thema infrastructuur - H2O - Tijdschrift voor watervoorziening en ...

44ste jaargang / 30 september 2011
nº 19 / 2011
TIJDSCHRIFT VOOR WATERVOORZIENING EN WATERBEHEER
thema infrastructuur
“ROMEINS AQUADUCT IN NEDERLAND?”
SLIBENERGIEFABRIEK IN NOORD-NEDERLAND
IMPLEMENTATIE ONDERZOEK NAAR FOSFAATVRIJE ANTISCALANT

Business
drivers
realiseren?
Globalisation Zero Incidents Business Drivers Strategic Greenfield Application Production Added Valu
Risk based Maintenance CMMS Maintenance plan Data integrity Staffing Par
Life Cycle Costing Root Cause Analysis Multisite Improvement Techn
Integrated Solutions Asset Performance Management S
Maximale grip op uw Asset Performance Management
Uw uitdaging
Ons vak, Asset Performance Management

Begroting 2012
De rijksbegroting voor 2012 bevat voor de watersector weinig
verrassingen. De afspraken uit het Bestuursakkoord Water,
waarop het kabinet in het coalitieakkoord al een voorschot had
genomen, worden in de Miljoenennota opnieuw bevestigd. De
prioriteit ligt bij waterveiligheid.
De meeste watergerelateerde zaken hebben betrekking op de
uitvoering van het Bestuursakkoord Water. Volgens de begroting
van het ministerie van Infrastructuur en Milieu moet dit leiden
tot een doelmatigheidswinst van ongeveer tien procent ten
opzichte van de autonoom stijgende jaarlijkse kosten voor het
beheer van de watersystemen en de waterketen in de periode
2010-2020.
H 2O tijdschrift voor watervoorziening en
waterbeheer verschijnt ééns per 14 dagen
Offi cieel orgaan van
Stichting tot uitgave van het tijdschrift
H 2O en haar participanten:
- Koninklijk Nederlands Waternetwerk
- Vewin
- Kiwa Water Holding BV
Uitgever
Rinus Vissers
Redactie
Peter Bielars (hoofdredacteur)
Michiel van Zaane
Jacques Geluk
Postbus 122, 3100 AC Schiedam
telefoon (010) 427 41 65
fax (010) 473 99 11
e-mail h2o@nijgh.nl
Bezoekadres: Stationsplein 2, Schiedam
Redactiesecretariaat
Dora Pompe
Redactieadviesraad
Jos Peters (voorzitter) (DHV)
Jan Hofman (KWR Watercycle Research Institute)
Daphne de Koeijer (gemeente Rotterdam)
Johan van Mourik (SKIW)
Joris Schaap (Aequator)
Advertentieverkoop
Roelien Voshol (010) 427 41 54
Brigitte Laban (010) 427 41 52
Mediaorder
Carola Sjoukes (010) 427 41 41
fax (010) 473 20 00
Abonnementenservice
(010) 427 41 73 (van 9.00 tot 12.00 uur)
e-mail abo@nijgh.nl
fax (010) 473 20 00
Abonnementsprijs
€ 106,- per jaar excl. 6% BTW
€ 140,- per jaar voor buitenland
€ 8,50 losse exemplaren excl. 6% BTW
Abonnementen gelden voor één jaar en worden
– zonder tegenbericht – automatisch verlengd.
Opzeggingen dienen schriftelijk uiterlijk 6 weken
voor het afl open van de abonnementsperiode te
geschieden aan bovenstaand postadres.
Druk en lay-out
DeltaHage grafi sche dienstverlening, Den Haag
Copyright
Nijgh Periodieken B.V., 2011
Het auteursrecht op de inhoud van dit tijdschrift wordt
uitdrukkelijk voorbehouden. Overname van artikelen
alleen na schriftelijke toestemming van de uitgever.
www.vakbladh2o.nl
De Miljoenennota laat investeringen zien in de topsector water en
het buitenlands beleid. De nadruk ligt hierbij op de mogelijkheden
voor Nederland in de opkomende economieën en in groeimarkten
zoals energie en voedsel.
Daar tegenover staan bezuinigingen op de uitvoering van
de Kaderrichtlijn Water en Natura 2000. Wat betekenen die
besparingen voor het garanderen van de waterkwaliteit? En zijn de
fi nanciële middelen voldoende om de ambities op het gebied van
waterveiligheid en zoetwatervoorziening ook op de wat langere
termijn te realiseren? De antwoorden mogen duidelijk zijn.
Peter Bielars
4 / Bestuurlijke vernieuwing bij 40 jaar STOWA
8 / Duurzame drinkwaterproductie op Vlieland
10 / Interview met archeoloog Peter Schut:
“Romeins aquaduct in Nederland?”*
Maarten Gast
12 / Basisregistratie Ondergrond vanuit
waterleidingperspectief*
Vera Lagendijk en Harry Boukes
14 / No-Dig dag: ‘Ondergrondse infra zonder
hinder’*
16 / Waterrobuust bouwen mogelijk in
Rijnenburg
Martijn Jongens en Dries Schuwer
18 / Vitens zoekt balans tussen prestaties,
risico’s en kosten*
Ed de Vroedt, Eelco Trietsch en Willem Bootsma
20 / Natuurvriendelijke oevers in Purmerend
Kees Vermeer, Saskia Zirfuss, Danneke Verhagen en
Jopie de Ruijter-ter Steege
22 / Wetsus ontwikkelt innovaties op het
gebied van waterbehandelingstechnologie
Johannes Odé
29 / Nieuwe slibeindverwerking in Noord-
Nederland: slibdroging met restwarmte of een
‘slibenergiefabriek’
Berend Reitsma, Ronnie Berg, Frank Brandse en
Hans Geerse
32 / Geofysica vanuit de lucht levert veel
informatie op
Arjen Kok, Frans Schaars, Michel Groen en Esben Auken
35 / Ondergrondse ijzer- en arseenverwijdering
voor drinkwaterzuivering in Bangladesh
Doris van Halem, Jasper Verberk, Gary Amy en Hans
van Dijk
39 / Implementatie van onderzoek naar fosfaatvrije
antiscalant
Ron Jong, Janneke Duiven, Gea Terhorst en Koos
Baas
44 / Handel & Industrie*
inhoud nº 19 / 2011 / *thema
10
14
22
Bij de omslagfoto:
Eén van de 20 dompelpompen die het
Nederlandse bedrijf KSB onlangs aan Mexico-
Stad leverde. Ze voeren per seconde 2.000 liter
water op tot een hoogte van bijna 44 meter
(zie ook pagina 45).

Bestuurlijke vernieuwing bij
40 jaar STOWA
Samen innoveren en daardoor mogelijkheden scheppen, zo luidde globaal de
titel van het symposium ter gelegenheid van het 40-jarig bestaan van de
STOWA op 15 september in Amersfoort. Maar de rode draad vormde het gebrek
aan bestuurlijke innovatie. Zelfs vice-voorzitter van STOWA Wim Wolthuis gaat
uit van een nieuw type waterschapsbestuurder: iemand die over de grens van
het eigen belang wil kijken en risico’s durft te nemen.
Meiny Prins (de vrouwelijke
ondernemer van 2009, directeur
van Priva en lid van het Topteam
Water) noemde de bestuurlijke innovatie de
enige innovatie die de watersector ontbeert.
Bestuurders raken verstrikt in de regel- en
wetgeving in Nederland. Wat ons land nodig
heeft volgens haar zijn nieuwe iconen. “We
zakken op de internationale lijst fors.
Nederland heeft nog wel een voorsprong op
het gebied van efficiënt gebruik van de
waterhuishouding.”
Prins, die voorstander is van vercommercialisering
van kennis, vindt Veolia in Frankrijk
hiervan een goed voorbeeld. Ze antwoordde
dat op een vraag van Helle van der Roest
(DHV). “Maar DHV moet bijvoorbeeld bij een
bezoek aan China ook het midden- en
kleinbedrijf uit Nederland meenemen. Bij dit
soort kleine MKB-bedrijven zit veel kennis
over watertechnologie.”
Grenzen
Hoe ver willen en kunnen waterschappen
gaan met innovaties? Aan de ene kant
hebben ze voldoende vrijheid voor samenwerking
met bedrijven, mits de waterschappen
zich aan hun eigen takenpakket
houden. Aan de andere kant mag geld
verdiend worden, bijvoorbeeld vanwege de
levering van energie bij rwzi’s die als
energiefabriek gaan fungeren, maar geen
winst gemaakt worden. Aldus hoogleraar
Annelies Freriks van de Universiteit Utrecht
en tevens advocate. Waterschappen moeten
volgens haar uitkijken met werkzaamheden
die niet noodzakelijk zijn voor het beheer van
de waterkwaliteit en veiligheid. “Natuurprojecten
zonder direct effect hierop vormen
geen taak van een waterschap. “ Als
Meiny Prins Annelies Freriks
4 H 2O / 19 - 2011
natuurontwikkeling leidt tot minder
verontreiniging, is er geen enkele
belemmering.
Energiewinning op een waterzuiveringsinstallatie
is volgens hoogleraar Freriks een nog
weinig benutte innovatie voor de waterschappen.
Peter Glas (namens de Unie van Waterschappen)
noemde het maatschappelijk
belang van het werk van de waterschappen
het enige wat van belang is, niet de winstmaximalisatie.
“Gedwongen door de
omstandigheden zoeken de waterschappen
hun grenzen momenteel op.” Glas vindt de
oproep van minister Verhagen in de
zogeheten bedrijvenbrief (een reactie op de
adviezen van de negen topsectoren,
waaronder die van de Topsector Water) aan
STOWA, KWR, Stichting RIONED en Wetsus om
samen een programma op te stellen, niet
verkeerd. Ook het pleidooi van de minister om
de waterschappen en drinkwaterbedrijven
samen op te laten trekken om mogelijkheden
op de buitenlandse markt te zoeken en te
benutten, landde in redelijk vruchtbare aarde.
Zelf noemde Glas het idee van zijn waterschap
om de water- en energiestromen van de
intensieve landbouw in Noord-Brabant te
gaan behandelen, als voorbeeld van innovatie
in de waterschapswereld.
Hans Oosters kwam vervolgens als voorzitter
van de STOWA terug op de bestuurlijke
vernieuwing. Dat vond ook hij noodzakelijk,
maar de rijksoverheid belemmert dat streven
momenteel wel, vindt hij.
Een ander streven, naar een steeds
compactere overheid, werd minder
De overhandiging van het jubileumboek door
Hans Oosters aan Peter Glas.
enthousiast ontvangen door Glas en Oosters.
Met name Peter Glas voelt weinig voor de
behandeling van vergunningen door slechts
één persoon.
Glas ontving daarna van Oosters een eerste
exemplaar van het jubileumboek ´Een brug
tussen kennis en kunde’, geschreven door
Geert Vinke.
De samenwerking tussen de waterschappen
is tegenwoordig al veel minder vrijblijvend
dan vroeger, aldus Douwe Jan Tilkema van
Waterschap Veluwe, zeker op het gebied van
automatisering. Straks beschikken alle
waterschappen over één zuiveringsinformatiesysteem.
Tilkema noemde als voorbeelden
van innovatie binnen de waterschappen de
in aanbouw zijnde Nereda-installatie in Epe,
waar veel ruimte bespaard wordt door het
zuiveringsslib in korrels om te zetten. Ook
het terugwinnen van fosfaat en dit afzetten
als kunstmest was volgens hem een goed
voorbeeld van een innovatie in de waterschapswereld.
Maarten Ouboter van Waternet bedankte
STOWA voor de mogelijkheden die de
waterschappen krijgen om goed werk af te
leveren. Waternet benut die onder andere
door melkveehouderijen in het veenweidegebied
rond Amsterdam ruimte te bieden
voor uitbreiding als zij akkoord gaan met een
hoge waterstand elders in dit gebied.
Foto’s: Casper Cammeraat

verslag
Waterdebat: ‘Weg van kennis naar kassa is te lang’
“De kennis waarover de drinkwatersector en de waterschappen beschikken,
wordt onvoldoende geëxporteerd en vermarkt, terwijl er in feite geen
belemmeringen zijn. De weg van kennis naar kassa is te lang. De overheid moet
nu een voorzet geven, dan kan het bedrijfsleven inkoppen”, betoogde Ed
Nijpels, voorzitter van brancheorganisatie NLingenieurs, op 13 september
tijdens een goed bezocht Waterdebat in Nieuwspoort in Den Haag.
Kennisland verwatert’.
Met die stelling gaf Nijpels aan
‘Nederland
dat Nederland achterblijft als het
gaat om investeringen in innovatie en kennis.
“Er ligt een markt van vele miljarden voor de
watersector, maar het besef dat water ons
economisch veel kan opleveren moet
groeien.” Om het tij te keren en ervoor te
zorgen dat onze kennis en kunde geld
opleveren, moet de overheid - die water heeft
aangemerkt als één van de negen topsectoren
- volgens Nijpels barrières wegnemen en
samenwerking bevorderen tussen
(commerciële) ingenieursbureaus en publieke
waterschappen en waterleidingbedrijven.
Tweede Kamerlid Paulus Jansen (SP) vond
dat we voorzichtig moeten zijn met het laten
uitvoeren van extra commerciële taken door
publieke waterschappen: “We kunnen beter
meer buitenlandse studenten hier laten
studeren, waarna zij in hun land mooie
reclame voor onze waterkennis kunnen
maken. Drinkwaterbedrijven zijn publieke
instellingen en moeten hun kennis tegen een
kostendekkend tarief beschikbaar stellen.”
VVD-Kamerlid Johan Houwers was minder
bezorgd: “Iedereen heeft voordeel van het
exporteren van kennis. De projecten van de
drinkwaterbedrijven Vitens en Evides in het
buitenland hebben ook geen winstoogmerk.”
Nijpels: “De basis van het topsectorenbeleid
is dat bedrijven, overheid en wetenschap
kennis bundelen, wat kan leiden tot concrete
projecten. Het samenvoegen heeft een
geweldige meerwaarde voor de economie en
in het bijzonder de export. Het is nu zaak
koudwatervrees weg te nemen.” ‘Den Haag’
moet, vindt Nijpels, verder internationaal
ondernemerschap stimuleren, zorgen voor
exportverzekeringen en een garantiestelsel,
succesvolle Nederlandse initiatieven
wereldwijd in de etalage zetten en goed
kijken hoe het onderwijs beter kan
aansluiten op de vraag van de arbeidsmarkt.
Volgens hem zijn bijvoorbeeld de prestaties
van leerlingen van groep 8 op het gebied van
techniek en natuurkunde te laag. Ook Nijpels’
partijgenoot Houwers pleitte voor meer
aandacht in het onderwijs voor alle aspecten
van water en wees tegelijk op een aantal
positieve ontwikkelingen. Als voorbeeld
noemde hij de innovatieve samenwerking
tussen onderwijs, kennisinstellingen en
bedrijfsleven rond Wetsus in Leeuwarden.
Nijpels: “Op het gebied van water en
ontwikkelingssamenwerking gebeurt al veel.
Wanneer de financiële instrumenten
eenvoudiger worden, kunnen we nog meer
fantastische dingen doen met onze kennis en
kunde.” Nederlandse overheden investeren
jaarlijks zeven tot acht miljard euro in water.
Het Topteam Water adviseert overheden,
Ed Nijpels speelde een prominente rol tijdens het waterdebat (foto: Rob Keeris, Schuttelaar & Partners).
drinkwaterbedrijven en waterschappen een
deel van dit investeringsbudget voor
innovatieve projecten in te zetten, ruimte te
bieden voor vernieuwing, het experiment
niet te schuwen en daarover onderling
afspraken te maken. “De overheid moet het
bedrijfsleven stimuleren met oplossingen te
komen, maar de sectoren hebben zelf ook
een verantwoordelijkheid”, aldus Nijpels.
Watercrisis
Vewin-directeur Theo Schmitz stelde dat het
gevecht om de millenniumontwikkelingsdoelen
is verloren. “Er is een nieuwe crisis op
komst, die erger is dan alle crises die we
hebben gehad: de watercrisis. De wereldbevolking
groeit van zes à zeven miljard
mensen naar tien miljard in 2050. Van de
steden is 70 procent gebouwd aan het water.
Per dag komen er 200.000 stedelingen bij.
Kunnen we problemen waar deze delta’s voor
staan, oplossen en wat kan Nederland
daaraan bijdragen? Het gaat om meer dan
waterkennis, denk aan het bouwen van
steden, het aanleggen van dijken en het
hergebruiken van afvalwater.” Schmitz vroeg
zich af of we over 40 jaar kunnen accepteren
dat het niet gelukt is. “Ik vrees het ergste,
terwijl we alle kennis om dit op te lossen in
huis hebben. Zwijgen we of combineren we
middelen en zetten we de aanval in?” Volgens
de Vewin-directeur kunnen ‘we onszelf over
het sombere beeld’ heentillen door elkaar de
ruimte te bieden internationaal te opereren.
“Er zijn gigantische mogelijkheden en wij
zitten hier met z’n allen gewoon te wachten!”
Eigen land
Peter Glas, voorzitter van de Unie van
Waterschappen, poneerde de stelling ‘Droge
voeten zijn aardig, straks eten we alleen nog
zilte piepers’: “We kunnen de tien miljoen
mensen die nu in de gevarenzone wonen,
nog eeuwen met waterkeringen en
regiobeheer beschermen, maar ik ben er niet
van overtuigd dat we het oprukkende zout
ook zo duurzaam kunnen regelen.” Eén van
de bijkomende problemen van het dichterbij
komende zoute water is volgens Glas de
voortgaande maaivelddaling met ongeveer
0,5 centimeter per jaar, die het gevolg is van
drainage en bemalen. Een vertegenwoordiger
van Waterschap Rivierenland vroeg
serieuze aandacht voor de maaivelddaling
van hoger gelegen gebieden, waarover hij
zich grote zorgen maakt. Volgens een andere
debater moeten we zuinig zijn op het
grondwater. “Meer groen poten in stroomgebieden
levert meer humus op, waardoor
meer water wordt vastgehouden.” Glas: “We
moeten water eerst opvangen en sparen en
voorkomen dat het naar zee stroomt. Niet
alleen moeten we zuinig zijn met
grondwater, het is ook belangrijk de
waterverdeling van de grote rivieren te
optimaliseren”.
Na afloop van het waterdebat - dat onder de
noemer ‘Deltaprogramma, waardevolle bron
of bodemloze put’ was georganiseerd door
de Unie van Waterschappen, Vewin,
NLingenieurs, MWH, Waterforum en
Schuttelaar & Partners - opende staats-
secretaris Joop Atsma de fototentoonstelling
‘Water beweegt je’.
In totaal 23 geselecteerde foto’s hangen nog
tot medio oktober in Nieuwspoort en
verhuizen dan tijdelijk naar het
Watermuseum in Arnhem.
H 2O / 19 - 2011
5

Protest tegen proefboringen
schaliegas groeit
Het protest tegen mogelijke proefboringen naar schaliegas neemt toe. Nadat
eerder dit jaar bedrijven (waaronder Brabant Water), particulieren en politici
protesteerden tegen voorgenomen boringen rond Boxtel en Haaren, komen nu
partijen in Gelderland in het geweer. Onder andere waterbedrijf Vitens wil dat
er eerst meer onderzoek naar de boortechniek en de daarbij gebruikte
chemicaliën komt en de mogelijke gevolgen voor de bodem en het grondwater.
Ook de Tweede Kamer maakt zich zorgen, blijkens de hoorzitting van de
Kamercommissie voor Economische Zaken, Landbouw en Innovatie op 15
september jl.
Om schaliegas (steenkoolgas) te
winnen wordt gebruik gemaakt
van ‘fracking’. Hierbij worden
water, zand en chemicaliën onder hoge druk
in de boorput gepompt. Dit veroorzaakt
scheurtjes in het gesteente waardoor het gas
een vrije doorgang heeft naar de boorput. De
scheurtjes worden opengehouden door de
zandkorrels. Eén van de risico’s bij deze
techniek is dat de chemicaliën in het
grondwater terecht komen. Een ander risico is
dat de ondoordringbare lagen die het
grondwater beschermen, doorboord worden.
Daardoor kan het grondwater verontreinigd
worden. Een derde risico is dat immobiele,
potentieel vervuilende stoffen, alsnog mobiel
worden.
Al in 2009 gaf het ministerie van
Economische Zaken vergunningen af voor
proefboringen op diverse plaatsen in het
land. Het Britse bedrijf Cuadrilla is het verst
gevorderd. De gemeente Boxtel heeft alle
vergunningen voor een proefboring
afgegeven. Wel heeft de Rabobank en een
aantal bewoners een rechtszaak tegen de
gemeente aangespannen om de vergunningen
weer te vernietigen. Deze rechtszaak
diende 13 september bij de bestuursrechter
in Den Bosch. De uitspraak wordt eind
oktober verwacht. De insteek voor Rabobank
is niet zozeer angst voor verontreiniging
maar voor bevingen. Dat gebeurde tot twee
maal toe bijvoorbeeld in het Engelse
Blackpool tijdens dezelfde soort boringen
naar schaliegas. Rabobank bezit een groot
datacentrum in Boxtel en vreest dat bij een
beving gegevens beschadigen of zelfs
verloren gaan. Onderzoek in Engeland moet
uitwijzen of de bevingen en de boringen met
elkaar te maken hebben. Cuadrilla heeft al
aangegeven in ieder geval te wachten met
de proefboringen tot volgend jaar.
Uit de hoorzitting van de Kamercommissie
bleek vooral twijfel over de opbrengsten van
de gaswinning. De schattingen over de te
winnen hoeveelheid gas liepen uiteen van 100
tot 100.000 miljard kubieke meter. In het
laatste geval biedt schaliegas een enorme
gasreserve: de gasbel bij Slochteren bevat
ongeveer 2.800 miljard kubieke meter aardgas.
Ook over de risico’s liepen de meningen sterk
uiteen. Tegenstanders van de winning wezen
op de grote verontreiniging die met name in
de VS bij sommige winningen is ontstaan.
Volgens mijnbouwexperts vallen de risico’s
enorm mee. Voor de winning in Nederland
worden bestaande en vertrouwde methodes
6 H 2O / 19 - 2011
gebruikt. Ook nu maakt men al gebruik van
‘fracking’ voor het openhouden van
sommige gasreservoirs. Een ander punt is
dat de regels voor de winning veel strenger
zijn dan in de VS. Bovendien, zo
benadrukken de experts, gaat het nu alleen
om kleinschalige proefboringen. Als daaruit
blijkt dat er voldoende gas aanwezig is om
grootschalige exploitatie te rechtvaardigen,
moet een nieuw vergunningentraject
worden afgelegd. Onderdeel van dat traject
is een MilieuEffectRapportage (MER).
Die geruststellende woorden konden niet
alle zorgen wegnemen. Het gemeentebestuur
van Haaren bijvoorbeeld zoekt naar
manieren om de proefboringen tegen te
houden. In Gelderland worden door
milieufederaties en bezorgde burgers
informatiebijeenkomsten gehouden over de
schaliegaswinning. Vewin heeft namens de
drinkwaterbedrijven gevraagd betrokken te
worden bij het onderzoek naar eventuele
risico’s.
Bodemonderzoek vanuit de lucht
PWN is in navolging van Vitens op 15 september samen met het Hoogheemraadschap
Hollands Noorderkwartier een bodemonderzoek begonnen vanuit
de lucht langs de kust van het Noordhollands duinreservaat.
De helikopter met de opvallende hoepel met
daaraan het meetinstrument stijgt op vanaf PWNproductiebedrijf
Jan Lagrand in Heemskerk.
Een helikopter met daaronder een
opvallend meetinstrument van 30 bij
40 meter vloog de afgelopen twee
weken in totaal vier dagen lang op een
hoogte van 80 meter over de duinen en de
kust tussen Wijk aan Zee en Schoorl. Vanwege
de hoeveelheid wind en zware buien kon het
werk niet aaneensluitend plaatsvinden, maar
moest het verspreid worden over enkele losse
dagen.
Met elektromagnetische golven (een soort
radar) wordt de opbouw van de ondergrond
en het evenwicht tussen het zoute zeewater
en het zoete grondwater in kaart gebracht.
De metingen worden uitgevoerd door het
Deense bedrijf SkyTEM die hulp krijgt van de
universiteit van Arhus in Denemarken.
Onder de helikopter hangt op 30 meter
boven de grond een grote hoepel waarmee
de metingen worden verricht. Uiteindelijk wil
PWN op deze manier inzicht krijgen in de
effecten van klimaatveranderingen op de
waterhuishouding in het Noord-Hollands
kustgebied. Dit is onder andere van belang
voor de toekomstige drinkwatervoorziening
in Noord-Holland.
Vitens gebruikte onlangs dezelfde
meetmethode op Terschelling (zie het artikel
‘Geofysica vanuit de lucht levert veel
informatie op’ in de rubriek Platform (zie
pagina 32 e.v.)). Hierna volgt waterleidingbedrijf
Dunea.

Grensoverschrijdend waterbeheer
in oost-Nederland
De bestuurders van de Nederlandse waterschappen Velt en Vecht, Rijn en IJssel
en Regge en Dinkel en de Duitse Kreis Borken en Landkreis Grafschaft
Bentheim hebben op 23 september een intentieverklaring over grensoverschrijdend
waterbeheer ondertekend. In het beoogde grensoverschrijdende
platform voor regionaal waterbeheer wordt samengewerkt op het gebied van
waterkwaliteit en -kwantiteit, hoog water, droogte en klimaatverandering. De
samenwerking begon tijdens een tweedaags symposium in Enschede, dat
eindigde met de ‘opening’ van het grensoverschrijdende project Glanerbeek.
Hierin werkt Waterschap Regge en Dinkel met zijn Duitse collega’s samen aan
het herstel van deze beek.
De bestuurders van de vijf betrokken organisaties, samen met de staatssecretaris van Milieu en Klimaat uit
Niedersachsen, de Commissaris van de Koningin van de provincie Overijssel en de deltacommissaris, v.l.n.r. de
heren Wolthuis, Schwarz, Birkner, Kuijken, mevrouw Bijleveld en de heren Horster, Kuks en Pieper.
De organisatie van het symposium
lag in handen van de genoemde
partijen én Rijkswaterstaat
Oost-Nederland en de Unie van Waterschappen.
Ruim 150 waterbestuurders en
vakmensen uit Nederland, België en Duitsland
gingen met elkaar in discussie over de rol van
water governance bij grensoverschrijdend
waterbeheer oftewel de wijze waarop het
waterbeheer is georganiseerd als samenspel
van politieke, bestuurlijke, sociaal-maatschappelijke,
juridische en financiële onderdelen.
De grensoverschrijdende samenwerking
tussen waterbeheerders in Nederland,
Duitsland en België stond vooral in het teken
van de uitvoering van de Kaderrichtlijn Water.
Ook de aanpak en bestrijding van hoogwater,
zoals die zich in Twente bijvoorbeeld in 2010
nog voordeed bij de Dinkel in Losser, werd
besproken. Met name de bestuurlijke praktijk
stond centraal, met concrete samenwerkingsprojecten
als voorbeeld.
Om de doelstellingen van de Kaderrichtlijn
Water in 2027 te halen, moet over de
landsgrenzen heen gekeken en intensief
samengewerkt worden. De hoogwaterproblemen
in augustus 2010 onderstrepen voor
Regge en Dinkel de noodzaak om de
samenwerking met Duitse collega’s te
versterken. Water governance kan werken als
een katalysator voor het waterbeheer en de
uitvoering een impuls geven.
Meer water
Het Duitse stroomgebied van de Glanerbeek
omvat zo’n 240 hectare en is nu hersteld. De
nieuwe bovenloop slingert voortaan door
het aangelegde retentiegebied. Het principe
van bergen, vasthouden en geleidelijk
afvoeren is hier van toepassing. De
Glanerbeek wordt hierdoor gelijkmatiger van
water voorzien, waardoor ook in droge
periodes water door de beek stroomt.
Dankzij deze nieuwe aansluiting wordt het
veengebied van het Aamsveen en
Hundfelder Moor natter.
Natuurcompensatie
Het nieuwe retentiegebied is een natuurcompensatieproject
voor zoutwinningslocaties
van het Duitse Salzgewinnungsgesellschaft
Westfalen (SGW) in de nabije
omgeving. Dit terrein krijgt de status van
stiltegebied en is niet voor publiek toegankelijk.
Waterschap Regge en Dinkel werkte
intensief samen met de SGW, de Duitse
(regionale) overheid en een aantal andere
organisaties. Het is het eerste officiële
samenwerkingsproject van Waterschap
Regge en Dinkel met Duitse partijen.
actualiteit
Toetsen
waterbelangen
in Structuurvisie
Infrastructuur
en Ruimte
Voor het eerst hebben de
waterschappen een nationale
structuurvisie op waterbelangen
getoetst. In overleg met het Rijk is
een watertoets uitgevoerd op de
Structuurvisie Infrastructuur en
Ruimte. Dit is conform de afspraken in
het Bestuursakkoord Water.
maken voor groei en
beweging’ vormt de leidende
‘Ruimte
gedachte in het ontwerp van deze
structuurvisie, die minister Schultz van
Haegen op 14 juni presenteerde. Het
ministerie van Infrastructuur en Ruimte
beschrijft hierin haar ambities, belangen en
opgaven tot 2040. Maar zitten de waterbelangen
er wel voldoende in verweven? Met de
Unie van Waterschappen als regisseur is deze
zomer met het ministerie een watertoets
uitgevoerd. Het is de eerste keer dat dit voor
een nationale structuurvisie gebeurt.
De watertoets leidde tot een uitgebreid
wateradvies vanuit de Unie van Waterschappen
aan de minister van Infrastructuur
en Milieu. De Unie mist het in beeld brengen
van de gevolgen van lokale en nationale
maatregelen op regionale watersystemen,
zoals bij het bouwen van elektriciteitscentrales.
De waterschappen adviseren voor
de toekomstige invulling van de regionale
gebiedsagenda’s deze gevolgen wel in beeld
te brengen.
Omdat de beleidsnota’s op het gebied van
ruimte gedateerd zijn door nieuwe politieke
accenten en veranderende omstandigheden,
was een actualisering van het ruimtelijke
ordeningsbeleid nodig. Ook vraagt de
samenvoeging van de ministeries van VROM
en Verkeer en Waterstaat tot een ministerie
van Infrastructuur en Milieu om een verdere
integratie van het ruimtelijke ordeningsbeleid.
Daarmee geeft deze structuurvisie
een nieuw, integraal kader voor het
ruimtelijke ordeningsbeleid op rijksniveau
en is het de ‘kapstok’ voor bestaand en
nieuw rijksbeleid met ruimtelijke consequenties.
Ruimtelijke plannen van andere overheden
beïnvloeden vaak de doelen die waterschappen
willen bereiken. Beleid van
waterschappen moet daarom worden
vastgelegd in ruimtelijke plannen en kunnen
deze plannen meerwaarde geven. De
waterschappen willen conform het Nationaal
Waterplan de watertoets verbreden naar
onderwerpen als waterveiligheid,
watertekort en waterkwaliteit en naar
ruimtelijke planvormen waarvoor de
watertoets nu niet wettelijk verplicht is.
H 2O / 19 - 2011
7

Duurzame drinkwaterproductie op Vlieland
Vitens’ nieuwe drinkwaterproductiebedrijf op Vlieland - dat 16 september
officieel in gebruik is genomen door John Jorritsma, Commissaris der Koningin
in de provincie Fryslân - zorgt ervoor dat voortaan overal op het eiland zachter
water uit de kraan komt.
Het grondwater op Vlieland is van
nature vrij hard en bevat dus veel
kalk. Via een membraaninstallatie
verwijdert Vitens de kalk gedeeltelijk uit het
water. Het geleidelijk verlagen van de
waterhardheid naar een waarde van 7°DH
neemt twee à drie weken in beslag.
Het op 38 meter hoogte gelegen drinkwaterproductiebedrijf
voorziet ruim 1.100
eilanders plus jaarlijks nog eens 200.000
toeristen van water. Omdat de ruim 50 jaar
oude installaties aan vernieuwing toe waren,
investeerde Vitens in totaal 3,5 miljoen euro
in de bouw van een nieuwe productiefaciliteit.
“We beschikken daardoor nu niet alleen
over een toekomstbestendige en moderne
waterzuivering, we zetten tevens een
volgende stap in het verduurzamen van het
waterbeheer op de waddeneilanden”, aldus
Walter van der Meer, directielid van Vitens.
8 H 2O / 19 - 2011
Bij de bouw is gebruik gemaakt van onderhoudsarme
bouwmaterialen met een lange
levensduur. Vitens koos voor de prefabmethode
met een minimum aan afval. Zonnecollectoren
op het dak zorgen voor
opwekking van elektriciteit. Het hemelwater
van het dak infiltreert in de grond.
Spoelwater en concentraat gaan pas terug de
grond in na verwijdering van ijzer met behulp
van een zandfilter. Concentraat en reinigingswater
met chemicaliën worden gescheiden
bij de nanofiltratie en afzonderlijk afgevoerd
naar respectievelijk duinbodem en riool. Op
verschillende manieren verminderde Vitens
verder het gebruik van chemicaliën. Ten
slotte wordt de distributiepomp alleen in
noodzakelijke gevallen gebruikt.
zie ook pagina 16 en 17

Vlaamse premier opent
grootste waterfabriek van België
Induss I, de grootste fabriek voor de productie van gedemineraliseerd water in
België, is 22 september - met het bijbehorende distributienetwerk - officieel in
werking gesteld door de Vlaamse minister-president Kris Peeters.
Deze installatie, waarvan de bouw
amper een jaar geleden begon,
levert grote hoeveelheden
gedemineraliseerd water aan (petro-)
chemische bedrijven. De bouw van de
waterfabriek en de aanleg van het 20 km
lange pijpleidingnet dat het water tot bij de
klanten brengt, vergden een investering van
ongeveer 30 miljoen euro. In de waterfabriek
wordt 99 procent van alle mineralen
uit het gebruikte oppervlaktewater
verwijderd.
Het water uit de nabijgelegen Schelde is niet
geschikt als grondstof, omdat het te veel zout
bevat en eerst ontzilt zou moeten worden.
Dit is economisch noch ecologisch
verantwoord. Daarom maakt de demineralisatiefabriek
gebruik van oppervlaktewater uit
het Albertkanaal.
De twee demineralisatiestraten van Induss I
kunnen per dag circa 19.200 kubieke meter
gedemineraliseerd water leveren. Dat is het
equivalent van de inhoud van acht
olympische zwembaden. De fabriek is zo
ontworpen dat de productiecapaciteit de
komende jaren nog verdrievoudigd kan
worden. Bij het ontwerp en de bouw van
Induss I is gekozen voor tal van energiebesparende
maatregelen en oplossingen
(warmterecuperatie, zeer goede isolatie van
de fabriekshal en doordachte materiaalkeuzes).
Werkzaamheden aan de IJssel bij Deventer
kunnen aanvangen
Waterschap Groot Salland en aannemerscombinatie IJsselfront hebben op 20
september hun handtekening gezet onder het contract voor de uitvoering van
de verruiming van de IJssel bij Deventer.
Dit najaar gaat de aannemerscombinatie
(bestaande uit Boskalis en
Van Hattum en Blankevoort) de
voorbereidingen treffen. Daarna beginnen de
daadwerkelijke graafwerkzaamheden in de
Deventer uiterwaarden. In 2015 moeten de
rivierverruimende maatregelen zijn
gerealiseerd.
actualiteit
Induss II en Induss III, die in de haven van
Gent gevestigd zijn, produceren al enige tijd
gedemineraliseerd water en stoom. Induss I
wordt beschouwd als ‘het neusje van de zalm
van wat momenteel op technologisch vlak
mogelijk is’.
V.l.n.r. minister-president Kris Peeters, Robert Voorhamme (voorzitter water-link), Ivan Geilenkotten (voorzitter
raad van bestuur Induss) en Ellen Theeuwes (CEO Induss) in de nieuwe waterfabriek.
De werkzaamheden bestaan uit het graven
van in totaal zes nevengeulen die zorgen
voor een lagere hoogwaterstand op de IJssel
en een snellere afvoer in tijden van hoog
water. Waterschap Groot Salland en
Waterschap Veluwe voeren samen het
project bij Deventer uit. Groot Salland neemt
hierin de leiding.
De betrokken medewerkers van de waterschappen Groot Salland en Veluwe en de aannemers Boskalis en Van
Hattum en Blankevoort.
Bij Deventer staan twee maatregelen op het
programma: de vergraving van de uiterwaarden
Bolwerksplas, Worp en Ossenwaard
én de vergraving van de Keizers- en
Stobbenwaarden en Olsterwaarden. De
eerste uiterwaardvergraving aan de westkant
van de IJssel omvat het graven van twee
geulen. De tweede uiterwaardenvergraving
betreft een aaneengesloten uiterwaardengebied
aan de oostkant van de IJssel tussen
Olst en Deventer en omvat de aanleg van vier
geulen over de gehele lengte van de
uiterwaard.
Uniek daarin is de vestiging van de
Natuurderij door de Stichting IJssellandschap.
Deze ecologische boerderij krijgt een
rol in het laag houden van de begroeiing in
de uiterwaarden, zodat het water ook in de
toekomst goed kan doorstromen. Naast een
veilige IJssel levert deze maatregel veel extra
natuur en recreatiemogelijkheden op.
De twee rivierverruimende maatregelen bij
Deventer worden als één project uitgevoerd
en beslaan zo’n tien kilometer en 500 hectare.
Het werk omvat circa 2,9 miljoen kubieke
meter grondverzet, aanleg van kades,
eilandkribben en inrichtingsmaatregelen.
H 2O / 19 - 2011
9

PETER SCHUT, REGIOARCHEOLOOG IN GELDERLAND:
“Romeins aquaduct
in Nederland?”
Zonder goed functionerende infrastructuur beantwoorden onze nutsvoorzieningen
niet aan hun doel. Dat is nu zo, maar dat was in vroegere tijden en bij
andere culturen ook zo. In de uitgave ‘Monumenten van Romeins Nederland,
beschermingsagenda archeologie 2008’ komt de drinkwatervoorziening van het
legerkamp van de Romeinen bij Nijmegen aan de orde. Aanleiding om voor dit
themanummer over infrastructuur de blik niet naar voren maar naar achteren
te richten en op bezoek te gaan bij Peter Schut, regioarcheoloog bij de Regio de
Vallei in Ede, tot 2009 medewerker van de Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed, in
het bijzonder geïnteresseerd in de watervoorziening van de Romeinen. En de
auteur van de genoemde uitgave.
Hoe kwam dit onderzoek bij Nijmegen
aan de orde?
“Tot 2007 kende Nederland de Rijksdienst
voor Oudheidkundig Bodemonderzoek in
Amersfoort, nu de Rijksdienst voor Cultureel
Erfgoed. Als archeologen hadden wij het
beeld dat de Romeinen in onze streken
hun water haalden uit waterputten. Bij
legerkampen en bij badhuizen vonden we
vele van zulke putten. Een notitie van de
amateurarcheoloog Ben Brus veranderde dat
beeld. Hij had zich als wandelaar verbaasd
over de aanwezigheid van een aantal dijken
en dalen in de bossen bij Groesbeek en
Nijmegen. Omdat niemand hem antwoord
over de oorsprong ervan kon geven, kwam
hij in 1999, na onderzoek, met de suggestie
dat dit mogelijk resten van een Romeins
aquaduct waren. Een gedachte die in eerste
instantie erg fantasierijk leek, maar bij
nadere bestudering toch aanleiding was
voor een uitvoerig onderzoek, waarvan ik de
projectleider ben geweest.”
Hoe verloopt zo’n onderzoek?
“In die jaren kwam het Actuele Hoogtebestand
Nederland gereed, van waaruit
we verder gewerkt hebben. In Nijmegen
vestigden de Romeinen na de opstand
van de Bataven op de Hunerberg een
legerkamp (een castra) met een legioen
van zo’n 5.000 manschappen. Deze plek ligt
nu in het oosten van de stad. In de bossen
daaromheen vonden we bij nauwkeurige
bestudering van dit hoogtebestand
tweemaal een diep dal, een meertje, stukken
dam of dijk, een geul en weer een dijk. Als je
deze elementen met elkaar verbindt, krijg je
over een lengte van ongeveer vijf kilometer
een verloop van 62 meter +NAP naar 52
meter +NAP, met een helling van 0,2 procent.
Dat was een veelvoorkomend verval dat de
Romeinen bij aanleg van waterleidingen
hanteerden. Alle elementen lagen precies op
de goede hoogte.”
“Nu waren de Romeinen heel selectief bij
hun watervoorziening. De schrijver Vitruvius
roemt de kwaliteit van regenwater en
die van bronnen, maar waarschuwt voor
waterputten. Vanaf het eerste begin van
de aanleg van een castellum hielden zij
10 H 2O / 19 - 2011
rekening met de watervoorziening. Maar
leidingen zijn daarvoor in Nederland nooit
gevonden. “
“Dat al die aardwerken qua hoogteligging
aansloten, was geen bewijs, wel een sterke
aanwijzing. Wat altijd voor een natuurlijke
situatie was aangezien, bleek een 1000 meter
lang en 40 meter breed dal van zo’n twaalf
meter diepte te zijn, met aan weerszijden
een wal van de uitgeworpen grond van vier
meter hoog. Toen we een proefsleuf groeven,
zagen we aan de bodemstructuur dat dit dal
oorspronkelijk nog vier meter dieper was
geweest. Het dal was gegraven.”
“Een verkenning van historische bronnen
toonde aan dat de aardewerken in ieder
geval van een hoge ouderdom waren. Zo
vonden we in het meertje de resten van
een middeleeuwse versterking, een eilandje
met een gracht, waarop waarschijnlijk een
woontoren als verdedigingswerk gestaan
heeft. Uit de manier waarop dit in de 12e
of 13e eeuw gebouwd was, kon je afleiden
dat dit meertje er toen al geweest moet
zijn. Vóór de 12e eeuw was dit hele gebied
eeuwenlang het Reichswald, jachtgebied
van de keizer, waar nooit iets gebeurde. De
aardwerken en het meertje moeten dus een
hoge ouderdom hebben.”
Hoe kan dit systeem gewerkt hebben?
“Twee van de gegraven dalen (het Louisedal
en het Kerstendal) hadden tot doel om water
uit watervoerende lagen te verzamelen en te
transporteren naar het meertje. Ook tegenwoordig
stroomt nog water in het Kerstendal
en een kleiner dalletje. Het water liep van 80
meter +NAP naar het meertje op 60 meter
+NAP. Het meertje kon alleen ontstaan door
de aanleg van een stuwdam. Het water
kon daardoor gereguleerd naar de castra
stromen. Het andere kunstmatige dal is een
fout in het systeem geweest. Er werden geen
watervoerende lagen aangesneden en het
heeft daardoor nooit gefunctioneerd. Vanaf
het meertje heeft een ingegraven leiding
gelopen, vermoedelijk een houten bak van
30 à 40 cm breed, 20 à 30 cm hoog, afgedekt
met houten platen. Waar zich een dal in het
landschap bevond, ligt op de juiste plek
een dijk. Waar een hoogte is, bevindt zich
een drie meter diepe geul. Voor het laatste
stuk tot de castra is er een kilometer lange
dijk geweest, de Broerdijk, acht meter hoog
waarvan de restanten nog op foto’s uit 1920
te zien zijn. Alles precies met een verval van
0,2 procent.”
“Voor de aanleg van dit hele systeem moet
200.000 kubieke meter grond zijn verzet.
We weten dat één arbeider met de hand per
dag één kubieke meter grond kan verzetten
en vervoeren. Dat betekent dus 200.000
mandagen. Dat lijkt veel. Maar hier waren
5.000 soldaten gelegerd, die normaliter niets
te doen hadden. Als je deze mannen aan
dit werk zette, hadden die wat te doen en
waren ze ‘s avonds moe en was de kans om
onrust veel kleiner. Voor 1.000 man was het
dan 200 dagen werk. Nu kon je waarschijnlijk
geen 1.000 man tegelijk inzetten, maar de
aanleg moet te doen zijn geweest. Voor deze
infrastructuur hebben we veel onderdelen
teruggevonden, maar van de leiding zelf geen
enkel stukje. Dat zou het ultieme bewijs zijn.”
Is in de castra nog iets gevonden?
“In 1959 is een waterput opgegraven met
ernaast een reservoir. Er is een stuk loden
leiding gevonden van 12 cm diameter
en verder verscheidene stukken houten
waterleiding, gekoppeld met ijzeren ringen
van 8 cm doorsnede. Zo’n houten segment
was 2 à 2,5 meter lang en werd in één keer
doorboord. Dat stuk loden leiding is een
unieke vondst. Voor zulke stukken metaal
is altijd belangstelling geweest. In de 19e
eeuw werden van lood hagelkorrels voor
geweren gemaakt, maar ook in de vijftiger
jaren werden nog romeinse loden leidingen
gerooid om omgesmolten te worden.”
“De oudste castra was 42 hectare groot;
later is hij verkleind tot 16 hectare. In het
centrum bevond zich het hoofdkwartier,
van daaruit liep een rechthoekig patroon
van wegen, waarlangs zich de werkplaatsen,
de verblijven van de manschappen die van
de officieren, etc. bevonden. Daaromheen,
buiten de muur, lag het kampdorp, waar
de ambachtslieden woonden zoals pottenbakkers,
ijzersmeden en bronsgieters, waar
de eetgelegenheden waren, etc.”

“Ik heb ook nog naar de hoeveelheid water
gekeken. Als je uitgaat van een gebruik van
100 liter per persoon per dag, inclusief water
voor de paarden en allerlei activiteiten, zou
je voor 5.000 man tenminste 500 kubieke
meter water per dag nodig hebben. De
capaciteit van de bronnen, die er nog zijn,
bedraagt ongeveer tien kubieke meter per
uur, dus de helft.”
U spreekt van castra en castellum.
“Een castra was een groot legerkamp,
zoals hier, voor een compleet legioen van
circa 5.000 man. Een castellum was een
kleine fortificatie voor 400 à 500 man. De
Romeinen hebben deze langs hun gehele
grens gebouwd, langs de Rijn ongeveer om
de 10 tot 20 kilometer. Resten van castella
vind je langs de Rijn. Voor hun watervoorziening
gebruikten ze vooral waterputten,
regenwater en rivierwater om de paarden te
drenken. De castra hier lag hoog boven het
rivierengebied. Naast een diepe waterput
is een waterreservoir van tien bij tien meter
gevonden. Hoe diep deze was, weten wij
niet, maar de waterput kan onmogelijk
voldoende water geleverd hebben om het
reservoir mee te vullen. Het grondwater zat
tenminste op 13 meter diepte. Nu hadden
de Romeinen wel pompen of zij gebruikten
een emmerketting, aangedreven vanuit een
tredmolen waarin een man zat, maar de
hoeveelheid zal altijd onvoldoende geweest
zijn om de gehele castra mee te voorzien. Er
moet dus een waterleiding gelegen hebben.”
Peter Schut
Kunt u nog meer over de
watervoorziening van de Romeinen
vertellen?
“Over tappunten is vanuit Nederland
weinig bekend. Alleen bij aquaducten was
sprake van een vrije uitstroom, een bron
of fontein die de hele dag liep, versierd
met de kop van een
leeuw of de afbeelding
van een riviergod. Dat
water werd dan ook
gebruikt om de straten
te reinigen en de riolen
door te spoelen. Er zijn
ook kranen gevonden,
in het gehele Rijn- en
Maasgebied slechts 20 stuks, maar in Pompeï
en Herculaneum alleen al zo’n 125. Waarom
hier zo weinig, weten wij niet. Bronzen
kranen kunnen zijn omgesmolten, kranen
van hout of van bot kunnen vergaan zijn.”
“In badhuizen waren in ieder geval kranen
aanwezig. In Napels is een complete boilerinstallatie
gevonden. Een warmwatervat van
lood, dubbelwandig, gestookt op hout, met
een bad, waarin ook koud water geleid werd.
Of dat vat vanwege de isolatie dubbelwandig
was of vanwege de sterkte weten wij niet.
De Romeinen hadden ook keuzekranen
voor warm of koud water. Met een arm die
je naar links of naar rechts moest draaien,
net als bij ons. In Wijchen zijn twee van zulke
kranen gevonden. In een Romeinse villa in
Hoogeloon (NB) is zelfs een echte mengkraan
gevonden. Die techniek is na de Romeinse
tijd verloren gegaan, tot hij zo’n 100 jaar
geleden opnieuw ontwikkeld is.”
Regelden de Romeinen waterzaken?
“Van Vitruvius is een aantal geschriften
bekend. Hij was zelf architect, maar heeft
behalve over architectuur en tempels ook
geschreven over waterleidingen en over
het zoeken van water. Illustratief zijn de
volgende voorbeelden. Om water te vinden,
moet je ‘s morgens bij zonsopgang op je
buik in het gras gaan liggen en kijken waar
de grondmist omhoog gaat. Daar graaf je
dan een gat. Als je een beeld wilt krijgen van
de kwaliteit van het water in een gebied,
moet je kijken naar de kleur van het vee en
de gezondheid van oude bewoners.”
“Frontinus, de hoogste ambtenaar, verantwoordelijk
voor waterzaken in Rome,
beschrijft de watervoorziening van deze
stad. Hij heeft twee grote zorgen: onkunde
en bouwfraude. Voorbeelden daarvan
vinden we in diverse delen van het
Romeinse rijk. In Dorchester (GB) had men
tien kilometer leiding aangelegd. Toen die
te laag bleek uit te komen, heeft men de
gehele leiding nieuw aangelegd. In Bretagne
staan de pijlers van een aquaduct, dat
nooit gebouwd is. Plinius de jongere werd
naar een stad in Klein-Azië gestuurd om uit
te zoeken waarom een compleet nieuwe
installatie geen druppel water leverde.”
“Frontinus ontdekte dat zijn voorgangers
de capaciteit van bestaande waterleidingen
te laag opgegeven hadden. Dit om nieuwe
aquaducten te kunnen bouwen, waaraan
*thema interview
hun naam verbonden zou worden. Langs
waterleidingen stonden om de zoveel
kilometers borden waarop aangegeven was
dat je schade onmiddellijk moest melden,
welke straf je kreeg als je dat niet deed, wat
voor boete je kreeg als je te dicht bij een
leiding iets in de grond deed, etc.”
“De Romeinen hadden strenge
regels voor hun water”
Konden de mensen dat lezen?
“We hebben lang gedacht dat de Bataven
hier los stonden van de Romeinen. Maar
de Romeinse soldaten waren vaak Bataven,
die brieven in het Latijn naar huis stuurden.
Zulke brieven werden verstuurd op houten
schrijfplankjes die met zegeldoosjes werden
verzegeld. In Nederland is een aantal van
deze schrijfplankjes teruggevonden evenals
veel metalen zegeldoosjes. De mensen thuis
konden die brieven dus lezen.”
Wilt u iets over uw levensloop
vertellen?
“Ik ben in 1954 geboren in Bredevoort,
tussen Aalten en Winterswijk. In Nijmegen
volgde ik de nieuwe lerarenopleiding voor
voortgezet onderwijs in aardrijkskunde en
geschiedenis. Toen ik na diverse omzwervingen
in 1983 mijn diploma haalde, ben ik
al snel voor verschillende archeologische
instellingen gaan werken. Sinds 1981 werk
ik bij de Rijksdienst voor Oudheidkundig
Bodemonderzoek. Ik begon als assistent van
de provinciaal archeoloog van Gelderland.
Daarna ben ik systeembeheerder geweest,
hoofd documentatie en tenslotte beleidsmedewerker
uitvoering Monumentenwet.
In 2004 ben ik in Nijmegen afgestudeerd als
provinciaal Romeins archeoloog met een
onderzoek naar de Romeinse watervoorziening
in Nederland.”
Is daar nog meer over bekend?
“We dachten lang dat in Alphen aan de Rijn
een scheprad van de Romeinen gestaan
moet hebben, aangedreven door de Oude
Rijn. Inmiddels geloof ik daar niet meer in.
In diezelfde plaats is in 1991 een bronzen
waterspuwer gevonden, waarvan het
gebruik niet duidelijk is. Bij opgravingen
in Barneveld is een houten waterleiding
gevonden. Ik ben benieuwd uit welke tijd die
dateert. Vitruvius waarschuwde in zijn tijd
voor het gebruik van lood vanwege gezondheidsaspecten.
De Romeinen kenden zelfs
een zoetstof met lood erin. In Valkenburg
(ZH) is een grafveld gevonden met veel
skeletten van kinderen. Die bleken vergiftigd
door lood in de moedermelk. De moeders
snoepten teveel. Eigenlijk is op geen enkele
gebied iets nieuws onder de zon.”
Maarten Gast
H 2O / 19 - 2011
11

*thema achtergrond
Basisregistratie Ondergrond vanuit
waterleidingperspectief
De overheid wil op een goede manier met heel veel gegevens omgaan. Dit is
dermate belangrijk, dat men er een wettelijk kader voor heeft opgesteld: de
Basisregistratie. Ook voor ondergrondgegevens komt er een Basisregistratie.
Omdat die Basisregistratie Ondergrond (BRO) alleen wetgeving is voor de
overheid zelf, leek het er op dat de waterleidingbedrijven er slechts zijdelings
mee te maken zouden krijgen. Bij nadere beschouwing zou ook voor de drinkwatersector
de BRO een grote impact kunnen hebben. Daarom zijn gesprekken
gaande of de waterleidingsector zich vrijwillig kan/wil aansluiten. De insteek is
dat er een goede BRO komt voor iedereen.
Overheden hebben voor het
uitoefenen van hun taken
behoefte aan gegevens. Het gaat
bijvoorbeeld om gegevens over personen
(sofi-nummers), auto’s, kadastrale grenzen,
etc. De overheid vindt het omgaan met
gegevens zo belangrijk, dat het ondergebracht
is onder een wettelijk regime: de
Basisregistratie. In 2008 heeft de regering
besloten dat er ook voor de gegevens van de
ondergrond in Nederland een Basisregistratie
moet komen. Het ministerie van Infrastructuur
en Milieu heeft dit project ter hand genomen,
en TNO opdracht gegeven om de Basisregistratie
Ondergrond op te zetten. Deze moet
regelen dat gegevens efficiënt worden
verkregen, bewaard en gebruikt. Daarnaast
moeten ze, ter verantwoording van de
overheid, door burgers te raadplegen zijn.
En de waterleidingsector dan?
Waterleidingbedrijven zijn geen overheden
en vallen dus niet onder het wettelijk regime
van de BRO. Toch zullen waterleidingbedrijven
de BRO ook niet helemaal kunnen
ontlopen. Gegevens die worden verzameld
als voorwaarde bij een door de overheid
verleende vergunning, zullen ook in de BRO
thuis horen. Het ligt voor de hand dat de
betreffende overheid het waterleidingbedrijf
zal vragen om de meetgegevens rechtstreeks
aan de BRO te leveren, wat betekent dat er
ook kwaliteitseisen aan gesteld worden. Dit
kan betekenen dat in de huidige werkwijzen
binnen drinkwaterbedrijven aanpassingen
nodig zijn. Daar staat tegenover dat een
hoogwaardige databank gratis beschikbaar
komt, en dat de BRO een impuls is om
bestaande gegevensbestanden te verbeteren
en toegankelijker te maken.
Belangrijke elementen
Zolangzamerhand worden de eerste
contouren van de Basisregistratie
Ondergrond (BRO) duidelijk:
De BRO is er voor en door overheden.
Overheden worden verplicht hun gegevens
aan te leveren en op te laten slaan;
Overheden worden verplicht de data uit
de BRO te gebruiken bij hun activiteiten,
om te melden wanneer ze fouten zien en
verbeteringen uit te (laten) voeren;
De BRO wil beginnen met gegevens zoals
ze nu opgeslagen zijn bij TNO onder
Dinoloket en bij Alterra onder Bodem-
InformatieSysteem;
Er is een 20-tal datatypen onderscheiden,
onder meer grondwaterstanden en
12 H 2O / 19 - 2011
-kwaliteitsgegevens zullen worden
opgeslagen;
Via een procedure met werkgroepen wordt
uiteindelijk besloten welke data en hoe
deze data in de BRO worden opgeslagen;
Het BRO-spoor zal parallel lopen met het
Europese INSPIRE-kader, wat er onder
meer toe leidt dat de formele ingangsdatum
op 1 januari 2015 is gesteld. Het is
de intentie dat voor die tijd al wel
onderdelen uit de BRO operationeel zijn.
Wat betekent dat voor de
waterleidingsector?
De BRO zou ook in het nadeel kunnen
werken van de waterleidingsector.
Overheden zullen verplicht zijn om bij hun
handelen en besluiten gebruik te maken van
BRO-gegevens, maar zijn niet verplicht om
gebruik te maken van gegevens die niet in de
BRO zijn opgenomen. De neiging om niet
verder te kijken dan de BRO zal worden
gestimuleerd door het kwaliteitslabel dat aan
de BRO-data hangt. Voor gegevens buiten de
BRO zal de overheid eerst moeten
controleren of die gegevens ook aan
dezelfde kwaliteitscriteria voldoen.
Overheden zullen daardoor minder snel
geneigd zijn om gegevens bij andere partijen
op te vragen. Voor de drinkwaterbedrijven
houdt dit in dat, als zij willen dat hun data
meegenomen wordt in besluitvorming, het
verstandig is de data in de BRO op te laten
nemen.
Binnen BRO wordt dan ook de mogelijkheid
geboden dat andere partijen dan overheden
hun data kunnen aanleveren. Sinds juni 2010
zijn er daarom gesprekken geweest tussen
vertegenwoordigers van de waterleidingsector
en de BRO over de manier waarop de
sector bij de plannen betrokken kan worden.
Voortgang gesprekken
Dit voorjaar hebben de gesprekken een
inhoudelijk karakter gekregen. Uitgangspunt
van de gesprekken is dat de sector zo veel
mogelijk op gelijke voet als de overheden
met de BRO wil meedraaien. Bij de start van
het overleg bleek voor de twee datatypen die
de sector het meest aangaan (grondwaterstanden
en grondwaterkwaliteit) de
werkgroepen al een eerste concept-aanpak
hadden opgesteld. Door het ministerie is
ruimte gegeven om over aanpassingen van
deze aanpak te spreken. Hier was ook ruimte
voor, omdat de vervolgstap in het
BRO-proces (bespreking van de concept-
aanpak in een ambtelijke werkgroep) nog
even op zich laat wachten. Vervolggesprekken
hebben inmiddels een aantal
discussiepunten opgeleverd.
Waarom alleen overheid?
Om te beginnen is geconstateerd dat de BRO
wel heel erg een project voor en door
overheden is. De ambtelijke werkgroep mag
alleen uit overheden bestaan en hierdoor
hebben we twijfels of de gebruikers wel
voldoende vertegenwoordigd worden. De
BRO zou toch in eerste instantie een
bruikbaar instrument moeten zijn?
Hoe sla je een grondwaterstand op?
Het huidige voorstel vanuit BRO is om
grondwaterstanden ten opzichte van een
referentiepunt (bijvoorbeeld de NAP-hoogte
van de bovenkant van een buis) op te slaan.
Dit referentiepunt blijkt in de praktijk echter
nog wel eens aangepast te worden.
Regelmatig blijkt dit pas geruime tijd later,
waardoor al eerder in de BRO opgeslagen
data met terugwerkende kracht gecorrigeerd
moeten worden. Om dit te kunnen doen, is
het nodig dat ook de brondata opgeslagen
worden. Dit is nu niet binnen de BRO
geborgd, waardoor het voor aanleverende
partijen noodzakelijk lijkt een tweede eigen
databank met brondata naast de BRO te
onderhouden. Daarnaast lijkt de opslagvorm
in peil ten opzichte van refrentiepunt vooral
gebaseerd op de ‘oude’ praktijk van handpeilingen.
Bezien moet worden of het met de
nieuwe praktijk van geautomatiseerde
metingen niet een extra rekenslag introduceert
en dus een extra bron van fouten.
Validatie van grondwaterstanden
Voordat een grondwaterstand in de BRO mag
worden opgenomen, moet worden gekeken
of de gemeten waarde wel kan kloppen. Het
ministerie heeft de intentie om de validatie
door de bronhouder te laten uitvoeren (en
dus formeel buiten het wettelijk regime van
de BRO te houden), maar wil wel eisen stellen
aan de manier waarop die validatie wordt
uitgevoerd. Er is nog geen voorstel geformuleerd
hoe die procedure er uit komt te zien.
Vitens en Brabant Water hebben daarom zelf
een initiatief genomen om het liefst voor
eind van dit jaar te komen tot een validatieprocedure.
Dit traject zal zo veel mogelijk
met andere waterleidingbedrijven samen
worden doorlopen om zo te komen tot een
soort waterleidingstandaard. Deze standaard

zal worden ingebracht in het BRO-proces,
waarbij de uitwerking eventueel zou kunnen
zijn dat middels een soort van vinkje
aangegeven kan worden dat de meetreeks
voldoet aan de waterleidingstandaard.
Overigens is niet uit te sluiten dat de BRO
deze standaard ook voor andere toeleveranciers
van data tot norm zal verheffen.
Validatie van grondwaterkwaliteit
Waar het al een klus is om overeenstemming
te krijgen over een validatieprocedure voor
grondwaterstanden, wordt het voor
chemische gegevens nog lastiger omdat daar
verschillende meetmethoden, verschillende
detectielimieten, etc. de variatiemogelijkheden
vergroten. Dit vergt nog een grote
inspanning.
Interpretatie
Een meting wordt doorgaans in een
bepaalde context uitgevoerd en het resultaat
moet ook in die context beschouwd worden.
Als een grondwaterstand gemeten wordt om
de effecten van een bronbemaling te
monitoren, mag deze meetreeks niet
gebruikt worden om een regionale
gemiddelde hoogste grondwaterstand af te
leiden. Hetzelfde geldt voor chemische data.
Als meetpunten gericht zijn gekozen om een
risicovolle activiteit te monitoren, mogen de
resultaten niet gebruikt worden alsof het een
random steekproef van de grondwaterkwaliteit
betreft.
De vraag is hoe een bepaalde inhoud
gekoppeld kan blijven aan de aanleiding
voor de bemonstering en de interpretatie
ervan door deskundigen.
Stand van zaken
De hierboven geformuleerd vraagpunten zijn
slechts een selectie van onderwerpen die we
met elkaar bespreken. Komende maanden
zullen de eerste keuzes gemaakt moeten
worden. De wederzijdse inzet is om samen
tot een uitkomst te komen die voor de hele
B.V. Nederland het meeste (financieel en
inhoudelijk) rendement op zal leveren.
Vera Lagendijk (Vitens)
Harry Boukes (Brabant Water)
*thema informatie
Rijkswaterstaat viert 25 jaar
Oosterscheldekering
Op 4 oktober bestaat de Oosterscheldekering 25 jaar. Om dit te vieren, vinden
in de week van 4 tot en met 8 oktober verschillende evenementen plaats. Op de
dag zelf, exact 25 jaar na de opening door koningin Beatrix, vinden de officiële
feestelijkheden plaats met prominente gasten en een paneldiscussie over de
toekomst van het waterbeheer. Alle bijeenkomsten zijn in het Topshuis op
voormalig werkeiland Neeltje Jans.
Het programma van 4 oktober
loopt van 14.00 uur tot 18.00 uur.
Joop Atsma (staatssecretaris van
Infrastructuur en Milieu), Yttje Feddes
(landschapsarchitecte bureau Feddes/Olthof
Landschapsarschitecten en Rijksadviseur
voor het Landschap) en Bart Kuipers
(directeur kenniscentrum Smart Port, EU
Rotterdam) geven dan hun visie op een
'nieuwe sprong' in het waterbeheer.
Staatssecretaris Atsma zal vervolgens met
een symbolische handeling ruim baan geven
aan deze nieuwe sprong. Na deze handeling
vindt een paneldiscussie plaats onder leiding
van Tracy Metz (journalist NRC Handelsblad,
auteur en voormalig lid van de tweede
Deltacommissie) over de toekomst van het
waterbeheer. Met als panelleden Wim
Kuijken (Deltacommissaris), Jan Hendrik
Dronkers (directeur-generaal Rijkswaterstaat),
Ko Prins (directeur Koninklijke
Prins & Dingemanse B.V.) en Marcel Stive
(afdelingshoofd Hydraulic Engineering van
de TU Delft) zijn veiligheid, economie en
ecologie de drie hoofdthema’s waarover
gesproken gaat worden. Aansluitend vindt
de presentatie van het boek ‘De Kering’
plaats. Aan dit boek van de Stichting
Oosterscheldeboek is sinds 2008 gewerkt.
Het wordt aangeboden aan onder andere
staatssecretaris Joop Atsma en Commissaris
van de Koningin in Zeeland Karla Peijs.
Het internationale symposium op 5 oktober
begint om 09.30 uur en eindigt rond 18.00
uur. Dit symposium is bedoeld voor
keringbeheerders die verbonden zijn met het
internationale netwerk I-STORM (onder
andere Venetië, Londen en St. Peterburg).
Overdragen van kennis en expertise is het
thema van deze dag, die wordt geopend
door Jan Hendrik Dronkers. Hierna geeft Soer
van Herk (districtshoofd van Waterdistrict
Zeeuwse Delta) een introductie over het
netwerk I-Storm. Vervolgens komt klimaat-
deskundige Pier Vellinga aan het woord over
de balans tussen veiligheid, economie en
ecologie én klimaatverandering, gevolgd
door Karen Durham Aguilera (director of
Contingency Operations, U.S. Army Corps of
Engineers) over de uitdagingen van de kering
in New Orleans.
Daarna staan sessies over aansprekende
voorbeelden rond het waterbeheer in
Nederland en een rondleiding over de
Oosterscheldekering op het programma.
Later op de middag zullen Howard Davidson
(Director Thames region) en Maria Teresa
Brotto (head of engineering department
Consorzio Venezia Nuovo) spreken over
respectievelijk de Thames Barrier in Londen
en de Venice Barrier/Mose project in Venetië.
Sybe Schaap (voorzitter Netherlands Water
Partnership), besluit de dag met een
terugblik en conclusies van de dag.
Op 6 oktober laat Rijkswaterstaat een groep
studenten van de Hogeschool Zeeland een
dag verzorgen voor en door studenten. Voor
scholieren die een vervolgopleiding gaan
kiezen, moeten enkele werkbijeenkomsten
een goed beeld geven hoe een toekomstige
carrière in deze sector er voor hen kan
uitzien. Ook het werkveld is aanwezig met
diverse stands. De dag loopt van 09.15 uur
tot 15.15 uur voor scholieren en van 14.30
uur tot 23.00 uur voor studenten. De
scholieren komen van Stedelijke Scholengemeenschap
Nehalennia uit Middelburg,
het Calvijn College en Pontes Scholengroep
Het Goese Lyceum, beiden uit Goes. De
studenten komen van ROC Zeeland, ROC
West-Brabant en Hogeschool Zeeland.
Op 8 oktober vindt de laatste bijeenkomst
plaats van de oud-bouwers van de Oosterscheldekering
(van 15.00 uur tot 21.00 uur).
In het Topshuis op Neeltje Jans blikken zij
terug op de afgelopen 25 jaar aan innovaties
en behaalde successen.
H 2O / 19 - 2011
13

*thema informatie
‘Ondergrondse infra zonder hinder’
De Nederlandse vereniging voor Sleufl oze Technieken en Toepassingen (NSTT)
houdt op 6 en 7 oktober de tweede No-Dig Dag in Vijfhuizen. Onder het motto
‘ondergrondse infra zonder hinder’ komen boor- en leidingrenovatietechnieken
aan de orde middels congressen, demonstraties en exposanten. Ook reikt de
NSTT de No-Dig Award 2011 uit.
De eerste dag staat in het teken van
het No-Dig-congres. Om 10.30 uur
opent dagvoorzitter Johan Bosch
(hoogleraar ‘Ondergrondse Bouw’ TU Delft en
specialist ‘Ondergronds bouwen’ bij Rijkswaterstaat
Dienst Infrastructuur) het
programma. Tijdens de ochtend komen
overlast en hinder door graafwerkzaamheden
aan bod evenals assetmanagement in
riolering. Na de lunch volgen duurzaamheid,
het detecteren van kabels en leidingen zonder
te graven én leidingrenovatie: 40 jaar
koustechniek. Aan het einde van de middag
wordt gekeken naar de berekening van
boringen in slappe ondergrond en is ruimte
voor discussie onder leiding van de dagvoorzitter.
Het aantal plaatsen bij het congres is
beperkt tot 300.
De No-Dig Award is een kunstwerk, dat kan
worden uitgereikt in drie categorieën: voor
een opgeleverd project waarbij men
sleufl oze technieken toepaste; voor een
nieuwe machine of techniek, nieuw materiaal
of gereedschap of een nieuw boorsysteem of
-methode en tenslotte voor onderzoek,
onderwijs of afstudeerproject.
De winnaar wordt extra onder de aandacht
gebracht bij belanghebbenden binnen het
eigen vakgebied. Daarnaast biedt het winnen
van de prijs mogelijkheden voor het verder
uitwerken en het op de markt zetten van het
prijswinnende project, product, methode of
idee.
14 H 2O / 19 - 2011
Tenslotte kunnen de bezoekers de diverse
stands van de exposanten bezoeken om
nieuwe ontwikkelingen op het gebied van
sleufl oze technieken te bekijken.
Demonstraties
Op 7 oktober kunnen bezoekers diverse
technieken en apparatuur zelf bekijken.
Zowel binnen als buiten worden demonstraties
gehouden en een aantal bedrijven
laat hun producten en diensten zien tijdens
een kleinschalige beurs. Ook wordt die dag
een boorwedstrijd gehouden, waarbij teams
van twee personen binnen 45 minuten een
gat met een lengte van 50 tot 100 meter
moeten boren. De jury zal hierbij letten op de
snelheid, nauwkeurigheid, boorpan,
onderlinge communicatie, veiligheid en in
hoeverre de boring af is binnen de
beschikbare tijd.
De openingstijden van de beurs zijn: op
donderdag 6 oktober van 10.30 tot 17.00 uur en op
vrijdag 7 oktober van 10.00 tot 16.00 uur. Het
congres begint donderdag om 10.30 uur. De
uitreiking van de prijs vindt plaats tussen 17.00 en
18.30 uur.
De kosten bedragen 195 euro voor het congres en
35 euro voor de beurs.
De No-Dig dag speelt zich af in de expo Haarlemmermeer,
Stelling 1 in Vijfhuizen. Voor meer
informatie: www.no-dig-dag.nl.
zie ook pagina 44 en 45

Organised by:
Part of
THE INTERNATIONAL WATER WEEK CONFERENCE
aquaterraconference.com
aquaterra
World Forum on Delta & Coastal Development
aquainnovation
Accelerating Innovation in the water sector
aquaindustry
Industrial Water Solutions
Integrating the worlds of
water management and technology

Waterrobuust bouwen mogelijk
in Rijnenburg?
Hoogheemraadschap De Stichtse Rijnlanden is samen met de gemeente
Utrecht en de provincie betrokken bij de realisatie van 7.000 woningen in de
nieuwe woonwijk Rijnenburg, ten zuiden van de A12. Veel woningen worden
gerealiseerd in laaggelegen komgronden. Vooral een overstroming vanuit de
Lek zou grote gevolgen hebben. Het versterken van de dijken ligt voor de hand,
maar is dat het met het oog op de klimaatverandering ook de meest robuuste
en veilige oplossing?
Het circa 840 hectare grote gebied
Xwaar Rijnenburg moet verrijzen,
wordt gekenmerkt door een
slagenlandschap met langgerekte weilanden
die door slootjes van elkaar worden
gescheiden. Inpassing van 7.000 woningen in
dit groene en waterrijke landschap vormt de
centrale ontwerpopgave. In de structuurvisie
Rijnenburg, die de gemeente Utrecht in 2010
opstelde, is de ambitie uitgesproken dat
toekomstige bewoners kunnen genieten van
een duurzame, prettige en veilige leefomgeving.
Een omgeving die ook voorbereid is
om perioden van extreme neerslag en
langdurige droogte, als gevolg van de
klimaatverandering, op te vangen.
Meerlaagsveiligheid
Het centrale concept voor het geactualiseerde
nationale waterveiligheidsbeleid
wordt gevormd door ‘meerlaagsveiligheid’:
de veiligheid wordt via meerdere lagen
gewaarborgd. Dit concept is ook uitgewerkt
voor Rijnenburg.
De eerste laag is het voorkómen van overstromingen
met sterke dijken. Rijnenburg wordt
beschermd tegen een overstroming uit de
rivieren door dijken langs de Lek en langs de
Hollandse IJssel. In Rijnenburg zijn twee
scenario’s mogelijk als het gaat om wateroverlast
door eventuele dijkdoorbraken:
namelijk een doorbraak van de Lekdijk of van
de dijk langs de Hollandse IJssel. Een
doorbraak van de Lekdijk zal de grootste
impact hebben op het gebied. De Lek voert bij
hoog water grote hoeveelheden water af uit
de Rijn. Bij een dijkdoorbraak spoelt dit water
over het land achter de dijk. De verwachting is
dat aan de noordkant van het gebied binnen
24 uur ongeveer 2,50 meter water komt te
staan en op de stroomrug 0,5 meter water.
De tweede laag is het realiseren van
duurzame ruimtelijke planning. Een
zorgvuldige planning (locatiekeuze en
inrichtingsvraagstukken) kan slachtoffers en
schade bij eventuele overstromingen
beperken. Deze laag is nog niet concreet
Afb. 2: Impressie buurtschap met verschillende woonconcepten (illustratie: DeltaSync en Hoogheemraadschap De Stichtse Rijnlanden).
16 H 2O / 19 - 2011
Afb. 1: Concept Meerlaagsveiligheid (bron:
Beleidsnota waterveiligheid).

gemaakt met maatregelen en instrumenten.
Hoogheemraadschap De Stichtse Rijnlanden
probeert dit in Rijnenburg handen en voeten
te geven. Daarvoor wordt momenteel
onderzoek verricht naar de mogelijkheden
om waterrobuust te bouwen. Mogelijkheden
zijn: amfibisch wonen, drijvende woningen
en woningen op palen.
De derde laag is rampenbeheersing bij
overstromingen. Een vooraf opgesteld
evacuatieplan kan slachtoffers bij een
overstroming voorkomen.
Waterrobuust bouwen
Het hoogheemraadschap ziet waterrobuust
bouwen in Rijnenburg op dit moment niet
als alternatief voor dijkversterking maar als
mogelijkheid om een goede woonkwaliteit
te creëren met behoud van het huidige
groene en waterrijke landschap. Bovendien
ontstaat door het wonen op water meer
ruimte om de wateropgave in Rijnenburg in
te vullen. Door piek- en seizoensbergingen
aan te leggen is het overige woongebied
beter bestand tegen zware buien en
langdurige droogte.
Deze piek- en seizoensbergingen maken het
mogelijk voor de gemeente om waterrobuust
te bouwen, waardoor sprake is van multifunctioneel
ruimtegebruik. Daarnaast dienen de
resultaten van het onderzoek naar waterrobuust
bouwen als basis voor het Deltaprogramma.
Het hoogheemraadschap
participeert in dit programma, onder meer
door inbreng van praktijkervaring. Waterrobuust
bouwen is dus een oplossing om
attractieve woonmilieus te creëren en in te
spelen op wateroverlast. De uiteindelijke keuze
in relatie tot waterveiligheid: sterkere dijken,
overstromingsrobuust inrichten of een mix van
beide, maakt deel uit van de deltabeslissing.
Kosten
Uit de eerste onderzoeken in Rijnenburg is
inmiddels duidelijk geworden dat de kosten
voor het bouwrijp maken en onderhoud van
een volledige woonwijk - woningen en
infrastructuur - op palen circa 6,5 keer
duurder is dan traditioneel bouwrijp maken.
De vraag is echter wat de kosten zijn van een
kleinschalige ontwikkeling van enkele
tientallen paalwoningen. Ook de kosten en
opbrengsten (uit verkoop waterkavels) van
achtergrond
amfibische en drijvende woningen zijn nog
onbekend.
Ook nog onduidelijk is wat voor concrete
randvoorwaarden op het gebied van
veiligheid gaan gelden voor Rijnenburg.
Daarnaast leven er praktische vragen over hoe
om te gaan met hoge (grond)waterstanden.
Wat zijn bijvoorbeeld de consequenties
hiervan voor het beheer en onderhoud voor
de inrichting van de openbare ruimte en de
tuinen van de bewoners?
Dit najaar zal duidelijk worden of ook
marktpartijen mogelijkheden zien voor
waterrobuust bouwen in Rijnenburg.
Martijn Jongens en Dries Schuwer
(Hoogheemraadschap De Stichtse
Rijnlanden)
Hoogheemraadschap De Stichtse Rijnlanden stimuleert klimaatadaptieve ontwikkelingen. Op dit moment wordt de Windroos gebouwd: een drijvend gebouw dat zonder
zwaar materieel eenvoudig op elke plaats kan worden gemonteerd op water of bijvoorbeeld op veen. De Windroos krijgt een functie als vergader- en expositieruimte
(foto: Hoogheemraadschap De Stichtse Rijnlanden).
H 2O / 19 - 2011
17

Vitens zoekt balans tussen
prestaties, risico’s en kosten
Vitens heeft vorig jaar een methodiek geïmplementeerd om haar investeringen
objectief te beoordelen en te prioriteren. Het waterbedrijf zette hiermee een
eerste stap op weg naar risicogebaseerd assetmanagement, resulterend in meer
inzicht in een optimaal investeringsportfolio. Het drinkwaterbedrijf legt een
duidelijke relatie tussen de doelstellingen en de noodzakelijke investeringen
om die vastgestelde bedrijfsdoelstellingen te bereiken.
Vitens stelt elk jaar een investeringsplan
op, met een horizon van
vijf jaar, voor de uitbreiding en
vervanging van bedrijfsmiddelen om de
leveringszekerheid te borgen voor de
lange(re) termijn. Uitbreidingen, zoals aanleg
van leidingen en bouw van productielocaties,
komen veelal voort uit de groei of verandering
van de bevolking, of uit een ander waterverdelingsvraagstuk.
Het vervangen of renoveren van leidingen en
productiemiddelen is het gevolg van
herbebouwing of reconstructies of een
merkbare achteruitgang in prestatie. Met
name de noodzaak tot het renoveren of
vervangen van een bedrijfsmiddel is een
relatief subjectieve bepaling: Wanneer is het
aantal storingen te groot, is de prestatie te
laag of leidt het niet vervangen tot een te
groot risico? Om zo objectief en transparant
mogelijk investeringsaanvragen te toetsen,
heeft Vitens in 2010 een methode geïmplementeerd
die leidde tot een risicogebaseerde
afweging van investeringsprojecten
gekoppeld aan bedrijfswaarden.
De introductie van het risicogebaseerde
model komt in een periode waarin Vitens
transformeert naar een organisatie die de
klant meer centraal stelt en waarbinnen de
afdeling assetmanagement de regie voert.
Dit vraagt eenduidige bedrijfswaarden en
transparantie op het vlak van onder meer
investeringsplanning richting de operationele
afdelingen, maar ook richting
aandeelhouders.
Voorafgaand aan het opstellen van een
investeringsplan brengt Vitens jaarlijks een
kadernotitie uit waarin het de visie, de
financiële en wettelijke kaders en het
bedrijfsbeleid opneemt. Tot vorig jaar diende
de kadernotitie als leidraad bij het beoordelen
van investeringsaanvragen en het opstellen
van het investeringsplan, maar verschafte het
geen objectief raamwerk voor het beoordelen
van knelpunten.
Na het vaststellen van de kadernotitie werd
een inventarisatie gemaakt van alle lopende
projecten en nieuwe knelpunten. Deze
investeringsaanvragen werden vervolgens
integraal beoordeeld op noodzaak, urgentie/
planning en kosten. Nadat een integraal
investeringsplan was opgesteld, werd deze ter
goedkeuring aangeboden aan de directie en
uiteindelijk aan de aandeelhouders. Binnen de
organisatie bleek echter een grote behoefte te
bestaan aan het transparant en objectief
beoordelen van investeringsaanvragen.
18 H 2O / 19 - 2011
Assetmanagement en PAS 55
In industrieën waarin de prestaties van
fysieke bedrijfsmiddelen (assets) bepalend
zijn voor het behalen of overtreffen van de
bedrijfsdoelstellingen, is het uitblinken in
assetmanagement van cruciaal belang. De
term wordt binnen de kapitaalintensieve
sectoren geassocieerd met het beheer van
fysieke bedrijfsmiddelen over hun levenscyclus.
Door toenemende druk vanuit onder
andere toezichthouders, klanten en andere
belanghebbenden, worden ondernemingen
bijna gedwongen effectief en op risico
gebaseerd assetmanagement toe te passen
in het beheer van hun bedrijfsmiddelen.
Tot voor kort bestond geen standaard voor
het beheren van fysieke bedrijfsmiddelen en
infrastructuren. Bij gebrek aan deze uniforme
kaders heeft het Institute of Asset
Management in samenwerking met diverse
organisaties uit de sector een specificatie
ontwikkeld: Publicly Available Specification
nr. 55, oftewel PAS 55. Momenteel wordt de
norm omgevormd tot een ISO-standaard.
Introductie risk based asset
management
Het goed inrichten van een asset-
managementsysteem binnen organisaties
leidt onder meer tot efficiëntie, kwaliteitverbetering
en kostenbesparing. Maar het
belangrijkste is dat het leidt tot transparantie.
Organisaties zijn in staat aan te tonen dat ze
op een professionele wijze alle risico’s en
knelpunten rondom het beheer van de
bedrijfsmiddelen beheersen. Vragen zoals ‘Aan
welke bedrijfsdoelstelling levert dit project
een bijdrage?’ en ‘Welke activiteiten voeren
wij uit om dit risico te mitigeren?’ zijn
eenvoudiger te beantwoorden als een
assetmanagementsysteem - conform PAS 55
- is geïmplementeerd.
Een waterbedrijf loopt dagelijks risico’s die
kunnen leiden tot het niet halen van
bedrijfsdoelstellingen. Zonder een
eenduidige methodiek als risk based asset
management (RBAM) is het niet mogelijk
relaties te leggen tussen bedrijfsdoelstellingen,
de risico’s en de activiteiten die een
waterbedrijf uitvoert om haar bedrijfsdoelstellingen
te realiseren. Binnen PAS 55 is dit
één van de leidende principes. Een eerste
stap in RBAM is het vertalen van bedrijfsdoelstellingen
in (meetbare/toetsbare) bedrijfswaarden.
Binnen Vitens zijn zeven bedrijfswaarden
onderkend: wet- en regelgeving, dienstverlening,
(water)kwaliteit, financieel, veiligheid,
duurzaamheid én het imago. Voor elke
bedrijfswaarde geeft een weegfactor het
belang weer. De weegfactoren zijn
afhankelijk van de visie, bedrijfsstrategie en
-doelstellingen. Voor elke bedrijfswaarde zijn
één of meer bedrijfsnormen in de vorm van
kritische prestatie-indicatoren gedefinieerd.
Een voorbeeld hiervan voor de bedrijfswaarde
(water)kwaliteit is het aantal
normoverschrijdingen.
De bedrijfsnormen vormen de basis van de
risicomatrix. Met die matrix wordt (per
bedrijfswaarde) de hoogte van het risico
bepaald op basis van de ernst van het effect
en de waarschijnlijkheid van optreden. Het
geheel van bedrijfswaarden, normen en
risicomatrices wordt het bedrijfswaardenmodel
genoemd. Vitens heeft in haar meest
recente kadernotitie de visie en het beleid
vertaald naar specifieke en meetbare
bedrijfswaarden. Tevens is per bedrijfswaarde
een risicomatrix ontwikkeld die wordt
gebruikt voor het beoordelen van alle
investeringsprojecten.
Verrijken van investeringsportfolio
De besluitvorming over investeringen is
geobjectiveerd door het initiële investeringsportfolio
te ‘verrijken’ met additionele
gegevens. Daarnaast zijn de projecten
beoordeeld op hun risico. Uitgangspunt voor
de RBAM-methode binnen Vitens is een ruwe
portfolio aan lopende projecten en nieuwe
investeringsaanvragen. Van alle nieuwe
investeringsaanvragen is per bedrijfswaarde
het risico bepaald als de aanvraag komend
jaar niet wordt uitgevoerd. Eerst is bepaald
op welke bedrijfswaarde(n) het project
impact heeft. Van deze bedrijfswaarde(n)
wordt dan aan de hand van de effectbeoordelingsmatrix
en de waarschijnlijkheid van
optreden het risiconiveau bepaald. Alle
investeringsaanvragen zijn vervolgens
PAS 55 is een specificatie die richtlijnen geeft
voor optimaal management van bedrijfsmiddelen
en infrastructuren. Met name in
kapitaalintensieve omgevingen, zoals
waternetwerken en waterschappen, is dit hét
bedrijfsmodel om de effectiviteit van het
managementsysteem te verbeteren.
Hoewel niet vereist in andere (niet-gereguleerde)
industrieën staat PAS 55 de laatste
jaren volop in de belangstelling van
toezichthouders en voorlopers in de
industrie. Zo heeft bijvoorbeeld de Britse
toezichthouder voor de watersector OFWAT
de specificatie geadopteerd.
Daarnaast onderkent wereldwijd een
groeiend aantal bedrijven dat het excelleren
in assetmanagement een cruciaal element
vormt binnen hun bedrijfsvoering.

Productielocatie Leidsche Rijn.
gecorrigeerd voor inflatie en andere
correctiefactoren.
De achterliggende gedachte van de
correctiefactoren is het simuleren van
praktijkomstandigheden, zoals het minder
realiseren van investeringen in een portfolio
dan gepland. Het wordt steeds belangrijker
om betrouwbaar te zijn in de prognoses,
zeker op de financiële markt (voor het
aantrekken van benodigd kapitaal).
Regelruimte
De verplichte en in realisatie zijnde
projecten zijn (per definitie) opgenomen in
het investeringsprogramma, waarbij de
prognoses ieder jaar worden geactualiseerd
volgens de inzichten van het tweede
kwartaal. De overige investeringsaanvragen
- de ‘regelruimte’ - zijn beoordeeld en
geprioriteerd op basis van een risicoprofiel.
De methode probeert inzicht te geven in de
regelruimte en deze zo goed mogelijk te
benutten. De regelruimte is de ruimte die
een bedrijf heeft om op basis van risicobeoordeling
keuzes te maken. Veel
bedrijven hanteren een investeringsplafond.
De regelruimte is bij voorkeur zo groot
mogelijk om zo te voldoen aan de behoefte
van de belanghebbenden. In het huidige
investeringsplan was de regelruimte zeer
beperkt door het grote aantal verplichte
projecten in het kader van wetgeving en
door reconstructiewerkzaamheden.
Naast de lopende en verplichte projecten is
op basis van het gewenste risicoprofiel
beoordeeld welke projecten een acceptabel
en welke projecten een onacceptabel risico
met zich meebrengen. Wat overblijft is de
keuzevrijheid die het bedrijf heeft om te
bepalen welke projecten de meeste
toegevoegde waarde creëren voor het bedrijf
en uiteindelijk haar belanghebbenden. De
prioritering van de regelruimte geschiedt
door de risicobeoordeling op basis van het
bedrijfswaardenmodel.
In de presentatie van het investeringsplan is
ten slotte per project aangegeven wie de
belanghebbenden zijn (combinatie
mogelijk): de klant, de medewerker, de
overheid of de maatschappij? Op basis van
deze categorisering blijkt dat ruim de helft
van de investeringen worden gedaan voor de
klant: verbetering van de dienstverlening en
de waterkwaliteit. De overige omvangrijke
investeringen betreffen vooral een meer
duurzame bedrijfsvoering en het voorkomen
van verdroging (maatschappij) én reconstructies
(overheid).
Resultaat
Met de RBAM-methode is bij het opstellen
van het investeringsplan een begin gemaakt
met het risicodenken: wat is de bijdrage van
dit project aan de bedrijfsdoelstellingen/waarden
van de organisatie? De risk based
asset management-methode heeft binnen
Vitens bijgedragen tot meer inzicht in de
opbouw van de projectenportfolio en tot
meer transparantie en begrip voor de keuzes
die worden gemaakt. Deze keuzes zijn
reproduceerbaar en objectief. De rol van de
directie krijgt ook een nieuwe dimensie: door
het vergrote inzicht in de risico’s en de
opbouw van het portfolio wordt de
besluitvorming rondom de investeringsplanning
nog meer geobjectiveerd.
Op basis van het gewenste risicoprofiel van
de onderneming kan de meest optimale mix
van investeringsprojecten worden gekozen
om de bedrijfsdoelstellingen te bereiken.
Belangrijk is de risicobeoordeling objectief
te houden, duidelijke spelregels te hanteren
en middels praktijkvoorbeelden medewerkers
te trainen in het beoordelen van de
risico’s. Eén van de aanbevelingen is daarom
een (klein) team samen te stellen dat alle
*thema achtergrond
investeringsaanvragen beoordeelt. Om de
regelruimte zo groot mogelijk te houden,
moeten investeringsaanvragen met een
verplicht karakter goed onder de loep
worden genomen. In hoeverre is een
aanvraag echt verplicht? Of mag een
bedrijfsnorm leiden tot de grote investeringskosten
die ermee gepaard gaan?
Toekomst
Met de RBAM-methode zet Vitens een
volgende stap in het risicodenken, waarbij
men toe wil naar het beheersen in plaats van
het mijden van risico's. Nu investeringsprojecten
geprioriteerd worden aan de hand van
het bedrijfswaardenmodel, begint de
volgende fase binnen de RBAM-methode: het
opbouwen van een risicoregister om
zodoende niet de projecten te beoordelen
maar de risico’s. Voor onacceptabele risico’s
worden dan projecten ontwikkeld die worden
opgenomen in de investeringsportfolio. Het
opbouwen van een risicoregister wordt veelal
stapsgewijs gedaan door concrete risico’s uit
te werken naar oorzaak en gevolg. Op deze
manier vindt een geleidelijke transitie plaats
naar een ander bedrijfsmodel.
De rol van de assetmanager zal ook gaan
veranderen. Hij of zij zal de asseteigenaar -
veelal het bestuur of directie - meer en meer
inzicht geven in de consequenties van het
gekozen bedrijfwaardenmodel: welke
maatregelen moeten worden genomen om
de bedrijfsdoelstellingen te halen en binnen
het gewenste risicoprofiel te blijven? De
assetmanager zal hiertoe een adviserende rol
gaan vervullen en de directie voorzien van
inzichten en scenario’s voor de juiste
investeringskeuzes. De directie zal uiteindelijk
gefundeerd een investeringsportfolio
kunnen vaststellen die overeenkomt met de
gekozen bedrijfsstrategie.
Ed de Vroedt (UMS Group)
Eelco Trietsch en Willem Bootsma (Vitens)
H 2O / 19 - 2011
19

Natuurvriendelijke oevers in
Purmerend
De verwachtingen van natuurvriendelijke oevers zijn in Nederland hoog. Tot en
met 2015 leggen de waterschappen er bijna 2.500 kilometer van aan. Ze
moeten de ecologische kwaliteit van de wateren mee helpen verbeteren. Een
groot deel van de oevers ligt in stedelijk gebied. In de praktijk blijkt de aanleg
van natuurvriendelijke oevers echter weerbarstig. De uit 2009 daterende
Handreiking Natuurvriendelijke Oevers van STOWA wil de waterbeheerder
daarom helpen bij het ontwerp en de aanleg van de oevers. De gemeente
Purmerend en het Hoogheemraadschap Hollands Noorderkwartier gebruiken
de handreiking al enkele jaren. Afgelopen week presenteerde STOWA een
aanvulling (zie H 2O nr. 17 van 2 september jl., pag. 15 e.v.).
Conform de handreiking Natuurvriendelijke
oevers stelde de
gemeente Purmerend in 2008
samen met het Hoogheemraadschap
Hollands Noorderkwartier het ‘oeverplan
Purmerend’ op, als uitwerking van het
waterplan. In dit plan zijn doelen en ambities
per watergang vastgelegd en de huidige
oevers in beeld gebracht. Ook is de staat van
de oever vastgelegd. Vervolgens is per
watergang een streefbeeld opgesteld. Daar
waar het streefbeeld afwijkt van de huidige
situatie, zijn maatregelen voor de periode
2009-2015 opgesteld. In het oeverplan is
zoveel mogelijk geprobeerd om een netwerk
van natuurvriendelijke watergangen te
creëren met zo min mogelijk obstakels (zoals
krappe duikers en stuwen).
Uitvoering
Sinds 2009 is de aanleg van de natuurvriendelijke
oevers in Purmerend in volle gang.
Gedurende de uitvoering worden continu
keuzes gemaakt. Geplande natuurvriendelijke
oevers kunnen soms door onvoorziene
omstandigheden niet doorgaan of er
ontstaan juist nieuwe mogelijkheden.
Zo is in Purmerend in de praktijk tegen het
volgende aangelopen:
De watergang is in de praktijk
onvoldoende breed of diep, omdat de
breedte of diepte in de praktijk afwijkt van
beschikbare gegevens;
De ruimte in de oever is te krap om een
flauw talud te creëren (bijvoorbeeld door
de aanwezigheid van bomen);
De oever wordt dermate overschaduwd
dat er weinig oevervegetatie wil groeien;
Een obstakel is toch niet op te heffen,
omdat deze een te drukke weg kruist;
De oevers geven op verschillende locaties
andere resultaten. Zo groeien in dezelfde
watergang in de ene onderwaterbak
(soort innovatieve natuurvriendelijke
oever) geen oeverplanten, terwijl dit
in de andere onderwaterbak wel het
geval is.
Ook zijn tijdens de aanleg onvoorziene
mogelijkheden benut:
Overige inrichtingswensen van bewoners
konden meegenomen worden (zoals de
aanleg van vissteigers en bankjes).
Bewoners hebben hiervoor actief in de
besluitvorming geparticipeerd.
Bijkomend voordeel is dat hierdoor
begrip en draagvlak gecreëerd wordt voor
de natuurvriendelijke oevers;
Begroeide floramatten zijn aangelegd,
zodat vanaf het begin een gevarieerd en
kleurrijk oeverbeeld werd gecreëerd;
Drijvende flora-eilanden zijn onderzocht in
combinatie met het verlengen van een brug,
waardoor een brede ecologische verbindingszone
onder de brug door kan lopen.
Dit in het oog springende natuurvriendelijke
object heeft - naar verwachting - een positief
effect op de ecologie en de beleving.
Tijdens de uitvoering bleek het handig te zijn
om de STOWA-handreiking te digitaliseren.
Dit is inmiddels gebeurd. Voor Purmerend is
die versie ook gebruikt. De digitale versie
geeft sneller informatie over de doelen,
streefbeelden, voortgang van maatregelen
en andere relevante gegevens. Dit bleek in
de praktijk handig, omdat tijdens de
uitvoering snel keuzes gemaakt moesten
worden. Purmerend moest soms afwijken
van het oorspronkelijke plan uit 2008. Door
tijdig alle relevante informatie beschikbaar te
hebben, kon een snelle analyse worden
uitgevoerd, waardoor de meest optimale
maatregel genomen kon worden.
Voor de tussentijdse analyses is gebruik
gemaakt van diverse gegevens, zoals de
locatie van alle bomen die binnen vijf meter
Goed functionerende (links) en minder goed functionerende (rechts) onderwaterbak in dezelfde watergang. Monitoring moet uitwijzen wat de reden hiervoor is.
20 H 2O / 19 - 2011

van de oever af staan. Per oever is zo de
haalbaarheid van een natuurvriendelijke
oever te analyseren, rekening houdend met
beschaduwing, bladval en ruimte op de kant
door wortels van bomen.
Andere relevante informatie
De belasting van het watersysteem met
fosfaat. Hoe lager de belasting, des te meer
kans op ontwikkeling van gewenste
oeverplanten. Tevens zijn per wijk de
belangrijkste bronnen in beeld gebracht.
Hierdoor is inzicht ontstaan in de
mogelijkheden om de belasting te
verminderen;
De actuele status van de oeverbeschoeiing.
Wanneer natuurvriendelijke
oevers aangelegd worden op het moment
dat de beschoeiing toch aan vervanging
toe is, bespaart dat tijd en geld;
Een overzicht van ecologische netwerken.
Hoe meer verbindingen tussen de
ecologische gebieden gemaakt kunnen
worden, des te gunstiger dit is;
De meningen en wensen van burgers. De
bereidheid van bewoners en belanghebbenden
voor natuurvriendelijke oevers in
hun wijk is essentieel voor het slagen van
de oevers.
Om te volgen wat het effect van de natuurvriendelijke
oevers is, is in 2007 een
nulmeting uitgevoerd. Afgelopen zomer zijn
de eerste echte metingen verricht. Volgend
jaar gaan het hoogheemraadschap en de
gemeente opnieuw monitoren en
analyseren. Het waterschap bekijkt of de
oevers zich op de gewenste manier
ontwikkelen en goed zijn aangelegd. Indien
de monitoringsdata hier aanleiding toe
geven, worden maatregelen die nog in de
planning staan, aangepast.
Lessen uit de praktijk
De ervaringen van de gemeente Purmerend
en het Hoogheemraadschap Hollands
Noorderkwartier met de handreiking
Natuurvriendelijke oevers wijzen uit dat de
werkwijze in de praktijk goed bruikbaar is.
Maar de praktijk is ook weerbarstig en vaak
moeten ad hoc besluiten worden genomen.
De kans is daarbij groot dat natuurvriendelijke
oevers verkeerd of op de verkeerde
plaats aangelegd worden.
Digitalisering van de Handreiking Natuurvriendelijke
Oevers leidde in Purmerend tot
een beter inzicht in de consequenties van
knelpunten, maar ook positieve ontwikkelingen.
Hierdoor konden keuzes beter
afgewogen worden.
Kees Vermeer (gemeente Purmerend)
Saskia Zierfuss (Hoogheemraadschap
Hollands Noorderkwartier)
Danneke Verhagen en Jopie de Ruijter-
ter Steege (Nelen & Schuurmans)
STOWA (2009). Handreiking Natuurvriendelijke
oevers. Rapport 2009-37.
Voor meer informatie www.demo.lizardsystem.nl.
Afb. 1: Aantal kilometer gerealiseerde natuurvriendelijke oever per wijk in 2010.
achtergrond
Afb. 2: Overzicht van de digitale toepassing van de STOWA-handreiking. De voortgang van de maatregelen en
het streefbeeld is in één oogopslag te zien.
Afb. 3: Relevante informatie is onder andere de locatie van bomen langs de watergang, in verband met
schaduw, bladval en de beschikbare ruimte op de oever.
H 2O / 19 - 2011
21

Wetsus ontwikkelt innovaties op het gebied van
waterbehandelingstechnologieën
In het laboratorium van Wetsus in Leeuwarden werken promovendi van 16
universiteiten samen aan de ontwikkeling van nieuwe watertechnologieën. Ze
doen dit in opdracht van bedrijven die daar commerciële relevantie in zien.
Programmadirecteur Gert-Jan Euverink van dit nationale technologische
topinstituut voor watertechnologie coördineert de promovendi die onderzoek
verrichten bij Wetsus. “Wij werken hier aan doorbraakinnovaties op het gebied
van waterbehandelingstechnologieën. Wetsus wil uitgroeien tot European
centre of excellence op waterbehandelingsgebied.
doen mee omdat ze
willen investeren in
“Bedrijven
onderzoeken die uiteindelijk
leiden tot patenten van nieuwe watertechnologische
producten. Daarmee kunnen ze geld
gaan verdienen en hun concurrentiepositie
verbeteren. Per maand voegen zich één of
twee bedrijven bij ons programma. Sinds de
start van Wetsus in 2003 zijn er al 48 patenten
geregistreerd. De helft daarvan is overgedragen
aan bedrijven. Zij ontwikkelen de
nieuwe technologie verder om die zo te
commercialiseren. Behalve natuurlijk van hun
eigen faciliteiten kunnen de bedrijven voor de
opschaling ook gebruik maken van de
verschillende demonstratie-installaties die in
een straal van ongeveer 50 km rondom
Leeuwarden ontwikkeld zijn. Bij dit laatste zijn
bedrijven als Waterlaboratorium Noord, Vitens
en Wetterskip Fryslân belangrijke partijen.”
Onderzoeksthema’s
“De bedrijven die in het onderzoek van
Wetsus participeren, zijn gegroepeerd
rondom thema’s. Op dit moment zijn dat er
22. Op het gebied van ‘blauwe energie’ is veel
vernieuwend onderzoek verricht. Maar ook
op het gebied van het scheiden aan de bron
en de ontwikkeling van prototypes van
sensoren ter voorkoming van kalkaanslag in
22 H 2O / 19 - 2011
industriële installaties maken we doorbraken.
En op het gebied van microbiële brandstofcellen
zijn we zeer succesvol en ook
wereldleidend.”
Promovendi
“Wetsus verricht onderzoek op laboratoriumschaal.
Promovendi voeren het uit in
vierjarige projecten. Dat onderzoek vindt
deels plaats hier in het laboratorium en
deels op de universiteiten als daar andere
faciliteiten zijn die op dat moment nodig
zijn voor het onderzoek. Meer dan de helft
van de promovendi komt uit het buitenland.
Veel uit Europa, maar enkelen uit landen als
Brazilië, China, Thailand, Mexico en
Indonesië. Welk onderzoek wij doen wordt
bepaald door de vraag vanuit het bedrijfsleven.
Zij co-financieren de onderzoeken die
door Wetsus worden uitgevoerd. De
wetenschappelijke staf van Wetsus en de
universiteiten verlenen begeleiding aan de
onderzoekende promovendi.”
Vraag en aanbod van onderzoekers
“Als het bedrijfsleven met een onderzoeksvraag
bij ons aankomt, nodigen wij een
hoogleraar uit om een onderzoeksvoorstel te
schrijven. Er vindt dan uitwisseling plaats
tussen de betreffende bedrijven en de
In de volgende uitgave van H 2O wordt
aandacht besteed aan verschillende
demonstratieprojecten waar resultaten van
onderzoek verder ontwikkeld en uitgetest
worden door bedrijven. Hierin verschijnt ook
een verslag van het Wetsuscongres op 3 en 4
oktober.
hoogleraar totdat er uiteindelijk een
projectvoorstel uitkomt. Dat wordt dan
goedgekeurd door Wetsus als het voldoet
aan de wetenschappelijke maatstaven en aan
de doelstellingen van het ondernemingsplan.
Wij plaatsen een advertentie voor
promovendi en zoeken ook in ons netwerk of
we daar geschikte kandidaten kunnen
vinden. Daarnaast organiseren we éénmaal
per jaar een Water Challenge week waarvoor
Master studenten uit heel Europa zich
kunnen aanmelden. Uit hun midden halen
we de beste studenten voor nieuwe
projecten.”
Tekst en foto’s: Johannes Odé

*thema achtergrond
Onderzoek naar verwijderen en terugwinnen
fosfaathoudende antiscalants
In het laboratorium van Wetsus werkt onder andere Luciaan Boels, 4e jaars
promovendus. Hij houdt zich bezig met onderzoek naar het adsorberen van
fosfaathoudende antiscalants die drinkwaterbedrijven gebruiken.
de productie van drinkwater
pompt men in de hogergelegen
“Voor
delen van Nederland
grondwater op dat door membranen heen
wordt gedrukt. Dan houd je 80 procent
drinkwater over en 20 procent water waarin
de meeste opgeloste zouten zitten. Als je geen
antiscalants zou toevoegen, zouden de zouten
uitkristalliseren op het membraanoppervlak
(scaling). Om dit te voorkomen, voegen
drinkwaterbedrijven antiscalants toe; dat zijn
meestal fosfaathoudende stoffen.
Die antiscalants loost men op het oppervlaktewater.
Dat veroorzaakt - vanwege de
fosfaten - soms extra algengroei. Omdat de
lozingseisen steeds strenger worden, zoeken
de drinkwatermaatschappijen naar alternatieven
voor de huidige fosfaathoudende
antiscalants of naar een manier om de
fosfaathoudende antiscalants er uit te halen
en eventueel terug te winnen.
In zijn laboratoriumopstelling werkt Boels met
ijzerhoudende korrels. “Ik werk met een
afvalproduct van de drinkwatermaatschappij.
Als je grondwater oppompt, zitten er veel
opgeloste metalen in, bijvoorbeeld ijzer en
mangaan. Die worden eruit gehaald door ze
neer te slaan op zandkorreltjes. Normaal
gesproken wordt dit als afvalproduct
afgevoerd. Maar de fosfaathoudende antiscalants
hebben een hele goede affiniteit voor dit
ijzerhoudende materiaal. Dus nu gebruiken we
dit afvalmateriaal om de fosfaathoudende
antiscalants eruit te halen; we bereiken een
percentage van 95 procent. Dat is meer dan
voldoende volgens de normen. Het mooie van
het ijzerhoudende materiaal is dat het
antiscalants kan binden. Je kunt de geadsorbeerde
antiscalants er weer afhalen en op die
manier zou je ze kunnen hergebruiken.” Boels
maakt voor zijn onderzoek onder andere
gebruik van een adsorptiekolom gevuld met
deze ijzerhoudende korrels.
“Ik wilde altijd wat doen met onderzoek na
mijn studie scheikundige technologie in
Groningen. Dan ga je rondkijken wat voor
mogelijkheden er zijn en zo ben ik bij Wetsus
Waterstofproductie met microbiële elektrolyse
Adriaan Jeremiasse (27), ook in het 4e jaar van zijn promotie-onderzoek, hield
zich bezig met microbiële elektrolyse: een nieuwe duurzame technologie voor
de behandeling van afvalwater waarbij tegelijkertijd waterstof wordt
geproduceerd. Hij promoveerde eind deze maand.
Jeremiasse studeerde in Wageningen
milieutechnologie. “Voor mijn
afstuderen wist ik al dat ik bij Wetsus
onderzoek wilde gaan verrichten. Zo kwam ik
voor mijn afstudeervak terecht bij een
promovendus die al met dit onderzoek bezig
was. Daarna kreeg ik de mogelijkheid om bij
Wetsus zelf als promovendus vervolgonderzoek
te doen aan de verdere ontwikkeling
van de microbiële elektrolysecel. Voor
deelnemende bedrijven aan dit onderzoek
moet dit een renderende technologie worden.
Onder hen bevinden zich enkele waterzuiveringsbedrijven.”
Jeremiasse houdt zich in het bijzonder met
waterstofproductie bezig: “We werken met
een microbiële elektrolysecel die bestaat uit
een anode van grafietvilt waarop microorganismen
organische stoffen omzetten in
stroom en een kathode waar de stroom
wordt omgezet in waterstof. Het voordeel
Luciaan Boels
van een microbiële elektrolysecel ten
opzichte van conventionele waterelektrolyse
is dat je ten eerste afval omzet uit de
afvalstroom en ten tweede - omdat de
organische stof in de afvalstroom al een
bepaalde hoeveelheid energie bezit - je met
veel minder toegevoegde energie waterstof
kunt maken. We zoeken uit hoe we er aan de
ene kant voor kunnen zorgen dat de
micro-organismen meer stroom maken en
aan de ander kant hoe we een hogere
waterstofproductie kunnen bereiken tegen
betaalbare kosten. De afgelopen zes jaar is
hier al door verschillende onderzoekers aan
gewerkt.”
In de conventionele elektrolyse wordt
gebruik gemaakt van platina als kathodekatalysator.
Maar dat werkt niet goed bij
microbiële elektrolyse. “We experimenteren
met andere en effectievere materialen. In
mijn onderzoek ben ik gebruik gaan maken
terechtgekomen. De vraagstelling van het
probleem van de aanpak van fosfaathoudende
antiscalants sprak mij aan en het sluit
ook goed aan bij mijn opleiding. Ik krijg
begeleiding vanuit de TU Delft van onder
andere professor Geert-Jan Witkamp, die veel
ervaring heeft met dit onderwerp.”
“Na mijn promotieonderzoek wil ik verder
gaan met onderzoek. Dankzij het netwerk
van Wetsus, waarin zoveel bedrijven en
onderzoeksinstellingen en universiteiten
samenwerken, zal het niet zo moeilijk zijn om
een nieuwe onderzoeksplaats te vinden. In
dit project zijn vijf bedrijven betrokken. Ze
zijn heel positief over mijn onderzoeksresultaten.
Het mooie is dat het onderzoeksresultaat
al is gepatenteerd door Wetsus op
verzoek van Vitens. Het drinkwaterbedrijf is er
erg blij mee. Vitens kampt met het probleem
van fosfaathoudende antiscalants en heeft
genoeg van dit ijzerhoudende afvalmateriaal
liggen. Dus voor het bedrijf is dit een zeer
nuttig onderzoeksresultaat. Het verkeert nu
nog in de testfase. Vitens is nog niet
begonnen deze technologie toe te passen.
Omdat je bij Wetsus zo dicht bij de bedrijven
staat, kun je heel praktisch toegepast
onderzoek doen. Problemen in de praktijk
ben je hier aan het oplossen.”
zie ook pagina 39
Adriaan Jeremiasse
van goedkoop materiaal voor de kathode
van de cel. We werken met grafietvilt, maar
ook met metaallegeringen waarmee we een
hoger rendement verkrijgen,” aldus Adriaan
Jeremiasse.
H 2O / 19 - 2011
23

waternetwerken
WATERCOLUMN
Kanalen voor water
Verwondering is een prima emotie voor
een adviseur of onderzoeker. Je
verbaast je ergens over en probeert het
te snappen. Het houdt je bezig, niet alleen
tussen 9 en 5. Verbijstering is net een graadje
erger: een ideale aanjager voor een column.
Ik was deze zomer op een prettig Grieks
eiland en werd gebeld door Bert Roebert:
“Jos, eind september is er in Groningen een
conferentie over kanalen, maar alles lijkt te
gaan over kanalen voor scheepvaart, voor
transport van goederen en mensen. Kanalen
zijn er toch óók voor transport van water,
daar moeten we toch wat mee?” Ik kon dat
slechts beamen en dacht onmiddellijk aan
het netwerk van meer dan 2.000 kilometer
Levada’s op het Portugese Madeira. Kleine
kanalen, sommige meer dan 400 jaar
geleden aangelegd, om water van het
regenrijke noorden naar de droge zuidkant
te brengen. Bert noemde een voorbeeld
korter bij huis: het Waterleidingkanaal. Het
toenmalige Gemeentewaterleidingen
Amsterdam legde het aan in de jaren ‘50 om
kwelwater uit de Bethunepolder naar de
Loenderveense plas te leiden, waar het een
uitstekende bron is voor het drinkwater in
Amsterdam. Samen kwamen we op veel
meer voorbeelden. Bert, want veel bereisd, is
daar goed in. Wat te denken van het Canal de
Provence, het Mahmudiya kanaal in Egypte,
het California Water Plan en het West
Tarumkanaal op Java?
De hele aardbol is dooraderd met door de
mens aangelegde kanalen, watergangen,
weteringen, sloten en greppels. En vele
daarvan enkel voor aan- en afvoer van water.
Sommige strekken tot voorbeeld, andere
verdienen geen navolging want grijpen
onbedoeld dramatisch in. En doen
bijvoorbeeld het Aralmeer droogvallen.
Tijdens de conferentie bepleiten Bert en ik
dat we leren van de voorbeelden en als
watermensen verantwoordelijkheid nemen
voor ontwerp en aanleg die recht doen aan
watersysteem, erfgoed, ruimte en landschap.
Jos Peters
24 H 2O / 19 - 2011
Veelzijdige participatie tijdens
International Water Week
De afgelopen tijd is hard gewerkt aan de organisatie van de International Water Week (IWW).
De laatste drukke voorbereidingen van dit veelomvattende evenement vinden nu plaats. De
IWW vindt dit jaar voor het eerst plaats in Amsterdam, van 29 oktober tot en met 4 november,
met tal van bijeenkomsten, waaronder de beurs Aquatech en de conferentie Aquaterra.
Vier vertegenwoordigers van collega-organisaties geven een vooruitblik op de evenementen
die enkele tienduizenden vakmensen uit de watersector uit alle hoeken van de wereld naar
Nederland zal lokken.
Florrie de Pater van het onderzoeksprogramma
Kennis voor Klimaat is nauw betrokken bij de
Young Scientists-workshop. In deze vijfdaagse
intensieve werkbijeenkomst worden jonge
vakmensen uit de waterwereld uitgedaagd om
een visie te ontwikkelen voor het watersysteem
in de stad van de toekomst, waarbij vooral gelet
moet worden op de gevolgen van de klimaatverandering.
“Samen met UNESCO-IHE en IVM
organiseren wij deze workshop. Ons doel is
jonge wetenschappers te trainen in het
waterbeheer in een veranderende stedelijke
omgeving bij een warmer en grilliger klimaat
met meer kans op zware regenval maar ook
langere perioden van extreme droogte. Het is
de bedoeling dat zij gezamenlijk werken aan een visie over hoe in het watersysteem en de
waterketen slimme oplossingen bereikt kunnen worden die toekomstbestendig zijn.”
Na een eerdere oproep voor bijdragen zijn 160 inzendingen opgestuurd. Na selectie bleven 34
jonge wetenschappers en vakmensen uit de watersector over die gevraagd zijn een wetenschappelijke
bijdrage te schrijven. Gedurende de workshop werkt men in kleine groepjes aan
een visie die op de slotdag gepresenteerd zal worden. “Ook komt er een boek uit met alle
bijdragen. De beste hiervan willen we gepubliceerd krijgen in wetenschappelijke tijdschriften.”
Werkgever
Dijkgraaf Johan de Bondt van waterschap Amstel, Gooi en Vecht legt uit waarom ‘zijn’
waterschap meedoet. “Door actief aan de organisatie deel te nemen, krijgen wij beter de kans
om de internationale bezoekers te laten zien wat een waterschap is en doet. Ook internationale
partijen waarmee we samenwerken, willen we laten zien welke praktische oplossingen op het
platteland voor hen geschikt zouden kunnen zijn. Daarnaast willen we jonge afgestudeerden
in de praktijkcasus Watergraafsmeer aan het werk zetten voor het verkrijgen van innovatieve
oplossingen, gelet op klimaatverandering in stedelijk gebied. Tot slot hopen we via onze
deelname bij jonge mensen in Nederland op het netvlies te komen als een zeer interessante
werkgever.”
PVWN-directeur Martien den Blanken is als voorzitter van de Stichting Internationale
Congressen van KNW betrokken bij de organisatie van diverse congressen tijdens de International
Water Week. “In Nederland is wel heel veel kennis over water, maar we kunnen die positie
versterken door dit op een internationaal aansprekend podium nog eens te laten zien. En niet
alleen door diverse congressen te organiseren, maar ook via excursies naar bedrijven en
installaties. Ook het bedrijfsleven kan daarvan internationaal profiteren. PWN ondersteunt het
programma voor de Young Water Professionals, omdat we jongeren willen interesseren voor de
waterwereld als een aantrekkelijk werkdomein.”
Kennisnetwerk
Bedrijfsdirecteur Henk Ardesch van Oasen geeft aan dat de bijdrage van Oasen voortkomt uit
de strategie om kennisgerelateerde doelen onder andere te realiseren via netwerken. “We
willen kennis brengen maar ook kennis halen en zien de International Water Week als een
uitstekende gelegenheid hiervoor. Dit netwerken draagt bij aan het oplossen van onze
specifieke bedrijfsproblematiek. Een voorbeeld betreft het vervangingsvraagstuk van ons
leidingnet in de komende decennia, een vraagstuk waarover nog veel vragen zijn te beantwoorden.
We hopen op de IWW-specialisten te ontmoeten die ons op dit punt kunnen helpen.
Ik hoop verder dat onze lezingen zullen voorzien in de informatiebehoefte van anderen.”

waternetwerken
Veel presentaties over zuivering industrieel afvalwater WATERCOLUMN
met ver.nieuws_column als doel een prominentere rol voor kop
Op 6 oktober vindt bij Tata Steel in IJmuiden
een themadag plaats met de titel ‘Praktijkcases
van behandeling van industrieel
afvalwater’. De organisatie ligt in handen van
Andreas Giesen en Antoine van Hoorn van de
Stichting Kennisuitwisseling Industriële
Watertechnologie (SKIW) en Berend Reitsma
en David Vroon van het Koninklijk Nederlands
Waternetwerk (KNW). De themadag is vooral
gericht op de problemen die zich kunnen
voordoen in de dagelijkse procesvoering van
industriële afvalwaterzuiveringsinstallaties.
Veel sprekers presenteren praktijkcasussen.
In de industrie is altijd veel belangstelling
voor zuiveringstechnieken, maar die
belangstelling is veelal gericht op nieuwe
technieken en innovatie. Terwijl zich in de
dagelijkse procesvoering van afvalwaterzuiveringsinstallaties
verschillende problemen
voordoen met overschrijding van lozingseisen.
De themagroep Afvalwaterbehandeling
van KNW vond dat hier eens goed naar
gekeken moest worden en nam contact op
met de SKIW met het voorstel hierover één of
twee themadagen te organiseren. SKIW
herkende de problemen en de doelgroep en
zei dan ook meteen ‘ja’. De gezamenlijke
organisatie van de themadag onderstreept
de samenwerking tussen beide organisaties
Innovaties op het gebied van anaerobe processen
Op dinsdag 11 oktober vindt in Wageningen
het symposium ‘Innovative developments in
anaerobic processes’ plaats. Tijdens dit
symposium, dat de Technische Commissie
Anaerobie (TCA) van KWN verzorgt, komen
de laatste ontwikkelingen op het gebied van
anaerobie en afvalwater aan bod. Een
gesprek met mede-organisator Carl Schultz
(Paques).
“De TCA stelt zich ten doel om de nieuwste
ontwikkelingen op het gebied van anaeroob
waterzuiveren onder de aandacht te
brengen. Dit doen we middels een aantal
bijeenkomsten per jaar. Op het jaarlijkse
symposium, op 11 oktober, staan
innovatieve ontwikkelingen in anaerobe
processen centraal. Dit onderwerp staat,
zeker de laatste jaren, weer extra in de
belangstelling, omdat deze processen veel
biogas produceren. In het kader van ‘groene’
energie en de opwarming van de aarde
bestaat hiervoor momenteel veel aandacht.”
“We proberen het onderwerp zo breed
mogelijk te belichten. In de ochtend zet
dagvoorzitter Jules van Lier (TU Delft) het
algemene kader neer, samen met Cees
Metaanreactoren van de Suikerunie in Dinteloord
(foto: Paques).
kennisuitwisseling over industriële waterbehandeling.
Ver.nieuws_column plat initiaal
“In de huidige procesvoering van industriële
zuiveringsinstallaties komen regelmatig
bedrijfsvoeringsproblemen ver.nieuws_column plat voor, terwijl
daarover geen symposia worden georganiseerd”,
ver.nieuws_column aldus David Vroon, auteur lid van de
themagroep Afvalwaterbehandeling en
werkzaam bij Rijkswaterstaat. “Het gaat
bijvoorbeeld om problemen met de kwaliteit
van actief slib (uitspoeling), stikstofverwijdering
of precipitatie van ongewenst
materiaal in de installatie (kalk). Gemeenschappelijk
kenmerk van die problemen is dat
diverse parameters in botsing dreigen te
komen met de lozingseisen in de vergunning.
Ook nemen de bedrijfsvoeringskosten toe.
Vaak is bij dergelijke problemen het stellen
van de juiste diagnose geen gemakkelijke
zaak.”
Tweede themadag
Verspreid over het land wordt in industriële
zuiveringsinstallaties natuurlijk wel kennis en
ervaring opgedaan om die problemen te
verhelpen, maar die kennis wordt niet
gedeeld. De themadag gaat hierin voorzien.
“We hebben aan een brede groep een oproep
voor bijdragen gedaan en daar is in grote
getale op gereageerd. Vandaar dat we van
plan zijn om volgend voorjaar een tweede
themadag te organiseren. De eerste dag
sluiten we af met een rondleiding op de
warmbandwalserij van Tata Steel en de
biologische waterzuivering van Cokesfabriek
2. Het zal een leerzame dag worden.”
Buisman (Wageningen Universiteit en
Wetsus) en Aleid Diepeveen (NWP). Daarna
volgen lezingen over de nieuwste wetenschappelijke
ontwikkelingen (Bert Hamelers
van de Wageningen Universiteit en Robbert
Kleerebezem van de TU Delft). Ook zal dan
aandacht geschonken worden aan praktijkvoorbeelden
(Wilbert Menkveld van
Witteveen+Bos, Jan Pereboom van Veolia en
Jans Kruit van Paques). ”
“Als afsluiting, en dat maakt deze dag
speciaal, verzorgt professor Willy Verstraete
(Universiteit van Gent) een lezing. Hij is één
van de belangrijkste wetenschappers op het
gebied van anaerobie van de afgelopen
decennia. Verstraete ging eerder dit jaar met
emeritaat. Wij hebben hem bereid
gevonden toch nog een lezing te verzorgen
voor het symposium, waarin hij een
overzicht geeft van de ontwikkeling van
anaerobie door de jaren heen en waarin hij
zijn visie geeft voor de toekomst. Iedereen
die belangstelling heeft voor de wereld van
anaerobie mag dit symposium dan ook
absoluut niet missen.”
H 2O / 19 - 2011
25

waternetwerken
WATERCOLUMN
ver.nieuws_column In elke editie van H2O bekijkt kop
Waternetwerk de waterbranche vanuit
Ver.nieuws_column
een eigen invalshoek.
plat
In
initiaal
deze column
meten we afwisselend het waterpeil aan
de hand van inzichten van jongeren,
vrouwen en
ver.nieuws_column
internationale
plat
waterdeskundigen.
ver.nieuws_column auteur
26 H 2O / 19 - 2011
Waterpeil
Cultuurverschillen
Vitens-Evides International is de joint
venture tussen de twee grootste
waterbedrijven in Nederland: Vitens
en Evides. Deskundigen van beide bedrijven
zetten hun kennis en ervaring in bij lokale
drinkwaterbedrijven in ontwikkelings-
landen. De projecten van Vitens-Evides
International hebben als doel de bedrijfsprocessen
van de lokale waterbedrijven
structureel te verbeteren. Maar hoe bereik je
dit als Nederlandse techneut? Nou, dat is
heel éénvoudig. Je maakt een projectplan
en vertelt je lokale collega gewoon hoe het
moet, misschien nog een tweede of derde
keer, en dan loopt het op rolletjes.
Nee dus! Eigenlijk gaat het bij kennis-
uitwisseling om hele andere dingen. Ben je
bijvoorbeeld in staat om onderling
vertrouwen op te bouwen en respect te
tonen ten aanzien van culturele verschillen?
Met name deze culturele verschillen zorgen
ervoor dat de communicatie of aanpak om
een andere werkwijze tot stand te brengen
anders verloopt dan in Nederland. Aspecten
zoals hiërarchie en senioriteit kunnen hierbij
erg belangrijk zijn.
Maar natuurlijk is het heel goed om te laten
zien hoe het anders kan. Ook een bezoek
aan Nederland kan ervoor zorgen dat de
ogen geopend worden van je lokale collega.
Maar de best werkende oplossingen worden
uiteindelijk lokaal gevonden en zijn dus
sterk afhankelijk van de context.
Peter van den Horn
(Vitens-Evides International)
Duurzaamheid praktisch bekeken
Op donderdag 13 oktober houdt de themagroep Stedelijk Water een Onderweg naar huisbijeenkomst
over duurzaamheid en water. Aan de orde komen duurzaamheid in de stad, op
het bedrijventerrein en in de woning. Dit gebeurt aan de hand van twee casussen. Zo vertellen
William Peters van de gemeente Heusden en Eugène Heeremans van Waterschap Aa en Maas
waar zij tegen aan liepen toen ze niet project- maar gebiedsgericht de wateroverlast in Vlijmen
aanpakten. Hun samenwerking leidde tot lagere kosten bij het oplossen van de wateroverlast
(in Geerpark, ‘de duurzaamste woonwijk van Nederland’).
“We zijn allemaal wel een beetje vertrouwd met het begrip duurzaam, maar we moeten nog
leren om problemen in de watersector holistischer te bekijken”, zegt Frank van der Heijden,
hoofd Adviesgroep Stedelijk Water bij Arcadis en secretaris van de organiserende themagroep.
“De grootste fout die je kunt maken - en dat is helaas wel de manier waarop het tot nu toe ging
- is alles separaat en strikt tot de plangrens te bekijken. Nu willen we over grenzen kijken en dat
is nog wennen, want van oudsher is alles in bestemmingsplannen afgebakend en mócht je niet
over de schutting kijken. Nu doet de gemeente dat, in samenwerking met het waterschap, wél.
En dat is betrekkelijk nieuw.”
Hiltrud Pötz van bureau opMaat vertelt daarna over de mogelijkheden van duurzaam omgaan
met water in en om het huis. Welke taal spreekt de architect en wat kunnen de waterwereld en
de bouwwereld van elkaar leren wanneer het gaat over het duurzaam omgaan met water
rondom woningen en gebouwen? “Pötz kan bogen op een jarenlange ervaring op het gebied
van het zelfs al nadenken over duurzaamheid in woning. Zij kan ons wijzen op zaken waar men
niet zo snel aan denkt”, volgens Van der Heijden.
Over duurzaamheid wordt veel gesproken, maar - aldus Van der Heijden - “het is nog een vaag
begrip. Zo zijn er bijeenkomsten over duurzaamheid, maar deze Onderweg naar huis-
bijeenkomst onderscheidt zich doordat we het onderwerp concreet maken. We hopen dat
duurzaamheid gaat leven en dat het onderwerp aan belangstelling wint.”
Van der Heijden wijst erop dat zowel de mensen ‘met de laarzen in de klei’ als de bestuurders
inzicht moeten krijgen in praktijkmogelijkheden van duurzaam werken, zodat het onderwerp
ook daadwerkelijk op de agenda gezet wordt. “Op dit moment is de opkomst van bestuurders
nog vrij laag. Ik denk dat het een kwestie is van ‘frapper toujours’: erop blijven hameren, zodat
je mensen de ogen op den duur kunt openen.”
De bijeenkomst begint om 14.00 uur en vindt plaats in gebouw B van De Gruyter Fabriek, Veemarktkade 8
in Den Bosch.
De locatie van de toekomstige wijk Geerpark in Vlijmen (foto: gemeente Heusden).

“Een goed watersysteem voor de stad”
Passies, ambities, ontwikkelingen - wat drijft een waterprofessional? Koninklijk Nederlands
Waternetwerk portretteert in iedere editie één van zijn leden. Deze keer: Daphne de Koeijer
(47), manager Watermanagement bij Gemeentewerken Rotterdam.
Daphne de Koeijer
Cursussen vanaf oktober
Rioleringstechniek
aanvang: 5 oktober
bijeenkomsten: 15 avonden en twee
zaterdagochtenden in de periode oktober tot
en met maart 2012
locatie: Eindhoven (dinsdagavond), Utrecht
(woensdagavond), Voorburg (donderdagavond),
Zwolle (maandagavond)
prijs: 1.625 euro
Monsternemer Legionella
aanvang: 4 oktober
bijeenkomsten: één dag
locatie: Utrecht
prijs: 495 euro
Vloeistofmechanica
aanvang: 5 oktober
bijeenkomsten: 15 avonden en twee
zaterdagochtenden in de periode oktober tot
en met - maart 2012
locatie: Utrecht
prijs: 2.325 euro
“Ik werk sinds 1992 in de watersector, maar
ben nog niet zo lang lid van de vereniging.
Hiervoor werkte ik ook bij Gemeentewerken
maar dan in andere sectoren. Sinds kort
maak ik deel uit van de redactieadviesraad
van H 2O. Deze adviesraad geeft de redactie
van H 2O feedback over artikelen. Het is
daarbij uiteraard van belang dat wij weten
wat in de sector speelt en waaraan behoefte
bestaat. Dat was voor mij dan ook aanleiding
om me aan te sluiten bij de vereniging. Op
die manier kom ik collega’s uit alle sectoren
tegen en wordt het makkelijker signalen op
te vangen indien nodig.”
“Ook in mijn werk is het belangrijk om te netwerken. Bij Gemeentewerken hebben we uiteraard
veel te maken met verschillende sectoren, zoals stadsontwikkeling en ruimtelijke ordening. In
Rotterdam hebben we daarnaast ook nog eens drie waterschappen. Het is dus van belang om
met al deze partijen in contact te blijven en te zorgen voor een soepele samenwerking.”
“Ik richt me in mijn werk op het watermanagement in Rotterdam. Daarbij ben ik medeverantwoordelijk
voor het rioleringssysteem en het water in de stad. Mijn drijfveer is om te zorgen
voor een zo goed mogelijk water- en rioleringssysteem. Water is erg complex, zeker in
stedelijke gebieden. Het is vaak nodig om creatieve oplossingen te vinden en buiten de
normale kaders te denken. Water raakt iedereen; het is belangrijk de waterhuishouding goed
te regelen. Daarbij heeft Rotterdam uiteraard ook te maken met de verandering in het klimaat
en de economische crisis.”
“De bezuinigingen zorgen voor een toenemende roep om duurzaamheid en betere samenwerking.
We moeten meer doen met minder geld. In Rotterdam loopt een aantal innovatieve
projecten, zoals groene daken en waterpleinen voor de opvang van hemelwater. Het is voor mij
een uitdaging om met al deze aspecten bezig te zijn en ervoor te zorgen dat we tot een zo goed
mogelijk systeem komen voor de stad en de inwoners. Daar doen we het uiteindelijk allemaal voor.”
Leidingen in waterstaatswerken
aanvang: 5 oktober
bijeenkomsten: vijf dagen in oktober en
november
locatie: Utrecht
prijs:1.550 euro
Leertraject Operators van rwzi’s
aanvang: 5 oktober
bijeenkomsten: 15 avonden en twee
zaterdagochtenden in de periode oktober tot
en met maart 2012
locatie: afhankelijk van de herkomst van de
cursisten
prijs: 950 euro
Voldoen aan lozingseisen
aanvang: 5 oktober
bijeenkomsten: vier dagdelen in oktober en
november
locatie: Utrecht
prijs: 950 euro
waternetwerken
Agenda WATERCOLUMN
Op ver.nieuws_column 6 oktober verzorgt themagroep kop
Assetmanagement een Onderweg naar
huis-bijeenkomst Ver.nieuws_column over ervaringen plat initiaal met
assetmanagement op het gebied van water,
gas en electriciteit. Deze drie sectoren zullen
kennis en ervaringen uitwisselen. Locatie:
Kiwa ver.nieuws_column Gas Technology, plat Wilmersdorf 50 in
Apeldoorn. Aanvang: 16.30 uur. Einde rond
20.00 ver.nieuws_column uur.
auteur
Op 6 oktober is er een inspiratiedag over
zelfvoorzienendheid in zoet water. Zelfvoorzienendheid
staat hoog op de agenda bij het
Deltaprogramma, is een speerpunt van het
STOWA-kennisprogramma Deltaproof én een
belangrijk thema binnen ‘Kennis voor
Klimaat’. Het is voor waterschappen én
drinkwaterbedrijven wellicht van belang. In
een aantal parallelle sessies passeren diverse
praktijkvoorbeelden de revue.
Op 24 november vindt het KNW-najaarscongres
plaats in Burgers’ Zoo in Arnhem. Het
congres met de titel ‘Water wordt digitaal!’
gaat over IT-trends in de watersector. De
belangrijkste spreker is Edwin Adriaansen
van TomTom. Aan de orde komen trends in
verzamelen, modelleren, sturen en
integreren van data. In workshops wordt
verder gewerkt aan de betekenis van IT voor
de ambities van de waterorganisaties.
Voorafgaand aan het congres is de algemene
ledenvergadering.
Op 29 november verzorgt themagroep
Assetmanagement het symposium ‘Assetmanagement
riolering en drinkwaternetten:
leren van elkaar, verschillen en overeenkomsten’.
Doel van de bijeenkomst is het
delen van kennis over de toepassing van
assetmanagement in beide sectoren, het
duiden van verschillen en overeenkomsten
en het formuleren van aanbevelingen over
samenwerking.
Colofon
Waternetwerken
Redactie
Monique Bekkenutte
Anne de Boer
Martine Bruynooge
Antal Giesbers
Jaap van Peperstraten
Contact
Koninklijk Nederlands Waternetwerk
Binckhorstlaan 36 (M417)
2516 BE Den Haag
(070) 322 27 65
06 31 67 86 68
e-mail: info@waternetwerk.nl
H 2O / 19 - 2011
27

Maatwerk
met met visie
-inventarisatie en onderzoek
-visie- en planvorming
-inrichtings- en beheerplannen
-monitoring en evaluatie
-toetsing aan natuurwetgeving
gecertificeerd ISO 9001,
lid NL ingenieurs,
lid Netwerk Groene Bureaus

Berend Reitsma, Tauw
Ronnie Berg, Tauw
Frank Brandse, Waterschap Reest en Wieden
Hans Geerse, Waterschap Reest en Wieden
Nieuwe slibeindverwerking in
Noord-Nederland: slibdroging
met restwarmte of een
‘slibenergiefabriek’
Wetterskip Fryslân en de waterschappen Noorderzijlvest, Hunze en Aa’s, Reest
en Wieden en Velt en Vecht moeten op korte termijn (2015-2018) nieuwe
contracten voor de slibeindverwerking afsluiten. Uit de slibketenstudie II 1) blijkt
dat door droging met restwarmte slib goedkoper en duurzamer verwerkt kan
worden. Zowel voor deze waterschappen samen als per provincie is het eff ect
van slibdroging met restwarmte en het toepassen van een ‘slibenergiefabriek’
inclusief droging met restwarmte op de verwerkingsprijs per ton koek berekend.
Het eindproduct is slibgranulaat dat als secundaire brandstof kan dienen.
Bij slibdroging kan met voordelige
restwarmte goedkoper worden gewerkt dan
nu. Bij voldoende schaalgrootte kan zelfs
bijna 40 euro per ton koek worden bespaard
en daalt de verwerkingprijs tot circa 60 euro
per ton slibkoek (inclusief BTW en transport).
Bij een slibenergiefabriek wordt slib
gedroogd maar ontstaat tevens ‘groen’ gas
en worden de nutriënten stikstof en fosfaat
teruggewonnen. Dit kan kostentechnisch
alleen op grote schaal (de drie noordelijke
provincies samen), maar de besparingen zijn
aanzienlijk minder dan bij alleen droging.
Duurzaamheid kost geld. Door de (nog) lage
opbrengsten van teruggewonnen nutriënten
anno 2011 kan hiermee op dit moment ten
Vergiste slibhoeveelheden met berekende slibverwerkingskosten (inclusief BTW).
opzichte van het huidige tarief maximaal
10 tot 15 euro per ton slibkoek worden
bespaard.
Stand van zaken slibeindverwerking
In de huidige situatie worden de slibben
van Wetterskip Fryslân ontwaterd op de
rwzi Heerenveen en gedroogd door Swiss
Combi (met aardgas). De slibben van de
waterschappen Noorderzijlvest en Hunze
en Aa’s worden ontwaterd op de rwzi
Garmerwolde en aldaar ook gedroogd door
Swiss Combi (met aardgas). De slibben van
de waterschappen Velt en Vecht en Reest
en Wieden worden ontwaterd op de rwzi’s
Emmen respectievelijk Echten en worden
platform
vervolgens gecomposteerd bij GMB Tiel
en Zutphen. In de tabel staan de huidige
slibhoeveelheden en verwerkingskosten
weergegeven. Voor Noord-Nederland
bedraagt het ‘mixtarief’ voor slibeindverwerking
98 euro per ton koek (inclusief
BTW en transport). De vraag is hoeveel
we kunnen besparen op dit verwerkingstarief
door toepassen van droging met
restwarmte en toepassen van een slibenergiefabriek,
uitgaande van verschillende
schaalgrootten.
Om restwarmte te kunnen benutten,
komt in Noord-Nederland een viertal
geschikte locaties voor een droging of
waterschap ton ds/jaar % ds slibkoek ton/jaar kosten slibkoek
(euro/ton)
totale kosten
(euro/jaar)
Wetterskip Fryslân 13.000 25,0 52.000 100 5.200.000
Waterschap Noorderzijlvest 4.065 25,0 16.258 100 1.626.000
Waterschap Hunze en Aa’s 5.599 25,0 22.395 100 2.239.000
Waterschap Velt en Vecht 5.299 22,0* 24.084 93 2.240.000
Waterschap Reest en Wieden 4.789 27,5* 17.413 93 1.619.000
totaal 32.752 24,7 132.150 98** 12.924.000
* na aanpassingen aan de huidige slibverwerking ** mixtarief
H 2O / 19 - 2011
29

Afb. 1: Mogelijke locaties voor benutting restwarmte voor droging van slib.
Afb. 2: Twee mogelijke processen voor de slibeindverwerking Noord-Nederland (boven slibdroging met
restwarmte, onder de mogelijke opzet van een slibenergiefabriek, inclusief droging met restwarmte).
30 H 2O / 19 - 2011
een slibenergiefabriek (inclusief droging)
in beeld (zie afbeelding 1): centraal voor
de drie provincies op het Energie Transitie
Park bij Attero Wijster, decentraal voor de
provincie Fryslân bij de OMRIN in Harlingen,
decentraal voor de provincie Groningen bij
de EON in Delfzijl en decentraal voor (alleen)
de provincie Drenthe bij Attero in Wijster
(EVI Coevorden is een mogelijk alternatief).
Bij de selectie is gekeken naar de beschikbaarheid
van restwarmte. Op sommige
locaties was meestoken van het granulaat
bij de verbrandingsprocessen in theorie
mogelijk, maar dat is in deze verkenning nog
niet meegenomen. Er is nu uitgegaan van
transport naar de ENCI, rekening houdend
met verwerkingskosten van 30 euro per ton
ds en de transportkosten naar Maastricht.
In de toekomst zijn alternatieven wellicht
haalbaar, zoals de wervelbed biomassacentrales
met rookgasreiniging (bijvoorbeeld
de biomassacentrale in Alkmaar) of
meestoken in een kolencentrale.
Droging met restwarmte of toepassen
slibenergiefabriek
Zowel de droging met restwarmte als
(een mogelijke opzet van) een slibenergiefabriek
inclusief droging met restwarmte
2), 3), 4), 5)
(zie afbeelding 2) zijn doorgerekend.
Voor de aanvoer van slibben is uitgegaan van
uitgegist ontwaterd slib.
Bij slibdroging worden in een ontvangbuffer
de ontwaterde slibben opgevangen.
Uitgegaan is van een middentemperatuur
banddroger (circa 100°C). Het vrijkomende
condensaat bevat ammonium, wat is terug
te winnen als (NH 4) 2SO 4 in een ammoniakstripper.
Het kan ook worden omgezet via
de Anammoxroute of eventueel worden
gebruikt voor de rookgasreiniging (DeNO xinstallatie:
NH 3 reageert met NO x tot N 2).
Het restant wordt op het riool geloosd.
Het gedroogde slib kan worden afgezet als
biobrandstof.
Bij de slibenergiefabriek worden de slibben
ook opgevangen in een buffer en daarin
geresuspendeerd (ds-gehalte verlagen voor
de volgende stap). Met behulp van een
thermische drukhydrolyse worden deze
slibben verder afgebroken en vermindert
de viscositeit sterk. Voor de relatief hoge
temperaturen van de thermische drukhydrolyse
is hoogwaardige reststoom
nodig (deze is doorgaans op de beoogde
locaties ook beschikbaar, maar wel duurder
dan de middentemperatuurstoom). Na de
thermische drukhydrolyse wordt het slib
mesofiel vergist en een hoeveelheid biogas
vrijgemaakt, die men als ‘groen’ gas kan
benutten. Om de ontwaterbaarheid van
het slib nog verder te vergroten en fosfaat
(en stikstof) als nutriënten terug te winnen,
wordt in een AirPrex-reactor struviet teruggewonnen.
Hierna ontwatert en droogt men
het slib zoals bij de hierboven beschreven
droging. Het gedroogde slib kan worden
afgezet als biobrandstof. Het vrijkomende
slibwater bevat relatief hoge concentraties
stikstof. Hieruit kan bijvoorbeeld (NH 4) 2SO 4
worden teruggewonnen of ammoniak ten

platform
Afb. 3: De berekende verwerkingstarieven van slibkoek via droging en een slibenergiefabriek (SEF) als functie van de capaciteit (in ton ds/jaar) met de stoomprijs als invloedsfactor.
behoeve van een DeNO x-installatie. Het
restant van de stikstof wordt omgezet via de
Anammoxroute. Een deel van het slibrejectiewater
wordt gerecirculeerd naar de resuspensiebuffer.
Het resterende slibrejectiewater
loost men op de riolering.
Kosten en baten
In deze verkenning is voor de kostenberekening
gebruik gemaakt van leveranciersinformatie
en beschikbare kostenoverzichten
uit andere projecten. Deze kosten zijn dus
indicatief. De slibdroging of een slibenergiefabriek
zal waarschijnlijk als BV worden
bedreven. De kosten zijn dan dus exclusief
BTW. De overige kosten zijn inclusief BTW.
Voor de ‘referentie marktprijs’ voor de
toekomst is uitgegaan van 80 euro per ton
koek (inclusief BTW en transport). Hieruit
blijkt dat bij een capaciteit van circa 12.000
ton ds/jaar (ongeveer een provincie) de
kosten overeenkomen met de marktprijs.
Dus verwerken per provincie komt ongeveer
daar op uit. Echt voordeel wordt gehaald
op grotere schaal. Bij twee, drie of meer
provincies komen we uit onder de verwachte
marktprijs (respectievelijk 70, 60 en 55 euro
per ton koek).
Voor de droging met reststoom van Attero
Wijster en de schaalgrootte van heel Noord-
Nederland is dus een besparing mogelijk
van circa 37 euro per ton koek. Het nieuwe
verwerkingstarief komt dan op circa 60 euro
per ton koek. Voor de slibenergiefabriek
is voor deze schaalgrootte een besparing
mogelijk van circa tien euro per ton koek.
De onderste lijn in afbeelding 3 is de lijn voor
de stoomprijs van Attero en de bovenste lijn
gaat uit van de huidige gasprijs (dus 25 euro/
ton stoom). Indien stoom gebruikt wordt
die overeenkomt met of in de buurt ligt van
de gasprijs, wordt het kostenvoordeel snel
minder. Het zoeken van een locatie met een
gunstige gasprijs, zoals bij Attero, of goed
onderhandelen over de stoomprijs is dus van
groot belang voor de haalbaarheid.
Milieuvoetafdruk
De hoeveelheid kooldioxide die jaarlijks
vrijkomt bij drogen door Swiss Combi
en composteren bij GMB bedraagt circa
23.400 ton. Bij droging met reststoom en de
slibenergiefabrieken worden geen primaire
brandstoffen verbruikt, maar restproducten.
Hiermee is de extra uitstoot van kooldioxide
op extra transportbewegingen na nihil. De
hoeveelheid vermeden kooldioxide bedraagt
dus ongeveer 23.400 ton per jaar.
Conclusies
Op basis van de uitgevoerde verkenning
zijn slibdroging met reststoom vanaf een
capaciteit van één provincie en een slib-
energiefabriek vanaf drie provincies
goedkoper dan in de huidige situatie.
Toepassen van goedkope reststoom is daarbij
cruciaal. Ook de schaalgrootte is belangrijk.
Droging met reststoom voor drie provincies
samen leidt tot een fors goedkoper verwerkingstarief
(tot 37 euro lager dan het huidige
tarief in Noord-Nederland): tot circa 60 euro
per ton koek (inclusief BTW en transport). Dit
is lager dan de voor de toekomst verwachte
marktprijs van 80 euro per ton koek (inclusief
BTW en transport) en daarmee dus een
haalbare zaak.
Het toepassen van een slibenergiefabriek
levert een besparing op van circa tien euro
per ton koek, maar blijft daarmee boven de
marktprijs. Met de inzichten van dit moment
lijkt dit dus (nog) niet haalbaar. Hierbij speelt
ook de vraag mee hoeveel duurzaamheid
mag kosten.
Een in de tijd gefaseerde combinatie van
droging met restwarmte en een slibenergiefabriek
is ook mogelijk. Bij de slibenergiefabriek
is de hoeveelheid te drogen slib qua
droge stof en volume fors minder (door
toepassen van thermische druk hydrolyse
en Airprex), zodat - als bijvoorbeeld in
2015 de slibben van Drenthe en Friesland
worden gedroogd - in 2018 de slibben
van Groningen met een voorgeschakelde
slibenergiefabriek met dezelfde droger
kunnen worden behandeld. Omdat op dat
moment waarschijnlijk meer inzicht bestaat
in de haalbaarheid van de slibenergiefabriek,
is deze gefaseerde optie aantrekkelijk. Mocht
het in 2015 nog steeds qua kosten niet
haalbaar zijn, dan kan ook droogcapaciteit
worden bijgeplaatst.
LITERATUUR
1) STOWA (2010). Slibketenstudie II. Rapport 2010-33.
2) Ewert W. (2010). Schlammvorbehandlung durch
thermische Druckhydrolyse. WaWi - Kurse N/4,
Kassel.
3) STOWA (2010). Betuwse kunstmest.
Rapport 2010-30.
4) Kiesewetter J., S. Spoelstra en P. Alderliesten (2002).
Analyse slibdroger Beverwijk.
5) STOWA (1995). Behandeling van stikstofrijke
retourstromen op rwzi’s. Rapport 1995-14.
H 2O / 19 - 2011
31

Arjen Kok, Vitens
Frans Schaars, Artesia
Michel Groen, Vrije Universiteit Amsterdam
Esben Auken, Universiteit Århus
Geofysica vanuit de lucht levert
veel informatie op
Bij geohydrologisch onderzoek is het toepassen van geofysische
meetmethoden niet nieuw. Om meer te weten over de bodemopbouw of
waterkwaliteit werd geofysica in het verleden veelvuldig toegepast. Nieuw is
dat geofysische metingen nu ook vanuit de lucht kunnen plaatsvinden, met
verbeterde meettechnieken. In een korte tijd kan het aardoppervlak met een
hoog detailniveau tot op grote diepte worden ‘afgetast’. Het uiteindelijke
resultaat is een driedimensionaal overzicht van de ruimtelijke verbreiding van
zoet en zout grondwater maar ook zand- en kleilagen.
In het INTERREG-project CLIWAT is
Terschelling één van de pilotgebieden
naast de kustzone van België,
Nederland, Duitsland en Denemarken. Doel
van CLIWAT is te kijken naar de eff ecten van
klimaatverandering en zeespiegelrijzing
op het evenwicht tussen zoet en zout
grondwater. Vitens is direct betrokken bij dit
onderzoek, omdat de projectresultaten ook
goed toepasbaar zijn in een studie naar de
mogelijkheid van een duurzame onafhankelijke
(grond)waterwinning op Terschelling.
Eén van de belangrijkste onderdelen van
het CLIWAT-onderzoek is de kartering
vanuit de lucht om een driedimensionaal
beeld te krijgen van het zoet/zoutgrensvlak
en de verbreiding van klei- en zandlagen
in de ondergrond. Het gebruik van de
geo-elektrische weerstand is niet nieuw, de
recent verder ontwikkelde meetmethode
(airborne TDEM, SkyTEM) is dit wel. Deze
relatief goedkope techniek blijkt goed
toepasbaar voor het op grote schaal karteren
van de ondergrond op verschillende dieptes
en met verschillende resoluties.
De meettechniek
In het verleden werd de parameter
geo-elektrische weerstand al veelvuldig
gebruikt om veranderingen van de waterkwaliteit
en lithologieën (zand/grind/klei/
veen) te karteren. Dit werd dan gemeten met
simpele, vaak ééndimensionale methoden
met een beperkte resolutie en toepasbaarheid.
Een goed voorbeeld hiervan is
VES (Vertical Electrical Sounding) waar de
weerstandsverandering met behulp van
vier steeds verder uit elkaar te plaatsen
32 H 2O / 19 - 2011
elektroden in diepte kon worden gemeten.
Dit was een arbeidsintensieve methode
met zeer beperkende randvoorwaarden. De
komst van microcomputers en de schaalverkleining
in de elektronica maakte het
mogelijk de weerstanden met een grotere
resolutie, nauwkeurigheid en dieptebereik
te meten. Door de introductie van nieuwe
elektromagnetische technieken werd het
zelfs mogelijk weerstanden te meten zonder
het gebruik van elektroden.
Deze technieken maken gebruik van wisselspanning
met een specifi eke frequentie
(elektromagnetisch signaal), die door
een zender via een zendspoel of antenne
Afb. 1: Overzicht van het onderzoeksgebied op Terschelling.
wordt opgewekt en waarop de ondergrond
reageert met inductie. De mate waarin dit
inductieve signaal verschilt van het primair
opgewekte signaal, is afhankelijk van de
weerstandsopbouw in de bodem. Het
resultaat is een weerstandsprofi el (uitgedrukt
in Ohm per meter) van de ondergrond.
Doordat voor het meten van weerstanden
met elektromagnetische methoden
geen elektroden nodig zijn, bestaat de
mogelijkheid vanuit de lucht gegevens te
verzamelen, met als groot voordeel dat dit
veel sneller gaat en veel meer data oplevert.
De resolutie (lateraal) verbetert hierdoor
sterk. Voor dit type onderzoek zijn Time

Domain EM (TDEM) en Frequency Domain
EM (FDEM) de belangrijkste.
Met TDEM wordt een pulserend elektromagnetisch
veld gebruikt en de afname
van het inductieve veld in de tijd van elke
puls gemeten. TDEM geeft een min of meer
vergelijkbaar weerstandsprofiel als VES, maar
met een veel grotere penetratiediepte en
een zeer hoge meetsnelheid. FDEM gebruikt
een continu uitgezonden elektromagnetisch
signaal, dat wordt vergeleken met het
inductieve signaal dat terugkomt van de
ondergrond in een ontvanger. Het verschil
tussen deze twee signalen is weer een maat
voor de weerstandsopbouw. FDEM heeft
een wat geringere doordringingsdiepte en is
vooral geschikt om laterale veranderingen te
karteren.
Binnen het kader van CLIWAT is op
Terschelling het SkyTEM-systeem gebruikt.
Bij dit in Denemarken ontwikkelde TDEMsysteem
worden de zender en ontvanger
onder een helikopter gehangen. Er kan
worden gewerkt met verschillende zender/
ontvangerafmetingen en sterktes van elektromagnetische
pulsen, waardoor op verschillende
dieptes met verschillende resoluties
kan worden gemeten. De helikopter vliegt
met de zender/ontvangerspoel circa 40 meter
boven het maaiveld met een snelheid van
ongeveer 80 km per uur (zie ook pagina 6).
Doordat een enkele TDEM-meting slechts
enkele microseconden duurt, is de gegevensdichtheid
zeer groot, waardoor een lateraal
zeer dicht net aan metingen ontstaat. Vluchtlijnen
kunnen deels overlappend of met
tussenruimte gevlogen worden, afhankelijk
van de gevraagde resolutie.
Interpretatie van de data
De ruwe data zullen eerst moeten worden
geschoond van ‘ruis’. Die wordt vooral
veroorzaakt door kabels en leidingen. Indien
de ligging ervan bekend is, kan hier ook
in het vluchtplan mee rekening worden
gehouden. Daarom is het toepassen van
(airborne) geofysica in stedelijk gebied
minder zinvol. Daarna moeten de ruwe
veldcurves worden ‘geïnverteerd’. Hierbij
wordt de veldcurve omgezet in een
lagenmodel van verschillende weerstanden
met verschillende diktes. Van groot
belang hierbij is dat, ondanks de grote
hoeveelheden datapunten, de oplossing
van de dataset naar een lagenmodel met
verschillende weerstanden nog steeds niet
(helemaal) uniek is. Dit wordt het equivalentieprobleem
genoemd.
Bovendien moet er ook voldoende
weerstandscontrast zijn om een laag te
kunnen detecteren (dunne kleilagen zijn
op een bepaalde diepte niet meer te ‘zien’).
Hoe meer ‘vaste gegevens’ er beschikbaar
zijn door middel van boringen of andere
geofysische technieken, des te beter de
inversie is en des te beter het lagenmodel
overeenkomt met de werkelijkheid. In de
software, die speciaal hiervoor ontwikkeld
is in Denemarken, kunnen deze randvoorwaarden
worden meegegeven. Uiteindelijke
levert dit een driedimensionaal beeld van de
weerstandsopbouw van de ondergrond op.
Afb. 2: Meetprincipe van geofysische SkyTEM-metingen vanuit de lucht.
De volgende stap is de vertaling van de
weerstand naar lithologie en waterkwaliteit.
Dit is in feite ook een equivalentieprobleem,
maar onafhankelijk van de gebruikte
methode, omdat TDEM alleen weerstanden
meet. Bepaalde grondsoorten kunnen
dezelfde weerstand hebben afhankelijk van
de waterkwaliteit. Dit is echter ook weer
goed op te lossen met extra informatie uit
boorgaten, geleidbaarheidsonderingen
en boorgatmetingen. Het uiteindelijke
resultaat is een driedimensionaal beeld van
de ondergrond ingedeeld naar lithologie en
waterkwaliteit.
Resultaten Terschelling
De polder op Terschelling is één van de
gebieden die in aanmerking komen als
platform
mogelijk nieuw wingebied voor de drinkwaterwinning.
Om de risico’s van het
aantrekken van zout grondwater goed in
te kunnen schatten, is het verkrijgen van
een gedetailleerd inzicht in de ruimtelijke
verdeling tussen zoet en zout grondwater en
de verspreiding van kleilagen van essentieel
belang. In de vorm van boringen, boorgatmetingen,
geleidbaarheidssonderingen en
hoge resolutie geofysische veldmetingen
was al een redelijk beeld beschikbaar, maar
nog sterk fragmentarisch, doordat het was
gebaseerd op puntinformatie. Daaruit viel in
ieder geval uit af te leiden dat op sommige
plekken het verloop heel grillig kan zijn.
De SkyTEM-metingen vonden in september
2009 plaats. In twee dagdelen is Terschelling
H 2O / 19 - 2011
33

Afb. 3: Meetresultaat op Terschelling op een diepte van 25 tot 30 meter. Rode, oranje, gele en groene kleuren: zoet grondwater. Blauwe kleuren: zout en brak grondwater.
min of meer eilanddekkend ‘bevlogen’.
Voordat de data bij de universiteit van
Århus zijn bewerkt en geïnterpreteerd naar
een driedimensionaal weerstandsmodel,
vond een vergelijking plaats tussen de
bestaande en de ruwe SkyTEM-gegevens
om te controleren in hoeverre extra
randvoorwaarden noodzakelijk waren
voor het verkrijgen van een betrouwbaar
model. Dit bleek een belangrijke stap. Het
uiteindelijke resultaat is een waardevol,
betrouwbaar en relatief gedetailleerd model
van de ondergrond. Zo was het met SkyTEM
mogelijk de complete zoetwaterbel onder
het eiland, tot 100 meter diep, nauwkeurig
in kaart te brengen (uiteraard mede dankzij
het hoge weerstandscontrast). Ook werd
zichtbaar (metingen op het strand toonden
dit in 2007 al aan) dat de zoetwaterbel een
verbreiding buiten de laagwaterlijn onder
het zeewater kent. Met behulp van de
SkyTEM-gegevens zijn de contouren van die
zoetwaterbel in kaart gebracht. In de polder
bleken de al eerder aangetoonde grote
verschillen in de verbreiding van zoet en
zout grondwater, op korte afstand van elkaar,
gedetailleerd en continu in kaart te kunnen
worden gebracht. Ook binnen de zoetwaterbel
waren nog tal van andere weerstandsverschillen
te zien, die waarschijnlijk overeenkomen
met het voorkomen van Holocene
kleilagen.
Wat kunnen we met deze resultaten?
De SkyTEM EM-gegevens geven een
Afb. 4: Dwarsdoorsnede Terschelling ter hoogte van Midsland.
34 H 2O / 19 - 2011
gedetailleerd beeld van het voorkomen van
zoet en zout grondwater maar ook van de
opbouw van de bodem, een soort MRI-scan
van de ondergrond. Met deze informatie
snappen we beter hoe het hydrologische
systeem van Terschelling functioneert. Met
de uitkomsten van dit onderzoek zijn we in
staat onze geohydrologische modellen te
verfijnen en aan te passen, vooral aan de
randen waar veelal informatie ontbreekt.
Effectberekeningen van bijvoorbeeld
de verplaatsing van de waterwinning of
klimaatverandering zullen hiermee nog
nauwkeuriger worden. De SkyTEM-gegevens
kunnen ook helpen bij de selectie van een
locatie voor een nieuwe winning en bij het
bepalen van locaties voor gedetailleerde
hoge resolutie geofysische metingen om
het nieuwe wingebied zelf beter in kaart te
brengen.
Heeft airborne EM toekomst?
Aan informatie over de diepere ondergrond
bestaat continu behoefte. Niet elke plek is
echter gemakkelijk toegankelijk en om de
locaties voor kostbare diepere boringen te
selecteren en te optimaliseren is (regionale)
informatie van de diepere ondergrond zeer
essentieel. Airborne EM-meettechniek is
voor dit soort ontoegankelijke gebieden een
praktisch meetalternatief. Kan airborne EM
de veldmetingen vervangen? Nee, om de
elektromagnetische metingen uit de lucht
te kunnen verifiëren blijven oude of nieuwe
veldmetingen noodzakelijk. Maar het is wel
zo dat de intensiteit waarmee deze moeten
worden toegepast, in vergelijking met een
onderzoek zonder airborne EM, fors naar
beneden kan. Qua kosten-batenverhouding
is deze wijze van onderzoek zeer kostenefficiënt.
Het mes snijdt aan twee kanten:
vliegen lijkt kostbaar, maar voor hetzelfde
onderzoeksgeld of minder krijg je gebiedsdekkend
gedetailleerde informatie die
kan worden geoptimaliseerd met oude en
nieuwe veldmetingen.
LITERATUUR
1) Kok A., E. Auken, M. Groen, J. Ribeiro en F. Schaars
(2010). Using ground based geophysics and
airborne transient electromagnetic measurements
(SkyTEM) to map salinity distribution and calibrate
a groundwater model for the island of Terschelling
- The Netherlands. Program and proceedings book
SWIM 2010. Azores pag. 121-124.
2) Kok A., M. Groen, K-J. van der Made en V. Post
(2008). The use of mapping the salinity distribution
using geophysics on the island of Terschelling
for groundwater model calibration. Program and
proceedings book SWIM 2008. Naples Florida
pag. 124-127.
3) Auken E., A. Christiansen, J. Westergaard, C.
Kirkegaard, N. Foged en A. Viezzoli (2009). An
integrated processing scheme for high-resolution
airborne electromagnetic surveys, the SkyTEM
system. Exploration Geophysics 40, pag. 184-192.
4) Viezzoli A., A. Christiansen, E. Auken en K. Sørensen
(2008). Quasi-3D modeling of airborne TEM data
by Spatially Constrained Inversion. Geophysics 73,
pag. F105-F113.

Doris van Halem, TU Delft
Jasper Verberk, TU Delft
Gary Amy, King Abdullah University of Science and Technology
Hans van Dijk, TU Delft
Ondergrondse ijzer- en
arseenverwijdering voor
platform
drinkwaterzuivering in Bangladesh
Een groot gezondheidsprobleem in Bangladesh vormt de aanwezigheid van
arseen in ondiep grondwater. Dit probleem raakt vooral de armen op het
platteland onevenredig, omdat zij het meest afhankelijk zijn van deze bron
van drinkwater. Oplossingen voor het arseenprobleem, waaronder arseenverwijdering
op huishoudschaal, bieden zelden een duurzaam alternatief
voor veilig drinkwater op het platteland. Naar een nieuwe technologie voor de
behandeling en opslag van huishoudelijk water, gebaseerd op ondergrondse
verwijdering van ijzer en arseen, is onderzoek verricht in een promotieproject
aan de TU Delft. Op 3 oktober vindt de openbare verdediging plaats.
Het principe van ondergrondse ijzerverwijdering
(zie afbeelding 1) is
dat belucht water periodiek wordt
geïnjecteerd in een zuurstofl oze of anaerobe
watervoerende laag, waarna onttrekking
van grondwater plaatsvindt 1) . Door de
injectie van zuurstofhoudend water wordt
het Fe 2+ bevattende grondwater gedeeltelijk
verplaatst. Het zuurstofrijke geïnjecteerde
water oxideert het geadsorbeerde Fe 2+ tot
Fe 3+ in de ondergrond rondom de put. Tijdens
de grondwateronttrekking keert de stroming
van het water om, waardoor opgelost Fe 2+ (en
arseen) kan adsorberen aan het geoxideerde
Fe 3+ -oppervlak. Hierdoor wordt vervolgens
grondwater met verlaagde ijzer- en arseenconcentraties
onttrokken.
Kleinschalige toepassing van ondergrondse
arseenverwijdering komt reeds voor in India,
Bangladesh en Duitsland 2),3),4) . Ondergrondse
ijzer- en arseenverwijdering is een in situtechnologie,
waarbij de verontreiniging bij de
bron wordt aangepakt.
Deze aanpak heeft een aantal veelbelovende
voordelen ten opzichte van huidige
decentrale zuiveringstechnieken:
Geen kostbaar fi ltermateriaal en
onderhoud nodig;
De grondwaterput heeft de voorkeur
als drinkwaterbron op het plattenland
in Bangladesh 5) en is beschikbaar op
huishoudschaal bij de allerarmsten;
Er is weinig materieel nodig behalve de
al bestaande handpomp en is bovendien
lokaal te vervaardigen en te repareren;
De verwijdering van ijzer (kleur, smaak)
kan helpen bij de sociale acceptatie van
deze technologie;
Afb. 1: Het principe van ondergrondse ijzer- en arseenverwijdering, met injectie (links) en onttrekking (rechts).
IJzer kan een zichtbare indicator zijn voor
de aanwezigheid van arseen (waterkwaliteitscontrole
na constructie);
De technologie is ook bruikbaar voor
irrigatiewater, om zo accumulatie van
arseen in groenten te beperken.
Voordat ondergrondse ijzer- en arseenverwijdering
te beschouwen is als haalbaar
alternatief ter bestrijding van het arseenprobleem,
is echter beter inzicht nodig in de
(ondergrondse) processen die de duurzame
werking van dit proces onder verschillende
geochemische condities bepalen.
De gevolgde onderzoeksmethode in het
promotieproject bestond uit een analyse
van de gegevens van bestaande ondergrondse
ijzerverwijdering in Nederland,
het monitoren van een proefopstelling in
H 2O / 19 - 2011
35

Bangladesh, zandkolomstudies in het veld
en in het laboratorium én sedimentkarakterisering
nabij ondergrondse ijzerverwijderingsputten.
Ondergrondse ijzerverwijdering
Ervaringen in Nederland bij Vitens en Oasen
toonden aan dat ondergrondse ijzerverwijdering
een effectieve, robuuste en duurzame
technologie is met een groot potentieel
voor wereldwijde toepassing. De zuurgraad
bleek de meest dominante waterkwaliteitsparameter
te zijn voor het bepalen van de
effectiviteit van ondergrondse ijzerverwijdering.
De operationele V/Vi-verhouding
verdubbelde ruimschoots tussen pH 7,0 en
7,4 op pompstation Corle (Vitens). Naast
ijzer werden ook mangaan, fosfaat en arseen
vastgelegd in het watervoerende pakket.
Opeenvolgende cycli resulteerden in een
verbeterde verwijderingsefficiëntie, wat het
potentieel van deze technologie voor een
duurzaam gebruik illustreert.
Voor handpompen in huishoudens in
Bangladesh is veldonderzoek verricht in
Manikganj. Het toonde aan dat ondergrondse
ijzerverwijdering met succes
toepasbaar is op kleine schaal. De efficiëntie
van het proces werd beter met opeenvolgende
injectie-onttrekkingscycli en bij
injectie met hogere zuurstofconcentraties.
Het optreden van adsorptieve-katalytische
oxidatie tijdens de injectie-onttrekkingscycli
(zie kader) is gesimuleerd in laboratoriumkolomexperimenten,
waarbij de waargenomen
(stoichiometrische) 1:4-verhouding voor het
zuurstofverbruik en Fe 2+ -verwijdering het
optreden van dit mechanisme bevestigde.
Het zuurstofverbruik en de daaropvolgende
Fe 2+ -verwijdering werden verhoogd in de
kolommen door aanwezigheid van geaccumuleerde
Fe 3+ -oxiden. Toch is het adsorptieve-katalytische
oxidatiemechanisme
niet verantwoordelijk voor de verbeterde
36 H 2O / 19 - 2011
Adsorptieve-katalytische oxidatie
Het mechanisme van adsorptieve-katalytische oxidatie is gebaseerd op het gegeven dat
geadsorbeerd Fe 2+ oxideert tot ijzeroxiden (Fe 3+ ), die voorzien in nieuwe adsorptieplaatsen.
Tijdens injectie van zuurstofrijk water in een zuurstofloos watervoerend pakket zorgt de
overvloedige aanwezigheid van ijzeroxiden ervoor dat een snelle heterogene ijzeroxidatiereactie
optreedt van geadsorbeerd Fe 2+ :
S-OFe(II) + +0,25O 2+1,5H 2->-OFe(II) (OH) 2+H +
Het zuurstofverbruik in deze reactie heeft tot gevolg dat het fysieke zuurstoffront vertraagd
wordt ten opzichte van het geïnjecteerde water. Als de heterogene ijzeroxidatiereactie compleet
is, zijn de gevormde Fe 3+ -oxiden beschikbaar voor adsorptie van Fe 2+ en anionen, zoals As(III),
tijdens onttrekking:
S-OH+Fe 2+ ->S-OFe(II) + +H +
S-OH+H 3AsO 3->S-H 2AsO 3+H 2O
Als het ijzeroxide oppervlak gevuld is, kan geen Fe 2+ of As(III) meer geadsorbeerd worden en zal
ijzer/arseen waargenomen worden in het onttrokken water. Met andere woorden, tijdens
onttrekking is het ijzer/arseenfront vertraagd en kan meer water geproduceerd (V) worden met
verlaagde ijzer/arseenconcentraties, dan was geïnjecteerd (Vi). De operationele V/Vi-verhouding
geeft de efficiëntie van het systeem weer. De retardatie (vertraging) van ijzer/arseen is te
beschrijven met de dimensieloze retardatiefactor (R), die de vertraging weergeeft van een stof
ten opzichte van een tracer. In het geval van ondergrondse ijzerverwijdering wordt de retardatie
berekend ten opzichte van het geïnjecteerde watervolume.
efficiëntie na meerdere cycli. Het zuurstof-
verbruik van andere geochemische
processen tijdens de eerste injectiecycli
(bijvoorbeeld pyrietoxidatie), kan wel een
verklaring zijn, maar het is waarschijnlijker
dat de volume vergroting van de ondergrondse
oxidatiezone de Fe 2+ -verwijdering
per cyclus verhoogt 6) .
Naast adsorptieve-katalytische oxidatie
speelt ook kationenuitwisseling een rol
tijdens de injectie-ontrekkingscycli. In kolomexperimenten
met synthetisch en natuurlijk
grondwater bleek dat kationenuitwisseling
(Na + -Fe 2+ ) optreedt tijdens ondergrondse
ontijzering. Bij hogere Na + -concentraties in
het geïnjecteerde water was de Fe 2+ -uitwisseling
hoger, maar deze daalde in de
aanwezigheid van andere kationen in het
grondwater 7) .
Praktijkresultaten met het injecteren van
water met hoge zuurstofconcentraties (0,55
mmol/l) op pompstation Corle toonde een
betere verwijdering van ijzer aan dan bij de
normale concentratie verzadigingszuurstof
van 0,28 mmol/l. Dit geeft aan dat niet de
uitwisselbare Fe 2+ op het bodemmateriaal de
beperkende factor is tijdens injectie, maar
de aanvoer van zuurstof naar de beschikbare
Fe 2+ . Uit de kolomproeven blijkt dat ondergrondse
ijzerverwijdering niet significant
Aanleg en monitoring van proefopstelling in Manikganj. Zandkolomopstelling in het laboratorium van de TU
Delft.

eperkt of versterkt wordt door de aanwezigheid
van andere anorganische grondwaterbestanddelen.
Wel is de ijzerverwijdering
minder bij de aanwezigheid van 1,2 mmol/l
calcium of 0,06 mmol/l mangaan.
Een aandachtspunt voor de duurzame
toepassing van ondergrondse ijzerverwijdering
is het risico van verstopping van
het watervoerend pakket door langdurig
gebruik van de injectie-onttrekkingsputten.
Sedimenten rondom twaalf jaar oude
ondergrondse ijzerverwijderingsputten zijn
daarom geanalyseerd op hun chemische
samenstelling. Op de onderzochte locatie
(pompstation De Put van Oasen) is ijzer
op specifieke dieptes in de buurt van de
ondergrondse ontijzeringsputten geaccumuleerd.
De meerderheid van het geaccumuleerde
ijzer is gekarakteriseerd als
kristallijn 8) . Dit suggereert dat neergeslagen
amorfe ijzeroxiden zijn getransformeerd naar
ijzeroxiden van hogere kristalliniteit. Deze
kristallijne en compacte ijzeroxiden hebben
de onderzochte put en/of het watervoerend
pakket niet merkbaar verstopt. De ondergrondse
ontijzeringsputten zijn zelfs minder
vaak gereinigd dan gewone onttrekkingsputten.
Ondergrondse arseenverwijdering
Uit het onderzoek bleek dat ondergrondse
arseenverwijdering minder effectief is voor
de verwijdering van arseen dan voor ijzer. De
verwijdering van arseen was beperkt en de
doorbraak van 10 μg/l (voorlopige richtlijn
van de VN-wereldgezondheidsorganisatie
WHO) werd waargenomen bij een geringe
ontrekkingshoeveelheid van V/Vi

activiteiten (koken, wassen, etc.). Verwijdering
van arseen is alleen nodig voor drink-
en kookwater, maar de huidige (huishoud-)
arseenfilters worden beperkt in hun
efficiëntie door de aanwezigheid van ijzer
en fosfaat in het grondwater (verstopping
en adsorptieve competitie). De combinatie
van ondergrondse ijzerverwijdering gevolgd
door een HWTS-arseenfilter kan deze
beperking wegnemen, aangezien tijdens
ondergrondse ijzerverwijdering zowel ijzer-
als fosfaatconcentraties verlaagd worden.
Een nieuw waterkwaliteitsaandachtspunt
in Bangladesh is de verontreiniging van
grondwater met verhoogde mangaanconcentraties.
Chronische blootstelling aan
mangaan via drinkwater kan neurologische
effecten hebben bij een concentratie boven
de richtlijn van 0,4 mg/l (WHO). De (kleinschalige)
toepassing van ondergrondse
mangaanverwijdering zou daarom een
interessante onderzoeksrichting zijn.
Conclusie
De resultaten van dit onderzoek tonen
aan dat ondergrondse ijzerverwijdering
technisch haalbaar is onder een breed scala
van (geochemische) condities en daarom
veel potentie heeft voor de toepassing op
110329
38 H 2O / 19 - 2011
handpompschaal. Ondergrondse arseenverwijdering
is minder geschikt bevonden
voor handpompen en is kwetsbaar in diverse
geochemische condities. Toch liggen er voor
deze technologie mogelijkheden in regio’s
met gunstige grondwatersamenstellingen
en/of in combinatie met andere (huishoud)
zuiveringsstappen.
LITERATUUR
1) Van Beek C. (1983). Ondergrondse ontijzering,
een evaluatie van uitgevoerd onderzoek. Kiwa
mededeling 78.
2) Sen Gupta B., S. Chatterjee, U. Rott, H. Kauffman, A.
Bandopadhyay, W. de Groot, N. Nag, A. Borbonell-
Barrachina en S. Mukherjee (2009). A simple chemical
free arsenic removal method for community.
Environmental Pollution 157, pag. 3351-3353.
3) Sarkar A. en O. Rahman (2001). In-situ removal of
arsenic - experiences of DPHE-Danida pilot project.
In Technologies for arsenic removal from drinking
water. Bangladesh University of Engineering and
Technology and The United Nations University.
4) Rott U., C. Meyer en M. Friedle (2002). Residue-free
removal of arsenic, iron, manganese and ammonia
from groundwater. Water Sci. Technol.: Water
Supply nr. 1, pag. 17-24.
5) WSP/Wereldbank (2003). Fighting arsenic: listening
to rural communities. Willingness to pay for arsenicfree
safe drinking water in Bangladesh.
Bezoek ons op
Aquatech
Standnummer: 01.212.
advertentie
Pompen - Afsluiters - Systemen
KSB INTRODUCEERT HOOG-EFFICIËNTE
AFVALWATERPOMPEN tot 150kW
KSB introduceert afvalwaterpompen van het type Amarex/KRT met energiezuinige
motoren. Deze motoren voldoen aan de toekomstige Europese
rendementseisen IE3 (Premium Effi ciency) voor standaardmotoren.
De nieuwe pompsets, zijn toepasbaar als dompelpomp en als overstroombare
droogopgestelde kort gekoppelde blokpomp en kunnen zowel met als
zonder Ex-beveiliging worden geleverd. De uitvoering in natte en droge
opstelling funtioneren zonder koelmantel en zonder mediumkoeling. Bij
zowel nominale belasting als bij deelbelasting worden hogere rendementen
gehaald dan bij standaard dompelmotoren, maar ze zijn even robuust.
KSB is een van ’s werelds meest vooraanstaande
producenten van pompen, afsluiters en bijbehorende
systemen voor industrie en gebouwentechniek, water- en
afvalwaterbeheer alsmede energietechniek en mijnbouw.
KSB Nederland B.V. - www.ksb.nl - infonl@ksb.com
6) Appelo C., B. Drijver, R. Hekkenberg en M. de Jonge
(1999). Modeling in situ iron removal from ground
water. Ground Water nr. 6, pag. 811-817.
7) Van Halem D., D. Moed, J. Verberk, G. Amy en H. van
Dijk (2011). Cation exchange during subsurface iron
removal. Water Research. Ter beoordeling.
8) Van Halem D., W. de Vet, J. Verberk, G. Amy en
H. van Dijk (2011). Characterization of accumulated
precipitates during subsurface iron removal.
Applied Geochemistry nr. 26, pag. 116-124.
9) Van Halem D., S. Olivero, W. de Vet, J. Verbek, G. Amy
en H. van Dijk (2010). Subsurface iron and arsenic
removal for shallow tube well drinking water supply
in rural Bangladesh. Water Research nr. 44,
pag. 5761-5769.

Ron Jong, Vitens
Janneke Duiven, Vitens
Gea Terhorst, TU Delft, thans Logisticon Water Treatment
Koos Baas, Aquacare Europe
platform
Implementatie onderzoek naar
fosfaatvrije antiscalant
Aan het voedingwater van een NF/RO-membraanfi ltratie wordt antiscalant
gedoseerd om een hogere recovery te bereiken. Deze antiscalant wordt samen
met de geconcentreerde afvalstroom van het proces geloosd op oppervlaktewater.
Een fosfaatvrij antiscalant kan een fosfaatverwijderingsstap
uitsparen. Na een intensief testprogramma nam Vitens het fosfaatvrije
antiscalant 4Aqua OSM BD25 op locatie Dinxperlo in gebruik.
Bij de zuivering van grondwater tot
drinkwater past Vitens op elf van
haar productielocaties nanofi ltratie
en omgekeerde osmose toe. Meestal
wordt antiscalant aan het voedingswater
van de membranen gedoseerd om een
hogere recovery te bereiken. Op negen van
deze locaties wordt anaerobe membraanfi
ltratie toegepast met anaeroob grondwater
als voeding. Om het bij membraanfi ltratie
geproduceerde concentraat aan de lozingseisen
te laten voldoen, wordt dit in een
snelfi ltratie behandeld om fosfaten (hoofdzakelijk
afkomstig van de antiscalant) en ijzer
te verwijderen. Op de twee locaties waar
anaerobe membraanfi ltratie niet mogelijk is,
wordt aerobe membraanfi ltratie toegepast,
waarbij het voedingswater in een snelfi ltratie
ontdaan wordt van ijzer, mangaan en
ammonium. Het ijzervrije concentraat dat nu
wordt geproduceerd, voldoet alleen op het
gebied van fosfaat niet aan de lozingsnorm
van 1 mg/l P. Het gebruik van een fosfaatvrije
antiscalant kan in dit geval uitkomst bieden
en een fosfaatverwijderingsstap bij het
lozingspunt van het concentraat uitsparen 1) .
Bij de opstart van de eerste aerobe
membraanfi ltratie van Vitens te Dinxperlo in
2006 was echter nog geen volledig doorontwikkelde
fosfaatvrije antiscalant beschikbaar.
Om de investering uit te stellen en tijd te
winnen, besloot Vitens indertijd de RO-installatie
in Dinxperlo op te starten met de beste
fosfaatvrije antiscalant van dat moment,
die uit een proefi nstallatie-onderzoek was
voortgekomen 2) . De bedrijfsvoering van de
RO-installatie was stabiel, met een reinigingsfrequentie
van de membranen van vier maal
per jaar. Hierbij werd met name biofouling
verwijderd, die veroorzaakt werd door
AOC die onder andere aanwezig was in de
antiscalant 3) .
De ontwikkelingen stonden niet stil; in
2008 waren nieuwe fosfaatvrije antiscalants
beschikbaar. Tijdens een uitgebreid
onderzoek naar de biofoulingspotentie van
deze antiscalants door Vitens te Zwolle viel
4Aqua OSM BD25 op (zie kader) door de lage
biofoulingpotentie 4) . Reden voor Vitens om
het middel op praktische toepasbaarheid
te testen met het hier omschreven testprogramma,
waarbij de hoofddoelen een
reductie van de reinigingsfrequentie en een
reductie in totale kosten waren.
Onderzoeksvragen
Al in 2005 was een premature versie van
BD25 met overeenkomstige actieve stoff en
getest tijdens het vooronderzoek voor de
bouw van Dinxperlo. Bij een recovery van 80
procent was vastgesteld dat de antiscalingeigenschappen
voldoende waren, maar de
biofoulingpotentie was op dat moment nog
te hoog. Alvorens het middel in de praktijk
ingezet kon worden, moesten de volgende
onderzoeksvragen beantwoord worden:
Veroorzaakt BD25 in Dinxperlo minder
biofouling?
Zijn de antiscalingeigenschappen
voldoende?
Welke minimale dosis is vereist in
Dinxperlo?
Is een membraan waaraan BD25 is
gedoseerd, te reinigen?
Mag concentraat met BD25 geloosd
worden op oppervlaktewater?
Deze vragen moesten beantwoord worden
met de membraan fouling simulator (MFS)
(eerste vraag), de ScaleGuard (tweede
en derde vraag), een beoordeling van de
bedrijfsvoering van de praktijkinstallatie
(eerste, tweede en vierde vraag) en overleg
met Waterschap Rijn en IJssel (de laatste
vraag).
De meetresultaten van BD25 worden in
dit artikel vergeleken met het tot 2009
toegepaste antiscalant te Dinxperlo, hier
‘referentie’ genaamd.
Het MFS-onderzoek
De MFS is een door KWR en Vitens
ontwikkelde rechthoekige cel, waarin een
strook membraan met voedingspacer wordt
geklemd (zie foto op de vorige pagina).
Het voedingswater stroomt met een vaste
volumestroom langs het membraan en door
de voedingspacer. In het water aanwezige
zwevende deeltjes zullen afvangen
worden door de spacer. Ook kan groei van
afzettingen, bijvoorbeeld biofouling, plaatsvinden.
Indien de spacer of het membraan
vervuilt, zal de drukval over de cel stijgen 5) .
De drukval over een MFS wordt continu
gelogd. Deze druktoename is een maat
voor de vervuilingpotentie van het water
met betreff ende antiscalant. Gedurende
het onderzoek kan de vervuiling van het
membraan en spacer natuurlijk ook met
het oog worden gevolgd. Naast de drukval
over de cel geeft de visuele beoordeling
informatie over vervuilingpotentie en groei
van bijvoorbeeld bacteriën.
De eerste onderzoeksvraag is beantwoord
door een MFS zonder antiscalant te
vergelijken met de resultaten van een MFS
met het antiscalant BD25 en één met de
referentie-antiscalant. Het voedingswater
was RO-voedingswater van na de kaarsfi lters.
H 2O / 19 - 2011
39

Van dag 0 tot dag 35 bedroeg de antiscalantdosis
2,5 mg/l, daarna is de dosis verhoogd
naar 10 mg/l.
Resultaten
Na een inlooptijd blijft de drukval in de MFS
zonder antiscalant en in de MFS met BD25
gedurende 50 dagen op een constante
waarde. De drukval in de MFS met referentiedosering
begint na 41 dagen significant
te stijgen. Laboratoriumanalyses en visuele
beoordeling wezen uit dat biofouling de
oorzaak van de stijging van de drukval was.
De ScaleGuard
Een ScaleGuard is een meetinstrument
waarmee vastgesteld kan worden of water
gevoelig is voor scaling 6) . Het is in principe
een nauwkeurig metende en regelende
kleine membraaninstallatie die het
concentraat van een full-scale installatie als
voeding heeft (zie afbeelding 1). De
recovery in de ScaleGuard is laag (rond de
zes procent), maar doordat de ScaleGuard
gevoed wordt met concentraat, zal de
scalingpotentie in de ScaleGuard net iets
hoger zijn dan in de praktijkinstallatie. Het
oververzadigde concentraat zal dus eerder
scaling geven in de ScaleGuard, waardoor de
praktijkinstallatie vrij van afzettingen blijft.
Het eerste deel van het ScaleGuardonderzoek
vond plaats in 2009. Hieruit
volgde dat geen scaling optrad bij de door
Aqua Care Europe geadviseerde dosis van 2,5
mg/l BD25. Bij het vervolgonderzoek in 2010
is de dosis aan één stack in stapjes verlaagd
tot uiteindelijk 0,1 mg/l. Een lagere dosis is
niet onderzocht, omdat in de praktijk al vast
was komen te staan dat scaling optrad bij
afwezigheid van een antiscalantdosering.
Resultaten
Afbeelding 2 geeft de BD25-dosis weer
van stack 3 en de genormaliseerde flux van
de massa transport coëfficiënt (MTC) in de
ScaleGuard tijdens het onderzoek. De dosis
BD25 is gereduceerd van 2,5 naar 0,1 mg/l.
Afb. 1: Meetprincipe van de ScaleGuard te Dinxperlo.
40 H 2O / 19 - 2011
Een membraan fouling simulator (foto: Global Membrains).
De MTC daalt indien zich afzettingen op
een membraan vormen. Uit de stabiele MTC
blijkt dat geen scaling optrad. Uit onderzoek
bij Wetsus bleek dat de inductietijd van
4Aqua BD25 afneemt bij een lagere concentratie
7) . In verband met de lange verblijftijd
van het concentraat te Dinxperlo in de
concentraatleiding van vijf kilometer, is
gekozen voor een praktische dosis van 1,25
mg/l BD25.
De praktijkinstallatie
De membraanstacks van de praktijkinstallatie
zijn voorzien van meetapparatuur
waarmee de massa transport coëfficiënt en
de genormaliseerde drukval (NPD) berekend
kunnen worden. De MTC en NPD van de
BD25-stack kunnen nu vergeleken worden
met de waarden van de referentiestack. Met
de MTC en NPD voor en na een reiniging kan
het effect van een chemische reiniging van
een stack worden beoordeeld.
Resultaten
Biofouling vindt in Dinxperlo met name
plaats in de eerste trap van de stacks. Dit
uit zich in een stijging van de drukval.
Uit afbeelding 3 blijkt dat de genormaliseerde
drukval van de eerste trap van de
referentiestack sneller stijgt dan die van de
BD25-stack. Dit duidt op minder biofouling in
de BD25-stack. Het effect van een reiniging
was naar wens; de drukval in trap 1 van de
BD25-stack is gedaald tot het uitgangsniveau.
Is lozing toegestaan?
Het in een brief vastgelegde oordeel van
Waterschap Rijn en IJssel met betrekking
tot BD25 is positief: “De waterbezwaarlijkheid
van BD25 is conform de algemene
beoordelingsmethodiek ingedeeld als 11B
(‘weinig schadelijk voor in het water levende
organismen’) en is gelijkwaardig aan het
referentie-antiscalant. Deze verandering

platform
Afb. 2: Dosis BD25 aan stack 3 en de gemeten MTC in ScaleGuard. Afb. 3: Genormaliseerde drukval in trap 1 van de stack met BD 25 en in de
referentiestack.
zal derhalve niet leiden tot andere of in
omvang significant nadeligere gevolgen
voor het milieu dan nu is vergund in de
Wvo-vergunning.”
Conclusies
De biofoulingpotentie van BD25 blijkt ook
in de praktijk laag te zijn. De antiscalende
eigenschappen zijn naar wens. Na reinigen
van de stack komen de genormaliseerde
drukval en de massa transport coëfficiënt
terug op uitgangsniveau. Het waterschap ziet
geen bezwaren in het toepassen van BD25.
Ook is een ATA verleend. Alle onderzoeksvragen
zijn met goed resultaat beantwoord.
In oktober 2009 doseerde Vitens 2,5 mg BD25
per liter aan alle stacks van de RO-installatie
in Dinxperlo. Een jaar later is deze dosis
verlaagd tot 1,25 mg/l. De reinigingsinterval
blijkt langer dan een jaar te zijn. Ondanks
de hogere prijs van BD25 ten opzichte van
de referentie-antiscalant bespaart de
overgang naar BD25 Vitens jaarlijks 40.000
euro (aan inzet van personeel, energie- en
chemicaliënkosten en stilstand van de stacks
bij reiniging) 8) .
LITERATUUR
1) Jong R. en M. Nederlof (2006). Ervaringen bij Vitens
met lozing van membraanconcentraat. H 2O nr. 20,
pag. 14-16.
2) Jong R., J. Bil, I. Steemers-Rijkse en M.
Nederlof (2006). Nieuw type antiscalant voor
membraanfiltratie Dinxperlo. H 2O nr. 20 pag. 33-36.
3) Vrouwenvelder J., S. Manolarakis, H. Veenendaal
en D. van der Kooij (2000). Biofouling potential
Aquacare Europe begon in mei 2005 samen met Cosun aan de ontwikkeling van een volkomen
nieuwe antiscalant op basis van carboxy-methyl-inuline (CMI). Cosun beschikte over de kennis
van productie van inuline, die uit cichorei gewonnen wordt, en had ervaring met syntheses van
deze grondstof naar CMI. Deze kennis werd gekoppeld aan de kennis van Aquacare Europe op
het terrein van toepassing van membraantechnologie.
De eigenschappen van CMI als threshold inhibitor
voor CaCO3, CaSO4, BaSO4 en SrSO4 zijn al lang
bekend 9) Carboxy-methyl-inuline.
. In dit artikel uit 1996 werd onderzoek
gepubliceerd naar de effecten van de substitutiegraad
van het CMI. Afhankelijk van een hogere
substitutiegraad (1,05) en 4 mg/l actieve stof bleek in
dit onderzoek de inductietijd op te lopen tot
minimaal 270 seconden. De inductietijd is de tijd die
aangeeft hoelang de door het antiscalant
behandelde ge-supersatureerde oplossing stabiel
blijft.
De nu ontwikkelde CMI heeft een substitutiegraad
van 2,5. Daarmee mocht een langere inductietijd
worden verwacht en een betere calcium-inhibitie.
Andere kwaliteiten van CMI zijn een zeer hoge
tolerantie voor calcium, de zeer goede oplosbaarheid
in water en de lage viscositeit. Eigenschappen die
een goed startpunt waren voor toepassing als
antiscalant 4Aqua OSM BD25 in membraaninstallaties.
De bepaling van AOC in BD25 leverde
hoopvolle resultaten op en bood voldoende houvast
om het product verder te testen in de inmiddels
doorontwikkelde membraan fouling simulator bij
Wetsus. Na een representatieve test, met de
standaarddosering van 25 mg/l, bleek de 4Aqua OSM BD25 na 19 dagen nog steeds vergelijkbaar
met de blanco. Uitgebreid toxisch onderzoek van BD25 leverde een beter milieuprofiel op dan
gangbare op organo-fosfonaat gebaseerde producten. Voor toepassing van 4 Aqua OSM BD25 in
drinkwaterinstallaties is begin 2009 een Kiwa ATA toegekend.
of chemicals used for scale control in RO and NF
membranes. Desalination nr. 132, pag. 1-10.
4) Duiven J. (2008). Concentreren een vuil
spelletje, Fouling membranen pb. Engelse Werk.
Afstudeerrapport Milieukunde, Van Hall Groningen.
5) Vrouwenvelder J., S. Bakker, M. Cauchard, R. le
Grand, M. Apacandié, M. Idrissi, S. Lagrave,
L. Wessels, J. van Paassen, J. Kruithof en M. van
Loosdrecht (2007). The membrane fouling
simulator: a suitable tool for prediction and
characterisation of membrane fouling. Water
Science & Technology nr. 8-9, pag. 197-205.
6) Van de Lisdonk C., J. van Paassen en J. Schippers
(2000). Monitoring scaling in nanofiltration and
reverse osmosis membrane systems. Desalination
nr. 1-3, pag. 101-108.
7) Boels L. en G. Witkamp (2011). Carboxymethyl
inuline biopolymers: A green alternative for
phosphonate based antiscalants. American
Chemical Society.
8) Terhorst G. (2010). Optimalisatie antiscalant
dosering Dinxperlo. Stageverslag TU Delft.
9) Verraest D., J. Peters, H. van Bekkum en G. van
Rosmalen (1996). Carboxymethyl inulin: a new
inhibitor for calcium carbonate Precipitation.
Journal of the American Oil Chemical Society,
pag. 55.
De ScaleGuard in Dinxperlo (foto: Ron de Jong).
H 2O / 19 - 2011
41

WIJ KUNNEN HET GEHELE
AFVALWATERPROCES FACILITEREN
Binnen het segment Water Utility onderscheidt Grundfos vijf ‘eilanden’. Voor elk van
deze eilanden biedt Grundfos een compleet gamma aan pompoplossingen. Het leverings-
programma voor drinkwatertoepassingen wordt gevormd door de productgroepen bronpompen,
reinwater transportpompen, drukverhoging en doseerinstallaties.
Op het gebied van afvalwater bieden wij een assortiment kanaalwaaierpompen, ver-
snijdende pompen en Supervortex pompen, met een vermogen van 0,5 kW tot en met 650
kW, alsmede een breed gamma aan schachtpompen, mixers, voortstuwers, beluchters,
doseerpompen en doseerinstallaties. Daarnaast leveren wij ook pompputten en totale besturing-
en monitoringsystemen. Hiermee is Grundfos de enige producent die nagenoeg
het gehele afvalwaterproces kan faciliteren. Meer informatie kunt u vinden op grundfos.nl.

1 oktober, Zoetermeer -
Geuzentocht
40e editie van deze jaarlijkse tocht van
de Vereniging voor Waterstaat en Landinrichting,
met nu aandacht voor de werkzaamheden
van Hoogheemraadschap Rijnland.
Informatie: www.waterenland.nl.
3-4 oktober, Leeuwarden -
Co-operation in innovation, a
global requirement?
jaarlijks tweedaags congres van Wetsus
met dit jaar aandacht voor de noodzaak om
samen te werken bij innovatie op watertechnologisch
gebied (eerste dag) en de internationale
wetenschappelijke ontwikkelingen
op het gebied van waterbehandelingstechnologie
(tweede dag).
Informatie: www.wetsus.nl.
4 oktober, Meppel -
Nieuwe sanitatie
8e platformbijeenkomst over onder andere
de ervaringen met de inzameling en het
transport van afvalwater van verschillende
samenstelling én de ontwikkeling van
mogelijke nieuwe concepten met betrekking
tot ‘nieuwe sanitatie’.
Organisatie: Koepelgroep Ontwikkeling
Nieuwe Sanitatie.
Informatie: (033) 460 32 00.
4 oktober, Neeltje Jans -
25 jaar Oosterscheldekering
festiviteiten naar aanleiding van 25 jaar
Oosterscheldekering, met onder andere een
paneldiscussie en de presentatie van het
boek ‘De Kering’ van de Stichting Oosterscheldeboek.
Organisatie: Rijkswaterstaat.
Informatie: www.rijkswaterstaat.nl.
4 oktober, Rotterdam -
Innovatie-estafette
tweejaarlijkse bijeenkomst ter stimulering
van innovaties in infrastructuur en milieu in
de delta. Eén van de hoofdthema’s van deze
editie is water en klimaat.
Organisatie: De Club van Maarssen.
Informatie: www.clubvanmaarssen.org.
4-5 oktober, Rotterdam -
Pumps & Valves
vakbeurs die helemaal in het teken staat van
pompen, kleppen en afsluiters.
Organisatie: easyFairs.
Informatie: www.easyfairs.com.
4-6 oktober, ‘s-Hertogenbosch -
Milieu
tweede editie van deze beurs, met als
thema’s onder meer (afval)waterbehandeling,
bodemonderzoek en duurzaam inkopen.
Organisatie: 2XPO B.V.
Informatie: www.milieuvakbeurs.nl.
5 oktober, Neeltje Jans -
I-STORM
internationale bijeenkomst van keringbeheerders
die verbonden zijn via het
internationale netwerk I-STORM (onder
andere Venetië, Londen en St. Peterburg).
Overdragen van kennis en expertise is het
thema van deze dag, die gehouden wordt
in het kader van het 25-jarig bestaan van de
Oosterscheldekering.
Organisatie: Rijkswaterstaat.
Informatie: www.rijkswaterstaat.nl.
6 oktober, IJmuiden -
Behandeling industrieel
afvalwater
themadag over het verbreden van kennis
omtrent het optimaliseren van industriële
(biologische) afvalwaterzuiveringen.
Organisatie: Koninklijk Nederlands Waternetwerk
en de Stichting Kennisuitwisseling
Industriële Watertechnologie.
Informatie: www.waternetwerk.nl.
6-7 oktober, Vijfhuizen -
No-Dig
jaarlijks evenement rond sleufloze technieken
waarbij aanleg, onderhoud, renovatie en
vervangen van ondergrondse leidingen kan
plaatsvinden zonder dat wegen opgebroken
hoeven te worden. Met een beurs en een
congres (op 6 oktober).
Organisatie: Nederlandse Vereniging voor
Sleufloze Technieken en Toepassingen.
Informatie: (079) 325 22 60.
12 oktober, Bunschoten -
Doelgericht verkavelen
symposium over de toepassingsmogelijkheden
van (her)verkavelingsinstrumenten bij
gebiedsontwikkeling in landelijk gebied.
Organisatie: Dienst Landelijk Gebied en het
Kadaster.
Informatie: www.doelgerichtverkavelen.nl.
12 oktober, Petten -
Het belang van de Noord-
Hollandse kust binnen het
zandig systeem van Calais tot
Denemarken
symposium over de zwakke plekken aan de
Noord-Hollandse kust en de noodzakelijke
versterking daarvan. De kustmorfologie en
het Noord-Hollandse kustsysteem worden
onder de loep genomen, maar ook onder
andere de ruimtelijke kwaliteit.
Organisatie: Vereniging voor Waterstaat en
Landinrichting.
Informatie: www.waterenland.nl.
13 oktober, Breda -
Waterbouwdag
jaarlijkse bijeenkomst met aandacht voor
de gevolgen van de bezuinigingen op een
aantal grote (water)bouwprojecten. Gekeken
wordt naar uitvoerbare en concrete plannen
om bestaande waterproblemen op te lossen
en tegelijkertijd de economische crisis te lijf
te gaan.
Organisatie: CURNET.
Informatie: www.waterbouwdag.nl.
agenda
13 oktober, Doetinchem -
Peilgestuurde drainage
middagsymposium over de ontwatering
van landbouwpercelen door peilgestuurde
drainage. Naast voordelen voor de agrariër
helpt het systeem naar verwachting bij
het tegengaan van gebiedsverdroging
en vermindert het de uitspoeling van
nutriënten.
Organisatie: STOWA.
Informatie: www.stowa.nl.
13 oktober, Rotterdam -
Water, wonen en ruimte
congres over gebiedsontwikkeling en het
combineren van de verschillende functies
van water, zoals waterberging met wonen en
natuurontwikkeling en recreatie. Dit vraagt
om creatieve, innovatieve oplossingen op het
gebied van ontwerp, techniek, organisatie en
financiën én samenwerking.
Organisatie: Elba Media.
Informatie:
www.waterwonenenruimtecongres.nl.
13 oktober, Utrecht -
Water en sanitatie
bijeenkomst over particuliere initiatieven
op het gebied van (drink)water en sanitatie
in ontwikkelingslanden, met aandacht
voor alternatieven voor een waterpomp en
duurzaamheid van waterprojecten.
Organisatie: Impulsis, Akvo en Aqua for All.
Informatie: (030) 692 79 82.
13-14 oktober, Maarssen -
Bodemenergie
eerste nationaal congres over bodemenergie,
met aandacht voor alle vormen van energiebenutting
in en uit de ondergrond en de
invloed daarvan (bijvoorbeeld warmte/
koude-opslag) op de grondwaterkwaliteit.
Organisatie: Universiteit van Utrecht, Vrije
Universiteit Amsterdam en Wageningen
Universiteit.
Informatie: www.congresbodemenergie.nl.
29 oktober - 4 november,
Amsterdam -
Internationale waterweek
een week met daarin Aquatech, Aquaterra,
enkele internationale congressen en de
nieuwe beurs Integrated Aqua Solutions met
een aantal prestigieuze waterprojecten.
Organisatie: Amsterdam RAI.
Informatie: www.aquatechtrade.com.
10 november, Utrecht -
Waterverdeling en verzilting:
effecten op gebruikers
bijeenkomst over de gevolgen van verzilting
op de gebruikers van de betreffende wateren.
Organisatie: Platform Zoet-Zout.
Informatie: (0320) 29 88 85.
15 november, Driebergen -
Monitoring stroomgebieden
slotsymposium van het project Monitoring
Stroomgebieden, met aandacht voor de
stand van zaken rond de nutriënten in het
oppervlaktewater en het mestbeleid.
Organisatie: Alterra en Deltares.
Informatie:
www.monitoringstroomgebieden.nl.
H 2O / 19 - 2011
43

handel & industrie *thema
Leidingrenovatie met de kousmethode
Aarsleff Pipetechnologies is de Deense partner van BAM/Nelis Infra, die
internationaal toonaangevend is op het gebied van de kousmethode voor
leidingrenovatie. Het bedrijf brengt, naast de polyester naaldfilt-liners die
worden uitgehard door water of stoom, twee nieuwe producten op de markt.
De nieuwe glasvezelversterkte PAA-G-liner
wordt in de nieuwe productielijn van de
Deense fabriek vervaardigd. De liner is
geschikt voor leidingen met een diameter
van 200 tot 1200 mm. De kous wordt in
de leiding getrokken en vervolgens door
UV-licht uitgehard. De PAA-G-liner heeft een
speciale structuur, die ook geschikt is voor de
renovatie van niet-ronde profielen.
De PAA-F-liner is geheel in eigen beheer
ontwikkeld en maakt gebruik van een
revolutionaire uithardingstechniek: LED,
een energiezuinige, snelle en daardoor
voordelige methode.
Bovendien neemt de uitrusting minder
ruimte in beslag, waardoor leidingen zijn te
renoveren die normaliter moeilijk toegankelijk
zijn (huisaansluitingen en proceslei-
VSH agent van Isiflo- en Isiflexkoppelingen
Raufoss Isiflo- en Isiflex-koppelingen zijn al jaren toonaangevend in de
Europese markt als het gaat om waterdistributie. Voortaan is VSH uit
Amersfoort verantwoordelijk voor de marketing, verkoop en distributie (via de
groothandel) van deze producten in de Benelux.
Isiflo messing-koppelingen zijn bestemd
voor PE-en PVC-leidingen van 16 t/m 63
mm. De koppelingen zijn geschikt voor
drinkwater tot 40°C. Ze worden gemaakt van
ontzinkingsbestending messing. De Isiflofittingen
zijn veilig en betrouwbaar, trekvast,
gemakkelijk in gebruik en beschikbaar in vele
varianten.
Isiflex-koppelingen zijn staalverzinkte
klemkoppelingen en reparatiezadels voor
dikwandige buizen. Het assortiment bestaat
onder andere uit klemkoppelingen voor
44 H 2O / 19 - 2011
water. Met deze fittingen is doorkoppeling
mogelijk op dikwandige stalen leidingen,
maar er is ook eenvoudig een overgang te
maken van een traditioneel dikwandig naar
een dunwandig systeem.
De koppelingen zijn goed te gebruiken
bij renovatiewerkzaamheden, waarbij de
reparatie- en aanboorzadels een goede
oplossing bieden bij lekkages of aanpassingen
in het leidingsysteem.
Voor meer informatie: (033) 450 38 80.
dingen). Dit nieuwe product, dat vooralsnog
alleen nog geschikt is voor de kleinere
diameters (100-200 mm), wordt aangebracht
via de inversietechniek (omkeerproces).
Pumps & Valves
Technotrans, het instituut voor technologieoverdracht,
verzorgt 5 en 6 oktober enkele
informatieve bijdragen tijdens de eerste
editie van Pumps & Valves in Ahoy
Rotterdam. De mini-seminars behandelen de
laatste ontwikkelingen in de markt.
Het kennisinstituut heeft diverse sprekers
bereid gevonden dieper in te gaan op
onderwerpen uit de branche, zoals integrale
en duurzame oplossingen voor corrosieproblemen
en toepassing van duurzame
materialen. Technotrans gaat ook in op de
duurzame bescherming van onder andere
pomphuizen, kleppen, warmtewisselaars en
leidingen met behulp van thermische
deposities. Vakgenoten kunnen gratis
aanschuiven.
Voor meer informatie:
www.easyFairs.com/PUMPS-NL.

Persboren rioleringsbuizen
Voor het persboren van rioleringsbuizen met een doorsnede van 1.800 mm
draait LBN Betonproducten uit Drachten zijn hand niet om. Recent was het
bedrijf toeleverancier van persbuizen in een 1.800 meter lang boorproject in
Zevenaar. Op acht meter diepte werd een compleet nieuwe riolering aangelegd
zonder dat iemand er last van had.
Het bedrijf leverde vorig jaar al een grote boorleiding in Enschede. Het betrof een traject van
twee kilometer lengte en een doorsnede van 2.000 mm. In Hoensbroek gebruikte LBN onlangs
de half-open boortechniek om een rioleringsstelsel te renoveren. Doel van deze techniek was
de omwonenden zo min mogelijk overlast te bezorgen.
Bij de half open boortechniek wordt een stalen half open buis onder de grond geperst.
Achter de buis is een kraan actief die de residuen van de boring afvoert. Daarachter worden
de gewenste rioleringsbuizen geplaatst. Het voordeel van deze half open boortechniek is
dat het ‘litteken’ van de aanleg veel kleiner is dan bij een volledige openlegging, terwijl het
bouwtempo vrijwel net zo hoog is als bij een volledig open bouwsleuf.
LBN Betonproducten levert boorbuizen in verschillende betonkwaliteiten met een verhoogde
weerstand tegen sulfaten en zuren tot een doorsnede van 4.000 mm. Ook kunnen deze
boorbuizen voorzien worden van een kunststof liner bestand tegen extreem agressief
afvalwater.
Voor meer informatie: (0512) 53 81 70 of www.lbn.nu.
InfraCampus
De tweede editie van InfraCampus, voor vakmensen en ‘jongeren met potentie’ (technische
studenten hbo aan technische universiteiten en starters) uit de infrastructuur, vindt plaats op
donderdag 26 januari 2012 in Ahoy in Rotterdam. Het thema van deze branchebijeenkomst, die
om het jaar afwisselt met de vakbeurs InfraTech, is deze keer ‘Samen infra-ambities waarmaken
op Olympisch niveau’.
Het middagprogramma omvat werkbijeenkomsten over actuele thema’s binnen de infrastructuur.
CURNET verzorgt de bijeenkomst ‘Civiele techniek, het vak van de toekomst?’. Is deze techniek
een blijvertje of zal ze langzaam verdwijnen? In debat met jonge vakgenoten worden ervaringen
uitgewisseld, die moeten leiden tot een beter en aantrekkelijker studieprogramma.
De andere bijeenkomsten richten zich op innovatie. Jonge mensen ‘met potentie’ worden
uitgedaagd tijdens de tweejaarlijkse innovatie-estafette van het ministerie van Infrastructuur en
Milieu op 4 oktober aanstaande in de Van Nelle-fabriek in Rotterdam een innovatie te adopteren
en te ontwikkelen. Het resultaat hiervan kan men presenteren op de InfraCampus. Het publiek
bepaalt in januari de winnaar van deze innovatiestrijd.
Ten slotte kunnen opdrachtgevers en -nemers uit de wereld van de infrastructuur elkaar dan ook
tijdens een InfraMarkt ontmoeten.
Voor meer informatie: www.infracampus.nl.
*thema handel & industrie
Gigantische
dompelpompen
voor Mexico
Pomp- en afsluiterproducent KSB
heeft 20 pompaggregaten geleverd
voor één van de grootste afvalwaterinfrastructuurprojecten
van Mexico.
De dompelpompaggregaten, de grootste
die KSB ooit maakte, hebben een elektrisch
vermogen van 1.150 kW en een totaalgewicht
van 15 ton. Elke pomp voert
per seconde 2.000 liter water op tot een
hoogte van bijna 44 meter. Met behulp van
computergestuurde stromingsanalyses en
modeltesten is een constructie ontwikkeld
die een kostenbesparende uitvoering
combineert met een optimale hydrauliek.
In Mexico-Stad wordt in 2012 op een
hoogte van 2.200 meter een gecombineerd
afvalwater- en regenwaterpompstation
gebouwd. Door het overmatig gebruik van
grondwater is de bodem in de 20 miljoen
inwoners tellende metropool aanzienlijk
gedaald. Hierdoor ontbreekt bij veel
rioolwaterkanalen het benodigde verval.
Door de gebrekkige drainage en de sterke
regenval ontstaat tussen mei en september
regelmatig hoogwater. Het gemeentebestuur
van Mexico-Stad investeert daarom sinds
enkele jaren in nieuwe kanalen en pompstations.
Van doorslaggevend belang bij de keuze
voor KSB waren de korte levertijd van zes en
tien maanden én de goede referenties bij het
eerdere project La Caldera, waarvoor KSB 24
afvalwaterpompen leverde.
Voor meer informatie: (020) 407 98 00.
Een pomp van de serie Amarex KRT K 700-900 zoals
KSB die aan Mexico-Stad levert.
H 2O / 19 - 2011
45

Watervenster
Flowserve B.V.
Flow Solutions Group
Postbus 55, 7550 AB Hengelo
T 074 - 240 40 00
F 074 - 242 56 96
E info-hengelo@fl owserve.com
I www.fl owserve.com
KROHNE Nederland B.V.
Kerkeplaat 14
3313 LC Dordrecht
Postbus 110
3300 AC Dordrecht
T + 31 (0)78 – 63 06 200
F + 31 (0)78 – 63 06 405
E infonl@krohne.com
I www. Krohne.com
KSB Nederland BV
Postbus 211
1150 AE Zwanenburg
T. 020-4079800
F. 020-4079801
E. www.ksb.nl
I. infonl@ksb.com
Melspring International BV
Arhemsestraatweg 8
6881 NG Velp
Postbus 268
6880 AG Velp
T 0031 26 384 2042
F 0031 26 3842041
E hagen@melspring.com
I www.watermelspring.com
Flowserve B.V.
Flowserve is wereldwijd toonaangevend op
het gebied van vloeistof- en gasbeheersing.
Ook service, reparatie en de upgrading van
bestaande installaties dragen bij aan de
gedegen reputatie van Flowserve.
Flowserve heeft productiebedrijven in
Etten-Leur, Hengelo en Roosendaal. Vier
servicecentra, Etten-Leur en Hengelo in
Nederland, en Antwerpen en Verrebroek in
België, zorgen voor service en reparatie in de
Benelux.
Krohne Nederland B.V.
KROHNE is leverancier van fl ow- en niveau
meetinstrumentatie met eigen fabrieken en
verkoopkantoren in meer dan 60 landen.
De Nederlandse verkoop- en serviceorganisatie
is gevestigd in Dordrecht, op dezelfde
locatie als ’s werelds grootste fabriek
voor magnetisch inductieve en ultrasone
fl owmeters: KROHNE Altometer. Hier bevindt
zich ook KROHNE’S eigen ijkcircuit. Per jaar
worden er ± 60.000 instrumenten geproduceerd
en gekalibreerd, variërend in diameter
van 2.5 mm t/m 3 meter.
KSB Nederland BV
KSB Nederland BV is een totaalaanbieder voor
componenten, engineering en service voor
inname, transport en behandeling van (drink)
water en huishoudelijk, stedelijk en industrieel
afvalwater. Ons specialisme: renovatie,
ombouw, uitbreiding en nieuwbouw
van pompgemalen en -systemen. Tevens
engineeren en leveren wij componenten voor
afvalwater- en biogasinstallaties. Met ruim
140 jaar ervaring en een compleet programma
aan pompen, mixers, afsluiters, aandrijvingen,
systemen en automatiseringsoplossingen
Melspring International BV
Melspring International BV, Uw bron voor
een compleet programma chemicaliën
voor o.a. rioolwaterzuivering, drinkwaterbereiding,
industriële (afval) waterbehandeling
en slibverwerking.
ontwatering
desulfaten/(poly)aluminiumchlorides &
blends/natriumaluminaten (alkalische
Alu-oplossing)
Flowserve Hengelo is marktleider in het
upgraden van boezemgemalen in Nederland.
Recente projecten zijn de gemalen Hoogland,
Katwijk en Gouda.
Daarnaast is Flowserve Hengelo gespecialiseerd
in pompen voor de meest uiteenlopende
watertoepassingen.
Het programma omvat ook het repareren,
opwaarderen en modifi ceren van pompen
conform klantwensen.
Dankzij jarenlange ervaring is KROHNE
thuis in de meest uiteenlopende toepassingen.
Hierdoor kunnen onze specialisten u
uitstekend adviseren welke oplossing voor
uw toepassing geschikt is. KROHNE is dan
ook graag uw partner in fl ow- en niveau
meetinstrumentatie.
is KSB als geen ander in staat “maatwerk” te
leveren. Onze uitdaging is de meest energieeffi
ciënte oplossingen met gelijktijdig de
laagste TCO (total costs of ownership) aan te
bieden. Duurzaam ondernemen is een van de
maatstaven waarmee KSB haar klanten van
dienst wil zijn. Dankzij continue innovaties
en een kwaliteitsbewustzijn is KSB de ideale
partner voor al uw pomp- en mixervraagstukken.
Een betrouwbare, betrokken en
deskundige partner die ondersteunt van
engineering tot nazorg, service en onderhoud.
azijnzuur/suikerwaters/alkalische
glycerines/organische zuren/blends
opslag en dosering van chemicaliën, zowel
permanent als tijdelijk)
kennis en ervaring gericht op optimaal
rendement en tevreden partners.
Meer weten:
Bezoek onze website:
www.watermelspring.com

Omegam Laboratoria meet zeer lage concentraties
van een groot aantal verbindingen in
water. Gaat het nu om oppervlakte-, zwem-,
afval- of grondwateronderzoek, wij leveren
Waterstromen BV exploiteert industriële
afvalwaterzuiveringen en vergisters in geheel
Nederland. Industrieën die deze activiteiten
wensen uit te besteden zijn bij ons aan het
juiste adres.
De aanleiding is veelal een benodigde
uitbreiding, nieuw- of verbouw van uw
installatie, of de wens om U te concentreren
op uw kernactiviteiten. Waterstromen is
bereid bestaande installaties over te nemen
en te investeren in uitbreidingen, aanpas-
Watts Industries Netherlands B.V. maakt deel
uit van het internationale Watts Industries
concern en is leverancier van een zeer
breed programma Watts producten voor
verwarmings-, sanitaire en industriële
toepassingen.
Behalve de verantwoordelijkheid voor de
verkoop van alle Watts Industries producten
op de Nederlandse markt, ontwikkelt en
vervaardigt Watts Industries Netherlands een
volledige range waterappendages, welke
wereldwijd worden afgezet.
Pompen vormen belangrijke en soms
onmisbare schakels in bedrijfsprocessen.
Daarom is de pompapplicatie, het specifi eke
proces en de individuele klantwens bij Van
Wijk & Boerma Pompen B.V. de basis van ons
denken en handelen. Wij voeren een breed
en diep assortiment pompen voor uiteenlopende
marktsegmenten, zoals de
(petro)chemie & procesindustrie, de milieu-
en watersector, de voedingsmiddelen- en
drankenindustrie, de farmaceutische industrie
Omegam Laboratoria B.V.
snel betrouwbare analyseresultaten. Wij
maken gebruik van moderne technieken en
analysemethoden conform (inter-) nationale
normen.
Naast chemische analyses voeren wij bacteriologisch
en hydrobiologisch onderzoek
uit. Denkt u maar aan e-coli, legionella en
blauwalg. Voor meer informatie kunt u altijd
contact met ons opnemen of onze website
bezoeken.
Waterstromen BV
singen of nieuwe installaties. Waar mogelijk
maken we graag gebruik van innovatieve en
duurzame processen en creëren we waarde
uit afval. De betrouwbaarheid zal echter altijd
worden geborgd.
Samenwerken met Waterstromen resulteert
steeds in synergie.
Waterstromen kan uw waterzuivering
compleet ontzorgen.
Samen met u vinden wij de beste oplossing
Watts Industries Netherlands B.V.
Om wat voor product het ook gaat, er is altijd
een volledige range in maten, aansluitingen
en uitvoeringen leverbaar. Het complete
leveringsprogramma van Watts Industries
voorkomt compromissen en stelt het kwaliteitsniveau
zeker tot in het detail.
Het leveringsprogramma is vooral gebaseerd
op gebruikersvriendelijke oplossingen
voor de installatietechniek, waarbij
gestreeft wordt naar het introduceren en/of
ontwikkelen van innovatieve producten.
Van Wijk & Boerma Pompen B.V.
en de Original Equipment Manufacturers.
Daarnaast verzorgt Van Wijk & Boerma
ook het onderhoud aan de pompen en
kunnen skids worden ontworpen en worden
gebouwd. Voor advies omtrent het te
verpompen medium kunt u altijd contact
opnemen.
Van Wijk & Boerma is opgericht in 1907 en
maakt onderdeel uit van de Verder Groep.
Watervenster
Omegam Laboratoria B.V.
HJE Wenckebachweg 120
1096 AR Amsterdam
T +31 (0)20 5976 769
E klantenservice@omegam.nl
I www.omegam.nl
Waterstromen BV
Postbus 8
7240 AA Lochem
T (0573) 298 551
F (0573) 298 562
E info@waterstromen.nl
I www.waterstromen.nl
Watts Industries Netherlands B.V.
Kollergang 14, 6961 LZ Eerbeek
Postbus 98, 6960 AB Eerbeek
T 0313-673 700
F 0313-652 073
E info@wattsindustries.nl
I www.wattsindustries.com
I www.waterbeveiliging.nl
Van Wijk & Boerma Pompen B.V.
Leningradweg 5, 9723 TP Groningen
Postbus 95, 9700 AB Groningen
T + 31 (0)50 549 59 00
F + 31 (0)50 549 59 01
E info@wijkboerma.nl
I www.wijkboerma.nl

Het nieuwe rioleren
Wij breken
de tent niet af!
2
De Kaderrichtlijn Water is opgesteld om ons water te beschermen. Het bestaande leidingenstelsel heeft te kampen met aantastingen,
lekkages, scheuren of breuken. Rioolrenovatie zonder graven (No-dig) is mogelijk met de Nelis Infra / Aarsleff CIPP Lining (kousmethode).
Dit is de oplossing voor het optimaliseren van rioolleidingen, van gevel tot rioolwaterzuiveringsinstallatie.
Het samenwerkingsverband Nelis Infra / Aarsleff CIPP Lining beschikt over circa 30 jaar internationale ervaring op het gebied van
kousrelining door Aarsleff. Nelis Infra is de specialist op het gebied van relining (Allround in relining).
Haarlemmerstraatweg 79, 1165 MK Halfweg
Postbus 14, 1160 AA Zwanenburg
Telefoon (020) 407 22 22
Fax (020) 407 22 23
E-mail info@nelisinfra.nl
www.nelisinfra.nl
11007