορεύματα που μετέφερανήταν μεταλλεύματα, πάπυρος και σχοινί από την Αίγυπτο, ξυλεία (κέδροι από το Λίβανο,κυπαρίσσια, πεύκα, δρυς), λάδι από κέδρο (απαραίτητο στους Αιγυπτίους για την ταρίχευση),ζώα (βοοειδή, κατσίκες, αρνιά, άλογα, καμήλες), κρασί, δημητριακά, αλάτι καιπαστά ψάρια, μέλι, ξηροί καρποί και φρέσκα φρούτα (χουρμάδες, σύκα, ρόδια, αχλάδια).Ακόμη μετέφεραν μπαχαρικά, αβγά στρουθοκαμήλου και ήλεκτρο (κεχριμπάρι).59


1100-700 π.Χ.ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3ΦΟΙΝΙΚΙΚΕΣ ΠΟΛΕΙΣ-ΚΡΑΤΗΙΣΡΑΗΛ ΚΑΙ ΙΟΥΔΑΙΑ/ΙεσόγειοςθάλασσαΜικρά Ασία5οςΓιάφα;ΒύβλοςΑΒηρυτός·*Σιδώνα4#Τύρος^Ιερουσαλήμ\*Α*Οι κυριότερες φοινικικές πόλεις-κράτη:Σιδώνα, Τύρος, Πάφα και το Κίτιο στηνΚύπρο. Ακόμη βλέπουμε τα βασίλεια τουΙσραήλ και της Ιουδαίας.Φοινικικός αποικισμόςΟ χάρτης δείχνει τις φοινικικές πόλεις-κράτη και τις πορείεςτων φοινικικών πλοίων στη Μεσόγειο. Οι Φοίνικες, από ταμέσα του 9ου αιώνα π.Χ. μέχρι και τα τέλη του 8ου αιώναπ.Χ., δημιούργησαν αποικίες και εμπορικούς σταθμούςσε στρατηγικά σημεία, απ’ όπου περνούσαν τα καράβιαταξιδεύοντας από την Ανατολή στη Δύση. Η σημαντικότερηαποικία των Φοινίκων ήταν η Καρχηδόνα στις ακτές τηςσημερινής Τυνησίας, στη βόρεια Αφρική.Ήδη από το 10ο αιώνα π.Χ. οι Φοίνικες ήταν γνωστοίθαλασσοπόροι. Μαθαίνουμε μάλιστα από τις πηγές ότιείχαν υπογράψει μια εμπορική συμφωνία με το βασιλιά τουΙσραήλ για την ανταλλαγή προϊόντων.Για να μπορούν να έχουν πρώτες ύλες, οι Φοίνικεςπλήρωναν φόρο υποτέλειας στους Ασσύριους. Στα τέλητου 9ου αιώνα π.Χ. όμως οι Ασσύριοι έφτασαν για πρώτηφορά ως τις ακτές της Μεσογείου. Αύξησαν τους φόρουςκαι αυτό είχε ως συνέπεια τη στροφή των Φοινίκων προςτη θάλασσα: δημιουργήθηκε έτσι ένα πρώτο κύμα φυγής.Είναι η εποχή που οι Φοίνικες μετακινούνται προς τηνΚύπρο, όπου ιδρύουν το Κίτιο. Λίγο αργότερα ιδρύουν καιτην Καρχηδόνα στη βόρεια Αφρική.Το δεύτερο κύμα μετακίνησης πληθυσμών από τηνΑνατολή προς την Κύπρο, τα Δωδεκάνησα, την Κρήτη καιτο Αιγαίο φαίνεται ότι ξεκίνησε μετά το 750 π.Χ., ότανο ηγεμόνας της Ασσυρίας υπέταξε την Τύρο και τη Βύβλο.Μέχρι το τέλος του 8ου αιώνα π.Χ. η Κιλικία έγινε επαρχίατης Ασσυρίας, ενώ και η Κύπρος φαίνεται ότι εξαρτιόταναπό τον Ασσύριο βασιλιά.60


Κεφάλαιο 4Η Αρχαϊκή ΕποχήΟι αιώνες των μεταρρυθμίσεων-Ί25 700-480 π.Χ. ^ ^Πα την Αρχαϊκή Εποχή, όπως και για τις άλλες περιόδους που εξετάσαμε ως τώρα,σημαντική πηγή πληροφοριών είναι τα αρχαιολογικά ευρήματα από τις ανασκαφές. Π’αυτή την εποχή όμως έχουμε περισσότερα και διαφορετικά στοιχεία: επιγραφές σεπέτρα, παπύρους με κείμενα από την Αίγυπτο, ποιήματα, αλλά και κείμενα, που γράφτηκανόμως πολύ μετά τα γεγονότα που αφηγούνται. Μια από τις κυριότερες πηγέςείναι ο ιστορικός Ηρόδοτος που γράφει τον 5ο αιώνα π.Χ.Την Αρχαϊκή Εποχή γίνονται σημαντικές μεταρρυθμίσεις (αλλαγές). Αυτές οι αλλαγές(ο σχηματισμός της πόλης-κράτους, οι αποικίες, η γραφή) είχαν ξεκινήσει ήδη τοντελευταίο αιώνα της Γεωμετρικής Εποχής. Την Αρχαϊκή Εποχή αλλάζει η κοινωνία, ταπολιτεύματα (δηλαδή η μορφή της εξουσίας) και η τέχνη. Οι παλιότεροι ιστορικοί ονόμασαντην εποχή αυτή Αρχαϊκή, επειδή πίστευαν ότι ήταν η πρώιμη (αρχαϊκή) μορφήτης Κλασικής Εποχής.


700-480 π.Χ.ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4480 323200Α. Η άνοδος της πόλης-κράτουςL·/Όπως είδαμε στο προηγούμενο κεφάλαιο,πριν από τον 8ο αιώνα π.Χ. ηκοινωνία ήταν οργανωμένη με βάση τιςφυλές. Από τα μέσα του 8ου π.Χ. αιώνα,σταδιακά, σε πολλά μέρη του αρχαίουελληνικού κόσμου, οι άνθρωποι συνδέονταιμεταξύ τους όχι επειδή είναι συγγενείς,αλλά επειδή είναι πολίτες, μέληδηλαδή της ίδιας πόλης-κράτους.Τι είναι πόλη-κράτος;Η πόλη-κράτος είναι μια ιδιαίτερη μορφή πολιτικήςοργάνωσης που τη συναντάμε σε διάφορες περιοχέςτου αρχαίου κόσμου ήδη από την 3η χιλιετία π.Χ. (Μεσοποταμία,Συροπαλαιστίνη, Ιταλική χερσόνησος).Με τον όρο «πόλη-κράτος» εννοούμε ένα μικρό σεέκταση κράτος. Το κράτος αυτό αποτελείται απότο άστυ και τη χώρα, δηλαδή την αγροτική περιοχήπου βρίσκεται γύρω από το άστυ.Για ταπολιτεύματαθα μάθουμεπερισσότεραστο επόμενοκεφάλαιο.Η ελληνική πόλη-κράτος και τα χαρακτηριστικά τηςΟ όρος πόλη-κράτος χρησιμοποιείται για να περιγράψει τα μικρά κράτηπου υπήρχαν στον αρχαίο ελληνικό κόσμο. Η αύξηση του πληθυσμούβοήθησε στη δημιουργία της πόλης-κράτους. Για να δημιουργηθεί η πόληκράτοςενώθηκαν σταδιακά οι διάφοροι οικισμοί. Όπως είδαμε, ήδη απότη Γεωμετρική Εποχή, η βασιλεία παρακμάζει και η εξουσία περνάει σταχέρια μιας μικρής ομάδας, των αριστοκρατών. Σε αρκετές όμως περιοχέςτου ελλαδικού χώρου παραμένει η βασιλεία μέχρι και τη Ρωμαϊκή Εποχή.Σε άλλες περιοχές πάλι, το πολίτευμα γίνεται άλλοτε ολιγαρχικό και άλλοτεδημοκρατικό.Στην οργάνωση της πόλης-κράτους βοήθησεκαι η διάδοση του νομίσματος. Με το νόμισμαη πόλη-κράτος λειτουργούσε καλύτερα.Σε νόμισμα πληρώνονταν πια οι φόροι και ταπρόστιμα. Μετά χρήματα αυτά η πόλη-κράτοςμπορούσε να χτίζει ναούς και να πληρώνειστρατό. Το νόμισμα συμβόλιζε την ανεξαρτησίατης πόλης-κράτους, αφού μόνο οι ανεξάρτητεςπόλεις-κράτη μπορούσαν να έχουν δικότους νόμισμα. Σιγά σιγά το νόμισμα έγινε τομέσο για την ανάπτυξη του εμπορίου.Ο πληθυσμός της πόλης-κράτουςαποτελείται από τους πολίτες, τουςξένους (ή μετοίκους) και τους δούλους.Στην οικονομία της πόλης-κράτουςβοηθούν όλοι, ο καθένας όμως έχειδιαφορετικές ασχολίες.Το ποιος είναι πολίτης διαφέρει σεκάθε πόλη-κράτος. Γενικά μπορούμε ναπούμε ότι πολίτες γίνονται όσοι ενήλικεςέχουν πατέρα που είναι πολίτης.Οι πολίτες αποτελούν το δήμο. Εκείνητην εποχή, όπως και τις επόμενες, οιγυναίκες δεν ανήκουν στους πολίτες.62


700-480 π.Χ.Η ΑΡXΑΪΚΗ ΕΠΟXΗ -- ΟΙ ΑΙΩΝΕΣ ΤΩΝ ΜΕΤΑΡΡΥΘΜΙΣΕΩΝΒ. Αποικισμός -- Η ελληνική εξάπλωση στη Μεσόγειοκαι στον Εύξεινο ΠόντοΑφρική ο Μητρόπολη- ΑποικίαΟι άνθρωποι ήθελαν να ελέγχουν ορισμένες περιοχέςαπ’ όπου περνούσαν πλοία. Από τα μέσα του 8ου αιώναπ.Χ. ιδρύθηκαν αποικίες, κυρίως από τους Μεγαρείς καιτους Κορίνθιους, στη Σικελία και στα νότια της Ιταλικήςχερσονήσου. Ήταν μάλιστα τόσο πολλές οι αποικίες αυτές,που η περιοχή ονομάστηκε αργότερα Μεγάλη Ελλάδα.Από τον 7ο αιώνα π.Χ. άρχισαν να ιδρύονταιαποικίες και σε άλλες περιοχές, όπωςστις βόρειες ακτές του Αιγαίου, στηνΠροποντίδα, στον Εύξεινο Πόντο, αλλά καιστα παράλια της Αφρικής, της σημερινήςΓαλλίας και της Ισπανίας. Ορισμένες απόαυτές έγιναν σημαντικά εμπορικά κέντρα,ιδιαίτερα για την εξαγωγή δημητριακών.Τα αίτια εξάπλωσης του αποικισμούΕίδαμε στο προηγούμενο κεφάλαιο ότι οι πρώτοιΈλληνες που ίδρυσαν αποικίες ήταν οι Ευβοείς.Η αναζήτηση μεταλλευμάτων ήταν η κύρια αιτία αυτήςτης μετανάστευσης. Άλλη αιτία ήταν η αύξηση τουπληθυσμού και η ανεπάρκεια καλλιεργήσιμης γης.Η εξέλιξη της ναυπηγικής και η κατασκευή μεγάλωνπλοίων βοήθησε πολύ στις μετακινήσεις. Πολλά πλοίαμπορούσαν πια να μεταφέρουν πάνω από 100 τόνους καινα κάνουν μακρινά ταξίδια.Τα καράβια που περνούσαν από τα στενά τουΕλλήσποντου και του Βόσπορου έφερναν από τηνπεριοχή του Εύξεινου Πόντου δούλους, δέρματα, ξυλείακαι σιτάρι. Μέσα από τα στενά, που χωρίζουν τη ΣικελίαΟι Συρακούσες (Σικελία, Ιταλία) ήταν αποικίατων Κορινθίων. Στη φωτογραφία φαίνεταιη πόλη όπως είναι σήμερα.63


ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4από την Ιταλική χερσόνησο, τα καράβιαέφταναν στην Ετρουρία και αγόραζαν σίδηροκαι σιτάρι.Άλλα αίτια του αποικισμού μπορεί να είναιοι κοινωνικές και πολιτικές αναταραχές ή οιφυσικές καταστροφές.Έμποροι ζυγίζουν εμπορεύματα. Απόμελανόμορφο αμφορέα, 540 π.Χ. Νέα Υόρκη (ΗΠΑ),Μητροπολιτικό Μουσείο Τέχνης.Πώς ιδρύεται μια αποικίαΕμπορικό πλοίο του τέλους του 6ου αιώνα π.Χ. πουδιακοσμούσε αγγείο. Λονδίνο (Μεγάλη Βρετανία),βρετανικό Μουσείο.Σύμφωνα με τους αρχαίους συγγραφείς, συνήθως οι πόλεις-κράτη έστελναν απεσταλμένουςστο Μαντείο των Δελφών, για να ρωτήσουν πού θα έπρεπε να ιδρύσουν αποικία.Μετά οριζόταν ένας αρχηγός, ο οικιστής. Η πόλη-κράτος απ’ όπου έφευγαν οι άποικοιλεγόταν μητρόπολη.4.5Αναπαράσταση σπιτιούαπό τους ΕπιζεφύριουςΛοκρούς, αποικία στηνΚάτω Ιταλία.Άποικοι γίνονταν είτε όποιοι ήθελαν να φύγουν είτε εκείνοι που όριζεη πόλη-κράτος (π.χ. ένας γιος από κάθε οικογένεια). Έτσι άλλοτε έφευγανγια τους καινούργιους τόπους ολόκληρες οικογένειες και άλλοτε μόνοάντρες που παντρεύονταν γυναίκες από τον ντόπιο πληθυσμό. Κάποιεςφορές οι άποικοι προέρχονταν από δύο ή περισσότερες πόλεις-κράτη.Μαζί τους οι άποικοι έπαιρναν και το ιερό πυρ, τη φωτιά δηλαδή πουέκαιγε στο βωμό της πολιούχου θεότητας της μητρόπολης. Με αυτήνάναβαν το βωμό του νέου ναού στην αποικία.Οι αποικίες ήταν ανεξάρτητες πόλεις-κράτη,αλλά είχαν δεσμούς με τη μητρόπολη. Έστελναναντιπροσωπείες στις γιορτές που έκανε η μητρόποληκαι όταν υπήρχε κίνδυνος ζητούσαν τη βοήθειατης. Κάποιες φορές όμως οισχέσεις μεταξύ μητρόποληςκαι αποικίας ήταν εχθρικές,όταν για παράδειγμα η μιαανταγωνιζόταν την άλληστο εμπόριο.


700-480 π.Χ.Η ΑΡXΑΪΚΗ ΕΠΟXΗ -- ΟΙ ΑΙΩΝΕΣ ΤΩΝ ΜΕΤΑΡΡΥΘΜΙΣΕΩΝΆποικοι και ντόπιοιΟι πληροφορίες που έχουμε για τις σχέσεις των αποίκων με τον ντόπιοπληθυσμό είναι πολύ λίγες. Γνωρίζουμε όμως ότι οι σχέσεις αυτές ήτανάλλοτε φιλικές και άλλοτε εχθρικές. Πολύ σημαντική για τις σχέσειςαποίκων και ντόπιων ήταν η διαθέσιμη γη. Άλλοτε έφτανε για να θρέψεικαι τους παλιούς κατοίκους και τους αποίκους, άλλοτε όμως όχι.Μερικές φορές οι ντόπιοι ηγεμόνες διάλεγαν να έχουν καλές σχέσεις μετους αποίκους, για να γίνονται πιο ισχυροί. Έτσι, η κόρη του βασιλιά τηςΜασσαλίας πήρε για σύζυγο τον αρχηγό των αποίκων από τη Φώκαια τηςΜικράς Ασίας.Εκτός από τις εμπορικές ανταλλαγές, οι ντόπιοι και οι άποικοι είχανεπαφές μέσα από τη θρησκεία. Σε πολλά ιερά που ίδρυσαν οι άποικοιυπήρχαν ελληνικές θεότητες, οι οποίες είχαν και κάποια χαρακτηριστικάτοπικών θεοτήτων. Οι θεότητες στα ιερά αυτά λατρεύονταν από τουςαποίκους και από τους ντόπιους. Αυτό το γνωρίζουμε, γιατί τα αφιερώματαπου βρέθηκαν εκεί είναι έργα ελληνικής και ντόπιας τέχνης.Η αλληλεπίδραση των πολιτισμώνΚαθισμένη θεά σε θρόνοπήλινο. Ντόπιο σικελικόπήλινο έργο που βρέθηκεσε ιερό μαζί με ελληνικάαναθήματα, δεύτερο μισό6ου αιώνα Π.Χ. Συρακούσες(Ιταλία), ΑρχαιολογικόΜουσείο.Πρώτη συνέπεια του αποικισμού ήταν η εξάπλωση του ελληνικού πολιτισμού. Οι άποικοιέφερναν μαζί τους όλα τα χαρακτηριστικά της πόλης-κράτους που αναφέραμε (θεοί,λατρείες, πολεμική τέχνη, πολιτική οργάνωση, τέχνες και αλφαβητική γραφή).Ο αποικισμός επηρέασε τους λαούς με τους οποίους ήρθαν σε επαφή οιΈλληνες. Για παράδειγμα, στις περιοχές που δεν υπήρχε γραφήοι Έλληνες έφεραν το αλφάβητο. Από την ευβοϊκή αποικία τηςΚύμης μεταδόθηκε το αλφάβητο στους λαούς που κατοικούσανστην Ιταλική χερσόνησο. Έτσι και οι Ετρούσκοι υιοθέτησαν τοελληνικό αλφάβητο, το οποίο άλλαξαν για να ταιριάζει στη δικήτους γλώσσα. Αλλά και τα ετρουσκικά έργα επηρεάστηκαν πολύαπό την ελληνική τέχνη.Οι Έλληνες είχαν επίσης μεγάλη επιρροή σε περιοχές πουβρίσκονταν στο κέντρο της Ιταλικής χερσονήσου, για παράδειγμαστη Ρώμη. Αυτό το γνωρίζουμε από τα αντικείμενα ελληνικήςτέχνης (πήλινα αγγεία και μεταλλικά σκεύη) που βρέθηκαν στηνπεριοχή. Η ντόπια επίσης παραγωγή φανερώνει την επιρροήτης ελληνικής τέχνης, καθώς οι ντόπιοι τεχνίτες έμαθαν νακατασκευάζουν προϊόντα που προτιμούσαν οι άποικοι.Με τις ανασκαφές μαθαίνουμε επίσης ότι οι Έλληνεςάποικοι επηρέασαν τους κατοίκους και πιο μακρινών περιοχών,στη δυτική και κεντρική Ευρώπη, δηλαδή τους Κέλτες, πουκατοικούσαν τότε στη σημερινή Γαλλία και στη δυτική Γερμανία.Επίσης επιρροές υπήρχαν στους Σκύθες, που κατοικούσαν στησημερινή Ρουμανία, στην Ουκρανία και στη νότια Ρωσία.Πήλινο άγαλμα του Απόλλωνα, έργο Ετρούσκου γλύπτη πουεπηρεάστηκε από την ελληνική γλυπτική, τέλος 6ου αιώναΠ.Χ. Ρώμη (Ιταλία), Μουσείο Βίλα Τζούλια. 65


700-480 π.Χ.ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4Μια δεύτερη συνέπεια του αποικισμού ήταν η ανάπτυξη τωνεμπορικών ανταλλαγών στη Μεσόγειο από τις πόλεις-κράτη, τιςμητροπόλεις δηλαδή, προς τις αποικίες και από τις αποικίες στουςντόπιους πληθυσμούς. Όπλα, πολυτελή σκεύη και υφάσματα, πήλινααγγεία ήταν μερικά από τα προϊόντα των ανταλλαγών.Χρυσά ελάσματαμε επιγραφές σταετρουσκικά, αρχές 5ουαιώνα π.Χ. Περισσότερεςαπό 13.000 ετρουσκικέςεπιγραφές έχουνέρθει στο φως με τιςανασκαφές.Ρώμη (Ιταλία), Μουσείο ΒίλαΤζούλια.Στους Έλληνες ήταν έντονη η ανατολικήεπίδραση. Αυτό είναι φανερό τόσο στημυθολογία όσο και στην τέχνη. Στη γλυπτική,αλλά και στα πήλινα αγγεία, χρησιμοποιούνταιαπό τους καλλιτέχνες του ελληνικού κόσμουθέματα αγαπητά στους κατοίκους της ΕγγύςΑνατολής και της Αιγύπτου, όπως σφίγγεςκαι γρύπες, λιοντάρια, φυτά κ.ά. Γι' αυτό η τέχνητου 7ου αιώνα π.Χ. ονομάζεται ανατολίζουσα.Αλληλεπιδράσεις και σχέσεις εμφανίζονταικαι στο πολιτικό πεδίο, όπως για παράδειγμαμε συμμαχίες (ο τύραννος της ΣάμουΠολυκράτης συμμάχησε με το φαραώ τηςΑιγύπτου κατά του Πέρση βασιλιά). Ακόμη,Έλληνες μισθοφόροι πολέμησαν στην Αίγυπτοεναντίον της ασσυριακής κυριαρχίας και στηΒαβυλωνία. Αλλά και οι Λυδοί υπήρξαν μάλλοντο πρότυπο για το πολίτευμα της τυραννίδας.Ασημένιο σκεύος πουβρέθηκε σε τάφο τηςκεντρικής Ιταλίαςκαι περιείχε τη στάχτη τουνεκρού. Οι ντόπιοι μιμούνταντα ταφικά έθιμα τωναποίκων, 7ος αιώνας π.Χ.Μοντεκανιάνο (Ιταλία),Αρχαιολογικό Μουσείο.Κεφάλι λίθινουαγάλματος πολεμιστήαπό την Ισπανία,αρχές 5ου αιώνα π.Χ.Η «Σφίγγα των Ναξίων»από τους Δελφούς.Μαρμάρινοάγαλμα, 560 π.Χ.περίπου. Δελφοί(Στερεά Ελλάδα),ΑρχαιολογικόΜουσείο.Η εξάπλωση των Ελλήνων είχε ως αποτέλεσμα την αλληλεπίδρασητων πολιτισμών. Αυτό έφερε αλλαγές στηνκοινωνική οργάνωση, στην τέχνη αλλά και στο πολίτευμα.Χάλκινος κρατήρας πουβρέθηκε στο Βιξ της Γαλλίας,6ος αιώνας π.Χ.Σατιγιόν σιρ Σε ν (Γαλλία),Αρχαιολογικό Μουσείο.66


Η ΑΡXΑΪΚΗ ΕΠΟXΗ -- ΟΙ ΑΙΩΝΕΣ ΤΩΝ ΜΕΤΑΡΡΥΘΜΙΣΕΩΝΓ. Η πόλη-κράτος σε κρίση--Πολιτεύματα και νομοθέτεςΗ κυριαρχία των ευγενών-ΑριοτοκρατίαΌπως είδαμε στο τρίτο κεφάλαιο, σε πολλές πόλεις-κράτη, από τη ΓεωμετρικήΕποχή ήδη, η εξουσία πέρασε από τους βασιλιάδες στους αριστοκράτες.Οι αριστοκράτες στηρίζονταν στην ευγενική τους καταγωγή (έλεγανμάλιστα ότι κατάγονται από παλιούς βασιλιάδες, ήρωες και ημίθεους). Ηδύναμη τους βασιζόταν στη γη και στα πολλά βοσκοτόπια που είχαν. Τηγη των αριστοκρατών την καλλιεργούσαν κυρίως δούλοι. Με άλλα λόγια,στην αριστοκρατία είχαν εξουσία όσοι προέρχονταν από τις παλιές ισχυρέςοικογένειες και την περιουσία τους την είχαν κληρονομήσει.Αν και με τον αποικισμό οι άνθρωποι έλυσαν πολλά προβλήματα,η κοινωνία άρχισε από τον 7ο αιώνα π.Χ. να περνάει μια κρίση. Γιατί έγινεαυτό δεν μπορούμε να το πούμε σίγουρα. Πάντως η αγροτική κρίση,η δημιουργία της οπλιτικής φάλαγγας και η ανάπτυξη του εμπορίουμάλλον είχαν σχέση με αυτή την κρίση.Χάλκινη πανοπλία καιπερικεφαλαία από τάφο τουΆργους, τέλος 8ου αιώνα π,Χ.Ναύπλιο (Πελοπόννησος),Αρχαιολογικό Μουσείο.Η έλλειψη γης ήταν ο κύριος λόγος που έγιναν πολλοί πόλεμοι στα σύνορα.Αυτό άλλαξε την πολεμική τακτική: εκτός από το ιππικό, άρχισαν να χρησιμοποιούνκαι πεζικό. Το ιππικό το οργάνωναν οι αριστοκράτες, γιατί αυτοίμπορούσαν να τρέφουν άλογα. Στο πεζικό έπαιρναν μέρος οι τεχνίτες, οιέμποροι και οι ελεύθεροι αγρότες, που πολεμούσαν στηνοπλτπκή φάλαγγα.Επειδή όμως πια πολεμούσαν και όλοι αυτοί που δεν ήταν αριστοκράτες,άρχισαν να ζητούν ίσο μερίδιο από τα λάφυρα ή την κατακτημένη γη καιστη συνέχεια περισσότερα δικαιώματα και συμμετοχή στην εξουσία.Χάλκινο αγαλματάκι οπλίτη, 530 π.Χ.Σύβαρη (Ιταλία), Αρχαιολογικό Μουσείο.4.15Αναπαράστασηοπλιτικής φάλαγγας. Οιοπλίτες παρατάσσονταιπολύ κοντά ο ένας δίπλαστον άλλον σχηματίζονταςμια πυκνή γραμμή, πουονομάζεται φάλαγγα. Ο κάθε οπλίτηςπροστατεύει με την ασπίδα το αριστερό μισό του σώματοςτου και το δεξί μισό τού συμπολεμιστή του, ενώ η δική τουδεξιά πλευρά προστατεύεται από την ασπίδα του οπλίτη πουβρίσκεται στα δεξιά του. Έτσι ο κάθε ένας εξαρτάται από τοδιπλανό του και όλοι μαζί υπερασπίζονται την πόλη τους.Τμήμα της διακόσμησης πήλινου αγγείου πουφτιάχτηκε στην Κόρινθο στα 650-640 π.Χ.Δείχνει οπλίτες να μάχονται σε φάλαγγα. Ρώμη(Ιταλία), Μουσείο Βίλα Τζούλια.


ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4Κορινθιακό ασημένιονόμισμα. Απεικονίζεταιο Πήγασος (φτερωτόάλογο), που ήτανέμβλημα της Κορίνθου,525-500 Π.Χ. Βερολίνο(Γερμανία), ΚρατικάΜουσεία.Αθηναϊκό ασημένιοτετράδραχμο πουέκοψε ο Πεισίστρατος,530-520 Π.Χ. Αθήνα,Νομισματικό Μουσείο.Τι ήταν η αγροτική κρίση; Ακόμη και μετά την αποικιακή εξάπλωση η γηδεν έφτανε. Ο κάθε αγρότης μοίραζε τη γη στα παιδιά του και έτσι κάποιοιπολίτες βρέθηκαν με τόσο λίγη γη που δεν μπορούσαν να ζήσουν. Πολλοί,για να πληρώσουν τα χρέη τους, πούλησαν στους αριστοκράτες όχι μόνοτη γη αλλά και την ίδια τους την ελευθερία. Η κατάσταση αυτή έκανε τουςανθρώπους να οργίζονται με τους αριστοκράτες.Με την κρίση μπορεί να είχαν σχέση και όσοι είχαν αποκτήσει περιουσίαως τεχνίτες ή έμποροι και ήθελαν να καλυτερέψουν τη θέση τους στηνκοινωνία.Η κρίση στην πόλη-κράτος έφερε αλλαγές. Οι αλλαγές αυτές δεν έγινανχωρίς προβλήματα ούτε έγιναν με τον ίδιο τρόπο και την ίδια στιγμή σεκάθε πόλη-κράτος. Σε ορισμένες μάλιστα περιοχές οι αλλαγές αυτέςδεν έγιναν ποτέ και οι βασιλιάδες διατήρησαν την εξουσία. Σε ορισμένεςπεριπτώσεις την κρίση προσπάθησαν να λύσουν οι νομοθέτες. Μέχρι τον7ο αιώνα π.Χ. επικρατούσε το εθιμικό δίκαιο, δηλαδή οι άγραφοι νόμοι, καιοι αριστοκράτες το χρησιμοποιούσαν όπως τους εξυπηρετούσε.Ο νομοθέτης, με τους νόμους που έφτιαχνε, επιδίωκε να εξασφαλίσει τηδικαιοσύνη. Οι αριστοκράτες που διοικούσαν δεν έκαναν πια ό,τι ήθελαν.Έπρεπε να ακολουθούν τους νόμους.Σε πολλές όμως περιπτώσεις, όταν η καθιέρωση νόμων δε γινότανπραγματικότητα ή αποτύγχανε, τότε κάποιος αριστοκράτης έβρισκε τηνευκαιρία να πάρει όλη την εξουσία στα χέρια του.ΤυραννίδαΤον 7ο και τον 6ο αιώνα π.Χ. σε πολλές ελληνικές πόλεις-κράτη η πολιτικήεξουσία πέρασε, άλλοτε για λίγο και άλλοτε για περισσότερο, στα χέριαενός μόνο ανθρώπου, του τυράννου. Το πολίτευμα που τότε καθιερωνόταντο ονόμαζαν τυραννίδα ή τυραννία.Η λέξη τύραννος στα αρχαία χρόνια έχει πολλές διαφορετικές σημασίες.Θα μπορούσαμε όμως γενικά να πούμε ότι τύραννος είναιαυτός που παίρνει αυθαίρετα την εξουσία.68Για τονΠεισίστρατοθα μάθουμεπερισσότεραστη σ. 71.Οι τύραννοι, για να έχουν όλη την εξουσία, σκότωναν πολλούς από τουςαντιπάλους τους αριστοκράτες και μοίραζαν τις περιουσίες τους σ' αυτούςπου τους υποστήριξαν. Υπόσχονταν ότι θα φρόντιζαν για τα συμφέροντατου δήμου, δηλαδή για τους γεωργούς, τους εμπόρους και τους τεχνίτες.Γίνονταν ακόμη αγαπητοί στο δήμο, επειδή ούτε πρόστιμα έβαζαν ούτεφυλάκιζαν ούτε υποδούλωναν όσους είχαν χρέη. Επίσης βοηθούσαν καιτην οικονομία των πόλεων-κρατών ενισχύοντας το εμπόριο και ιδρύονταςαποικίες. Με τα έσοδα από τους φόρους και την περιουσία των αντιπάλωντους έκαναν σημαντικά δημόσια έργα. Πολύ γνωστοί τύραννοι ήτανο Πολυκράτης στη Σάμο, ο Περίανδρος στην Κόρινθο και ο Πεισίστρατοςστην Αθήνα.Ας δούμε όμως τη Σπάρτη και την Αθήνα, τις δύο πόλεις-κράτη για τιςοποίες έχουμε τις περισσότερες πληροφορίες.


Η ΑΡXΑΪΚΗ ΕΠΟXΗ -- ΟΙ ΑΙΩΝΕΣ ΤΩΝ ΜΕΤΑΡΡΥΘΜΙΣΕΩΝΣπάρτη και Λυκούργος-ΟλιγαρχίαΌπως είπαμε, οι πόλεις-κράτη είχαν πρόβλημα, γιατίτους έλειπε καλλιεργήσιμη γη. Οι Σπαρτιάτες έλυσαντο πρόβλημα διαφορετικά από τις άλλες πόλειςκράτη:αντί να ιδρύσουν αποικίες στο εξωτερικό,κατέλαβαν τη γειτονική Μεσσηνία, υποδούλωσαντους Μεσσήνιους, που έγιναν είλωτες, και έτσιβρήκαν καλλιεργήσιμη γη. Οι είλωτες ήταν δούλοικαι ανήκαν στην πόλη-κράτος. Γι’ αυτό η ιστορίατης Σπάρτης κατά τους επόμενους αιώνες είναιτόσο διαφορετική από των άλλων ελληνικώνπόλεων-κρατών - για παράδειγμα, δε γνώρισεποτέ τυραννίδα.Για να μπορέσουν οι Σπαρτιάτες να ελέγχουν τουςείλωτες και παράλληλα να προστατεύονται από τουςγείτονες τους, έδωσαν μεγάλη σημασία στη στρατιωτικήοργάνωση. Όλοι οι πολίτες έγιναν στρατιώτες πουεκπαιδεύονταν συνεχώς. Η ζωή έγινε απλή και απαγορεύτηκαν,, λ Λ, , ,, Αγγείο από τη Λακωνία που απεικονίζειοι πολυτελείς. Ακόμη απαγορευόταν στους πολπβς νατο ζύγισμα προϊόντων μπροστά στοπηγαίνουν σε άλλες πόλεις-κράτη, αλλά και σε ξένους να βασιλιά Αρκεσίλαο, 560 π.Χ.μένουν μόνιμα στη Σπάρτη.Παρίσι, Εθνική Βιβλιοθήκη της Γαλλίας.Οι αλλαγές αυτές σχετίζονται με το όνομα του Λυκούργου. Δεν είμαστεσίγουροι αν ο Λυκούργος υπήρξε πραγματικά ή αν είναι μυθικό πρόσωπο.Σύμφωνα πάντως με την αρχαία παράδοση, ο Λυκούργος έφτιαξε τηνπόλη-κράτος της Σπάρτης. Οργάνωσε επίσης το πολίτευμα της που ήτανολιγαρχικό, με ιδιαίτερα όμως χαρακτηριστικά.Στο ολιγαρχικό πολίτευμα δικαίωμα να ψηφίζουνκαι να διοικούν την πόλη-κράτος είχανλίγα άτομα: οι πλούσιοι, που δεν είχαν όμωςπάντα αριστοκρατική καταγωγή.Οι Σπαρτιάτες προσπάθησαν να επιβάλουν τοπολίτευμα τους και σε άλλες πόλεις-κράτη.Στα μέσα του 6ου αιώνα π.Χ. δημιούργησαν τηνΠελοποννησιακή Συμμαχία, γιανα αποκτήσουν περισσότερηδύναμη. Στις αρχές του 5ουαιώνα π.Χ. η Σπάρτη είχε γίνειη μεγαλύτερη στρατιωτικήδύναμη του ελληνικούκόσμου.Μολύβδινο ανάθημα από το ιερό τηςΟρθιας Αρτέμιδος στη Σπάρτη,7ος - 6ος αιώνας π.Χ. Σπάρτη(Πελοπόννησος), Αρχαιολογικό Μουσείο.Λίθινο αναθηματικό ανάγλυφο από τηΛακωνία, 540 π.Χ. Βερολίνο (Γερμανία),Κρατικά Μουσεία.69


ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4Η Αθήνα τον 7ο αιώνα π.Χ. - Οι νόμοι του ΔράκονταΗ Σπάρτη, όπως είδαμε, είχε ολιγαρχικό πολίτευμα που έδινε μεγάλησημασία στη στρατιωτική οργάνωση. Την ίδια ώρα, στην Αθήνα του 7ουαιώνα π.Χ. το πολίτευμα γνώρισε διαφορετική εξέλιξη.Πα την εποχή αυτή γνωρίζουμε λίγα πράγματα. Ξέρουμε όμως ότι την εξουσία τηνείχαν οι αριστοκράτες, που συμμετείχαν σε ένα συμβούλιο, τονΆρειο Πάγο. Από τουςαριστοκράτες εκλέγονταν και οι εννέα Άρχοντες. Ο Άρειος Πάγος και οι εννέα Άρχοντεςδιοικούσαν την Αθήνα.Αυτό που επίσης γνωρίζουμε είναι ότι κατά τον 7ο αιώνα π.Χ. η Αθήναείχε μείνει πίσω σε σχέση με άλλες πόλεις-κράτη γιατί δε συμμετείχε στομεγάλο αποικισμό που είχε αρχίσει από τα μέσα του 8ου αιώνα π.Χ.Πα την ιστορία της Αθήνας πριν από το Σόλωνα δύο γεγονότα είναι σημαντικά: το έναείναι η προσπάθεια του Κύλωνα να καταλάβει την Ακρόπολη και να γίνει τύραννος. Τοδεύτερο είναι η σύνταξη των πρώτων νόμων από το Δράκοντα.Η Αθήνα τον 6ο αιώνα ττ.Χ. - Από το Σόλωνα στον ΚλεισθένηΟ Σόλωνας ήταν αριστοκράτης. Με τα ποιήματα του παρότρυνε τουςΑθηναίους να ξαναπάρουν στα τέλη του 7ου αιώνα π.Χ. τη Σαλαμίνα, πουείχαν καταλάβει οι Μεγαρείς. Έτσι έγινε πολύ αγαπητός στο λαό τηςΑθήνας και, όταν έγινε Άρχοντας το 594-593 π.Χ., του ζήτησαν να φτιάξεινέους νόμους.Ο Σόλωνας ελευθέρωσε τους μικροαγρότες από τα χρέη τους καιαπαγόρευσε να γίνεται κάποιος δούλος για χρέη. Απελευθέρωσε επίσηςόσους Αθηναίους είχαν γίνει δούλοι. Διαίρεσε τους πολίτες σε τάξεις,ανάλογα με το εισόδημα τους, και όρισε τι υποχρεώσεις έχει κάθε τάξηαπέναντι στην πόλη-κράτος (φόροι, συμμετοχή στην άμυνα και τη διοίκησητης Αθήνας κτλ.).Ο Σόλωνας διατήρησε τον Άρειο Πάγο και τους εννέα Άρχοντες.Προσπάθησε όμως να μειώσει την εξουσία των αριστοκρατών. Π’αυτό δημιούργησε την Εκκλησία του Δήμου και τη Βουλή των Τετρακοσίων,που μοιράζονταν την εξουσία με τους αριστοκράτες.Προτομή από μάρμαροτου Σόλωνα: ρωμαϊκόαντίγραφο χάλκινηςπροτομής από τον3ο αιώνα π.Χ. Νάπολη(Ιταλία), ΕθνικόΑρχαιολογικό Μουσείο.Ο Σόλωνας θέσπισε και νόμους για το εμπόριο και την καθημερινή ζωή.Για παράδειγμα, απαγόρευσε τις εξαγωγές -εκτός από το λάδι, που είχεπολύ η Αττική- και επέτρεψε τις εισαγωγές, για να υπάρχουν στην αγοράπολλά και φτηνά προϊόντα. Επίσης απαγόρευσε τους πολύ πλούσιουςτάφους, που θεωρούνταν προκλητικοί, και προστάτευσε τις γυναίκες, τογάμο και την οικογένεια.70


700-480 π.Χ.Η ΑΡXΑΪΚΗ ΕΠΟXΗ -- ΟΙ ΑΙΩΝΕΣ ΤΩΝ ΜΕΤΑΡΡΥΘΜΙΣΕΩΝΟι πολίτες δεν ήταν ούτε και τότε ευχαριστημένοι, κυρίως επειδήο Σόλωνας δε μοίρασε όλη τη γη που ήταν στα χέρια των αριστοκρατών.Την εξουσία λοιπόν την είχαν ακόμη οι πλούσιες αριστοκρατικές οικογένειεςπου συγκρούονταν μεταξύ τους. Αυτή τη δυσαρέσκεια εκμεταλλεύτηκεο Πεισίστρατος και έγινε τύραννος στην Αθήνα το 561 π.Χ.Πώς ανέβηκε στην εξουσία ο Πεισίστρατος; Αυτό το μαθαίνουμε απότον Ηρόδοτο και τον Αριστοτέλη, που γράφουν πολύ μετά τα γεγονότα καιβασίζονται σε προφορικές παραδόσεις.Ο τύραννος Πεισίστρατος κυβέρνησε έως το θάνατο του και οι αρχαίοι συγγραφείς λένεπως ήταν καλός κυβερνήτης. Δεν κατάργησε τη νομοθεσία του Σόλωνα, έδινε όμως ταδημόσια αξιώματα στους συγγενείς και στους οπαδούς του. Ταυτόχρονα εξόριζε τουςαντιπάλους του. Τον ενδιέφερε επίσης να έχει με το μέρος του τους αγρότες και πήρεμέτρα για να βοηθήσει τους φτωχούς.Σημαντική ήταν και η εξωτερική του πολιτική. Ο Πεισίστρατος ήταν ο πρώτοςπου έστρεψε το εμπόριο της Αθήνας προς το Αιγαίο και τον Ελλήσποντο καιέφερε σιτάρι από τις περιοχές γύρω από τον Εύξεινο Πόντο.Τον 6ο αιώνα π.Χ. η Αθήνα ίδρυσε πολλές αποικίες, και μάλιστα πάνωστις διαδρομές που ακολουθούσαν τα εμπορικά πλοία. Οι Αθηναίοιπουλούσαν τα αγγεία τους σε κάθε άκρη της Μεσογείου. Η εξαγωγή καιη εισαγωγή αγγείων και άλλων έργων τέχνης ήταν μικρό μόνο μέροςαπό το εμπόριο που γινόταν. Οι Αθηναίοι έκαναν επίσης εξαγωγέςλαδιού, που παράγει πολύ η Αττική, και εισαγωγές μετάλλων,ξυλείας και γενικά ό,τι δεν μπορούσαν να βρουν στη γη τους,έφερναν μάλιστα και δούλους. Τα κέρδη από τα μεταλλείααργύρου στο Λαύριο και στη Θράκη, όπου είχαν αποικίες,προστέθηκαν σε αυτά του εμπορίου.Ο Πεισίστρατος ήταν αγαπητός στους Αθηναίους.Όμως οι γιοι του, ο Ιππίας και ο Ίππαρχος, κυβέρνησαν πολύαυταρχικά. Οι Αθηναίοι αντέδρασαν και με τη βοήθεια τωνΣπαρτιατών έδιωξαν τον Ιππία, που κατέφυγε στην Αυλή τουΠέρση βασιλιά. Οι Σπαρτιάτες είχαν ένα βασικό στόχο:να φέρουν την ολιγαρχία στην Αθήνα.Δεν τα κατάφεραν όμως, γιατί ο Κλεισθένης, με τηβοήθεια του δήμου, δηλαδή των πολιτών, έκανε πολιτικέςαλλαγές που τις δέχτηκαν οι περισσότεροι. Οι αλλαγές αυτέςέφεραν σταδιακά τη δημοκρατία.Μαρμάρινο αγάλματα του Αρμόδιου και του Αριοτογείτονα πουσκότωσαν τον Ίππαρχο. Ο Ιππίαο εκτέλεοε τουο δύο τυραννοκτόνου οξεκίνησε διώξεις ενάντια σε οποιονδήποτε υποψιαζόταν και έβαλενέουο φόρουο. Ρωμαϊκά αντίγραφα χάλκινων αγαλμάτων του 5ουαιώνα Π.Χ. Νάπολη (Ιταλία) Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο.


700-480 π.Χ.ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4Μελανόμορφος αμφορέαςμε παράσταση της θεάςΑθηνάς που επισκέπτεταιτο θεό Διόνυσο, ο οποίοςεικονίζεται ξαπλωμένος,515 Π.Χ. Μόναχο (Γερμανία),Κρατική ΑρχαιολογικήΣυλλογή.Οι μεταρρυθμίσεις του Κλεισθένη (508--507 π.Χ.)Η πορεία προς τη δημοκρατίαΣτη δημοκρατία τις πολιτικές αποφάσεις τις έπαιρνε η Εκκλησία τουΔήμου, δηλαδή όλοι οι πολίτες. Αυτοί ψήφιζαν για τη Βουλή, δηλαδήτους βουλευτές, καθώς και για τους εννέα Άρχοντες.Ο Κλεισθένης διαίρεσε την Αττική σε τρεις διοικητικές περιφέρειες:το Άστυ (την πόλη της Αθήνας), τα Παράλια (την παραλιακή ζώνη) καιτη Μεσογαία (το εσωτερικό της Αττικής). Ακόμη χώρισε όλους τουςκατοίκους σε δέκα νέες φυλές.Η φυλή δεν είναι πια μια ομάδα, που τα μέλη της τα συνδέειη συγγένεια, όπως συνέβαινε έως τότε, αλλά ένα σύνολο απόανθρώπους που είναι μαζί επειδή έτσι αποφάσισε η πόλη-κράτος γιανα λειτουργεί καλύτερα. Ο χωρισμός σε φυλές είχε και έναν άλλοστόχο: επικεφαλής των αντρών κάθε φυλής, αν γινόταν πόλεμος, ήτανένας στρατηγός που εκλεγόταν από τους πολεμιστές.Πενήντα βουλευτές εκλέγονταν με κλήρο από τις δέκα φυλές.Οι βουλευτές και των δέκα φυλών αποτελούσαν τη Βουλή τωνΠεντακοσίων. Αυτή έφτιαχνε τους νόμους και ετοίμαζε τα θέματαπου πήγαιναν στην Εκκλησία του Δήμου, για να τα εγκρίνει ή να τααπορρίψει. Οι βουλευτές είχαν επίσης και δικαστικές εξουσίες.Με τις μεταρρυθμίσεις αυτές ο Κλεισθένης προσπάθησε να μειώσειτη δύναμη των αριστοκρατών. Επίσης, ο Αριστοτέλης λέει ότιο Κλεισθένης έκανε το νόμο για τον οστρακισμό.Δ. Ιερά, μαντεία και αγώνες -- Εκδηλώσεις πολιτιστικής ενότηταςΚατά τον 8ο αιώνα π.Χ., όπως είδαμε, η θρησκεία, οι κοινοί ήρωες, η γλώσσα, η γραφή,η διάδοση των ομηρικών επών, των μύθων και των παραδόσεων έκαναν τους κατοίκουςτων ελληνικών πόλεων-κρατών να αισθάνονται ότι μοιράζονται τον ίδιο πολιτισμό.Αυτό όμως δε σημαίνει ότι ήταν ενωμένοι και πολιτικά. Οι ελληνικές πόλεις-κράτη ήτανανεξάρτητες και έκαναν συχνά πολέμους μεταξύ τους, είτε για τα σύνορα είτε γιαοικονομικούς λόγους. Ενώ όμως υπήρχαν διαφορές και ανταγωνισμός ανάμεσα στιςελληνικές πόλεις-κράτη, οι πολίτες τους αισθάνονταν όλοι Έλληνες. Έτσι κάποιες φορέςσυνεργάζονταν και οργάνωναν συμμαχίες, αμφικτιονίες και κοινά.Αλλά και όσα ένωναν τους Έλληνες ήταν συχνά διαφορετικά από τόπο σε τόπο. Αλλιώςλάτρευαν τον ίδιο θεό και αλλιώς παρουσίαζαν τον ίδιο μύθο στα αγγεία και στη διακόσμησητων ναών. Τις ομοιότητες και τις διαφορές θα τις βρούμε στη θρησκεία, σταπανελλήνια ιερά και στους αγώνες, στον τρόπο ζωής, στην τέχνη και στα γράμματα.72


Η ΑΡXΑΪΚΗ ΕΠΟXΗ -- ΟΙ ΑΙΩΝΕΣ ΤΩΝ ΜΕΤΑΡΡΥΘΜΙΣΕΩΝΘρησκείαΗ θρησκεία των αρχαίων Ελλήνων δεν είχε δόγμα ούτε ιερό βιβλίο. Ήταν το αποτέλεσμαμιας μακράς εξέλιξης, που ξεκίνησε από τη 2η χιλιετία π.Χ. Η θρησκεία αυτή ήτανπολυθεϊστική, οι άνθρωποι δηλαδή πίστευαν σε πολλούς θεούς. Οι θεοί είχαν ανθρώπινημορφή, δρούσαν όπως οι άνθρωποι, αλλά ήταν αθάνατοι.Ήδη κατά τη Μυκηναϊκή Εποχή συναντήσαμε στιςπινακίδες της Γραμμικής Β πολλά ονόματα θεών τηςαρχαίας ελληνικής θρησκείας. Είναι οι δώδεκα θεοίπου κατοικούσαν, σύμφωνα με την παράδοση, στοβουνό Όλυμπος. Η κοινή αυτή λατρεία, με κάποιεςδιαφορές από τόπο σε τόπο, βοήθησε τους ανθρώπουςνα καταλάβουν ότι έχουν κοινό πολιτισμό. Έτσι σιγάσιγά όλοι χρησιμοποίησαν τις λέξεις «Έλλην», «Ελλάς»,«ελληνικός».Στη Γεωμετρική Εποχή, με τη δημιουργία της πόλης -κράτους, τα ιερά έγιναν περισσότερα και όλοι άρχισαννα λατρεύουν τους δώδεκα θεούς, το Δωδεκάθεο.Τον 8ο αιώνα π.Χ. οι άνθρωποι προσπαθούν ναεξηγήσουν πώς γεννήθηκε ο κόσμος - κοσμογονία.Αυτό το βρίσκουμε για πρώτη φορά στα ποιήματα τουΌμηρου και του Ησίοδου. Σημαντικό επίσης ρόλο είχανοι ημίθεοι, όπως ο Ηρακλής. Σ' αυτούς προστέθηκανμε το χρόνο και θεότητες από άλλες θρησκείες τηςΑνατολής.Η θρησκεία είχε μεγάλη σχέση με την ιδιωτικήκαι τη δημόσια ζωή: με την ταφή των νεκρών, με ταμαντεία και με τις δημόσιες λατρείες. Ακόμη και με τιςαμέτρητες γιορτές, που μερικές φορές διαρκούσανμέρες και ήταν μοιρασμένες σε όλη τη διάρκεια τουχρόνου.Πανελλήνια ιερά και μαντείαΤο ΔωδεκάθεοΔίας (ή Ζευς), Ήρα, Αθηνά, Ποσειδώνας,Άρης, Αφροδίτη, Ήφαιστος, Ερμής,Απόλλωνας, Άρτεμη, Δήμητρα, Εστία.Εκτός από τους δώδεκα θεούς οι Έλληνεςλάτρευαν και άλλες θεότητες.Μια σημαντική θεότητα ήταν και οΔιόνυσος.4.25Άρης, Αφροδίτη, Άρτεμη καιΑπόλλωνας. Παράσταση από τηζωφόρο του Θησαυρού των Σίφνιωνστους Δελφούς, 525 π.Χ. περίπου.Δελφοί (Στερεά Ελλάδα), ΑρχαιολογικόΜουσείο.Στην Αρχαϊκή Εποχή τα σημαντικότεραιερά και μαντεία βρίσκονταν στη Δήλο, στηΔωδώνη, στους Δελφούς και στην Ολυμπία.Ορισμένα ιερά ήταν έδρες για τα κοινά καιγια τις αμφικτιονίες.Δήλος (Κυκλάδες): ο δρόμος για το ναό του Απόλλωνα.Δεξιά και αριστερά του δρόμου υπήρχαν μαρμάριναλιοντάρια. Σήμερα σώζονται πέντε, αλλά πρέπει ναυπήρχαν πολύ περισσότερα, 7ος αιώνας π.Χ.73


ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4Δελφοί (Στερεά Ελλάδα). Ο ναός του Απόλλωνα και τμήματου θεάτρου. Ο ναός είναι χτισμένος ψηλά, στη νότιαπλευρά του Παρνασσού, στη Φωκίδα. Στην Αρχαϊκή Εποχήτο ιερό είχε μεγάλη σημασία λόγω του μαντείου. Το ιερόήταν γνωστό και πέρα από τον ελληνικό κόσμο. Στο ιερόέρχονταν από παντού για να μάθουν τα μέλλοντα και ωςαμοιβή έφερναν πλούσια δώρα. Οι χρησμοί της Πυθίαςκαθόριζαν συχνά την πολιτική των πόλεων-κρατών.Το θέατρο της Δωδώνης.ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΟΙ ΑΓΩΝΕΣ, ΙΕΡΑ ΚΑΙ ΜΑΝΤΕΙΑΣτην περίοδο αυτή τα ιερά έγινανακόμη πιο πολλά. Μερικά από αυτά,όπως είδαμε, έγιναν πανελλήνια.Το ίδιο και οι αγώνες πουδιοργανώνονταν σε αυτά για νατιμήσουν τους θεούς. Στα πανελλήνιαιερά και μαντεία συναντιούνται όχιμόνο άνθρωποι με διαφορετικές ιδέεςκαι τρόπο ζωής, αλλά και διαφορετικέςμορφές τέχνης. Αυτό δείχνουν τααφιερώματα των πιστών και τωνπόλεων-κρατών στη θεότητα.


700-480 π.Χ.Η ΑΡXΑΪΚΗ ΕΠΟXΗ -- ΟΙ ΑΙΩΝΕΣ ΤΩΝ ΜΕΤΑΡΡΥΘΜΙΣΕΩΝΠανελλήνιοι αγώνεςΟι αθλητικοί αγώνες οργανώνονταν στην αρχαιότητα κατά τη διάρκειαθρησκευτικών εορτών που τιμούσαν κάποια θεότητα. Οι σημαντικότεροιαπό αυτούς ήταν τα Ολύμπια, τα Νέμεα, τα Πύθια και τα Ίσθμια.Όσο κρατούσαν οι αγώνες γίνονταν επίσης μουσικοί και θεατρικοίδιαγωνισμοί.Το να πάρει μέρος κάποιος αθλητής στους αγώνες ήταν πολύσπουδαίο γεγονός για τον ίδιο και την πατρίδα του. Το βραβείο για τηνίκη ήταν συμβολικό: ένα στεφάνι από αγριελιά ή κισσό ή σέλινο. Αυτόπου είχε σημασία για τους αθλητές ήταν η εμπειρία της συμμετοχής καιη δόξα. Οι αγώνες αυτοί όμως έφερναν πλούτη και αφιερώματα στα ιεράκαι στις πόλεις-κράτη όπου ανήκαν τα ιερά.Οι αθλητές αγωνίζονταν γυμνοί, όπως φαίνεται και σε αυτό το ανάγλυφο όπουαπεικονίζεται σκηνή πάλης, 6ος αιώνας π.Χ. Αθήνα, Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο.Ολυμπιακοί ΑγώνεςΟι Ολυμπιακοί ήταν οι παλιότεροι και οι πιο σημαντικοί από όλουςτους αγώνες. Ήταν σύμβολο ενότητας και ευκαιρία για συνεργασίαανάμεσα σε όλους τους Έλληνες. Με την εκεχειρία, δηλαδή με τηδιακοπή των πολέμων όσο διαρκούσαν οι αγώνες, όλες οι ελληνικέςπόλεις-κράτη έστελναν αντιπροσώπους στους αγώνες. Αθλητές,ποιητές, πολιτικοί, φιλόσοφοι, απλοί θεατές, φίλοι και εχθροί βρίσκοντανεκείνες τις μέρες στην Ολυμπία και παρακολουθούσαν τιςαθλητικές και τις άλλες εκδηλώσεις. Οι Ολυμπιακοί Αγώνες άρχισαντο 776 π.Χ. Γίνονταν κάθε τέσσερα χρόνια τον Ιούλιο, και σύμφωναμε ορισμένους κανόνες.Απεικονίσεις αθλητώναπό αγγεία.75


ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4Αναπαράσταση του ιερού τηςΟλυμπίας. Τον 5ο αιώνα π.Χ. χτίστηκεο μεγάλος ναός του Δία, στον οποίουπήρχε το χρυσελεφάντινο άγαλματου θεού, έργο του Αθηναίου γλύπτηΦειδία. Σ’ όλη τη διάρκεια τηςΚλασικής, της Ελληνιστικής και τηςΡωμαϊκής Εποχής πολλά νέα κτίρια(ναοί, παλαίστρες, γυμναστήρια)προστέθηκαν στο ιερό.Η νίκη στους Ολυμπιακούς Αγώνες ήταν η μεγαλύτερη επιτυχία καιέδινε δόξα στον αθλητή και στην πόλη του, που τον τιμούσε εξαιρετικά.Ορισμένες μάλιστα πόλεις γκρέμιζαν ένα μέρος από τα τείχη τους για ναπεράσει ο αθλητής. Με αυτό τον τρόπο ήθελαν να δείξουν ότι με τέτοιουςπολίτες δε χρειάζονταν τα τείχη για την ασφάλεια τους.Ένας αθλητής γινόταν ολυμπιονίκης όχι μόνο επειδή ήταν δυνατός,αλλά και επειδή είχε αρετή. Η αρετή αυτή φαινόταν από τη σκληρήπροπόνηση και από τον έντιμο τρόπο που αγωνίστηκε.Κοινά και αμφικτιονίεςΣτην Αρχαϊκή Εποχή αρχίζουν οι Έλληνες να δημιουργούνσυνασπισμούς, που λέγονται κοινά, και αμφικτιονίες, καιέχουν θρησκευτικό και πολιτικό χαρακτήρα.COΑιγαίο ΠέλαγοςΤΟ ΚΟΙΝΟ-J1ΚάμειροςΛ ^Ιαλυσός^^/ΔΩΡΙΕΩΝΤα κοινά τα οργάνωναν πόλεις-κράτη που πίστευαν ότικατάγονται από κοινούς προγόνους. Είχαν θρησκευτικό, αλλάκυρίως πολιτικό χαρακτήρα. Μερικά από αυτά τα κοινά ήταν τοΚοινό των Φωκέων, το Κοινό των Βοιωτών, αλλά και τα Κοινάτων Ιώνων και των Δωριέων που βρίσκονταν στη Μικρά Ασία.Οι αμφικτιονίες, όπως και τα κοινά, είχαν θρησκευτικό καιπολιτικό χαρακτήρα. Όμως οι πολίτες των πόλεων-κρατών πουαποτελούσαν τις αμφικτιονίες δεν κατάγονταν από κοινούςπρογόνους. Η σημαντικότερη ήταν η Αμφικτιονία των Δελφών.76


700-480 π.Χ.Η ΑΡXΑΪΚΗ ΕΠΟXΗ -- ΟΙ ΑΙΩΝΕΣ ΤΩΝ ΜΕΤΑΡΡΥΘΜΙΣΕΩΝΕ. Τέχνες και γράμματα -- Οι πόλεις ανταγωνίζονται και συναγωνίζονταιΟ ανταγωνισμός ανάμεσα στις ελληνικές πόλεις-κράτη είχε πολλές αιτίες, αλλά οι κυριότερεςήταν οικονομικές. Πα παράδειγμα, ο ανταγωνισμός Αθήνας - Κορίνθου, Κορίνθου - Κέρκυραςκαι Αθήνας - Αίγινας είχε σχέση με το εμπόριο. Η πόλη-κράτος που έστελνε τα προϊόντα τηςσε μια περιοχή μείωνε τις εξαγωγές μιας άλλης πόλης-κράτους στην ίδια περιοχή, αλλά καιτην πολιτική της δύναμη στο συγκεκριμένο χώρο.Ο ανταγωνισμός δεν εμπόδισε τις πόλεις-κράτη να δανείζονται στοιχεία η μια από την άλλη.Στην τέχνη ο δανεισμός αυτός οδήγησε σε μια λίγο πολύ κοινή τεχνοτροπία, η οποία χαρακτηρίζειτην τέχνη της Αρχαϊκής Εποχής.Εμπόριο και πήλινα αγγείαΗ Κόρινθος είναι τον 7ο αιώνα π.Χ. η ισχυρότερηεμπορική δύναμη της εποχής. Η Δίολκος έφερνε πολλάκέρδη, με τα οποία έγιναν σημαντικά έργα, όπωςο ναός του Απόλλωνα. Χάρη στις πολλές αποικίες πουείχε ιδρύσει, η Κόρινθος μπορούσε να ελέγχει τουςθαλάσσιους δρόμους και να πουλάει τα εμπορεύματα της^σε Ανατολή και Δύση.Η ανάπτυξη του εμπορίου ευνόησε τους τεχνίτες τηςπόλης, όπως τους κεραμείς (αγγειοπλάστες) και τουςοπλουργούς, που αναζήτησαν νέες τεχνικές.Η Δίολκος ήταν ένας πλακόστρωτος δρόμος που διέσχιζε τονΙσθμό της Κορίνθου στο στενότερο σημείο. Για να περάσει έναπλοίο από τη μια πλευρά του Ισθμού στην άλλη, το ανέβαζαν4.35πάνω σε μια ξύλινη βάση με ρόδες και το έσερναν με ζώα.ι^^Οι κεραμείς της Κορίνθου βρήκαν μια νέα τεχνική για να διακοσμούντα αγγεία, τη μελανόμορφη τεχνική. Τα μελανόμορφα αγγεία πουλιούντανσε κάθε άκρη σχεδόν της Μεσογείου.Μελανόμορφη λήκυθος μεπαράσταση γαμήλιας πομπής,550 π.Χ. Νέα Υόρκη (ΗΠΑ),Μητροπολιτικό Μουσείο Τέχνης.Η Αθήνα άρχισε αργότερα να ανταγωνίζεται την Κόρινθο.Οι κεραμείς της μιμήθηκαν τη μελανόμορφη τεχνική των Κορινθίωνκαι ζωγράφιζαν σκηνές από την καθημερινή ζωή και από μύθους.Στο τέλος του 6ου αιώνα π.Χ. οι Αθηναίοι άρχισαν να διακοσμούν τααγγεία με μια νέα διακοσμητική τεχνική, την ερυθρόμορφη τεχνική.Ερυθρόμορφη υδρία. Απεικονίζεται μάθημα μουσικής,510 π.Χ. Μόναχο (Γερμανία), Κρατική Αρχαιολογική Συλλογή. 77


ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4Αρύβαλλος (κορινθιακόαγγείο για τη μεταφοράαρωμάτων) με παράστασηκωμαστών (ατόμων πουδιασκεδάζουν), τέλος 7ουαιώνα π.Χ.Κρατήρας από τη Μεγάλη Ελλάδα μεπαράσταση πειρατικού πλοίου εναντίονεμπορικού, 650 π.Χ.Ρώμη (Ιταλία), Μουσείο Καπιτωλίου.Μνημειακήαρχιτεκτονικήγνωρίσαμε στηΜεσοποταμία,στην Αίγυπτο,στη μινωικήΚρήτη και στιςΜυκήνες.Εκτός από την Κόρινθο και από την Αθήνα, πολλέςακόμη πόλεις-κράτη στην Αρχαϊκή Εποχή φτιάχνουνωραία αγγεία. Οι παραγωγές πολλών περιοχών έχουνομοιότητες στο σχήμα, την τεχνική και τη διακόσμησητων αγγείων. Παρ’ όλα αυτά, οι κεραμείς ή οιζωγράφοι κάθε περιοχής βάζουν τη δική τους ^σφραγίδα στα έργα τους.ΑρχιτεκτονικήΟινοχόη (αγγείογια κρασί) «ρυθμούΑιγάγρων», 640-630 π.Χ.Στη Μίλητο και στις Κλαζομενές, πόλειςκράτητης δυτικής Μικρός Ασίας, φτιάχνουνμελανόμορφα αγγεία που τα διακοσμούν μεαγριοκάτσικα (αιγάγρους). Παρίσι (Γαλλία),Μουσείο του Λούβρου.Η μνημειακή αρχιτεκτονική, δηλαδή η κατασκευή μεγαλόπρεπων ναώνκαι δημόσιων κτισμάτων, θα αναπτυχθεί την Αρχαϊκή Εποχή μέσα από τηνπροσπάθεια των πόλεων-κρατών να δείξουν πόσο πλούσιες και ισχυρές ήταν.Κάθε πόλη-κράτος, ακόμη και στα μικρά νησιά των Κυκλάδων, προσπαθείνα φτιάξει όσο το δυνατόν πιο μεγαλόπρεπους ναούς. Το μάρμαρο καιο πωρόλιθος χρησιμοποιούνται τώρα πιο πολύ.Οι κύριοι ρυθμοί της αρχαϊκής αρχιτεκτονικής είναι ο δωρικός και ο ιωνικός. Με τιςανασκαφές έχουμε βρει τα τελευταία 100 χρόνια πολλούς ναούς και αγάλματα, καθώςκαι αφιερώματα (πήλινα αγγεία, κοσμήματα, όπλα), που οι πιστοί ή ολόκληρη η πόληκράτοςαφιέρωναν στους θεούς.Πρέπει να πούμε ότι η αρχιτεκτονική των σπιτιών δεν αλλάζει. Οι τοίχοισυνεχίζουν να κατασκευάζονται από ακατέργαστες ή σχεδόνακατέργαστες πέτρες και λάσπη, ενώ σπάνια «ντύνονται»^ με κάποιο υλικό εσωτερικά ή εξωτερικά. Το μέγεθος τωνσπιτιών όμως αλλάζει: τώρα είναι μεγαλύτερα και μεπερισσότερες ανέσεις.Πολλές πόλεις-κράτη αποκτούν πιο ισχυρά τείχη.Η πόλη-κράτος μεγαλώνει, καθώς αυξάνεται ο πληθυσμόςτης. Σε πολλές πόλεις-κράτη στο χώρο συνέλευσης τωνπολιτών, στην αγορά, χτίζονται νέα δημόσια κτίρια.Τέλος, το σύστημα ύδρευσης βελτιώνεται.Σχεδιαστική αναπαράσταση του ναού της Αρτεμης στηνΚέρκυρα. Ο ναός χτίστηκε το 600-575 π.Χ. σε δωρικό ρυθμό.


Η ΑΡXΑΪΚΗ ΕΠΟXΗ -- ΟΙ ΑΙΩΝΕΣ ΤΩΝ ΜΕΤΑΡΡΥΘΜΙΣΕΩΝ~tΓλυπτική: το μάρμαρο που μιλάειΓυναικεία και ανδρικά αγάλματα από μάρμαρο, κούροικαι κόρες, βρέθηκαν στα νεκροταφεία, στους τάφουςτων πλουσίων και στα ιερά των περισσότερων περιοχώντου ελληνικού κόσμου. Πρέπει να πούμε ότι τα αγάλματααυτά έχουν πολλές ομοιότητες, αλλά διαφέρουν στιςλεπτομέρειες τους. Η γλυπτική κάνει τους ναούς ναζωντανέψουν. Ολόκληρες παραστάσεις από τη ζωή και τουςαγώνες των θεών και των ηρώων στολίζουν τους ναούς.Κούρος που βρέθηκε στην Ανάβυσσο της Αττικής,525 Π.Χ. Αθήνα, Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο.Ποίηση, επιστήμες και φιλοσοφίαΣτη δυτική Μικρά Ασία (Ιωνία) και στα νησιά του βορειοανατολικούΑιγαίου οι Έλληνες ήρθαν σε επαφή με άλλους λαούς (Λυδούς,Πέρσες, Αιγυπτίους κ.ά.) και πήραν στοιχεία απ' αυτούς.Στην Ιωνία εμφανίζεται η λυρική ποίηση. Η λυρική ποίησηονομάστηκε έτσι επειδή ο ποιητής τραγουδούσε τους στίχους τουμε τη συνοδεία λύρας. Οι λυρικοί ποιητές μιλούν για τον έρωτα,τις χαρές και τις λύπες της ζωής, γράφουν όμως και πατριωτικάή πολιτικά ποιήματα.Στη δυτική Μικρά Ασία επίσης οι άνθρωποι αισθάνθηκαν γιαπρώτη φορά την ανάγκη να γράψουν την ιστορία του τόπουτους, βάζοντας μέσα και πολλούς μύθους. Αυτοί ονομάστηκανλογογράφοί και θεωρούνται οι πρόδρομοι της ιστοριογραφίας.Ο κυριότερος από αυτούς είναι ο Εκαταίος από τη Μίλητο.Κόρη που βρέθηκε στηνΑκρόπολη της Αθήνας,500 Π.Χ. Αθήνα, ΜουσείοΑκροπόλεως.Οι Έλληνες για πολλούς αιώνες εξηγούσαν τον κόσμο με τους μύθους. Στην Ιωνία, απότον 7ο αιώνα π.Χ. και μετά, σε όσα έμαθαν από τους λαούς της Ανατολής και της Αιγύπτου,προσθέτουν τις δικές τους γνώσεις, που βασίζονται στην παρατήρηση. Σε όλο τονελληνικό κόσμο, από τη Σικελία μέχρι την Ιωνία, φιλόσοφοι και επιστήμονες, προχωρώνταςπέρα από το μύθο και τον κόσμο των θεών, προσπάθησαν να εξηγήσουν τον κόσμομε τη λογική και τις επιστήμες (μαθηματικά, γεωγραφία, αστρονομία και φιλοσοφία).79


ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4Ο Θαλής ταξίδεψε στην Αίγυπτο και στην Εγγύς Ανατολή και γνώρισετη σοφία των άλλων λαών. Ασχολήθηκε με την αστρονομία. Αυτόόμως που τον απασχολούσε περισσότερο ήταν να βρει το βασικόστοιχείο από το οποίο φτιάχτηκε ο κόσμος. Σύμφωνα με το Θαλή, ηζωή ξεκίνησε από το νερό, επειδή το νερό είναι πάρα πολύ στον κόσμο.Ο Θαλής, παρατηρώντας τη βροχή και τους ανέμους, έλυσε καιπρακτικά προβλήματα της ναυσιπλοΐας. Με το Θαλή και τους άλλουςφιλοσόφους της Ιωνίας γεννήθηκε η επιστήμη.Μαρμάρινη προτομή του Θαλή του Μιλήσιου.Ρωμαϊκό αντίγραφο από έργο του 4ου αιώνα π.Χ.Βατικανό, Μουσεία Βατικανού.Ο Πυθαγόρας γεννήθηκε στη Σάμο.Ασχολήθηκε με τη γεωμετρία καιτους αριθμούς. Πίστευε ότι ο κόσμοςδεν είναι μυθικός, αλλά μπορείνα εξηγηθεί με τα μαθηματικά καιτη γεωμετρία. Οι επιστήμες αυτέςστηρίζονται ακόμη και σήμερα στιςμελέτες του Πυθαγόρα.Χάλκινη προτομή του Πυθαγόρα. Ρωμαϊκό αντίγραφο αγάλματοςτου 5ου αι. π.Χ. Νάπολη (Ιταλία), Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο.Ο Ηράκλειτος γεννήθηκε στην Έφεσο. Πίστευε ότι ο κόσμος έχειτους δικούς του νόμους και τη δική του τάξη, τα οποία ονόμαζεΛόγο. Ο Λόγος υπάρχει μέσα σε κάθε ον (άνθρωπο, ζώο, φυτό), σεκάθε φαινόμενο. Επίσης πίστευε ότι τα πράγματα αλλάζουν συνέχεια.Γι’ αυτό τα παρομοίαζε με το ποτάμι που συνεχώς κυλάει καιποτέ δε μένει το ίδιο («τα πάντα ρει»=όλα αλλάζουν).Μαρμάρινο άγαλμα του Ηράκλειτου. Ρωμαϊκόαντίγραφο από έργο του 4ου αιώνα π.Χ.Ηράκλειο (Κρήτη), Αρχαιολογικό Μουσείο.*


700-480 π.Χ.Η ΑΡXΑΪΚΗ ΕΠΟXΗ -- ΟΙ ΑΙΩΝΕΣ ΤΩΝ ΜΕΤΑΡΡΥΘΜΙΣΕΩΝΣΤ.Το Περσικό Βασίλειο και οι σχέσεις του με τους ΈλληνεςΗ Αρχαϊκή Εποχή τελειώνει όταν το Περσικό Βασίλειο συγκρούεται με ορισμένες ελληνικέςπόλεις-κράτη. Οι σχέσεις όμως ανάμεσα σε αυτές και τον Πέρση βασιλιά δεν ήτανπάντα εχθρικές. Μερικές φορές μια πόλη-κράτος ή μια πολιτική παράταξη μέσα σε μιαπόλη-κράτος ζήτησε τη βοήθεια του Περσικού Βασιλείου για να νικήσει τους αντιπάλουςτης. Από την άλλη, το Περσικό Βασίλειο, από τη στιγμή που ιδρύθηκε, προσπαθούσε ναεξαπλωθεί και να κατακτήσει ολοένα και περισσότερους λαούς και περιοχές.Κύρια πηγή μας για τη σύγκρουση κάποιων ελληνικών πόλεων-κρατών και του ΠερσικούΒασιλείου στις αρχές του 5ου αιώνα π.Χ. είναι το ιστορικό έργο του Ηρόδοτου, ο οποίοςέζησε τα γεγονότα. Υπάρχουν ακόμη πολλές μεταγενέστερες πληροφορίες . Οι ιστορικοίσήμερα αντλούν πληροφορίες και από άλλες πηγές, που δείχνουν τις στάσεις και τιςαντιλήψεις των ανθρώπων της εποχής. Περσικές πηγές για τα συγκεκριμένα γεγονόταδε σώζονται. Έτσι γνωρίζουμε πώς έγιναν τα πράγματα από την πλευρά των Ελλήνων,όχι όμως και από την πλευρά των Περσών.Οι Πέρσες και το βασίλειο τουςΟι Μήδοι και οι Πέρσες κατοικούσαν στην περιοχή τουσημερινού Ιράν ήδη από τον 9ο αιώνα π.Χ. Το 550 π.Χ.ο Πέρσης βασιλιάς Κύρος Β' ανέτρεψε το βασιλιά τωνΜήδων και ένωσε Μήδους και Πέρσες σε ένα ισχυρόβασίλειο. Μέσα σε 50 χρόνια περίπου ο Κύρος Β' και οιδιάδοχοι του, ο Καμβύσης και στη συνέχεια ο Δαρείος Α'(522-486 π.Χ.), κατόρθωσαν να σχηματίσουν ένα τεράστιοβασίλειο. Οι Έλληνες συγγραφείς θαύμαζαν το μεγαλείοκαι τη δύναμη του περσικού κράτους και είχαν δώσει στονΠέρση μονάρχη την ονομασία «Μεγάλος Βασιλιάς».Στο Περσικό Βασίλειο, αντίθετα με τον τρόπο πολιτικήςοργάνωσης των ελληνικών πόλεων-κρατών, όλη η πολιτικήκαι στρατιωτική δύναμη βρισκόταν στα χέρια του βασιλιά.Πρωτεύουσα του κράτους ήταν αρχικά οι Πασαργάδες,αργότερα τα Σούσα και τέλος η Περσέπολη, στο σημερινόΙράν. Το βασίλειο ήταν χωρισμένο σε μεγάλες επαρχίες, τιςσατραπείες, τις οποίες διοικούσαν οι σατράπες. Ο κεντρικόςέλεγχος αυτού του τεράστιου βασιλείου γινόταν από τηβασιλική γραφειοκρατία, με τη βοήθεια ενός ανεπτυγμένουοδικού δικτύου.. JtvUmmΟ τάφος του Κυρου Β' στουςΠασαργάδες (Ιράν).Περσέπολη (Ιράν): ανάγλυφο από την ανατολική σκάλα πουοδηγούσε στην αίθουσα ακροάσεων του Δαρείου Α,5ος αιώνας π.Χ. Απεικονίζεται τμήμα από την πομπή τωνστρατιωτών, των ευγενών και των εκπροσώπων των υποτελών λαώνπρος το Μεγάλο Βασιλιά. Στο πάνω μέρος οι εκπρόσωποι τηςΑραχωσίας στη μέση Βαβυλώνιοι και κάτω Ασσυριοι και Φοίνικες.81


ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4Πανοραμική άποψη της Περσέπολης. Στο κέντρο η μεγάλη αίθουσα ακροάσεωντου βασιλιά, 5ος αιώνας π.Χ. Οι εργασίες για την οικοδόμηση της άρχισαν επί ΔαρείουΑ' και ολοκληρώθηκαν στα πρώτα χρόνια της βασιλείας του Ξέρξη Α'. Όπωςβλέπουμε στη φωτογραφία, οι αίθουσες είχαν πολλούς κίονες (μέχρι 20 μ. ύψος).Υπήρχαν και μνημειακές σκάλες που οδηγούσαν στις εισόδους.Η «Πύλη Όλων των Χωρών»ήταν η επίσημη είσοδος τουανακτόρου της Περσέπολης(Ιράν). Οικοδομήθηκεαπό τον Ξέρξη γύρω στο475 π.Χ. Σε κάθε πλευράτης εισόδου υπήρχε έναςπέτρινος ταύρος ύψουςπερίπου 6 μέτρα.Το Περσικό Βασίλειοεπί Κύρου Β'(559-529 π.Χ.)Οι κατακτήσεις του Καμβύση(529-522 πΧ)Οι κατακτήσεις τουΔαρείου Α'(522-486 π.Χ}Το Περσικό Βασίλειο έφτανε από το σημερινό Αφγανιστάν ως τη Βουλγαρία και την περιοχή τηςΜακεδονίας και από την Αίγυπτο ως τον Καύκασο.82


700-480 π.Χ.Η ΑΡXΑΪΚΗ ΕΠΟXΗ -- ΟΙ ΑΙΩΝΕΣ ΤΩΝ ΜΕΤΑΡΡΥΘΜΙΣΕΩΝΑπό περσικές επιγραφές μαθαίνουμε ότιο Πέρσης βασιλιάς φρόντιζε να παίρνει Η θρησκεία των Περσών ήταν ο ζωροαστρισμός.τους φόρους και ενδιαφερόταν ναΟι Πέρσες λάτρευαν τον Άχουρα Μάζδα. Η θρησκείατους είχε επίσης σχέση και με τη μελέτη τωνκρατάει το κράτος ενωμένο.Οι υποτελείς λαοί, που ζούσαν μέσα στο άστρων. Οι ιερείς τους έφτιαξαν ένα από τα πρώταΠερσικό Βασίλειο, έπρεπε να δεχτούν τηνημερολόγια της ιστορίας.κυριαρχία του. Αν δεν το έκαναν, είχαν νααντιμετωπίσουν το στρατό του ΜεγάλουΒασιλιά. Ο Πέρσης βασιλιάς ήταν εκείνη την εποχή ο πιο ισχυρός βασιλιάςτου κόσμου και προσπαθούσε συνέχεια να μεγαλώνει το βασίλειο του.Οι ελληνικές πόλεις-κράτη στη σφαίρα επιρροήςτου Περσικού ΒασιλείουΑπό τα μέσα του 6ου αιώνα π.Χ. οι ελληνικές πόλεις-κράτη της ΜικράςΑσίας εξαρτώνται από το Βασίλειο των Λυδών, στο οποίο πλήρωνανφόρους. Το 547-546 π.Χ. ο Πέρσης βασιλιάς Κύρος Β' κατέκτησε τοΒασίλειο των Λυδών. Οι ελληνικές πόλεις-κράτη της Ιωνίας βρέθηκανστη σφαίρα επιρροής του Περσικού Βασιλείου. Απέναντι στην περσικήκυριαρχία οι κάτοικοι της Ιωνίας δεν είχαν όλοι την ίδια στάση. Έτσι, ότανήρθαν οι Πέρσες, άλλες πόλεις-κράτη παραδόθηκαν αμέσως και άλλεςαντιστάθηκαν και καταστράφηκαν. Στη συνέχεια οι κάτοικοι της Ιωνίαςδέχτηκαν την περσική κυριαρχία. Ο Κύρος Β' εγκατέστησε στις πόλειςκράτηΈλληνες τυράννους που ακολουθούσαν την πολιτική του Πέρσηβασιλιά: πλήρωναν φόρους και ήταν υποχρεωμένοι να στέλνουν εργάτεςόπου τους χρειαζόταν η περσική διοίκηση.Οι Πέρσες βασιλιάδες πάντα ήθελαν να επεκτείνουν το βασίλειο τουςπρος τη Δύση, πέρα από τις δυτικές ακτές της Μικράς Ασίας. Το 513 π.Χ.ο Δαρείος Α' εκστράτευσε ενάντια στους Σκύθες, που κατοικούσαν στιςδυτικές και βόρειες ακτές του Εύξεινου Πόντου, αλλά νικήθηκε. Με τηνεκστρατεία αυτή όμως οι Πέρσες πέρασαν στην ευρωπαϊκή ήπειρο.Η Θράκη -που στις πινακίδες της Περσέπολης εμφανίζεται με το όνομαΣκούδρα- έγινε μια από τις επαρχίες του Περσικού Βασιλείου.Ανάγλυφο από τοΘησαυροφυλάκιο του ΔαρείουΑ' στην Περσέπολη,5ος αιώνας π.Χ.Τεχεράνη (Ιράν),Αρχαιολογικό Μουσείο.Σκηνή ακρόασης από τοΜεγάλο Βασιλιά. Ο Δαρείος Α'απεικονίζεται καθισμένος σεθρόνο και πίσω του στέκεταιο διάδοχος του Ξέρξης Α.Οι υπόλοιπες μορφές, πουαπεικονίζονται σε μικρότερομέγεθος, είναι αξιωματικοίκαι ακόλουθοι.83


700-480 π.Χ.ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4Οι Περσικοί Πόλεμοι (492-479 π.Χ.)Από το 492 π.Χ. μέχρι το 480 π.Χ. έγιναν τρεις εκστρατείες από τον Πέρσηβασιλιά, για να κατακτήσει τις πόλεις-κράτη του νότιου ελλαδικού χώρου.Αυτές οι εκστρατείες ονομάστηκαν Περσικοί Πόλεμοι ή Μηδικά ή Περσικά.Ο Ηρόδοτος λέει ότι οι εκστρατείες έγιναν επειδή ο Δαρείος Α' ήθελε να εκδικηθεί τουςΑθηναίους και τους κατοίκους της Ερέτριας, που βοήθησαν τους Ίωνες κατά την ΙωνικήΕπανάσταση. Όμως η πολιτική του Πέρση βασιλιά ήταν να επεκτείνει την εξουσία του.Έτσι οι πόλεις-κράτη του νότιου ελλαδικού χώρου ήταν βασικός του στόχος.Πρώτη εκστρατεία: Η εκστρατείατου Μαρδόνιου (492 π.Χ.)Η πρώτη εκστρατεία χρονολογείταιτο 492 π.Χ. Έγινε με επικεφαλής τοστρατηγό Μαρδόνιο, που ήταν γαμπρόςτου Πέρση βασιλιά Δαρείου Α'.^Δεύτερη εκστρατεία: Η εκστρατείατου Δάτη και του Αρταφέρνη (490 π.Χ.)Η δεύτερη εκστρατεία έγινε το490 π.Χ. με επικεφαλής τους Πέρσεςστρατηγούς Δάτη και Αρταφέρνη.Σύμβουλος τους σε αυτή την εκστρατείαήταν ο γιος του Πεισίστρατου, ο Ιππίας.Η δεύτερη εκστρατεία κρίθηκε στη μάχητου Μαραθώνα.Ο στόλος του Πέρση βασιλιά κατέλαβε τιςΚυκλάδες και μετά αποβιβάστηκε στην Εύβοια.Εκεί έκαψε την Ερέτρια και υποδούλωσε τουςκατοίκους της. Στη συνέχεια αποβιβάστηκε στηνπεδιάδα του Μαραθώνα. Στη μάχη που έγινεστο Μαραθώνα ο στρατός του Πέρση βασιλιάνικήθηκε από τους Αθηναίους και τους Πλαταιείς(οι Πλαταιές ήταν πόλη-κράτος στη Βοιωτία).


Η ΑΡXΑΪΚΗ ΕΠΟXΗ -- ΟΙ ΑΙΩΝΕΣ ΤΩΝ ΜΕΤΑΡΡΥΘΜΙΣΕΩΝΈλληναςπολεμιστής μάχεταιμε πολεμιστή τουΠέρση βασιλιά.Ερυθρόμορφοςαμφορέας του5ου αιώνα π.Χ.Νέα Υόρκη (ΗΠΑ),ΜητροπολιτικόΜουσείο Τέχνης.• * * * • - — - -.Χάλκινο κράνοςανατολικού τύπουαπό το Μαραθώνα,5ος αιώνας π.Χ.Ολυμπία(Πελοπόννησος),ΑρχαιολογικόΜουσείο.*-.Ο τύμβος των Αθηναίων στο Μαραθώνα. Οι Αθηναίοι έθαψαντους νεκρούς τους σε ομαδικό τάφο στο Μαραθώνα.Στο χώρο της ταφής χαράχτηκαν οι στίχοι: «Οι Αθηναίοιπολεμώντας για όλους τους Έλληνες στο Μαραθώνα,συντρίψανε τη δύναμη των χρυσοφορεμένων Μήδων».Οι Αθηναίοι αποκτούν ναυτική δύναμηΟ Αθηναίος Θεμιστοκλής προερχόταν από αριστοκρατική οικογένειακαι ανήκε στην τάξη των πεντακοσιομέδιμνων. Το 493 π.Χ. εκλέχτηκεπρώτη φορά Άρχοντας. Η πολιτική του είχε στόχο τη δημιουργίαισχυρού στόλου, για να είναι η Αθήνα προετοιμασμένη στην περίπτωσημιας νέας εκστρατείας του Πέρση βασιλιά. Έτσι, όταν το 483 π.Χ.βρέθηκε κι άλλο ασήμι στα ορυχεία του Λαυρίου έξω από την Αθήνα,ο Θεμιστοκλής έπεισε τους Αθηναίους, αντί να μοιραστούν τα κέρδηαπό το ασήμι, να φτιάξουν με αυτά πολεμικά πλοία, τις τριήρεις. Με τιςτριήρεις οι Αθηναίοι θα μπορούσαν όχι μόνο να αντιμετωπίσουν τονΠέρση βασιλιά αλλά και να νικήσουν τους στόλους άλλων ελληνικώνπόλεων-κρατών, αλλά και των Φοινίκων, που τους ανταγωνίζοντανστη Μεσόγειο. Έτσι η Αθήνα θα μπορούσε να γίνει μεγάλη ναυτικήδύναμη. Τις τριήρεις αυτές χρησιμοποίησαν οι Αθηναίοι στηναυμαχία της Σαλαμίνας.Λ******Μαρμάρινη προτομή τουΘεμιστοκλή. Ρωμαϊκό αντίγραφοαπό έργο του 5ου αιώνα π.Χ.Όστια (Ιταλία), Αρχαιολογικό Μουσείο.Εικονίζεται αθηναϊκό πολεμικό πλοίο.Τα πλοία διέθεταν πανιά, αλλάανέπτυσσαν ταχύτητα κυρίως μεκωπηλασία. Το βασικό όπλο αυτώντων πλοίων ήταν το έμβολο, πουτοποθετούσαν στην πλώρη. Μελανόμορφοαγγείο του τέλους του 6ου αιώνα π.Χ.Λονδίνο (Μεγάλη Βρετανία), ΒρετανικόΜουσείο.85


ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4Τρίτη εκστρατεία: Η εκστρατεία του ζέρξη (480--479 π.Χ.)Η τρίτη εκστρατεία έγινε το 480-479 π.Χ. Επικεφαλής του περσικούστρατού ήταν ο ίδιος ο βασιλιάς, ο Ξέρξης. Ο τεράστιος στρατός πέρασεαπό τον Ελλήσποντο και διέσχισε όλη τη Θράκη, τη Μακεδονία και τηΘεσσαλία χωρίς αντίσταση. Οι περισσότερες όμως πόλεις-κράτη τουνότιου ελλαδικού χώρου αποφάσισαν να αντιμετωπίσουν το στρατό τουΠέρση βασιλιά, αν και ο στρατός τους ήταν πολύ μικρότερος.1. Η πρώτη αντίσταση που συνάντησε στην εκστρατεία του ο Ξέρξης ήταν στη θάλασσα. Στο ακρωτήριοΑρτεμίσιο της βόρειας Εύβοιας (480 π.Χ.), ο στόλος του Πέρση βασιλιά αντιμετώπισε τα πλοία των πόλεωνκρατώνπου είχαν αποφασίσει να αντισταθούν. Κανένας όμως δε βγήκε νικητής από αυτή τη ναυμαχία.2. Στην ξηρά, η πρώτη μάχη έγινε στις Θερμοπύλες(480 π.Χ.). Τα ελληνικά στρατεύματα αντιστάθηκανγενναία, αλλά ο στρατός του Πέρση βασιλιά κατάφερενα τα περικυκλώσει και να νικήσει.3. Η ναυμαχία που έγινε στη Σαλαμίνα (480π.Χ.) έκρινε το νικητή. Ο στρατός του Πέρσηβασιλιά μετά τις Θερμοπύλες έφτασε στηνΑθήνα και την έκαψε. Οι Αθηναίοι όμως είχανφύγει. Ο ηγέτης των Αθηναίων Θεμιστοκλήςείχε πείσει τους περισσότερους να πολεμήσουνστη θάλασσα. Οι δύο αντίπαλοι στόλοισυγκρούστηκαν στο θαλάσσιο στενό ανάμεσαστη Σαλαμίνα και στην Αττική. Το μεγαλύτεροτμήμα του στόλου του Πέρση βασιλιά καταστράφηκε.Ο Ξέρξης αποχώρησε αφήνονταςπίσω το Μαρδόνιο μ’ ένα μεγάλο μέρος τουστρατού του.5. Το 479 π.Χ., αμέσως μετά τη μάχη των Πλαταιών, τοναυτικό των σύμμαχων ελληνικών πόλεων-κρατών επιτέθηκεστο στόλο του Πέρση βασιλιά. Στη χερσόνησο τηςΜυκάλης, στη Μικρά Ασία, το ίδιο ναυτικό έκανε τουςΠέρσες να υποχωρήσουν και έκαψε τα περσικά πλοία.4. Η τελική μάχη ανάμεσα σε πόλεις-κράτη του νότιουελλαδικού χώρου και στον περσικό στρατό έγινε το479 π.Χ. στην πεδιάδα των Πλαταιών, στη Βοιωτία. ΟΜαρδόνιος πέρασε το χειμώνα στη Θεσσαλία. Μόλιςέφτασε η άνοιξη ξεκίνησε για το Νότο. Στη μάχη νίκησανοι σύμμαχες ελληνικές πόλεις-κράτη.ΜηδισμόςΑπό το ρήμαμηδίζω: πηγαίνωμε τους Μήδους(Πέρσες).Μετά τη σύγκρουσηΜετά τη σύγκρουση και τη νίκη τα πράγματα άλλαξαν. Η συνεργασία μετο Περσικό Βασίλειο θεωρήθηκε πια προδοσία. Η κατηγορία για μηδισμόήταν αρκετή για να ξεκινήσει ένας πόλεμος ανάμεσα σε πόλεις-κράτη ήαφορμή για να εξοριστούν κάποιοι πολιτικοί αντίπαλοι.Από τους συγγραφείς που αναφέρονται στα Περσικά, βλέπουμε ότι οινίκες ενάντια στο Περσικό Βασίλειο δημιούργησαν μεγάλη αυτοπεποίθησηστις ελληνικές πόλεις-κράτη και ένα αίσθημα ενότητας και υπεροχήςαπέναντι στους άλλους λαούς.86


Κεφάλαιο 5« /Η Κλασική Εποχή478-323 π.Χ.^Βτ&ί'Κλασική Εποχή ονομάζουμε την περίοδο της αρχαίας ελληνικής ιστορίας που αρχίζει μετην ίδρυση της Συμμαχίας της Δήλου (478 π.Χ.) μετά το τέλος των Περσικών Πολέμων(479 π.Χ.) και τελειώνει με το θάνατο του Μεγάλου Αλεξάνδρου (323 π.Χ.). Η ΚλασικήΕποχή καταλαμβάνει δηλαδή το μεγαλύτερο μέρος του 5ου και του 4ου αιώνα π.Χ. Οιιστορικοί ονόμασαν την εποχή αυτή κλασική, γιατί ο πολιτισμός που αναπτύχθηκε τότεέχει ποικιλία και δημιουργική δύναμη. Ο πολιτισμός αυτός έγινε πρότυπο για ολόκληρεςεποχές στην ευρωπαϊκή αλλά και στην παγκόσμια ιστορία. Για την Κλασική Εποχή έχουμεπολλές αρχαιολογικές και γραπτές πηγές που αφορούν κυρίως την Αθήνα.ΤΤΉ TLY vm


478-323 π.Χ.ΚΕΦΑΛΑΙΟ 51. Ο ελληνικός κόσμος μετά τους ΠερσικούςΠολέμους -- Ακμή και παρακμή της ΑθήναςΑντίθετα με τις προηγούμενες περιόδους, για την Κλασική Εποχή οι σύγχρονοι ιστορικοίέχουν πολλές και διαφορετικές πηγές.Τον 5ο αιώνα π.Χ., μετά τη νίκη ενάντια στον Πέρση βασιλιά, οργανώθηκε η Συμμαχίατης Δήλου. Στην Αθήνα το πολίτευμα πήρε την πιο δημοκρατική του μορφή. Ο ανταγωνισμόςανάμεσα στην Αθήνα και στη Σπάρτη κατέληξε στον Πελοποννησιακό Πόλεμο πουτελείωσε στο τέλος του αιώνα με την ολοκληρωτική ήττα της Αθήνας.Α. Η Πεντηκονταετία -- Αθηναϊκή ηγεμονία και δημοκρατία479 478 464 462 454 451 449 445 431Τέλος τωνΠερσικώνΠολέμωνΔράση του Κίμωνα477--462Ίδρυση τηςΣυμμαχίαςτης ΔήλουΕπανάστασητων ειλώτωνενάντια στηΣπάρτη480 470 460 450 430 420Τα 50 περίπου χρόνια μετά από το τέλος των πολέμων με το Περσικό Βασίλειο μέχρι τοξέσπασμα του Πελοποννησιακού Πολέμου ονομάζονται Πεντηκονταετία. Η Αθήνα ήταντώρα ισχυρότερη και στα χρόνια αυτά έκανε σταθερή την ηγεμονία της στον ελληνικόκόσμο.Η ίδρυση και η δράση της Συμμαχίας της ΔήλουΓια τοΘεμιστοκλήμάθαμε στιςσ. 85, 86.Λίγο μετά το τέλος των Περσικών Πολέμων, η Αθήνα οργάνωσε μιασυμμαχία ελληνικών πόλεων-κρατών, τη Συμμαχία της Δήλου. Οι Αθηναίοςστρατηγός Αριστείδης όρισε το φόρο που θα πλήρωναν οι συμμαχικέςπόλεις-κράτη στο κοινό ταμείο. Το ταμείο κάλυπτε τις ανάγκες τηςΣυμμαχίας. Ο Θεμιστοκλής, αν και είχε σημαντική πολιτική και στρατιωτικήδράση την εποχή των Περσικών Πολέμων, δε συμμετείχε ενεργά στηΣυμμαχία της Δήλου.Με ηγέτη τον Αθηναίο στρατηγό Κίμωνα (γιο του Μιλτιάδη), η Συμμαχίατης Δήλου είχε πολλές στρατιωτικές επιτυχίες. Η πολιτική του Κίμωνα ήτανπόλεμος με τους Πέρσες σατράπες και φιλία με τη Σπάρτη.88


Η ΚΛΑΣΙΚΗ ΕΠΟXΗΗ ίδρυση της Συμμαχίας της Δήλουσκοπό είχε να αντιμετωπίσει το ΠερσικόΒασίλειο και να απελευθερώσει τιςελληνικές πόλεις-κράτη της δυτικήςΜικρός Ασίας από την εξουσία τουΠέρση βασιλιά. Στην πραγματικότηταόμως η Συμμαχία της Δήλου έδωσετην ευκαιρία στους Αθηναίους να σταθεροποιήσουντην ηγεμονία τους στονελληνικό κόσμο. Πράγματι, από πολύνωρίς η Αθήνα προωθούσε τα συμφέροντατης, δηλαδή την κυριαρχία στοΑιγαίο, που της εξασφάλιζε τον έλεγχοτου εμπορίου και επάρκεια σε σιτηρά.Άποψη του αρχαιολογικού χώρου στη Δήλο (Κυκλάδες).Ενώ η Αθήνα ασχολήθηκε με τη Συμμαχία της Δήλου, η Σπάρτη είχε ταδικά της προβλήματα στην Πελοπόννησο. Το 464 π.Χ. βρέθηκε σε πολύάσχημη θέση, όταν, ύστερα από ένα σεισμό, οι είλωτες της Μεσσηνίαςέκαναν επανάσταση. Οι Σπαρτιάτες ζήτησαν βοήθεια όχι μόνο από τουςΠελοποννήσιους συμμάχους τους, αλλά και από την Αθήνα.Ο Κίμωνας έπεισε τους Αθηναίους να στείλουν βοήθεια και πήγε ο ίδιοςαρχηγός. Οι Σπαρτιάτες όμως ύστερα από λίγο έδιωξαν τους Αθηναίουςοπλίτες. Πολλοί Αθηναίοι θεώρησαν ότι η πολιτική του Κίμωνα, δηλαδήη φιλία με τη Σπάρτη, ήταν αποτυχία. Έτσι ο Κίμωνας εξορίστηκε καιτελείωσε η περίοδος φιλίας ανάμεσα στη Σπάρτη και την Αθήνα.Με τον Κίμωνα εξόριστο και με τους νέους πολιτικούς που εμφανίστηκανστην Αθήνα άνοιξε ο δρόμος για τις μεταρρυθμίσεις που ενίσχυσαν τηδημοκρατία.Η μεταρρύθμιση του Αρείου Πάγου και η δημοκρατία του ΠερικλήΑπό την εποχή που ο Κλεισθένης έκανε τις μεταρρυθμίσεις, το 508 π.Χ.,και μέχρι το 462 π.Χ. οι αρχηγοί των μεγάλων αριστοκρατικών οικογενειώντης Αθήνας ρύθμιζαν την πολιτική ζωή, γιατί ακόμη η εξουσίαήταν κυρίως στα χέρια των αριστοκρατών.Ο Εφιάλτης και ο Περικλής έκαναν το 462-461 π.Χ. ένα νόμο πουαφαιρούσε από τον Άρειο Πάγο πολλά από τα προνόμια του. Το παλιόαριστοκρατικό συμβούλιο έχασε τη δύναμη του και πολλές από τιςεξουσίες του πέρασαν στη Βουλή των Πεντακοσίων, στην Εκκλησία τουΔήμου και στα δικαστήρια.89


ΚΕΦΑΛΑΙΟ 5Το σημαντικότερο στο δημοκρατικό πολίτευμα της Αθήνας ήταν ότι κάθε πολίτης μπορούσενα συμμετέχει στα κοινά. Τις αποφάσεις τις έπαιρνε η πλειοψηφία των πολιτών.Το κεντρικό όργανο στο δημοκρατικό πολίτευμα της Αθήνας ήταν η λαϊκή συνέλευση,η Εκκλησία του Δήμου. Άλλο βασικό όργανο ήταν η Βουλή των Πεντακοσίων. Το λαϊκόδικαστήριο ονομαζόταν Ηλιαία.Υπήρχαν ακόμη πάρα πολλοί αξιωματούχοι.Η θητεία τους κρατούσε ένα χρόνο καιαποτελούσαν την εκτελεστική εξουσία.Οι περισσότεροι αξιωματούχοι έπαιρναν τααξιώματα τους με κλήρο (κληρωτοί) Ορισμένοιπολύ σημαντικοί αξιωματούχοι, όπως οι δέκαστρατηγοί, ήταν αιρετοί, εκλέγονταν δηλαδήαπό την Εκκλησία του Δήμου.Ο Περικλής επίσης όρισε με νόμο ότι Αθηναίοςπολίτης δεν ήταν μόνο όποιος είχεπατέρα Αθηναίο πολίτη αλλά και μητέρακόρη Αθηναίου πολίτη. Το μέτρο είχε σκοπόΠνύκα: η Εκκλησία του Δήμου συνεδρίαζε να περιορίσει τον αριθμό όσων είχαν ταστο λόφο της Πνύκας, κοντά στην Ακρόπολη.Συνεδρίαζε τέσσερις φορές το μήνα.πλεονεκτήματα του πολίτη της Αθήνας.Για σημαντικά θέματα έπρεπε να είναι παρόντεςτουλάχιστον 6.000 πολίτες.Ο Περικλής έκανε και το νόμο που όρισε τουςμισθούς, στην αρχή για τους δικαστές καιαργότερα και για άλλους αξιωματούχους.Έτσι όλοι οι πολίτες συμμετείχαν στηδικαιοσύνη και στη διακυβέρνηση της Αθήνας.Ο ναός του ΗφαίστουΑναπαράσταση της Αρχαίας Αγοράς της Αθήνας, όπως ήταν στο τέλος του 5ου αιώνα π.Χ. Την εποχή τουΣόλωνα (6ος αιώνας π.Χ.) δημιουργήθηκε ο χώρος της Αγοράς εκεί που παλιότερα υπήρχε νεκροταφείο.Στους επόμενους αιώνες καρδιά της πόλης θα γίνει η Αγορά, ενώ κατά τον 5ο αιώνα π.Χ. χτίστηκαν πολλάκαι σημαντικά δημοσία κτίρια.


478-323 π.Χ.ΚΕΦΑΛΑΙΟ 5Πολλά στοιχεία για τηνπερίοδο της Πεντηκονταετίαςμάς δίνουν οιεπιγραφές.Η εδραίωση της αθηναϊκής ηγεμονίας - Η Ειρήνη του ΚάλλιαΟι Αθηναίοι με τον έναν ή τον άλλον τρόπο ανακατεύτηκαν στιςεσωτερικές υποθέσεις των συμμαχικών πόλεων. Έτσι ο σκοπόςτης Συμμαχίας της Δήλου, κυρίως από την εποχή του Περικλή,άλλαξε. Από συμμαχία μετατράπηκε στην πραγματικότητα σεαθηναϊκή ηγεμονία.Το 454 π.Χ. οι Αθηναίοι μετέφεραν τις συνελεύσεις των μελών και το ταμείο της Συμμαχίαςαπό τη Δήλο στην Αθήνα. Αυτό το έκαναν για να ελέγχουν καλύτερα τα οικονομικά καιτις αποφάσεις της Συμμαχίας. Με την αθηναϊκή ηγεμονία μπορούσαν να χρησιμοποιούνόπως ήθελαν τα έσοδα από τους φόρους που πλήρωναν οι σύμμαχοι.Μετά τα μέσα του 5ου αιώνα π.Χ. επικρατεί πια ειρήνη. Το 449 π.Χ.ο πόλεμος κατά του Περσικού Βασιλείου τελείωσε με επίσημη συνθήκη(Ειρήνη του Καλλία). Το 445 π.Χ. υπογράφτηκε συνθήκη ανάμεσα στην Αθήνακαι τη Σπάρτη, η Τριακονταετής Ειρήνη. Η Τριακονταετής Ειρήνη αναγνώριζετις δύο ηγεμονίες, της Σπάρτης στη στεριά και της Αθήνας στο Αιγαίο.Η κάθε πλευρά δεν έπρεπε να ανακατεύεται στα εσωτερικά της άλλης.Τότε οι Αθηναίοι μπόρεσαν να κάνουν πραγματικότητα τα φιλόδοξασχέδια του Περικλή: να γίνει η Αθήνα όχι μόνο η πιο ισχυρή αλλά καιη ομορφότερη πόλη του τότε γνωστού κόσμου.Β. Η Πεντηκονταετία -- Η Αθήνα πολιτιστικό κέντρο τουελληνικού κόσμου479-478 458 447-432480 470 460 450 430420Οι Αθηναίοι ξαναχτίζουν την πόλη τουςΗ παράδοση λέει πως πριν από τη μάχη των Πλαταιών οι Αθηναίοι είχαν πάρει όρκονα μην ξαναχτίσουν τους ναούς και τα ιερά που είχαν καταστρέψει οι Πέρσες, για ναθυμούνται το κακό που είχαν πάθει. Πράγματι, τα αρχαιολογικά ευρήματα δείχνουν ότιαυτή η παράδοση μάλλον είναι αληθινή: κανένας ναός δε χτίστηκε στην Αθήνα για μιασχεδόν γενιά.Μετά τους Περσικούς Πολέμους οι Αθηναίοι όμως άρχισαν να ξαναχτίζουντην πόλη τους, που είχε καταστραφεί τελείως. Το πιο βασικό ήταν ναξαναχτίσουν τα τείχη της πόλης. Η ιδέα ήταν του Θεμιστοκλή, που έπεισετους Αθηναίους να τα χτίσουν όσο πιο γρήγορα μπορούσαν, αντίθετα μετην επιθυμία της Σπάρτης, που δεν ήθελε η Αθήνα να είναι οχυρωμένη.92


478-323 π.Χ.Η ΚΛΑΣΙΚΗ ΕΠΟXΗΕίκοσι χρόνια αργότερα ο Περικλής συμβούλεψε τους Αθηναίους ναχτίσουν τα Μακρά Τείχη, που ένωσαν την πόλη με το λιμάνι του Πειραιά.ΠαρθενώναςΠνύκαΑγοράΘέατρο ΔιονύσουΣτάδιοΠειραιάς6 - Εμπορικό κέντρο7 - Αγορά και ναοίΕμπορικό λιμάνιΟι οχυρώσεις της Αθήνας και του Πειραιά.Υψόμετρο100 μέτρα50 μέτρα0Αναπαράστασηαθηναϊκούσπιτιού: ταπερισσότερασπίτια ήτανδιώροφα καιείχαν εσωτερικήαυλή, όπουυπήρχε έναςβωμός.Τα έργα στην ΑκρόποληΤα έργα που έγιναν στην Ακρόπολη της Αθήνας δεν είχαν μόνο σχέση μετην τέχνη αλλά και με την πολιτική. Δείχνουν τη φιλοδοξία του Περικλή νακάνει την Αθήνα την πιο όμορφη πόλη του ελληνικού κόσμου.Ο Θουκυδίδης, «δια στόματος» του Περικλή, λέει ότι τα κτίρια θα έδειχνανστα μέλη της Συμμαχίας της Δήλου πως δεν τους κυβερνούσαν ανάξιοι.Λίγο μετά την Ειρήνη του Καλλία (449 π.Χ.), ο Περικλής πρότεινεστην Εκκλησία του Δήμου να χρησιμοποιήσουν τα χρήματα τωνσυμμάχων για να ξαναχτίσουν τους ναούς στην Ακρόπολη που είχανκαταστραφεί.Αρχαϊκή στήλη πουχρησιμοποιήθηκεστην κατασκευή τουαμυντικού τείχους,479 π.Χ. περίπου.Αθήνα, ΜουσείοΑρχαίας Αγοράς.93


478-323 π.Χ.ΚΕΦΑΛΑΙΟ 5Α ναπαράστασητης Ακρόπολης τηςΑθήνας.Βωμός της ΑθηνάςΕρεχθείοΜετόπη από τη νότιαπλευρά του Παρθενώνα.Στον Παρθενώνα υπήρχαν92 μετόπες με μυθικέςσκηνές, που θύμιζανστους Αθηναίους ταηρωικά κατορθώματα τωνπρογόνων τους: σκηνές απότον πόλεμο της Τροίας, απότις μάχες με τις Αμαζόνες,τους Κενταύρους και τουςΓίγαντες, 447-442 πΧΛονδίνο(Μεγάλη Βρετανία),Βρετανικό Μουσείο.Οι εργασίες στην Ακρόπολη ξεκίνησαν το 447 π.Χ. και τη γενικήεπίβλεψη είχε ο Αθηναίος γλύπτης Φειδίας που έφτιαξε και ταχρυσελεφάντινα αγάλματα ττ)ς Αθηνάς στον Παρθενώνα και του Δίαστην Ολυμπία.Το σπουδαιότερο από τα κτίρια που χτίστηκαν στην Ακρόπολη ήτανο Παρθενώνας, δηλαδή ο ναός της Αθηνάς, και αποτελεί το πιοεπιτυχημένο δείγμα κλασικής αρχιτεκτονικής στον αρχαίο κόσμο. Οναός είναι φτιαγμένος σε δωρικό ρυθμό, με αρκετά όμως στοιχείαιωνικού ρυθμού, και έχει πλούσια και εξαιρετικής ποιότητας διακόσμηση.Πάνω από 500 ανάγλυφα και γλυπτά διακοσμούσαν το ναό:είναι οι μετόπες, η ζωφόρος με την πομπή των Παναθηναίων και τααετώματα με σκηνές που σχετίζονται με τη θεά Αθηνά.Αναπαράσταση από τα αετώματα του Παρθενώνα:στην ανατολική πλευρά του ναού τα γλυπτάδείχνουν τη γέννηση της Αθηνάςαπό το κεφάλι τουπατέρα της του Δία.Στη δυτική πλευράδείχνουν τη μάχηπου έδωσε η Αθηνά με τον Ποσειδώνα γιανα γίνει πολιούχος της Αθήνας.Τα Προπύλαια, η μνημειακή είσοδος στην Ακρόπολη, χτίστηκαν μετάτον Παρθενώνα. Οι εργασίες δεν πρόλαβαν να τελειώσουν, επειδήάρχισε ο Πελοποννησιακός Πόλεμος. Τα Προπύλαια, όπως καιο Παρθενώνας, χτίστηκαν με μάρμαρο από τα λατομεία της Πεντέλης.Πιστεύουμε ότι χρειάστηκαν 22.000 τόνοι μάρμαρο.94


Η ΚΛΑΣΙΚΗ ΕΠΟXΗΤα μεγαλύτερα και σημαντικότερα κτίρια που χτίστηκαν αυτή την περίοδοόχι μόνο στην Αθήνα αλλά και σε άλλες περιοχές ήταν οι ναοί. Ο ναός τουΔία στην Ολυμπία, ο ναός του Ποσειδώνα στο Σούνιο και πολλοί ακόμηναοί, καθώς και οι ναοί που σώζονται στην Ακρόπολη της Αθήνας, είναιόλοι φτιαγμένοι τον 5ο αιώνα π.Χ.Αναπαράσταση του ακρωτηρίου του Σουνίου.Η γλυπτικήΗ αρχιτεκτονική και η γλυπτική τέχνηυπηρετούσαν τους θεούς και την πόλη-κράτοςΤην Κλασική Εποχή το κράτος παράγγελνεέργα σε αρχιτέκτονες και σε γλύπτες.Ξέρουμε μάλιστα, από τις επιγραφές πουέχουν σωθεί, ότι ορίζονταν δημόσιοιαξιωματούχοι για να επιβλέπουν τα έργαόσο καιρό φτιάχνονταν.Από τη γλυπτική του 5ου αιώνα π.Χ. πολύλίγα πρωτότυπα έργα έχουμε σήμερα.Οι ιδανικές αναλογίες χαρακτηρίζουν ταγλυπτά αυτά. Λίγα πρωτότυπα χάλκινααγάλματα έχουν βρεθεί στη θάλασσα.Ο Δισκοβόλος είναιτο πιο γνωστό έργο τουγλύπτη Μύρωνα. Μαρμάρινορωμαϊκό αντίγραφο απότο έργο του 5ου αιώνα π.Χ.Ρώμη (Ιταλία), Μουσείο τωνΘερμών.Τα έργα μεγάλων γλυπτών,όπως ήταν οΦειδίας, ο Μύρωναςκαι ο Πολύκλειτος, ταγνωρίζουμεκυρίωςαπό μαρμάρινα αντίγραψα,πουαργότερα.έγιναν95


478-323 π.Χ.ΚΕΦΑΛΑΙΟ 5Γ. Κοινωνία και οικονομία στην ΑθήναΗ καθημερινή ζωήΟι περισσότεροι άντρες (πολίτες ή μέτοικοι) που ζούσαν στηνπόλη περνούσαν αρκετές ώρες στην Αγορά είτε για νααγοράσουν προϊόντα είτε για να συναντήσουν φίλουςκαι γνωστούς. Τέσσερις φορές το μήνα οι πολίτεςπήγαιναν στην Πνύκα για να πάρουν μέρος στηνΕκκλησία του Δήμου, ενώ πολλοί συμμετείχαν ήαπλώς παρακολουθούσαν τις δίκες στα δικαστήρια.Συχνά πήγαιναν στην παλαίστραγια να γυμναστούν.Αττικό ερυθρόμορφο αγγείοΟι γυναίκες δεν είχανμε σκηνή από συμπόσιο. πολιτικά δικαιώματα. Δεν μπορούσαν να ψηφίσουνΟι άντρες συχνά μαζεύονταν ούτε να συμμετέχουν στη διακυβέρνηση της πόλης.σε σπίτια. Εκεί διασκέδαζαν Δεν ήταν όμως κλεισμένες στα σπίτια τους. Αντίθετα,και έπιναν.Τις συγκεντρώσεις αυτές τιςόπως λένε οι αρχαίοι συγγραφείς και κυρίωςλέμε συμπόσια και σε αυτές ο κωμικός ποιητής Αριστοφάνης, οι γυναίκεςσυμμετείχαν και γυναίκες. εργάζονταν στα χωράφια, πουλούσανΤο αγγείο αυτό φτιάχτηκε το διάφορα προϊόντα στην αγορά, ήταν μαμέςπρώτο μισό του 5ου αιώναπ.Χ. και βρέθηκε στην Ιταλία. και είχαν πολλές ακόμη ασχολίες. ΣημαντικόςΛονδίνο (Μεγάλη Βρετανία), ήταν επίσης ο ρόλος τους στις θρησκευτικέςΒρετανικό Μουσείο. γιορτές της Αθήνας.96Η υφαντουργία ήταν σημαντική για την οικιακή οικονομία. Ορισμένα μάλιστανοικοκυριά έφτιαχναν το δικό τους μαλλί. Τα περισσότερα υφάσματα στηναρχαιότητα ήταν μάλλινα. Οινοχόη (αγγείο για κρασί) διακοσμημένη με μια γυναίκαπου γνέθει, 440 π.Χ. περίπου. Λονδίνο (Μεγάλη Βρετανία), Βρετανικό Μουσείο.Μέτοικοι ήταν όσοιδεν κατάγονταναπό την Αττική,αλλά κατοικούσανμόνιμα εκεί.Εκτός από τα σπίτια, όπουδούλευαν σαν υπηρέτες,και τις βιοτεχνίες, οι δούλοιεργάζονταν κυρίως στα χωράφιακαι στα μεταλλεία.Μέτοικοι και δούλοιΣτη δημόσια ζωή της Αθήνας οι μέτοικοι και οι δούλοι είχαν μικρήσυμμετοχή. Οι μέτοικοι ήταν το ένα τέταρτο του πληθυσμού.Ήταν ελεύθεροι, έπρεπε όμως να πληρώνουν φόρο και να πηγαίνουν στοστρατό. Οι μέτοικοι δεν είχαν πολιτικά δικαιώματα και δεν μπορούσαννα έχουν ακίνητη περιουσία. Ασχολούνταν κυρίως με το εμπόριο και τηβιοτεχνία.Τελείως διαφορετικά ήταν τα πράγματα για τους δούλους.Την εποχή του Περικλή υπήρχαν περίπου 100.000 δούλοι, πουαναλογούσαν σε 40.000 ενήλικους άντρες πολίτες. Η δουλεία είχεγια την Αθήνα μεγάλη οικονομική σημασία. Δούλους δεν είχανμόνο οι αριστοκράτες. Ακόμη και οικογένειες που καλλιεργούσανένα μικρό χωράφι είχαν δούλους, που βοηθούσαν σε όλες τιςεργασίες στο σπίτι και στο κτήμα.Στα δημόσια έργα ελεύθεροι, μέτοικοι και δούλοι δούλευανμαζί σε μικρές ομάδες. Όλοι έκαναν την ίδια δουλειά και έπαιρναντην ίδια αμοιβή. Την αμοιβή όμως του δούλου την έπαιρνεο κύριος του. Οι περισσότεροι δούλοι ήταν αιχμάλωτοι πολέμου.


478-323 π.Χ.Η ΚΛΑΣΙΚΗ ΕΠΟXΗΗ εκπαίδευσηΑπό τα επτά έως τα δεκατέσσερα τους χρόνια τα αγόρια της Αθήναςπήγαιναν σε μικρά ιδιωτικά σχολεία. Τα κύρια μαθήματα που διδάσκοντανήταν η γραφή και η ανάγνωση, η γραμματική, η ποίηση και η μουσική.Μετά τα δεκατέσσερα περιλαμβανόταν στην εκπαίδευση τους καιη φυσική αγωγή: γυμναστική, πάλη, άλματα, τρέξιμο, δισκοβολία,παγκράτιο και ακόντιο. Σε μεγαλύτερη ηλικία έκαναν και στρατιωτικήεκπαίδευση. Τα αγόρια των πλούσιων πολιτών μάθαιναν ιππασία και συχνάπαρακολουθούσαν τους λόγους των σοφιστών.Τα κορίτσια δεν πήγαιναν σχολείο. Δεν ήταν όμως όλες οι γυναίκεςαγράμματες. Αρκετές έκαναν μάθημα στο σπίτι και ήξεραν να διαβάζουνκαι να γράφουν. Μάθαιναν επίσης να παίζουν μουσικά όργανα, όπως αυλόκαι λύρα.Ερυθρόμορφο αγγείο από την Αθήνα. Δείχνει σκηνέςαπό σχολείο. Βλέπουμε τους δασκάλους ναμαθαίνουν ανάγνωση, γραφή και μουσικήστους μαθητές τους, 485-480 π.Χ.περίπου. Βερολίνο (Γερμανία), ΚρατικάΜουσεία.Πήλινο αγαλματάκιπου απεικονίζειμαθητή να πηγαίνειστο σχολείο με μιαπλάκα στο χέρι.Βρέθηκε στηνΕρέτρια (Εύβοια),3ος αιώνας π.Χ.Αθήνα, ΕθνικόΑρχαιολογικόΜουσείο.Οι γιορτέςΟι Αθηναίοι συμμετείχαν σε πολλές γιορτές που γίνονταν στην πόλη τους.Οι γιορτές αυτές έδιναν στην Αθήνα την ευκαιρία να δείχνει σε φίλους,συμμάχους και εχθρούς τη δύναμη της.Τα Μεγάλα Παναθήναια ήταν η μεγαλύτερη γιορτή στην Αθήνα.Γίνονταν κάθε τέσσερα χρόνια προς τιμήν της πολιούχου θεάς Αθηνάς.Στη γιορτή γίνονταν αθλητικοί και ιππικοί αγώνες, καθώς και διαγωνισμοίραψωδών και μουσικών. Στους αγώνες αυτούς βραβείο ήταν το λάδιαπό τις ιερές ελιές της Αθηνάς, που μοιραζόταν στους νικητές σεζωγραφισμένα αγγεία, τους παναθηναϊκούς αμφορείς.97


ΚΕΦΑΛΑΙΟ 5Οι παναθηναϊκοί αμφορείς είναι διακοσμημένοι στημία πλευρά με την Αθηνά, που στέκεται ανάμεσασε κίονες και κρατάει ασπίδα και δόρυ. Στην άλληπλευρά εικονίζεται πάντα ένα από τα αγωνίσματατων Παναθηναίων. Εδώ βλέπουμε δύο γυμνούςαθλητές να παλεύουν στο έδαφος. Δεξιά ένας τρίτοςπεριμένει τη σειρά του.490 π.Χ. περίπου. Λέιντεν(Ολλανδία), Εθνικό Μουσείο.Οι Αθηναίοι τιμούσαν ξεχωριστά το Διόνυσο.Τα Λήναια, τα Ανθεστήρια και τα ΜεγάλαΔιονύσια ήταν γιορτές αφιερωμένες στοΔιόνυσο. Τα Μεγάλα Διονύσια, που ήτανσχεδόν το ίδιο μεγαλοπρεπή με τα ΜεγάλαΠαναθήναια, ξεχώριζαν για τους διαγωνισμούςτραγωδίας και κωμωδίας, που γίνονταν τιςτρεις τελευταίες μέρες. Στα Λήναια, μια πομπήπήγαινε κάθε χρόνο στην Ελευσίνα όπουλατρευόταν η θεά Δήμητρα.360 π.Χ. Αθήνα,Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο.Αναπαράστασητης πομπής τωνΠαναθηναίωνπου φτάνει στηνΑκρόπολη τηςΑθήνας. Στη γιορτήτων Παναθηναίωνσυμμετείχανόλοι οι Αθηναίοι:η πομπή ήτανμεγαλοπρεπήςκαι όλοι τιμούσαντην Αθηνά.Η ζωφόρος του Παρθενώνα εικονίζει την πομπή των Παναθηναίων. Λονδίνο (Μεγάλη Βρετανία), βρετανικό Μουσείο.98


478-323 π.Χ.Η ΚΛΑΣΙΚΗ ΕΠΟXΗΘρησκείαΟι γιορτές δείχνουν τη σημασία της θρησκείας στην καθημερινή ζωή καιτις στενές σχέσεις που υπήρχαν ανάμεσα στην πολιτική και τη θρησκεία.Για παράδειγμα, οι συνεδριάσεις της Εκκλησίας του Δήμου και της Βουλήςξεκινούσαν με μια θυσία στους θεούς. Εκτός όμως από τους δώδεκα θεούςτου Ολύμπου, πολύς κόσμος άρχισε να λατρεύει και νέες θεότητες, πουείχαν φέρει ξένοι έμποροι και δούλοι από τη Θράκη, την ανατολική Μεσόγειοκαι την Κύπρο, όπως την Κυβέλη και τον Άδωνη.Για τηθρησκείαμιλήσαμεστη σ. 73.Λογοτεχνία - Λυρική και δραματική ποίησηΟ ποιητής Πίνδαρος από τη Θήβα έγραψεποιήματα για τους νικητές στους μεγάλουςαθλητικούς αγώνες. Τα ποιήματα τουΠίνδαρου (Πυθίόνικοί, Ολυμπίόνικοή είναι ταμόνα λυρικά ποιήματα που σώζονται σήμεραολόκληρα. Η λυρική ποίηση συνδέεται με τηναριστοκρατική κοινωνία.Το θέατρο, δηλαδή η δραματικήποίηση, γεννιέται στη δημοκρατική Αθήνα.Αρχικά (στο τέλος του 6ου αιώνα πΧ) οιπαραστάσεις είχαν καθαρά λατρευτικόχαρακτήρα, με τραγούδια και χορούς προςτιμήν του θεού Διόνυσου. Τον 5ο αιώνα πΧη δραματική ποίηση είχε πια τη μορφή με τηνοποία την ξέρουμε σήμερα.Τον 5ο αιώνα πΧ παίζονταν κάθε χρόνοστα Μεγάλα Διονύσια για τρεις συνεχόμενεςμέρες τρεις τραγωδίες, γραμμένες από τρειςδιαφορετικούς ποιητές, που διαγωνίζοντανμεταξύ τους. Κάθε ποιητής είχε ένα χορηγό.Στην Αθήνα οι θεατρικές αυτές παραστάσειςπαίζονταν στο θέατρο του Διονύσου.Μέσα από τις τελετές που γίνονταν, στιςγιορτές για τον Διόνυσο δημιουργήθηκεένα καινούριο λογοτεχνικό είδος, που είχεστη συνέχεια τεράστια επίδραση: η δραματικήποίηση, δηλαδή η τραγωδία και ηκωμωδία. Έτσι στην Αθήνα της ΚλασικήςΕποχής γεννήθηκε η τέχνη του θεάτρου.Το θέατρο του Διονύσου στη νότια πλαγιά τηςΑκρόπολης στην Αθήνα, όπως σώζεται σήμερα.Μαρμάρινορωμαϊκόαντίγραφο απόπροτομή τουΕυριπίδη, 330 π.Χ.Νάπολη (Ιταλία),Εθνικό ΑρχαιολογικόΜουσείο.Σήμερα σώζεται ένα πολύ μικρό μέρος τωντραγωδιών που γράφτηκαν τότε: επτά τουΑισχύλου, άλλες επτά του Σοφοκλή και 19του Ευριπίδη. Τα έργα αυτά παίζονται ακόμηκαι σήμερα.99


478-323 π.Χ.ΚΕΦΑΛΑΙΟ 5Αναπαράσταση ενόςαρχαίου θεάτρου. Τον 5οαιώνα π.Χ., η παράστασηγινόταν στην κυκλικήορχήστρα. Το κτίσμαπίσω από την ορχήστραονομάζεται σκηνή.σκηνικά ορχήστρα κερκίδεςΗ κωμωδία προέρχεται και αυτή από τις διονυσιακές λατρείες. Και πάλιαπό τα έργα που παίχτηκαν στην Αθήνα στον 5ο και 4ο αιώνα π.Χ. μόνοένα πολύ μικρό μέρος γνωρίζουμε σήμερα: είναι ολόκληρα έργα ενός μόνοκωμικού, του Αριστοφάνη.Ιστορία και φιλοσοφίαΙστορία. Τον 5ο αιώνα π.Χ. γεννήθηκαν τα πρώτα μεγάλα έργα τηςπεζογραφίας, που σώζονται ολόκληρα. Και τα δύο είναι ιστορικά καιασχολούνται με τη σύγχρονη τους ιστορία:Τους Περσικούς Πολέμους περιέγραψε ο Ηρόδοτος και τον ΠελοποννησιακόΠόλεμο περιέγραψε ο Θουκυδίδης.Σοφιστική«Διδασκαλία τηςσοφίας», πουείχε κέντρο τονάνθρωπο.Οι εκπρόσωποιτης σοφιστικήςονομάστηκανσοφιστές.Ο Θουκυδίδης είναι ο πρώτος που μελέτησε συστηματικά το παρελθόν.Οι πολιτικές αναλύσεις του Θουκυδίδη εκφράζουν τη νέα φιλοσοφική σκέψητου 5ου αιώνα π.Χ.: τη σοφιστική.Φιλοσοφία. Η σοφιστική ήταν η κύρια τάση της φιλοσοφίας στην Αθήνακατά την Πεντηκονταετία.Οι σοφιστές ήταν σημαντικοί όχι μόνο για τη φιλοσοφία, αλλά και για τηνπολιτική, αφού οι σημαντικότεροι πολιτικοί την εποχή αυτή ήταν μαθητέςτους. Σκοπός της διδασκαλίας τους ήταν να ελευθερώσουν το ανθρώπινοπνεύμα από όλες τις δεσμεύσεις. «Ο άνθρωπος είναι το μέτρο για όλα ταπράγματα»: αυτό είπε ο Πρωταγόρας από τα Άβδηρα. Αμφισβήτησαν τιςαλήθειες που παραδέχονταν μέχρι τότε οι άνθρωποι.Είπαν μάλιστα ότι με την κριτική σκέψη μπορούννα εξηγήσουν από πού κατάγονται οι θεοί. Μεγάλοιαντίπαλοι των απόψεων των σοφιστών ήταν οΣωκράτης και ο μαθητής του Πλάτωνας.Για το Σωκράτηκαι τονΠλάτωνα θαμιλήσουμε στησ. 118.100


O478-323 π.Χ.Η ΚΛΑΣΙΚΗ ΕΠΟXΗΣημαντικοί σοφιστές που έζησαν και δίδαξανστην Αθήνα ήταν ο Πρωταγόραςαπό τα Άβδηρα και ο Γοργίας από τηΣικελία.Στην Αθήνα οι σοφιστές θα παίξουν σημαντικόρόλο τόσο στην πολιτική όσο καιστη φιλοσοφική σκέψη.Την ίδια εποχή το ενδιαφέρον τους προςτον άνθρωπο στρέφουν και οι φιλόσοφοισε άλλα μέρη του κόσμου (Ινδία-Κίνα).«Λίγη ακόμη ιστορία»Για τις Ινδίες και την Κίνα,δες σ. 6-8.Οι επιστήμεςΑπό τον 5ο αιώνα π.Χ. και μετά στην Αθήνα αναπτύχθηκε η λογοτεχνία,το θέατρο και η φιλοσοφία. Την ίδια εποχή η πόλη θαγίνει το κυριότερο κέντρο και για τις επιστήμες.Οι αρχαίοι Έλληνες ενδιαφέρθηκαν για τις επιστήμες και έμαθανπολλά από τους Αιγυπτίους και τους Βαβυλώνιους στα μαθηματικά,την αστρονομία και τη γεωγραφία. Ο αστρονόμος Μέτωνας από τηνΑθήνα μελέτησε με προσοχή τον ουρανό και υπολόγισε με μεγάληακρίβεια το ηλιακό έτος σε 365 μέρες και 5/19 της ημέρας, περίπουμισή ώρα λιγότερο απ’ ό,τι ορίζεται σήμερα.Τον 5ο αιώνα π.Χ. η ιατρική έγινε επιστήμη. Μέχρι τότε οι άνθρωποιπίστευαν ότι τις αρρώστιες τις προκαλούν τα κακά πνεύματα καιη οργή των θεών. Ο Ιπποκράτης από την Κω ήταν ο πρώτος που έδειξεότι αυτό ήταν λάθος. Περιέγραψε ακόμη τα συμπτώματα για πολλέςασθένειες και είναι ο πρώτος που διέγνωσε την πνευμονία.Η οικονομίαΗ αγροτική παραγωγή ήταν η πιο σημαντική ασχολίαγια τους Αθηναίους. Οι Αθηναίοι πουλούσαν λάδι, ιδίωςστην Κριμαία στο βόρειο Εύξεινο Πόντο, καθώς και στηνΑίγυπτο, όπου δεν υπήρχαν ελιές. Πουλούσαν επίσηςκρασί σε διάφορα μέρη, όπως στην Αίγυπτο, και έκανανεξαγωγή αγγείων, που έχουν βρεθεί σεκάθε άκρη της Μεσογείου.yn^Όταν αυξήθηκε ο πληθυσμός της Αθήνας, οιWfrfflwwf ι Αθηναίοι έπρεπε να εισάγουν σιτάρι. Εκτός απόsSsgsa Jτι Ί Θράκη και την Αίγυπτο, σιτάρι εισαγόταν απότις αποικίες και από τα βασίλεια που βρίσκοντανστις ακτές του Εύξεινου Πόντου. Η κυριαρχία στοΑιγαίο με τη Συμμαχία της Δήλου επέτρεπε στουςΑθηναίους να βρίσκουν σιτάρι για την πόλη τους.Αναπαράσταση άβακα.Οι αρχαίοι Έλληνεςχρησιμοποιούσαν τονάβακα για να κάνουνπολύπλοκους μαθηματικούςυπολογισμούς.Το λάδι ήταν βασικό για τηνοικονομία και οι Αθηναίοι ήτανπερήφανοι για την ποιότητατου λαδιού τους.Το μάζεμα της ελιάς. Μελανόμορφος αμφορέας,6ος αιώνας π.Χ. Λονδίνο (Μεγάλη Βρετανία), βρετανικό Μουσείο.101


478-323 π.Χ.ΚΕΦΑΛΑΙΟ 5Οι Αθηναίοι πολίτες δεν πλήρωναν φόρους στο κράτος. Το κράτοςείχε έσοδα κυρίως από τα μεταλλεία και από τους φόρους που πλήρωνανοι σύμμαχοι και οι μέτοικοι. Επίσης, φόρο πλήρωναν τα πλοίαπου έμπαιναν στον Πειραιά.Στην Αθήνα υπήρχαν και μικρές βιοτεχνίες. Στη μεγαλύτερη από αυτές πουξέρουμε δούλευαν 120 δούλοι, που έφτιαχναν ασπίδες. Στις περισσότερεςόμως υπήρχε ένας τεχνίτης με έναν ή δύο δούλους, ο οποίος κατασκεύαζεστο σπίτι του διάφορα αγαθά που τα πουλούσε έπειτα στην αγορά ή στομαγαζί του.Η ανάπτυξη του Πειραιά δείχνει την εμπορική ακμή της Αθήνας.Οι Αθηναίοι έπρεπε να φέρνουν, εκτός από το σιτάρι, και άλλες πρώτεςύλες, όπως μέταλλα, αλλά και ξυλεία για την κατασκευή των πλοίων.Τον 5ο αιώνα π.Χ. στον Πειραιά είχαν μαζευτεί πολλοί έμποροι, ανάμεσαστους οποίους και Αθηναίοι πολίτες. Στην πραγματικότητα, το εμπόριοήταν στα χέρια των ξένων, που ήταν είτε μέτοικοι είτε περαστικοί.Αναπαράσταση του Πειραιά, όπως ήταν στην Κλασική Εποχή. Γύρω από το λιμάνι υπήρχαν αποθήκεςόπου φύλαγαν τα σιτηρά. Ο Πειραιάς ήταν το μεγαλύτερο και σημαντικότερο εμπορικό λιμάνι στονελληνικό κόσμο.5.28Αποθηκευτικοί αμφορείςπου βρέθηκαν στο λιμάνιτης Εφέσου στη ΜικράΑσία. Έφεσος (Τουρκία),Αρχαιολογικό Μουσείο.102


478-323 π.Χ.Η ΚΛΑΣΙΚΗ ΕΠΟXΗΔ. Ο Πελοποννησιακός Πόλεμος (431--404 π.Χ.)Ο Πελοποννησιακός Πόλεμος έγινε ανάμεσα στην Αθήνα και στη Σπάρτη και κράτησε, μεμια μικρή μόνο διακοπή, 27 ολόκληρα χρόνια. Ο πόλεμος χωρίζεται σε τρεις περιόδους.Η Αθήνα και η Σπάρτη ήταν και οι δύο ισχυρές πόλεις-κράτη, η καθεμιά επικεφαλής μιαςομάδας συμμαχικών ελληνικών πόλεων. Με τον πόλεμο αυτό η Αθήνα και η Σπάρτηπροσπάθησαν να κυριαρχήσουν σε όλο τον ελληνικό κόσμο. Στο τέλος του πολέμου ηΑθήνα έχασε και η Σπάρτη έγινε η ισχυρότερη πόλη-κράτος στον ελληνικό κόσμο.431 421 415 413404Αρχιδαμειος ΠόλεμοςΕιρήνη του ΝικίαΙ Σικελική Δεκελεικός ΠόλεμοςW εκστρατεία β Ιωνικός Πόλεμος435 430 425 420 415 410 405Η σημαντικότερη πηγή για τον ΠελοποννησιακόΠόλεμο είναι ο ιστορικός Θουκυδίδης. Σύμφωναμε το Θουκυδίδη, η μεγάλη ανάπτυξητης Αθήνας φόβισε τους Σπαρτιάτες και τουςανάγκασε να πολεμήσουν. Σήμερα αρκετοίιστορικοί πιστεύουν ότι ο πόλεμος έγινε επειδήη Αθήνα και η Κόρινθος (ισχυρή πόλη-κράτοςστην Πελοποννησιακή Συμμαχία) προσπάθησαννα ελέγξουν, η καθεμιά για λογαριασμό της,όλους τους εμπορικούς δρόμους.Τα δέκα πρώτα χρόνια και η Ειρήνη του Νικία(431-421 ττ.Χ.)Η πρώτη περίοδος, δηλαδή τα δέκα πρώτα χρόνια του πολέμου,χαρακτηρίζεται από τη στρατηγική του Περικλή. Σύμφωνα μ’ αυτή,όλοι οι κάτοικοι έπρεπε να εγκαταλείψουν την ύπαιθρο και νακαταφύγουν στα Μακρά Τείχη της Αθήνας. Οι αγρότες λοιπόν της Αττικήςεγκαταστάθηκαν σε πρόχειρους καταυλισμούς. Οι άνθρωποι ζούσαν σεκακές συνθήκες υγιεινής. Έτσι εξαπλώθηκε μια επιδημία (λοιμός) πουρήμαξε όλη την Αττική. Ο ίδιος ο Περικλής πέθανε από το λοιμό το 429 π.Χ.Σύμφωνα με τη στρατηγική του Περικλή, που συνεχίστηκε και μετάτο θάνατο του, οι επιθέσεις εναντίον του εχθρού έπρεπε να γίνονταιαπό τη θάλασσα.Η Πελοποννησιακή Συμμαχία είχε τη δική της στρατηγική: το πελοποννησιακόστράτευμα εισέβαλε και λεηλάτησε αρκετές φορές τηνΑττική με αρχηγό το Σπαρτιάτη βασιλιά Αρχίδαμο. Η πρώτη περίοδοςτου Πολεποννησιακού Πολέμου ονομάζεται Αρχιδάμειος Πόλεμος.Αττικό ερυθρόμορφοαγγείο. Το αγγείοδείχνει ένανπολεμιστή την ώραπου αποχαιρετάτη σύζυγο και τουςγονείς του, πρινφύγει για τον πόλεμο,430 π.χ. περίπου.Μόναχο (Γερμανία),Κρατική ΑρχαιολογικήΣυλλογή.103


478-323 π.Χ.ΚΕΦΑΛΑΙΟ 5Ο πόλεμος συνεχιζόταν, γιατί και η Σπάρτη και η Αθήνα εξακολούθησαν ναανεφοδιάζονται, παρά τις προσπάθειες των αντίπαλων στρατών.Η ειρήνη που τελικά έγινε το 421 π.Χ. και λέγεται Ειρήνη του Νικία δενέφερε το τέλος του πολέμου. Αντί για 50 χρόνια, όπως είχαν συμφωνήσει,κράτησε μόνο έξι, κυρίως γιατί ο Αθηναίος Αλκιβιάδης ήθελε να κατακτήσειτη Σικελία και έπεισε τους Αθηναίους να εφαρμόσουν το σχέδιο του.Η εκστρατεία στη ΣικελίαΓια να καταλάβουμε καλύτερα αυτή τηδεύτερη περίοδο του πολέμου πρέπεινα μιλήσουμε λίγο για τους Έλληνεςτης δυτικής Μεσογείου. Είδαμε στο 4οΚεφάλαιο πώς ιδρύθηκαν οι ελληνικέςαποικίες εκεί. Με τον καιρό η πόλη τωνΣυρακουσών στη Σικελία μεγάλωσε καιέγινε πολύ δυνατή. Έτσι κυριάρχησε σε όλοτο ανατολικό τμήμα του νησιού.Καρχηδονιακό κράτοςίΕλληνικές πόλεις-κράτη^ ΜάλταΙεσόγειος(Η ΙΤΑΛΓΚ&ΧΕΡΣΟΝΗΣΟΣ ΣΤΑ ΤΕΛΗTOY^ou_J0XMJAn.X.ιοΣυρακούσεςθάλασσαΟι ελληνικές πόλεις-κράτη της Κάτω Ιταλίας και τηςΣικελίας είχαν πολλούς εχθρούς: τους Καρχηδόνιους στηΣικελία, τους Ετρούσκους και τα ιταλικά φύλα στην Ιταλικήχερσόνησο. Στην αρχή του 5ου αιώνα π.Χ. τις Συρακούσεςκυβερνούσε ο τύραννος Γέλωνας. Ο Γέλωνας απέκρουσετους Καρχηδόνιους, που ήταν σύμμαχοι του ΠερσικούΒασιλείου και ήθελαν να καταλάβουν όλη τη Σικελία. Αυτόέγινε την ίδια εποχή που ο Πέρσης βασιλιάς επιτέθηκε στιςπόλεις-κράτη του νότιου ελλαδικού χώρου (480 π.Χ.).Οι Συρακούσες έγινανη ισχυρότερη πόλη τηςΣικελίας τον 5ο αιώνα π.Χ.Στη φωτογραφία βλέπουμετα οχυρωματικά τείχητης πόλης.104


478-323 π.Χ.Η ΚΛΑΣΙΚΗ ΕΠΟXΗΤη δεύτερη περίοδο του πολέμου κυριαρχεί στην Αθήνα ο Αλκιβιάδης, που ήταν αριστοκράτηςκαι ανιψιός του Περικλή. Ο Αλκιβιάδης είχε πολλές ικανότητες, ήταν φιλόδοξοςκαι τολμηρός, ήταν όμως και τυχοδιώκτης. Έτσι πολλά από τα σχέδια του απέτυχαν, οιΑθηναίοι γνώρισαν καταστροφές και ο ίδιος εξορίστηκε και κατέφυγε πρώτα στη Σπάρτηκαι μετά στο Περσικό Βασίλειο.Όπως είδαμε, στα πρώτα δέκα χρόνια του πολέμου καμία από τις δύοπλευρές δεν μπόρεσε να σταματήσει τον ανεφοδιασμό του αντιπάλου.Οι Αθηναίοι άκουσαν τον Αλκιβιάδη και εκστράτευσαν στη Σικελία ενάντιαστους Συρακούσιους, επειδή πίστεψαν ότι έτσι θα αλλάξουν τα πράγματακαι θα σταματήσουν τον ανεφοδιασμό της Πελοποννήσου από τη Σικελία.Όταν έφτασε στη Σικελία ο αθηναϊκός στόλος καταστράφηκε στησύγκρουση με τους Συρακούσιους. Έτσι οι Αθηναίοι έχασαν τηνκυριαρχία τους στη θάλασσα. Τότε οι Σπαρτιάτες κατάλαβαν ότι, γιανα νικήσουν στον πόλεμο, θα έπρεπε να αποκτήσουν οι ίδιοι ισχυρόστόλο. Για να το πετύχουν αυτό όμως ζήτησαν οικονομική βοήθειααπό το Περσικό Βασίλειο.Στο μεταξύ ο Αλκιβιάδης, που είχε κατηγορηθεί από τους πολιτικούςτου αντιπάλους για ιεροσυλία, είχε καταφύγει στη Σπάρτη για να μηντον συλλάβουν. Τα γεγονότα αυτά άλλαξαν σημαντικά την πορεία τουπολέμου.Δεκελεικός και Ιωνικός Πόλεμος - Η ανάμειξη των ΠερσώνΗ τρίτη και τελική περίοδοςτου πολέμου αρχίζει λοιπόνόταν οι Σπαρτιάτες άρχισανσυνεννοήσεις με τον Πέρσηβασιλιά. 'Οταν άλλαξεστρατόπεδο ο Αλκιβιάδης,αποκάλυψε στους Σπαρτιάτεςπού ήταν αδύναμη η άμυνα τηςΑθήνας. Για παράδειγμα, τουςσυμβούλεψε να εγκατασταθούνστη Δεκέλεια, μια μικρή πόλητης Αττικής, και από εκεί ναλεηλατούν συνέχεια τη γύρωπεριοχή. Έτσι η περίοδοςμετά το 413 π.Χ. ονομάστηκεΔεκελεικός Πόλεμος.Ταυτόχρονα σχεδόν άρχισε στηδυτική Μικρά Ασία ο λεγόμενοςΙωνικός Πόλεμος.


478-323 π.Χ.ΚΕΦΑΛΑΙΟ 5Όταν οι Σπαρτιάτες ζήτησαν οικονομική βοήθεια από Πέρσες σατράπες, εκείνοι ζήτησανσε αντάλλαγμα να αναγνωριστεί η κυριαρχία τους στις ελληνικές πόλεις-κράτη της ΜικράςΑσίας. Με τη βοήθεια που έδωσαν στους Σπαρτιάτες, οι Πέρσες σατράπες πέτυχαν ναεξουδετερώσουν έναν ενοχλητικό αντίπαλο, την Αθήνα.Όταν ο σπαρτιατικός στόλος βγήκε στο Αιγαίο, άρχισαν ναυτικέςσυγκρούσεις με τους Αθηναίους. Στόχος της Σπάρτης ήταν να εμποδίσεινα έρχονται τρόφιμα από τον Εύξεινο Πόντο στην Αθήνα. Έτσι έστειλαντο Λύσανδρο στο ανατολικό Αιγαίο. Οι Αθηναίοι έστειλαν εναντίον τουόσα καράβια τους είχαν μείνει, αλλά η Σπάρτη πέτυχε το 405 π.Χ. στουςΑιγός Ποταμούς την τελική νίκη. Οι Αθηναίοι έχασαν το στόλο τους καιδεν μπορούσαν πια να φέρνουν τρόφιμα από τον Εύξεινο Πόντο. Λίγουςμήνες μετά, η Αθήνα παραδόθηκε και δέχτηκε τους όρους της ειρήνης πουτης επέβαλε η Σπάρτη.106Οι Σπαρτιάτες κατέλαβαν και πήραντα πλοία των Αθηναίων στις εκβολέςτων Αιγός Ποταμών, στην ευρωπαϊκήπλευρά του Ελλήσποντου. Αυτό έγινετην ώρα που τα αθηναϊκά πληρώματαέψαχναν για εφόδια στην ακτή. Έτσιοι Αθηναίοι έχασαν το στόλο τους καικαταστράφηκαν.Η ήπα της ΑθήναςΟι ολιγαρχικοί στην Αθήνα είδαν ότι τώρα είχαν την ευκαιρία νακαταλύσουν τη δημοκρατία και να πάρουν την εξουσία. Με τη βοήθειατων Σπαρτιατών εγκαταστάθηκε ένα ολιγαρχικό πολίτευμα με ΤριάνταΤυράννους. Ωστόσο, λίγους μήνες αργότερα οι Αθηναίοι έδιωξαν τουςτυράννους και ξανάφεραν τη δημοκρατία. Όμως η Αθήνα είχε χάσειτο στόλο της και την κυριαρχία στο Αιγαίο. Τα τείχη της πόλης είχανγκρεμιστεί, η ύπαιθρος ήταν κατεστραμμένη από τις συνεχείς λεηλασίεςκαι τα μεταλλεία της είχαν εγκαταλειφθεί.


478--323 π.Χ.Η ΚΛΑΣΙΚΗ ΕΠΟXΗ2. Από τον Πελοποννησιακό Πόλεμο ως το θάνατοτου Μεγάλου Αλεξάνδρου (404--323 π.Χ.)Οι πηγέςΓια τον ελληνικό κόσμο τον 4ο αιώνα π.Χ. γνωρίζουμε πολύ περισσότερα από όσα ξέρουμεγια τους προηγούμενους αιώνες, χάρη στις πολλές, σύγχρονες με τα γεγονότα,πηγές - ιδιαίτερα τους λόγους των ρητόρων και τα πολιτικά κείμενα. Από τα ιστορικάκείμενα, μόνο το έργο του Ξενοφώντα, που ήταν και πολιτικός συγγραφέας με μεγάληεπιρροή, σώζεται ολόκληρο. Από τους υπόλοιπους ιστορικούς έχουμε μόνο αποσπάσματα.Ειδικότερα για την περίοδο από την «Ειρήνη του Βασιλέως» το 387 π.Χ. μέχριτο 371 π.Χ., η κύρια πηγή πληροφοριών είναι, εκτός από τον Ξενοφώντα, οι λόγοι τουΙσοκράτη. Επίσης σώζονται αρκετές επιγραφές, κυρίως για την Αθήνα.Οι συνέπειες του Πελοποννησιακού ΠολέμουΟι συνέπειες από τον πόλεμο ήταν καταστρεπτικές για τις ελληνικές πόλεις-κράτη.Χιλιάδες άνθρωποι σκοτώθηκαν και χιλιάδες πουλήθηκαν ως δούλοι. Οι καλλιέργειεςκαταστράφηκαν και πολλοί αναγκάστηκαν να πουλήσουν τα κτήματα τους. Επίσης, τοεμπόριο και η βιοτεχνία περιορίστηκαν, με αποτέλεσμα η οικονομική δραστηριότητα ναμειωθεί. Πολλοί επίσης έφυγαν από τις πόλεις για να αποφύγουν τις εσωτερικές διαμάχες.Πολλοί, τέλος, υπηρέτησαν ως μισθοφόροι.Τα χαρακτηριστικά της εποχήςΤέσσερα είναι τα κυριότερα χαρακτηριστικά του 4ου αιώνα π.Χ.:- Οι συγκρούσεις ανάμεσα στις πόλεις-κράτη ήταν συχνές και υπήρχε πάντα μια πόληκράτοςπου ήθελε να έχει την ηγεμονία.- Η πολιτική του Περσικού Βασιλείου ενίσχυσε τον ανταγωνισμό μεταξύ των πόλεωνκρατών.Ο Πέρσης βασιλιάς, που δεν ήθελε τις ελληνικές δυνάμεις ενωμένες, έστρεφεμε τα χρήματα του τη μια πόλη-κράτος ενάντια στην άλλη. Οι ελληνικές πόλεις-κράτηαπό τη μεριά τους χρησιμοποίησαν τα περσικά χρήματα ανάλογα με τις ανάγκες τους.Σ' αυτές τις συνθήκες αναπτύχθηκε το Βασίλειο της Μακεδονίας, που κυριάρχησε στονελλαδικό χώρο και κατέλυσε αργότερα το Περσικό Βασίλειο.- Αυτή την περίοδο στο Περσικό Βασίλειο γίνονταν πόλεμοι για το θρόνο και πολλέςεπαναστάσεις. Πολλοί Πέρσες ηγέτες χρησιμοποιούσαν συχνά Έλληνες μισθοφόρους.- Δημιουργήθηκαν συνασπισμοί πόλεων-κρατών (κοινά) που την επόμενη περίοδο,δηλαδή στην Ελληνιστική Εποχή, έπαιξαν σημαντικό ρόλο.107


478-323 π.Χ.ΚΕΦΑΛΑΙΟ 5Α. Το τέλος των ηγεμονιώνΗ σπαρτιατική ηγεμονίαΜετά τον Πελοποννησιακό Πόλεμο η Σπάρτη ήταν η μεγαλύτερη δύναμηστον ελληνικό κόσμο. Όμως είχε πληρώσει και αυτή ακριβά γιατη νίκη της: έχασε πολλούς άντρες οπλίτες και εξαρτιόταν σε μεγάλοβαθμό από τη βοήθεια που της έστελνε η Περσία.Ο Ξενοφώντας στο έργο του Ελληνικά παρουσιάζει τη νίκη της Σπάρτηςσαν «απαρχή της ελευθερίας» για τον ελληνικό κόσμο. Όμως τα πράγματαήταν διαφορετικά: αντί να δώσει στις ελληνικές πόλεις-κράτη αυτονομία,όπως είχε υποσχεθεί, η Σπάρτη τις καταπίεσε ακόμη περισσότερο.Υποστήριξε ολιγαρχικά πολιτεύματα και δημιούργησε έτσι μεγάληδυσαρέσκεια. Η ειρήνη, που τόσο την είχε ανάγκη ο ελληνικός κόσμος,δεν ήρθε με την ηγεμονία της Σπάρτης. Οι σημαντικότεροι σύμμαχοι τηςΣπάρτης, η Θήβα και η Κόρινθος, έπαψαν να τη στηρίζουν.Το χρυσάφι των ΠερσώνΗ κατάσταση στον ελληνικό κόσμο είχε μεγάλη σχέση με την εξωτερικήπολιτική του Περσικού Βασιλείου. Η Σπάρτη, όπως είδαμε, είχε κερδίσειτον Πελοποννησιακό Πόλεμο με την οικονομική υποστήριξη των Περσών.Όμως λίγο μετά το τέλος του Πελοποννησιακού Πολέμου, η Σπάρτη άλλαξεπολιτική και άρχισε πόλεμο ενάντια στους Πέρσες.Οι Πέρσες από την πλευρά τους, για να μειώσουν τη δύναμη τηςΣπάρτης, βοήθησαν να δημιουργηθεί ένας αντισπαρτιατικός συνασπισμός.Σ' αυτόν συμμετείχαν η Αθήνα, η Κόρινθος, η Θήβα και το Άργος. Οι Αθηναίοιμάλιστα με τα περσικά χρήματα έχτισαν ξανά τα τείχη της πόλης τους.108Λεπτομέρεια από αγγείο που απεικονίζει τονΠέρση βασιλιά Δαρείο, 4ος αιώνας π.Χ.Νάπολη (Ιταλία), Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο.Το Περσικό Βασίλειο τον 4ο αιώνα π.Χ.Το Περσικό Βασίλειο με τον πλούτο τουέλεγχε μια τεράστια έκταση και μπορούσενα επηρεάζει την κατάσταση στον ελληνικόκόσμο.Το Περσικό Βασίλειο όμως είχε και πολλάπροβλήματα: η κεντρική εξουσία δενμπορούσε να ελέγχει πάντα τους ντόπιουςηγεμόνες και τους Πέρσες σατράπες, πουστις επαρχίες είχαν τη δική τους πολιτική.Η Αίγυπτος, για παράδειγμα, ύστερα απόμια εξέγερση στο τέλος του 5ου αιώνα π.Χ.,κατάφερε να μείνει ανεξάρτητη για 60 χρόνιαμε ντόπιους βασιλιάδες.


478-323 π.Χ.Η ΚΛΑΣΙΚΗ ΕΠΟXΗΗ Ειρήνη του ΒασιλέωςΤο Περσικό Βασίλειο, που δεν ήθελε να υπάρχει ισχυρή πόλη-κράτος στονελληνικό κόσμο, ανησύχησε με τη δύναμη που απέκτησε σιγά σιγά η Αθήνακαι έπαψε να την υποστηρίζει. Έτσι οι Πέρσες βοήθησαν για μια ακόμηφορά τη Σπάρτη. Οι Σπαρτιάτες υπέγραψαν ειρήνη μαζί τους, γιατί αυτόήταν προς το συμφέρον της πόλης τους. Η ειρήνη αυτή είναι γνωστή ωςη Ειρήνη του Βασιλέως ή Ανταλκίδειος Ειρήνη από το όνομα του Σπαρτιάτηστρατηγού Ανταλκίδα που έκανε τις διαπραγματεύσεις.Με την Ειρήνη του Βασιλέως (387 π.Χ.) όλες οι ελληνικές πόλεις-κράτηήταν ανεξάρτητες, εκτός από τις πόλεις-κράτη της δυτικής ΜικράςΑσίας, που ήταν κάτω από την ηγεμονία του Πέρση βασιλιά.Μετά το 387 π.Χ. και η Σπάρτη και η Αθήνα και, τέλος, η Θήβα προσπάθησαννα αποκτήσουν την ηγεμονία στον ελλαδικό χώρο.Η Αθήνα ξανά ισχυρήΜε το τέλος του Πελοποννησιακού Πολέμου, το 404 π.Χ., η Αθήνα είχεκαταστραφεί. Ήταν ανάμεσα στις πόλεις-κράτη που είχαν υποφέρειπερισσότερο από τον πόλεμο. Είχε χάσει την ηγεμονία της στο Αιγαίο,ο στόλος της ήταν στα χέρια του εχθρού, η ύπαιθρος της είχε λεηλατηθείσυστηματικά, αγροικίες και σιταποθήκες είχαν καταστραφεί καιπερισσότεροι από 20.000 δούλοι είχαν εγκαταλείψει την πόλη. Ακόμη οιΣπαρτιάτες, όπως είδαμε, για να την ελέγχουν καλύτερα, επέβαλαν τουςΤριάντα Τυράννους, μια ολιγαρχική διοίκηση. Σε λιγότερο από ένα χρόνοόμως η δημοκρατία είχε ξαναέρθει.Μετά την Ειρήνη του Βασιλέως υπάρχουν στην Αθήνα δύο αντίπαλες πλευρές: αυτοίπου υποστηρίζουν τη Σπάρτη και αυτοί που υποστηρίζουν τη Θήβα. Τον ίδιο καιρό οΑθηναίος ρήτορας Ισοκράτης πίστευε ότι η κατάκτηση του Περσικού Βασιλείου είναι ηλύση για τα εσωτερικά προβλήματα των Ελλήνων. Στον Πανηγυρικό του λόγο (380 π.Χ.)υποστήριξε ότι στον κοινό αγώνα εναντίον των Περσών θα μπορούσε να είναι επικεφαλήςη Αθήνα. Έτσι διαμορφώθηκε η «πανελλήνια ιδέα» για την ένωση των Ελλήνων, η οποίαθα έφερνε ειρήνη ανάμεσα στις πόλεις-κράτη και θα οδηγούσε σε έναν κοινό πόλεμοενάντια στον Πέρση βασιλιά.Το 378 π.Χ., 100 χρόνια μετά την ίδρυση της Συμμαχίας της Δήλου,η Αθήνα κατάφερε όχι μόνο να ξαναφτιάξει το στόλο της, να αποκτήσειξανά τον έλεγχο στο βόρειο Αιγαίο και την Προποντίδα, αλλά και ναδημιουργήσει μια συμμαχία γνωστή ως Δεύτερη (Β') Αθηναϊκή Συμμαχία.Τα μέλη της νέας συμμαχίας εμπόδισαν την Αθήνα να έχει όλη την εξουσία.Παρόλα αυτά, η Αθήνα έγινε ξανά το οικονομικό κέντρο στην περιοχή τουΑιγαίου. Η οικονομία βρισκόταν τώρα σε πολύ καλύτερη κατάσταση καιο Πειραιάς ξαναζωντάνεψε με το εμπόριο.109


478-323 π.Χ.ΚΕΦΑΛΑΙΟ 5Η άνοδος της ΘήβαςΤην ηγεμονία του ελληνικού κόσμου προσπάθησε να κατακτήσει για λίγοη Θήβα. Η επιρροή της έφτασε μέχρι τη Μακεδονία. Εκείνο τον καιρόκυριάρχησαν στη Θήβα δύο σημαντικές προσωπικότητες: ο Πελοπίδαςκαι ο Επαμεινώνδας. Η ηγεμονία της Θήβας ανησύχησε την Αθήνα,κυρίως επειδή οι Θηβαίοι υπέγραψαν συνθήκη με τον Πέρση βασιλιά καιπροσπαθούσαν να αποκτήσουν πρόσβαση στο Αιγαίο. Οι Θηβαίοι έφτιαξανστόλο και έγιναν ναυτική δύναμη.Δύο σημαντικές μάχες, η μία στα Λεύκτρα (371 π.Χ.), όπου οιΣπαρτιάτες ηττήθηκαν από τον Επαμεινώνδα, και η άλλη στη Μαντινεία,έκριναν την άνοδο και την πτώση της Θήβας. Μετά τα Λεύκτρα οι Θηβαίοικατάφεραν να απελευθερώσουν τους Μεσσήνιους. Η Μεσσηνία απέκτησεκαι πάλι, έπειτα από αιώνες, την ανεξαρτησία της από τη Σπάρτη.Στη μάχη της Μαντινείας (362 π.Χ.) η Θήβα νίκησε, αλλά σκοτώθηκεο Επαμεινώνδας και με το θάνατο του ήρθε το τέλος της θηβαϊκήςηγεμονίας. Αυτό δείχνει ότι τα θεμέλια της θηβαϊκής ηγεμονίας δεν ήτανγερά. Είναι το τέλος των ηγεμονιών: η Σπάρτη, η Θήβα, αλλά και η Αθήναείχαν χάσει τη δύναμη τους. Το Βασίλειο της Μακεδονίας γίνεται ισχυρόμε την άνοδο του Φίλιππου Β' στο θρόνο (359 π.Χ.) και αρχίζει από εδώ καιπέρα να παίζει σημαντικό ρόλο στον ελληνικό κόσμο.Ο Ευαγόρας βασιλιάς της Σαλαμίνας της Κύπρου (411-373 π.Χ.)Στην Κύπρο είχε επικρατήσει ο ελληνικός πολιτισμός και μιλιόταν ηελληνική γλώσσα. Στα μέσα του 6ου αιώνα π.Χ. η Κύπρος κατακτήθηκεαπό το Περσικό Βασίλειο, αλλά τα κυπριακά βασίλεια διατήρησαν τηναυτονομία τους. Όσο ήταν βασιλιάς στη Σαλαμίνα της Κύπρου ο Ευαγόρας,προσπάθησε να ενώσει τα βασίλεια της Κύπρου κάτω από την εξουσία του,συμμάχησε με την Αίγυπτο και έκανε πολλές περιοχές της νότιας ΜικράςΑσίας να εξεγερθούν ενάντια στον Πέρση βασιλιά.Είχε επιτυχίες στην αρχή,αλλά τελικά νικήθηκεκαι στο νησί συνέχισε νακυριαρχεί το Περσικό Βασίλειομέχρι την εποχή του ΜεγάλουΑλεξάνδρου.Πανοραμική άποψη τουαρχαιολογικού χώρου τηςΣαλαμίνας στην Κύπρο.110


Η ΚΛΑΣΙΚΗ ΕΠΟXΗΟι Έλληνες της δυτικής ΜεσογείουΗ ΚΥΡΙΑΡΧΙΑ ΤΟΥ ΔΙΟΝΥΣΙΟΥ (379 π.Χ.)Τα εύφορα εδάφη και το καλό κλίματης δυτικής Μεσογείου, κυρίωςτης Σικελίας και της Κάτω Ιταλίας,βοήθησαν στην ανάπτυξη τωνελληνικών αποικιών.Ο Διονύσιος των Συρακουσώνξεκίνησε ως αρχιστράτηγος και έπειταέγινε τύραννος. Υπέταξε τις ελληνικέςπόλεις-κράτη της Σικελίας, που τιςαπειλούσαν συνεχώς οι στρατιές τωνΚαρχηδόνιων. Ο Διονύσιος κατάφερενα ελέγξει τη Σικελία και να περιορίσειτους Καρχηδόνιους στο δυτικό άκροτου νησιού. Επίσης είχε τον έλεγχοτης νότιας Ιταλικής χερσονήσου καιεπηρέαζε περιοχές μέχρι τις βόρειεςι Σαρδηνίαακτές της Αδριατικής. Έτσι, στις αρχές του 4ου αιώνα π.Χ. ο Διονύσιος τωνΣυρακουσών έγινε σημαντικός παράγοντας σε όλο τον ελληνικό κόσμο,κυρίως επειδή συμμετείχε στους ανταγωνισμούς ανάμεσα στις πόλειςκράτηκαι ανακατευόταν στις υποθέσεις τους.Σικελία"-χ Ακράγαντας (^ν__Γέλα ^Συρακούσεςά λ α σ σ αΚυριαρχία ΔιονυσίουΥποτελείς περιοχέςΚαρχηδονιακή κυριαρχίαΓια τις πρώτεςελληνικέςαποικίεςμιλήσαμε στακεφ. 3 και 4.Β. Το Βασίλειο της ΜακεδονίαςΗ εποχή του Φίλιππου Β' (359-336 π.Χ.)Η περιοχή της Μακεδονίας είχε μείνει μακριά απ' όσα άλλαξαν στονελληνικό κόσμο από τον 8ο αιώνα π.Χ. και μετά. Στη Μακεδονία ζούσανπληθυσμοί με διαφορετική καταγωγή. Ένα από τα βασιλικά γένη πίστευεότι καταγόταν από το Άργος και τον ήρωα Ηρακλή. Αυτό έδινε στουςΜακεδόνες το δικαίωμα να συμμετέχουν στους Ολυμπιακούς Αγώνες απότην εποχή του βασιλιά Αλέξανδρου Α', που κυβερνούσε τον καιρό τωνΠερσικών Πολέμων.Οι Μακεδόνες χωρίζονταν κοινωνικά στους αριστοκράτες, που είχανμεγάλα κτήματα και υπηρετούσαν το βασιλιά ως έφιπποι με τον τιμητικότίτλο εταίροι, και στους ισχυρούς ελεύθερους αγρότες που υπηρετούσανως σώμα πεζικού (πεζέταιροι)Το 359 π.Χ. ανέβηκε στο θρόνο του Βασιλείου της Μακεδονίας έναςνεαρός βασιλιάς, ο Φίλιππος Β', που ήθελε να κάνει το βασίλειο του μεγάληδύναμη. Για να το πετύχει, κυριάρχησε στις γεπονικές ηγεμονίες και σιγάσιγά στους συμμάχους της Αθήνας στο βόρειο ελλαδικό χώρο. Με αυτάδυσαρεστήθηκε η Αθήνα, που έβλεπε να χάνεται η δύναμη και η επιρροή της.Χάλκινο κράνος«θρακικού» τύπου από τηΒίτσα Ιωαννίνων.Οι Μακεδόνες στρατιώτεςφορούσαν τέτοια κράνη,4ος αιώνας π.Χ.Ιωάννινα (Ήπειρος),Αρχαιολογικό Μουσείο.111


478-323 π.Χ.ΚΕΦΑΛΑΙΟ 5Ο Φίλιππος Β' κατέκτησε την Αμφίπολη,την Ποτείδαια, τη Μεθώνη καιτο 348 π.Χ. κυρίευσε και κατέστρεψετην Όλυνθο. Μέχρι το 342 π.Χ.όλες οι ελληνικές πόλεις-κράτη τηςΘράκης, αλλά και πολλές θρακικέςκαι ιλλυρικές φυλές ήταν κάτω απότη μακεδόνικη κυριαρχία. Το 341π.Χ. ο Φίλιππος ίδρυσε μια νέαπόλη στο εσωτερικό της Θράκης,πάνω στον ποταμό Έβρο, και τηνονόμασε Φιλιππούπολη. Σήμερα ηΦιλιππούπολη (Πλόβντιφ) βρίσκεταιστη Βουλγαρία.Η Αθήνα την εποχή του Φίλιππου Β' και του ΑλέξανδρουΗ περίοδος από το 359 ως το 322 π.Χ. είναι από τις πιο γνωστές της αθηναϊκής ιστορίας,κυρίως λόγω του ρήτορα Δημοσθένη. Πολλοί από τους λόγους του Δημοσθένη έχουνσωθεί. Ο Δημοσθένης έγραψε και πολιτικούς λόγους, που τους εκφώνησε στην Εκκλησίατου Δήμου, και δικανικούς λόγους, που τους εκφώνησε στα δικαστήρια, σε ιδιωτικές ήσε δημόσιες υποθέσεις. Έχουν σωθεί επίσης οι λόγοι του Αισχίνη, που ήταν πολιτικόςαντίπαλος του Δημοσθένη. Μέσα από τα κείμενα αυτά μαθαίνουμε για μια σημαντική περίοδοστην ιστορία της Αθήνας. Μετά το 322 π.Χ. η αθηναϊκή δημοκρατία χάνει σιγά σιγάτη δύναμη της και παρακμάζει.Στην Αθήνα υπήρχαν δύο πολιτικά στρατόπεδα. Από τη μια μεριά ήταν ο ρήτορας Δημοσθένηςκαι όσοι πίστευαν ότι απειλείται από τους βασιλιάδες της Μακεδονίας όχι μόνο η ανεξαρτησία τηςΑθήνας αλλά και των άλλων ελληνικών πόλεων-κρατών. Από την άλλη μεριά ήταν όσοι πίστευανότι η ηγεμονία του βασιλιά της Μακεδονίας ήταν ο μόνος τρόπος για να ενωθεί ο ελληνικόςκόσμος. Αυτή την πολιτική υποστήριζαν οι συγγραφείς και ρήτορες Ισοκράτης και Αισχίνης.112


478-323 π.Χ.Η ΚΛΑΣΙΚΗ ΕΠΟXΗΟ Φίλιππος Β', επιδέξιος στρατιωτικός καιπολιτικός, εξασφάλισε συμμαχίες μέσα στιςελληνικές πόλεις-κράτη και πέτυχε μέσα σεμια εικοσαετία να επιβάλει την ηγεμονία τουστον ελληνικό κόσμο.Ο Φίλιππος Β' κατέκτησε τον κεντρικόκαι νότιο ελλαδικό χώρο και με πολιτικά καιμε στρατιωτικά μέσα. Με άλλα λόγια, δενκυριάρχησε μόνο με μάχες, αλλά και ειρηνικά, όπως όταν εξασφάλισετη συμμετοχή του στην Αμφικτιονία των Δελφών. Με τον έλεγχο τηςΑμφικτιονίας, ο Φίλιππος μπορούσε να επεμβαίνει στις υποθέσεις τωνπόλεων-κρατών που συμμετείχαν σε αυτή. Σημαντική ήταν επίσηςη νίκη του Φίλιππου στη μάχη της Χαιρώνειας στη Βοιωτία το 338 π.Χ.Στη Χαιρώνεια ο Φίλιππος νίκησε τον ενωμένο στρατό των Αθηναίων καιτων Θηβαίων.Αναπαράσταση της μακεδόνικης φάλαγγας. Η μακεδόνικηφάλαγγα αναπτύχθηκε από το Φίλιππο Β' και ακόμηπερισσότερο από το γιο του Αλέξανδρο. Η βασική μονάδατης φάλαγγας ήταν το σύνταγμα με 16 σειρές αντρών.Κάθε στρατιώτης ήταν οπλισμένος με τη σάρισα, έναδόρυ 4-7 μέτρα μακρύ. Στη μάχη, οι πρώτες πέντε σειρέςκρατούσαν τις σάρισες οριζόντια μπροστά τους, ενώ οιυπόλοιπες 11 τις κρατούσαν όρθιες. Σε κάθε πλευρό τούσυντάγματος υπήρχε ελαφρύ πεζικό, καθώς και τοξότεςγια προστασία, ενώ τα πλευρά της φάλαγγας συνολικάενίσχυε το ιππικό.Μετά τη μάχη στη Χαιρώνεια, η συμμαχία που έγινε με αρχηγότο Φίλιππο Β' έβαλε στόχο να ξεκινήσει έναν πόλεμο στην Ασίαενάντια στο Μεγάλο Βασιλιά. Ο Φίλιππος πρόβαλε την ανάγκηνα εκδικηθεί για τις συμφορές που έπαθαν οι Έλληνες στουςΠερσικούς Πολέμους. Στη συμμαχία συμμετείχαν σχεδόν όλες οιπόλεις-κράτη του ελλαδικού χώρου εκτός από τη Σπάρτη. Συμφώνησαννα πάρουν μέρος στην εκστρατεία με δικές τους δυνάμειςενάντια στο Περσικό Βασίλειο.Όταν ο Φίλιππος Β' δολοφονήθηκε το 336 π.Χ., άφησε στο γιο τουΑλέξανδρο Γ', που αργότερα οι ιστορικοί ονόμασαν Μέγα, έναβασίλειο δυνατό. Την ίδια χρονιά δολοφονήθηκε ο Πέρσης βασιλιάςΑρταξέρξης Γ'. Τον διαδέχθηκε ο Δαρείος Γ' που προσπάθησε νααναδιοργανώσει το περσικό κράτος, το οποίο βρισκόταν σε κρίση.->V/:' ; νΧρυσό μετάλλιο μεπορτρέτο του Φίλιππου Β'.Ρωμαϊκή Εποχή. Παρίσι,Εθνική Βιβλιοθήκη τηςΓαλλίας.113


ΚΕΦΑΛΑΙΟ 5Οι κατακτήσεις του Μεγάλου ΑλεξάνδρουΠηγέςΠα τον Αλέξανδρο Γ' και τη βασιλεία του οι άμεσες μαρτυρίες πουέχουμε είναι λίγες: κάποιες αναφορές στους λόγους Αθηναίων ρητόρων,μερικές επιγραφές που προέρχονται από ελληνικές πόλειςκράτητης δυτικής Μικράς Ασίας, νομίσματα και κάποιες προτομές.5.41Νόμισμα, ασημένιοτετράδραχμο, τουΑλέξανδρου Γ'.Στην κύρια όψηο Αλέξανδροςαπεικονίζεται σαν τονΗρακλή με τη λεοντή.Στην πίσω όψη ο Δίαςκαθισμένος σε θρόνο,με αετό στο δεξί χέρι καισκήπτρο στο αριστερό.Αθήνα, ΝομισματικόΜουσείο.5.42Μαρμάρινη προτομήτου Αλέξανδρου,3ος αιώνας π.Χ.Πέλλα (Μακεδονία),ΑρχαιολογικόΜουσείο.Ο Αλέξανδρος Γ'διαδέχτηκε το Φίλιππο Β'στο θρόνο τουΒασιλείου τηςΜακεδονίας.Ως ηγέτης τωνΕλλήνων ξεκίνησε καιπραγματοποίησε τοφιλόδοξο σχέδιο τουπατέρα του. Πριν απόαυτό όμως, κέρδισετην εμπιστοσύνηή επέβαλε τη θέληση τουπρώτα στους Θεσσαλούς,έπειτα στους Θηβαίους καιτέλος στους Αθηναίους.Την άνοιξη του 334 π.Χ. ο Αλέξανδρος ξεκίνησε τη μεγάλη τουεκστρατεία στην Ασία. Πρώτος σκοπός ήταν να απελευθερώσει τιςελληνικές πόλεις-κράτη στη δυτική Μικρά Ασία από την κυριαρχία τουΠέρση βασιλιά και να εκδικηθεί για τις συμφορές που έπαθαν άλλοτε οιΈλληνες από τον Ξέρξη. Δεύτερος στόχος του ήταν να εγκαταστήσειστην Ασία τους μισθοφόρους, που όλο τον 4ο αιώνα π.Χ. υπηρετούσαν τιςπόλεις-κράτη και τα βασίλεια. Αυτοί οι μισθοφόροι ήταν πια τόσο πολλοίπου απειλούσαν την ειρήνη και την κοινωνική τάξη.Ο Αλέξανδρος δε σταμάτησε όμως στις κατακτήσεις αυτές. Στόχοςτου πια ήταν να κατακτήσει ολόκληρο το Περσικό Βασίλειο. Με ευκολίακυρίευσε την Αίγυπτο, που ήταν περσική σατραπεία, και ίδρυσε εκεί μιανέα πόλη, την Αλεξάνδρεια (331 π.Χ.).Ως διάδοχος πλέον του Δαρείου Γ', ο Αλέξανδρος χρησιμοποίησεπολλούς Πέρσες στη διοίκηση και στην άμυνα. Χάρη στο περσικό χρυσάφι,που ήταν τώρα πια στα χέρια του, ο Αλέξανδρος οργάνωσε ένα μεγάλομισθοφορικό στρατό.Ο Αλέξανδρος σεβάστηκε τους πολιτισμούς των λαών που κατέκτησε κιέτσι κέρδισε την εμπιστοσύνη τους. Με το γάμο του με τη Ρωξάνη, κόρητου ηγεμόνα της Σογδιανής, ικανοποίησε τους ντόπιους αριστοκράτες,αλλά και πραγματοποίησε το όραμα του που ήταν ο σχηματισμός μιαςαυτοκρατορίας όπου θα συνυπήρχαν διάφοροι λαοί.114


Η ΚΛΑΣΙΚΗ ΕΠΟXΗΟ Αλέξανδρος ζήτησε από τους στρατηγούς του να ακολουθήσουντο παράδειγμα του. Οι μεικτοί γάμοι όμως δεν ήταν ο μόνος τρόποςγια να εφαρμόσει ο Αλέξανδρος την πολιτική του στους λαούς τηςαυτοκρατορίας του. Παράλληλα με την εξάπλωση του ελληνικούπολιτισμού, η ελληνική γλώσσα έγινε γλώσσα επικοινωνίας στο μεγαλύτερομέρος της ανατολικής Μεσογείου και της Εγγύς Ανατολής. Οι πόλεις πουίδρυσε ο Αλέξανδρος, συνολικά 70, έγιναν κέντρα για τη διάδοση τουελληνικού πολιτισμού και της ελληνικής γλώσσας.Μετά τις κατακτήσεις του Μεγάλου Αλεξάνδρου αυξήθηκαν οιεμπορικές συναλλαγές ανάμεσα στον ελληνικό κόσμο και στην ΕγγύςΑνατολή, μέσα από θαλάσσιους και χερσαίους δρόμους.Με αυτή τη νέα ανάπτυξη του εμπορίου το νόμισμα έγινε βασικό μέσοσυναλλαγής. Ο Αλέξανδρος είχε κόψει νομίσματα για να πληρώνει ταεφόδια του στρατού και τους μισθοφόρους. Έτσι το νόμισμα κυκλοφόρησεπολύ περισσότερο από πριν. Αυτό έκανε πιο εύκολο το εμπόριο.Η βασιλεία του Αλέξανδρου Γ' δεν κράτησε πολύ. Όμως μέσα ο' αυτάτα λίγα χρόνια έπαψε να υπάρχει το τεράστιο Περσικό Βασίλειο πουείχε δημιουργήσει ο Πέρσης Κύρος Β' από τα μέσα του 6ου αιώνα π.Χ.Ακόμη, τελείωσε η Κλασική Εποχή, που για περισσότερο από ενάμισηαιώνα είχε ως πρότυπο την Αθήνα. Μετά το θάνατο του Αλέξανδρουυπήρχαν ακόμη ελληνικές πόλεις-κράτη. Η πραγματική εξουσία όμωςβρισκόταν πλέον στους βασιλιάδες, οι οποίοι κυβερνούσαν τα κράτηπου δημιουργήθηκαν από τη διάσπαση του τεράστιου κράτους τουΜεγάλου Αλεξάνδρου.Νόμισμα, ασημένιοτετράδραχμο, τουΠτολεμαίου Α'.Ήταν στρατηγός και έναςαπό τους Διαδόχους τουΑλέξανδρου. Στην κύριαόψη ο Αλέξανδρος. Στηνπίσω όψη ο Δίας κρατάειαετό και σκήπτρο, 322 π.Χ.Αθήνα, Νομισματικό Μουσείο.Για τουςεμπορικούςδρόμους θαμιλήσουμεστησ. 141.Ψηφιδωτό που απεικονίζει το Μέγα Αλέξανδρο. Διακοσμούσε το «σπίτι του Φαύνου» στην Πομπηία (Ιταλία),2ος αιώνας Π.Χ. Νάπολη (Ιταλία), Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο.115


478-323 π.Χ.ΚΕΦΑΛΑΙΟ 55.45Η ΕΚΣΤΡΑΤΕΙΑ ΤΟΥ ΜΕΓΑΛΟΥ ΑΛΕζΑΝΔΡΟΥΑΠΟ ΤΟ 334 ΜΕΧΡΙ ΤΟ 332 π.Χ.Βασίλειο της Μακεδονίας πριν από τιςκατακτήσεις του Μεγάλου ΑλεξάνδρουΕλληνικές πόλεις-κράτη σύμμαχοι του ΑλέξανδρουΠερσικό Βασίλειο (333 π.Χ.)Η πορεία του ΑλέξανδρουΣημαντικές μάχες~1. Η πρώτη σύγκρουση έγινε στις όχθες τουΓρανικού ποταμού (334 π.Χ.). Ο Αλέξανδροςκατόρθωσε να καταλάβει όλο το δυτικό τμήματης Μικράς Ασίας μαζί με τις Σάρδεις, την πρωτεύουσατης Λυδίας. Πολλές ελληνικές πόλεις -κράτη ελευθερώθηκαν από την κυριαρχία τουΠέρση βασιλιά και οι τύραννοι τους διώχτηκαν.3. Στη συνέχεια, αφού νίκησε το Δαρείο στηνΙσσό (333 π.Χ.), ο Αλέξανδρος πήγε προς τοΝότο. Κυρίευσε τη Σιδώνα και ύστερα τηνΤύρο και τη Γάζα (332 π.Χ.). Έτσι, μέσα σεδύο χρόνια ο Αλέξανδρος έγινε κυρίαρχοςκαι της Συροπαλαιστίνης.116


Η ΚΛΑΣΙΚΗ ΕΠΟXΗΗ ΕΚΣΤΡΑΤΕΙΑ ΤΟΥ ΜΕΓΑΛΟΥ ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΥΑΠΟ ΤΟ 332 ΜΕΧΡΙ ΤΟ 323 π.Χ.5.461. Ο Αλέξανδρος κατέκτησετην Αίγυπτο (332 π.Χ.), όπουο ντόπιος πληθυσμός τοναναγνώρισε ως ελευθερωτήκαι τον θεώρησε φαραώ.2. Η μάχη στα Γαυγάμηλα (331 π.Χ.) ήταν αποφασιστική για τον Αλέξανδρο.Λίγο αργότερα ο Δαρείος Γ δολοφονήθηκε από σατράπες του. ΟΑλέξανδρος διάλεξε για πρωτεύουσα του βασιλείου του τη Βαβυλώνα,επειδή θεώρησε ότι η στρατηγική της θέση ήταν σημαντική.4. Την άνοιξη του 329 π.Χ. ο Αλέξανδρος πέρασε το βουνόΙνδικός Καύκασος, στο σημερινό Αφγανιστάν, και στησυνέχεια κατέκτησε τη Βακτριανή και τη Σογδιανή (329-327 π.Χ.), που ήταν σατραπείες του Περσικού Βασιλείου.Οι περιοχές αυτές ήταν σημαντικές για στρατιωτικούς καιεμπορικούς λόγους.αΜΜ&ξάνδρεpsjia^o^ΒάκτραΑλεξάνδρεια,^χ^Γκαντάρα χΑ ρ α χ ω art Τάξιλα^Ρ ΒΑΣΙΛΕΙΟΑλε£άνδί°ε γ ιΰΤJ ΎφασηςΟ^ΑλεξανδρεΐΛ»β=βΒ**'Αλεξάνδρειρ*ίασίλειο της Μακεδονίας πριν από τις 7κατακτήσεις του Μεγάλου Αλέξανδρου ''Ελληνικές πόλεις-κράτη σύμμαχοι τουΑλέ,ξανδρουΠερσικό Βασίλειο (333 π.Χ.)- - Η πορεία του Αλέξανδρου>Χ Σημαντικές μάχεςΧάρτης 5.45c ^W5. Ο Αλέξανδρος συνέχισε την πορεία του προς τα νότια.Έτσι άρχισε μια εκστρατεία που τον έφερε μέχρι τις Ινδίες.Στην αρχή κατέκτησε την Γκαντάρα, που ήταν μια από τιςπλουσιότερες σατραπείες του Περσικού Βασιλείου. Στησυνέχεια νίκησε τον Πώρο, έναν Ινδό βασιλιά (326 π.Χ.).Ωστόσο, λίγο πριν από τις όχθες του ποταμού Ύφαση,η εκστρατεία του Αλέξανδρου σταμάτησε. Οι πιο πολλοίστρατιώτες του, κουρασμένοι και εξασθενημένοι από τημακριά εκστρατεία, αρνήθηκαν να τον ακολουθήσουν στηνκατάκτηση ολόκληρων των Ινδιών.6. Ο στρατός του Αλέξανδρου κατέβηκεολόκληρη την κοιλάδα του Ινδού ποταμού(στο σημερινό Πακιστάν) και πήρε τοδρόμο της επιστροφής. Ο Αλέξανδροςγύρισε στη Βαβυλώνα (324 π.Χ.). Εκεί,ενώ προετοίμαζε μια εκστρατεία προς τηναραβική χερσόνησο, αρρώστησε και πέθανετον Ιούνιο του 323 π.Χ.117


ΚΕΦΑΛΑΙΟ 5Γ. Η πνευματική ζωή και οι τέχνεςΤον 4ο αιώνα π.Χ. γνώρισαν μεγάλη ανάπτυξη η φιλοσοφία και η ρητορική. Τα έργατης εποχής τα λέμε κλασικά, επειδή διαμόρφωσαν κανόνες και πρότυπα, και από τότεοι άνθρωποι σ’ όλο τον κόσμο τα διαβάζουν και προσπαθούν να τα ερμηνεύσουν.Για τουςσοφιστέςμάθαμε στιςσ. 100-101.ΦιλοσοφίαΑπό τον 5ο αιώνα π.Χ. και μετά η Αθήνα έγινε το κυριότερο κέντρο στηφιλοσοφία, όπως και στους άλλους τομείς. Στην Αθήνα έρχονται απ'όλο τον ελληνικό κόσμο οι σοφιστές. Οι σοφιστές ισχυρίζονταν ότι δενυπάρχουν σταθερές και αμετάβλητες αξίες. Την ίδια εποχή εμφανίζεται καιο μεγάλος φιλόσοφος Σωκράτης.Ο ΣωκράτηςΟ Σωκράτης γεννήθηκε και έζησε στην Αθήνα. Αντίθετα από τους σοφιστές,ο Σωκράτης πίστευε και προσπαθούσε να αποδείξει ότι κάποιες αξίεςισχύουν παντού και πάντα. Για να αναζητήσει την αλήθεια χρησιμοποιούσετη συζήτηση και το διάλογο. Ο ίδιος ο Σωκράτης δεν έγραψε τίποτα.Τον γνωρίζουμε μόνο μέσα απ' όσα έγραψαν οι μαθητές του. Τις πιοπολλές πληροφορίες για τη ζωή και τη διδασκαλία τού Σωκράτη τιςέχουμε από τον Πλάτωνα, που ήταν και αυτός μαθητής του και ένας απότους μεγαλύτερους φιλοσόφους στην παγκόσμια ιστορία. Κέντρο τηςδιδασκαλίας του Σωκράτη ήταν ο άνθρωπος. Ιδιαίτερα τον ενδιέφερε ναγνωρίσει ο άνθρωπος το Αγαθό (καλό) και την Αλήθεια.Τοιχογραφίαπου απεικονίζειτο Σωκράτη καιδιακοσμούσε έναρωμαϊκό σπίτιστην Έφεσο, στηδυτική Μικρά Ασία,1ος αιώνας μ.Χ.Έφεσος (Τουρκία),Αρχαιολογικό Μουσείο.Ο ΠλάτωναςΟ Πλάτωνας άνοιξε στην Αθήνα φιλοσοφική σχολή στο άλσος του μυθικούήρωα Ακάδημου. Η σχολή του ονομάστηκε Ακαδημία. Ο Πλάτωναςασχολήθηκε ανάμεσα στα άλλα και με το πώς μπορούν οι άνθρωποι ναζήσουν μαζί. Στα έργα του Πολιτεία και Νόμοι έφτιαξε ένα πρότυπο γι’ αυτήτην κοινωνική συμβίωση.Ο ΑριστοτέληςΟ Αριστοτέλης ήταν μαθητής του Πλάτωνα, αλλά είχε μια διαφορετικήφιλοσοφία. Για τον Πλάτωνα η πραγματικότητα βρίσκεται στο μυαλό μας.Για τον Αριστοτέλη η πραγματικότητα βρίσκεται στις αισθήσεις μας (τηνόραση, την ακοή κτλ.). Ο Αριστοτέλης ασχολήθηκε με όλες τις επιστήμεςκαι δημιούργησε την επιστήμη της Λογικής. Ένα από τα πιο σημαντικάέργα του είναι τα Πολιτικά. Η σχολή του στην Αθήνα ονομαζόταν Λύκειο.Ρητορική«Λίγη ακόμη ιστορία»Παράλληλα με τη φιλοσοφία, αναπτύχθηκε τον 4ο αιώνα π.Χ. στην ΑθήναΓια τους ρήτορες του 4ουκαι η ρητορική. Προϊόντα της τέχνης της ρητορικής είναι οι δικανικοί λόγοιαιώνα μιλήσαμε στη σ. 12.και οι πολιτικοί λόγοι. Δικανικούς λόγους έγραψε για παράδειγμαο Αθηναίος μέτοικος Λυσίας. Άλλοι ρήτορες ήταν ο Δημοσθένης,ο Αισχίνης και ο Ισοκράτης.118


•ΑναπαράστασηΗ ΚΛΑΣΙΚΗ ΕΠΟXΗΟι τέχνεςΑρχιτεκτονικήΜετά το τέλος του Πελοποννησιακού Πολέμου η οικονομία δεν πήγαινεκαλά. Έτσι δε χτίστηκαν πολλοί ναοί. Τον 4ο αιώνα π.Χ. συνεχίστηκε κάτιπου είχε αρχίσει τον 5ο αιώνα: ο συνδυασμός των αρχιτεκτονικών ρυθμών(δωρικός, ιωνικός, κορινθιακός). Για παράδειγμα, ο ναός της Αλέας Αθηνάςστην Τεγέα (Πελοπόννησος) συνδύαζε και τους τρεις ρυθμούς.Άλλοι ναοί της εποχής είναι του Δία στη Νεμέα, του Ασκληπιού στηνΕπίδαυρο και του Απόλλωνα στους Δελφούς. Στην Αθήνα χτίστηκανκαι ναοί ξένων θεών, όπως αυτός της Ίσιδας, για τους ξένους πουκατοικούσαν στην πόλη.Και στη δυτική Μικρά Ασία το πρώτο μισό του 4ου αιώνα π.Χ. λίγοι ναοίχτίστηκαν. Ο αρχαϊκός ναός της Άρτεμης στην Έφεσο κάηκε, αλλά οι Εφέσιοιέχτισαν αμέσως άλλον (356 π.Χ.). Αυτός ο μεγάλος ναός είχε 117 κίονες.Ακόμη μεγαλύτερος ήταν ο ναός του Απόλλωνα στα Δίδυμα κοντά στη Μίλητο.Το μνημείο του Λυσικράτηστην Αθήνα είναι από τακαλύτερα διατηρημέναμνημεία του 4ου αιώνα π.Χ.του ναούτης Άρτεμης στην Έφεσο.Τον 4ο αιώνα π.Χ. αναπτύχθηκε η αστική αρχιτεκτονική. Στην Αθήναχτίστηκε το Παναθηναϊκό Στάδιο και το θέατρο του Διονύσου «ντύθηκε» μεπέτρα. Στην Επίδαυρο χτίστηκε το φημισμένο θέατρο, όπου γίνονται ακόμηπαραστάσεις.Αναπαράσταση κορινθιακούκιονόκρανου από το ναότης Αθηνάς Αλέας στηνΤεγέα. Ο κορινθιακόςρυθμός στην αρχιτεκτονικήγίνεται δημοφιλής από τον4ο αιώνα π.Χ.5.51Το θέατρο της Επιδαύρου (Πελοπόννησος),4ος αιώνας π Χ.


ΚΕΦΑΛΑΙΟ 5^gp ^ ^aBBUiBffilM.V • · "•"•"ι"- ••- ...._,.......:,....•.:,.. »».„.„.,F—wwwiΑναπαράσταση της τοιχογραφίας του κυνηγιού από τοντάφο του Φίλιππου Β' στη Βεργίνα (Μακεδονία). Είναι απότα λίγα πρωτότυπα έργα ζωγραφικής της αρχαιότηταςπου έχουν βρεθεί με τις αρχαιολογικές έρευνες."ΖωγραφικήΈνας από τους σπουδαιότερουςκαλλιτέχνες του 4ου αιώνα π.Χ. ήτανο ζωγράφος Απελλής. Τα έργα του όμωςδε σώθηκαν. Από τον 4ο αιώνα π.Χ. έχουμελίγα μόνο μεγάλα ζωγραφικά έργα, στουςβασιλικούς τάφους της Βεργίνας.ΓλυπτικήΟ Λύσιππος, σύμφωνα με την παράδοση,ήταν ο μόνος από τους γλύπτες πουείχε το δικαίωμα να κάνει αγάλματα τουΑλέξανδρου. Ήταν το ίδιο φημισμένοςμε τον Αθηναίο Πραξιτέλη. Τα αγάλματατους ήταν πολύ εκφραστικά και είχανέντονη κίνηση. Ο γλύπτης Σκόπας απότην Πάρο δούλεψε κυρίως το μάρμαρο.Ήταν από τους καλλιτέχνες που έφτιαξαντα γλυπτά για το Μαυσωλείο τηςΑλικαρνασσού. Τα περισσότερα γλυπτάτης εποχής δεν έχουν σωθεί.Τα γνωρίζουμε από αντίγραφα τηςΡωμαϊκής Εποχής.Ο Ερμής του Πραξιτέλη, ένα απότα πιο ξακουστά αγάλματα τηςαρχαιότητας, 350 π.Χ. Ολυμπία(Πελοπόννησος), Αρχαιολογικό ΜουσείοΟ «Αποξυόμενος αθλητής». Οι αθλητές έξυναν το σώμα τους για να βγάλουντο λάδι. Μαρμάρινο ρωμαϊκό αντίγραφο του έργου του Αύσιππου που ήτανχάλκινο και έγινε το 330 π.Χ. περίπου. Βατικανό, Μουσεία του Βατικανού.


Κεφάλαιο 6Ο ελληνιστικός κόσμος323--146 π.Χ. ΑΗ επέκταση «προς Ανατολάς»LZ_^ZL^^H 1Η Ελληνιστική Εποχή, όπως ονομάστηκε από τους Γερμανούς ιστορικούς του 19ου αιώνα,είναι η περίοδος στην ιστορία της ανατολικής Μεσογείου που ξεκινάει το 323 π.Χ.,μετά το θάνατο του Μεγάλου Αλεξάνδρου. Η Ελληνιστική Εποχή τελειώνει για κάποιουςιστορικούς το 146 π.Χ., όταν οι Ρωμαίοι κυριάρχησαν οριστικά στον ελλαδικό χώρο, καιγια άλλους το έτος 31 π.Χ., όταν ο Οκταβιανός βγήκε νικητής στη μάχη στο Άκτιο. Αυτήτην περίοδο η πόλη-κράτος έχασε τη δύναμη της και ενισχύθηκε η μοναρχική εξουσία.Ανοίχτηκαν νέοι δρόμοι για εμπορεύματα, ανθρώπους και ιδέες. Οι άνθρωποι άρχισαννα χρησιμοποιούν ως γλώσσα επικοινωνίας τα ελληνικά και σταδιακά εξελληνίστηκεένα μεγάλο μέρος της σημερινής Μέσης Ανατολής. Ταυτόχρονα όμως, οι συνεχείς διαμάχες,οι ανταγωνισμοί και οι πόλεμοι μεταξύ των ελληνιστικών κρατών εξασθένησαντην οικονομία τους. Από την κατάσταση αυτή ωφελήθηκαν οι Ρωμαίοι, που γρήγορακυριάρχησαν.


323-146 π.Χ.ΚΕΦΑΛΑΙΟ 6Στην Ελληνιστική Εποχή η λέξη Έλληνας δε χαρακτήριζε μόνο αυτόν που είχε έρθει στηνΕγγύς Ανατολή από τον ελλαδικό χώρο και τη δυτική Μικρά Ασία. Στην Εγγύς Ανατολήάνθρωποι διαφορετικής καταγωγής που χρησιμοποιούσαν την ελληνική γλώσσα έδινανελληνικά ονόματα στα παιδιά τους, λάτρευαν τους θεούς του Ολύμπου, συμμετείχαν στη διοίκησητων πόλεων και διαπαιδαγωγούσαν τα αγόρια τους στο γυμναστήριο της πόλης.Οι σύγχρονοι ιστορικοί αντλούν πολλές πληροφορίες για την Ελληνιστική Εποχή, κυρίωςαπό επιγραφές και παπύρους. Σε επιγραφές έχουν σωθεί κυρίως αποφάσεις πόλεων καιδιατάγματα βασιλιάδων. Στους παπύρους διαβάζουμε για την καθημερινή ζωή των ανθρώπωνκαι τη διοίκηση του Βασιλείου των Πτολεμαίων στην Αίγυπτο. Δεν έχουμε πολλέςιστορικές αφηγήσεις, όπως για την Κλασική Εποχή. Στηριζόμαστε κυρίως στην αφήγησητου Πολύβιου, πληροφορίες όμως παίρνουμε και από τα αρχαιολογικά ευρήματα.Α. Η κληρονομιά και οι κληρονόμοι του Μεγάλου ΑλεξάνδρουΣημαντικοίΔιάδοχοι ήταν οι:ΑντίγονοςΚάσσανδροςΛυσίμαχοςΠτολεμαίοςΣέλευκοςΤα 50 χρόνια μετά το θάνατο του Μεγάλου Αλεξάνδρου (από το 323 έως το281 π.Χ.) γίνονταν συνέχεια πόλεμοι ανάμεσα στους Διαδόχους του. Στουςπολέμους αυτούς συμμετείχαν και οι πόλεις-κράτη από το νότιο ελλαδικόχώρο.Στην πρώτη φάση των πολέμων αυτών αντίπαλοι ήταν όσοι από τουςΔιαδόχους ήθελαν να κρατήσουν την αυτοκρατορία του Μεγάλου Αλεξάνδρουενιαία και εκείνοι που ήθελαν να τη χωρίσουν σε βασίλεια. Ηκατάσταση έγινε πιο ξεκάθαρη μετά τη μάχη στην Ιψό το 301 π.Χ. Τότενικήθηκαν οι τελευταίοι υποστηρικτές τής ενιαίας αυτοκρατορίας. Η αυτοκρατορίατου Μεγάλου Αλεξάνδρου διασπάστηκε σε τέσσερα μεγάλαβασίλεια και σε ένα πλήθος αυτόνομων πόλεων-κρατών. Οι πόλεμοι στηνελληνιστική Μεσόγειο ανάμεσα στους Διαδόχους όμως συνεχίστηκαν.ΤΑ ΒΑΣΙΛΕΙΑΔΩΝ ΔΙΑΔΟΧΩΝ ΜΕΤΑ JQ 301 π.Χ.ΕύξεινοςΠόντοςιΛϋ^^ϊίϊ \r ' — - * " --'ΒΑΣΙΛΕΙΟ*^ssfSfr %ΐ^~) > J ΤΟΥΠΟΝΤΟΥ-""'ΚΑΠΠΑΔΟΚΙΑΣ^—Β*^Πάρθο_ JtpnjicΜ ε ο ογ ε ι°ζ Θ α λ α σ σ αΙνδικός Ωκεανός.Αϊ Μ £ ι ο,»*122Βασίλειο των ΣελευκιδώνΒασίλειο των ΠτολεμαίωνΒασίλειο του ΛυσίμαχουΒασίλειο της ΜακεδονίαςΒασίλειο του ΠόντουΒασίλειο της ΚαππαδοκίαςΜηδια Ατροαατηνη


323-146 π.Χ.Ο ΕΛΛΗΝΙΣΤΙΚΟΣ ΚΟΣΜΟΣ -- Η ΕΠΕΚΤΑΣΗ «ΠΡΟΣ ΑΝΑΤΟΛΑΣ»Στα βασίλεια που δημιουργήθηκαν ζούσαν πληθυσμοί που είχανδιαφορετικές γλώσσες, διαφορετικούς πολιτισμούς και διαφορετικέςθρησκείες. Ωστόσο, όσοι είχαν την εξουσία ήταν ελληνικής καταγωγής καιμιλούσαν την ελληνική γλώσσα.Β. Τα ελληνιστικά κράτη τον 3ο και το 2ο αιώνα π.Χ.Τον 3ο και το 2ο αιώνα π.Χ. στην ανατολικήΜεσόγειο υπάρχουν τρεις τύποι πολιτικήςοργάνωσης:1. Τα ελληνιστικά βασίλεια. Αυτά ήταν τοΒασίλειο των Πτολεμαίων, το Βασίλειοτων Σελευκιδών, τα οποία διαδέχθηκαν τοΠερσικό Βασίλειο, καθώς και το Βασίλειοτης Μακεδονίας. Εκτός από αυτά, το 2οαιώνα π.Χ. σημαντικό ρόλο έπαιξε και τοΒασίλειο της Περγάμου.2. Οι αυτόνομες πόλεις-κράτη, όπωςη Αθήνα, η Σπάρτη, η Ρόδος και η Δήλος.Οι πόλεις-κράτη συνέχισαν να είναιαυτόνομες. Σημαντικό ρόλο για τη ζωήκαι την ανάπτυξη των αυτόνομων πόλεωνκρατώνέπαιξαν οι ευεργεσίες.3. Οι συμπολιτείες πόλεων.Οι συμπολιτείες ήταν πολιτικέςοργανώσεις διαφορετικές από την πόληκράτοςκαι από τα ελληνιστικά βασίλεια.Τις συμπολιτείες αποτελούσαν κυρίωςαυτόνομες πόλεις-κράτη. Οι συμπολιτείεςπόλεων αποφασίζουν για ζητήματαάμυνας και σχέσεων με άλλες πόλειςκράτηκαι βασίλεια. Οι σημαντικότερεςσυμπολιτείες ήταν η Αχαϊκή Συμπολιτείακαι η Αιτωλική Συμπολιτεία.Στον ελλαδικό χώρο οι συμπολιτείεςδημιουργήθηκαν για να αντιμετωπιστούνκυρίως οι Γαλάτες. Την ίδια περίοδο στηνπεριφέρεια του ελληνιστικού κόσμουαναπτύχθηκαν και πολλά άλλα βασίλεια.Τα σημαντικότερα από αυτά ήταν τοΒασίλειο της Βακτρίας, το Βασίλειο τωνΙλλυριών και το Βασίλειο των Πάρθων.ΤΑ ΕΛΛΗΝΙΣΤΙΚΑ ΒΑΣΙΛΕΙΑΤΟΝ 3ο ΚΑΙ ΤΟ 2ο ΑΙΩΝΑ π.Χ.123


323-146 π.Χ.ΚΕΦΑΛΑΙΟ 6Η διοίκηση των κρατώνΣτα ελληνιστικά βασίλεια αρχηγός του κράτους ήταν ο βασιλιάς. Αυτός αποφάσιζε γιαόλα τα σημαντικά θέματα. Ο ίδιος διόριζε ανθρώπους, οι οποίοι έπρεπε να είναι πιστοίσε αυτόν, στις πιο σημαντικές θέσεις στη διοίκηση και στο στρατό. Τον 3ο αιώνα π.Χ.οι αξιωματούχοι ήταν όλοι Έλληνες. Αργότερα όμως άρχισαν να παίρνουν αυτές τιςθέσεις και ντόπιοι.Τα ελληνιστικά βασίλεια διατήρησαν την παλιότερη διοικητική διαίρεση σταεδάφη τους. Για παράδειγμα, οι Σελευκίδες διατήρησαν τις σατραπείες καιοι Πτολεμαίοι συνέχισαν τη διοικητική οργάνωση των φαραώ. Οι διοικητέςέπρεπε να βοηθούν στη συγκέντρωση των φόρων και στην εφαρμογή τωνεντολών από την κεντρική διοίκηση.Στις πόλεις-κράτη του νότιου ελλαδικού χώρου συνέχισαν ναλειτουργούν η Βουλή και η Εκκλησία του Δήμου. Η συνέλευση εξέλεγετους αξιωματούχους και αποφάσιζε για τα εσωτερικά θέματα. Αυτή τηνεποχή οι πολίτες δεν έπαιρναν πια μισθό όταν συμμετείχαν στα κοινά.Γι’ αυτό μόνο όσοι πολίτες είχαν περιουσία μπορούσαν να πάρουναξιώματα στην πόλη-κράτος. Έτσι μειώθηκε ο αριθμός των πολιτών πουσυμμετείχαν στη διοίκηση της πόλης-κράτους και το πολίτευμα έγινελιγότερο δημοκρατικό.Πόλεις και ύπαιθροςΣτην Ελληνιστική Εποχή οινέες πόλεις που ιδρύονταιμοιάζουν με τις πόλειςκράτηπου ξέρουμε: έχουνσυγκεκριμένη έκταση, είναιαυτόνομες οικονομικά καιδικαστικά και διοικούνταιαπό αξιωματούχους πουεκλέγουν οι ίδιες. Συνήθωςοι νέες πόλεις δενιδρύονται από το μηδέν.Άλλοτε προέρχονται απόσυνοικισμό περισσότερωνχωριών και άλλοτε από τηνεπανίδρυση πόλης πουυπήρχε και πριν.124


323-146 π.Χ.Ο ΕΛΛΗΝΙΣΤΙΚΟΣ ΚΟΣΜΟΣ -- Η ΕΠΕΚΤΑΣΗ «ΠΡΟΣ ΑΝΑΤΟΛΑΣ»Οι Σελευκίδες ακολούθησαν ένα μεγάλο πρόγραμμα ίδρυσης πόλεων σε όλο το βασίλειο,με Μακεδόνες εποίκους και ονομασίες τόπων από τη Μακεδονία. Αντίθετα, στηνΑίγυπτο ιδρύθηκαν μόνο η Αλεξάνδρεια και η Πτολεμάίδα.Οι σχέσεις του κάθε βασιλιά με τις πόλεις του βασιλείου του εξαρτιόνταναπό δύο πράγματα: από το πόσο ισχυρός ήταν ο ίδιος και πόσο αυτόνομηήταν παλιά η πόλη. Ο βασιλιάς μπορούσε να επιβάλει τη θέληση του, αλλάμόνο έμμεσα: διόριζε επιτρόπους (επιστάτες), οργάνωνε τη φρουρά καιενέκρινε παροχές. Με τις παροχές, όπως για παράδειγμα την απαλλαγήαπό φόρους, ο βασιλιάς εμφανιζόταν συχνά ως ευεργέτης ή σωτήρας.Η ίδρυση και η ανάπτυξη πόλεωνδυνάμωνε την οικονομία όληςτης περιοχής. Τα στρατεύματαεπόπτευαν την εσωτερική ασφάλειααπό εξεγέρσεις ντόπιων καιεξασφάλιζαν τον έλεγχο στουςεμπορικούς κυρίως δρόμους.Η ύπαιθρος ήταν σημαντική γιαμια πόλη, γιατί από εκεί έρχονταν ταπροϊόντα που έτρεφαν τον πληθυσμό.Στην ύπαιθρο κατοικούσαν κυρίως οιντόπιοι πληθυσμοί. Τα κτήματα όμωςανήκαν σε αξιωματούχους, σε ιεράκαι ναούς, στους Έλληνες εποίκους,ακόμη και στην ίδια την πόλη.Αναπαράσταση της Αλεξάνδρειας. Η Αλεξάνδρεια της Αιγύπτου είναι η πιο γνωστή από τις εβδομήντα Αλεξάνδρειεςπου λένε ότι ίδρυσε ο Μέγας Αλέξανδρος. Είχε χτιστεί στο Δέλτα του Νείλου. Το λιμάνι της -το μοναδικό της Αιγύπτουστη Μεσόγειο- έγινε σημαντικός σταθμός για το εμπόριο της ανατολικής Μεσογείου. Ήταν κέντρο εξαγωγής τωναιγυπτιακών προϊόντων αλλά και εισαγωγής προϊόντων που προέρχονταν από μακρινές χώρες της Ανατολής. ΣτοΜουσείο και στη Βιβλιοθήκη της έρχονταν πάρα πολλοί διανοούμενοι απ’ όλες τις γωνιές του ελληνικού κόσμου.Ήταν ίσως η πιο κοσμοπολίτικη πόλη, όπου ζούσαν Έλληνες, Αιγύπτιοι, Σύροι, Εβραίοι και αργότερα Ρωμαίοι. Ηπόλη είχε Βουλή και, όπως και στην κλασική Αθήνα, οι πολίτες ήταν μοιρασμένοι σε δήμους.Νομοθεσία και απονομή δικαιοσύνηςΣτον ελληνιστικό κόσμο υπεύθυνοι για τους νόμους ήταν οι πόλεις-κράτηκαι οι βασιλιάδες. Η δικαιοσύνη δεν άλλαξε από την Κλασική Εποχή στιςπόλεις-κράτη του νότιου ελλαδικού χώρου. Οι βασιλιάδες σεβάστηκαν τηδικαστική αυτονομία των πόλεων στα βασίλεια τους. Πολλές φορέςοι πόλεις-κράτη έλυναν τις διαφορές τους ή τις διαφορές ανάμεσα στουςπολίτες τους καλώντας δικαστές από άλλες πόλεις-κράτη.Στην Αίγυπτο αναπτύχθηκαν σιγά σιγά κοινοί κανόνες δικαίου για όλους τους Έλληνεςεποίκους, για δύο κυρίως λόγους: στην Αίγυπτο ζούσαν μαζί Έλληνες έποικοι από διαφορετικάμέρη και εκεί χρησιμοποιούσαν κοινούς τύπους στα συμβόλαια.125


323-146 π.Χ.ΚΕΦΑΛΑΙΟ 6Γ. Οικονομία και κοινωνίαΗ οικονομική ζωή στις πόλεις-κράτη του νότιου ελλαδικού χώρου και στοΒασίλειο της Μακεδονίας συνεχιζόταν χωρίς αλλαγές. Στα βασίλεια τωνΠτολεμαίων και των Σελευκιδών οι αξιωματούχοι της νέας εξουσίας έπρεπενα οργανώσουν την καλλιέργεια της γης με πιο αποτελεσματικό τρόπο καινα εκμεταλλευτούν τους νέους εμπορικούς δρόμους.Η γη και η εκμετάλλευση τηςΤα ελληνιστικά βασίλεια είχαν μια βασική αρχή στην οικονομία: οβασιλιάς ήταν ιδιοκτήτης της γης που είχε κατακτηθεί και την έκανεό,τι ήθελε. Έτσι μπορούσε να τη δώσει σε ναούς, σε αξιωματούχους,κάνοντας δωρεές, ή ως κλήρο γης σε στρατιώτες ή αξιωματούχους,που ονομάζονταν κληρούχοι. Μετά το θάνατο του κληρούχου η γηεπέστρεφε στη βασιλική περιουσία. Οι κληρούχοι, οι αξιωματούχοιή οι ιερείς νοίκιαζαν τη γη σε γεωργούς. Οι γεωργοί καλλιεργούσαντις εκτάσεις αυτές και πλήρωναν το ενοίκιο και τους φόρους σεείδος ή σε χρήμα.ΙΛΙΛ-6.5 ρίΑι • /Επιγραφή του 285 π.Χ. Αναφέρει τηδωρεά τριών χωραφιών στην περιοχήτης σημερινής Χαλκιδικής από τοβασιλιά Λυσίμαχο στον αξιωματούχοΛημναίο. Αθήνα, Επιγραφικό Μουσείο.Στο Βασίλειο των Πτολεμαίωνο βασιλιάς είχε τη μονοπωλιακήεκμετάλλευση σε ορισμένααγροτικά προϊόντα, στα ορυχείακαι στα μεταλλεία. Για να μπορείο βασιλιάς να μαζεύει, να μετράει,να μεταφέρει και να αποθηκεύειτα προϊόντα, έπρεπε να υπάρχειένας τεράστιος γραφειοκρατικόςμηχανισμός.Ο μηχανισμός όμως αυτός δεδούλευε πάντα αποτελεσματικά.Έτσι, αρκετοί αγρότεςδιαμαρτύρονταν για αδικίεςκαι κακομεταχείριση.Όσοι καλλιεργητές πιέζονταναπό τους φόρους μπορούσαν ναζητήσουν άσυλο σε κάποιο ναό,να φύγουν για την Αλεξάνδρειαή άλλη κοντινή πόλη ή, τέλος,να καταφύγουν στην έρημο(αναχώρηση).ΣαχάραΚύριοι διεθνείς χερσαίοι δρόμοιΚύριοι διεθνείς θαλάσσιοι δρόμοιΈλεγχος ΠτολεμαίωνΈλεγχος ΣελευκιδώνΑτλαντικός Ωκεανός126


323-146 π.Χ.Ο ΕΛΛΗΝΙΣΤΙΚΟΣ ΚΟΣΜΟΣ -- Η ΕΠΕΚΤΑΣΗ «ΠΡΟΣ ΑΝΑΤΟΛΑΣ»Εμπόριο και εμπορικοί δρόμοιΜε την κατάκτηση του Περσικού Βασιλείου από το Μέγα Αλέξανδρο,οι έμποροι από την ανατολική Μεσόγειο και τις ελληνικές πόλεις-κράτηγνώρισαν τους διεθνείς χερσαίους και θαλάσσιους εμπορικούς δρόμους.Τα εμπορικά προϊόντα (μετάξι, αρώματα, μπαχαρικά και πολύτιμοι λίθοι)κυκλοφορούσαν από την Κίνα και τις Ινδίες προς τη Μεσόγειο.Οι Πτολεμαίοι και οι Σελευκίδες ήθελαν να ελέγχουν, ο καθένας για λογαριασμό του,τους εμπορικούς δρόμους που έφταναν από την Κίνα και τις Ινδίες μέχρι τη σημερινήΜέση Ανατολή. Έτσι έγιναν πολλοί πόλεμοι ανάμεσα στα δύο βασίλεια.Η Ρόδος με το στόλο της μεταφέρει σιτηρά,κρασί, λάδι και άλλα προϊόντα και εισάγειαπό τον Εύξεινο Πόντο δούλους, παστάψάρια, μέλι και δέρματα.^Δούναβης ηίΕύξεινος ΠόντοςΟι Πτολεμαίοι, αναζητώντας ελέφαντες για να πολεμήσουν τουςΣελευκίδες, βρήκαν τους εμπορικούς δρόμους από την Αίγυπτοπρος τις Ινδίες. Ιδρύοντας λιμάνια στην Ερυθρά θάλασσα, ήρθανσε επαφή με Άραβες εμπόρους και το 2ο αιώνα π.Χ. ανακάλυψαντο θαλάσσιο δρόμο προς τις Ινδίες. (Για το δρόμο αυτό θαμιλήσουμε στο επόμενο κεφάλαιο.)ίΛΐ|μιμμιιΐΜΐι3


323-146 π.Χ.ΚΕΦΑΛΑΙΟ 6Σχέσεις Ελλήνων και ντόπιων πληθυσμώνΤα σύνορα του ελληνικού κόσμου προς Ανατολάς μεγάλωσαν.Έτσι οι Έλληνες του ελλαδικού χώρου, της Μικράς Ασίας και των αποικιώνμπορούσαν να εγκατασταθούν στην Εγγύς Ανατολή (Αίγυπτο, Συρία,Μεσοποταμία, Παλαιστίνη) ως έμποροι, μισθοφόροι ή έποικοι.Στα ελληνιστικά βασίλεια οι Έλληνες έποικοι είχαν μέχρι το τέλος του 3ου αιώνα π.Χ. τις υψηλότερεςθέσεις στο κράτος και στο στρατό. Αντίθετα, οι ντόπιοι έφταναν μόνο στις κατώτερεςθέσεις της διοίκησης, μπορούσαν να γίνουν ιερείς και ήταν κυρίως αγρότες. Εκτός από τις δύοαυτές ομάδες, στις μεγάλες πόλεις και στα εμπορικά κέντρα ζούσαν πολλοί Εβραίοι αλλά καιΣύροι. Οι Εβραίοι ήταν μαζεμένοι κυρίως στην Αλεξάνδρεια, όπου ζούσαν σύμφωνα με τουςνόμους και τα έθιμα τους. Πολλοί Εβραίοι μιλούσαν μόνο την ελληνική γλώσσα. Γι’ αυτό στοτέλος του 3ου αιώνα π.Χ. η Παλαιά Διαθήκη μεταφράστηκε στα ελληνικά.Από το τέλος του 3ου αιώνα π.Χ. οι βασιλιάδες αναγκάστηκαν να δεχτούνντόπιους στα ανώτερα στρώματα της κρατικής διοίκησης και του στρατούκαι να δώσουν, κυρίως στην Αίγυπτο, προνόμια στους ναούς.Έτσι δημιουργήθηκε μια μικρή ομάδα ντόπιων, που πλούτισαν από τοεμπόριο και επειδή νοίκιαζαν από το κράτος το δικαίωμα να μαζεύουν τουςφόρους. Όλοι αυτοί μιλούσαν ελληνικά και ζούσαν όπως οι Έλληνες έποικοι.Οι περισσότεροι ντόπιοι, αν και είχαν σχέσεις με τους εποίκους, συνέχιζαννα λατρεύουν τους δικούς τους θεούς και να μιλούν τη γλώσσα τους.Εκείνη την εποχή Έλληνες και ντόπιοι ζούσαν στον ίδιο χώρο, αλλάδε μοιράζονταν πολλά πράγματα. Αυτού του είδους τη συνύπαρξη τηβεβαιώνουν δύο πράγματα: πρώτον, οι τοπικές γλώσσες διατηρήθηκαν, καιδεύτερον, δεν υπήρξαν πολλοί μεικτοί γάμοι.Έλληνες λοιπόν και ντόπιοι ζούσαν στον ίδιο χώρο, αλλά όχι χωρίςπροβλήματα. Αυτά είχαν σχέση κυρίως με προσωπικές διαφορές ή τηνκατάχρηση εξουσίας από κρατικά όργανα. Πολλοί ιστορικοί υποστήριξανπάντως ότι η μοναδική περίπτωση που ο εξελληνισμός οδήγησε σεσύγκρουση είναι η εξέγερση των Μακκαβαίων στην Παλαιστίνη.6.7WW7Οι θεοί των άλλωνΣτις πόλεις-κράτη της Κλασικής Εποχής οι άνθρωποιλάτρευαν τους πολιούχους θεούς. Εκτός από τουςθεούς αυτούς, την Ελληνιστική Εποχή οι άνθρωποιγνώρισαν τις μυστηριακές λατρείες ξένων θεών.Ο πιστός παρακολουθούσε σε μια πρώτη ειδικήτελετή τα βάσανα και την αναγέννηση της θεότητας(μύηση). Επειδή αυτοί που έφερναν τις νέες λατρείεςήταν ξένοι, η οργάνωση της λατρείας ξέφυγε από τηφροντίδα της πόλης-κράτους και εξαρτιόταν πλέονΓύψινο ανάγλυφο που απεικονίζει μύηση σεαπό την ομάδα των πιστών. Παρόμοιες λατρευτικέςδιονυσιακή λατρεία, 1ος αιώνας π,Χ. - 1ος αιώνας μΧ.ομάδες αναπτύχθηκαν κυρίως στα εμπορικά κέντραΡώμη (Ιταλία), Μουσείο των Θερμών.της Μεσογείου.128


323-146 π.Χ.Ο ΕΛΛΗΝΙΣΤΙΚΟΣ ΚΟΣΜΟΣ -- Η ΕΠΕΚΤΑΣΗ «ΠΡΟΣ ΑΝΑΤΟΛΑΣ»Νέες φιλοσοφικές αναζητήσειςΣτο χώρο της φιλοσοφίας, η Αθήνα παρέμεινε το κέντρο τηςφιλοσοφικής αναζήτησης. Πλάι στην Ακαδημία του Πλάτωνακαι στο Λύκειο του Αριστοτέλη, προστέθηκε η σχολή τουΕπίκουρου και η σχολή των Στωικών. Την περίοδο αυτήοι φιλόσοφοι ασχολούνται με την πρακτική φιλοσοφία.Σημασία γι' αυτούς είχε το πώς να φτάσει κανείς την ευτυχία.Για τηφιλοσοφίαμιλήσαμε στακεφ. 4 και 5.Τέχνες και γράμματαΙδιαίτερο ρόλο στην ανάπτυξη των γραμμάτων και τωντεχνών την Ελληνιστική Εποχή είχε η Βιβλιοθήκη τηςΑλεξάνδρειας. Παρόμοιο κέντρο μελέτης αναπτύχθηκεκατά το 2ο αιώνα π.Χ. και στην Πέργαμο. Στα πνευματικάαυτά κέντρα γινόταν συστηματική συγκέντρωση και μελέτηέργων από παλιότερες εποχές. Υπήρχε ενδιαφέρον κυρίωςγια τα ποιήματα του Ομήρου και για τους συγγραφείς τηςΚλασικής Εποχής.Το 2ο αιώνα π.Χ. επινοήθηκαν οι τόνοι και τα πνεύματακαι γράφτηκαν οι πρώτοι κανόνες της ελληνικής γλώσσας.Όσοι ασχολήθηκαν με τις μελέτες αυτές ονομάστηκανγραμματικοί και αυτοί ήταν οι πρώτοι φιλόλογοι.Η κωμωδία της Ελληνιστικής Εποχής ασχολείται μεθέματα από την ιδιωτική ζωή και όχι με το σχολιασμό ή τηνπαρωδία πολιτικών. Σε αυτό διαφέρει από τις κωμωδίεςτου Αριστοφάνη της Κλασικής Εποχής. Από τους κωμικούςποιητές της Ελληνιστικής Εποχής ξεχωρίζει ο ΑθηναίοςΜένανδρος.Την Κλασική Εποχή οι γλύπτες ήθελαν να δίνουν σταέργα τους ιδανικές αναλογίες. Αντίθετα, την ΕλληνιστικήΕποχή η τέχνη προσπαθεί να6.10 ) & Λαποδώσει τις μορφέςόπως είναι πραγματικά.Ταυτόχρονα, οικαλλιτέχνες δίνουν-^Αμορφή σε περισσότερουςανθρώπινους τύπους,όπως αθλητές, παιδιά καιηλικιωμένους.kΧάλκινο άγαλμα πυγμάχου,τέλος 2ου αιώνα π.Χ. Ρώμη(Ιταλία), Μουσείο των Θερμών.Θεατρικές μάσκες σε ψηφιδωτό. Ρώμη(Ιταλία), Μουσείο Καπιτωλίου.Προσωπογραφία του Μένανδρου σεμωσαϊκό. Βρέθηκε σε ρωμαϊκή έπαυλητου 4ου αιώνα μ.Χ. στη Λέσβο.Το παιδί και η χήνα, ρωμαϊκόαντίγραφο ελληνιστικούπρωτοτύπου, αρχές 3ου αιώνα π.ΧΡώμη (Ιταλία), Μουσείο Καπιτωλίου.κ^129


ΚΕΦΑΛΑΙΟ 6Στην πολεοδομία χρησιμοποιείται πια από όλους τοσύστημα των οικοδομικών τετραγώνων του Ιππόδαμου.Οι πόλεις διακοσμούνται με στοές και ανοίγονταιπλατύτεροι δρόμοι. Μεγάλοι ναοί χτίζονται, κυρίως στηΜικρά Ασία. Οι ρυθμοί που χρησιμοποιούνται περισσότεροαυτή την εποχή είναι ο ιωνικός και ο κορινθιακός.Η ζωγραφική της Ελληνιστικής Εποχής αρχίζει ναγίνεται περισσότερο γνωστή τα τελευταία 25 χρόνια, μετάτην ανακάλυψη των μακεδόνικων τάφων στη Βεργίνα και σεΗ στοά του Αττάλουστην Αγορά τηςΑθήνας. Χτίστηκεστα μέσα του 2ουαιώνα π.Χ. καιανάκατα σκε υ ά-στηκε μεταξύ1953 και 1956.άλλες περιοχές του βόρειου ελλαδικούχώρου. Τα θέματα της ζωγραφικήςπροέρχονται κυρίως από τη μυθολογία,τα συμπόσια και το κυνήγι.Οι καλλιτέχνες αναζητούν τεχνικές για νααποδώσουν την προοπτική της εικόναςπου ζωγραφίζουν.Ψηφιδωτό με σκηνή απόκυνήγι ελαφιού, που βρέθηκεστην Πέλλα, 300 π.Χ.Πέλλα (Μακεδονία),Αρχαιολογικό Μουσείο.Ζωγραφισμένη επιτύμβιαστήλη του Δημήτριου, γιουτου Όλυμπου. Δημητριάδα,3ος αιώνας π.Χ.Βόλος (Θεσσαλία),Αρχαιολογικό Μουσείο.Ιδιαίτερα αγαπητή στις ανώτερες τάξεις ήτανη ψηφιδωτή διακόσμηση είτε με βότσαλα είτε μεψηφίδες. Τα θέματα ήταν άλλοτε γεωμετρικά καιάλλοτε σκηνές με παραστάσεις από κυνήγι.130Ψηφιδωτό από το«Σπίτι του Φαύνου»στην Πομπηία,2ος αιώνας π.Χ.Νάπολη (Ιταλία)Εθνικό ΑρχαιολογικόΜουσείο.


323-146 π.Χ.Ο ΕΛΛΗΝΙΣΤΙΚΟΣ ΚΟΣΜΟΣ -- Η ΕΠΕΚΤΑΣΗ «ΠΡΟΣ ΑΝΑΤΟΛΑΣ»ΕπιστήμεςΟι επιστήμες αναπτύχθηκαν σημαντικά, ιδιαίτερα στην Αλεξάνδρεια.Το Μουσείο που ίδρυσαν οι Πτολεμαίοι βασιλιάδες και οι 500.000 πάπυροιτης Βιβλιοθήκης βοήθησαν τους αρχαίους σοφούςνα ασχοληθούν σε βάθος με ποικίλα επιστημονικά Παρά την ανάπτυξη των επιστημών,η επίδραση τους στηνερωτήματα. Εκεί ο Ευκλείδης κατέγραψεσυστηματικά, στο έργο του Περί στοιχείων, τις έως καθημερινή ζωή των ανθρώπωντότε γνώσεις γεωμετρίας.ήταν περιορισμένη. Αυτό έγινεΣτην αστρονομία διατυπώθηκε η θεωρία ότι ο ήλιοςγιατί τα περισσότερα επιστημονικάείναι το κέντρο του σύμπαντος, ενώ υπολογίστηκεεπιτεύγματα δεν εφαρμόστηκανμε μεγάλη ακρίβεια η περιφέρεια της γης από τονπρακτικά.Ερατοσθένη. Στην ανατομία έγιναν σημαντικέςπρόοδοι στη γνώση του ανθρώπινου σώματος. Τέλος,οι βασιλιάδες οργάνωσαν εξερευνήσεις στον Περσικό Κόλπο και στις Ινδίες.Ο Αρχιμήδης από τις Συρακούσες ήταν ο σημαντικότερος μαθηματικόςκαι φυσικός της αρχαιότητας. Ήταν ο εφευρέτης της τροχαλίας, τουμοχλού και του κοχλία. Βρήκε τον τύπο με τον οποίο μπορούμενα υπολογίσουμε την περιφέρεια του κύκλου και ανακάλυψετην αρχή της άνωσης. Χρησιμοποίησε τις γνώσεις του ^ ^για να κατασκευάσει αμυντικές μηχανές και ναυπερασπιστεί τις Συρακούσεςαπό τους Ρωμαίους.Ο Ήρωνας απότην Αλεξάνδρειαεπινόησε διάφορεςμηχανές. Άλλες απόαυτές κινούντανμε τη βοήθεια τουατμού και άλλες μεδιαφορετική μορφήενέργειας.Αναπαράσταση του κοχλία του Αρχιμήδη, με την οποία μπορούσε κάποιος νααντλήσει νερό από ένα χαμηλό σημείο.\Ανακατασκευήαιολόσφαιρας, πουείναι πρόδρομοςτης ατμομηχανής.Η πίεση του ατμούπεριστρέφει τησφαίρα.Ανακατασκευή οδόμετρου.Με τη μηχανή αυτή η κίνησητων τροχών μετατρεπόταν σεμονάδες μέτρησης του μήκους.•131


ΚΕΦΆΛΑΙΟ 6Α. Η Ρώμη κατακτά τον ελλαδικό χώρο (215-146 π.Χ.)Για τησύγκρουσητης Ρώμηςμε τουςΚαρχηδόνιουςδες το κεφ. 7.Η Ρώμη είχε άμεσες ή έμμεσες σχέσεις με τον ελληνικό κόσμο τωναποικιών της Κάτω Ιταλίας ήδη από τον 6ο αιώνα π.Χ. Τον 3ο αιώνα π.Χ.η Ρώμη κατέλαβε τη μία μετά την άλλη τις ελληνικές πόλεις-κράτη τηςΚάτω Ιταλίας και της Σικελίας και κατάφερε να κυριαρχήσει στην ιταλικήχερσόνησο. Η Ρώμη άρχισε να παίζει σημαντικό ρόλο στην ανατολικήΜεσόγειο μετά την υποταγή των Ιλλυριών και με τις φιλικές σχέσειςπου ανέπτυξε με πόλεις-κράτη στην περιοχή της Αδριατικής (Κέρκυρα,Επίδαμνος, Απολλωνία) στο τέλος του 3ου αιώνα π.Χ.Η Ρώμη, για να κυριαρχήσει στον ελλαδικό χώρο, ήρθε σε σύγκρουση μετο Βασίλειο της Μακεδονίας. Αφορμή στάθηκε η συμμαχίατων βασιλιάδωντης Μακεδονίας με την Καρχηδόνα, τον άλλο εχθρό της Ρώμης.Η σύγκρουση ανάμεσα στηΡώμη και το Βασίλειο τηςΜακεδονίας άρχισε όταν οβασιλιάς της ΜακεδονίαςΦίλιππος Ε' συμμάχησε μετην Καρχηδόνα το 215 π.Χ.Σε αντίδραση, οι Ρωμαίοισυμμάχησαν το 211 π.Χ.με την Αιτωλική και τηνΑχαϊκή Συμπολιτεία, πουήταν σταθεροί αντίπαλοι τηςμακεδόνικης κυριαρχίαςστον ελλαδικό χώρο. ΟΑ' Μακεδόνικος Πόλεμοςτελείωσε με την ειρήνη τηςΦοινίκης το 205 π.Χ.Οι συγκρούσεις της Ρώμης με το Βασίλειο της Μακεδονίας (ΜακεδόνικοιΠόλεμοι) κράτησαν από το 215 έως και το 168 π.Χ. Με τους πολέμουςαυτούς καταλύθηκε το Βασίλειο της Μακεδονίας και χωρίστηκε σετέσσερα τμήματα. Με την υποταγή του Βασιλείου της Μακεδονίας καιλίγο αργότερα του νότιου ελλαδικού χώρου, η Ρώμη κυριάρχησε σεολόκληρο σχεδόν τον ελλαδικό χώρο (146 π.Χ.).Η ρωμαϊκή κυριαρχία έφερε πολλές αλλαγές. Οι Ρωμαίοι διέλυσαν τιςσυμπολιτείες και επέβαλαν ολιγαρχικές, φιλορωμαϊκές κυβερνήσεις σεόλες τις πόλεις-κράτη, εκτός από αυτές που συμμάχησαν μαζί τους.Οι συνεχείς πόλεμοι που ακολούθησαν και η βαριά φορολογία που επέβαλανοι Ρωμαίοι έφεραν τον οικονομικό μαρασμό αυτών των περιοχών.Ο Β' Μακεδόνικος Πόλεμος ξεκίνησε το 200 π.Χ., επειδή ο Φίλιππος Ε' ήθελενα πάρει τις κτήσεις των Πτολεμαίων στο Αιγαίο. Ο Ρωμαίος στρατηγόςΦλαμινίνος, έχοντας συμμαχήσει με πολλές πόλεις-κράτη και με τιςσυμπολιτείες, νίκησε το στρατό του Φίλιππου στη μάχη στις Κυνός Κεφαλέςτο 197 π.Χ., κοντά στα σημερινά Φάρσαλα. Το Βασίλειο της Μακεδονίαςυποχρεώθηκε να παραδώσει το στόλο του, να χάσει τα εδάφη εκτόςΜακεδονίας και να πληρώσει 1.000 τάλαντα πολεμική αποζημίωση.Ο Γ ' Μακεδόνικος Πόλεμοςξεκίνησε το 172 π.Χ., όταν η ρωμαϊκήΣύγκλητος αποφάσισε ναπολεμήσει ενάντια στο βασιλιάΠερσέα, ο οποίος είχε διαδεχθείτο Φίλιππο Ε'.Ο στρατός του Περσέα νικήθηκεολοκληρωτικά στη μάχη πουδόθηκε το 168 π.Χ. στην Πύδνα.Ο Περσέας αιχμαλωτίστηκεκαι πέθανε στη Ρώμη. Μετά τημάχη της Πύδνας η Μακεδονίαέγινε ρωμαϊκή επαρχία.Καρχηδονιακό κράτος °^Ρωμαϊκό κράτοςΒασίλειο της Μακεδονίας|ική ΣυμπολιτείαΕύβοιαΒοιωτίαΑχαϊκή Συμπολιτεία εσόγειος θαλασσίΑττικήΜΑΙΚΟ ΚΡΑΤΟΣ ΤΟ 212 π.Χ.


Κεφάλαιο 74tf0(Η Ρώμη και ο ελληνικός κόσμος146 π.Χ. - 330 μ.Χ.Πα τετρακόσια χρόνια (από τον 1ο αιώνα π.Χ. έως τον 3ο αιώνα μ.Χ.), η ιστορία τηςΕυρώπης και της Μέσης Ανατολής, από το Γιβραλτάρ ως τον Καύκασο και από τη Βρετανίαως την Αίγυπτο, συνδέεται άμεσα με την ακμή της Ρώμης, που γίνεται σιγά σιγάισχυρή αυτοκρατορία. Η Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία ενοποίησε τη λεκάνη της Μεσογείουκαι τη συνέδεσε με τη βόρεια Ευρώπη. Μέσα σε αυτή την αυτοκρατορία οι άνθρωποιμιλούσαν ή καταλάβαιναν δύο κυρίως γλώσσες: τη λατινική, κυρίως στο δυτικό τμήμα,και την ελληνική, κυρίως στο ανατολικό. Ο ελληνικός κόσμος της ανατολικής Μεσογείου,που και αυτός ανήκε στη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία, επηρέασε τους Ρωμαίους αλλά καιεπηρεάστηκε από αυτούς. Στους Ρωμαίους χρωστάμε ένα κρατικό μοντέλο με ιεραρχημένηδιοικητική δομή, αλλά και νομικές έννοιες και κανόνες δικαίου, αρκετοί από τουςοποίους ισχύουν και σήμερα.


146 π.Χ. - 330 μ.Χ.ΚΕΦΑΛΑΙΟ 7Α. Η συγκρότηση του ρωμαϊκού κράτους(9ος -- 1ος αιώνας π.Χ.)Οι γνώσεις μας για τη γέννηση τηςΡώμης είναι ελάχιστες. Η Ρώμη ξεκίνησεαπό ένα μικρό οικισμό στις όχθεςτου ποταμού Τίβερη, στη σημερινήκεντρική Ιταλία, και έγινε στη συνέχειαη πρωτεύουσα ενός μεγάλου κράτους.Οι πρώτες αξιόπιστες πηγές για τηνιστορία της Ρώμης είναι από τον 3οαιώνα π.Χ. και μετά.Χάλκινο άγαλμα που απεικονίζει τη λύκαινα να θηλάζει το Ρωμύλο και το Ρώμο. Σύμφωνα με το μύθο,η Ρώμη ιδρύθηκε το 753 π.Χ. από το Ρωμύλο, που τον είχε αναθρέψει μια λύκαινα μαζί με τον αδελφό του,το Ρώμο. Από το Ρώμο ως το 509 π.Χ. (όταν καταργήθηκε η βασιλεία), η Ρώμη γνώρισε επτά βασιλιάδες.Το άγαλμα της λύκαινας χρονολογείται τον 5ο αιώνα π.Χ., ενώ οι δίδυμοι προστέθηκαν το 15ο αιώνα μ.Χ.Ρώμη (Ιταλία), Μουσείο Καπιτωλίου.1347.2Η


Η ΡΩΜΗ ΚΑΙ Ο ΕΛΛΗΝΙΚΟΣ ΚΟΣΜΟΣΤο πολίτευμα της Ρώμης ήταν στην αρχή η βασιλεία. Ο βασιλιάς είχε όλες τις εξουσίες(πολιτικές, θρησκευτικές, δικαστικές και στρατιωτικές). Οι Ρωμαίοι πολίτες την εποχήαυτή χωρίζονταν σε δύο τάξεις: τους πατρικίους και τους πληβείους. Οι πατρίκιοι ήταν οιαριστοκράτες, ενώ οι πληβείοι, που ήταν και οι περισσότεροι, ήταν η κατώτερη τάξη. Οιπληβείοι δεν είχαν τα ίδια δικαιώματα με τους πατρικίους. Για παράδειγμα, ως τα μέσατου 5ου αιώνα π.Χ. απαγορευόταν να γίνονται γάμοι ανάμεσα σε μέλη των δύο τάξεων.Το ρωμαϊκό κράτος κατά την περίοδο της δημοκρατίας (509-31 π.Χ.)Η επέκταση της Ρώμης στην ιταλική χερσόνησο και τη δυτική ΜεσόγειοΣύμφωνα με το μύθο, οι Ρωμαίοι έδιωξαν τον Ετρούσκο βασιλιά Ταρκύνιοτο 509 π.Χ. Η βασιλεία καταργήθηκε και το πολίτευμα ονομάστηκε respublica, δηλαδή «κοινό πράγμα», «υπόθεση των πολιτών», όρος πουμεταφέρθηκε στα ελληνικά με τη λέξη «δημοκρατία».Η ρωμαϊκή δημοκρατία όμως ήταν διαφορετική από τη δημοκρατίαστην Αθήνα και τις άλλες πόλεις-κράτη του ελληνικού κόσμου: στην πόληκράτοςτης Ρώμης υπήρχαν πολλές συνελεύσεις πολιτών, με διαφορετικάκαθήκοντα. Οι συνελεύσεις αυτές, όπου τον πρώτο λόγο είχαν στην αρχήκυρίως οι πατρίκιοι, ψήφιζαν τους νόμους και εξέλεγαν τους άρχοντες.Στη ρωμαϊκή δημοκρατία οι βασικότεροι άρχοντες ήταν οι δύούπατοι, οι πραίτορες, ο δικτάτορας και οι δήμαρχοι. Σημαντικόσυμβουλευτικό ρόλο είχε η Σύγκλητος, οι αποφάσεις της όμως δενείχαν ισχύ νόμου.135


146 π.Χ. - 330 μ.Χ.ΚΕΦΑΛΑΙΟ 7Η ΕΠΕΚΤΑΣΗ ΤΗΣ ΡΩΜΗΣΩΣ ΤΙΣ ΑΡΧΕΣ ΤΟΥ3ου ΑΙΩΝΑ π.Χ.ΣαρδηνίαΝεάπολη,ντας1 ΚρότωναςΑνάμεσα στους πατρικίους και τουςπληβείους υπήρχε μεγάλος ανταγωνισμόςμέχρι τον 3ο αιώνα π.Χ. Τότε όλοι οι Ρωμαίοιπολίτες που ανήκαν στις δύο τάξεις έγινανίσοι πολιτικά και νομικά. Με την πολιτική καινομική τους εξίσωση άρχισε μια περίοδοςκοινωνικής ειρήνης και ομαλής λειτουργίαςτων θεσμών του ρωμαϊκού πολιτεύματος.Έτσι η Ρώμη μπόρεσε να επεκταθεί στηνΙταλική χερσόνησο και αργότερα σεολόκληρη τη δυτική Μεσόγειο.Καρχηδόνα,ΜεσόγειοςθάλασσαΣυρακούσεςΚαρχηδονιακό κράτοςΚέλτεςΕλληνικές πόλεις-κρατηΡωμαϊκό κράτοςΙλλυρικές φυλέςΗ επέκταση της Ρώμης στην κεντρική Ιταλικήχερσόνησο (4ος αιώνας π.Χ.) και στην Κάτω Ιταλία(αρχές του 3ου αιώνα π.Χ.). Η Ρώμη κυριάρχησεσε αυτές τις περιοχές όταν κατέλαβε τις ελληνικέςπόλεις-κράτη της Κάτω Ιταλίας, με τελευταίο τονΤάραντα (272 π.Χ.).Πα να ελέγξει τους εμπορικούς δρόμους στη δυτική Μεσόγειο, η Ρώμη συγκρούστηκε πολεμικάμε την Καρχηδόνα, που κυριαρχούσε στην περιοχή αυτή (Καρχηδονιακοί Πόλεμοι). ΗΚαρχηδόνα νικήθηκε και καταστράφηκε (146π.Χ.). Τηνίδιαεποχή η Ρώμη κατέκτησε ολόκληρησχεδόν την Ιβηρική χερσόνησο, μέρος της νότιας Γαλατίας (σημερινής Γαλλίας), ολόκληροτον περίγυρο της Αδριατικής Θάλασσας, τον ελλαδικό χώρο και μέρος της Μικράς Ασίας.7.6"«CΟΙΑτλαντικός ΩκεανόςΡωμαϊκό κράτοςΠεριοχές υπο την επιρροή της ΡώμηςΙΝΙΑΚΟΙΓ α λ α τΌΜεσόγειοςΜασσαλίαΠάδος π. -ΛΚορσικιί )Σαρδηνία )_θάλασσαΚαρχηδόΠ»'«*.s - ΡωμτΓΣικελία~ζ:, ΣυρακούσεςΗ διαμάχη ξεκίνησε γιατην κυριαρχία στη Σικελίακαι τελείωσε με τηνίκη της Ρώμης (ΠρώτοςΚαρχηδονιακός Πόλεμος,264-241 π.Χ.)Τριάντα χρόνια αργότερα,οι Καρχηδόνιοι εισέβαλανμε τον Αννίβα στην Ιταλικήχερσόνησο αλλά νικήθηκανκαι υποχώρησαν (ΔεύτεροςΚαρχηδονιακός Πόλεμος,218-202 π.Χ.). Οι Ρωμαίοιέδιωξαν τους Καρχηδόνιουςαπό την Ιβηρική χερσόνησο(197 π.Χ.).Για να κυριαρχήσει στη δυτική Μεσόγειο, η Ρώμη ξεκίνησε τον Τρίτο Καρχηδονιακό Πόλεμο (149-146 π.Χ.).Η Καρχηδόνα καταστράφηκε τελείως και η γη της μοιράστηκε σε Ρωμαίους πολίτες.136


146 π.Χ. - 330 μ.Χ.Η ΡΩΜΗ ΚΑΙ Ο ΕΛΛΗΝΙΚΟΣ ΚΟΣΜΟΣΟικονομία και κοινωνία κατά την περίοδο της δημοκρατίαςΑπό τα τέλη του 3ου αιώνα π.Χ. οι ρωμαϊκές κατακτήσεις έφερανσημαντικές αλλαγές στην οικονομία, που μέχρι τότε βασιζόταν στηνκαλλιέργεια της γης. Το νόμισμα έγινε βασικό μέσο εμπορικώνσυναλλαγών και ορισμένοι Ρωμαίοι πλούτισαν από την είσπραξη τωνφόρων. Έτσι επεκτάθηκε το εμπόριο της Ρώμης με τον υπόλοιπο κόσμοκαι αναπτύχθηκε η βιοτεχνία.Οι συνεχείς πόλεμοι όμως αποδυνάμωσαν τους ελεύθερους γεωργούςπου έπρεπε να υπηρετούν στο στρατό για πολύ καιρό. Έτσι, είτε άφηνανακαλλιέργητα τα χωράφια τους είτε υποχρεώνονταν να τα πουλήσουνσε ιδιοκτήτες μεγάλων εκτάσεων. Παράλληλα, οι συνεχείς πόλεμοιεφοδίαζαν τις αγορές με δούλους. Η φτηνή εργασία των δούλων ενίσχυσετην παραγωγή, χειροτέρεψε όμως την οικονομική κατάσταση για τουςελεύθερους γεωργούς και για τα μεσαία τμήματα των Ρωμαίων πολιτών.Η στρατιωτική θητεία έγινε λοιπόν μια σταθερή εργασία που έδινε μισθό.Τον 3ο αιώνα π.Χ. στη ρωμαϊκή κοινωνία κυριαρχούν δύο ισχυρές ομάδες: οι συγκλητικοίκαι οι ιππείς. Οι συγκλητικοί κατάγονταν από αριστοκρατικές οικογένειες και ήταν μεγαλογαιοκτήμονες.Οι ιππείς ασχολούνταν με το εμπόριο, τις επιχειρήσεις και είχαν δικαίωμανα εισπράττουν φόρους στις επαρχίες. Οι περισσότεροι Ρωμαίοι πολίτες ζούσαν πολύδύσκολα. Η ψήφος τους μάλιστα, που ήταν απαραίτητη για να εκλεγούν οι άρχοντες καιτα μέλη της Συγκλήτου, συχνά εξαγοραζόταν.Η οικογένεια ήταν η βάση της κοινωνικής ζωής στη Ρώμη και ο πατέραςείχε απόλυτη εξουσία πάνω στα παιδιά του. Η θέση της γυναίκας στη Ρώμηήταν καλύτερη από τη θέση της γυναίκας στην Αθήνα.Για παράδειγμα, επισκεπτόταν ελεύθερα δημόσιους χώρους και έπαιρνεενεργό μέρος στις οικογενειακές υποθέσεις.Χάλκινο αγαλματάκιΡωμαίου ιερέα, ίσωςποντίφικα,1ος αιώνας μ.Χ.Παρίσι, ΕθνικήΒιβλιοθήκη της Γαλλίας.Θρησκεία και τέχνεςΗ θρησκεία των Ρωμαίων ήταν πολυθεϊστική, όπως και τωναρχαίων Ελλήνων. Η θρησκευτική λατρεία ήταν πολύ σημαντικήστη δημόσια και κοινωνική ζωή της Ρώμης και συνόδευε κάθεπολιτική και κοινωνική δραστηριότητα. Η ρωμαϊκή θρησκείαεπηρεάστηκε ολοφάνερα από την ετρουσκική και την ελληνική.Αργότερα μάλιστα, οι ρωμαϊκές θεότητες ταυτίστηκαν με τιςελληνικές.Οι σημαντικότεροι ιερείς στη Ρώμη ονομάζονταν ποντίφικες.Οι ποντίφικες έλεγχαν τις τελετουργίες και όριζαν τις ημερομηνίεςτων εορτών.Στα πρώτα στάδια της η ρωμαϊκή τέχνη επηρεάστηκε απότην ετρουσκική. Ωστόσο, καθώς αναπτύχθηκε το εμπόριο καιοι επαφές με τις ελληνικές πόλεις-κράτη της Κάτω Ιταλίας καιτης Σικελίας, η ελληνική τέχνη έγινε το κύριο πρότυπο για τουςΡωμαίους καλλιτέχνες.137


146 π.Χ. - 330 μ.Χ.ΚΕΦΑΛΑΙΟ 7Όσον αφορά τη λογοτεχνία, το έπος και το δράμα ήρθανστη Ρώμη από τον ελλαδικό χώρο και την ελληνιστικήΑνατολή. Οι πρώιμοι Ρωμαίοι ιστορικοί και ποιητέςήταν επηρεασμένοι από πρότυπα κυρίως ελληνικά.Οι μεγαλύτεροι Ρωμαίοι ποιητές στο τέλος τηςδημοκρατικής περιόδου ήταν ο Βιργίλιος και ο Οράτιος.Την περίοδο της δημοκρατίας στη ρωμαϊκήδημόσια ζωή αναπτύχθηκε ιδιαίτερα η ρητορική, πουχρησιμοποίησε ελληνικά πρότυπα. Ιδιαίτερα σημαντικοί,ως ιστορικές πηγές αλλά και ως πρότυπα ρητορικούλόγου, είναι οι λόγοι του Κικέρωνα.Από τις αρχές του 1ου αιώνα π.Χ. στη ζωγραφικήεμφανίζονται τοιχογραφίες μέσα στα σπίτια καισε δημόσιους χώρους. Τοιχογραφία από τηνΠομπηία, αρχές 1ου αιώναμ.Χ. Νάπολη (Ιταλία),Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο.Η ρωμαϊκή αρχιτεκτονική πήρε από τους Έλληνεςτις οικοδομικές μορφές του ναού και της στοάς καιμε τη σειρά της έδωσε δύο βασικά νέα στοιχεία:την αψίδα και, στα τέλη του 3ου αιώνα π.Χ, τονπρόδρομο του σκυροδέματος. Στη φωτογραφίαβλέπουμε την αψίδα του Ρωμαίου αυτοκράτοραΤίτου στη Ρώμη (Ιταλία), 1ος αιώνας μ.Χ.138Οι πόλεμοι για την εξουσία στο ρωμαϊκό κράτος (1ος αιώνας π.Χ.)Από τη δημοκρατία στην αυτοκρατορίαΤον 1ο αιώνα π.Χ. η Ρώμη κυριαρχούσε σε ολόκληρο σχεδόν τομεσογειακό κόσμο και στη βορειοδυτική Ευρώπη. Οι κατακτημένεςπεριοχές χωρίστηκαν σε επαρχίες. Οι επαρχίες διοικούνταν με σκληρότητακαι χωρίς αποτελεσματικό έλεγχο από την κεντρική εξουσία. Στις ίδιεςπεριοχές ιδρύθηκαν ρωμαϊκές αποικίες. Έτσι, εκτός από το ρωμαϊκόστρατό, εγκαταστάθηκαν εκεί και Ρωμαίοι πολίτες. Στις αποικίεςαυτές έμεναν ρωμαίοι πολίτες από αγροτικές περιοχές και παλαίμαχοιστρατιώτες. Άρα οι ρωμαϊκές αποικίες ήταν πολύ διαφορετικές από τιςαποικίες που είχαν ιδρύσει παλιότερα οι ελληνικές πόλεις-κράτη. Με τοντρόπο αυτό η Ρώμη εξασφάλιζε την κυριαρχία της στις κατακτημένεςπεριοχές. Στις ρωμαϊκές αποικίες πέρασαν οι ρωμαϊκοί θεσμοί. Η λατινικήγλώσσα επικράτησε κυρίως στις δυτικές περιοχές, ενώ στις ανατολικέςεπικράτησε η ελληνική γιατί ήταν από παλιά η γλώσσα επικοινωνίας.


146 π.Χ. - 330 μ.Χ.Η ΡΩΜΗ ΚΑΙ Ο ΕΛΛΗΝΙΚΟΣ ΚΟΣΜΟΣΜαρμάρινη προτομήτου Ιουλίου Καίσαρα.Ρώμη (Ιταλία), ΕθνικόΡωμαϊκό Μουσείο.Την ίδια εποχή έγιναν στη Ρώμη μεγάλες ταραχέςκαι συγκρούσεις. Οι ιππείς, οι συγκλητικοί, αρκετοίπολιτικοί και στρατιωτικοί ηγέτες συγκρούστηκαν γιατην εξουσία.Η πιο σημαντική προσωπικότητα της περιόδουαυτής είναι ο Γάιος Ιούλιος Καίσαρας (100-44 π.Χ.).Έπειτα από αρκετές στρατιωτικές επιτυχίεςενάντια στους Γαλάτες αλλά και στους Ρωμαίουςανταγωνιστές του, ο Καίσαρας συγκέντρωσε στοπρόσωπο του όλες σχεδόν τις εξουσίες, ορίστηκεισόβιος δήμαρχος και ισόβιος δικτάτορας.Τελικά δολοφονήθηκε από ομάδα αντιπάλων τουτο Μάρτιο του 44 π.Χ.Ο Οκταβιανός, ανιψιός και θετός γιος του ΙουλίουΚαίσαρα, που αργότερα πήρε τον τίτλο Αύγουστοςμε τον οποίο έγινε γνωστός. Απέκτησε τον απόλυτοέλεγχο του κράτους, αφού νίκησε στη ναυμαχία στοΆκτιο το 31 π.Χ. τον ανταγωνιστή του Αντώνιο καιτην Κλεοπάτρα, βασίλισσα του τελευταίου ελληνικούβασιλείου των Πτολεμαίων (Αίγυπτος).Μαρμάρινο άγαλμα τουΟκταβιανού (Αύγουστου),15 π.Χ. Βατικανό, ΜουσείαΒατικανού.Β. Η αυτοκρατορική περίοδος (1ος αιώνας π.Χ. -- 3ος αιώνας μ.Χ.)Κράτος, κοινωνία και οικονομίαΗ διοίκηση στην περίοδο της αυτοκρατορίαςΣτα τέλη του 1ου αιώνα π.Χ. και στις αρχές του 1ου αιώνα μ.Χ. το ρωμαϊκόπολίτευμα άλλαξε ριζικά: οι εξουσίες που πριν είχαν οι διάφοροι άρχοντεςπήγαν σε ένα μόνο πρόσωπο, στον Αύγουστο. Ο Αύγουστος εκλεγότανξανά και ξανά σε διάφορα αξιώματα, με τη σύμφωνη γνώμη μάλιστα καιτην υποστήριξη της Συγκλήτου. Έτσι η Ρώμη μπήκε στην περίοδο τηςαυτοκρατορίας και η δημοκρατία καταργήθηκε στην πράξη.Το πολίτευμα την περίοδο της αυτοκρατορίας στο ρωμαϊκό κράτος ήταν η μοναρχία.Ο Αύγουστος συγκέντρωσε σιγά σιγά απεριόριστη εξουσία (imperium) και τελικά πήρεκαι τον τίτλο του αυτοκράτορα (imperator). Ο αυτοκράτορας είχε στα χέρια του όλες τιςεξουσίες: στρατιωτική, πολιτική, νομοθετική, δικαστική. Τα διατάγματα του ήταν νόμοικαι έγιναν σιγά σιγά η μοναδική σχεδόν βάση για τους κανόνες δικαίου.Όλοι οι αυτοκράτορες, με πρώτο τον Αύγουστο, λατρεύονταν σαν θεοί μετάτο θάνατο τους. Όσο ζούσαν, οι υπήκοοι τους τους τιμούσαν με θρησκευτικέςτελετές. Με τον τρόπο αυτό εξασφαλιζόταν η ενότητα του ρωμαϊκού κράτους,αφού όλοι όσοι υπάγονταν στη ρωμαϊκή εξουσία, είτε ήταν Ρωμαίοι πολίτεςείτε όχι, αποδείκνυαν ότι ήταν πιστοί στον αυτοκράτορα.139


146 π.Χ. - 330 μ.Χ.ΚΕΦΑΛΑΙΟ 7Περιφερειακή διοίκησηΟι ρωμαϊκές επαρχίες στη Δύση και την Ανατολή διοικούνταν απόΡωμαίους διοικητές, που είχαν εκεί την ανώτερη στρατιωτική, διοικητικήκαι δικαστική εξουσία.Τη Ρωμαϊκή Εποχή δεν υπάρχει πια η «πόλη-κράτος». Οι πόλεις-κράτηέχασαν μεγάλο μέρος από την ανεξαρτησία που είχαν την Κλασική και τηνΕλληνιστική Εποχή. Από την εποχή του Αυγούστου ήδη η βασική πολιτικήτης Ρώμης απέναντι στις πόλεις, τόσο στην Ανατολή όσο και στη Δύση,ήταν ίδια: οι πόλεις αφήνονταν να ρυθμίζουν μόνες τις υποθέσεις τους.Οι πόλεις είχαν πολιτική αυτονομία, αλλά σε διαφορετικό βαθμό η καθεμιά.Έτσι στην Ανατολή υπήρχαν πόλεις «ελεύθερες» και «υποτελείς»:οι «ελεύθερες» είχαν διοικητική και δικαστική αυτονομία και την εξουσία είχεη τοπική αριστοκρατία, ενώ οι «υποτελείς» ελέγχονταν από το Ρωμαίο διοικητή.Στη Δύση υπήρχαν ελάχιστες «ελεύθερες πόλεις». Εκεί οι περισσότερεςπόλεις είχαν ιδρυθεί απευθείας από τη Ρώμη, ως ρωμαϊκές αποικίες,και διοικούνταν αποκλειστικά από το Ρωμαίο διοικητή, με βάση τουςρωμαϊκούς θεσμούς.140Η ρωμαϊκή κυριαρχία στη Δύση197 π.Χ.: Ιβηρική χερσόνησος (ο ρωμαϊκόςστρατός διώχνει τους Καρχηδόνιους).146 π.Χ.: Βόρεια Αφρική (ο ρωμαϊκός στρατόςνικά οριστικά τους Καρχηδόνιους).121 π.Χ.: Γαλατία.121-50 π.Χ.: Σταδιακή κατάκτηση της Γαλατίας.τέλη 1ου αιώνα π.Χ.: Οι κατακτήσεις φτάνουνμέχρι τους ποταμούς Ρήνο και Δούναβη.1ος αιώνας μ.Χ.: Οριστική κατάκτηση τηςΒρετανίας.Η ρωμαϊκή κυριαρχία στην Ανατολή148 π.Χ.: Βασίλειο της Μακεδονίας.146 π.Χ.: Νότιος ελλαδικός χώρος ήττα της ΑχαϊκήςΣυμπολιτείας, καταστροφή της Κορίνθου.129-128 π.Χ.: Οι περισσότερες ελληνικές πόλεις τηςΜικράς Ασίας γίνονται μέρος της ρωμαϊκής επαρχίαςτης Ασίας.74 π.Χ.: Κυρήνη.65 π.Χ.: Βιθυνία, Πόντος, Συρία.30 π.Χ.: Βασίλειο των Πτολεμαίων (Αίγυπτος).25 π.Χ.: Γαλατία (Μικρά Ασία).6 μ.Χ.: Ιουδαία.17 μ.Χ.: Καππαδοκία.43 μ.Χ.: Λυκία, Παμφυλία.46 μ.Χ.: Θράκη.


146 π.Χ. - 330 μ.Χ.Η ΡΩΜΗ ΚΑΙ Ο ΕΛΛΗΝΙΚΟΣ ΚΟΣΜΟΣΟικονομία - Οι διεθνείς εμπορικοί δρόμοιΑπό τα τέλη του 1ου αιώνα μ.Χ. ως τις αρχές του 3ου αιώνα μ.Χ. υπήρχετόσο στη Ρώμη όσο και στις επαρχίες οικονομική ανάπτυξη και ευημερία.Η περίοδος αυτή έμεινε γνωστή στην ιστορία ως η περίοδος της ΡωμαϊκήςΕιρήνης (Pax Romana). Σε όλη την Αυτοκρατορία καλλιεργούνταν μεγάλεςπεδινές εκτάσεις, ενώ η Αίγυπτος τροφοδοτούσε με σιτάρι την Ιταλικήχερσόνησο.Οι εμπορικοί και στρατιωτικοί χερσαίοι δρόμοιπου ανοίχτηκαν επέτρεπαν την ελεύθερη διακίνησητων αγαθών από την Ανατολή προς τη Δύση καιαντίστροφα. Παράλληλα η πειρατεία είχε εξαφανιστείκαι οι θαλάσσιοι δρόμοι ήταν ασφαλείς. Πρώτεςύλες προμήθευαν τα μεταλλεία της Ισπανίας και τηςΒρετανίας. Η Ρώμη έκανε εξαγωγές κυρίως κρασιού,λαδιού και βιοτεχνικών αγαθών. Τα σημαντικότεραεμπορικά κέντρα στην ανατολική Μεσόγειο ήταν η Αλεξάνδρεια,η Αντιόχεια, η Καισαρεία της Παλαιστίνης, η Σμύρνη, η Έφεσος κ.ά.Στο σημερινό ελλαδικό χώρο, εμπορικά κέντρα ήταν η Θεσσαλονίκη,η Ρόδος, η Κόρινθος, η Νικόπολη στην Ήπειρο κ.ά.Για τουςεμπορικούςδρόμους δεςτο κεφ. 6.7.13Ανάγλυφη πλάκα μεπαράσταση εμπορικούπλοίου που μεταφέρειβαρέλια κρασιού, τέλος 2ουαιώνα μ.Χ. Τρίερ (Γερμανία),Τοπικό Μουσείο Ρήνου.Από την Κίνα και τις Ινδίες τα εμπορικά πλοία μετέφεραν εμπορεύματα στα λιμάνια της Αραβικήςχερσονήσου, της Μεσοποταμίας και της Αιγύπτου. Αυτό γινόταν με τη βοήθεια των μουσώνων.Οι μουσώνες είναι άνεμοι που πνέουν προς σταθερές κατευθύνσεις στον Ινδικό Ωκεανό. Απότα παραπάνω λιμάνια καραβάνια και πλοία μετέφεραν πολύτιμα προϊόντα σε όλα τα σημαντικάεμπορικά κέντρα του ρωμαϊκού κράτους. Παράλληλα, από τα δυτικά σύνορα της Κίνας στηνκεντρική Ασία καραβάνια μετέφεραν εμπορεύματα, μέσα από την Περσία, στη Μεσοποταμίακαι στη Συρία. Από εκεί τα μετέφεραν στα εμπορικά κέντρα της ρωμαϊκής Ανατολής, όπως στηνΑντιόχεια, στην Έφεσο, στην Αλεξάνδρεια κ.α. Οι έμποροι από τη Μεσόγειο δεν επιτρεπόταννα μπουν μέσα στα εδάφη του Κινέζου αυτοκράτορα. Έτσι οι έμποροι από το ρωμαϊκό κράτοςέφταναν από τη θάλασσα μέχρι το νησί Ταπροβάνη (σημερινή Σρι Λάνκα) και από τη στεριάμέχρι το «Λίθινο Πύργο», στα δυτικά σύνορα της Κίνας.


146 π.Χ. - 330 μ.Χ.ΚΕΦΑΛΑΙΟ 7Την ίδια περίοδο συνέχισαν ναχρησιμοποιούνται οι διεθνείς εμπορικοίδρόμοι, θαλάσσιοι και χερσαίοι. Η επικοινωνίαγινόταν με πλοία από τους θαλάσσιους και μεκαραβάνια από τους χερσαίους δρόμους.Οι διεθνείς εμπορικοί δρόμοι ήταν δρόμοιαπό τους οποίους περνούσαν όχι μόνοέμποροι και προϊόντα αλλά και στρατοίκαι πολιτιστικά αγαθά, όπως γλώσσες,θρησκείες και γραφές.Ψηφιδωτό που απεικονίζει ένα αγρόκτημα καιδιάφορες αγροτικές δραστηριότητες, 4ος αιώνας μ.Χ.Τύνιδα (Τυνησία), Εθνικό Μουσείο Μπαρντό.Όλοι οι παραπάνω δρόμοι είναι γνωστοί με το όνομα «δρόμος τουμεταξιού». Μέσα από το δρόμο του μεταξιού μεταφέρονταν από τημακρινή Ανατολή, την Κίνα και τις Ινδίες, κυρίως μέταλλα, πολύτιμοι καιημιπολύτιμοι λίθοι, σπάνια ζώα, αρώματα και μπαχαρικά. Τα πανάκριβααυτά εμπορεύματα ήταν περιζήτητα στην αριστοκρατία της Μεσογείου.Συχνά γίνονταν πόλεμοι ανάμεσα στα κράτη από τα οποία περνούσανοι εμπορικοί δρόμοι για να ελέγχουν τους εμπορικούς σταθμούς καιτα λιμάνια και για να εισπράττουν τους δασμούς. Σημαντικές για τονέλεγχο των διεθνών εμπορικών δρόμων ήταν οι εκστρατείες του Ρωμαίουαυτοκράτορα Τραϊανού (98-117 μ.Χ.) στην Ανατολή.Οι θρησκευτικές λατρείες και η άνοδος του χριστιανισμούΣτη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία, μαζί με τους θεούς των Ρωμαίων και τωνΕλλήνων, οι άνθρωποι λάτρευαν και άλλες θεότητες. Κάποιες από αυτέςτις θεότητες ήταν μόνο τοπικές, όπως οι θεότητες του δρυϊδισμού στηΓαλατία και στη Βρετανία. Άλλες λατρείες είχαν μεγαλύτερη διάδοση,όπως της Κυβέλης (φρυγική θεότητα), της Ίσιδας και του Σάραπη(αιγυπτιακές θεότητες), του Ασκληπιού, του Ηρακλή και του Διόνυσου(ελληνικές θεότητες) και τέλος του Μίθρα (περσική θεότητα), πουλατρευόταν κυρίως από τους στρατιώτες και τους δούλους. Στη ΡωμαϊκήΑυτοκρατορία υπήρχαν και εβραϊκές κοινότητες. Από τα μέσα του 1ουαιώνα μ.Χ. αρχίζει να διαδίδεται στη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορίαο χριστιανισμός, που αργότερα θα γίνει η μοναδική επίσημη θρησκεία τουρωμαϊκού κράτους.142


146 π.Χ. - 330 μ.Χ.Η ΡΩΜΗ ΚΑΙ Ο ΕΛΛΗΝΙΚΟΣ ΚΟΣΜΟΣΟ χριστιανισμός εμφανίστηκε στην Παλαιστίνη γύρω στο 40 μ.Χ. Αρχικάθεωρήθηκε ένα παρακλάδι της εβραϊκής θρησκείας, σύμφωναμε το οποίο ο Μεσσίας (ο σωτήρας που θα έστελνε ο Θεός για νασώσει τον κόσμο) που περίμεναν οι Εβραίοι ήταν ο Ιησούς από τηΝαζαρέτ της Γαλιλαίος, που έζησε στη γη, σταυρώθηκε και στη συνέχειααναστήθηκε. Όταν όμως ο χριστιανισμός άρχισε να εξαπλώνεταικαι στους πληθυσμούς της Μικράς Ασίας και του ελλαδικού χώρου,ξεχώρισε για όλους σαν μια νέα θρησκεία σύμφωνα με την οποία οΧριστός είναι και ο ίδιος Θεός. Όπως και ο Ιουδαϊσμός στηριζότανστην πίστη ότι υπάρχει μόνο ένας Θεός (μονοθεϊσμός).Τα βασικά κείμενα του χριστιανισμού περιλαμβάνονται στην Αγία Γραφήκαι είναι τα Ευαγγέλια και οι επιστολές του Παύλου. Τα κείμενα αυτά είναιτα ιερά βιβλία του χριστιανισμού. Γράφτηκαν ή μεταφράστηκαν γρήγοραστην ελληνική γλώσσα, που ήταν η γλώσσα επικοινωνίας ανάμεσα στουςλαούς της ανατολικής Μεσογείου.Ο χριστιανισμός εξαπλώθηκε γρήγορα και διαδόθηκε όχι μόνο στουςοικονομικά ασθενέστερους πληθυσμούς αλλά και σε ανώτερα στρώματα.Σύντομα μάλιστα απέκτησε πιστούς στην ίδια τη Ρώμη, ακόμη και μέσαστον κύκλο του αυτοκράτορα.Χριστός είναιη ελληνικήονομασία γιατον Ιησού.Για τηνελληνικήκοινήγλώσσαμιλήσαμεστιςσ. 122,129.ΓΓια τουςδιωγμούςδες τησ. 147.Η Ρώμη αρχικά ήταν αδιάφορη απέναντι στο χριστιανισμό,καθώς η ρωμαϊκή εξουσία έδινε στον καθένα την ελευθερίανα πιστεύει σε όποιον θεό ή σε όποιους θεούς ήθελε. Από τοδεύτερο μισό του 3ου αιώνα άρχισαν συστηματικοί διωγμοίκατά των χριστιανών, κυρίως γιατί αρνούνταν να τιμήσουν τοναυτοκράτορα. Η ρωμαϊκή εξουσία θεωρούσε ότι αυτό απειλούσετην ενότητα, τη δημόσια τάξη και την ειρήνη του κράτους.Στην αρχή του 4ου αιώνα μ.Χ., με το διάταγμα του Μεδιολάνου (Μιλάνου)το 313 μ.Χ., ο χριστιανισμός αναγνωρίστηκε από τον αυτοκράτορα ΜέγαΚωνσταντίνο ως νόμιμη θρησκεία στη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία. Το 380 μ.Χ.,με διάταγμα του Αυτοκράτορα Θεοδόσιου Α', έγινε η μοναδική επίσημηθρησκεία της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας.Χριστιανική παράσταση. Απεικονίζεται ο Χριστός σαν ΚαλόςΠοιμένας, δηλαδή βοσκός που καθοδηγεί τους ανθρώπους(πρόβατα) προς τη σωτηρία τους, αρχές 3ου αιώνα μ.Χ.Ρώμη (Ιταλία), Κατακόμβη του Καλλίστου.


146 π.Χ. - 330 μ.Χ.ΚΕΦΑΛΑΙΟ 7Γ. Ο ελληνικός κόσμος κάτω από την κυριαρχία τηςΡώμης (1ος αιώνας π.Χ. -- 3ος αιώνας μ.Χ.)Την αυτοκρατορική περίοδο οι σημαντικότερες πόλεις της Ανατολής,όπου κυριαρχούσε η ελληνική γλώσσα, ήταν «ελεύθερες πόλεις»(Αθήνα, Θεσσαλονίκη, Δελφοί, Πέργαμος, Έφεσος, Σμύρνη, Κως,Χίος κ.ά.). Ωστόσο, στο τέλος της περιόδου, οι πόλεις έχασαν τελείωςτην αυτονομία τους. Το πολίτευμα τους εξακολούθησε ναείναι τυπικά δημοκρατικό, είχαν όμως γίνει εντωμεταξύ αρκετέςαλλαγές σε αυτό. Οι Έλληνες ήταν υπήκοοι του ρωμαϊκού κράτους,όπου ζούσαν επίσης πολλοί λαοί (Αιγύπτιοι, Σύροι, Γαλάτες, Ίβηρεςκ.ά.) που μιλούσαν διαφορετικές γλώσσες. Αν και η λατινική ήταν ηεπίσημη γλώσσα του κράτους, η ελληνική εξακολούθησε να είναι ηκύρια γλώσσα επικοινωνίας μεταξύ των πληθυσμών στο ανατολικότμήμα της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας.Για τις«ελεύθερεςπόλεις» στηΡωμαϊκήΑυτοκρατορίαμάθαμε στη σ. 140.Οικονομία και κοινωνίαΓια να αντιμετωπίσουν τη ρωμαϊκή φορολογία και τις καθημερινέςοικονομικές τους ανάγκες, οι πόλεις άφηναν τους πλουσιότερους από τουςπολίτες τους, δηλαδή τους ντόπιους αριστοκράτες, να χρηματοδοτούνδημόσια έργα. Όπως και στην Ελληνιστική Εποχή έτσι και τώρα οι πολίτεςτους τιμούσαν ως ευεργέτες. Τα ποσά όμως που έπρεπε να δαπανήσουνοι πολίτες αυτοί ήταν τόσο μεγάλα, ώστε προσπαθούσαν να αποφύγουν τησυμμετοχή. Πολλές φορές μάλιστα ζητούσαν να τους απαλλάξουν από τηδαπάνη αυτή οι Ρωμαίοι αυτοκράτορες με διάταγμα τους.Μέχρι τα τέλη του 2ου αιώνα μ.Χ. οι περισσότεροι πολίτες στις πόλειςτης ανατολικής Μεσογείου δεν ήταν Ρωμαίοι πολίτες. Το 212 μ.Χ. μετο διάταγμα του αυτοκράτορα Καρακάλλα όλοι οι ελεύθεροι κάτοικοιτης αυτοκρατορίας έγιναν Ρωμαίοι πολίτες. Σύμφωνα με τους νεότερουςιστορικούς, έτσι οργανώθηκε πιο αποτελεσματικά η φορολογία, καθώς καιη αυτοκρατορική λατρεία. Με αυτό τον τρόπο η κεντρική εξουσία ασκούσεμεγαλύτερο έλεγχο στους υπηκόους της. Με το μέτρο αυτό η κοινωνίασε όλη την Αυτοκρατορία πήρε σιγά σιγά ενιαίο χαρακτήρα. Το ρωμαϊκόδίκαιο εφαρμοζόταν πλέον σε όλους τους ελεύθερους πολίτες, σε όποιαπεριοχή και αν βρίσκονταν και όποια γλώσσα κι αν μιλούσαν. Καθώς όλοκαι περισσότεροι Έλληνες γίνονταν Ρωμαίοι πολίτες και υπάγονταν πια στορωμαϊκό δίκαιο, η δύναμη των τοπικών δικαίων λιγόστευε.144


146 π.Χ. - 330 μ.Χ.Η ΡΩΜΗ ΚΑΙ Ο ΕΛΛΗΝΙΚΟΣ ΚΟΣΜΟΣΗ ομοσπονδιακή οργάνωση του ελληνικού κόσμουΣτη Ρωμαϊκή Εποχή κάθε «ελεύθερη πόλη» ήταν(όπως και την Κλασική και ως ένα σημείο και τηνΕλληνιστική Εποχή) αυτόνομη. Παρ’ όλα αυτά,Για τιςαμφικτιονίες καιτα κοινά μάθαμεστη σ. 76.οι πόλεις συμμετείχαν σεομοσπονδιακούς θεσμούςπολιτικής αυτοδιοίκησης,που εξασφάλιζαν σε μεγάλο__ βαθμό τη θρησκευτική καιπολιτιστική ενότητα των Ελλήνων. Τέτοιοι ήταν τοΑττικό Πανελλήνιο, διάφορα τοπικά κοινά και η Αμφικτιονία των Δελφών.Από την άλλη πλευρά, οι θεσμοί αυτοί χρησιμοποιήθηκαν συχνά από τηΡώμη για την οργάνωση της αυτοκρατορικής λατρείας και για τον έλεγχοτων πόλεων.Οι αυτοκράτορες του 2ου αιώνα μ.Χ., όπως ο Αδριανός και ο ΜάρκοςΑυρήλιος, ενίσχυσαν οικονομικά τους παραπάνω ομοσπονδιακούς θεσμούςαυτοδιοίκησης και τις ελληνικές πόλεις.7.18Μαρμάρινη προτομή του Αδριανού, 2ος αιώνας μ.Χ.Αθήνα, Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο.Απεικόνιση του Ρωμαίουαυτοκράτορα Αδριανού(117-138 μ,Χ.) σενόμισμα του Κοινούτης Βιθυνίας (σημερινήβορειοδυτική Τουρκία),2ος αιώνας μ,Χ.Κωνσταντινούπολη(Τουρκία), ΙδιωτικήΣυλλογή." "ΉΗΜ^Ι^Ο Αδριανός έκανε πολλές περιοδείες γιαμεγάλο χρονικό διάστημα στις ρωμαϊκέςεπαρχίες της Ανατολής και ενίσχυσετον ελληνικό κόσμο. Ειδικά στην Αθήνα,όπου έμεινε για δύο χρόνια, προσέφερεμία βιβλιοθήκη και ένα γυμναστήριο καισυμπλήρωσε το ναό του Ολυμπίου Διός(φαίνεται στο βάθος της φωτογραφίας),που είχε αρχίσει να χτίζει 700 περίπουχρόνια πριν ο Πεισίστρατος. Επίσης,χρηματοδότησε την ανέγερση τουαδριάνειου υδραγωγείου, μέρος του οποίου σώζεταιμέχρι σήμερα,Η Πύλη του Αδριανού στην Αθήνα,2ος αιώνας μ.Χ.145


ΚΕΦΑΛΑΙΟ 7Δ. Η Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία αντιμετωπίζει εσωτερικάκαι εξωτερικά προβλήματα (3ος αιώνας μ.Χ.)Κατά τη διάρκεια του 3ου αιώνα μ.Χ. η Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία πέρασε μια μεγάλη κρίση:οι αυτοκράτορες άλλαζαν ο ένας μετά τον άλλο, γίνονταν συνέχεια πόλεμοι, έπεσε ηαξία του ασημένιου ρωμαϊκού νομίσματος, οι πόλεις γνώρισαν παρακμή και μεγάλωσεη δύναμη των μεγάλων γαιοκτημόνων.Στο χάρτη φαίνονται οι λαοί που απειλούν τα σύνορα της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας. Στο Βορρά υπήρχανκυρίως γερμανικοί λαοί. Οι Ρωμαίοι άφησαν τη Δακία (σημερινή νότια Ρουμανία) κάτω από την πίεσηγερμανικών φύλων το 270 μ.Χ. Παράλληλα, ανάμεσα στο 260 και στο 274 μ.Χ. έγινε μια ξεχωριστή«Γαλατική Αυτοκρατορία» στο βορειοδυτικό τμήμα του ρωμαϊκού κράτους. Στα νοτιοανατολικά τοΑραβικό Βασίλειο της Παλμύρας κατέκτησε μεγάλο μέρος της ρωμαϊκής Ανατολής. Το 272 μ.Χ. οΡωμαίος αυτοκράτορας Γαλλιηνός κατάφερε να καταλάβει την Παλμύρα και να ξαναφέρει αυτές τιςπεριοχές στη ρωμαϊκή εξουσία.Οι συνεχείς εξωτερικοί (κυρίως με το περσικό Βασίλειο των Σασανιδών καιμε τους γερμανικούς λαούς) και εσωτερικοί πόλεμοι ανάγκασαν το κράτοςνα μεγαλώσει τον αριθμό των στρατιωτών. Έτσι οι ηγέτες του στρατούείχαν όλο και μεγαλύτερη δύναμη στην πολιτική ζωή και ήθελαν συχνά ναπαίρνουν οι ίδιοι την εξουσία και να γίνονται αυτοκράτορες. Αυτό έφερεπολιτική αναταραχή και αναρχία.146


146 π.Χ. - 330 μ.Χ.Η ΡΩΜΗ ΚΑΙ Ο ΕΛΛΗΝΙΚΟΣ ΚΟΣΜΟΣΟι αυτοκράτορες χρειάζονταν όλο και περισσότερα χρήματα για ναπληρώνουν τους υπαλλήλους και τους στρατιώτες. Έτσι αναγκάστηκαννα βάζουν συνέχεια νέους φόρους και να υποτιμούν το ρωμαϊκό νόμισμα.Καθώς το νόμισμα έχανε την αξία του, ο πληθυσμός στρεφόταν σιγά σιγάστην οικονομία ανταλλαγής προϊόντων.Η γεωργία ήταν πάντοτε η σπουδαιότερη πηγή πλούτου για τηΡωμαϊκή Αυτοκρατορία. Η γη ανήκε σε μεγάλους γαιοκτήμονες και σεμικροϊδιοκτήτες. Τα κτήματα τωνμεγαλογαιοκτημόνων καλλιεργούσανσυνήθως δούλοι. Τους περισσότερουςφόρους πλήρωναν οι μικροϊδιοκτήτεςγης που ήταν όμως και στρατιώτες.Επειδή έλειπαν για πολύ καιρό στουςπολέμους, εγκατέλειπαν τα χωράφιατους ακαλλιέργητα. Μη μπορώνταςτελικά να πληρώσουν τους φόρους,παραχωρούσαν τη γη τους στουςμεγάλους γαιοκτήμονες. Η γησυγκεντρώθηκε σιγά σιγά στα χέριατων μεγάλων γαιοκτημόνων και οι μικροίιδιοκτήτες έχασαν τις περιουσίες τους.vygC 7.21 J vTJ^MΛ/;-.•-Η αμπελοκαλλιέργεια διαδόθηκε σε πολλέςπεριοχές γύρω από τη Μεσόγειο στα ρωμαϊκάχρόνια.Την τοπική διοίκηση, όπως μάθαμε, είχαν οι ντόπιοι αριστοκράτες και ήτανυπεύθυνοι, ανάμεσα στα άλλα, να μαζεύουν τους φόρους που πλήρωνανοι πολίτες. Η αύξηση όμως της φορολογίας τον 3ο αιώνα μ.Χ. είχε σαναποτέλεσμα πολλοί υπήκοοι να μην μπορούν να πληρώσουν τους φόρους.Οι αριστοκράτες αναγκάζονταν όλο και πιο συχνά να πληρώνουν τουςφόρους με δικά τους χρήματα, χάνοντας έτσι την περιουσία τους.Έτσι άρχισαν να εγκαταλείπουν τις πόλεις, για να μείνουν στην ύπαιθρο.Οι μικροέμποροι και οι τεχνίτες που ανήκαν στα μεσαία και στα ανώτερακοινωνικά στρώματα έγιναν και αυτοί φτωχότεροι με την αύξηση τωνφόρων. Αρκετοί κατέφυγαν στην ύπαιθρο κι έτσι άρχισαν να παρακμάζουνοι πόλεις.Τον 3ο αιώνα μ.Χ. ο χριστιανισμός είχε διαδοθεί στη ΡωμαϊκήΑυτοκρατορία. Η άρνηση όμως των χριστιανών να λατρεύουν σαν θεότο Ρωμαίο αυτοκράτορα τους έκανε αυτόματα αντιπάλους της ρωμαϊκήςεξουσίας. Πολλοί αυτοκράτορες πίστευαν ότι οι χριστιανοί αμφισβητούσαντην εξουσία τους και απειλούσαν την ενότητα και την ασφάλεια τηςαυτοκρατορίας. Αρκετές φορές τον 3ο αιώνα μ.Χ. έκαναν με διατάγματαπαράνομη τη χριστιανική θρησκεία και έγιναν μεγάλοι διωγμοί ενάντιαστους χριστιανούς.Ψηφιδωτό από τηνΚαισαρεία στη βόρειαΑφρική που εικονίζειαμπελοκαλλιεργητές,μέσα 3ου αιώνα μ.Χ.Τσέρτσελ (Αλγερία),Αρχαιολογικό Μουσείο.147


146 π.Χ. - 330 μ.Χ.ΚΕΦΑΛΑΙΟ 7Ε. Από τη Ρωμαϊκή στη Βυζαντινή ΑυτοκρατορίαΠα να ξεπεραστεί η κρίση του 3ου αιώνα μ.Χ. έπρεπε να αναδιοργανωθούνη διοίκηση, η άμυνα και η οικονομία. Για το σκοπό αυτόστα τέλη του 3ου αιώνα μ.Χ. ο Ρωμαίος αυτοκράτορας Διοκλητιανός(284-305 μ.Χ.) έκανε μεγάλες διοικητικές και οικονομικές μεταρρυθμίσεις,τις οποίες συνέχισε ο Ρωμαίος αυτοκράτορας ΚωνσταντίνοςΑ' (306-337 μ.Χ.).Μαρμάρινη προτομήτου Διοκλητιανού,3ος αιώνας μ,Χ.Κωνσταντίνο ύ πόλη(Τουρκία),Αρχαιολογικό Μουσείο.Με τη διακυβέρνηση του Διοκλητιανού άλλαξε ο ρόλος και μεγάλωσεη δύναμη του αυτοκράτορα. Δημιουργήθηκε ένα νέο πολίτευμα πουονομάστηκε από τους σύγχρονους ιστορικούς δεσποτεία. Ο αυτοκράτοραςονομάζεται πια δεσπότης (dominus), δηλαδή απόλυτος μονάρχης:θεωρείται ζωντανός θεός και η εξουσία του είναι απεριόριστη. Παράλληλαη Σύγκλητος χάνει τη δύναμη της.Η αλλαγή του πολιτεύματος στη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία και ο νέοςρόλος του αυτοκράτορα επηρεάστηκαν σημαντικά από τα κράτη τηςΑνατολής και κυρίως από το περσικό Βασίλειο των Σασανιδών.Επίσης για την καλύτερη διοίκηση ο Διοκλητιανός χώρισε τηΡωμαϊκή Αυτοκρατορία σε τέσσερα τμήματα και δημιούργησε τοσύστημα της Τετραρχίας. Αύγουστος και καίσαρας ήταν δύο τίτλοι πουχρησιμοποίησε ο Διοκλητιανός για τα μέλη της Τετραρχίας.Έτσι η Ρώμη έπαψε να αποτελεί αποκλειστικό κέντρο εξουσίας.Παράλληλα ο Διοκλητιανός έδωσε ιδιαίτερη σημασία στο ανατολικότμήμα της Αυτοκρατορίας, αφού ο ίδιος εγκαταστάθηκε σε αυτόμε έδρα τη Νικομήδεια. Ακόμη ο Διοκλητιανός αναδιοργάνωσετο στρατό, ενίσχυσε τα σύνορα του ρωμαϊκού κράτους και έκανεμεταρρυθμίσεις στο φορολογικό σύστημα.Γλυπτό σύμπλεγμα από πορφυρίτη λίθο. Απεικονίζει τους δύο αυγούστουςκαι τους δύο καίσαρες της Τετραρχίας. Το έργο μεταφέρθηκε από τηνΚωνσταντινούπολη στη Βενετία το 1204 και ενσωματώθηκε στο ναό του ΑγίουΜάρκου, 305 μ.Χ. περίπου. Βενετία (Ιταλία).Η βασιλεία του Μεγάλου Κωνσταντίνου (306-337 μ.Χ.)Ο Κωνσταντίνος Α'χώρισε την πολιτική από τη στρατιωτική εξουσία,έκοψε νέο νόμισμα, αναδιοργάνωσε το γραφειοκρατικό σύστημα καιτο φορολογικό μηχανισμό. Μετέφερε την πρωτεύουσα της Αυτοκρατορίαςαπό τη Ρώμη στην Ανατολή, σε μια νέα πόλη που ίδρυσε το330, την Κωνσταντινούπολη. Υποστήριξε πολύ το χριστιανισμό καιασχολήθηκε μετις υποθέσεις της χριστιανικής Εκκλησίας. Οι ιστορικοίονόμασαν τον Κωνσταντίνο Α' Μέγα, και η χριστιανική Εκκλησίατον ανακήρυξε άγιο και ισαπόοτολο.148


146 π.Χ. - 330 μ.Χ.Η ΡΩΜΗ ΚΑΙ Ο ΕΛΛΗΝΙΚΟΣ ΚΟΣΜΟΣΟ Μέγας Κωνσταντίνος ανέβηκε στο θρόνο ως Αύγουστος το 306 μ.Χ.Αφού νίκησε τους άλλους διεκδικητές του θρόνου, το Μαξέντιο και τοΛικίνιο, έμεινε μόνος αυτοκράτορας το 324 μ.Χ.Ο Μέγας Κωνσταντίνος αναδιοργάνωσε τη διοίκηση του ρωμαϊκούκράτους και έκοψε χρυσό νόμισμα, που έμεινε σταθερό για πολλούςαιώνες. Έβαλε καινούργιους φόρους, για να αντιμετωπίσει τα μεγάλακρατικά έξοδα. Προσπάθησε επίσης να αντιμετωπίσει την αύξηση τηςμεγάλης ιδιοκτησίας σε βάρος της μικρής για να μην αναγκάζονται οιπολίτες να εγκαταλείπουν το επάγγελμα ή τη γη τους.Ο Κωνσταντίνος έκανε το χριστιανισμό νόμιμη θρησκεία το 313 μ.Χ. μετο διάταγμα του Μεδιολάνου. Πίστευε επίσης ότι η χριστιανική Εκκλησίαθα βοηθούσε την αυτοκρατορία να μείνει ενωμένη. Ο Μέγας Κωνσταντίνοςβαφτίστηκε τελικά χριστιανός λίγο πριν πεθάνει (337 μ.Χ.).Στο φυλαχτό, με τις μορφές του Μεγάλου Κωνσταντίνουκαι του Μεγάλου Αλεξάνδρου, υπάρχει στα λατινικάη επιγραφή «ανίκητος Κωνσταντίνος, μέγιστοςαυτοκράτορας». Δεν είναι τυχαίο ότι ο ΜέγαςΚωνσταντίνος εμφανίζεται δίπλα στον ιδρυτήμιας αρχαιότερης οικουμενικής μοναρχίας, τοΜέγα Αλέξανδρο. Στην προτομή ο αυτοκράτοραςΚωνσταντίνος φοράει πανοπλία με χαραγμένο τοΧρυσό φυλαχτό, 4οςσταυρό, σύμβολο του χριστιανισμού.αιώνας μ.Χ. Παρίσι, ΕθνικήΒιβλιοθήκη της Γαλλίας.Μαρμάρινη προτομή τουΜεγάλου Κωνσταντίνου,αρχές 4ου αιώνα μ.Χ.Παρίσι, Εθνική Βιβλιοθήκητης Γαλλίας.Ο Κωνσταντίνος Α' χώρισε τη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία σε τρεις μεγάλες διοικητικέςπεριφέρειες, τις επαρχότητες. Επικεφαλής στην καθεμιά από αυτές ήταν ο έπαρχοςτου πραιτορίου, που είχε μόνο πολιτική αρμοδιότητα. Κάθε επαρχότητα περιλάμβανεπερισσότερες από μία διοικήσεις και κάθε διοίκηση πολλές επαρχίες. Με αυτό τον τρόποδιαμορφώθηκε ένα οργανωμένο και συγκεντρωτικό διοικητικό σύστημα.Γερμανικοί λαοίΒασίλειο των ΣασανιδώνΣλάβοιΡΩΜΑΪΚΟ ΚΡΑΤΟΣ ΣΤΟ ΤΕΛΟΣ ΤΗΣΤΟΥ ΜΕΓΑΛΟΥ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥ (C


146 π.Χ. - 330 μ.Χ.ΚΕΦΑΛΑΙΟ 7Αψίδα του ΜεγάλουΚωνσταντίνου,αρχές 4ου αιώναμ.Χ. Σε ανάμνησητης νίκης ενάντιαστο Μαξέντιο,ο Κωνσταντίνοςέστησε μιαθριαμβική αψίδαστη Ρώμη.Μία από τις πρώτες αποφάσεις τουΜεγάλου Κωνσταντίνου, αφού έμεινεμόνος αυτοκράτορας στο θρόνο,ήταν να μεταφέρει την πρωτεύουσατης Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας στηνΑνατολή, σε μια νέα πόλη που ίδρυσεστη θέση του αρχαίου Βυζαντίου,στο νότιο άκρο του Βόσπορου.Ο Κωνσταντίνος διάλεξε τη θέσηαυτή για πολιτικούς, στρατηγικούςαλλά και εμπορικούς λόγους. Η πόληονομάστηκε αρχικά Νέα Ρώμη, αλλάτελικά έγινε γνωστή με το όνομα τουιδρυτή της: Κωνσταντινούπολη.Με την ίδρυση τηςΚωνσταντινούπολης, το κέντροβάρους της Αυτοκρατορίας μεταφέρθηκε από τη Δύση στην Ανατολή:η πρωτεύουσα της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας έφυγε από το χώρο όπουκυριαρχούσε η λατινική γλώσσα και ήταν πια σε ένα χώρο όπου οι πιοπολλοί μιλούσαν ή καταλάβαιναν την ελληνική γλώσσα και πάρα πολλοίκάτοικοι ήταν χριστιανοί.Με την επίσημη αναγνώριση του χριστιανισμού (313 μ.Χ.) και τηνίδρυση της Κωνσταντινούπολης (330 μ.Χ.), αρχίζει συμβατικά μιανέα περίοδος στην ιστορία της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, η οποίαονομάστηκε από τους μεταγενέστερους ιστορικούς Βυζαντινή. Γιατη Βυζαντινή Εποχή θα μάθουμε στη Β' Γυμνασίου.150


II ΜΕΤΡΟ 1.1ΕΝΕΡΓΕΙΑ 1.1.1ΦΟΡΕΑΣ ΥΛΟΠΟΙΗΣΗΣ:ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΙΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΚΟΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΑΘΗΝΩΝ/ΕΛΚΕΥΠΕΥΘΥΝΗ ΕΡΓΟΥ:ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑΑΝΝΑ ΦΡΑΓΚΟΥΑΑΚΗΗ ΠΡΑΞΗ ΣΥΓΧΡΗΜΑΤΟΔΟΤΕΙΤΑΙ ΑΠΟ ΚΟΙΝΟΤΙΚΟΥΣ ΠΟΡΟΥΣ (ΕΥΡΩΠΑΪΚΟΚΟΙΝΩΤΙΚΟ ΤΑΜΕΙΟ) ΚΑΙ ΕΘΝΙΚΟΥΣ ΠΟΡΟΥΣ ΚΑΤΑ 75% ΚΑΙ 25% ΑΝΤΙΣΤΟΙΧΑ,ΣΕ ΣΧΕΣΗ ΜΕ ΤΟ ΣΥΝΟΛΙΚΟ ΠΡΟΫΠΟΛΟΓΙΣΜΟ ΤΟΥ ΕΡΓΟΥΠΑΙΔΕΙΑ ΜΠΡΟΣΤΑ2° Επιχειρησιακό ΠρόγραμμαΕκπαίδευσης και ΑρχικήςΕπαγγελματικής Κατάρτισης

More magazines by this user
Similar magazines