16.09.2013 Views

Het Gallo-Rorneins Museum in Tongeren - Tento.be

Het Gallo-Rorneins Museum in Tongeren - Tento.be

Het Gallo-Rorneins Museum in Tongeren - Tento.be

SHOW MORE
SHOW LESS

You also want an ePaper? Increase the reach of your titles

YUMPU automatically turns print PDFs into web optimized ePapers that Google loves.

<strong>Het</strong> <strong>Gallo</strong>-<strong>Rorne<strong>in</strong>s</strong> <strong>Museum</strong><br />

<strong>in</strong> <strong>Tongeren</strong><br />

Een <strong>in</strong>itiatief van de prov<strong>in</strong>cie Limburg


Inhoudsopgave<br />

Woord vooraf<br />

Met zijn modernistisch zakelijk<br />

volume geeft het nieuwe<br />

museumgebouw een<br />

monumentale allure aan dit<br />

gedeelte van de stadskern van<br />

<strong>Tongeren</strong>. De transparantie van<br />

de voorgevel suggereert<br />

gelaagdheid en stnuctuur,<br />

onthult <strong>in</strong>terieur en <strong>in</strong>houd.<br />

Aan het e<strong>in</strong>de van zijn <strong>be</strong>zoek<br />

aan de publieke collectie staat<br />

de <strong>be</strong>zoeker tenug voor de<br />

glazen wand. <strong>Het</strong> cultuurhistorische<br />

verhaal van<br />

<strong>Tongeren</strong> en Haspengouw zet<br />

zich aan de andere zijde van de<br />

doorzichtige wand spontaan<br />

voort.<br />

door Piet Schiepers 83<br />

<strong>Het</strong> nieuwe Galla-Rome<strong>in</strong>s <strong>Museum</strong>:<br />

architectuur en presentatie<br />

door Clemens Guido De Dijn 83<br />

<strong>Het</strong> Galla-Rome<strong>in</strong>s <strong>Museum</strong> te Ton geren:<br />

de geschiedenis van een collectie en een museum<br />

door Ro<strong>be</strong>rt Nouwen 88<br />

<strong>Het</strong> geheim van de dodecaëder<br />

door Stijn Con<strong>in</strong>x 89<br />

Limburg: een boeiende verscheidenheid<br />

<strong>in</strong> reliëf, waterlopen en bodemrijkdom<br />

door Christian Casseyas & Guido Creemers 90<br />

Jagers, landbouwers, heersers. De prehistorie<br />

van Limburg <strong>in</strong> een notedop<br />

door Guido Creemers 91<br />

Onder de heerschappij van Rome<br />

door Ro<strong>be</strong>rt Nouwen I 0 I<br />

Op weg naar de middeleeuwen:<br />

de Merov<strong>in</strong>gische cultuur <strong>in</strong> Limburg<br />

door Ro<strong>be</strong>rt Nouwen I I I<br />

De studiecollectie<br />

door Guido Creemers & Carol<strong>in</strong>e Vandegehuchte I 13<br />

<strong>Het</strong> rijke cultuurlandschap van Haspengouw<br />

door Clemens Guido De Dijn I 14<br />

Auteursidentificaties<br />

Christian Casseyas studeerde archeologie aan de Katholieke<br />

Universiteit Leuven.<br />

Stijn Con<strong>in</strong>x studeerde filmregie aan het H.R.I.T.C.S., hogeschool<br />

voor audiovisuele communicatie <strong>in</strong> Bnussel. Hij is regisseur.<br />

Guido Creemers studeerde archeologie aan de Katholieke<br />

Universitert Leuven. Hij is prov<strong>in</strong>ciaal archeoloog bij het<br />

Prov<strong>in</strong>cie<strong>be</strong>stuur van Limburg en wetenschappelijk medewerker<br />

aan het Instituut voor het Archeologisch Patrimonium van het<br />

M<strong>in</strong>isterie van de Vlaamse Gemeenschap.<br />

Clemens Guido De Dijn studeerde kunstgeschiedenis aan de<br />

Katholieke Universiteit Leuven. Hij is opdrachthouder<br />

Monumentenzorg bij het Prov<strong>in</strong>cie<strong>be</strong>stuur van Limburg.<br />

Ro<strong>be</strong>rt Nouwen studeerde Oude geschiedenis en archeologie aan<br />

de Katholieke Universiteit Leuven en is doctor <strong>in</strong> de geschiedenis.<br />

Hij is diensthoofd van het Galla-Rome<strong>in</strong>s <strong>Museum</strong> te <strong>Tongeren</strong>.<br />

Carol<strong>in</strong>e Vandegehuchte studeerde archeologie en<br />

monumentenzorg aan de Katholieke Universiteit Leuven.<br />

<strong>Gallo</strong>-Rome<strong>in</strong>s <strong>Museum</strong><br />

<strong>Tongeren</strong><br />

Praktische <strong>in</strong>formatie<br />

Kielenstraat IS<br />

3700 <strong>Tongeren</strong><br />

Tel. 012/23.39.14- IS<br />

Fax. 0 I 2139. I 0.50<br />

Open<strong>in</strong>gsuren<br />

- D<strong>in</strong>sdag, vrijdag, zaterdag,<br />

zondag: doorlopend van I 0 tot<br />

18 uur.<br />

- Woensdag, donderdag: I 0<br />

tot 21 uur.<br />

- Maandag: 12 tot 18 uur.<br />

Toegangsprijzen per<br />

persoon<br />

- Volwassenen 200 fr.<br />

- K<strong>in</strong>deren 7- 14 j. 7S fr.<br />

- Tot 7 j. gratis<br />

- Klassen L.O. & S.O. 7S fr.<br />

- Gez<strong>in</strong>skaart 400 fr.<br />

- Groepen (per persoon)<br />

ISO fr.<br />

- Kaarthouders ISO fr.<br />

Rondleid<strong>in</strong>gen op aanvraag<br />

Permanente bruiklenen<br />

<strong>Het</strong> Instituut voor het<br />

Archeologisch Patrimonium;<br />

het Laboratorium voor<br />

Prehistorie (KUL); de Stad<br />

<strong>Tongeren</strong>; de Gemeente<br />

Meeuwen-Gnuitrode;<br />

de Hr. M. Bosmans (K<strong>in</strong>rooi­<br />

Molen<strong>be</strong>ersel);<br />

de Hr. R. Drij vers (Meldert);<br />

de Hr. E. Franco (Opglab<strong>be</strong>ek);<br />

de Hr. R. Jamar (Schaffen­<br />

Diest);<br />

Mevr. Keunen-Dubois (Bilzen);<br />

de Hr. N. Knevels (As);<br />

de Hr. B. & J. Neyens<br />

(Wijshagen-Piokrooi);<br />

de Hr. P. Vangeel<br />

(Schulensbroek. Herk-de-Stad);<br />

Mevr. M. Vanhemei-Martens<br />

(Meeuwen); de Hr. G. Loumaye<br />

(Bouge); de familie Verwilghe<br />

(Hasselt).<br />

Restauraties<br />

<strong>Het</strong> Instituut voor het<br />

Archeologisch Patrimonium;<br />

Stadsontwikkel<strong>in</strong>g en<br />

Grondzaken, Sectie<br />

Archeologie, Maastricht;<br />

Restauratie-werkplaats Jo<br />

Kempkens & Co, Roermond.<br />

Herkomst van de<br />

illustraties<br />

Daniels Eddy, Hasselt: blz. I<br />

(<strong>in</strong>zet), 4 (l<strong>in</strong>ks), S (boven), 7<br />

(boven), 7 (onder), 22-23, 30,<br />

40<br />

Heleven, Sab<strong>in</strong>e: blz. 12-13<br />

(boven), 12 (midden), 12<br />

(onder), 14 (onder), IS, 16<br />

(boven), 16 (onder), 17, 19<br />

(boven), 19 (onder), 20, 27<br />

(boven), 31, 32-33<br />

Lautwe<strong>in</strong> Ra<strong>in</strong>er: blz. I (cover),<br />

S (onder)<br />

Keilens Stefan, Hasselt: blz. 21,<br />

24, 2S, 34-3S, 3S (l<strong>in</strong>ks), 36-37,<br />

36 (l<strong>in</strong>ks), 36 (rechts), 37, 38-39<br />

(boven), 38-39 (onder), 39<br />

(rechts)<br />

Kon<strong>in</strong>klijk Instituut voor het<br />

Kunstpatrimonium, Bnussel:<br />

blz. 26-27, 27 (onder), 28<br />

Kon<strong>in</strong>lijk <strong>Museum</strong> voor Midden­<br />

Afrika, Tervuren: blz. I I<br />

Prov<strong>in</strong>ciaal Galla-Rome<strong>in</strong>s<br />

<strong>Museum</strong>, <strong>Tongeren</strong>: blz. 9<br />

(rechts)<br />

Scheepers Marc, Hasselt:<br />

blz. 8-9, 29 (rechts)<br />

Vanelderen: blz. 4 (plan)<br />

Vormgev<strong>in</strong>g<br />

Rob Buytaert<br />

Annemie Vandezande<br />

Correctie<br />

Jacques Nonneman<br />

Els Peeters<br />

E<strong>in</strong>dredactie<br />

en produktie<br />

Rudy Vercnuysse<br />

Marc Devos<br />

Geert Verstaen<br />

Druk<br />

Dnukkerij Erasmus, Wetteren<br />

De fotogravure<br />

voor dit nummer<br />

werd vervaardigd door<br />

Kortrijksesteenweg I 142A<br />

90SI S<strong>in</strong>t-Denijs-Westrem<br />

09/220.40.40<br />

Lid van de Unie<br />

van de Uitgevers van<br />

de Periodieke Pers


Woord vooraf<br />

De voorliggende brochure wil u een<br />

<strong>in</strong>troductie bieden tot een <strong>be</strong>zoek aan het Galla­<br />

Rome<strong>in</strong>s <strong>Museum</strong> te <strong>Tongeren</strong>. U v<strong>in</strong>dt <strong>in</strong> deze<br />

brochure teksten over het basisconcept van het<br />

nieuwe museum en over de wijze waarop architecten,<br />

vormgevers, wetenschapsmensen en kunstenaars dit<br />

concept gestalte gaven. U zal dan ook geconfronteerd<br />

worden met een veelheid aan <strong>in</strong>houden. Een <strong>be</strong>zoek<br />

ter plaatse zal u tonen dat <strong>in</strong>formatie en sfeer,<br />

architectuur en scenografie, wetenschap en kunst<br />

elkaar versterken en er afwisselend voor- en<br />

achtergrond zijn.<br />

Dit museum wil <strong>be</strong>antwoorden aan een<br />

dubbéle opdracht: mensen <strong>in</strong>troduceren <strong>in</strong> de zeer<br />

verscheiden wereld van de archeologie en hen tegelijk<br />

uitnodigen tot een kennismak<strong>in</strong>g met de regio.<br />

Een regio die niet alleen archeologisch <strong>in</strong>teressant is.<br />

Zij biedt u een samenhangend aanbod van oude<br />

kerken, kastelen, historische parken en <strong>be</strong>langrijke<br />

historische kernen als Maaseik. Hasselt, Borgloon en<br />

S<strong>in</strong>t-T ruiden. Op een boogscheut van Maastricht, Aken<br />

en Luik en met een gastronomie die haar gelijke niet<br />

kent.<br />

Graag heet ik u dan ook van harte welkom<br />

<strong>in</strong> <strong>Tongeren</strong>.<br />

Piet Schiepers<br />

Gedeputeerde<br />

<strong>Het</strong> nieuwe <strong>Gallo</strong>-Rome<strong>in</strong>s <strong>Museum</strong>:<br />

architectuur en presentatie<br />

<strong>Het</strong> Galla-Rome<strong>in</strong>s <strong>Museum</strong> is gebouwd op<br />

een plaats waar <strong>in</strong> de derde eeuw een grote, luxueuze<br />

"Rome<strong>in</strong>se" stadswon<strong>in</strong>g stond. Dit terre<strong>in</strong> kende een<br />

wisselvallige geschiedenis. Reeds <strong>in</strong> de vierde eeuw, bij<br />

de bouw van een kortere stadsmuur voor het antieke<br />

Atuatuca, kwam het buiten de nieuwe omwall<strong>in</strong>g te<br />

liggen. De opricht<strong>in</strong>g van een monasterium <strong>in</strong> de loop<br />

van de negende eeuw op de plaats van de huidige<br />

Onze-Lieve-Vrouwebasiliek veranderde niets aan<br />

deze situatie. Na de bouw van de I 3de-eeuwse<br />

omwall<strong>in</strong>g kwam het terre<strong>in</strong> b<strong>in</strong>nen de middeleeuwse<br />

stadsmuur te liggen, evenwel <strong>in</strong> de schaduw van de<br />

gotisch heropgebouwde kanunnikenkerk.<br />

Met het <strong>be</strong>sluit van de Prov<strong>in</strong>cie Limburg <strong>in</strong> 1953<br />

om op deze plek een museaal <strong>in</strong>itiatief te realiseren,<br />

kreeg de plaats een centrumfunctie. De architectuur<br />

van het nieuwe museum, naar een ontwerp van<br />

A De Gregorio & Partners en M. Jaspers, onderbouwt<br />

deze visie. De kracht van het modernistisch-zakelijk<br />

volume, gerealiseerd <strong>in</strong> streekeigen materialen en<br />

metaal, vormt een zelf<strong>be</strong>wust tegengewicht met de<br />

Romaanse toren van het voormalige kanunnikenstift,<br />

de gotische basiliek en het neoclassicistische<br />

gerechtshof De plaats <strong>be</strong>zit nu een monumentaal<br />

uitzicht. De vrijwel hermetisch gesloten achterzijde aan<br />

de Kielenstraat bakent de stadskern met zijn openbaar<br />

karakter af Architecturaal en stedebouwkundig<br />

<strong>be</strong>hoort het museum nu tot het historische stadshart,<br />

waaraan het mede <strong>in</strong>houd geeft. <strong>Het</strong> museumgebouw<br />

is meer dan een ruimte voor het <strong>be</strong>waren en het<br />

uitstallen van een ver verleden. <strong>Het</strong> wil de<br />

uitzonderlijke geschiedenis van de stad en de regio<br />

<strong>be</strong>kend maken en tegelijkertijd aan die stad en regio<br />

een uitzonderlijk object toevoegen.<br />

Achter de grote glazen wand, waar<strong>in</strong> zich de<br />

monumentale omgev<strong>in</strong>g spiegelt, wordt de <strong>in</strong>houd<br />

van het museum archeologisch gelaagd zichtbaar,<br />

refererend naar de archeologische gelaagdheid van<br />

de stad <strong>Tongeren</strong> zelf De presentatie van het<br />

museum<strong>be</strong>zit wil <strong>be</strong>wust <strong>in</strong>spelen op de metafoor,<br />

gecreëerd door de architectuur. <strong>Het</strong> <strong>be</strong>g<strong>in</strong> van de<br />

archeologische ontdekk<strong>in</strong>gstocht situeert zich<br />

overigens buiten het museum, bij de 4de-eeuwse<br />

Rome<strong>in</strong>se toren, gelegen aan het Vrijthof, enkele<br />

meters onder de grond. In de kelder van het<br />

museum wordt de <strong>be</strong>zoeker geconfronteerd met de<br />

<strong>be</strong>toverende en fasc<strong>in</strong>erende wereld van oude en<br />

recente "archeologische ruïnes" en het geheim van de<br />

dodecaëder, een raadselachtig voorwerp uit de<br />

museumverzamel<strong>in</strong>g. Met monumentale teken<strong>in</strong>gen<br />

wordt verwezen naar Giovanni Battista Piranesi<br />

( 1720- 1 778), archeoloog en scheppend kunstenaar,<br />

kunstcriticus en romanticus, monumentenzorger en<br />

architect. <strong>Het</strong> verlokkelijke en verrukkelijke van deze<br />

door Stijn Con<strong>in</strong>x en Niek Kortekaas <strong>be</strong>dachte<br />

ervar<strong>in</strong>gswereld wordt door het architectenbureau<br />

A De Gregorio & Partners en Fr. Vandegoor,<br />

vormgever, aangegrepen als uitdag<strong>in</strong>g om een meer<br />

afstandelijke presentatie van de publieke collectie te<br />

onderbouwen.<br />

83


2<br />

84<br />

7<br />

5<br />

De trap verb<strong>in</strong>dt de prehistorie<br />

met de Galla-Rome<strong>in</strong>se<br />

periode. Op metaforische wijze<br />

geeft zij vorm en <strong>in</strong>houd aan de<br />

onderwerp<strong>in</strong>g aan Rome, aan<br />

de opgang naar een nieuw<br />

ti jdvak.<br />

I) Onthaal<br />

2) het geheim van de<br />

dodecaëder<br />

3) prehistorische afdel<strong>in</strong>g<br />

4) Galla-Rome<strong>in</strong>se afdel<strong>in</strong>g<br />

5) Merov<strong>in</strong>gische afdel<strong>in</strong>g<br />

6) studiecollectie<br />

7) jeugdatelier<br />

8) auditorium;<br />

9) museumcafé<br />

I 0) Van de laat-Rome<strong>in</strong>se<br />

stadsmuur is enkel nog de<br />

ruïne van een toren<br />

zichtbaar.<br />

De gerichtheid van de<br />

"hoofdas" van de Galla­<br />

Rome<strong>in</strong>se afdel<strong>in</strong>g stemt<br />

overeen met het stedelijk raster<br />

van het antieke <strong>Tongeren</strong>. De<br />

"hoofdas" put haar <strong>in</strong>houd uit<br />

de objecten die aan weerszijden<br />

staan opgesteld. Vooraan staan<br />

kapitelen en andere<br />

zuilfragmenten. Deze verwijzen<br />

naar het actieve leven en het<br />

bouwen, Rome<strong>in</strong>s van<br />

opvatt<strong>in</strong>g, techniek en vorm.<br />

De centraal geplaatste<br />

<strong>be</strong>eltenissen van zowel<br />

Gallische als Rome<strong>in</strong>se goden<br />

getuigen niet alleen van<br />

veelgodendom en tolerantie<br />

wat religie <strong>be</strong>treft, maar ook van<br />

de overtuig<strong>in</strong>g dat de goden de<br />

hand hadden <strong>in</strong> alles wat op<br />

aarde en <strong>in</strong> het hiernamaals<br />

ge<strong>be</strong>urde. Tenslotte refereren<br />

grafmonumenten naar het<br />

geloof <strong>in</strong> een leven na de dood.<br />

De regelmatige<br />

stadsplattegrond, kenmerkend<br />

voor Atuatuca, het antieke<br />

<strong>Tongeren</strong>, is gekozen als<br />

stramien voor de Galla­<br />

Rome<strong>in</strong>se museumafdel<strong>in</strong>g<br />

Stad en platteland worden er<br />

door gescheiden. Dwars op<br />

deze scheid<strong>in</strong>g loopt een<br />

tweede: deze tussen de<br />

levenden en de doden. Alzo<br />

ontstaat een vierdel<strong>in</strong>g: bij de<br />

stad der levenden hoort de<br />

dodenstad, bij de agrarische<br />

nederzett<strong>in</strong>gen de aarden<br />

grafheuvels.


In de prehistorische afdel<strong>in</strong>g zijn de voorwerpen so<strong>be</strong>r<br />

gepresenteerd op "archeologische velden", waar een<br />

eerste verklarende schikk<strong>in</strong>g is ge<strong>be</strong>urd; glazen stolpen<br />

<strong>be</strong>schermen de relicten. Door het <strong>be</strong>lichten van elk<br />

"field" afzonderlijk presenteert het geheel zich <strong>in</strong> een<br />

on<strong>be</strong>stemde ruimte als een moz


<strong>Het</strong> <strong>Gallo</strong>-Rome<strong>in</strong>s <strong>Museum</strong> te <strong>Tongeren</strong>:<br />

de geschiedenis van een collectie en een museum<br />

<strong>Tongeren</strong> is één grote archeologische site.<br />

Onder de naam Atuatuca was zij de hoofdstad van<br />

de civitas T ungrorum; getuige de monumentale ruïnes<br />

van de wallen uit de tweede eeuw n.Chr. Nu nog<br />

omarmen zij de stadskern gebouwd op de antieke<br />

stad en <strong>be</strong>vestigen hierdoor wat de <strong>be</strong>zoeker overal<br />

voelt. Nagenoeg bij iedere bouwwerf kan men<br />

oudheidkundige vondsten doen. Dit erfgoed kreeg<br />

altijd veel <strong>in</strong>teresse van wetenschappers,<br />

amateurarcheologen en leken. Bovendien is Limburg<br />

een rijke prov<strong>in</strong>cie op het vlak van de prehistorie.<br />

Zowel <strong>in</strong> de Kempen als <strong>in</strong> Haspengouw en de<br />

Maasvallei werden <strong>be</strong>langrijke sites opgegraven. <strong>Het</strong><br />

Galla-Rome<strong>in</strong>s <strong>Museum</strong> met zijn collecties staat dus<br />

duidelijk niet op zichzelf <strong>Het</strong> is <strong>in</strong>ge<strong>be</strong>d <strong>in</strong> T ongeren en<br />

Haspengouw. <strong>Het</strong> is organisch gegroeid uit het<br />

archeologisch patrimonium van Limburg.<br />

<strong>Het</strong> archeologisch onderzoek kent vooral <strong>in</strong><br />

Ton geren en de onmiddellijke omgev<strong>in</strong>g een<br />

bijzondere traditie die teruggaat tot het e<strong>in</strong>de van de<br />

achttiende eeuw met de opzoek<strong>in</strong>gen van onder meer<br />

Abbé Van Muyssen. Tot de eerste decennia van de<br />

tw<strong>in</strong>tigste eeuw werd de archeologie voornamelijk<br />

<strong>be</strong>oefend door amateurarcheologen. <strong>Het</strong> verzamelen<br />

van oudheden vormde het doel van het onderzoek.<br />

Archeologie had voor deze vorsers veeleer het<br />

karakter van een spannend avontuur. Hun speurtochten<br />

waren dan ook vooral gericht op de<br />

grafvelden rond de stad, waar de kans op een mooie<br />

vondst natuurlijk het grootst was. Op die manier<br />

kwamen bijzondere collecties tot stand zoals onder<br />

meer de collectie Huybrigts, waarvan de overblijfselen<br />

na de eerste wereldoorlog opg<strong>in</strong>gen <strong>in</strong> de collectie De<br />

Schaetzen. Maar vooral de collecties van het Kon<strong>in</strong>klijk<br />

Geschied- en Oudheidkundig Genootschap namen <strong>in</strong><br />

de aanvangsfase van het Galla-Rome<strong>in</strong>s <strong>Museum</strong> een<br />

<strong>be</strong>langrijke plaats <strong>in</strong>. Dit genootschap had als Société<br />

Scientifique et Littéraire de Limbourg immers al vroeg<br />

een aanvang gemaakt met een museale werk<strong>in</strong>g rond<br />

de archeologische verzamel<strong>in</strong>gen van haar leden.<br />

Reeds <strong>in</strong> 1861-1 862 ondernam deze verenig<strong>in</strong>g, onder<br />

meer dankzij de steun van het Prov<strong>in</strong>cie<strong>be</strong>stuur, de<br />

eerste opgrav<strong>in</strong>gen met <strong>be</strong>langrijke vondsten.<br />

De verzamel<strong>in</strong>g werd ondertussen sedert I 854<br />

gehuisvest op de tweede verdiep<strong>in</strong>g van het huidige<br />

stadhuis. Zij verhuisde van hieruit achtereenvolgens<br />

naar Voerenpoort en <strong>in</strong> 1906 naar de kelders van<br />

het stadhuis. Voor de nieuwe huisvest<strong>in</strong>g van het<br />

"museum" <strong>in</strong> 1906 werd eveneens een <strong>be</strong>roep gedaan<br />

op de f<strong>in</strong>anciële steun van het Prov<strong>in</strong>cie<strong>be</strong>stuur. Nog<br />

later werd het museum ondergebracht <strong>in</strong> het Oud<br />

Politiehuis en het voormalig Dom<strong>in</strong>ikanerklooster <strong>in</strong> de<br />

Predikherenstraat ( 1925- 1 945).<br />

Tijdens de zitt<strong>in</strong>g van de Prov<strong>in</strong>cieraad van 2 juli<br />

1945 ontvouwde het Prov<strong>in</strong>cie<strong>be</strong>stuur een<br />

<strong>be</strong>leidsnota <strong>in</strong> het licht van de groeiende <strong>be</strong>kommem is<br />

voor het eigen patrimonium en met het oog op de<br />

toeristische ontsluit<strong>in</strong>g van de prov<strong>in</strong>cie Limburg.<br />

88<br />

Hier<strong>in</strong> werd trouwens teruggegrepen naar plannen die<br />

nog voor de mobilisatie en het uitbreken van de<br />

tweede wereldoorlog volop <strong>in</strong> ontwikkel<strong>in</strong>g waren. In<br />

directe relatie met de naoorlogse wederopbouw en<br />

economische expansie werd het cultuur<strong>be</strong>leid <strong>in</strong> de<br />

jaren vijftig duidelijk <strong>be</strong>paald door de doelstell<strong>in</strong>g om<br />

de geestelijke en materiële getuigen van ons verleden<br />

te <strong>be</strong>waren. In eerste <strong>in</strong>stantie werd <strong>in</strong> het Begijnhof te<br />

Hasselt, sedert 1937 prov<strong>in</strong>ciaal eigendom, een<br />

Prov<strong>in</strong>ciaal <strong>Museum</strong> <strong>in</strong>gericht. <strong>Het</strong> Prov<strong>in</strong>ciaal Galla­<br />

Rome<strong>in</strong>s <strong>Museum</strong> te <strong>Tongeren</strong> werd een van de<br />

eerste <strong>in</strong>itiatieven die het Prov<strong>in</strong>cie<strong>be</strong>stuur <strong>in</strong> de jaren<br />

vijftig nam. In 1953 nam het Prov<strong>in</strong>cie<strong>be</strong>stuur het<br />

<strong>be</strong>heer van het Galla-Rome<strong>in</strong>s <strong>Museum</strong> def<strong>in</strong>itief over.<br />

De archeologische collecties van het Prov<strong>in</strong>ciaal<br />

<strong>Museum</strong> te Hasselt werden tegelijk naar <strong>Tongeren</strong><br />

overgebracht. Tussen 1958 en 1970 werden een<br />

derde en vierde vleugel aan het museum toegevoegd.<br />

Eigen opgrav<strong>in</strong>gen - onder meer van de Rome<strong>in</strong>se<br />

zuidwest<strong>be</strong>graafplaats te <strong>Tongeren</strong> - zorgden voor<br />

een aanzienlijke groei van de verzamel<strong>in</strong>g.<br />

De bruiklenen van de voormalige Nationale Dienst<br />

voor Opgrav<strong>in</strong>gen, nu het Instituut voor het<br />

Archeologisch Patrimonium, het Labo voor Prehistorie<br />

van de KU Leuven en enkele privé-personen lieten<br />

tenslotte toe een representatief <strong>be</strong>eld van<br />

archeologisch Limburg te bieden.<br />

In 1985 vond de open<strong>in</strong>g plaats van het<br />

Prov<strong>in</strong>ciaal Munt- en Penn<strong>in</strong>gkab<strong>in</strong>et en het<br />

documentatiecentrum die <strong>be</strong>ide <strong>in</strong> hetzelfde gebouw<br />

gehuisvest werden. Dit Munt- en Penn<strong>in</strong>gkab<strong>in</strong>et wist<br />

op enkele jaren tijd een bijzonder waardevolle<br />

verzamel<strong>in</strong>g samen te stellen via aankoop, schenk<strong>in</strong>gen<br />

en legaten. Keltische, Rome<strong>in</strong>se, middeleeuwse en<br />

post-middeleeuwse numismatiek komen hier<br />

uitgebreid aan bod.<br />

Sedert de jaren zestig ontwikkelden zich<br />

ondertussen, vooral onder impuls van de Franse school<br />

rond de "Annales" nieuwe <strong>in</strong>zichten <strong>in</strong> het historisch<br />

onderzoek. Niet langer de politieke en militaire<br />

geschiedenis waren <strong>be</strong>langrijk. Deze geschiedschrijv<strong>in</strong>g<br />

<strong>be</strong>zat ook een bijzondere <strong>be</strong>langstell<strong>in</strong>g voor de<br />

economische en sociale geschiedenis <strong>in</strong> relatie met de<br />

culturele verschijnselen. De kennis van de totale mens<br />

werd de <strong>be</strong>tracht<strong>in</strong>g. Die ideeën leidden, samen met<br />

de <strong>in</strong>vloed van de moderne kunst en de hedendaagse<br />

communicatiemedia, tot vernieuwende opvatt<strong>in</strong>gen<br />

over museale werk<strong>in</strong>g en presentatie. Een museum<br />

legt zich nu niet langer enkel toe op het vergaren,<br />

<strong>be</strong>waren, conserveren en <strong>be</strong>studeren van het<br />

cultuurpatrimonium, gekoppeld aan tentoonstell<strong>in</strong>gen<br />

en educatieve programma's. Een museum wenst ook<br />

een cultuurcentrum - en meer <strong>be</strong>paald naar het<br />

Prov<strong>in</strong>ciaal Galla-Rome<strong>in</strong>s <strong>Museum</strong> toe - een<br />

archeologisch centrum te zijn.<br />

Samen met het feit dat de <strong>in</strong>stell<strong>in</strong>g met een<br />

acuut ruimtetekort en een gebrek aan museumuitstral<strong>in</strong>g<br />

kampte, was dit een voldoende reden<br />

om <strong>in</strong> 199 I het aanvangs<strong>be</strong>vel te geven tot de<br />

bouw van een nieuw Galla-Rome<strong>in</strong>s <strong>Museum</strong>. Niet<br />

enkel als museum, maar vooral als archeologisch<br />

centrum wil de nieuwe <strong>in</strong>stell<strong>in</strong>g de archeologie duiden<br />

en relaties leggen met het cultuurhistorisch erfgoed.<br />

Vanuit die nieuwe <strong>in</strong>valshoeken wil het Galla-Rome<strong>in</strong>s<br />

<strong>Museum</strong> de situatie van de hedendaagse mens ten<br />

opzichte van zijn voorouders <strong>in</strong> tijd en ruimte helpen<br />

<strong>be</strong>palen, historisch relativeren en actuele reflectie over<br />

het verleden bieden.<br />

Ro<strong>be</strong>rt Nouwen<br />

<strong>Het</strong> geheim van de dodecaëder<br />

<strong>Het</strong> museum her<strong>be</strong>rgt <strong>in</strong> zijn collectie een<br />

uitermate raadselachtig object dat de archeologen<br />

reeds decennia <strong>in</strong>trigeert: de dodecaëder. <strong>Het</strong> is een<br />

bronzen, hol voorwerp, opgebouwd uit 12 vijfhoekige<br />

vlakken, 20 hoeken en 30 graten of zijden (waar twee<br />

vakken elkaar raken). Elke hoek wordt geaccentueerd<br />

door een vol bolletje. Centraal <strong>in</strong> elk vlak is er een<br />

cirkelvormige open<strong>in</strong>g, telkens van verschillende<br />

diameter. Aan de buitenzijde zijn deze voorwerpen<br />

mooi afgewerkt. De b<strong>in</strong>nenzijde is dan weer ruw en<br />

ongepolijst.<br />

De dodecaëder <strong>be</strong>hoort tot de vijf zogenaamde<br />

Platonische lichamen. De vier overige kennen we als de<br />

kubus, de piramide, de octaëder en de icosaëder.<br />

Alle tot nog toe <strong>be</strong>kende dodecaëders zijn<br />

teruggevonden <strong>in</strong> een gebied dat grosso modo<br />

overeenstemt met de vroegere Keltische <strong>be</strong>schav<strong>in</strong>g:<br />

van Groot-Brittannië tot de Balkan. Ze zijn teruggevonden<br />

<strong>in</strong> zeer uiteenlopende archeologische<br />

contexten: zowel <strong>in</strong> militaire kampen als <strong>in</strong> thermen, <strong>in</strong><br />

stads-<strong>in</strong>sula, bij een theater, <strong>in</strong> graven en zelfs <strong>in</strong> een<br />

muntschat. Er <strong>be</strong>staat een zeer grote diversiteit <strong>in</strong>zake<br />

grootte, gewicht, versier<strong>in</strong>g, afmet<strong>in</strong>gen van de gaten<br />

en de verhoud<strong>in</strong>g hiertussen. Alle dateren ze uit de<br />

Galla-Rome<strong>in</strong>se periode.<br />

89


Met uitzonder<strong>in</strong>g van een aantal citaten bij<br />

Griekse filosofen over de dodecaëder als meetkundig<br />

lichaam, handelt geen enkele antieke tekst over het<br />

gebruik ervan. Wel <strong>be</strong>schrijven een aantal auteurs uit<br />

de middeleeuwen en de renaissance de dodecaëder<br />

als een dob<strong>be</strong>lsteen die het mogelijk maakte de<br />

toekomst te voorspellen. Talrijke hypothesen zagen<br />

daama het licht wapenknots, scepterknop, speeltuig,<br />

kaarsehouder, kali<strong>be</strong>rmeter, meesterwerk, mythischreligieus<br />

symbool of geodetisch meet<strong>in</strong>strument.<br />

Ondanks de meest fantastische hypothesen die talrijke<br />

geleerden uit verschillende discipl<strong>in</strong>es de laatste<br />

eeuwen trachtten te formuleren, is de oploss<strong>in</strong>g voor<br />

dit fenomeen nog steeds niet gevonden.<br />

Rond dit mysterieus voorwerp is een<br />

attractietentoonstell<strong>in</strong>g gebouwd, waar<strong>in</strong> de <strong>be</strong>zoeker<br />

fysiek geconfronteerd wordt met de geheimen van het<br />

verre verleden. De nieuwsgierigheid wordt geprikkeld<br />

door de verschillende decorelementen waar<strong>in</strong> de<br />

wetenschappelijke <strong>in</strong>terpretaties zijn ondergebracht of<br />

waarmee ze onrechtstreeks verbonden zijn. Een Grieks<br />

amfitheater, een museale ruimte, een enorme<br />

uiteengespatte dodecaëder, een gezonken schip en<br />

een I 8de-eeuws theater zijn <strong>in</strong> een vreemde<br />

archeologische opgrav<strong>in</strong>g met elkaar verbonden.<br />

Op verschillende <strong>be</strong>eldschermen worden verbanden<br />

gelegd met de buitenwereld van vandaag. Rond dit<br />

alles is er de romantische visie van Piranesi om het<br />

verleden te onderzoeken die deze wereld van fantasie<br />

ondersteunt en stimuleert.<br />

De eenvoud van sommige <strong>in</strong>terpretaties geeft soms<br />

het gevoel dat de oploss<strong>in</strong>g van het geheim van de<br />

dodecaëder niet veraf is. De complexiteit van de<br />

mythisch-religieuze of magische <strong>be</strong>tekenis daarentegen<br />

leidt eerder tot obsessie, soms tot waanz<strong>in</strong> <strong>in</strong> deze<br />

zoektocht.<br />

De archeoloog-<strong>be</strong>zoeker wordt uitgenodigd<br />

om mee te denken over de mogelijke functie of<br />

<strong>be</strong>tekenis van de dodecaëder. <strong>Het</strong> uitgangspunt hierbij<br />

is: alles heeft een reden van <strong>be</strong>staan.<br />

Stijn Con<strong>in</strong>x<br />

90<br />

Limburg: een boeiende verscheidenheid<br />

<strong>in</strong> reliëf, waterlopen en bodemrijkdom<br />

De oudste formaties die <strong>in</strong> Limburg aan de<br />

oppervlakte komen, zijn afzett<strong>in</strong>gen van de zee. Ze<br />

werden tussen 125 en 2 miljoen jaar geleden gevormd.<br />

We v<strong>in</strong>den ze <strong>in</strong> de Voerstreek en sporadisch op<br />

enkele andere plaatsen <strong>in</strong> Zuid-Limburg.<br />

<strong>Het</strong> noordelijk gedeelte van de prov<strong>in</strong>cie werd zo'n<br />

450.000 tot 300.000 jaar geleden <strong>be</strong>dekt met een<br />

waaiervormige laag zand en gr<strong>in</strong>t, die door de Maas en<br />

de Rijn werden aangebracht. Dit tamelijk vlakke pakket<br />

werd later door rivieren, vooral door de Maas die <strong>in</strong><br />

het oostelijk gedeelte van de prov<strong>in</strong>cie stroomt,<br />

geërodeerd tot het huidige Kempisch Plateau.<br />

Vooral op het e<strong>in</strong>de van de laatste ijstijd, tussen 25.000<br />

en 15.000 jaar geleden, zette de w<strong>in</strong>d <strong>in</strong> het noordelijk<br />

gedeelte van Limburg zanden af en werden de Kempen<br />

gevormd. Ongeveer gelijktijdig brachten krachtige<br />

w<strong>in</strong>den uit het noordoosten löss aan. Dit is fijn<br />

afbraakmateriaal, afkomstig van gletsjers. <strong>Het</strong> werd<br />

gedeponeerd <strong>in</strong> Haspengouw, dat toen reeds door<br />

erosieprocessen, vooral door de activiteit van de Jeker,<br />

door geulen en valleien doorsneden was. Tussen <strong>be</strong>ide<br />

streken ligt een overgangsgebied met lemig zand en<br />

zand leem.<br />

Toen de laatste ijstijd stilaan ten e<strong>in</strong>de liep, vormden<br />

zich landdu<strong>in</strong>en <strong>in</strong> de Kempen.<br />

Toen het klimaat gematigd werd, zoals wij het nu<br />

kennen, kon het plantendek het reliëf vastleggen.<br />

In komvormige laagten, waar de ondergrond<br />

ondoorlaatbaar is, ontstonden vennetjes. Vooral na de<br />

grote ontboss<strong>in</strong>gen tijdens de middeleeuwen werd het<br />

zand <strong>in</strong> de Kempen op de open plaatsen opgewaaid.<br />

In de leemstreek zorgde die ontboss<strong>in</strong>g voor het<br />

afspoelen van leem en klei, die <strong>in</strong> de valleien werden<br />

afgezet.<br />

De variatie <strong>in</strong> reliëf en bodems die <strong>in</strong> de loop van de<br />

verschillende perioden ontstond, zorgde voor zeer<br />

verscheiden biotopen. Honderden generaties van<br />

mensen heb<strong>be</strong>n tijdens de prehistorie Limburg<br />

<strong>be</strong>woond. We v<strong>in</strong>den dan ook overal de sporen van<br />

hun verblijf Naargelang van zijn levenswijze en<br />

<strong>be</strong>hoeften koos de vroege mens een aangepast gebied<br />

als verblijfplaats: zand-, leem- of krijtbodems,<br />

rivierdalen, vengebieden of droge gronden ...<br />

Christian Casseyas & Guido Creemers


Jagers, landbouwers, heersers.<br />

De prehistorie van Limburg <strong>in</strong> een notedop<br />

Limburgs verleden leidt ons langs historische<br />

relicten: Rome<strong>in</strong>se stadswallen <strong>in</strong> <strong>Tongeren</strong>, kastelen,<br />

kerken en <strong>be</strong>gijnhoven ...<br />

"Historisch" Limburg <strong>be</strong>strijkt een relatief korte<br />

periode, waarover ons heel wat <strong>in</strong>formatie ter<br />

<strong>be</strong>schikk<strong>in</strong>g staat. De monumenten staan er als<br />

vertrouwde bakens en wijzen ons de weg naar het<br />

verleden. Toch is er een ander Limburg: het Limburg<br />

van de prehistorie. Dit Limburg is als een lappendeken<br />

waarvan grote stukken ontbreken en waarvan het<br />

weefsel werd aangevreten door de tijd.<br />

Hoewel we met historici een fundamentele<br />

<strong>be</strong>langstell<strong>in</strong>g naar de reconstructie van het menselijk<br />

verleden gemeen heb<strong>be</strong>n, zijn we als prehistorici<br />

afhankelijk van m<strong>in</strong>der <strong>in</strong>drukwekkend <strong>be</strong>wijsmateriaal<br />

dat door onze voorouders werd achtergelaten <strong>in</strong><br />

kampplaatsen, grafVelden, afValkuilen ... Prehistorici zijn<br />

uitsluitend aangewezen op materiële resten. Om het<br />

maximum aan <strong>in</strong>formatie uit opgrav<strong>in</strong>gen te kunnen<br />

halen, moeten we ons wenden tot natuurwetenschappen<br />

en sociale wetenschappen.<br />

Door het gebruik van deze "hulpwetenschappen" zijn<br />

we over <strong>be</strong>paalde aspecten van de prehistorie vaak<br />

meer te weten gekomen dan wat over historische<br />

perioden <strong>be</strong>kend is.<br />

Om een <strong>in</strong>zicht te krijgen <strong>in</strong> ons<br />

verleden, wenden archeologen<br />

zich tegenwoordig tot<br />

verschillende andere takken uit<br />

de wetenschap. Ze kunnen ons<br />

helpen om v<strong>in</strong>dplaatsen te<br />

situeren <strong>in</strong> de tijd of om iets<br />

meer te weten te komen over<br />

milieu en economie. Ook<br />

etnografisch onderzoek kan<br />

bijdragen tot de reconstructie<br />

van het verleden. Hier zien we<br />

een Burundese pottenbakster<br />

die een pot door middel van<br />

kleiworsten opbouwt. De pot<br />

staat op een grote gebroken<br />

scherf, waanmee ze hem<br />

enigsz<strong>in</strong>s kan ronddraaien. Met<br />

één hand houdt ze een<br />

kleiworst vast, die gekneed<br />

wordt. In de prehistorie werd<br />

het aardewerk vaak op een<br />

vergelijkbare manier<br />

vervaardigd. (Foto: KMMA)<br />

Vijfhonderd jaar voor de geboorte van Christus schreef<br />

de Griekse filosoof Heraclitus: "Er is niets dat blijft,<br />

<strong>be</strong>halve verander<strong>in</strong>g". Deze visie stemt overeen met<br />

deze van de prehistoricus. Daarbij ziet hij ons<br />

"duistere" verleden als een cont<strong>in</strong>u proces van<br />

ontwikkel<strong>in</strong>gen, als een complex systeem van relaties<br />

tussen de mens en zijn omgev<strong>in</strong>g, waaraan deze zich<br />

telkens weer moet aanpassen.<br />

Nieuwsgierigheid naar onze herkomst en <strong>be</strong>stemm<strong>in</strong>g,<br />

lijkt een <strong>in</strong>gebakken menselijke eigenschap te zijn.<br />

Vele samenlev<strong>in</strong>gen gaan op zoek naar hun oorsprong,<br />

van de Inuit-volkeren <strong>in</strong> Noord-Amerika met hun<br />

oorsprongsverhalen tot de Aborig<strong>in</strong>als <strong>in</strong> Australië met<br />

hun verhalen uit de "droomtijd". In dit korte <strong>be</strong>stek<br />

zullen we trachten een wetenschappelijk onderbouwd<br />

verhaal te brengen over Limburgs verste verleden en<br />

over de lange weg die s<strong>in</strong>dsdien afgelegd werd tot de<br />

Rome<strong>in</strong>se tijd.


De grote verworvenheden van de mens<br />

"De uitv<strong>in</strong>d<strong>in</strong>g van het eerste stenen werktuig is<br />

een fundamentele stap <strong>in</strong> de evolutie, want ze<br />

<strong>in</strong>troduceert de cultuur <strong>in</strong> de natuur. Vier miljard jaar lang<br />

golden alleen de wetten van de natuur, tot plots de<br />

hom<strong>in</strong>idae een nieuwe wereld <strong>in</strong> het leven riepen.<br />

Dat veranderde alles, omdat de mens sneller op de<br />

verander<strong>in</strong>gen <strong>in</strong> het milieu kon reageren dan de natuur<br />

zelf"<br />

(Yves Coppens)<br />

Deze uitspraak van een van 's werelds meest<br />

gerenommeerde paleontologen illustreert het grote<br />

onderscheid tussen de mens en de rest van de<br />

dierenwereld. De mens is <strong>in</strong>derdaad <strong>in</strong> staat vaak<br />

complexe werktuigen te ontwerpen en deels hierdoor<br />

op een aantal verander<strong>in</strong>gen <strong>in</strong> de natuur <strong>in</strong> te spelen.<br />

Daarbij speelt het menselijk <strong>in</strong>tellect natuurlijk een<br />

grote rol.<br />

De mensensoorten die ons voorafg<strong>in</strong>gen (Homo<br />

habilis, Homo erectus, Homo sapiens neandertalensis),<br />

vertoonden veel gelijkenissen met ons, maar evenzeer<br />

duidelijke verschillen. Ze hadden een "primitievere"<br />

lichaamsbouw dan wij. Resten van de eerste mensen<br />

v<strong>in</strong>den we <strong>in</strong> Oost-Afrika, vanaf zo'n 2,5 miljoen jaar<br />

geleden. Zijn opvolgers verspreidden zich geleidelijk<br />

over de "Oude Wereld", heel wat later ook over de<br />

"Nieuwe Wereld". Onze voorouders leefden van de<br />

jacht en <strong>in</strong>gezamelde planten en vruchten. Typisch<br />

voor de levenswijze van jagers is, dat ze zich aanpassen<br />

aan de omstandigheden die hun opgelegd worden<br />

door hun omgev<strong>in</strong>g. Hiervoor moeten ze erg mobiel<br />

zijn en <strong>in</strong> kle<strong>in</strong>e groepen leven, anders zouden hun<br />

voedselbronnen snel uitgeput geraken.<br />

De <strong>be</strong>langrijkste sporen die ze nalieten, zijn hun<br />

stenen werktuigen waarvoor <strong>in</strong> vrijwel heel Europa<br />

vuursteen de voornaamste grondstof was.<br />

De <strong>be</strong>werk<strong>in</strong>gstechnieken hiervan evolueerden<br />

mettertijd.<br />

Toen de mensen gewassen <strong>be</strong>gonnen te<br />

verbouwen, waren zij niet langer uitsluitend afhankelijk<br />

van wat de vrije natuur hen aanbood. Zij zetten de<br />

omgev<strong>in</strong>g naar hun hand: ze rooiden bossen,<br />

<strong>be</strong>werkten het land en <strong>be</strong>gonnen vee te houden. Dit<br />

gaf hun de mogelijkheid om zich blijvend te vestigen.<br />

Hierdoor nam de hoeveelheid voedsel enorm toe en<br />

kon de <strong>be</strong>volk<strong>in</strong>g zich uitbreiden. De vroegste sporen<br />

van landbouwersgemeenschappen treffen we vanaf<br />

9000 voor Christus aan <strong>in</strong> de streek van de "vruchtbare<br />

sikkel" (Israël, Libanon, Syrië, Zuid-Turkije, Noord-Irak,<br />

Noord-Iran). Omdat voor een "geciviliseerde"<br />

levenswijze grote populaties noodzakelijk zijn, kon<br />

deze nieuwe levenswijze wat later elders<br />

(Mesopotamië, Egypte, lndus, Zuidoost-Azië, Midden­<br />

Amerika, Andes) leiden tot de eerste grote<br />

"<strong>be</strong>schav<strong>in</strong>gen".<br />

92<br />

Metaal als grondstof voor werktuigen <strong>be</strong>zit<br />

andere eigenschappen en mogelijkheden dan steen en<br />

vuursteen. Men kan het bijvoor<strong>be</strong>eld allerlei vormen<br />

laten aannemen, die bij vuursteen ondenkbaar zijn.<br />

Koperertsen werden voor het eerst rond 8000 voor<br />

Christus <strong>be</strong>werkt <strong>in</strong> het Nabije Oosten. Toen men <strong>in</strong><br />

de tweede helft van het vijfde millennium voor<br />

Christus <strong>in</strong> Kle<strong>in</strong>-Azië en <strong>in</strong> de Balkan ontdekte dat<br />

koper gesmolten en gegoten kon worden, <strong>be</strong>tekende<br />

dit een grote vooruitgang. <strong>Het</strong> was het <strong>be</strong>g<strong>in</strong> van<br />

de metaaltijden.<br />

Koper met een <strong>be</strong>etje t<strong>in</strong> levert een nieuwe leger<strong>in</strong>g<br />

op: brons. Brons is gemakkelijker te gieten en is, eens<br />

afgekoeld, harder dan koper. De eerste sporen van<br />

deze produktie v<strong>in</strong>den we <strong>in</strong> Anatolië. Van daaruit<br />

verbreidde de techniek zich naar het westen. De<br />

zoektocht naar koper en t<strong>in</strong> zou bloeiende centra<br />

doen ontstaan.<br />

Later bleek dat ijzer nog meer voordelen bood.<br />

Ijzererts komt bijna overal voor en heeft geen leger<strong>in</strong>g<br />

met andere metalen nodig. Daarom was voor deze<br />

grondstof een grote toekomst weggelegd.<br />

De eerste "<strong>be</strong>woners"<br />

Zo'n 2,5 miljoen jaar geleden leefden er al<br />

mensen <strong>in</strong> Oost-Afrika. <strong>Het</strong> waren<br />

vertegenwoordigers van de soort Homo habilis. Hun<br />

opvolgers, die <strong>be</strong>hoorden tot de soort Homo erectus,<br />

verspreidden zich over een groot gedeelte van de<br />

"Oude Wereld". Vanaf ongeveer 500.000 jaar geleden<br />

schijnen ze sporadisch <strong>in</strong> Noordwest-Europa aanwezig '<br />

geweest te zijn. In die tijd wisselden ijstijden en<br />

tussenijstijden elkaar af Wanneer het klimaat gunstig<br />

was, deed de Homo erectus ook de Lage Landen aan.<br />

De eerste mensen gebruikten eenvoudige en vaak<br />

polyvalente werktuigen. Een typisch produkt is de<br />

"chopp<strong>in</strong>g tooi" ("slag- of kapwerktuig"). In het<br />

Limburgse Meldert werd een dergelijk artefact<br />

gevonden. Uit deze vondst moeten we niet noodzakelijk<br />

<strong>be</strong>sluiten dat de mens reeds vroeg de streek<br />

heeft <strong>be</strong>zocht. Wel illustreert dit artefact het vaak<br />

langdurig <strong>in</strong> gebruik blijven van "primitieve"<br />

werktuigtypes. We kunnen wel veronderstellen dat het<br />

meer dan I 00.000 jaar geleden werd vervaardigd.<br />

Tijdens het midden-paleolithicum (250.000-<br />

35.000 jaar geleden) <strong>be</strong>reikte de techniek van<br />

vuursteen<strong>be</strong>werk<strong>in</strong>g een eerste hoogtepunt. Dat kan<br />

je vaststellen bij de "Levalloisprodukten", die een zeer<br />

specifieke voor<strong>be</strong>reid<strong>in</strong>g vereisen. Ook vuistbijlen zijn<br />

vaak zorgvuldig afgewerkt. Ze dienden als werktuig,<br />

bijvoor<strong>be</strong>eld om voedsel te versnijden of om takken af<br />

te snijden. Huiden werden ontvleesd en van vet<br />

ontdaan met schraapwerktuigen. In het Schulensbroek<br />

(Herk-de-Stad) deed men een merkwaardige vondst.<br />

<strong>Het</strong> is een stuk mammoet<strong>be</strong>en, waarop dwarse kerven<br />

werden aangebracht. Men veronderstelt dat het een<br />

fragment van een muziek<strong>in</strong>strument, een soort "rasp",<br />

is. Heel wat vondsten uit onze streek kunnen <strong>in</strong><br />

Tijdens de midden-steentijd,<br />

tussen 8000 en 4000 voor<br />

Christus, g<strong>in</strong>gen rondtrekkende<br />

jagers-verzamelaars op jacht<br />

met pijl en boog. Op het<br />

pijlhout <strong>be</strong>vestigden ze met<br />

boomhars kle<strong>in</strong>e spitsen en<br />

weerhaakjes uit vuursteen of<br />

"Wommersomkwartsiet". Op<br />

de af<strong>be</strong>eld<strong>in</strong>g zie je enkele<br />

trapeziumvonmige <strong>be</strong>wapen<strong>in</strong>gselementen:<br />

ze zijn typisch<br />

voor het e<strong>in</strong>de van deze<br />

periode.<br />

Vanaf ongeveer I 0.000 voor<br />

Christus werd er ook met pijl en<br />

boog gejaagd. Zogenaamde<br />

"Tjongerspitsen" zijn erg typisch<br />

voor onze streken.<br />

Vuistbijlen <strong>be</strong>horen tot de<br />

oudste werktuigen <strong>in</strong> onze<br />

streken. De meeste dateren uit<br />

de tweede helft van het middenpaleolithicum,<br />

zo'n 125.000 tot<br />

.35.000 jaar geleden. In die tijd<br />

leefde de Neandertaler. <strong>Het</strong><br />

grote exemplaar is afkomstig van<br />

de opgrav<strong>in</strong>g te Kesselt, het<br />

kle<strong>in</strong>e is een geïsoleerde vondst<br />

van Meeuwen. Eén zijde (de<br />

zijde die op de af<strong>be</strong>eld<strong>in</strong>g<br />

getoond wordt) heeft een<br />

<strong>in</strong>tense "w<strong>in</strong>dlak", waardoor ze<br />

een erg verweerd uitzicht<br />

vertoont. Dit werktuig heeft<br />

blijkbaar jarenlang aan de<br />

oppervlakte gelegen, alvorens<br />

het <strong>be</strong>dekt werd met zand.<br />

verband gebracht worden met de Neandertaler. hij<br />

verscheen hier zo'n 125.000 jaar geleden. De laatste<br />

ijstijd, die 80.000 jaar geleden <strong>be</strong>gon, kende zeer koude<br />

en ook warmere perioden. In de koudste fasen was<br />

menselijk verblijf hier onmogelijk. Alleen wanneer het<br />

klimaat het toeliet, waagde de Neandertaler zich vanuit<br />

het zuiden noordwaarts. Hij jaagde op grotere<br />

zoogdieren zoals mammoeten, bizons, wolharige<br />

neushoorns, muskusossen, paarden en rendieren.<br />

Soms v<strong>in</strong>dt men ook de resten van roofdieren, zoals de<br />

hole<strong>be</strong>er terug. Belangrijke sites waren er <strong>in</strong> Schulen<br />

(Herk-de-Stad), Lauw (<strong>Tongeren</strong>), 's Gravenvoeren<br />

(Voeren) en Kesselt (Lanaken).<br />

De moderne mens (Homo sapiens sapiens)<br />

dook even na I 2.000 voor Christus voor het eerst <strong>in</strong><br />

onze streken op. In die tijd was hier een echt<br />

toendralandschap. De mens <strong>be</strong>landde hier, omdat hij <strong>in</strong><br />

het open landschap de rendieren- en paardenkudden<br />

volgde. De jacht op deze dieren voorzag hem van<br />

vlees, huiden voor kledij en tentzeilen, <strong>be</strong>en en gewei<br />

voor harpoenen. De voornaamste jachtwapens waren<br />

de speer en de harpoen. Zij werden afgeschoten<br />

met een speerdrijver. Hiermee wordt de menselijke<br />

arm kunstmatig verlengd. Men kan dus meer kracht<br />

geven en het wild van op grotere afstand <strong>be</strong>jagen.<br />

In onze streek was goede vuursteen aanwezig.<br />

De rendieagers plaatsten hun kampen vaak op de<br />

rand van een plateau, met uitzicht over een rivierdal.<br />

Van hieruit observeerden zij de kudden. Deze jagers<br />

van het "Magdaleniaan" sloegen van de vuurstenen<br />

kernen lange "kl<strong>in</strong>gen" of "messen" af Van deze<br />

kl<strong>in</strong>gen werden schrab<strong>be</strong>rs gemaakt om rendier- en<br />

paardehuiden te prepareren, of boren om rijggaten<br />

<strong>in</strong> kledij en tentzeilen aan te brengen. Stekers dienden<br />

om harpoenpunten en naalden uit gewei of <strong>be</strong>en te<br />

kerven; met messen met afgestompte boord<br />

versneden ze het vlees.<br />

In het Limburgse kennen we slechts één kamp,<br />

namelijk dat van Kanne. De rendierjagers werden er<br />

blijkbaar aangetrokken door de grote hoeveelheden<br />

vuursteenknollen die daar op de hell<strong>in</strong>gen van de<br />

jekervallei aan de oppervlakte kwamen. Archeologen<br />

ontdekten er een haardstructuur en duizenden<br />

<strong>be</strong>werkte vuursteenspl<strong>in</strong>ters. Eens de voorraad<br />

aangevuld, keerden deze jagers wellicht terug naar het<br />

Rijnland, vanwaar ze oorspronkelijk kwamen.<br />

Tussen I 0.000 en 8000 voor Christus werd het<br />

klimaat stilaan <strong>be</strong>ter: rendieren- en paardenkudden<br />

migreerden naar het noorden. De grasvlakten en de<br />

dunne dennen- en <strong>be</strong>rkenbossen, die ondertussen<br />

waren ontstaan, werden <strong>in</strong> Kempen en Maasvallei vanaf<br />

toen voortdurend <strong>be</strong>volkt door rondzwervende jagers<br />

en verzamelaars. Ze gebruikten al pijl en boog.<br />

93


Hiermee jaagden ze op elanden, herten, everzwijnen,<br />

hazen ... De vuurstenen pijlspitsen hechtten ze aan het<br />

pijlhout vast met dennehars. In deze periode hadden<br />

de stenen gereedschappen kle<strong>in</strong>ere afmet<strong>in</strong>gen dan<br />

voordien, omdat er op kle<strong>in</strong>er wild gejaagd werd en<br />

grote vuursteenknollen niet meer zo gemakkelijk te<br />

v<strong>in</strong>den waren. Okerstiften dienden als kleurstof,<br />

misschien om het lichaam te <strong>be</strong>schilderen bij rituelen.<br />

Kampplaatsen treffen we meestal aan op een droge<br />

du<strong>in</strong>enrug nabij een waterplas of een rivier. In Limburg<br />

werden ze ontdekt <strong>in</strong> Lommel, Helchteren, Achel,<br />

Zolder en Rekem (Lanaken). Te Rekem ontdekten<br />

archeologen resten van wel zestien verschillende<br />

concentraties met <strong>be</strong>werkte vuurstenen.<br />

Een gematigd landklimaat kennen we vanaf<br />

8000 voor Christus. Geleidelijk aan ontstond een dicht<br />

loofwoud waar<strong>in</strong> reeën, everzwijnen en kle<strong>in</strong>wild<br />

leefden. Bij de vennen en rivieren <strong>in</strong> Kempen en<br />

Maasval lei, waar het wild kwam dr<strong>in</strong>ken en watervogels<br />

zich ophielden, bouwden de jagers-verzamelaars hun<br />

hutten. Ze trokken b<strong>in</strong>nen een <strong>be</strong>paald gebied rond<br />

om op die manier de voedselbronnen niet uit te<br />

putten. Wanneer het voedselaanbod groot was,<br />

bijvoor<strong>be</strong>eld tijdens de trektijd van het waterwild,<br />

konden verschillende families samenkomen en werden<br />

sociale contacten gelegd. Op andere tijdstippen leefde<br />

men <strong>in</strong> kle<strong>in</strong>ere groepen, waarschijnlijk zo'n IS tot 20<br />

personen. Op de pijlen werden kle<strong>in</strong>e spitsen en<br />

m<strong>in</strong>feme weemaakjes <strong>be</strong>vestigd. De werktuigen<br />

werden vervaardigd uit vuursteen of uit<br />

Wommersomkwartsiet, dat enkel <strong>in</strong> Wammersom bij<br />

Tienen aan de oppervlakte komt.<br />

Wommersomkwartsiet raakte verspreid over de<br />

Kempen en de aangrenzende regio's. Resten van<br />

kampplaatsen werden opgegraven <strong>in</strong> Donk (Herk-de<br />

Stad), Dilsen, Hechtel, Helchteren, L<strong>in</strong>khout<br />

(Lummen), Lommel, Meeuwen, Neerharen (Lanaken),<br />

Neerpelt, Opglab<strong>be</strong>ek, Opgrimbie (Maasmechelen),<br />

Schulen (Herk-de Stad), Zonhoven ...<br />

De grote revolutie<br />

De eerste landbouwers kwamen omstreeks<br />

5300 voor Christus uit Centraal-Europa. Ze <strong>be</strong>volkten<br />

de vruchtbare leemgronden. Waar ze zich vestigden,<br />

moest het loofwoud de plaats ruimen voor akkers,<br />

waarop granen (eenkoorn- en emmertarwe),<br />

peulvruchten (erwten en l<strong>in</strong>zen) en oliehoudende<br />

gewassen (vlas en maanzaad) werden verbouwd.<br />

Ze hielden runderen, varkens, schapen en geiten:<br />

ze waren het eerste volk <strong>in</strong> onze streek dat een<br />

rondtrekkende levenswijze opgegeven had. Deze<br />

landbouwers bouwden grote lemen huizen. Woon-,<br />

werk- en opslagruimten <strong>be</strong>vonden zich onder één dak.<br />

In de nederzett<strong>in</strong>gen stonden meestal 3 tot 6<br />

boerderijen, met zo'n 30 tot 70 <strong>be</strong>woners; we kunnen<br />

misschien veeleer spreken van gehuchten. We v<strong>in</strong>den<br />

ze meestal aan de rand van een plateau, bij een<br />

<strong>be</strong>ekdaL <strong>Het</strong> plateau bood ruimte voor akkers en<br />

94<br />

huizen. De dalen leverden een zeer gevarieerd<br />

assortiment nuttige zaken. De overledenen werden<br />

<strong>be</strong>graven, soms gecremeerd, en kregen af en toe<br />

voorwerpen mee <strong>in</strong> het graf Deze eerste<br />

landbouwers, die naar de versier<strong>in</strong>gen op hun<br />

aardewerk "bandkeramiekers" genoemd worden,<br />

waren nieuwkomers. Ze <strong>in</strong>troduceerden het eerste<br />

aardewerk, dat versierd werd met bandvormige<br />

motieven. Met dissels - bijlen met een vlakke en een<br />

gebogen kant - uit harde gesteenten, werd het hout<br />

<strong>be</strong>kapt. Uit de glans op sommige vuurstenen kl<strong>in</strong>gen<br />

leiden we af dat ze gebruikt werden bij het oogsten van<br />

graan. Ze fungeerden als mes van een sikkel.<br />

In het Limburgse Haspengouw werden <strong>in</strong> het<br />

verleden resten van verschillende nederzett<strong>in</strong>gen<br />

(Briegden-Lanaken, Rosmeer-Bilzen, Vlijt<strong>in</strong>gen en<br />

Kanne-Riemst... ) ontdekt.<br />

De eerste landbouwers (5300-<br />

4900 voor Christus) brachten<br />

aardewerk mee dat ze<br />

versierden met bandvormige<br />

motieven. Naar deze wijze van<br />

versier<strong>in</strong>g worden ze<br />

"bandkeramiekers" genoemd.<br />

<strong>Het</strong> hout werd <strong>be</strong>kapt met<br />

geslepen dissels. Oker diende<br />

als kleurstof, misschien om het<br />

lichaam te versieren.


Waarom dit volk omstreeks 4900 voor<br />

Christus plots van het toneel verdween, weten we niet.<br />

Hoewel een agrarische economie veel voordelen<br />

bood, sloeg de nieuwe levenswijze bij de lokale<br />

<strong>be</strong>volk<strong>in</strong>g van jagers en verzamelaars niet aan.<br />

De Rössenlieden, die <strong>in</strong> het Rijnland de plaats van de<br />

Bandkeramiekers <strong>in</strong>genomen hadden, verhandelden<br />

soms doorboorde hamers met de jagers en<br />

verzamelaars van onze streek. <strong>Het</strong> museum <strong>be</strong>zit een<br />

fraai exemplaar met een grote doorbor<strong>in</strong>g uit<br />

Maasmechelen. De Rössencultuur wordt genoemd<br />

naar het plaatsje Rössen bij Leipzig.<br />

Even na 4 300 voor Christus namen sommige<br />

groepen def<strong>in</strong>itief de levenswijze van landbouwers en<br />

veetelers aan. De boeren hadden steeds meer<br />

akkerland nodig. Er kwam meer vraag naar bijlen voor<br />

de ontboss<strong>in</strong>g en men g<strong>in</strong>g op zoek naar méér en<br />

bruikbare vuursteen. Die was onder meer te v<strong>in</strong>den <strong>in</strong><br />

de krijtlagen <strong>in</strong> het zuiden van Nederlands Limburg.<br />

De landbouwers werden daar ook mijnwerkers die.<br />

om tot bij de grondstof te komen, diepe schachten en<br />

gangen <strong>in</strong> het krijt groeven. Ze hakten met vuurstenen<br />

houwelen tot I 6 meter diepe mijnschachten- en<br />

gangen door de krijtlagen. Goede vuursteenblokken<br />

sjouwden ze naar boven. In de Voerstreek kon men<br />

vuursteen dicht aan de oppervlakte v<strong>in</strong>den en<br />

ge<strong>be</strong>urde de exploitatie bovengronds <strong>in</strong> grote kuilen.<br />

Op de mijnsites kapten ze van de kemen grote kl<strong>in</strong>gen<br />

af en gaven aan bijlen de eerste, ruwe vorm.<br />

De vuursteen van goede kwaliteit werd tot <strong>in</strong> het<br />

Rijnland, tot diep <strong>in</strong> Vlaanderen en <strong>in</strong> heel het zuiden<br />

van Nederland verhandeld. In de nederzett<strong>in</strong>gen<br />

kregen kl<strong>in</strong>gen de "f<strong>in</strong>ish<strong>in</strong>g touch" en de bijlen, die<br />

nodig waren voor het rooien van bos, werden daar<br />

ook langdurig gepolijst. Bekende mijncentra <strong>in</strong><br />

Nederlands Limburg zijn Rijckholt en Valkenburg.<br />

Uit Belgisch Limburg kennen we verschillende<br />

bovengrondse ateliers <strong>in</strong> Rullen (Voeren).<br />

Tijdens het midden-neolithicum<br />

(4300-3 1 00 voor Christus)<br />

was het aardewerk zelden<br />

versierd en had het vaak wijd<br />

uitstaande randen. <strong>Het</strong><br />

aardewerk op de illustratie<br />

werd gevonden <strong>in</strong> Meeuwen­<br />

Gruitrode (restauratie lAP). De<br />

bijlen, die zowel uit vuursteen<br />

als uit silex kunnen gemaakt zijn,<br />

werden op de nederzett<strong>in</strong>gen<br />

zelf gepolijst.<br />

<strong>Het</strong> aardewerk van de<br />

<strong>be</strong>kerlieden, dat meestal <strong>in</strong><br />

grafcontext voorkomt, is<br />

meestal versierd; tijdens de<br />

laatste fase soms met een met<br />

draad omwikkeld stokje.<br />

Wegens deze versier<strong>in</strong>g noemt<br />

men het aardewerk uit deze<br />

fase, waarvan we hier een<br />

voor<strong>be</strong>eld van Rekem (Lanaken)<br />

zien, "wikkeldraad<strong>be</strong>kers".<br />

Doorboorde hamers komen<br />

ook veelal <strong>in</strong> grafcontext voor.<br />

De grote hamer werd eveneens<br />

<strong>in</strong> Rekem opgegraven.<br />

De andere hamer, met een<br />

geïmiteerde decoratie van een<br />

koperen voor<strong>be</strong>eld, werd<br />

gevonden <strong>in</strong> Bekkevoort, net<br />

over de grens met Brabant.<br />

95


Geleidelijk namen dus ook de autochtone<br />

jagers en verzamelaars de neo/itische levenswijze over.<br />

Op enkele plaatsen <strong>in</strong> de Kempen (Dilsen,<br />

Meeuwen) en de Maasvallei (Geist<strong>in</strong>gen) werden<br />

<strong>be</strong>langrijke v<strong>in</strong>dplaatsen ontdekt. Blijkbaar stonden<br />

de <strong>be</strong>woners van onze streken onder <strong>in</strong>vloed van<br />

de Michels<strong>be</strong>rglieden (4300-3 1 00 voor Christus);<br />

de naam van deze cultuur is ontleend aan de site<br />

van Michels<strong>be</strong>rg, nabij Darmstadt. Ze produceerden<br />

aardewerk dat ze zelden versierden; de potten hadden<br />

vaak wijd uitstaande randen. Voor het kappen van<br />

hout gebruikten ze gepolijste bijlen uit harde<br />

gesteenten of uit vuursteen.<br />

Tijdens de aanwezigheid van de <strong>be</strong>kerlieden<br />

(vanaf 3100 voor Christus), die aan hun doden<br />

<strong>be</strong>kervormig aardewerk, doorboorde hamers of grote<br />

vuurstenen dolken meegaven, breidden de handels<strong>be</strong>trekk<strong>in</strong>gen<br />

uit; vanuit Frankrijk werden grote<br />

vuurstenen dolken tot ver <strong>in</strong> Nederland geëxporteerd.<br />

Soms werden deze ook <strong>in</strong> goede lokale vuursteen<br />

geïmiteerd. In een latere fase brachten handelaars<br />

koperen voorwèrpen mee uit verre streken.<br />

De "<strong>be</strong>kerlieden" <strong>be</strong>groeven hun overledenen onder<br />

geïsoleerd gelegen grafheuvels. <strong>Het</strong> is het eerste volk<br />

van wie we <strong>in</strong> Belgisch Limburg enkele aanwijz<strong>in</strong>gen<br />

v<strong>in</strong>den over de manier waarop ze hun doden<br />

<strong>be</strong>groeven. Opgrav<strong>in</strong>gen te Rekem (Lanaken) leverden<br />

een <strong>be</strong>ker uit een late fase en een grote doorboorde<br />

hamer op. Een prachtige imitatie uit hardsteen van<br />

een koperen Centraal-Europese hamer werd<br />

gevonden te Bekkevoort (vlak over de grens met<br />

Brabant). Een grote vuurstenen dolk uit Meeuwen<br />

komt vermoedelijk uit een grafheuvel die reeds lang<br />

geleden werd genivelleerd.<br />

96<br />

"Rich man - Poor man "<br />

Brons, de nieuwe grondstof, een leger<strong>in</strong>g van<br />

koper en t<strong>in</strong>, bracht <strong>in</strong> de Lage Landen niet onmiddellijk<br />

verander<strong>in</strong>gen teweeg. Vuursteen bleef aanvankelijk<br />

erg gegeerd.<br />

Vanaf I 800 voor Christus lijken de contacten<br />

met de Britse eilanden, waar wegens het voorkomen<br />

van ertsen een bloeiende bronstijdcultuur aanwezig<br />

was, een vlucht te nemen. Zo verschenen zowel <strong>in</strong><br />

Zuidwest-Engeland als <strong>in</strong> onze streken vergelijkbare<br />

urnvormen (bij ons "Hilversumurnen" genoemd) en<br />

<strong>be</strong>grafenisgewoonten. Een kle<strong>in</strong>e bronzen dolk, nog<br />

niet zo lang geleden ontdekt <strong>in</strong> Wijshagen (Meeuwen­<br />

Gruitrode), is afkomstig uit meer oostelijk gelegen<br />

streken. Hij is een van de schaarse overblijfselen uit<br />

deze overgangstijd. Waar <strong>in</strong> de Kempen het bos<br />

gerooid was en de schapen <strong>in</strong>tensief graasden,<br />

ontstond de heide.<br />

Omstreeks I I 00 voor Christus nam de<br />

<strong>be</strong>volk<strong>in</strong>g van de Kempen en de Maasvallei<br />

<strong>be</strong>grafenisgebruiken uit Centraal-Europa over.<br />

In Centraal-Europa zelf ontstond een elite, onder<br />

andere door de controle over rijke ertsgebieden. De<br />

overledenen werden nu gecremeerd. De asresten<br />

werden vaak <strong>in</strong> een urne ter aarde <strong>be</strong>steld op<br />

collectieve <strong>be</strong>graafplaatsen, de "urnenvelden". Boven<br />

een graf werd meestal een heuveltje opgeworpen.<br />

De vier kokerbijlen uit het<br />

bronsdepot van Geist<strong>in</strong>gen<br />

(Maaseik). Mogelijk hadden ze<br />

een rituele functie of<br />

vertegenwoordigden ze een<br />

geldwaarde.<br />

De vondsten <strong>in</strong> het collectieve<br />

graf van Rekem (Lanaken), uit<br />

de achtste eeuw voor Christus.<br />

Enkele zwaardfragmenten zijn<br />

verbogen en op die manier<br />

ritueel buiten gebruik gesteld.<br />

Een zeldzame vondst uit deze<br />

vroege fase van de metaaltijden<br />

is een bronzen dolkje uit<br />

Wijshagen (Meeuwen­<br />

Gruitrode). Een amateurarcheoloog<br />

vond het <strong>in</strong> zijn<br />

eigen tu<strong>in</strong>. Van een toeval<br />

gesproken! Heel waarschijnlijk<br />

komt het uit een graf dat reeds<br />

vroeger verstoord werd.


Omstreeks 700 voor Christus <strong>be</strong>gon ijzer <strong>in</strong><br />

het dagelijks leven een <strong>be</strong>langrijke rol te spelen.<br />

Hoewel we deze periode "ijzertijd" noemen, bleef<br />

brons evenzeer <strong>in</strong> gebruik. In Centraal-Europa waren<br />

de machtsverhoud<strong>in</strong>gen grondig gewijzigd, toen lokale<br />

heersers de controle over erts- en zoutmijnen<br />

verworven hadden. De tijd was rijp voor het ontstaan<br />

van de Keltische cultuur.<br />

We kunnen <strong>in</strong> de toenmalige samenlev<strong>in</strong>g hier<br />

te lande een sociale bovenlaag onderscheiden. Rijk<br />

voorziene graven met heel wat importgoederen uit<br />

zuidelijke streken getuigen hiervan.<br />

In een grafVeld te Rekem (Lanaken), aan de oevers van<br />

de Maas, werd de lijkas van drie personen samen <strong>in</strong> één<br />

kuil <strong>be</strong>graven. <strong>Het</strong> graf, dat uit de achtste eeuw voor<br />

Christus dateert, <strong>be</strong>vatte ook verschillende bronzen<br />

voorwerpen die mee op de brandstapel waren gelegd:<br />

drie zwaarden, drie lanspunten en twee versterk<strong>in</strong>gen<br />

van lederen zwaardscheden. Eén zwaard was blijkbaar<br />

vooraf verbogen en ritueel buiten gebruik gesteld.<br />

Vergelijkbare rijkere graven kennen we onder andere<br />

uit het Nederlandse Maas-Rijngebied en uit de streek<br />

van de Sam<strong>be</strong>r. Sommige urnen van het grafveld van<br />

Rekem kwamen uit het Midden-Rijngebied.<br />

De Maasvallei was <strong>in</strong> die tijd een <strong>be</strong>langrijke<br />

handelsader, waarlangs vreemde goederen onze<br />

streken <strong>be</strong>reikten. <strong>Het</strong> museum <strong>be</strong>waart een viertal<br />

bronzen kokerbijlen, afkomstig uit een depot van<br />

28 stuks. Dit depot werd rond 1935 ontdekt te<br />

Ophoven-Geist<strong>in</strong>gen. De bijlen zijn licht en hol,<br />

en gegoten uit zacht brons. Ze werden <strong>in</strong> de Maasvallei<br />

geproduceerd. Wij veronderstellen dat ze een<br />

cultische <strong>be</strong>tekenis hadden of als <strong>be</strong>taalmiddel werden<br />

gebruikt. Misschien werden ze wel om rituele of<br />

sociale redenen "geofferd"?<br />

Centraal op het Kempisch Plateau ligt het grafVeld van<br />

Wijshagen-Rieten (Meeuwen-Gruitrode). Er werden<br />

een veertigtal graven ontdekt. De meeste dateren uit<br />

de vierde eeuw voor Christus. In drie graven troffen<br />

archeologen <strong>in</strong> 1986- 1987 uitzonderlijk rijke vondsten<br />

aan. In één graf waren de crematieresten bijgezet <strong>in</strong><br />

een bronzen, geribde emmer, een zogenaamde "cista".<br />

Ernaast lag een ijzeren paardebit, verschillende<br />

bronzen kle<strong>in</strong>oden, waaronder 6 "phalerae" (ronde<br />

plaatjes) en 4 hulzen die vermoedelijk als sierstukken<br />

van paardengetuig gediend heb<strong>be</strong>n. In een grote<br />

grafheuvel van wel 20 meter doorsnede ontdekten de<br />

archeologen een grote bronzen "situla". In een andere<br />

grafheuvel, iets kle<strong>in</strong>er van afmet<strong>in</strong>gen, werd een<br />

kle<strong>in</strong>ere situla bijgezet.<br />

<strong>Het</strong> gaat hier blijkbaar om de graven van een<br />

aristocratische "Keltische" familie. Zowel het gebruik<br />

van geribde emmers als van "situlae" heb<strong>be</strong>n hun<br />

oorsprong <strong>in</strong> de mediterrane wereld, waar ze een<br />

<strong>be</strong>langrijke rol vervulden bij dr<strong>in</strong>kgelagen. Bij ons<br />

werden ze blijkbaar als urne gebruikt en moeten ze<br />

veeleer gezien worden als statussymbolen voor de<br />

<strong>be</strong>zitters. Misschien controleerde deze familie wel een<br />

<strong>be</strong>langrijke handelsroute.<br />

98<br />

De gewone <strong>be</strong>volk<strong>in</strong>g (I I 00-57 voor Christus)<br />

cremeerde de overledenen op een brandstapel.<br />

De lijkas werd soms <strong>in</strong> een urne verzameld en<br />

<strong>be</strong>graven. Soms werden de crematieresten <strong>in</strong> een<br />

doek gewikkeld en <strong>in</strong> een kuiltje gelegd. De collectieve<br />

<strong>be</strong>graafplaatsen <strong>be</strong>vatten dikwijls zoveel urnen, dat we<br />

ze "urnenvelden" noemen. De vormen van de urnen<br />

zijn niet zelden geïnspireerd door Centraal-Europese<br />

voor<strong>be</strong>elden. Tijdens de vroege ijzertijd, circa 700-450<br />

voor Christus, zijn urnen met schu<strong>in</strong> uitstaande rand of<br />

emmervormige types erg typisch voor de grafvelden <strong>in</strong><br />

de Kempen. Over het graf werd vaak een heuvel<br />

aangelegd. Soms werd deze omr<strong>in</strong>gd door een ondiep<br />

greppeltje of door een krans van palen. De <strong>in</strong>houd van<br />

de graven was veeleer schamel: ten hoogste een urne<br />

en een eenvoudig <strong>be</strong>kertje. Heel af en toe werden een<br />

bronzen armband, een lanspunt of enkele kraaltjes<br />

gevonden. De grootste urnenvelden <strong>be</strong>vatten soms<br />

honderden graven en bleven gedurende verschillende<br />

eeuwen <strong>in</strong> gebruik; ze liggen bijna alle <strong>in</strong> de Kempen of<br />

de Maasvallei; Achel, Donk (Herk-de Stad), Eksel.<br />

Engs<strong>be</strong>rgen (Tessenderlo), Grote-Bragel (Peer),<br />

Hamont, Kaulille (Bocholt), Lommel. Neerpelt,<br />

Overpelt, Peer, Rekem (Lanaken), Wijshagen-Rieten<br />

(Meeuwen-Gruitrode) ...<br />

De boeren leefden <strong>in</strong> middelgrote lemen<br />

huizen. Ze <strong>be</strong>werkten kle<strong>in</strong>e, vierkante akkertjes,<br />

afgebakend door heggen of walletjes. De percelen,<br />

waarop vooral gerst en tarwe werd verbouwd, bleven<br />

soms tijdelijk braak liggen. Deze zogenaamde "Celtic<br />

Fields" vormden een rasterpatroon, dat we hier en<br />

daar nog (Bocholt-Kaulille, Meeuwen-Gruitrode,<br />

Peer ... ) door middel van luchtfoto's kunnen herkennen<br />

<strong>in</strong> het Kempische landschap.<br />

Tijdens opgrav<strong>in</strong>gen te Donk (Herk-de-Stad), Rekem<br />

(Lanaken), Rosmeer (Bilzen) ... , vonden archeologen<br />

sporen van boerderijen en graanspijkertjes terug.<br />

In het <strong>be</strong>g<strong>in</strong> van de Gallische oorlogen <strong>be</strong>stond<br />

bij ons een <strong>be</strong>volk<strong>in</strong>gslaag die <strong>be</strong>ïnvloed was door de<br />

Kelten. Gouden munten, siervoorwerpen en typisch<br />

Keltische wapens, zoals het zwaard van het<br />

Schulensbroek (Herk-de-Stad), venraden die <strong>in</strong>vloed.<br />

De <strong>be</strong>grafenisgewoonten uit de voorgaande periode<br />

bleven <strong>be</strong>staan. Van een grafveld te Wijshagen­<br />

Plokrooi (Meeuwen-Gruitrode) kennen we een<br />

komvormige urne en een ijzeren mantelspeld die<br />

oorspronkelijk samen met de crematieresten <strong>in</strong> een<br />

doekje werden gewikkeld. <strong>Het</strong> graf werd omhe<strong>in</strong>d<br />

door een ondiepe gracht van wel 34 bij 20 meter.<br />

Misschien fungeerde deze plaats oorspronkelijk als<br />

heiligdom. Een hele reeks kle<strong>in</strong>e, vierkante grafmonumentjes<br />

lag eromheen geschaard.<br />

De geribde "cista" met daarbij<br />

de bronzen en ijzeren bijgaven,<br />

en de twee situlae uit het<br />

grafveld van Wijshagen-Rieten<br />

(Meeuwen-Gruitrode). Deze<br />

uitzonderlijke vondsten dateren<br />

uit het <strong>be</strong>g<strong>in</strong> van de La-T ène<br />

periode (circa vijfde eeuw voor<br />

Christus).


<strong>Het</strong> ijzeren zwaard van het<br />

Schulensbroek (Herk-de-Stad),<br />

een unieke vondst voor onze<br />

streken. De komvormige ume<br />

en de ijzeren mantelspeld zijn<br />

afkomstig van het grafveld van<br />

Wijshagen-Plokrooi (Meeuwen-Gnuitrode).<br />

Lemen<br />

sl<strong>in</strong>gerkogels dienden<br />

waarschijnlijk om de vijand<br />

ermee te <strong>be</strong>stoken.<br />

99


Urnen en bijgaven van<br />

verschillende Noordlimburgse<br />

grafvelden.<br />

100<br />

<strong>Het</strong> museum <strong>be</strong>waart verschillende lemen, eivormige<br />

bollen. Er wordt wel eens gezegd dat het hier om<br />

"sl<strong>in</strong>gerkogels" gaat. De Rome<strong>in</strong>se veldher C. lulius<br />

Caesar meldt namelijk dat de <strong>in</strong>heemse <strong>be</strong>volk<strong>in</strong>g de<br />

kampementen van zijn legioenen met gloeiend hete,<br />

lemen kogels <strong>be</strong>stookte.<br />

"Toen er de zevende dag van het <strong>be</strong>leg een sterke w<strong>in</strong>d<br />

was opgestoken, <strong>be</strong>gonnen zij gloeiende kogels uit<br />

smedige klei en heetgemaakte werpspiesen te sl<strong>in</strong>geren<br />

op de barakken die, naar Gallische gewoonte, met stro<br />

waren <strong>be</strong>dekt. Dit vatte snel vuur en de sterke w<strong>in</strong>d<br />

verspreidde het <strong>in</strong> alle hoeken van het Kamp. "<br />

Met dit fragment uit "De Bello Gallico" van C. lulius<br />

Caesar, d1e <strong>in</strong> 57 voor Christus de strijd met de Galliërs<br />

aanbond, willen we ons overzicht over de voorgeschiedenis<br />

van Limburg <strong>be</strong>ë<strong>in</strong>digen. Deze geschriften<br />

brengen ons namelijk <strong>in</strong> één klap <strong>in</strong> de historische<br />

periode. Met de uitbouw van het Rome<strong>in</strong>se Imperium<br />

zal de <strong>be</strong>volk<strong>in</strong>g hier te lande weldra onder <strong>in</strong>vloed van<br />

haar veroveraars komen.<br />

Guido Creemers


Onder de heerschappij van Rome<br />

De ondergang van de Eburonen<br />

Gedurende zeven jaar voerde Caesar een<br />

bloedige oorlog met als uite<strong>in</strong>delijk doel de verover<strong>in</strong>g<br />

van Gallië en de verstevig<strong>in</strong>g van zijn persoonlijke<br />

macht. De stammen <strong>in</strong> onze regio onderwierp hij <strong>in</strong><br />

57 voor Christus. In drie jaar tijd veroverde hij het<br />

grootste deel van Gallia. De krijgstochten van Caesar,<br />

die e<strong>in</strong>digden <strong>in</strong> 5 I voor Christus, hadden diepe<br />

wonden geslagen. De Eburonen hadden onder leid<strong>in</strong>g<br />

van Ambiorix nog <strong>in</strong> 54 voor Christus een<br />

memora<strong>be</strong>le slag toegebracht aan de Rome<strong>in</strong>se<br />

legioenen die onder het <strong>be</strong>vel stonden van Q. Titurius<br />

Sab<strong>in</strong>us en L. Aurunculeius Cotta. En Q. Cicero, broer<br />

van de <strong>be</strong>roemde redenaar, kon temauwernood<br />

ontzet worden door te hulp snellende Rome<strong>in</strong>se<br />

troepen. De acties van de Eburonen tegen de<br />

Rome<strong>in</strong>en waren volgens Caesar een misdadig opzet<br />

dat met uitroei<strong>in</strong>g diende <strong>be</strong>straft te worden. Tijdens<br />

verscheidene wraakexpedities werden dorpen en<br />

hoeven platgebrand, vee geroofd en oogsten<br />

vernietigd. De stam der Eburonen <strong>be</strong>stond niet langer.<br />

Gallië dat reikte van de Pyreneeën tot de Rijn, werd<br />

tenslotte als een nieuwe prov<strong>in</strong>cie bij het Imperium<br />

Romanum <strong>in</strong>gelijfd.<br />

<strong>Het</strong> Imperium Romanurn en het land der<br />

Tungri<br />

Van I 6 tot I 3 voor Christus verbleef keizer<br />

Augustus <strong>in</strong> Gallië met zijn stiefzonen Ti<strong>be</strong>rius en<br />

Drusus; met hulp van een van zijn <strong>be</strong>langrijkste medewerkers<br />

M. Vipsanius Agrippa legde hij er verder<br />

de basis voor een territoriale structuur die, mits enkele<br />

aanpass<strong>in</strong>gen, eeuwen <strong>in</strong> voege zou blijven: Gallia<br />

Lugdunensis, Gallia Aquitania en Gallia Belgica.<br />

De Rijnstreek vormde een militaire bufferzone.<br />

Keizer Domitianus richtte tenslotte tussen de<br />

jaren 82 en 90 na Christus Germania lnferior en<br />

Superior <strong>in</strong>, waardoor tevens de def<strong>in</strong>itieve scheid<strong>in</strong>g<br />

tussen deze gebieden en Belgica tot stand kwam.<br />

De prov<strong>in</strong>cies werden telkens verdeeld <strong>in</strong><br />

verscheidene civitates, <strong>be</strong>stuursdistricten. <strong>Het</strong><br />

<strong>be</strong>stuursdistrict "civitas T ungrorum" werd naar de<br />

T ungri genoemd. Zij verschenen <strong>in</strong> de plaats van<br />

de Eburonen en werden voor de eerste maal door<br />

Pl<strong>in</strong>ius vermeld naar aanleid<strong>in</strong>g van de reorganisatie van<br />

keizer Augustus.<br />

De basis van het Rome<strong>in</strong>se imperialisme<br />

lag <strong>in</strong> de organisatie van de prov<strong>in</strong>cies die toeliet<br />

<strong>in</strong> al de geled<strong>in</strong>gen van de maatschappij <strong>in</strong> te grijpen<br />

met een diepgaande culturele <strong>in</strong>vloed tot gevolg.<br />

De verspreid<strong>in</strong>g van de Rome<strong>in</strong>se cultuur en haar<br />

<strong>in</strong>vloed <strong>in</strong> de nieuwe "prov<strong>in</strong>cies" noemt men<br />

romaniser<strong>in</strong>g. Bepalende factoren <strong>in</strong> dit proces waren<br />

de Rome<strong>in</strong>se legioenen en hulptroepen, de aanleg van<br />

het wegennet en de urbanisatiepolitiek. <strong>Het</strong> Latijn<br />

werd de officiële voertaal, ook op grafmonumenten<br />

van autochtonen en wijmonumenten aan de <strong>in</strong>heemse<br />

goden. Dagelijkse gebruiksvoorwerpen ontv<strong>in</strong>gen<br />

een typisch Rome<strong>in</strong>s "design". Steden en landbouw<strong>be</strong>drijven<br />

werden op Rome<strong>in</strong>se leest geschoeid.<br />

De aanwezigheid van de Rome<strong>in</strong>se legioenen<br />

en hulptroepen dient men aanvankelijk te zien <strong>in</strong><br />

functie van een offensieve politiek tegen Germania.<br />

De Rijnstreek werd als een militaire <strong>be</strong>zett<strong>in</strong>gszone<br />

<strong>be</strong>schouwd die zich na verloop van tijd stabiliseerde.<br />

De Rome<strong>in</strong>se troepen werden vanaf de reger<strong>in</strong>g<br />

van Hadrianus (I 17 -I 38) vooral <strong>in</strong>gezet als een<br />

<strong>be</strong>schermende gordel rond het wereldrijk. Een<br />

verdedig<strong>in</strong>gssysteem langsheen de grenzen<br />

- de "limes" - werd nu uitgebouwd. In de civitas<br />

T ungrorum werden talrijke militairen gerekruteerd die<br />

<strong>in</strong> de hulptroepen langs de rijksgrenzen werden<br />

<strong>in</strong>gezet. Niet m<strong>in</strong>der dan drie cavalerieëenheden (alae)<br />

en vier <strong>in</strong>fanterieëenheden (cohortes) werden naar<br />

deze stam genoemd. Onder de hulptroepen die aan de<br />

Rijn gelegerd waren, <strong>be</strong>vond zich tot 69/70 de ala I<br />

T ungrorum Frontoniana. In deze eenheid diende<br />

Reburrus, zoon van Friatto en vermoedelijk T unger<br />

van geboorte. Zijn grafmonument, gevonden <strong>in</strong> Bonn,<br />

is een van de vele getuigen van de actieve<br />

rekruter<strong>in</strong>gspolitiek die de Rome<strong>in</strong>en <strong>in</strong> de civitas<br />

T ungrorum voerden. De nabijheid van die militaire<br />

macht langs de Rijnlimes wordt onder meer<br />

gesymboliseerd door het bronzen schedepunt<strong>be</strong>slag<br />

van een gladius, een Rome<strong>in</strong>s zwaard, dat op een<br />

Rome<strong>in</strong>se cultusplaats op "de Rieten" te Meeuwen­<br />

Gruitrode gevonden werd.<br />

Blauwgekleurd glas uit de<br />

eerste eeuw na Christus.


In directe relatie met de ontwikkel<strong>in</strong>g van de<br />

militaire macht stond de bijzondere organisatie die de<br />

Rome<strong>in</strong>en op touw zetten. <strong>Het</strong> leger had immers nood<br />

aan een goed uitgebouwde <strong>in</strong>frastructuur. Een<br />

<strong>be</strong>langrijk element hier<strong>in</strong> was het wegennet dat op de<br />

eerste plaats, en <strong>in</strong> de vroegste fase bijna uitsluitend,<br />

ten dienste stond van snelle troepenverplaats<strong>in</strong>gen,<br />

de ravitailler<strong>in</strong>g van het leger en de keizerlijke<br />

adm<strong>in</strong>istratie. De uitbouw van dit wegennet, dat te<br />

<strong>Tongeren</strong> <strong>in</strong> een knooppunt samenkwam, <strong>be</strong>tekende<br />

een <strong>be</strong>langrijke stimulus voor de groei van de stad.<br />

De heirbanen groeiden immers ook uit tot <strong>be</strong>langrijke<br />

handelsroutes voor produkten uit de verschillende<br />

regio's van het Rome<strong>in</strong>se Rijk. Ze waren onont<strong>be</strong>erlijk<br />

voor de economische ontwikkel<strong>in</strong>g van Atuatuca.<br />

Dit wegennet verbond Atuatuca met de prov<strong>in</strong>ciehoofdplaatsen<br />

Colonia Agripp<strong>in</strong>ensis (Keulen) en<br />

Durocortorum (Reims) en de hoofdsteden van de<br />

naburige civitates. <strong>Het</strong> zogenaamd it<strong>in</strong>erarium van<br />

<strong>Tongeren</strong>, dat dateert uit de tweede of de derde<br />

eeuw, plaatst de stad <strong>in</strong> dit wegennet. Drie van de<br />

oorspronkelijk acht zijden bleven <strong>be</strong>waard en<br />

<strong>in</strong>formeerden de reiziger over de routes met Atuatuca<br />

als startpunt. De trajecten liepen langs de Rijngrens,<br />

<strong>in</strong> de Champagnestreek en <strong>in</strong> het noordoosten van<br />

Frankrijk. De afstanden tussen twee opeenvolgende<br />

etappeplaatsen zijn <strong>in</strong> leugae, een Gallische lengtemaat<br />

van 2.222 m, aangeduid.<br />

Ten slotte voerden de Rome<strong>in</strong>en een doel<strong>be</strong>wuste<br />

urbanisatiepolitiek Atuatuca is hiervan een<br />

bijzonder goed voor<strong>be</strong>eld.<br />

De opkomst van een <strong>Gallo</strong>-Rome<strong>in</strong>se stad<br />

<strong>Het</strong> ontstaan van deze stad is niet toe te<br />

schrijven aan een echte stadssticht<strong>in</strong>g. Er werden tot<br />

nog toe evenm<strong>in</strong> resten van een pre-Rome<strong>in</strong>se<br />

<strong>be</strong>won<strong>in</strong>g aangetroffen. Op verscheidene plaatsen <strong>in</strong><br />

de stad zijn sporen van V-vormige grachten gevonden.<br />

Archeologisch onderzoek ten zuidwesten van de stad<br />

bracht verdedig<strong>in</strong>gswerken aan het licht, <strong>be</strong>staande<br />

uit een aarden wal met een houten palissade<br />

voorafgegaan door een spitsgracht In 1964 trof men<br />

aan de oostzijde van de stad sporen aan van een<br />

stadsgracht die reeds lang voor 69 gedempt werd.<br />

B<strong>in</strong>nen deze verdedig<strong>in</strong>gsconstructies trof men sporen<br />

van rechthoekige houten constructies aan evenals<br />

fragmenten van Arretijnse terra sigillata die traditioneel<br />

door de Rome<strong>in</strong>se legioenen <strong>in</strong> het veroverde gebied<br />

geïmporteerd werden. Op basis van dit archeologisch<br />

onderzoek werd de hypothese ontwikkeld dat een<br />

militair kamp aan de grondslag van het ontstaan van<br />

Ton geren lag. Problematisch is evenwel dat tot nog toe<br />

we<strong>in</strong>ig militaria werden teruggevonden. Die schaarse<br />

militaria zijn enkele pijlpunten, een speerpunt en een<br />

sl<strong>in</strong>gerkogeL Om die reden trachten sommigen de<br />

militaire oorsprong van <strong>Tongeren</strong> te nuanceren.<br />

102<br />

Regelmatig werd zelfs getwijfeld aan het militaire<br />

karakter van de eerste nederzett<strong>in</strong>g. Enkele auteurs<br />

heb<strong>be</strong>n dan ook getracht het ontluiken van Atuatuca<br />

toe te schrijven aan de ontwikkel<strong>in</strong>g van<br />

handelsactiviteit ter plaatse. Als Rome<strong>in</strong>se marktplaats<br />

was <strong>Tongeren</strong>, gelegen op een kruispunt van<br />

verscheidene wegen een uitstekende lokatie en<br />

bijgevolg een natuurlijk ontmoet<strong>in</strong>gspunt voor<br />

ambachtslieden en handelaars.<br />

Hoewel de militaire theorie fl<strong>in</strong>k ter discussie<br />

staat, kan zij toch niet dadelijk verworpen worden. Met<br />

name de terra sigillata en de AVAUCIA-muntjes<br />

schenken een gelijkaardig <strong>be</strong>eld als <strong>in</strong> andere<br />

Augusteïsche legerkampen. De schaarse militaria<br />

zouden een militaire oorsprong eventueel kunnen<br />

<strong>be</strong>vestigen. Ook moeten we er terdege reken<strong>in</strong>g mee<br />

houden dat de Rome<strong>in</strong>en reeds vrij vroeg militairen <strong>in</strong><br />

de civitas T ungrorum rekruteerden. In ieder geval is het<br />

ontstaan van <strong>Tongeren</strong> een zuiver Rome<strong>in</strong>se<br />

aangelegenheid en moet gezien worden <strong>in</strong> het licht van<br />

de adm<strong>in</strong>istratieve en de militaire politiek van keizer<br />

Augustus.<br />

De vroegste Rome<strong>in</strong>se aanwezigheid moet <strong>in</strong><br />

ieder geval een zekere aantrekk<strong>in</strong>gskracht uitgeoefend<br />

heb<strong>be</strong>n. Allesz<strong>in</strong>s vestigde zich hier een kle<strong>in</strong>e<br />

gemeenschap van uiteenlopende ambachtslieden,<br />

handelaars en nijveraars die hun diensten en koopwaar<br />

aan de Rome<strong>in</strong>en aanboden. De kle<strong>in</strong>e nederzett<strong>in</strong>g<br />

groeide uit tot een vicus waar zowel <strong>in</strong>heemse als<br />

vreemde <strong>be</strong>volk<strong>in</strong>gselementen een woonplaats<br />

vonden. De geleidelijke groei van de vicus tijdens<br />

Ti<strong>be</strong>rius' reger<strong>in</strong>g blijkt duidelijk uit de import van de<br />

eerste terra sigillataprodukten uit de Zuidgallische<br />

offic<strong>in</strong>ae die het Italisch vaatwerk van de markt<br />

verdrongen.<br />

Vanaf de reger<strong>in</strong>g van keizer Claudius vangt<br />

echter de echte romanisatie aan. Vondsten, onder<br />

meer van <strong>in</strong>heems aardewerk, tonen wel aan dat na de<br />

Rome<strong>in</strong>se verover<strong>in</strong>g de oude tradities nog geruime<br />

tijd bleven <strong>be</strong>staan. Doch onder <strong>in</strong>vloed van het<br />

geïmporteerde Italische aardewerk evolueerde de<br />

<strong>in</strong>heemse keramiek tot Belgische waar, en later tot<br />

Galla-Rome<strong>in</strong>s vaatwerk. <strong>Het</strong> wegennet werd nu ook<br />

gemoderniseerd en villae en vici werden overal <strong>in</strong> het<br />

land <strong>in</strong>geplant. Atuatuca kende een significante groei<br />

die duidelijk het gevolg was van een <strong>be</strong>nijdenswaardige<br />

ligg<strong>in</strong>g <strong>in</strong> een uiterst vruchtbare streek op de grote weg<br />

Keulen-Bavay-Boulogne, niet ver van een militair<br />

district <strong>in</strong> volle expansie.<br />

Over het oude stratennet <strong>in</strong> dambordplan<br />

ontwikkelde zich de nieuwe burgerlijke nederzett<strong>in</strong>g uit<br />

de Claudische periode met een <strong>be</strong>kiezeld stratennet.<br />

In de oudste fasen kende deze nederzett<strong>in</strong>g nog een<br />

vrij losse <strong>be</strong>bouw<strong>in</strong>g met een <strong>in</strong>heems karakter,<br />

waarbij de houten won<strong>in</strong>gen met de smalle zijde naar<br />

de straatkant gericht werden. Wanneer de eerste<br />

<strong>be</strong>kiezel<strong>in</strong>g van de straat plaats vond, werden de<br />

tweeschepige woonstalhuizen <strong>in</strong> <strong>in</strong>heemse traditie<br />

vervangen door meer luxueuze en grootschalige<br />

constructies. Houtbouw bleef echter nog steeds<br />

gehandhaafd.<br />

De machtswissel na de zelfmoord van Nero <strong>in</strong><br />

68 mondde uit <strong>in</strong> een burgeroorlog tussen de<br />

verschillende troonpretendenten, waar<strong>in</strong> grote delen<br />

van het rijk <strong>be</strong>trokken werden. In Gallia veroorzaakte<br />

de Batavenopstand <strong>in</strong> 69-70 onder leid<strong>in</strong>g van Civilis<br />

de nodige de<strong>in</strong><strong>in</strong>g. Leden van de T ungri waren bij de<br />

revolte <strong>be</strong>trokken. Ook een cohors T ungrorum had<br />

haar veldtekens aan lulius Civilis overhandigd. Tijdens<br />

dit oproer werd Atuatuca waarschijnlijk ongeveer<br />

volledig <strong>in</strong> de as gelegd. Dit kan opgemaakt worden uit<br />

de brandlaag die overal <strong>in</strong> de stad bij archeologisch<br />

onderzoek te voorschijn komt.<br />

Bij de heropbouw van de stad werden we<strong>in</strong>ig<br />

of geen wijzig<strong>in</strong>gen aangebracht aan het algemeen plan.<br />

Wel kreeg Ton geren het uitzicht van een grootse<br />

burgerlijke nederzett<strong>in</strong>g naar Rome<strong>in</strong>s voor<strong>be</strong>eld:<br />

een regelmatig stratennet, openbare gebouwen,<br />

magazijnen, een aquaduct. De kapitelen en bouwfragmenten<br />

verwijzen naar het monumentale<br />

karakter van deze openbare gebouwen. <strong>Het</strong> forum<br />

kon echter tot nog toe niet met zekerheid<br />

gelokaliseerd worden. In de noordelijke sector van<br />

de stad, tegen de wallen, lag een monumentaal<br />

heiligdom (7 1 ,50 x I 12 m), op een kunstmatig terras.<br />

De voorgevel was naar de stad gericht. <strong>Het</strong> terras<br />

zelf was omboord met een porticus. Van de goden die<br />

<strong>in</strong> de tempel vereerd werden, bleven enkele<br />

<strong>be</strong>eldhouwfragmenten <strong>be</strong>waard: Mercurius, Fortuna<br />

of Pax en een lupitergigantengroep.<br />

De oorspronkeljke vicus groeide langzaam uit<br />

tot een echte stad. Steen werd meer en meer ook<br />

voor won<strong>in</strong>gbouw gebruikt. Op verscheidene plaatsen<br />

<strong>in</strong> Atuatuca werden luxueuze won<strong>in</strong>gen aangetroffen.<br />

Archeologisch onderzoek op het terre<strong>in</strong> langs de<br />

Hondstraat legde de sporen bloot van grote stenen<br />

constructies uit respectievelijk de tweede en de derde<br />

eeuw. De talrijke vertrekken en gangen van dit gebouw<br />

wijzen op een m<strong>in</strong>imale oppervlakte van 50 x 25 m.<br />

Van het vloerniveau van het gebouw uit de tweede<br />

eeuw spr<strong>in</strong>gt vooral het mozaïek <strong>in</strong> een gang van<br />

ca. 20 x 3 m <strong>in</strong> het oog. Zowel de afmet<strong>in</strong>gen als de<br />

<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g met hypocaustum, mozàlek en <strong>be</strong>schilderd<br />

wandpleister wijzen <strong>in</strong> de richt<strong>in</strong>g van rijke privéresidenties.<br />

Tegelijk verkreeg Atuatuca langzaam de<br />

status van caput civitatis, de on<strong>be</strong>twiste <strong>be</strong>stuurlijke<br />

hoofdplaats van de civitas T ungrorum waar de<br />

adm<strong>in</strong>istratie op Rome<strong>in</strong>se leest geschoeid werd.<br />

Atuatuca kreeg <strong>in</strong> de loop van de tweede eeuw van de<br />

keizer de toestemm<strong>in</strong>g een stenen muur te bouwen.<br />

<strong>Het</strong> verloop van die wallen, die een lengte hadden van<br />

4.544 m, was vrij onregelmatig. Langs de buitenzijde<br />

werd de muur voorafgegaan door een systeem van<br />

spitsgrachten, variërend van één tot drie naargelang<br />

van de terre<strong>in</strong>omstandigheden. Zes poorten werden<br />

gelokaliseerd op de punten waar de verkeerswegen de<br />

stad b<strong>in</strong>nenkwamen.<br />

103


Terra cotta goden<strong>be</strong>eldjes<br />

gevonden <strong>in</strong> de Tiendenschuur<br />

te <strong>Tongeren</strong>.<br />

Bronzen vaatwerl< uit de<br />

tweede en derde eeuw.<br />

Atuatuca Tungrorum en de pax Romana<br />

Keizer Augustus hechtte veel <strong>be</strong>lang aan het<br />

politieke programma van de pax Augusta, de vrede<br />

door de keizer gerealiseerd. Die vrede werd <strong>be</strong>reikt<br />

äoor de overw<strong>in</strong>n<strong>in</strong>g van de Rome<strong>in</strong>en op en de<br />

onderwerp<strong>in</strong>g van de vijand. Vrede kon slechts<br />

gerealiseerd worden na onderwerp<strong>in</strong>g door de<br />

Rome<strong>in</strong>se troepen. De pax Romana was alzo een<br />

gewapende vrede.<br />

Die pax Romana maakte het echter mogelijk<br />

dat Ton geren uitgroeide tot een <strong>be</strong>langrijk economisch<br />

centrum. <strong>Het</strong> archeologisch onderzoek, zowel <strong>in</strong> de<br />

stad als buiten de wallen op de necropolen, <strong>be</strong>wijst de<br />

welstand van de plaatselijke <strong>be</strong>volk<strong>in</strong>g die een<br />

welvarende en actieve gemeenschap vonmde.<br />

De handel <strong>in</strong> landbouwprodukten moet een<br />

significante plaats <strong>in</strong>genomen heb<strong>be</strong>n, temeer daar<br />

men ook van staatswege hier alle <strong>be</strong>lang bij had. De<br />

ravitailler<strong>in</strong>g van de Rijntroepen, mogelijk<br />

georganiseerd vanuit de honrea, werd <strong>in</strong> ieder geval<br />

niet aan het particulier <strong>in</strong>itiatief overgelaten. De lokale<br />

landbouwers heb<strong>be</strong>n blijkbaar rijkelijk geprofiteerd van<br />

de aanwezigheid van een dergelijke afnemer van hun<br />

produkten die een stimulus <strong>be</strong>tekende voor de<br />

agrarische ontwikkel<strong>in</strong>g van de regio.<br />

Op verscheidene plaatsen <strong>in</strong> de stad moet zich<br />

tevens een bloeiende handels- en ambachtelijke<br />

<strong>be</strong>drijvigheid ontplooid heb<strong>be</strong>n. Dit blijkt althans uit de<br />

resten van een pannenoven en afval van <strong>be</strong>ensnijwerk,<br />

smeltkroesjes en bronsslakken die tijdens enkele<br />

archeologische campagnes <strong>in</strong> de b<strong>in</strong>nenstad werden<br />

gevonden. De produktie van bakstenen en dakpannen<br />

had te <strong>Tongeren</strong> een grote afzetmarkt. Bovendien<br />

vonden deze producenten evenals de pottenbakkers<br />

vrij gemakkelijk hun grondstof <strong>in</strong> de klei- en leemgroeven<br />

<strong>in</strong> de omgev<strong>in</strong>g van de stad. De vondst<br />

van grote hoeveelheden slachtafval <strong>in</strong> een aantal<br />

afvalkuilen <strong>in</strong> de Kielenstraat wijzen op<br />

slagersactiviteiten.<br />

lOS


Niettegenstaande deze lokale produktie<br />

werden toch veel artikelen geïmporteerd. Hiertoe<br />

hoorden zeker levensmiddelen zoals zuiderse wijn,<br />

olie, olijven of garum (vissaus) die <strong>in</strong> amforen vanuit<br />

landen rond de Middellandse Zee naar onze gebieden<br />

geïmporteerd werden. Goederenmerktekens en<br />

naamstempels van de fabrikanten op de amforen<br />

verhalen duidelijk de herkomst. Onder de import<br />

<strong>be</strong>vonden zich ook talrijke gebruiksartikelen. Terra<br />

sigillata werd aangevoerd, eerst uit Noord-Italië, later<br />

uit Zuid-, Midden- en Oost-Gallië. Vanaf de vierde<br />

eeuw <strong>be</strong>trok men het uit Noordoost-Frankrijk. Tijdens<br />

de derde en de vierde eeuw werden spreuk<strong>be</strong>kers uit<br />

T rier, en gevlamd en gemarmerd aardewerk uit de Eifel<br />

geïmporteerd. Uit Keulen kwamen de terra cotta<br />

goden<strong>be</strong>eldjes. Ook glas werd <strong>in</strong> <strong>be</strong>langrijke mate<br />

<strong>in</strong>gevoerd vanuit Keulen. De Front<strong>in</strong>us-flessen kwamen<br />

vermoedelijk echter uit de streek van Boulogne-sur­<br />

Mer. Bronzen vaatwerk werd geïmporteerd vanuit<br />

Italië, de Rhonevallei, Noord-Frankrijk en later het<br />

Rijnland.<br />

Door deze politiek-adm<strong>in</strong>istratieve en<br />

economische kracht <strong>be</strong>zat Atuatuca ook een<br />

uitgesproken culturele positie. Deze culturele positie<br />

komt niet enkel tot uit<strong>in</strong>g <strong>in</strong> de materiële nalatenschap,<br />

maar ook <strong>in</strong> het geestesleven en meer <strong>be</strong>paald de<br />

Rome<strong>in</strong>se godsdienst. De officiële Rome<strong>in</strong>se godsdienst<br />

wordt te Ton geren op de eerste plaats<br />

geattesteerd door het tempelcomplex met zijn goden<br />

aan de noordzijde van de stad. Naast een prachtige<br />

lupitergigantenruiter vond men <strong>in</strong> het pu<strong>in</strong> van de<br />

gebouwen nog een Fortuna en een Mercurius. Reeds<br />

vroeger kwam <strong>in</strong> <strong>Tongeren</strong> het tronende godenechtpaar<br />

lupiter en Iuna aan het licht. Een opschrift<br />

werd door Aprionius lunius aan Fortuna gewijd en<br />

de cives Romani van de centuria van Valent<strong>in</strong>us<br />

droegen een altaar op aan Vulcanus. Tegenover deze<br />

officiële cultus, die zelfs enkele <strong>in</strong>heemse trekjes<br />

vertoont, staat een brede waaier uit<strong>in</strong>gen van<br />

volksdevotie. Bronzen <strong>be</strong>eldjes stellen Hercules,<br />

Mars, de Lares en een Mercurius met drie phalli voor.<br />

In de Tiendenschuur vond men <strong>in</strong> het <strong>be</strong>g<strong>in</strong> van de<br />

eeuw terra cotta's van Dionysos, M<strong>in</strong>erva, Diana,<br />

Venus, Fortuna, de Matres, een moedergod<strong>in</strong>.<br />

Oosterse mysteriecultussen zijn slechts schaars<br />

vertegenwoordigd. <strong>Het</strong> is een ware mengel<strong>in</strong>g van<br />

officiële Rome<strong>in</strong>se goden, de keizerscultus, Keltische en<br />

Germaanse goden, Matronen en moedergod<strong>in</strong>nen, de<br />

mysteriecultus en ten slotte vanaf de vierde eeuw het<br />

Christendom.<br />

Langs de <strong>in</strong>valswegen <strong>in</strong> het noordoosten en<br />

het zuidwesten van Atuatuca lagen de grote stedelijke<br />

necropolen. Overeenkomstig de wetten van de twaalf<br />

tafelen lagen zij buiten de stadswallen. Ze waren <strong>in</strong><br />

de loop van de jaren uitgegroeid tot uitgestrekte<br />

<strong>be</strong>graafplaatsen die samen een oppervlakte van<br />

verscheidene hectaren <strong>be</strong>slaan. Zij bleven tot het <strong>be</strong>g<strong>in</strong><br />

van de vijfde eeuw <strong>in</strong> gebruik. De crematieritus was<br />

106<br />

Bronzen balsamarium <strong>in</strong> de<br />

vonm van een negerhoofd<br />

(tweede eeuw).<br />

De jupitergigantenruiter<br />

(tweede eeuw).<br />

<strong>Het</strong> zogenaamde it<strong>in</strong>erarium<br />

van <strong>Tongeren</strong> (tweede-derde<br />

eeuw).<br />

gebruikelijk tijdens de eerste twee eeuwen van onze<br />

tijdreken<strong>in</strong>g. De lijkas werd na de verbrand<strong>in</strong>g<br />

verzameld, meestal <strong>in</strong> een ume van aardewerk, en<br />

samen met de grafgiften <strong>in</strong> het graf bijgezet. In de loop<br />

van de derde eeuw kwam geleidelijk de <strong>in</strong>humatie van<br />

de overledenen <strong>in</strong> zwang en werd algemeen tijdens de<br />

vierde eeuw. Meestal werd de dode <strong>in</strong> een houten,<br />

soms ook <strong>in</strong> een loden of een stenen kist ter aarde<br />

<strong>be</strong>steld. De grafgiften waren vaak een weerspiegel<strong>in</strong>g<br />

van de sociale status van de overledene. Van de<br />

grafmonumenten die ooit op deze necropolen<br />

opgericht werden, bleven slechts fragmenten <strong>be</strong>waard.<br />

<strong>Het</strong> centrum van een landbouwgewest<br />

Vanuit Atuatuca T ungrorum verspreidde zich<br />

een sterk romaniserende <strong>in</strong>vloed. Wellicht was zij op<br />

het platteland niet zo <strong>in</strong>tens als <strong>in</strong> de stad. Doch de<br />

culturele <strong>be</strong>vrucht<strong>in</strong>g was ook hier <strong>in</strong> alle facetten van<br />

het dagelijkse leven waarneembaar.<br />

Atuatuca dankte haar bloei en algemene<br />

welvaart voor een <strong>be</strong>langrijk deel aan de agrarische<br />

exploitatie van het vruchtbare Haspengouw. In de<br />

vroeg-Rome<strong>in</strong>se tijd <strong>be</strong>stonden de nederzett<strong>in</strong>gen op<br />

het platteland uit eenvoudige woonstalhuizen,<br />

gebouwd <strong>in</strong> hout, leem en stro of riet. Landbouw en<br />

veeteelt voorzagen hier enkel <strong>in</strong> de eigen <strong>be</strong>hoeften.<br />

In de onvruchtbare Kempen bleven de <strong>in</strong>heemse<br />

won<strong>in</strong>gbouw en nederzett<strong>in</strong>gsstructuren zo goed als<br />

ongewijzigd.<br />

De werkelijke romaniser<strong>in</strong>g van het platteland<br />

<strong>be</strong>g<strong>in</strong>t <strong>in</strong> deze streek <strong>in</strong> ieder geval pas bij de<br />

systematische kolonisatie op het e<strong>in</strong>de van de eerste<br />

eeuw die gepaard gaat met de centuriatio en de<br />

villabouw. <strong>Het</strong> platteland rond <strong>Tongeren</strong> vertoont<br />

trouwens dwidelijk talrijke sporen van deze<br />

land<strong>in</strong>del<strong>in</strong>g. Dit kadaster wordt gekenmerkt door een<br />

zeer regelmatig plan waarbij de grenzen van de<br />

percelen elkaar <strong>in</strong> een rechte hoek snijden. Men mag<br />

veronderstellen dat op ieder prceel, dat ca. 50 ha<br />

<strong>be</strong>sloeg, theoretisch één villa lag. <strong>Het</strong> systeem liet op<br />

die manier toe de landbouwdome<strong>in</strong>en te spreiden en<br />

een rationele landbouwpolitiek te voeren.<br />

Een <strong>be</strong>langrijk gegeven is de cont<strong>in</strong>u'1teit <strong>in</strong><br />

<strong>be</strong>won<strong>in</strong>g. Men kon <strong>in</strong>derdaad vaststellen dat aan de<br />

villa's van Rosmeer, Val-Meer, Neerharen-Rekem,<br />

Voerendaal en Broekom een <strong>in</strong>heemse bouwfase<br />

voorafg<strong>in</strong>g. Ook de tumuli van Berl<strong>in</strong>gen en<br />

Gutschoven gaan mogelijk terug op een pre-Rome<strong>in</strong>se<br />

<strong>be</strong>graafplaats. Men mag bijgevolg veronderstellen dat<br />

de oorspronkelijke <strong>be</strong>volk<strong>in</strong>g <strong>in</strong> de nieuwe landbouworganisatie<br />

opgenomen werd. Dit verklaart tevens de<br />

overgang van houtbouw naar steenbouw op dezelfde<br />

plaats bij de constructie van de villae.<br />

In de civitas T ungrorum werden de villa's na<br />

verloop van tijd naar mediterrane regels gebouwd.<br />

107


Archeologische campagnes <strong>in</strong> Limburg wezen uit dat<br />

hier voomarnelijk het porticus-type opgericht werd:<br />

een rechthoekig gebouw met een gevelportiek tussen<br />

twee uitspr<strong>in</strong>gende hoekvertrekken. <strong>Het</strong> <strong>be</strong>treft hier<br />

het grondplan van nagenoeg alle villa's <strong>in</strong> de westelijke<br />

en noordelijke prov<strong>in</strong>cies van het Imperium Romanum.<br />

Variaties <strong>in</strong> dit grondplan zijn meestal het gevolg van de<br />

aanbouw van vertrekken. In de nabijheid van het<br />

hoofdgebouw lagen de stall<strong>in</strong>gen, werkhuizen en<br />

eventueel zelfs de woonvertrekken voor het<br />

personeel, meestal <strong>in</strong> houtbouw, zoals bijvoor<strong>be</strong>eld<br />

bij het onderzoek van de villa's te Pir<strong>in</strong>gen en op het<br />

Walenveld te Vechmaal werd aangetoond.<br />

108<br />

Gerst was de <strong>be</strong>langrijkste graansoort naast<br />

emmertarwe en spelt. Ook haver en gierst werden<br />

geteeld, samen met fruit zoals kersen, appelen, peren<br />

en groentesoorten. De landbouwprodukten werden<br />

onder meer opgeslagen <strong>in</strong> dolia en op voorraadzolders.<br />

De veestapel <strong>be</strong>stond vooral uit runderen,<br />

varkens, paarden en een paar schapen en geiten.<br />

Wie deze grootgrond<strong>be</strong>zitters en landbouwers<br />

waren, kan moeilijk uitgemaakt worden. Enkelen waren<br />

misschien hoge burgerlijke ambtenaren of officieren<br />

die afgezwaaid waren <strong>in</strong> Germania. Er dient <strong>in</strong> ieder<br />

geval reken<strong>in</strong>g gehouden te worden met de<br />

aanwezigheid van een lokale <strong>be</strong>volk<strong>in</strong>g die haar wortels<br />

had <strong>in</strong> de pre-Rome<strong>in</strong>se tijd. Allesz<strong>in</strong>s slaagden talrijke<br />

Altaar gewijd aan Jupiter<br />

Optimus Maximus<br />

(tweede eeuw).<br />

Landbouwalaam uit de villa<br />

van Vechmaal.<br />

grondeigenaars er<strong>in</strong> een significante welstand op te<br />

bouwen. Dit blijkt niet enkel uit de omvang en de<br />

luxueuze afwerk<strong>in</strong>g van een aantal villa's, maar ook uit<br />

de talrijke tumuli met rijke graf<strong>in</strong>houden die <strong>in</strong><br />

Haspengouw en ook elders <strong>in</strong> de civitas vanaf het<br />

e<strong>in</strong>de van de eerste eeuw werden opgericht.<br />

Opmerkelijk zijn wel de tumuli van Berl<strong>in</strong>gen of S<strong>in</strong>t­<br />

Huibrechts-Hem die zeer mooi brons en glas <strong>be</strong>vatten.<br />

Doch ook tumuli zoals deze van Gutschoven,<br />

Hoepert<strong>in</strong>gen of Gors Opleeuw geven een fraai <strong>be</strong>eld<br />

van de welstand die deze grootgrond<strong>be</strong>zitters wisten<br />

op te bouwen.<br />

De graanproduktie oversteeg de <strong>be</strong>hoeften<br />

van Atuatuca. Doch evenals de exploitatie van het<br />

platteland lijkt ook de handel <strong>in</strong> landbouwprodukten<br />

vrij goed georganiseerd. Dat blijkt uit de aanwezigheid<br />

van de horrea die aan de zuidwestzijde van de stad,<br />

vlak buiten de grote stadsmuur, langs de weg Bavay­<br />

T ongeren-Keulen reeds <strong>in</strong> de Flavische tijd opgericht<br />

werden. In een eerste fase g<strong>in</strong>g het nog om leemhouten<br />

stapelhuizen die slechts <strong>in</strong> een tweede fase,<br />

omstreeks het <strong>be</strong>g<strong>in</strong> van de tweede eeuw, een meer<br />

monumentaal uitzicht krijgen. <strong>Het</strong> <strong>be</strong>treft hier een<br />

lange reeks opslagruimten rond een b<strong>in</strong>nenplaats.<br />

De aanwezigheid van een dergelijke opslagplaats <strong>in</strong> de<br />

nabijheid van de hoofdplaats van een civitas mag <strong>in</strong><br />

verband gebracht worden met een functioneel<br />

gestructureerde plattelandseconomie ten <strong>be</strong>hoeve van<br />

de voedsel<strong>be</strong>voorrad<strong>in</strong>g van de Rijnlegers. Heel het<br />

complex wijst duidelijk op het <strong>be</strong>lang van de aanvoer<br />

en doorvoer van deze landbouwprodukten vanaf het<br />

platteland en dit vanaf de Flavische tijd tot omstreeks<br />

het midden van de derde eeuw.<br />

Aan de vooravond van het late keizerrijk<br />

Na de dood van keizer Alexander Severus <strong>in</strong><br />

235 braken voor het Imperium Romanurn onrustige<br />

tijden aan. Ook voor onze gewesten wordt de tweede<br />

helft van de derde eeuw een periode van terreur en<br />

rampspoed. De vijand profiteerde van de teloorgang<br />

van het centrale Rome<strong>in</strong>se gezag en de verzwakk<strong>in</strong>g<br />

van de rijksgrenzen en viel <strong>in</strong> verschillende golven het<br />

rijk b<strong>in</strong>nen. Over de <strong>in</strong>vallers is <strong>in</strong> feite zeer we<strong>in</strong>ig<br />

<strong>be</strong>kend. De stammen worden Germanen en Franken<br />

genoemd. Zij verschijnen voor de eerste maal <strong>in</strong> de<br />

"Vita Aureliani".<br />

Die eerste Frankische raids maakten aan het<br />

Rome<strong>in</strong>se <strong>be</strong>vel duidelijk dat de grenzen van het<br />

Imperium zeer kwetsbaar waren. Bovendien hadden<br />

de <strong>in</strong>vallers meestal niet de <strong>be</strong>doel<strong>in</strong>g zich blijvend <strong>in</strong><br />

onze gewesten te vestigen, doch waren enkel op buit<br />

uit. Deze raids waren blijkbaar zeer moorddadig. Niet<br />

enkel het grafveld te Krefeld-Gellep, maar ook de<br />

zuidwestnecropool te Ton geren <strong>be</strong>vat enkele<br />

onregelmatige <strong>in</strong>humaties, waarbij de doden zonder<br />

veel zorg en plichtpleg<strong>in</strong>gen <strong>in</strong> de kuilen werden<br />

geworpen. Ook hier troffen de onderzoekers enkele<br />

kuilen met paardeskeletten aan.<br />

Op het e<strong>in</strong>de van de derde eeuw was Gallië een<br />

verwoeste prov<strong>in</strong>cie met vernielde stedelijke<br />

agglomeraties, dorpen en landbouw<strong>be</strong>drijven.<br />

Galla-Rome<strong>in</strong>se graven uit de<br />

necropolen te <strong>Tongeren</strong>.<br />

109


Ook de civitas T ungrorum ontsnapte niet aan deze<br />

ge<strong>be</strong>urtenissen. Te Riem st, E<strong>be</strong>n-Emael en Kon<strong>in</strong>ksem<br />

werden muntschatten <strong>in</strong> de grond gestopt en<br />

verscheidene villa's werden verwoest of verlaten. In<br />

welke mate de stad <strong>Tongeren</strong> onder het geweld te<br />

lijden had, is niet helemaal duidelijk. Hoewel <strong>in</strong> de stad<br />

verspreid brandlagen werden teruggevonden, lijkt het<br />

toch niet tot een algehele verwoest<strong>in</strong>g van Atuatuca<br />

gekomen te zijn.<br />

Vanaf de reger<strong>in</strong>g van keizer Diocletianus<br />

(284-305) brak een periode aan van wisselende<br />

kansen. Ondanks enkele dynamische keizers wisselt<br />

sterke Rome<strong>in</strong>se <strong>in</strong>vloed af met zwakte en op iedere<br />

zwakte reageerden de vrije stammen meestal<br />

onmiddellijk met plunder<strong>in</strong>gen en <strong>in</strong>vallen. Keizer<br />

Diocletianus zelf voerde een krachtig herstel<strong>be</strong>leid,<br />

gericht op een ver<strong>be</strong>ter<strong>in</strong>g van het centrale gezag en<br />

de militaire organisatie. Op adm<strong>in</strong>istratiefvlak werd de<br />

civitas T ungrorum overgeheveld naar de prov<strong>in</strong>cia<br />

Germania Secunda met Keulen als hoofdplaats. Op<br />

militair vlak werd de vroegere lijnverdedig<strong>in</strong>g langs de<br />

grens vervangen door een verdedig<strong>in</strong>g <strong>in</strong> de diepte.<br />

De vroegere wegposten evenals de steden werden<br />

versterkt. Deze politiek werd door zijn opvolgers,<br />

110<br />

onder wie vooral Constantijn de Grote, voortgezet.<br />

<strong>Tongeren</strong> kreeg <strong>in</strong> deze periode een nieuwe<br />

omhe<strong>in</strong><strong>in</strong>gsmuur van 2.680 m, een heel stuk korter dan<br />

de wallen uit de tweede eeuw. <strong>Het</strong> is duidelijk dat op<br />

dit ogenblik het militair <strong>be</strong>lang prevaleert en T ongeren<br />

een <strong>be</strong>langrijke schakel wordt <strong>in</strong> de verdedig<strong>in</strong>g van het<br />

Westrome<strong>in</strong>se Rijk.<br />

Vervolgens speelde <strong>Tongeren</strong> opnieuw zijn rol<br />

als opslagplaats. Ondanks een duidelijke economische<br />

recessie kon Ton geren het statuut van een welvarende<br />

stad <strong>be</strong>houden. Volgens Ammianus Marcell<strong>in</strong>us telde<br />

Germania Secunda slechts twee grote en rijke steden,<br />

met name Keulen en <strong>Tongeren</strong>. Deze welvaart blijkt<br />

op de eerste plaats duidelijk uit een significant aantal<br />

graven uit de vierde eeuw met <strong>be</strong>trekkelijk rijke<br />

bijgaven. Doch ook de resten van enkele gebouwen<br />

wijzen <strong>in</strong> dezelfde richt<strong>in</strong>g. Blijkbaar bleef de stad ook <strong>in</strong><br />

het politieke leven een veel<strong>be</strong>tekenende rol spelen,<br />

zoals blijkt uit de aanwezigheid van Julianus alhier <strong>in</strong><br />

358. Ton geren blijft alzo een van de <strong>be</strong>langrijke<br />

steden <strong>in</strong> onze gewesten tijdens het laat-Rome<strong>in</strong>se<br />

keizerrijk.<br />

Ro<strong>be</strong>rt Nouwen<br />

Tumulus van Gutschoven<br />

(laatste kwart eerste eeuw).


Op weg naar de middeleeuwen: de Merov<strong>in</strong>gische cultuur <strong>in</strong> Limburg<br />

De verloren grens<br />

In 406 vond de catastrofe van de S<strong>in</strong>t­<br />

Sylvestemacht plaats. Bij de massale <strong>in</strong>vallen van<br />

Germanen, Vandalen, Sueven en Burgonden werd de<br />

Rijngrens bij Ma<strong>in</strong>z doorbroken en werden grote delen<br />

van het Rome<strong>in</strong>se grondgebied door b<strong>in</strong>nendr<strong>in</strong>gende<br />

stammen overstroomd. Keulen en T rier ontsnapten<br />

dan wel aan de totale verwoest<strong>in</strong>g, maar de Rome<strong>in</strong>se<br />

troepen waren niet bij machte om de moordende<br />

<strong>be</strong>nden tegen te houden. In 41 0 veroverde Alaric<br />

Rome.<br />

Na deze <strong>in</strong>vasies kon de Rome<strong>in</strong>se macht zich<br />

niet meer herstellen. In het noorden van Gallië groeide<br />

langzaam maar zeker de macht van de Franken.<br />

De historicus Gregorius van Tours maakte gewag van<br />

de opgang van de Frankische kon<strong>in</strong>g Chlodio. Deze<br />

stuurde verspieders naar de stad Kamerijk-Cambrai en,<br />

nadat hij alles had laten verkennen, volgde hij zelf,<br />

versloeg de Rome<strong>in</strong>en en nam de stad <strong>in</strong>. Hiema<br />

breidde hij zijn macht uit tot aan de Somme.<br />

Ondanks het feit dat de Franken, volgens een<br />

<strong>be</strong>richt van Sidonius Apoll<strong>in</strong>aris, tussen 440 en 450 een<br />

nederlaag leden tegen de Rome<strong>in</strong>se troepen onder<br />

leid<strong>in</strong>g van Aëtius, verliep de expansie voor hen zeker<br />

niet ongunstig. De Rome<strong>in</strong>se macht <strong>in</strong> onze gewesten<br />

kan men stilaan als <strong>be</strong>ë<strong>in</strong>digd <strong>be</strong>schouwen, zelfs <strong>in</strong>dien<br />

de relaties met het Imperium Romanum bleven<br />

<strong>be</strong>staan.<br />

De Franken waren <strong>in</strong> Gallië de <strong>be</strong>langrijkste<br />

machtsfactor geworden. Zij namen ten overstaan van<br />

de Rome<strong>in</strong>en steeds meer een onafhankelijke positie<br />

<strong>in</strong>. Dit blijkt uit de geschiedenis van Childeric, Frankisch<br />

kon<strong>in</strong>g en tegelijk Rome<strong>in</strong>s officier. De gegevens over<br />

deze vorst horen grotendeels thuis <strong>in</strong> de sfeer der<br />

legenden. Zo <strong>be</strong>hoort hij tot het geslacht van de<br />

legendarische kon<strong>in</strong>g Meroveus naar wie de<br />

Merov<strong>in</strong>gers genoemd worden. Deze laatste zou zelf<br />

de zoon van Chlodio zijn. Childeric werd, zoals<br />

verhaald door Gregorius van Tours, onttroond wegens<br />

zijn losbandig leven. Hij vluchtte naar Bis<strong>in</strong>, kon<strong>in</strong>g der<br />

Thur<strong>in</strong>gi. Na een ball<strong>in</strong>gschap van acht jaar kon hij<br />

echter terugkeren en bood zijn diensten aan aan de<br />

Rome<strong>in</strong>se veldheer Aegidius voor wiens reken<strong>in</strong>g hij<br />

streed tegen de Wisigoten <strong>in</strong> 463. De politieke en<br />

militaire alliantie gesloten tussen Aegidius en Childeric<br />

was uitzonderlijk positief voor de Franken. Childeric<br />

<strong>be</strong>zorgde Rome de noodzakelijke troepen voor de<br />

verdedig<strong>in</strong>g van het rijk, terwijl de Frankische hoofdman<br />

hierdoor een groot prestige verwierf Deze<br />

loyauteit van Childeric tegenover de Rome<strong>in</strong>en bleef<br />

ook na de dood van Aegidius <strong>in</strong> 464 <strong>be</strong>staan. Hij nam<br />

samen met de Rome<strong>in</strong>en nog deel aan veldtochten <strong>in</strong><br />

469/470.<br />

In 48 1 of 482 stierf Childeric. Zijn graf,<br />

uitzonderlijk door de rijkdom ervan, werd <strong>in</strong> 1653 te<br />

Doomik ontdekt. In 476 had Odoaker ondertussen de<br />

macht van de laatste keizer van Rome, Romulus<br />

Augustulus, overgenomen waardoor hij de val van het<br />

Westrome<strong>in</strong>se Rijk <strong>be</strong>zegelde. Zo komt een e<strong>in</strong>de aan<br />

wat Gibbon <strong>in</strong> zijn magistrale "Decl<strong>in</strong>e and Fall of the<br />

Roman Empire" "de grootste en wellicht meest<br />

ontluisterende revolutie van de geschiedenis van de<br />

mensheid" noemde. Een nieuw tijdperk kon <strong>be</strong>g<strong>in</strong>nen.<br />

De Merov<strong>in</strong>gische kon<strong>in</strong>gen<br />

Childeric was de kon<strong>in</strong>g van een groep<br />

Franken. Zoals de ge<strong>be</strong>urtenissen tijdens de eerste<br />

jaren van Clovis' reger<strong>in</strong>g aantonen, heersten <strong>in</strong> die tijd<br />

ook nog andere kon<strong>in</strong>gen, aanvoerders voor de<br />

oorlog. Vermelden wij hier bij wijze van voor<strong>be</strong>eld<br />

Ragnacher te Cambrai, Sige<strong>be</strong>rt te Keulen en Chararik<br />

misschien te <strong>Tongeren</strong>.<br />

Childeric werd opgevolgd door zijn zoon<br />

Clavis (48 1 /2-5 I I). Hij was verantwoordelijk voor de<br />

uitbouw van de Frankische grootmacht. Systematisch<br />

en zonder scrupules elim<strong>in</strong>eerde hij de lokale kon<strong>in</strong>gen<br />

en vestigde zijn gezag over een gebied dat zich<br />

uitstrekte van de Rijn tot aan de Pyreneeën.<br />

De Merov<strong>in</strong>gische dynastie <strong>be</strong>reikte tijdens zijn <strong>be</strong>w<strong>in</strong>d<br />

het hoogtepunt van haar macht.<br />

<strong>Het</strong> is niet duidelijk of Ton geren op dat<br />

ogenblik nog <strong>be</strong>woond was. Uit het e<strong>in</strong>de van de vijfde<br />

of het <strong>be</strong>g<strong>in</strong> van de zesde eeuw dateert <strong>in</strong> ieder geval<br />

het graf van een ca. 35-jarig Frankisch krijger. Hij werd<br />

<strong>be</strong>graven <strong>in</strong> de nabijheid van de tempel <strong>in</strong> het noordoostelijk<br />

gedeelte van de stad. Langs het rechteri<strong>be</strong>en<br />

lag een scramasax, een vuurslag en een gesp. De rol<br />

van <strong>Tongeren</strong> als hoofdplaats van een regio werd <strong>in</strong><br />

ieder geval duidelijk door Maastricht, T raiectum<br />

genoemd, overgenomen. Vermoedelijk <strong>in</strong> de loop van<br />

Merov<strong>in</strong>gische wapens uit het<br />

grafVeld van Rosmeer.<br />

lil


de zesde eeuw werd deze stad een militair steunpunt<br />

voor de Frankische macht en tevens een <strong>be</strong>langrijk<br />

religieus en economisch centrum. De onmiddellijke<br />

nabijheid van de Maas, een van de <strong>be</strong>langrijkste<br />

handelsroutes, was hiervoor <strong>in</strong> grote mate<br />

verantwoordelijk. <strong>Het</strong> economisch <strong>be</strong>lang van de stad<br />

wordt bovendien onderstreept door de aanwezigheid<br />

van een "munt" <strong>in</strong> het <strong>be</strong>g<strong>in</strong> van de zevende eeuw toen<br />

daar gouden geldstukken werden geslagen.<br />

Bij de dood van Clavis <strong>in</strong> 5 I I werd dit grote rijk<br />

ten gevolge van het Frankische erfrecht verdeeld onder<br />

zijn opvolgers. In feite had dit het e<strong>in</strong>de van het<br />

Frankische eenheidsrijk kunnen <strong>be</strong>tekenen. Niettem<strong>in</strong><br />

bleef een zekere band <strong>be</strong>houden en werd de macht<br />

van de Merov<strong>in</strong>gische vorsten aanzienlijk uitgebreid.<br />

Hun gezag was persoonlijk en <strong>in</strong> <strong>be</strong>g<strong>in</strong>sel absoluut.<br />

De onderdanen legden aan de kon<strong>in</strong>gen de eed van<br />

trouw af<br />

De zesde en de zevende eeuw waren<br />

<strong>in</strong>middels een periode van strijd tussen het westelijk,<br />

sterk geromaniseerde deel van het Frankische rijk<br />

(Neustrië) en het oostelijk, meer Germaanse gedeelte<br />

(Austrasië). De doelstell<strong>in</strong>g was steeds de politieke<br />

macht <strong>in</strong> het hele rijk. In deze strijd speelden de<br />

culturele en etnische tegenstell<strong>in</strong>gen een <strong>be</strong>langrijke<br />

rol. Tussen 555 en 561 werd de eenheid van het rijk<br />

opnieuw gerealiseerd door Chlotarius en <strong>in</strong> de<br />

zevende eeuw brengt Dago<strong>be</strong>rt I (t 639) het een<br />

laatste maal samen onder één gezag. In onze regio<br />

speelde het Austrasische geslacht der Pep<strong>in</strong>iden een<br />

<strong>be</strong>langrijke rol.<br />

De groeiende <strong>in</strong>vloed van de Kerk<br />

Reeds tijdens de vierde eeuw v<strong>in</strong>dt men<br />

aanwijz<strong>in</strong>gen van de eerste verspreid<strong>in</strong>g van het<br />

christendom <strong>in</strong> de Maaslanden. Deze christianisatie<br />

was zeker niet van grote omvang en vermoedelijk<br />

evenm<strong>in</strong> een gevolg van een doel<strong>be</strong>wuste<br />

missioner<strong>in</strong>g. De verspreid<strong>in</strong>g van het christendom<br />

geschiedde voornamelijk door persoonlijke contacten<br />

en de stad was hiervoor de <strong>be</strong>ste voed<strong>in</strong>gsbodem.<br />

Die eerste christianisatie wordt vaak<br />

verbonden aan de figuur van S<strong>in</strong>t-Matemus. <strong>Het</strong> is<br />

echter niet zeker dat hij <strong>in</strong> onze regio een <strong>be</strong>langrijke<br />

rol gespeeld heeft. De eerste <strong>be</strong>langrijke historische<br />

figuur is S<strong>in</strong>t-Servaas. De aanwezigheid van zijn<br />

bisschopszetel maakte van de stad der T ungri een<br />

<strong>be</strong>langrijk centrum tijdens de eerste kersten<strong>in</strong>g. Doch<br />

tijdens het <strong>be</strong>wogen e<strong>in</strong>de van de vierde eeuw ruilde<br />

S<strong>in</strong>t-Servaas Ton geren voor Maastricht, waar hij overleed<br />

op I 3 mei 384. Op diens graf te Maastricht werd<br />

een kerk gesticht.<br />

De voortdurende onrust tijdens de vierde<br />

en de vijfde eeuw heeft zeker een rol gespeeld <strong>in</strong><br />

de <strong>be</strong>perkte verspreid<strong>in</strong>g van het christendom.<br />

112<br />

Uite<strong>in</strong>delijk bleef van deze eerste kersten<strong>in</strong>g niet veel<br />

over. <strong>Het</strong> doopsel van Clavis door de H. Remigus te<br />

Reims <strong>in</strong> 496 staat weliswaar symbool voor de<br />

groeiende <strong>in</strong>vloed van het christendom. De<br />

geschiedschrijv<strong>in</strong>g van de negentiende eeuw heeft<br />

deze ge<strong>be</strong>urtenis trouwens graag aangegrepen om de<br />

algemene verspreid<strong>in</strong>g van het christendom <strong>in</strong> de<br />

voormalige Gallische prov<strong>in</strong>cies aan te tonen. De<br />

realiteit is vermoedelijk echter van die aard, dat het<br />

doopsel van Clavis nauwelijks iets veranderd heeft aan<br />

het geloof of de gewoonten van de <strong>be</strong>volk<strong>in</strong>g.<br />

Pas <strong>in</strong> de tweede helft van de zevende eeuw<br />

zal de christianisatie een echte aanvang nemen. Die<br />

toename van de evangelisatie was mogelijk verbonden<br />

aan de missioner<strong>in</strong>g van S<strong>in</strong>t-Amandus. Deze herstelde<br />

<strong>in</strong> het midden van de zevende eeuw de verflauwde<br />

missiear<strong>be</strong>id en steunde hiervoor onder meer op<br />

kloostersticht<strong>in</strong>gen. Voor het bisdom Maastricht­<br />

<strong>Tongeren</strong> was S<strong>in</strong>t-Lam<strong>be</strong>rtus (t 705) van grote<br />

<strong>be</strong>tekenis. Hij oefende trouwens ook een sterke<br />

<strong>in</strong>vloed uit op de Merov<strong>in</strong>gische vorsten ChTodovech lil<br />

en Childeric 11. Op het e<strong>in</strong>de van de zevende en het<br />

<strong>be</strong>g<strong>in</strong> van de achtste eeuw situeert zich de<br />

missioner<strong>in</strong>g van S<strong>in</strong>t-Willibordus. S<strong>in</strong>t-Trudo (t 693)<br />

ten slotte stelde <strong>in</strong> de zevende eeuw te S<strong>in</strong>t-Truiden<br />

een kapittel <strong>in</strong>. Hierdoor wordt het toenemende<br />

<strong>be</strong>lang van de klooster- en abdijsticht<strong>in</strong>gen voor de<br />

christianisatie onderstreept.<br />

De archeologische nalatenschap<br />

De archeologische nalatenschap van de<br />

Merov<strong>in</strong>gische cultuur <strong>be</strong>staat voor het grootste<br />

gedeelte uit grafgiften uit de <strong>be</strong>graafplaatsen van de<br />

zesde en de zevende eeuw. Van de Limburgse<br />

grafvelden <strong>be</strong>waart het Galla-Rome<strong>in</strong>s <strong>Museum</strong> deze<br />

van Engelmanshoven en van Rosmeer. <strong>Het</strong> eerste<br />

grafveld situeerde zich ongeveer 2 km ten noorden van<br />

de Rome<strong>in</strong>se weg Bavai-T ongeren-Keulen. <strong>Het</strong> was<br />

gelegen op de zuidwestelijke hell<strong>in</strong>g van een heuvel.<br />

Merov<strong>in</strong>gisch glas en aardewerk.<br />

Zestig graven werden blootgesteld. Alle dateren uit de<br />

zesde en de zevende eeuw. Te Rosmeer werden I I 8<br />

graven blootgelegd van de ca. 150. Van de tweede<br />

helft van de zesde eeuw tot het e<strong>in</strong>de van de zevende<br />

eeuw werden hier mensen <strong>be</strong>graven <strong>in</strong> en rond het<br />

pu<strong>in</strong> van een Rome<strong>in</strong>s gebouw.<br />

De zorg die men aan de <strong>be</strong>grav<strong>in</strong>g van de<br />

overledene schonk en vooral de kwaliteit van de<br />

objecten, reflecteren de welstand en de maatschappelijke<br />

positie van de afgestorvene. In de<br />

Merov<strong>in</strong>gische <strong>be</strong>graafplaatsen droegen de overledenen<br />

meestal hun <strong>be</strong>ste kledij. De grafgiften<br />

vertonen talrijke nieuwe vormen, rood aardewerk<br />

afgeleid van laat-Rome<strong>in</strong>se sigillata en biconische<br />

potten met rolstempelversier<strong>in</strong>g, mooie glazen tuimel<strong>be</strong>kers,<br />

een andere visie op juwelen.<br />

Opvallend <strong>in</strong> de mannengraven is de aanwezigheid van<br />

wapens zoals de francisca (strijdbijl), de ango (werpspies),<br />

de spatha (het lange slagzwaard), de serarnasax<br />

(het korte, eensnijdende zwaard). De vrouwengraven<br />

schitteren door de sieraden. Aan het e<strong>in</strong>de van de<br />

vijfde eeuw werd de cloisonné-techniek <strong>in</strong>gevoerd, dit<br />

zijn <strong>in</strong> cellen gevatte email en halfedelstenen op fibulae,<br />

juwelen, enzovoort. Deze techniek, die noch Rome<strong>in</strong>s,<br />

noch Germaans van oorsprong is, zal weldra de<br />

Merov<strong>in</strong>gische edelsmeedkunst <strong>be</strong>heersen. Maar ook<br />

de halssnoeren met kralen uit am<strong>be</strong>r en glaspasta <strong>in</strong> alle<br />

kleurschaker<strong>in</strong>gen zijn van een grote schoonheid.<br />

Zowel <strong>in</strong> mannen- als <strong>in</strong> vrouwengraven treft men<br />

gespen en gordel<strong>be</strong>slagen aan, versierd met zilver en<br />

mess<strong>in</strong>gdraad. Deze versier<strong>in</strong>g wordt damasqu<strong>in</strong>er<strong>in</strong>g<br />

genoemd. L<strong>in</strong>eaire en vlechtmotieven wisselen af met<br />

dierenmotieven. Merov<strong>in</strong>gische nederzett<strong>in</strong>gen zijn tot<br />

op heden relatief zeldzaam. Onder meer <strong>in</strong> Neerharen,<br />

Maastricht, Luik en Doornik werden sporen van<br />

artisanale activiteiten weergevonden.<br />

Ro<strong>be</strong>rt Nouwen<br />

De studiecollectie<br />

Door het samenspel van archeologie en<br />

verschillende andere wetenschappeljke discipl<strong>in</strong>es<br />

worden vondsten méér dan louter "voorwerpen".<br />

Als materiële resten zijn ze immers de getuigen<br />

van wat zich <strong>in</strong> het verleden heeft voorgedaan.<br />

"Vernieuwende" onderzoeksmethoden laten dan<br />

ook toe het on<strong>be</strong>kende verleden <strong>be</strong>etje bij <strong>be</strong>etje<br />

te reconstrueren. Zo wordt het antwoord op de<br />

vraag hoe onze voorouders geleefd heb<strong>be</strong>n, steeds<br />

vollediger. Dankzij de samenwerk<strong>in</strong>g tussen<br />

archeologen en andere onderzoekers kunnen we<br />

ons steeds <strong>be</strong>ter een <strong>be</strong>eld vormen van het klimaat,<br />

flora, fauna, won<strong>in</strong>gen, voedselvoorzien<strong>in</strong>g, grondstof<strong>be</strong>voorrad<strong>in</strong>g,<br />

werktuigen, handelscontacten ...<br />

De studiecollectie <strong>be</strong>licht facetten van opgrav<strong>in</strong>gen <strong>in</strong><br />

Limburg en de aangrenzende regio, waar diepgaand<br />

onderzoek <strong>be</strong>langrijke nieuwe elementen over het<br />

leven van onze voorouders aan het licht gebracht<br />

heeft: van jagers-verzamelaars, over de komst van de<br />

Rome<strong>in</strong>en, de <strong>in</strong>tocht van de Germanen tot<br />

middeleeuwse muntschatten en kastelen ... Anders dan<br />

<strong>in</strong> de permanente collectie zal het archeologisch<br />

onderzoek, dat er uitgevoerd wordt door verschillende<br />

<strong>in</strong>stituten en universiteiten, op de voet gevolgd<br />

worden. Nieuwe gegevens uit opgrav<strong>in</strong>gen zullen er<br />

telkens een plaats krijgen, terwijl "verouderde"<br />

resultaten hun plaats zullen moeten afstaan. Deze<br />

afdel<strong>in</strong>g wil aldus modem wetenschappelijk onderzoek<br />

<strong>in</strong> de regio activeren.<br />

Guido Creemers & Carol<strong>in</strong>e Vandegehuchte


<strong>Het</strong> rijke cultuurlandschap van Haspengouw<br />

Voor een goed <strong>be</strong>grip van het Galla-Rome<strong>in</strong>s<br />

<strong>Museum</strong> is een <strong>be</strong>zoek aan <strong>Tongeren</strong> en omgev<strong>in</strong>g<br />

aan<strong>be</strong>volen.<br />

Een fe odaal landschap<br />

<strong>Het</strong> uitgestrekte cultuurareaal en de imposante<br />

hereboerderijen getuigen <strong>in</strong> zeker opzicht nog van de<br />

antieke agrarische traditie. Tegelijk her<strong>in</strong>neren de<br />

hoevecomplexen van plattelandsabdijen als<br />

Herkenrode bij Hasselt, Nonnemielen bij S<strong>in</strong>t-T ruiden,<br />

en commanderijen van de Duitse Orde als Alden<br />

Biesen bij Bilzen en Bemissem bij S<strong>in</strong>t-Truiden aan het<br />

middeleeuwse hofsysteem.<br />

In Haspengouw valt nog steeds op dat een<br />

plaatselijke heer zijn autonomie wenste te<br />

demonstreren. Naast de als ruïne <strong>be</strong>waarde Romaanse<br />

Loonse burchten te Brustem en Kolmant bleven enkele<br />

burchttorens <strong>in</strong> de scenografie van kastelen en<br />

kasteelhoeven <strong>be</strong>waard. In het Cynshof te Batsheers,<br />

het kasteel van Hamal te Rutten en het statige Betho<br />

bij Ton geren zijn dit nog de oude feodale donjons.<br />

Te Al den Biesen is het een I 6de-eeuwse uurwerk- en<br />

klokketoren die de won<strong>in</strong>g van de landcommandeur<br />

accentueert. Ook kerktorens namen niet zelden de<br />

vorm aan van een versterkte toren, zoals te Wilderen,<br />

Groot-Loon en Montenaken.<br />

In Haspengouw blijkt hoe verscheidene dorpen<br />

verbonden waren met het lokale, ridderlijke huis.<br />

Tal rijke grafmonumenten <strong>in</strong> kle<strong>in</strong>e dorpskerken<br />

getuigen van de streekgebondenheid en de christelijke<br />

levenshoud<strong>in</strong>g van de landadel. Veertiende-eeuwse<br />

grafzerken vertonen de <strong>in</strong>gekerfde <strong>be</strong>eltenis van de<br />

ridder <strong>in</strong> biddende houd<strong>in</strong>g onder een gotische<br />

boogstell<strong>in</strong>g. Hij verschijnt als een gelukzalige te<br />

midden van zijn dorpsgemeenschap, zoals <strong>in</strong> Gotem,<br />

's Herenelderen en Heume-Vechmaal.<br />

Romaanse <strong>be</strong>slotenheid en symboliek<br />

De S<strong>in</strong>t-Servatiuskerkjes te Berg en Groot­<br />

Loon tonen aan dat de Romaanse kerk <strong>in</strong> wezen<br />

afzonder<strong>in</strong>g en <strong>be</strong>slotenheid is. De gerestaureerde<br />

<strong>in</strong>terieurs, ook die van de S<strong>in</strong>t-Gangulfus- en de S<strong>in</strong>t­<br />

Pieterske·rk te S<strong>in</strong>t-Truiden, evoceren het evenwicht<br />

en de rust van de Romaanse bouwkunst. <strong>Het</strong> I I deeeuwse<br />

crucifix van de Onze-Lieve-Vrouwebasiliek te<br />

<strong>Tongeren</strong> put uit het wezenlijke verbond tussen<br />

architectuur en menselijke gestalte. Samen met de<br />

eerder aangehaalde grafkunst en de nog <strong>be</strong>waarde<br />

doopvonten (bijvoor<strong>be</strong>eld <strong>in</strong> de S<strong>in</strong>t-Pieterskerk te<br />

S<strong>in</strong>t-Truiden en de parochiekerken van Hoepert<strong>in</strong>gen<br />

en Gorsem) waren zij tekens van heil en mysterie, van<br />

Romaanse orden<strong>in</strong>g en symboliek.<br />

114<br />

Heiligen en heilzame kunst<br />

De wandel<strong>in</strong>g door middeleeuws Haspengouw<br />

toont dat heiligen vorm en <strong>in</strong>houd gaven aan het<br />

dagelijkse leven. Waar men ook gaat, de heiligen zijn er<br />

tegenwoordig. Kerken, dorpen en zelfs een stad, S<strong>in</strong>t­<br />

T ruiden, zijn naar hen genoemd. Voorop gaan de<br />

H. Servatius, bisschop van <strong>Tongeren</strong>, de H. Matemus,<br />

bisschop van de kerkprov<strong>in</strong>cie Keulen, en de eerste<br />

Luikse bisschop Lam<strong>be</strong>rtus. <strong>Het</strong> levensverhaal van<br />

diens opvolger Hu<strong>be</strong>rtus werd <strong>in</strong> de vroege veertiende<br />

eeuw geschilderd op de koormuren van de parochiekerk<br />

van S<strong>in</strong>t-Huibrechts-Hem. Ook zij die zich door<br />

het stichten van kloosters heb<strong>be</strong>n <strong>in</strong>gezet voor de<br />

kersten<strong>in</strong>g van het Maasland, konden kort na hun<br />

overlijden hun werk blijvend <strong>be</strong>vestigen: Everrnarus te<br />

Rutten, Landrada te Munsterbilzen en Trudo te S<strong>in</strong>t­<br />

T ruiden. Naar hun graven werd gepelgrimeerd. Slechts<br />

de funder<strong>in</strong>gsresten van de Romaanse crypte van de<br />

<strong>Het</strong> monumentaal poortgebouw<br />

( 1 686) van het hoevecomplex<br />

van de voormalige<br />

<strong>be</strong>nedict<strong>in</strong>essenabdij van<br />

Nonnemielen bij S<strong>in</strong>t-Truiden is<br />

het uiterlijk teken van een<br />

welvarende landbouwstreek<br />

Met zijn kasteelachtige hoektorens<br />

toont het de "heerlijke"<br />

allures van de abdis.<br />

De Kruisig<strong>in</strong>g <strong>in</strong> ivoor<br />

(omstreeks 980- 1 I 00) uit de<br />

Schatkamer van de Onze-Lieve­<br />

Vrouwebasiliek te <strong>Tongeren</strong><br />

illustreert hoe de Luikse<br />

kunstproduktie onder<br />

pr<strong>in</strong>sbisschop Notker vasthield<br />

aan voor<strong>be</strong>elden uit Metz en<br />

aan het Karol<strong>in</strong>gisch classicisme.<br />

<strong>Het</strong> gerestaureerde <strong>in</strong>terieur<br />

van de Romaanse S<strong>in</strong>t­<br />

Gangulfuskerk te S<strong>in</strong>t-T ruiden.<br />

S<strong>in</strong>t-T rudoabdij her<strong>in</strong>neren aan dit middeleeuws<br />

gebruik. In stiften en kloosters werd aan relikwieën een<br />

heilzame waarde toegeschreven. Goud en zilver,<br />

edelstenen en email werden overdadig gebruikt om<br />

reliekhouders en schrijnen te maken. Van de rijke<br />

schatten van de S<strong>in</strong>t-T rudoabdij, het Landradastift en<br />

het cisterciënzer<strong>in</strong>nenklooster van Herkenrode bleef<br />

we<strong>in</strong>ig over. <strong>Het</strong> <strong>be</strong>zit van de schatkamervan de Onze­<br />

Lieve-Vrouwekerk te <strong>Tongeren</strong> is nog steeds<br />

<strong>in</strong>drukwekkend. Men ontdekt er op een Merov<strong>in</strong>gisch<br />

ivoren plaatje de H. Paulus die Gods gunst over de<br />

mensheid afsmeekt. Een reliekhouder van het Ware<br />

Kruis uit omstreeks I I 80, omgeven met geëmailleerde<br />

voorstell<strong>in</strong>gen van tien bisschoppen, brengt een<br />

eresaluut van de bisschoppen van Luik aan hun<br />

Tongerse voorgangers. Verscheidene zilveren <strong>be</strong>eldjes,<br />

herkomstig van het reliekschrijn van Onze-Lieve­<br />

Vrouw, tonen hoe de plaatselijke edelsmeden Hendrik<br />

en Gufkens aansluit<strong>in</strong>g vonden bij de <strong>in</strong>ternationale<br />

ParierstijL Even fraai zijn de laat-middeleeuwse<br />

reliek<strong>be</strong>eldjes van Hans van Roitl<strong>in</strong>gen uit Aken en<br />

meester Leonard uit Luik. Deze schat staat uitgestald <strong>in</strong><br />

de oude kapittelzaal van het Ton gerse kanunnikenstift,<br />

gelegen aan het Romaans, vroeg-gotisch kloosterpand.<br />

ledere <strong>be</strong>zoeker komt er onder de <strong>in</strong>druk van de wijze<br />

waarop het licht van het b<strong>in</strong>nenhof <strong>be</strong>zit neemt van de<br />

met rondboogvensters doorbroken wand van de<br />

ommegang.<br />

liS


Een hemel op aarde<br />

B<strong>in</strong>nen de Ton gerse Onze-Lieve-Vrouwebasiliek<br />

staan we te midden van een one<strong>in</strong>dige ruimte.<br />

De wanden van het gotische kerkgebouw brengen alles<br />

samen. <strong>Het</strong> "boodschappende" licht wordt <strong>in</strong> het<br />

gekleurde glas concreet Ook wordt hier een<br />

opvallende eigenschap van een aantal Maaslandse<br />

kerken duidelijk: de directheid waarmee de eenheid<br />

van het ruimteconcept de <strong>be</strong>tover<strong>in</strong>g van het koorlicht<br />

centraal stelt De altaarruimten van de <strong>be</strong>gijnhofkerk te<br />

S<strong>in</strong>t-T ruiden, de kanunnikenkerk van Kortessem, de<br />

kasteelkerk van 's Herenelderen en de basiliek van<br />

<strong>Tongeren</strong>, met de prachtige geelkoperen koorlezenaar<br />

en paaskandelaar a. Josès, I 372), creëren elk op hun<br />

manier deze "aanschouwende sfeer".<br />

Even boeiend zijn enige muurschilder<strong>in</strong>gencycli. De<br />

<strong>be</strong>gijnhofkerk te S<strong>in</strong>t-Truiden toont een opmerkelijk<br />

overzicht van muurschilderkunst van de dertiende tot<br />

de zeventiende eeuw. Vrouwelijke heiligen ( 1490-<br />

15 I 0) nemen er <strong>be</strong>zit van de pijlers en geven z<strong>in</strong> aan<br />

het samenzijn van de <strong>be</strong>gijnen <strong>in</strong> hun koor.<br />

Merkwaardig is de vroeg-gotische, haast "byzantijnse"<br />

voorstell<strong>in</strong>g van de Vera Ikoon, rechts van de triomfboog.<br />

In de zuidelijke dwars<strong>be</strong>uk van de kerk van<br />

Zepperen <strong>be</strong>treft de iconografie (omstreeks 1509) de<br />

pelgrimerende mens. <strong>Het</strong> wonderlijke leven van de H.<br />

Genoveva leert hoe heiligheid wordt <strong>be</strong>reikt, terwijl<br />

daarnaast een gigantische Christoffelfiguur het Jezusk<strong>in</strong>d<br />

veilig over de rivier brengt en wij allen oog <strong>in</strong> oog<br />

staan met het Laatste Oordeel. In de reeds genoemde<br />

S<strong>in</strong>t-Hu<strong>be</strong>rtuskerk te S<strong>in</strong>t-Huibrechts-Hem wordt<br />

duidelijk dat de aardse pelgrimstocht <strong>be</strong>geleid door<br />

het stichtende voor<strong>be</strong>eld van de heilige, de gelovigen<br />

uite<strong>in</strong>delijk <strong>in</strong> het Godsrijk brengt.<br />

116<br />

<strong>Het</strong> gotische <strong>in</strong>terieur van de<br />

voonrnalige <strong>be</strong>gijnhofkerk te<br />

S<strong>in</strong>t-Truiden met de<br />

merkwaardige reeks<br />

muurschilder<strong>in</strong>gen (dertiende<br />

tot de zeventiende eeuw).<br />

Regionale architectuurstijl<br />

Voor het gewone bouwen bleef men <strong>in</strong><br />

de Maasstreek de vakwerktechniek lang getrouw.<br />

Vanaf de zestiende eeuw eiste het stenen woonhuis<br />

geleidelijk zijn plaats op <strong>in</strong> de steden. Onder<br />

Luikse <strong>in</strong>vloed ontwikkelde zich een streekeigen stijl,<br />

de zogenaamde Maaslandse renaissance. <strong>Het</strong><br />

kenmerkende hiervan is de gestandaardiseerde<br />

comb<strong>in</strong>atie van baksteen voor het opgaand<br />

metselwerk met natuursteen (Maastrichtse en/of<br />

Naamse steen) voor kwetsbare metselwerkhoeken,<br />

deur- en vensteromlijst<strong>in</strong>gen, muurbanden en kroonlijsten.<br />

In de stad gaf men de voorkeur aan het breedhuis.<br />

In- en uitzwenkende topgevels met renaissanceof<br />

bandvormen treft men vooral aan op de zijgevels;<br />

aan de voorzijde g<strong>in</strong>g alle aandacht naar de uitwerk<strong>in</strong>g<br />

van de horizontale kroonlijst. Bilzen, Borgloon, Hasselt,<br />

S<strong>in</strong>t-Truiden en <strong>Tongeren</strong> <strong>be</strong>waren nog verscheidene<br />

voor<strong>be</strong>elden van de "Maasstijl". Vooral de <strong>be</strong>gijnhoven<br />

van de drie laatstgenoemde steden illustreren op<br />

boeiende wijze het verhaal van het versten<strong>in</strong>gsproces<br />

en het Maaslandse, stenen woonhuis.<br />

Devotie en eontrareformatie op het<br />

platteland<br />

De barokkunst heeft <strong>in</strong> Limburg een<br />

<strong>be</strong>scheiden <strong>be</strong>eld nagelaten. Des te boeiender zijn de<br />

devotiekapellen, <strong>be</strong>tekenisvol <strong>in</strong>geplant <strong>in</strong> het<br />

Haspengouwse heuvellandschap, zoals de H. Grafkapel<br />

te Neercanne (omstreeks I 650) en de kapellen<br />

toegewijd aan Onze-Lieve-Vrouw te Helshoven<br />

( 1 659), aan haar moeder de H. Anna te W<strong>in</strong>tershoven<br />

( 17de eeuw) en aan S<strong>in</strong>t-Job te Jeuk ( 17de eeuw).<br />

Te Vrijhem bij Hoeselt werd een repliek gebouwd<br />

( 1 685) van het huis van Onze-Lieve-Vrouw, waarbij<br />

de geest van de plek, een eenzame heuvel, <strong>in</strong>speelt<br />

op de symboliek van Loreto.<br />

Wie meer wil opsteken van het contrareformatorisch<br />

ideeëngoed, v<strong>in</strong>dt <strong>in</strong> Limburg drie merkwaardige<br />

ensembles. De Mariale <strong>be</strong>devaartplaats van Kortenbos<br />

aan de weg van S<strong>in</strong>t-Truiden naar Hasselt is een eerste<br />

voor<strong>be</strong>eld. De so<strong>be</strong>rheid van het exterieur<br />

contrasteert er met de retoriek van het <strong>in</strong>terieur.<br />

Boetedoen<strong>in</strong>g en heil zijn de centrale thema's. <strong>Het</strong><br />

schilderij van het hoofdaltaar (G. de Crayer ?, I 662)<br />

toont hoe de H. Nor<strong>be</strong>rtus bij Onze-Lieve-Vrouw ten<br />

<strong>be</strong>ste spreekt voor de <strong>be</strong>devaartgangers, terwijl <strong>in</strong> het<br />

schip premonstratenzerheiligen en gelukzaligen (A. van<br />

Diepen<strong>be</strong>ek, omstreeks 1675) de apostolische<br />

werk<strong>in</strong>g van zijn kloostergemeenschap huldigen.<br />

B<strong>in</strong>nen het witte <strong>in</strong>terieur valt tenslotte het eikehouten<br />

wand<strong>be</strong>schot met biechtstoelen op (A. Baeyens,<br />

omstreeks I 650).<br />

In de kapel van Onze-Lieve-Vrouw Virga )esse te Hasselt<br />

<strong>be</strong>v<strong>in</strong>dt zich een ensemble dat oorspronkelijk <strong>in</strong> de<br />

abdijkerk van Herkenrode opgesteld stond. <strong>Het</strong><br />

hoofdaltaar a. Delcour, 1681) is opgevat als een<br />

triomfantelijk decor voor het H. Sacrament van<br />

Mirakel, dat sedert 1317 te Herkenrode vereerd werd.<br />

In het midden tonen twee engelen een door stralen<br />

omgeven medaillon met het Lam van de Apocalyps.<br />

L<strong>in</strong>ks van het altaar ligt het dode lichaam van de Zoon<br />

Gods uitgespreid op de graftom<strong>be</strong> van abdis Anna<br />

Cathar<strong>in</strong>a de Lamboy (A. Quell<strong>in</strong>us de Jonge, 1675).<br />

Rechts verschijnt de verrezen Christus op het praalgraf<br />

van abdis Barbara de Rivière (L. Delvaux, 1744).<br />

De Loretakapel ( 1685) en kluis<br />

( 1708) van Vrijhem bij Hoeselt<br />

Nergens <strong>in</strong> Limburg staan twee<br />

christelijke wereld<strong>be</strong>elden,<br />

zo volstrekt tegenovergesteld<br />

aan elkaar, <strong>in</strong> cont<strong>in</strong>ue<br />

tegenspraak met elkaar als te<br />

<strong>Tongeren</strong>: de <strong>be</strong>sloten ruimte<br />

van het Romaanse kloosterpand<br />

en het alles samenbrengende<br />

<strong>in</strong>terieur van de basiliek met<br />

haar hoog oprijzend polygonaal<br />

koor.<br />

<strong>Het</strong> stadhuis ( 1680) van<br />

Borgloon, gebouwd <strong>in</strong> regionale<br />

Maaslandse renaissancestijl.<br />

117


In het hoofdaltaar van de kapel van de<br />

landscommanderij A/den Biesen is een olieverfschilder<strong>in</strong>g,<br />

voorstellende "De aanbidd<strong>in</strong>g der herders"<br />

(G. Douffet, I 64 1) opgenomen. Aan weerszijden<br />

van de triomfboog trekken twee schilderijen van<br />

G. de Crayer ( 1650) de aandacht. <strong>Het</strong> l<strong>in</strong>ker doek stelt<br />

een Piëta voor met de heiligen Franciscus en Elisa<strong>be</strong>th.<br />

Op het schilderij rechts verschijnt de H. Michaël aan<br />

S<strong>in</strong>t-Joris. Een bijzondere plaats werd voor<strong>be</strong>houden<br />

aan ordebroeder Edmond von Wörth, bisschop van<br />

Koerland (t 1292). Zijn grafzerk ligt centraal <strong>in</strong> de as<br />

van de kerkvloer. Hem volgen op weg naar de<br />

Salvator Mundi met hun gezamenlijke grafplaat de<br />

landscommandeurs E. Huyn van Amstenrade<br />

Ct 1634) en G. Huyn van Geleen (t 1657).<br />

De stoffer<strong>in</strong>g van de kerk van Alden Biesen geeft<br />

gestalte aan de lijdende (Piëta), de strijdende (H.<br />

Michaël) en de triomferende (Salvator Mundi) kerk.<br />

Tevens v<strong>in</strong>den de Duitse Orde, een geestelijke<br />

(Moeder Gods), caritatieve (H. Elisa<strong>be</strong>th van<br />

Thür<strong>in</strong>gen) en ridderlijke (H. Joris) <strong>in</strong>stell<strong>in</strong>g, en de<br />

balije Biesen, een geestelijk-adellijke corporatie, hier<strong>in</strong><br />

structureel hun plaats.<br />

<strong>Het</strong> contrareformatorisch<br />

<strong>in</strong>terieur van de kapel ( 1634<br />

e.v.) van de voormalige<br />

landscommanderij Alden Biesen<br />

bij Bilzen.<br />

118<br />

Stand<strong>be</strong>wust wonen<br />

<strong>Het</strong> exterieur van de talrijke 18de-eeuwse<br />

kastelen spreekt de taal van het "vorstelijk" bouwen,<br />

wezenlijk verbonden met de absolutistische tijdsgeest<br />

Erehof. tu<strong>in</strong>, corps-de-logis met centraal trappenhuis of<br />

salon, symmetrie <strong>in</strong> de vormgev<strong>in</strong>g en hiërarchie <strong>in</strong> de<br />

orden<strong>in</strong>g, tonen de aanspraak van de landadel op een<br />

residentieel wonen "entre cour et jard<strong>in</strong>". <strong>Het</strong> vanaf<br />

171 6 verbouwde kasteel van Alden Biesen geeft<br />

uitdrukk<strong>in</strong>g aan het "Hohen Charakter" van de<br />

landscommandeur. Z<strong>in</strong> voor het <strong>in</strong>tieme en het<br />

functionele <strong>be</strong>heerst het jachtpaviljoen ( 1770) van de<br />

Luikse pr<strong>in</strong>sbisschop Fr. van Velbrück te Heks. <strong>Het</strong><br />

landgoed dat architect Henry voor graaf van der Noot<br />

kort na 1785 te Duras bij S<strong>in</strong>t-Truiden bouwde, sluit<br />

deze rij af De residentiële smaak is hier rationeler,<br />

archeologischer: Palladiaans.<br />

Ook abten en abdissen vernieuwden hun verblijven.<br />

Abt J. van Herck deed <strong>in</strong> 1769 een <strong>be</strong>roep op architect<br />

L.B. Dewez om zijn nieuw abtsverblijfte S<strong>in</strong>t-Truiden<br />

een "keizerlijke" allure te geven. Dezelfde bouwmeester<br />

realiseerde voor abdis A. de Croy een<br />

kasteelachtig verblijf ( 1770) te Herkenrode.<br />

Bijzonder opvallend zijn de 18de-eeuwse pastorieën<br />

die op het platteland een "heerlijke" huisvest<strong>in</strong>g boden<br />

aan de pastoors van de parochies van de witheren uit<br />

Averbode en Floreffe, de <strong>be</strong>nedictijnen van S<strong>in</strong>t­<br />

Truiden en de cisterciënzer<strong>in</strong>nen van Herken rode.<br />

Ook <strong>in</strong> de stad, zoals te <strong>Tongeren</strong>, bouwden<br />

kanunniken huizen met staatsierijke salons.<br />

De kle<strong>in</strong>steedse burgerij bleef niet afzijdig. De<br />

symmetrische en hiërarchische opvatt<strong>in</strong>g van het<br />

wonen en de vormgev<strong>in</strong>g genoot steeds meer de<br />

voorkeur. De stadhuizen van <strong>Tongeren</strong> (1737- 1 743),<br />

S<strong>in</strong>t-Truiden ( 1757) en Hasselt ( 1779) schikten zich<br />

met hun pui, rijk gestoffeerde salons en strakke<br />

orden<strong>in</strong>g eveneens naar de "vorstelijke" bouwwijze.<br />

<strong>Het</strong> stadhuis van weleer, een vermeng<strong>in</strong>g van handelsen<br />

<strong>be</strong>stuursfuncties, werd een statig hotel voor<br />

representatie.<br />

<strong>Het</strong> kasteel van Hamal te<br />

Rutten bij <strong>Tongeren</strong>;<br />

middeleeuwse donjon als<br />

hoektoren aangewend voor<br />

openliggend classicistisch<br />

kasteel (achttiendenegentiende<br />

eeuw).<br />

<strong>Het</strong> kasteel van Heks<br />

(omstreeks 1770) te Heers:<br />

stand<strong>be</strong>wust wonen op het<br />

platteland naar Franse<br />

rococosmaak<br />

Haspengouw, een traditioneel landschap<br />

Van verbondenheid met de <strong>in</strong>dustriële<br />

technologie kan <strong>in</strong> Haspengouw moeilijk sprake zijn.<br />

De economische activiteit bleef <strong>in</strong> de negentiende en<br />

een deel van de tw<strong>in</strong>tigste eeuw <strong>be</strong>perkt tot bodemgebonden<br />

kle<strong>in</strong>schalige nijverheden. Men <strong>be</strong>hield<br />

zijn vertrouwen <strong>in</strong> watermolens en <strong>in</strong> de verwerk<strong>in</strong>g<br />

van produkten van eigen bodem <strong>in</strong> agrarische<br />

<strong>be</strong>drijven, zoals jeneverstokerijen en stroopfabrieken.<br />

Men zal tot het e<strong>in</strong>de van de negentiende eeuw<br />

moeten wachten op de bouw van specifieke<br />

fabrieksarchitectuur. De imposante chocoladefabriek<br />

Rosmeulen ( 1900- 1 905) te Nerem bij <strong>Tongeren</strong>,<br />

met een centrale <strong>in</strong>gang <strong>in</strong> art-nouveau-stijl, is de<br />

uitzonder<strong>in</strong>g die de regel <strong>be</strong>vestigt.<br />

Haspengouw heeft zijn landelijk karakter weten<br />

te <strong>be</strong>houden <strong>in</strong> weerwil van een zekere<br />

<strong>in</strong>dustrialiser<strong>in</strong>g, ook van de landbouw. Steeds meer<br />

groeit bij overheid en particulieren het <strong>be</strong>sef dat het<br />

<strong>be</strong>houd en de ontsluit<strong>in</strong>g van dit aantrekkelijke,<br />

landelijke cultuurlandschap <strong>be</strong>langrijke troeven zijn<br />

voor een gastvrije streekontwikkel<strong>in</strong>g op mensenmaat<br />

<strong>Het</strong> prov<strong>in</strong>cie<strong>be</strong>stuur van Limburg is ervan overtuigd<br />

met dit nieuwe Galla-Rome<strong>in</strong>s <strong>Museum</strong> bij te dragen<br />

tot de cultuurtoeristische <strong>be</strong>kendmak<strong>in</strong>g van Ton geren<br />

en Haspengouw.<br />

Clemens Guido De Dijn<br />

De hoofd<strong>in</strong>gang van de<br />

voormalige chocoladefabriek <strong>in</strong><br />

art nouveau-stijl ( 1905) te<br />

Nerem bij <strong>Tongeren</strong>.<br />

119


•<br />

•<br />

•<br />

•<br />

•<br />

•<br />

•<br />

•<br />

•<br />

•<br />

•<br />

•<br />

•<br />

•<br />

•<br />

•<br />

•<br />

•<br />

•<br />

•<br />

•<br />

•<br />

•<br />

•<br />

•<br />

•<br />

•<br />

•<br />

•<br />

•<br />

•<br />

•<br />

•<br />

•<br />

•<br />

•<br />

•<br />

•<br />

•<br />

•<br />

•<br />

•<br />

•<br />

•<br />

•<br />

•<br />

•<br />

•<br />

•<br />

•<br />

•<br />

Bijvoegsel bij OKV 1994/3<br />

OPENBAAR KUNSTBEZIT<br />

IN VLAANDEREN<br />

Tweeëndertigste jaargang<br />

septem<strong>be</strong>r-okto<strong>be</strong>r-novem<strong>be</strong>r<br />

1994/nr. 3<br />

driemaandelijkse periodiek<br />

voor <strong>in</strong>wijd<strong>in</strong>g <strong>in</strong> de <strong>be</strong>eldende<br />

kunsten door reprodukties,<br />

teksten en radiouitzend<strong>in</strong>gen.<br />

Uitgave van Openbaar Kunst<strong>be</strong>zit<br />

<strong>in</strong> Vlaanderen v.z.w.<br />

onder de auspiciën van de Vlaamse<br />

prov<strong>in</strong>cies en <strong>in</strong> samenwerk<strong>in</strong>g<br />

met de B.R.T.N.<br />

Verantwoordelijke uitgever:<br />

Rudy Vercruysse<br />

Secretariaat, redactie<br />

en abonnementendienst:<br />

Kasteelstraat 97 - 8700 Tielt<br />

tel.: 05 1 /42.42.99<br />

fax.: 05 1 /40.84.78<br />

B.T.W.-nummer: 427. 190. 176<br />

Bankrelaties:<br />

448-000736 1 -87<br />

220-0722400-77<br />

000-0099920- I 0<br />

135.20 (NL)<br />

Dit Mededel<strong>in</strong>genblad<br />

werd samengesteld door:<br />

Rudy Vercruysse,<br />

Marijke Declercq,<br />

Marc Devos en<br />

Geert Verstaen.<br />

Jaargang 1994<br />

Openbaar Kunst<strong>be</strong>zit<br />

<strong>in</strong> Vlaanderen<br />

I. Kasteel van Gaas<strong>be</strong>ek<br />

2. Hans Meml<strong>in</strong>g<br />

3. Prov<strong>in</strong>ciaal <strong>Gallo</strong>-Rome<strong>in</strong><br />

<strong>Museum</strong> Tengeren<br />

4. Hedendaagse fotografie <strong>in</strong> België<br />

illrdlli<br />

Lid van de Unie<br />

van de Uitgevers van<br />

de Periodieke Pers<br />

Mededel<strong>in</strong>gen<br />

Openbaar Kunst<strong>be</strong>zit <strong>in</strong> Vlaanderen op BRTN-radio<br />

'<strong>Het</strong> Prov<strong>in</strong>ciaal Galla-Rome<strong>in</strong>s<br />

<strong>Museum</strong> te To ngeren' komt aan bod:<br />

bij Radio I <strong>in</strong> 'Eenhoorn'<br />

op d<strong>in</strong>sdag 20 septem<strong>be</strong>r tussen 13.30u. en IS.OOu.<br />

bij Radio 2 <strong>in</strong> '<strong>Het</strong> Narrenschip'<br />

op donderdag 22 septem<strong>be</strong>r tussen 20.00u. en 22.00u.<br />

bij Radio 3 <strong>in</strong> 'De Kunst<strong>be</strong>rg'<br />

op woensdag 21 septem<strong>be</strong>r tussen I 8.30u. en 20.00u.<br />

bij radio Donna <strong>in</strong> 'Foyer'<br />

op maandag 19 septem<strong>be</strong>r tussen IS.OOu. en 17.00u.<br />

OKV-Aanbied<strong>in</strong>g Frank Decq<br />

Ets 1994<br />

Een oplage van IS etsen, bij iedere druk werd de plaat <strong>be</strong>werkt zodat<br />

iedere ets als een orig<strong>in</strong>eel kunstwerk kan worden <strong>be</strong>schouwd.<br />

·hr·-<br />

-<br />

.<br />

' .<br />

'•<br />

o" • --. tf· " '<br />

·<br />

.<br />

4 .<br />

r ... .<br />

. ; - ··<br />

<br />

c<br />


Abonnement<br />

Abonnementsprijs 1994:<br />

700,-fr. of 41,5 NLG<br />

In de abonnementsprijs voor 1994 zijn <strong>be</strong>grepen:<br />

I. vier thematische aflever<strong>in</strong>gen<br />

2. vier Mededel<strong>in</strong>genbladen<br />

3. de OKV-<strong>Museum</strong>kaart 1994<br />

Hoe kan U zich abonneren?<br />

Niets is eenvoudiger dan dat<br />

U stort 700,-fr. (zonder op<strong>be</strong>rgband)<br />

of 970,-fr. ( mét op<strong>be</strong>rgband)<br />

op reken<strong>in</strong>gnummer 448-000736 1 -87<br />

van Openbaar Kunst<strong>be</strong>zit <strong>in</strong> Vlaanderen, Tielt.<br />

Graag vermelden: '1994'.<br />

CJP-ers genieten een gunsttarief: 600,-fr. i.p.v. 700,-fr.<br />

Let op!<br />

Vanuit Nederland kan U ook abonnee worden!<br />

Uitsluitend door stort<strong>in</strong>g van 41 ,5 NLG (zonder op<strong>be</strong>rgband)<br />

of 59,5 NLG (mét op<strong>be</strong>rgband) op gironummer 135.20<br />

van OKV <strong>in</strong> Tielt.<br />

Graag vermelden: ' 1994'.<br />

Vanuit alle andere landen <strong>be</strong>nt U eveneens welkom<br />

als abonnee!<br />

Een abonnement kost dan 1.000,-fr. (zonder op<strong>be</strong>rgband)<br />

of 1.320,-fr. (met op<strong>be</strong>rgband) uitsluitend te <strong>be</strong>talen<br />

op PCR 000-009920- 1 0 van OKV <strong>in</strong> Tielt of via <strong>in</strong>ternationale<br />

postwissel.<br />

<strong>Museum</strong>kaart 1994<br />

In alle Stedelijke Musea van Brugge wordt op vertoon van de<br />

OKV-<strong>Museum</strong>kaart '94 toegang verleend tegen groepstarief.<br />

Deze musea zijn: het Groen<strong>in</strong>gemuseum;<br />

het Gruuthusemuseum; het Meml<strong>in</strong>gmuseum;<br />

het Brangwynmuseum; het Ste<strong>in</strong>metzkab<strong>in</strong>et;<br />

het Archeologisch museum; het Belfort; de Gotische zaal van<br />

het Stadhuis; het <strong>Museum</strong> Onze-Lieve-Vrouw ter Potterie;<br />

het <strong>Museum</strong> voor Volkskunde; het Guido Gezellemuseum;<br />

de S<strong>in</strong>t-Janshuismolen;<br />

De entreeprijs tot de Meml<strong>in</strong>gtentoonstell<strong>in</strong>g<br />

<strong>be</strong>draagt op vertoon van de OKV-<strong>Museum</strong>kaart '94<br />

250 fr. i.p.v. 300 fr.<br />

Erratum: per vergiss<strong>in</strong>g werd op de OKV-<strong>Museum</strong>kaart '94<br />

vermeld dat de houders van de OKV-<strong>Museum</strong>kaart gratis<br />

toegang krijgen <strong>in</strong> het Kon<strong>in</strong>klijk <strong>Museum</strong> voor Schone<br />

Kunsten te Antwerpen. Er is evenm<strong>in</strong> een reductie voor de<br />

tijdelijke tentoonstell<strong>in</strong>gen. Via deze weg willen . wij ons zowel<br />

bij de houders van de OKV-<strong>Museum</strong>kaart als btj het Kontnklijk<br />

<strong>Museum</strong> voor Schone Kunsten verontschuldigen voor deze<br />

vergiss<strong>in</strong>g.<br />

2<br />

BRTN Departement Cultuur<br />

Affiche<br />

Op TV2, elke donderdag om 22.30u.<br />

Op TV I, elke zaterdag om 12.30u.(herhal<strong>in</strong>g)<br />

Deze "Mededel<strong>in</strong>gen"<br />

zijn een bijvoegsel bij de<br />

OKV-aflever<strong>in</strong>g nr. 3<br />

van de jaargang 1994:<br />

Prov<strong>in</strong>ciaal GaiJo­<br />

Rome<strong>in</strong>s <strong>Museum</strong><br />

te To ngeren<br />

Auteurs:<br />

Christian Casseyas, Stijn<br />

Con<strong>in</strong>x, Guido Creemers,<br />

Clemens Guido De Dijn,<br />

Ro<strong>be</strong>rt Nouwen, lngrid<br />

Schildermans, Carol<strong>in</strong>e<br />

Vandegehuchte<br />

De open<strong>in</strong>g van het nieuwe<br />

Galla-Rome<strong>in</strong>s <strong>Museum</strong> was<br />

voor OKV reden tot een<br />

aflever<strong>in</strong>g. De aandacht van<br />

de diverse auteurs gaat naar<br />

de archeologoische <strong>be</strong>tekenis<br />

van <strong>Tongeren</strong>, het onstaan<br />

en de geschiedenis van het<br />

museum en urt:eraard het<br />

nieuwe gebouw.<br />

Vanzelfsprekend worden de<br />

collecties van het museum<br />

voorgesteld en ook<br />

archeologische <strong>be</strong>zienswaardigheden<br />

burt:en het<br />

museum.<br />

Affiche <strong>be</strong>staat uit volgende delen:<br />

-Agenda: een vlugge en vlotte montage van een tiental<br />

.<br />

komende of lopende<br />

tentoonstell<strong>in</strong>gen, concerten, theater- en dansvoorstelltngen<br />

- Accent: een korte reportage over een actueel kunstge<strong>be</strong>uren, waar<strong>in</strong> de <strong>be</strong>trokken<br />

kunstenaar centraal staat. lntervieuws door Rég<strong>in</strong>e Clauwaert<br />

-Apart: nieuw of <strong>be</strong>staand <strong>be</strong>eldmateriaal over een manifestatie <strong>in</strong> de (ruime) kunstsfeer<br />

Kortom, een actueel en <strong>in</strong>formatief programma over kunst tn al haar vormen.<br />

<strong>Het</strong> programma wordt verzorgd door Jan Blondeel en Marianne Soetewey (regie), Rég<strong>in</strong>e<br />

Clauwaert (samenstell<strong>in</strong>g, redactie en presentatie), Johan vanden Loock (samenstellrng en<br />

produktie), Katrien Wanten (assistentie) en Hilde de Palmenaere (grafiek).<br />

BRTN Departement Cultuur<br />

Tekens op TV2, elke donderdag om 20.30u.<br />

Extra nummer!<br />

Laat-gotische<br />

<strong>be</strong>eldhouwkunst<br />

<strong>in</strong> België<br />

Naar aanleid<strong>in</strong>g van de<br />

tentoonstell<strong>in</strong>g<br />

'Meesterwerken van<br />

de gotische<br />

<strong>be</strong>eldhouwkunst'<br />

( 19 septem<strong>be</strong>r tot 27<br />

novem<strong>be</strong>r) <strong>in</strong> het Gentse<br />

<strong>Museum</strong> voor Schone<br />

Kunsten publiceert<br />

Openbaar Kunst<strong>be</strong>zit <strong>in</strong><br />

Vlaanderen een extra<br />

aflever<strong>in</strong>g gewijd aan de<br />

talrijke parels van gotische<br />

<strong>be</strong>eldhouwkunst <strong>in</strong><br />

Vlaanderen en Wallonië<br />

die niet konden of mochten<br />

verplaatst worden.<br />

Auteur Jan Kl<strong>in</strong>ckaert,<br />

nauw <strong>be</strong>trokken bij de<br />

samenstell<strong>in</strong>g van de<br />

tentoonstell<strong>in</strong>g,<br />

selecteerde voor deze<br />

extra OKV-urtgave een<br />

aantal schatten 'te velde'.<br />

Aan de abonnees van<br />

Openbaar Kunst<strong>be</strong>zit <strong>in</strong><br />

Vlaanderen wordt deze<br />

unieke en niet te missen<br />

editie <strong>in</strong> voorverkoop<br />

aangeboden aan I 50,-fr.<br />

Bovendien ontvangt u,<br />

samen met het extranummer,<br />

een<br />

toegangsticket voor de<br />

tentoonstell<strong>in</strong>g <strong>in</strong> het<br />

<strong>Museum</strong> voor Schone<br />

Kunsten <strong>in</strong> Gent.<br />

De waarde van dit ticket<br />

<strong>be</strong>draagt: I 50-,-fr.<br />

Voor meer details over<br />

dit nummer verwijzen wij<br />

u naar de advertentie op<br />

de laatste pag<strong>in</strong>a van dit<br />

'Mededel<strong>in</strong>genblad'.<br />

Volgende editie<br />

Fragmenten<br />

van fotografie<br />

<strong>in</strong> België, 1980- 1 994<br />

FOTO: XAVIER ROMBOUTS<br />

Auteurs:<br />

Pool Andries, Johan De Vos<br />

en Johan Sw<strong>in</strong>nen<br />

(verschijnt half novem<strong>be</strong>r)<br />

Losse nummers<br />

kosten<br />

200,-fr. of I 1,-NLG<br />

portkosten <strong>in</strong><strong>be</strong>grepen<br />

Bestellen kan door stort<strong>in</strong>g<br />

op reken<strong>in</strong>g 448-000736 1 -87<br />

(<strong>in</strong> België)<br />

of I 35.20 (<strong>in</strong> Nederland)<br />

van Openbaar Kunst<strong>be</strong>zit <strong>in</strong><br />

Vlaanderen, met vermeld<strong>in</strong>g<br />

van de titel van de arever<strong>in</strong>g<br />

Spegregels<br />

gratis tickets<br />

U kan een gratis ticket<br />

<strong>be</strong>komen door een gele<br />

briefkaart te sturen naar<br />

Openbaar Kunst<strong>be</strong>zit <strong>in</strong><br />

Vlaanderen, Kasteelstraat<br />

97, 8700 Tielt.<br />

Bij de tentoonstell<strong>in</strong>gen<br />

die een gratis ticket aanbieden,<br />

v<strong>in</strong>dt u onderaan<br />

het artikel een blauwe<br />

balk met het aantal ter<br />

<strong>be</strong>schikk<strong>in</strong>g gestelde<br />

tickets.<br />

Door lot<strong>in</strong>g wordt<br />

<strong>be</strong>paald wie een ticket<br />

krijgt toegestuurd.<br />

Let op:<br />

I . één ticket<br />

per tentoonstell<strong>in</strong>g<br />

en per persoon<br />

2. één ticket<br />

per gele briefkaart<br />

3. de gewenste tentoonstell<strong>in</strong>g<br />

vermelden


In memoriam De eerste dag van onze jaarlijkse vakantie<br />

<strong>be</strong>gon <strong>in</strong> de prachtige kerk van<br />

Etienne de Cuyper<br />

Belsele, het weer was schitterend en<br />

er waren veel vrienden en kennissen,<br />

massa's volk. Maar de dag hield geen vreugde <strong>in</strong>. Want we<br />

waren allemaal "ten moede" zoals dat heet en deelden <strong>in</strong><br />

de droefheid van de familie van de overledene. In de overvolle<br />

kerk was amper plaats voor de helft van de aanwezigen,<br />

maar je kon een speld horen vallen toen de kist met<br />

Etienne de Cuyper naar het altaar werd gebracht<br />

Naast de familie, had eenieder zijn aff<strong>in</strong>iteit met de afgestorvene:<br />

als vriend, als collega, als medewerker, als partijgenoot,<br />

... Velen kwamen <strong>in</strong> dankbare her<strong>in</strong>ner<strong>in</strong>g aan een<br />

helpende hand die ooit werd toegestoken.<br />

Wij van Openbaar Kunst<strong>be</strong>zit <strong>in</strong> Vlaanderen heb<strong>be</strong>n<br />

op die zaterdag afscheid genomen van onze Voorzitter die<br />

na een fatale ziekte op 4 juli 1994 <strong>in</strong> vrede is overleden,<br />

amper 66 jaar.<br />

In 1971 werd Etienne de Cuyper verkozen voor de Oostvlaamse<br />

Prov<strong>in</strong>cieraad. Drie jaar later was hij reeds lid van<br />

de Bestendige Deputatie van de prov<strong>in</strong>cie Oost-VIaande-<br />

ren, verantwoordelijk voor cultuur, landbouw en prov<strong>in</strong>ciale<br />

dome<strong>in</strong>en. Onder meer de opricht<strong>in</strong>g van het Molenmuseum<br />

<strong>in</strong> Wachte<strong>be</strong>ke en van het Prov<strong>in</strong>ciaal Archeologisch<br />

<strong>Museum</strong> van Zuid-Oost-Vlaanderen <strong>in</strong> Velzeke, alsook de<br />

uitbouw van <strong>Het</strong> Leen <strong>in</strong> Eeklo prijken op zijn palmares.<br />

Vanuit zijn ervar<strong>in</strong>g als hoofd van het Belgische filiaal<br />

van de Nederlandse vakbladen-uitgeverij Misset kwam al<br />

vlug Openbaar Kunst<strong>be</strong>zit <strong>in</strong> Vlaanderen onder zijn supervisie.<br />

Openbaar Kunst<strong>be</strong>zit <strong>in</strong> Vlaanderen was <strong>in</strong> 1971 nog<br />

geen afzonderlijke <strong>in</strong>stell<strong>in</strong>g, maar maakte deel uit van de<br />

Interprov<strong>in</strong>ciale Cultuunrraad voor Vlaanderen, een cultureel<br />

overlegplatform voor de Vlaamse prov<strong>in</strong>cies.<br />

In 1985 werd evenwel <strong>in</strong> een gezamenlijk <strong>in</strong>itiatief van<br />

de vijf Vlaamse prov<strong>in</strong>cies de v.z.w. Openbaar Kunst<strong>be</strong>zit <strong>in</strong><br />

Vlaanderen (OKV) opgericht. OKV was ondertussen zo verbonden<br />

met de figuur van Etienne de Cuyper, dat het <strong>be</strong>stuur<br />

van de nieuwe verenig<strong>in</strong>g met grote eenparigheid<br />

hem het voorzitterschap opdroeg. Een functie die door de<br />

<strong>be</strong>trokkene zonder aarzelen en met enthousiasme werd<br />

aanvaard. Openbaar Kunst<strong>be</strong>zit <strong>in</strong> Vlaanderen v.z.w. stond<br />

nu op eigen <strong>be</strong>nen. <strong>Het</strong> is de grote verdienste van de<br />

Voorzitter dat hij op het prov<strong>in</strong>ciale <strong>be</strong>leidsniveau, <strong>in</strong> eigen<br />

prov<strong>in</strong>cie en bij zijn collega's gedeputeerden van andere<br />

prov<strong>in</strong>cies, de paden geëffend heeft om OKV reële overlev<strong>in</strong>gskansen<br />

te bieden. Zijn zonder meer artistieke <strong>in</strong>teresse,<br />

zijn ongebreideld dynamisme en zijn warme menselijkheid<br />

<strong>be</strong>tekenden een enorme stimulans voor de OKV-medewerkers.<br />

In <strong>be</strong>stuursvergader<strong>in</strong>gen en commissies wist<br />

Etienne de Cuyper, met de flair hem eigen, de neteligste<br />

problemen naar een goede oploss<strong>in</strong>g te loodsen. Ook<br />

toen het e<strong>in</strong>d de jaren '80 moeilijk g<strong>in</strong>g met OKV, wist gedeputeerde<br />

De Cuyper zijn collega's ervan te overtuigen<br />

"zijn Openbaar Kunst<strong>be</strong>zit" een kapitaals<strong>in</strong>jectie en zo een<br />

nieuwe kans te geven. Onder zijn leid<strong>in</strong>g werd gewerkt aan<br />

een reorganisatie van de verenig<strong>in</strong>g. Een operatie die OKV<br />

een nieuw elan <strong>be</strong>zorgde en resulteerde <strong>in</strong> een werk<strong>in</strong>g<br />

die nog steeds <strong>in</strong> een stroomversnell<strong>in</strong>g zit.<br />

Hij zal het verder niet meer mee maken. Maar zoals<br />

de hekgolf van een groot schip voelbaar blijft nadat het<br />

reeds aan het oog is ontrokken, zo zal de her<strong>in</strong>ner<strong>in</strong>g aan<br />

zijn persoonlijkheid nog lang voor de nodige stuwkracht<br />

zorgen.<br />

Zonder Etienne de Cuyper was er nu geen Openbaar<br />

Kunst<strong>be</strong>zit <strong>in</strong> Vlaanderen meer.<br />

We zijn het hem verplicht om verder te werken met<br />

de dynamiek die hij als voorl<strong>be</strong>eld heeft gesteld.<br />

Dank U Voorzitter.<br />

Rudy Vercruysse.


OKV-Aanbied<strong>in</strong>g<br />

I<br />

Frank Decq<br />

Ets 1994<br />

Een oplage van 15 etsen, bij<br />

iedere druk werd de plaat<br />

<strong>be</strong>werkt zodat iedere ets als<br />

een orig<strong>in</strong>eel kunstwerk kan<br />

worden <strong>be</strong>schouwd.<br />

De drukplaat werd geëtst<br />

met droge naald en door<br />

<strong>in</strong>bijt<strong>in</strong>g; op sommige<br />

plaatsen is polyester en<br />

plumex aangebracht. Plumex<br />

is een korrelige substantie die<br />

bijvoor<strong>be</strong>eld ook terug te<br />

v<strong>in</strong>den is op waterproof<br />

schuurpapier. Deze<br />

materialen laten op papier<br />

een specifieke afdruk na. De<br />

plumex geeft door de<br />

korreligheid een duidelijk<br />

<strong>in</strong>ktophop<strong>in</strong>g en <strong>in</strong> de afdruk<br />

van de polyesterpartijen<br />

blijven de borstelstreken<br />

zichtbaar. De etsen van Frank<br />

Decq verkrijgen daardoor<br />

een zeer grote materialiteit.<br />

Op de plaat werden<br />

bovendien teken<strong>in</strong>gen <strong>in</strong><br />

wasco (vetkrijt) aangebracht<br />

en rechtstreeks op het papier<br />

afgedrukt.<br />

Voor de ganse oplage werd<br />

één en dezelfde plaat<br />

gebruikt. Maar na iedere<br />

afdruk, bracht Frank Decq<br />

wijzig<strong>in</strong>gen aan op de plaat.<br />

Op die manier ontstonden<br />

15 orig<strong>in</strong>ele kunstwerken<br />

vanuit één moederplaat<br />

Frank Decq drukt op eigen<br />

pers.<br />

6<br />

Technisch<br />

formaat blad: 76 x 54 cm<br />

formaat ets: 34 x 33 cm<br />

papier. Zerkall, 350 gr.<br />

ets: lijnets, droge naald,<br />

<strong>in</strong>bijt<strong>in</strong>g, polyester en plumex<br />

<strong>in</strong>kleur<strong>in</strong>g: wasco op de plaat<br />

oplage: 15 exemplaren<br />

Prijs<br />

voor abonnees: 8.000,-BF<br />

(FL. 445,-)<br />

+ eventueel 250,-BF<br />

(FL. 15,-) verzend<strong>in</strong>gskosten<br />

(aangetekend).<br />

niet-abonnees: 9.000,-BF<br />

(FL. 500,-)<br />

+ eventueel 250,-BF<br />

(FL. 15,-) verzend<strong>in</strong>gskosten<br />

(aangetekend).<br />

Hoe kan U <strong>be</strong>stellen?<br />

Door stort<strong>in</strong>g van het nodige<br />

<strong>be</strong>drag op reken<strong>in</strong>gnummer<br />

448-0007361-87 (OKV, Tielt).<br />

Vanuit Nederland: uitsluitend<br />

op gironummer 135.20<br />

van OKV <strong>in</strong> Tielt.<br />

U kunt een exemplaar<br />

telefonisch (05 1 /42.42.99)<br />

reserveren of per fax<br />

(05 1 /40.84.78).<br />

Uw reservatie blijft 3<br />

werkdagen geldig en wordt<br />

def<strong>in</strong>itief bij <strong>be</strong>tal<strong>in</strong>g.<br />

U kunt het kunstwerk zelf<br />

afhalen <strong>in</strong> Tielt na telefonische<br />

afspraak (05 1 /42.42.99) of<br />

het kan U aangetekend<br />

worden toegestuurd.<br />

Graag vermelden bij uw<br />

overschrijv<strong>in</strong>g: "afhalen" of<br />

"opsturen"; let <strong>in</strong> het laatste<br />

geval op de portkosten a.u.b.<br />

Frank Decq werd geboren<br />

<strong>in</strong> Blanken<strong>be</strong>rge <strong>in</strong> 1959.<br />

Hij studeerde aan de<br />

Kon<strong>in</strong>klijke Academie voor<br />

Schone Kunsten <strong>in</strong> Gent <strong>in</strong><br />

de klas van Enk de Kramer.<br />

Hij <strong>be</strong>hoort daarmee tot de<br />

generatie grafici die zich<br />

afzetten tegen de opvatt<strong>in</strong>g<br />

van grafiek als reproduktiekunst.<br />

ledere grafisch werk<br />

· (ets, litho, ... ) wordt<br />

<strong>be</strong>schouwd als een<br />

zelfstandig kunstwerk.<br />

Dit vertaalt zich <strong>in</strong> een zeer<br />

<strong>in</strong>tensief <strong>be</strong>werken van de<br />

drukplaat waarbij verschillende<br />

grafische procédés door<br />

mekaar worden gebruikt en<br />

ook "vreemde" materialen<br />

op de plaat zijn aangebracht.<br />

De aandacht en zorg <strong>be</strong>steed<br />

aan het papier en het afdrukken<br />

zelf zijn uiterst groot.<br />

De oplage wordt zeer kle<strong>in</strong><br />

gehouden. Oplagen van 2 à 3<br />

exemplaren, die dan nog<br />

onderl<strong>in</strong>g verschillen, zijn<br />

geen zeldzaamheid. Soms<br />

houdt de kunstenaar het bij<br />

één afdruk.<br />

Voor Frank Decq is een<br />

oplage van IS exemplaren,<br />

zoals gevraagd door<br />

Openbaar Kunst<strong>be</strong>zit <strong>in</strong><br />

Vlaanderen, de limiet.<br />

Dit jaar won hij de Prov<strong>in</strong>ciale<br />

Prijs voor Grafiek van de<br />

Prov<strong>in</strong>cie Oost-Vlaanderen.<br />

Van 5 tot 30 okto<strong>be</strong>r van dit<br />

jaar stelt hij tentoon <strong>in</strong> de<br />

V.U.B.Gallery, Brussel (zie<br />

tentoonstell<strong>in</strong>gskalender).<br />

Frank Decq<br />

I<br />

De houd<strong>in</strong>g van Frank Decq<br />

tegenover de etsplaats is<br />

dub<strong>be</strong>l en zelfs dub<strong>be</strong>lz<strong>in</strong>nig,<br />

maar daarom juist zeer z<strong>in</strong>nig.<br />

Een dergelijke orakeltaal vraagt<br />

om enige toelicht<strong>in</strong>g, niet<br />

teveel want de spreekwijzen<br />

van Delphi gedijen <strong>be</strong>ter <strong>in</strong><br />

enige duisternis.<br />

Frank Decq - zijn voomaam<br />

moet er gestaag bij om niet<br />

te verwarren met zijn broer<br />

Bart die naam maakt als<br />

<strong>be</strong>eldhouwer - neemt het<br />

etsen emstig. Daarmee<br />

<strong>be</strong>doel ik dat hij het procédé<br />

niet gebruikt als wat Walter<br />

Benjam<strong>in</strong> de "technische<br />

reproduceerbaarlheid''<br />

noemt. De ets wordt<br />

daarentegen gebruikt voor<br />

haar specificiteit.<br />

Elk medium heeft zijn eigen<br />

mogelijkheden en<br />

<strong>be</strong>perk<strong>in</strong>gen, samen met de<br />

eraan verbonden techniek.<br />

B<strong>in</strong>nen de grafische kunsten<br />

wordt de ets hoog<br />

gewaardeerd wegens haar<br />

nuancer<strong>in</strong>gsmogelijkheid.<br />

De ets, <strong>in</strong> tegenstell<strong>in</strong>g tot de<br />

lithografie bijvoor<strong>be</strong>eld, is<br />

nooit de techniek van de<br />

grote veelheid (de affiche)<br />

geweest, maar de<br />

vermeerder<strong>in</strong>g van de<br />

teken<strong>in</strong>g, exemplaar per<br />

exemplaar. Vandaar ook het<br />

<strong>be</strong>lang van de nummer<strong>in</strong>g<br />

omdat de sleet van de plaat<br />

de scherpte van de lijn<br />

vervaagt. Frank Decq komt<br />

niet voor niets uit de school<br />

van Enk De Kramer, de<br />

Gentse meester-eter die de<br />

etsplaat en het toe<strong>be</strong>horen<br />

op gelijke hoogte bracht als<br />

potlood en penseel.<br />

Ook Frank Decq <strong>be</strong>oefent<br />

met een gelijkaardige zu<strong>in</strong>ige<br />

liefe de etskunst: één goede<br />

druk loont de moeite.<br />

Een tweede vertoont al vlug<br />

een variant. Wordt het toch<br />

een reeks dan blijft ze zeer<br />

<strong>be</strong>perkt zoals nu voor<br />

Openbaar Kunst<strong>be</strong>zit <strong>in</strong><br />

Vlaanderen. Tot hier het<br />

eerste element uit het orakel.<br />

Grafici zijn echter vaak te<br />

emstig. Hun techniek en de<br />

perfectioner<strong>in</strong>g ervan is<br />

dikwijls hun enige waarlheid.<br />

Dit ten koste van de<br />

<strong>be</strong>eldend opgewekte wereld<br />

die soms saai is en we<strong>in</strong>ig<br />

vernieuwend. Frank Decq<br />

ontsnapt hieraan doordat zijn<br />

hoger aangehaalde emst<br />

moet gesitueerd worden ten<br />

aanzien van het medium en<br />

niet tegenover de techniek<br />

en de eraan verbonden<br />

traditionele knepen. Om te<br />

komen tot een plastisch sterk<br />

werk lacht hij met de regels<br />

van de etskunst, die hij<br />

overigens zeer goed<br />

<strong>be</strong>heerst, zodat zijn lach<br />

geestelijk gezonde zelfironie<br />

wordt. Dit doorbreken van<br />

het conforme <strong>be</strong>tracht hij<br />

door als tegengewicht van de<br />

gravure-experimenten<br />

exteme elementen aan te<br />

brengen onder de vorm van<br />

collages, mar ook soms<br />

metalen <strong>be</strong>standdelen en nu<br />

en dan wordt er ook<br />

rechtstreeks aan verder<br />

geschilderd. De lach en de<br />

emst niet als dag- en<br />

nachtpolen <strong>be</strong>schouwen,<br />

waarbij de aanwezigheid van<br />

de ene de afwezigheid van<br />

de andere impliceert, maar<br />

gezien als twee<br />

wapenbroeders tegen het<br />

dogmatiseren, lijkt me een<br />

stevige basis voor het<br />

uitbouwen van een oeuvre.<br />

Frank Decq creëert aldus<br />

werken waar<strong>in</strong> enerzijds een<br />

grote aandacht <strong>be</strong>steed<br />

wordt aan het construeren<br />

van een krachtige<br />

ruimteverdel<strong>in</strong>g vol<br />

so<strong>be</strong>rlheid met m<strong>in</strong>imale<br />

aanduid<strong>in</strong>gen: stippen, vage<br />

lijnen, al eens een wenkend<br />

object zoals een tafel of stoel,<br />

die precies symbolen van de<br />

fundamentele <strong>be</strong>hoeften zijn<br />

en eenvoudig l<strong>in</strong>eair kunnen<br />

weergegeven worden.<br />

In dit so<strong>be</strong>r niet spann<strong>in</strong>gsloze<br />

kader brengt hij tevens<br />

tekens aan van de<br />

exu<strong>be</strong>rantie: visjes, boompjes<br />

en andere attributen van de<br />

vruchtbaarlheid.<br />

Om de <strong>be</strong>tekenis hiervan te<br />

<strong>be</strong>grijpen moet men niet het<br />

blad van Openbaar<br />

Kunst<strong>be</strong>zit lezen, maar<br />

raadpleegt men <strong>be</strong>ter een<br />

van de vele psychoanalytische<br />

symboolwoorden boeken.<br />

Als estheet verkneukel ik me<br />

<strong>in</strong> de vrolijke lichtvoetigheid<br />

van zijn vormspel. als las ik<br />

een sprookje van Roodkapje.<br />

Willem Elias


Publikaties<br />

I<br />

Rik Wouters ( 1 882-1916)<br />

Willy Van den Bussche,<br />

dr. P.P. Devriese, Christ<strong>in</strong>e De<br />

Schaetzen en 0/ivier Benrand<br />

/994, Pandora, 29,7 x 24,5<br />

cm, 2 /6 blz., genaaid, voll<strong>in</strong>nen<br />

band met stofwikkel, 56<br />

kleurenaf<strong>be</strong>eld<strong>in</strong>gen en<br />

82 illustraties <strong>in</strong> zwart-wit,<br />

1.500,-BF.<br />

ISBN 90-5325-0 /6-6<br />

Deze editie geldt als<br />

catalogus bij de retrospectieve<br />

"Rik Wouters" <strong>in</strong> het<br />

<strong>Museum</strong> voor Modeme<br />

Kunst, Oostende en <strong>in</strong> het<br />

<strong>Museum</strong> Van Bommel Van<br />

Dam <strong>in</strong> Venlo.<br />

Beeldhouwer, schilder en<br />

tekenaar Rik Wouters heeft<br />

een hele kunstenaarsgeneratie<br />

<strong>be</strong>ïnvloed.<br />

Zijn kortstondig leven werd<br />

gemarkeerd door enkele<br />

<strong>be</strong>langrijke ontmoet<strong>in</strong>gen: zijn<br />

vrouw Nel, Simon-Lévy die<br />

hem Cézanne leerde kennen<br />

en kunsthandelaar Georges<br />

Giroux die hem de middelen<br />

verschafte om te kunnen<br />

werken.<br />

<strong>Het</strong> boek opent met een<br />

<strong>in</strong>leid<strong>in</strong>g en <strong>be</strong>vat een duid<strong>in</strong>g<br />

van de kunstenaarsloopbaan;<br />

deze <strong>in</strong>leid<strong>in</strong>g wordt gevolgd<br />

door een artikel van dr. P.P.<br />

Devriese dat een schrijnend<br />

relaas brengt van Rik<br />

Wouters' ziekte en dood.<br />

Christ<strong>in</strong>e De Schaetzen<br />

brengt vervolgens een<br />

bondige analyse van het<br />

<strong>be</strong>eldhouwwerk van Rik<br />

Wouters.<br />

Hoofdaandeel van de editie<br />

is het catalogusgedeelte met<br />

af<strong>be</strong>eld<strong>in</strong>g van de tentoongestelde<br />

<strong>be</strong>eldhouwwerken,<br />

schilderijen, pastels,<br />

aquarellen en teken<strong>in</strong>gen,<br />

gevolgd door de <strong>be</strong>schrijv<strong>in</strong>g<br />

van deze werken.<br />

Olivier Bertrand, die een<br />

volledige oeuvre-catalogus<br />

voor<strong>be</strong>reidt, geeft hier 9<br />

pag<strong>in</strong>a's biografie, gevolgd<br />

door een overzicht van de<br />

Belangrijkste persoonlijke<br />

tentoonstell<strong>in</strong>gen en een<br />

Beknopte bibliografie.<br />

Cas<strong>in</strong>o memories<br />

More Dubais e.a.<br />

1994, Kunsthuis Loosveldt en<br />

Sticht<strong>in</strong>g Kunstboek. Brugge,<br />

28 x 27,5 cm, 48 blz.,<br />

genaaid, l<strong>in</strong>nen kaft met<br />

stofomslag, garengenaaid.<br />

24 illustraties <strong>in</strong> bichromie<br />

Prijs: 950,-Bt luxe-editie<br />

(orig<strong>in</strong>ele foto op de kaft.<br />

illustraties gesigneerd:<br />

1.650,-BF<br />

Op 20 juni 1953 werd het<br />

Oostendse cas<strong>in</strong>o-kursaal,<br />

ontworpen door de<br />

Antwerpse architect Léon<br />

Stynen ( 1899- 1 990),<br />

feestelijk <strong>in</strong>gehuldigd.<br />

In 1994 hangt dit kursaal<br />

tussen wal en schip.<br />

<strong>Het</strong> kursaal moet een<br />

onderdeel worden van een<br />

groter geheel met o.m. een<br />

congrescentrum en een<br />

5 sterrenhotel.<br />

Twee voorstellen kiezen<br />

voor <strong>in</strong>tegratie, twee andere<br />

opteren resoluut voor<br />

afbraak.<br />

Dit alles leest U <strong>in</strong> de<br />

<strong>in</strong>leid<strong>in</strong>g van Marc Dubois die<br />

hiermee de historiek en<br />

evolutie van het cas<strong>in</strong>o<br />

schetst<br />

Een gedicht van Hedwig<br />

Speliers leidt het werk <strong>in</strong> van<br />

vier Vlaamse fotografen<br />

(Georges Charlier, Jean<br />

Godecharle, Patriek de<br />

Spiegelaere en Jean Jacques<br />

Soenen) die elk een knappe<br />

artistieke impressie van het<br />

cas<strong>in</strong>ogebouw heb<strong>be</strong>n<br />

vastgelegd.<br />

I<br />

hoofdzakelijk een fotoboek.<br />

De foto's zijn op groot<br />

formaat en <strong>in</strong> tweekleurendruk<br />

gereproduceerd. <strong>Het</strong><br />

geheel oogt zeer fraai en<br />

biedt een <strong>in</strong>teressante en<br />

aantrekkelijke documentatie<br />

over een monument dat er<br />

straks misschien niet meer is.<br />

Hans Meml<strong>in</strong>g<br />

door Dirk De Vos<br />

1994, Mercatorfonds Paribas,<br />

34 x 26 cm, 448 blz.,<br />

genaaid, l<strong>in</strong>nen bond met<br />

goudstempel<strong>in</strong>g,<br />

geplastificeerde stofomslag<br />

en cassette, 4 50 illustraties<br />

waarvan 350 <strong>in</strong> kleur,<br />

edities: NL., F, E, D<br />

Prijs: 4. 900,-BF.,<br />

De publikatie van deze<br />

monografie valt samen met<br />

de vijfhonderdste veaardag<br />

van Meml<strong>in</strong>gs dood en met<br />

de tentoonstell<strong>in</strong>g die <strong>in</strong><br />

Brugge wordt georganiseerd.<br />

<strong>Het</strong> is niet alleen een<br />

kunstboek <strong>in</strong> de gerenommeerdeMercatorfondstraditie,<br />

maar tegelijkertijd<br />

een nieuw wetenschappelijk<br />

standaardwerk.<br />

"Een monografie over Hans<br />

Meml<strong>in</strong>g aanvatten, lijkt een<br />

veilige en <strong>be</strong>rekenbare<br />

ondernem<strong>in</strong>g", zegt auteur<br />

Dirk De Vos, conservator<br />

van het Brugse Groen<strong>in</strong>gemuseum.<br />

Hij gaat verder:<br />

"Niets is m<strong>in</strong>der waar<br />

gebleken. Meml<strong>in</strong>gs<br />

argeloosheid misleidt.<br />

Zijn kunst is ongemeen rijk<br />

( ... ). ( ... )Geen schilder uit de<br />

vijftiende eeuw heeft zoveel<br />

werken nagelaten: 93<br />

schilderijen en reta<strong>be</strong>ls<br />

verspreid over de hele<br />

wereld."<br />

Met deze publikatie heeft<br />

Dirk De Vos een wetenschappelijk<br />

gefundeerde<br />

oeuvrecatalogus opgesteld,<br />

die <strong>be</strong>rust op een de visu<br />

onderzoek van de<br />

schilderijen.<br />

Na het Woord vooraf door<br />

ere-hoofdconservator dr. A.<br />

Janssens de Bisthoven is het<br />

boek opgevat een drieluik<br />

een cultuurhistorisch, een<br />

catalogiserend en een<br />

analytisch gedeelte.<br />

<strong>Het</strong> eerste deel is een<br />

historisch essay dat<br />

doorloopt tot omstreeks<br />

1900 wanneer de eerste<br />

modeme monografieën over<br />

Meml<strong>in</strong>g worden gepubliceerd.<br />

De catalogus is opgevat als<br />

een wetenschappelijke<br />

museumcatalogus met een<br />

vrij uitgebreide materiële<br />

<strong>be</strong>schrijv<strong>in</strong>g en een kritisch<br />

apparaat. De schilderijen zijn<br />

zo mogelijk chronologisch<br />

gerangschikt. Er is een<br />

appendix met de werken die<br />

enkel <strong>in</strong> kopie zijn<br />

overgeleverd en met<br />

verkeerde toeschrijv<strong>in</strong>gen.<br />

<strong>Het</strong> derde deel diept <strong>in</strong><br />

negen hoofdstukken de<br />

<strong>be</strong>langrijkste historische,<br />

<strong>in</strong>houdelijke, stilistische en<br />

artistieke aspecten van het<br />

onderwerp uit. Een kritische<br />

bronnenuitgave, een<br />

literatuurlijst en een <strong>in</strong>dex<br />

sluiten het boek af Tekst en<br />

bibliografie werden <strong>be</strong>ë<strong>in</strong>digd<br />

<strong>in</strong> juli 1993.<br />

Narcisse Tordoir 1987- 1993<br />

door wijlen prof Johan<br />

Van<strong>be</strong>rgen, met een voorwoord<br />

door jon Hoet<br />

/994, Ludion, 22 x 28 cm<br />

(oblongformaat), 96 blz.,<br />

hardcover, ca. 50<br />

kleurenaf<strong>be</strong>eld<strong>in</strong>gen,<br />

tweetalig NL-E<br />

ISBN 90-5544-0 13-2<br />

Prijs: 980,- BF.<br />

Uitgeverij Ludion wil <strong>in</strong> de<br />

toekomst verder kwalitatief<br />

hoogstaande publikaties rond<br />

hedendaagse kunst uitgeven.<br />

Deze editie over Narcisse<br />

T ordoir kan alvast geslaagd<br />

worden genoemd. het boek<br />

<strong>be</strong>vat een <strong>in</strong>leid<strong>in</strong>g van Jan<br />

Hoet waar<strong>in</strong> de<br />

ongrijpbaarheid van T ordoir<br />

voor de kunstcriticus wordt<br />

uiteengezet. Dit heeft<br />

evenwel prof Johan<br />

Van<strong>be</strong>rgen (K.U.Leuven) niet<br />

<strong>be</strong>let om het oeuvre van de<br />

kunstenaar vanaf 1987 tot<br />

heden nader toe te lichten<br />

en b<strong>in</strong>nen een<br />

kunsthistorische context te<br />

plaatsen. Narcisse T ordoir<br />

zelf was zeer nauw<br />

<strong>be</strong>trokken bij de realisatie<br />

van de uitgave en dit vertaalt<br />

zich <strong>in</strong> een boek dat de<br />

kunstwerken ten volle<br />

respecteert. De<br />

kleurenreprodukties krijgen<br />

alle ruimte, de vormgev<strong>in</strong>g is<br />

rustig, terzelfdertijd klassiek<br />

en eigentijds, het<br />

oblongformaat geeft een<br />

apart cachet en mede door<br />

de harde kaft met<br />

<strong>in</strong>trigerende illustratie oogt<br />

het geheel kostbaar.<br />

Zoutleeuw. Jan Mertens<br />

en de laatgotiek<br />

door Cor Engelen<br />

/99 3, eigen <strong>be</strong>heer van de<br />

auteur; 29 x 22,5 cm,<br />

336 blz., genaaid, l<strong>in</strong>nen bond<br />

met stofomslag, talrijke kleur<br />

en- zwart-witillustraties<br />

Prijs: 3000,-BF.<br />

D- 1 993/ 1 55315<br />

De editie van Cor Engelen<br />

(leraar <strong>be</strong>eldhouwkunst,<br />

antiquair en verzamelaar van<br />

middeleeuwse kunst) draagt<br />

als ondertitel "Essay tot<br />

<strong>in</strong>zicht en overzicht van de<br />

laatgotiek". Uitgangspunt<br />

hiervoor is de ongemeen<br />

artistieke rijkdom van de S<strong>in</strong>t­<br />

Leonarduskerk <strong>in</strong> Zoutleeuw.<br />

De uitgave is het resultaat<br />

van een grondige studie van<br />

het kunstpatrimonium <strong>in</strong> de<br />

kerk en van het uitpluizen<br />

van de kerkreken<strong>in</strong>gen die <strong>in</strong><br />

het Rijksarchief <strong>be</strong>waard<br />

bleven. Niet alleen wordt de<br />

dater<strong>in</strong>g en <strong>be</strong>oordel<strong>in</strong>g van<br />

menig kunstwerk <strong>in</strong> vraag<br />

gesteld, maar de auteur komt<br />

ook tot de vaststell<strong>in</strong>g dat Jan<br />

Mertens een <strong>be</strong>langrijk<br />

Antwerps kunstenaar was.<br />

In een brede waaier van<br />

<strong>in</strong>licht<strong>in</strong>gen, <strong>be</strong>sprek<strong>in</strong>gen en<br />

vergelijk<strong>in</strong>gen toont de<br />

auteur de schoonheid van<br />

Brabantse <strong>be</strong>elden, reta<strong>be</strong>ls,<br />

gewaden en koperwerk en<br />

illustreert hij met duidelijk<br />

kleurenfoto's de pracht van<br />

Brabantse gotiek en brengt<br />

hij de lezer zeker <strong>in</strong>zicht bij <strong>in</strong><br />

de laatmiddeleeuwse kunst.<br />

Poëtisch Bericht. Honderd<br />

gedichten uit "Vlaanderen"<br />

/994, Lonnoo,<br />

22.5 x 28,5 cm, 128 blz.,<br />

gebonden<br />

Prijs: 995,-BF<br />

ISBN 90-209-2435-4<br />

Naar aanleid<strong>in</strong>g van de<br />

publikatie van nr. 250 van<br />

het tijdschrift "Vlaanderen",<br />

verscheen een selectie van<br />

honderd gedichten die <strong>in</strong> de<br />

loop van zowat veertig jaar<br />

7


Publikaties<br />

verschenen zijn <strong>in</strong> de rubriek<br />

"Poëtisch Bericht".<br />

"Vlaanderen" is een uitgave<br />

van het Christelijk Vlaams<br />

Kunstenaarsverbond en<br />

brengt niet alleen<br />

onderwerpen uit de<br />

plastische kunsten, maar is<br />

ook literair geörienteerd.<br />

Uit de ruim tweeduizend<br />

gepubliceerde gedichten<br />

werd niet alleen poëzie<br />

gekozen van gevestigde<br />

namen, maar komen ook<br />

gedichten aan bod van<br />

poetae m<strong>in</strong>ores die<br />

verdienstelijke verzen heb<strong>be</strong>n<br />

geschreven.<br />

Een Kijk op Kunst<br />

door S. De<strong>be</strong>rsaques, L. Van<br />

den Broeck, M. Van<br />

Haesebrouck, j. Wouters<br />

I 994, Standaard Educatieve<br />

Uitgeverij, 23,5 x 3 I ,5 cm,<br />

I 5 2 blz., rijk gei11ustreerd <strong>in</strong><br />

kleur en zwart-wit, gebonden<br />

Prijs: 720,-BF<br />

De reeds vijfde uitgave van<br />

dit leerboek met de allure<br />

van een kunstboek, <strong>be</strong>wijst<br />

dat de editie zijn doel niet is<br />

voorbijgeschoten: een<br />

leerzaam overzicht bieden<br />

van de kunstgeschiedenis,<br />

met aandacht voor de<br />

kunst<strong>be</strong>schouw<strong>in</strong>g en de<br />

maatschappelijke context.<br />

<strong>Het</strong> tekstgedeelte is zeer<br />

<strong>in</strong>formatief en eeuwen<br />

kunstgeschiedenis worden op<br />

een duidelijke en klare wijze<br />

<strong>be</strong>handeld. Er is een grote<br />

symbiose tussen tekst en<br />

illustraties die werden<br />

gekozen met zeer veel<br />

aandacht voor de actuele<br />

kunstvormen.<br />

Tijdschriften<br />

I<br />

M&L<br />

Tweemaandelijks tijdschrift van<br />

het M<strong>in</strong>isterie van de Vlaamse<br />

Gemeenschap. Departement<br />

Leefmilieu en Infrastructuur.<br />

Adm<strong>in</strong>istratie Ruimtelijke<br />

Orden<strong>in</strong>g en Huisvest<strong>in</strong>g.<br />

Bestuur Monumenten en<br />

Landschappen.<br />

Jaargong /994, nr. 2<br />

A4, gei11ustreerd <strong>in</strong> kleur en<br />

zwart-wit, 64 pag<strong>in</strong>a's<br />

+ 16 pag<strong>in</strong>a's B<strong>in</strong>nenkrant<br />

In deze editie komen de<br />

volgende thema's aan bod.<br />

Kasseiwegen <strong>in</strong> de Vlaamse<br />

Ardennen. Zeldzaam<br />

ede/gesteente.<br />

Bedoeld worden de<br />

k<strong>in</strong>derkoppen die de streek<br />

een echt en onvervalst<br />

karakter geven. Ook de<br />

Ronde van Vlaanderen weet<br />

er alles van. Een kijk van een<br />

landschapdeskundige Geert<br />

Van der L<strong>in</strong>den én van<br />

sportredacteur Rik<br />

Vanwalleghem.<br />

Textielvondsten <strong>in</strong> Limburg.<br />

Wetenschappelijk onderzoek<br />

van Maaslandse reliekcollecties<br />

leidden tot de<br />

ontdekk<strong>in</strong>g van onvermoede<br />

historische textielfragmenten.<br />

Bijzonder suggestief zijn de<br />

rijk gestoffeerde<br />

reliekschedels uit <strong>Tongeren</strong>,<br />

S<strong>in</strong>t-Truiden en Herkenrode.<br />

De smeedijzeren boom van<br />

S<strong>in</strong>t-Gumrnarus uit de<br />

Kluizekerk te Lier.<br />

Monumentaal smeedwerk<br />

zonder een uitgesproken<br />

gebruikskarakter is zeldzaam.<br />

Smeedijzer is ook geen<br />

evident materiaal om een<br />

boom uit te <strong>be</strong>elden.<br />

De S<strong>in</strong>t-Gummarusboom<br />

werd gerestaureerd.<br />

Gewe/fbouw.<br />

Een duidelijke tekst en<br />

boeiende illustraties tonen<br />

hoe het Brugse Vrije<br />

Technische Instituut een<br />

volledig kerkgewelf <strong>in</strong> het<br />

Nederlandse Ubb<strong>in</strong>gen heeft<br />

heropgebouwd.<br />

M&L<br />

Jaargong 1994, nr. 3<br />

Ook hier vier items.<br />

/5de-eeuwse<br />

gewelfschilder<strong>in</strong>gen <strong>in</strong> de<br />

sacristie van het ouddom<strong>in</strong>icanenklooster<br />

het Pand,<br />

te Gent.<br />

De vrijlegg<strong>in</strong>g van de 15deeeuwse<br />

musicerende engelen<br />

op de sacristiegewelven<br />

vormt zowat het sluitstuk van<br />

de langdurige en niet<br />

kritiekvrije restauratiecampagne<br />

van dit voormalig<br />

predikherenklooster.<br />

De restauratie van het<br />

stucgewelf <strong>in</strong> de S<strong>in</strong>t­<br />

Comeliuskapel te Beerse.<br />

<strong>Het</strong> 17de-eeuwse stucgewelf<br />

heeft als enige een m<strong>in</strong>der<br />

scrupuleuze restauratie van<br />

deze kerk overleefd.<br />

Sacraal <strong>be</strong>ton. De S<strong>in</strong>t­<br />

August<strong>in</strong>uskerk te Vorst<br />

Deze kerk werd opgetrokken<br />

<strong>in</strong> 1935 <strong>in</strong> gewapend <strong>be</strong>ton,<br />

toen een revolutionair<br />

materiaal. Deze realisatie van<br />

de architecten Léon<br />

Guianotte en André<br />

Watteyne is eigenlijk<br />

onafgewerkt gebleven en<br />

heeft ondertussen meer dan<br />

geoorloofd geleden van de<br />

tand des tijds.<br />

Sgraffito schilder<strong>in</strong>gen juliaan<br />

Dillensstraat 64 te Antwerpen.<br />

Een pretentieloze, maar<br />

vak<strong>be</strong>kwame sgraffito<br />

restauratie <strong>in</strong> een privéwon<strong>in</strong>g<br />

M&L<br />

Jaargong /994, nr. 4<br />

<strong>Het</strong> vierde nummer is gewijd<br />

aan<br />

De She/1-Build<strong>in</strong>g <strong>in</strong> Brussel<br />

Architect Alexis Dumont<br />

ontwierp voor de Belgian<br />

Shell Company op de hoek<br />

van Kantersteen en de<br />

Ravenste<strong>in</strong>straat een<br />

gestroomlijnd kantoor-<br />

gebouw dat <strong>in</strong> 1931-34 werd<br />

opgetrokken. Een torengebouw<br />

dat de build<strong>in</strong>g moest<br />

<strong>be</strong>kronen, een primeur voor<br />

Brussel, botste echter op het<br />

veto van het Stads<strong>be</strong>stuur.<br />

Een verslag van auteur Jo<br />

Braeken.<br />

Patriek Viaene schrijft over<br />

<strong>Het</strong> garagegebouw Citroën <strong>in</strong><br />

Brussel.<br />

De Citroëngarage aan het<br />

ljzerple<strong>in</strong>, gebouwd <strong>in</strong> 1933-<br />

34, was één van de grootste<br />

en <strong>be</strong>st uitgeruste<br />

garagegebouwen van Europa.<br />

Ook nu is deze garage <strong>in</strong><br />

gebruik en vormt ze<br />

bovendien een <strong>be</strong>langrijk<br />

element van het <strong>in</strong>dustrieel<br />

erfgoed <strong>in</strong> de hoofdstad.<br />

Tussen hoop en wanhoop.<br />

Een status questionis van het<br />

maritiem erfgoed <strong>in</strong> België<br />

heet het artikel van Wim<br />

johnson, een parafrase op de<br />

uitdrukk<strong>in</strong>g "tussen wal en<br />

schip". Een we<strong>in</strong>ig schitterend<br />

rapport: de meeste houten<br />

schepen (b<strong>in</strong>nenvaart en<br />

zeeschepen) zijn verdwenen,<br />

alleen enkele ijzeren<br />

vaartuigen halen een<br />

collectie. Een pleidooi voor<br />

een <strong>be</strong>tere coörd<strong>in</strong>atie bij<br />

het <strong>be</strong>houd van ons maritiem<br />

erfgoed.<br />

Tenslotte nog een bijdrage<br />

over<br />

<strong>Het</strong> Buurtspoorwegmuseum te<br />

Schepdaal en <strong>Het</strong> Antwerps<br />

Tram- en Autobusmuseum te<br />

Edegem<br />

door Her<strong>be</strong>rt Heller en Eric<br />

Kentgens.<br />

<strong>Het</strong> museum <strong>in</strong> schepdaal is<br />

een oud depot van de<br />

Buurtspoorwegen. De site<br />

bleef nagenoeg ongewijzigd<br />

s<strong>in</strong>ds haar bouw <strong>in</strong> I 888. De<br />

collectie toont 30 typische<br />

lichte spoorvoertuigen die <strong>in</strong><br />

gebruik waren van I 885 tot<br />

1960.<br />

<strong>Het</strong> museum <strong>in</strong> Edegem<br />

<strong>be</strong>v<strong>in</strong>dt zich <strong>in</strong> het vroegere<br />

Fort 5 en toont rijdend<br />

materiaal (trams,<br />

trolleybussen, ... ) die <strong>in</strong><br />

Antwerpen <strong>in</strong> gebruik waren.<br />

De B<strong>in</strong>nenkrant is bij elk<br />

nummer het actuele<br />

toevoegsel en <strong>be</strong>vat<br />

tentoonstell<strong>in</strong>gsnieuws,<br />

<strong>be</strong>richten over colloquia,<br />

restauraties, <strong>be</strong>scherm<strong>in</strong>gen,<br />

publikaties, ...<br />

Abonnementsvoorwaarden<br />

/994<br />

België: I .I 50,- fr.<br />

voor 6 nummers<br />

(los nummer: 220,-fr.)<br />

CJP: 950,-fr.<br />

Buitenland: 1.300,- fr.<br />

Een abonnement gaat <strong>in</strong> na<br />

overschrijv<strong>in</strong>g op reken<strong>in</strong>g<br />

nummer 470-027820 1-29<br />

van M&L, Zandstraat 3,<br />

I 000 Brussel<br />

met vermeld<strong>in</strong>g "M&L<br />

jaarabonnement 1994".<br />

De woonstede<br />

door de eeuwen heen<br />

<strong>Het</strong> tijdschrift De Woonstede<br />

is het driemaandelijks<br />

tijdschrift van de Kon<strong>in</strong>klijke<br />

Verenig<strong>in</strong>g der Historische<br />

Woonsteden van België.<br />

Deze verenig<strong>in</strong>g zet zich <strong>in</strong><br />

voor het <strong>be</strong>houd van ons<br />

geschiedkundig en<br />

bouwkundig erfgoed.<br />

Zij <strong>be</strong>heert drie kastelen nl.<br />

Beersel, Aigremont (Fiémalle)<br />

en Laame.<br />

<strong>Het</strong> tijdschrift <strong>be</strong>handelt het<br />

bouwkundig erfgoed, meer<br />

<strong>be</strong>paald kastelen,<br />

herenhuizen, versterkte<br />

hoeves ... <strong>in</strong> Vlaanderen en<br />

Wallonië.<br />

Elk nummer <strong>be</strong>vat ook een<br />

bijdrage vanuit Nederland.<br />

Verder is er de rubriek<br />

Echo's van Elders waar<strong>in</strong> de<br />

activiteiten van veren<strong>in</strong>g<strong>in</strong>gen<br />

met eenzelfde doel worden<br />

<strong>be</strong>licht.<br />

Bent u geïnteresseerd,<br />

dan kan u een proefnummer<br />

aanvragen<br />

op volgend adres:<br />

De Woonstede<br />

door de Eeuwen heen,<br />

t.a.v. Erik L. Schepens,<br />

Eekhoekstraat 5,<br />

9270. Laarne.<br />

9


MIAT opnieuw open<br />

vanaf 23 septem<strong>be</strong>r<br />

I<br />

In 1990 vond het Gentse <strong>Museum</strong> voor Industriële<br />

Archeologie (MIAT) een onderkomen <strong>in</strong> de<br />

voormalige katoensp<strong>in</strong>nerij Desmet-Quérier, gelegen<br />

<strong>in</strong> het Gentse stadscentrum.<br />

Met de open<strong>in</strong>g van de<br />

nieuwbouw op 22 septem<strong>be</strong>r<br />

zet het MIAT een<br />

<strong>be</strong>langrijke stap <strong>in</strong> zijn groei<br />

naar een volwaardig<br />

museum.<br />

De nieuwbouw komt op de<br />

plaats van de voormalige<br />

directeurswon<strong>in</strong>g en een<br />

vroegere fabrieksvleugel.<br />

Via een traptoren (met lift)<br />

kan de <strong>be</strong>zoeker naar alle<br />

niveaus <strong>in</strong> het museum.<br />

<strong>Het</strong> nieuwgebouwde<br />

ontvangstgebouw her<strong>be</strong>rgt<br />

de publieksgerichte ruimtes:<br />

ontvangstbalie, museumw<strong>in</strong>kel,<br />

cafetaria ...<br />

Tegen het vooaar I 99 5<br />

moet de eerste permanente<br />

opstell<strong>in</strong>g een fe it zijn. "Ons<br />

<strong>in</strong>dustrieel verleden van 1750<br />

tot 2000" biedt dan een<br />

overzicht van de evolutie van<br />

de <strong>in</strong>dustriële maatschappij.<br />

<strong>Het</strong> produceren <strong>in</strong> een<br />

fabriek wordt getoond aan<br />

de hand van "De Katoenfabriek".<br />

In de "Mach<strong>in</strong>egalerij"<br />

krijgt men een idee van<br />

transport, distributie en<br />

verkoop. De evolutie van<br />

ar<strong>be</strong>id, consumptie en vrije<br />

tijd krijgt een plaats op de<br />

10<br />

<strong>be</strong>nedenverdiep<strong>in</strong>g.<br />

In afwacht<strong>in</strong>g kan men <strong>in</strong> het<br />

MIAT drie tijdelijke tentoonstell<strong>in</strong>gen<br />

<strong>be</strong>zoeken.<br />

"Uitv<strong>in</strong>d<strong>in</strong>gen" biedt een<br />

overzicht van tientallen<br />

uitv<strong>in</strong>d<strong>in</strong>gen en ontdekk<strong>in</strong>gen<br />

en laat zien hoe de mens zijn<br />

"eigen wereld" heeft<br />

uitgevonden. "K<strong>in</strong>derar<strong>be</strong>id<br />

van I 800 tot I 9 I 4 focust op<br />

de schrijnende en vaak<br />

onmenselijke ar<strong>be</strong>idsomstandigheden<br />

waar<strong>in</strong> talrijke<br />

k<strong>in</strong>deren hun jeugd doorbrachten.<br />

Tenslotte wordt met de<br />

expositie "Aspecten van het<br />

dagelijks leven, van eerste<br />

<strong>in</strong>dustriële revolutie tot<br />

<strong>in</strong>dustriële archeologie"<br />

<strong>in</strong>gegaan op woon- en<br />

leefomstandigheden, comfort<br />

en luxe, mode en klederdracht.<br />

MIAT, <strong>Museum</strong> van de<br />

Industriële Archeologie,<br />

M<strong>in</strong>nemeers 9, 9000 Gent,<br />

09/223.59.69<br />

Open: dagelijks van 9.30<br />

tot 17 u.<br />

Gesloten op maandag.<br />

Op <strong>be</strong>zoek bij Frans Van Praet<br />

I<br />

Vier schu<strong>in</strong>staande totems sieren de b<strong>in</strong>nenplaats<br />

van het Mercator-Orteliushuis <strong>in</strong> Antwerpen, het<br />

hoofdkwartier van vormgever Frans Van Praet.<br />

<strong>Het</strong> zijn <strong>be</strong>schilderde kepers, haaks voorzien van een<br />

kolenschop: "simpelweg <strong>be</strong>dacht als zitjes", zegt hij.<br />

Een gesprek.<br />

In wezen <strong>be</strong>staat een<br />

<strong>in</strong>terieur uit eenvoudige<br />

oploss<strong>in</strong>gen. Op een stoel<br />

kan je zitten, een kast dient<br />

als <strong>be</strong>rgruimte en "tot zover<br />

is dat goed <strong>in</strong> orde", zegt<br />

Frans Van Praet.<br />

Waar aanvankelijk de ambitie<br />

een mooi meu<strong>be</strong>l te maken<br />

de ambacht <strong>be</strong>perkte<br />

zijsprongetjes toestond,<br />

leidden technische snufjes en<br />

de <strong>be</strong>heers<strong>in</strong>g van nieuwe<br />

materialen de oploss<strong>in</strong>gen<br />

vaak steeds verder weg van<br />

het doel. Frans Van Praet ziet<br />

zijn rol als vormgever <strong>in</strong> het<br />

<strong>be</strong>grenzen van die chaos.<br />

"Zo heb ik eens een bad<br />

<strong>be</strong>weegbaar opgehangen aan<br />

kett<strong>in</strong>gen met de vraag<br />

waarom zonodig fortu<strong>in</strong>en te<br />

spenderen aan een bad met<br />

al die straaltjes om te<br />

masseren. Ik leg er een<br />

tu<strong>in</strong>slang <strong>in</strong> zodat je kan<br />

spuiten op een plaat<br />

daarboven. Dat is de vrijheid<br />

die mensen nastreven. Een<br />

k<strong>in</strong>d dat over het gazon<br />

onder een sproeier doorloopt<br />

voelt zich gelukkiger<br />

dan wanneer het 's avonds <strong>in</strong><br />

bad moet."<br />

<strong>Het</strong> bad <strong>in</strong> kwestie valt onder<br />

wat Van Praet zijn filosofisch<br />

werk noemt. De vormgever<br />

acht het zijn plicht regelmatig<br />

eens aan de boom te<br />

schudden "niet omdat<br />

badcultuur op zich verkeerd<br />

is, en een mens mag zich<br />

uiteraard wassen, maar<br />

omdat men <strong>in</strong> de<br />

consumptiemaatschappij<br />

soms iets te ver gaat."<br />

"De fu nctionaliteit van een<br />

meu<strong>be</strong>l is een evidentie",<br />

v<strong>in</strong>dt Van Praet, "maar<br />

tegelijkertijd moet de vorm<br />

mensen net als kleuren en<br />

geuren het gevoel geven<br />

thuis te zijn."<br />

Meu<strong>be</strong>ls worden echter niet<br />

thuis maar <strong>in</strong>dustrieel<br />

gefabriceerd, even seriematig<br />

als auto's. De chip stelt het<br />

huidig mach<strong>in</strong>epark <strong>in</strong> staat<br />

b<strong>in</strong>nen de vijf m<strong>in</strong>uten<br />

andene functies uit te voeren<br />

zodat ambachtelijk werk<br />

steeds zwaardere<br />

concurrentie verduurt van de<br />

<strong>in</strong>dustrie. "Als vormgever",<br />

vertelt Van Praet, "moet je<br />

<strong>be</strong>reid zijn daar al je aandacht<br />

op toe te spitsen. Ik v<strong>in</strong>d het<br />

verkeerd vast te houden aan<br />

de theorie dat seriewerk<br />

gelijkstaat aan nivelleren, aan<br />

massaprodukt aan kitsch en<br />

dus niet waardevol is."<br />

De vormgever wil de mogelijkheden<br />

van serieproduktie<br />

gebruiken en <strong>be</strong>geeft zich op<br />

een terre<strong>in</strong> waar verschillende<br />

<strong>be</strong>langen elkaar<br />

doorkruisen.<br />

"De moeilijkheid is reken<strong>in</strong>g<br />

te houden met andere<br />

mensen. Je moet weten wie<br />

het mach<strong>in</strong>epark <strong>be</strong>dient, wie<br />

de produktie f<strong>in</strong>anciert en<br />

praten met de mensen die<br />

het produkt verkopen.<br />

Dat spel is complex. Hoe<br />

hard moet je vasthouden aan<br />

eigen voorstudies? In welke<br />

mate mag je openstaan?<br />

Dat is de juiste kennis."<br />

Zowel bij het ontwerpen van<br />

<strong>in</strong>terieurs, "mijn veldwerk"<br />

zegt Van Praet, als van<br />

serieprodukten komt de<br />

mens op de eerste plaats:<br />

"Elk ontwerp moet worden<br />

<strong>in</strong> banen geleid. Dat kan<br />

alleen als je werkt volgens<br />

een schema, een maatvoer<strong>in</strong>g<br />

die je als controleur<br />

op zak hebt. Bepaalde<br />

verhoud<strong>in</strong>gen heb<strong>be</strong>n zich<br />

ontwikkeld met de mens en<br />

zijn logischer-wijze geënt op<br />

mensenmaat."<br />

De 'Gulden Snede', waarvan<br />

©MARC CELS<br />

zowel de oude Grieken als<br />

Corbusier zich <strong>be</strong>dienden, is<br />

daar een voor<strong>be</strong>eld van.<br />

Maar Van Praet heeft zich<br />

daamaast, op aanwijz<strong>in</strong>g van<br />

Pieter De Bruyne, een aantal<br />

jaar <strong>be</strong>kwaamd <strong>in</strong> het<br />

hanteren van het Egyptisch<br />

canon: "Want de Egyptenaren<br />

waren de Grieken<br />

voor om een modulatie te<br />

ontwikkelen. Alles wat ze<br />

maakten, Plato heeft dat<br />

geschreven, was gebaseerd<br />

op een voorgeschreven<br />

maatvoer<strong>in</strong>g."<br />

Vormgev<strong>in</strong>g verandert. Frans<br />

Van Praet vat dat onder de<br />

term trendy en <strong>be</strong>schouwt<br />

het als een aspect van<br />

fu nctie. "Decoratie heeft ook<br />

zijn functionaliteit. Met vier<br />

poten en een blad zijn niet<br />

alle <strong>be</strong>hoeften omtrent een<br />

tafel vervuld. Wanneer<br />

iedereen een <strong>be</strong>paalde stijl<br />

volgt, wordt dat trendy.<br />

Tot dat weer op zijn pootjes<br />

terecht komt, omdat iemand<br />

iets nieuw gaat ontwerpen.<br />

Zo krijgt de stijl een


etekenis voor een <strong>be</strong>paalde<br />

tijd. Zo komt bijvoor<strong>be</strong>eld na<br />

de organische vonmgev<strong>in</strong>g<br />

het m<strong>in</strong>imalisme aan bod."<br />

"Soms moet je herbronnen",<br />

aldus Van Praet. "je losmaken<br />

van wat <strong>in</strong> de w<strong>in</strong>kels en<br />

brochures wordt aangeboden."<br />

Zo maakt Frans Van Praet<br />

zijn hommages: "Aanvankelijk<br />

uit <strong>be</strong>wonder<strong>in</strong>g, maar nu<br />

omdat het mij een <strong>in</strong>valshoek<br />

biedt die leidt tot oploss<strong>in</strong>gen<br />

die een ander niet kan aanreiken.<br />

Dit denken verschilt<br />

totaal van iemand die louter<br />

een kast of een stoel<br />

ontwerpt."<br />

"Ik v<strong>in</strong>d Ensor een fantastische<br />

kunstenaar", verklaart<br />

van Praet zijn mysterieuze<br />

Ensor-kast. "Ensor zette zich<br />

af tegen de maatschappij en<br />

de gevestig-de waarden,<br />

relativeerde het leven met<br />

zijn maskers.<br />

Op een gegeven moment<br />

v<strong>in</strong>d ik <strong>in</strong> een cataloog één<br />

van de eerste schilderijen<br />

waar<strong>in</strong> hij maskers gebruikt.<br />

Daar zie ik een kast zoals de<br />

burgerij vroeger vaak <strong>in</strong> haar<br />

salons had staan. Dat type<br />

kast is tussen de jaren '20 en<br />

'40, nagemaakt <strong>in</strong> geperst<br />

materiaal."<br />

Van Praet tikt zo een kast op<br />

de kop en spuit ze <strong>in</strong> blauwgroene<br />

mach<strong>in</strong>elak De<br />

namaaksculptuur verdwijnt<br />

ogenschijnlijk <strong>in</strong> een blok van<br />

een kast. De vonmgever<br />

verwerkt er spiegels <strong>in</strong> zodat<br />

toeschouwers zichzelf zien,<br />

en plaatst er een doodskop<br />

<strong>in</strong>. De kast wordt gedrapeerd<br />

met glitterstof en bovenaan<br />

voorzien van een neonlicht.<br />

"Daardoor creëer je een<br />

sfeer die alles zegt wat Ensor<br />

heeft verteld <strong>in</strong> dat schilderij",<br />

verduidelijkt Van Praet.<br />

"Zo komt er ook wat<br />

relativerende humor <strong>in</strong> dit<br />

enge design-landschap".<br />

De hommages leveren<br />

boeiende meu<strong>be</strong>len en<br />

vragen een eigen aanpak.<br />

zoals de hommage aan de<br />

dichter Emile Verhaeren.<br />

Met als grondvonm een tand,<br />

ontleend aan de Mudéjar-stijl<br />

(verwijzend naar Verhaerens<br />

vriendschap met Regoyos en<br />

het boek Espana Negra),<br />

ontwerpt Van Praet een kast<br />

<strong>in</strong> notehout en Waals marmer.<br />

Verhaerens liefde voor<br />

de Schelde met op de dijken<br />

notebomen, en zijn verblijf<br />

met Martha <strong>in</strong> Wallonië<br />

<strong>be</strong>palen de materiaalkeuze.<br />

De poten zijn geïnspireerd<br />

op de <strong>be</strong>nen van Malevitsj'<br />

'sterke man', getekend als<br />

decor voor een toneelstuk.<br />

Verhaerens sociale<br />

<strong>be</strong>wogenheid wendden zijn<br />

blik naar het Russisch theater.<br />

"Men kan dat een<br />

postmodem meu<strong>be</strong>l<br />

noemen", aldus Van Praet,<br />

"maar geen haar op mijn<br />

hoofd heeft dat <strong>be</strong>doeld, het<br />

resultaat ondersteund de<br />

eigenheid van de<br />

onderwerpen".<br />

De comb<strong>in</strong>atie van serieprodukten,<br />

<strong>in</strong>terieurs en<br />

filosofisch werk, het één kan<br />

niet zonder het ander bij Van<br />

Praet, resulteert <strong>in</strong> uitgepuurde<br />

meu<strong>be</strong>ls. "Ik <strong>be</strong>n<br />

zeker dat men later.zal vaststellen<br />

dat ik soms <strong>be</strong>paald<br />

niet trendy was, wel zeer<br />

eigenz<strong>in</strong>nig dus met een<br />

streven naar eigenheid.<br />

Als ontwerper weet ik dat<br />

sommige zaken blijven.<br />

<strong>Het</strong> kristallen Sevilla zitje en<br />

de Sevilla bank heb<strong>be</strong>n een<br />

gezicht. Ik heb een paar<br />

meu<strong>be</strong>len ontworpen, zoals<br />

mijn ei-tafel. die uit deze tijd<br />

niet weggeraken.<br />

De vraag of het waardevol is<br />

voor deze tijd, stel ik mij niet.<br />

dit is het recht van de<br />

gebruiker.<br />

Wat ik tracht. is iets te doen<br />

<strong>in</strong> deze tijd."<br />

Wim Poté<br />

Ro<strong>be</strong>rt Nouwen<br />

Archeologie als menswetenschap<br />

I<br />

'ja, ik v<strong>in</strong>d engagement <strong>be</strong>langrijk,'<br />

zegt Ro<strong>be</strong>rt Nouwen, conservator van het nieuwe<br />

Galie-Rome<strong>in</strong>se <strong>Museum</strong> van <strong>Tongeren</strong>.<br />

En: 'Nee, ik stap niet <strong>in</strong> de partijpolitiek. Ik wil<br />

aanvaardbaar voor iedereen zijn.'<br />

Nouwen zegt ook gedreven<br />

te zijn <strong>in</strong> al wat hij doet. Maar<br />

hij stelt grenzen: 'Ik<br />

functioneer niet echt <strong>in</strong><br />

conflictmodellen, al ga ik het<br />

conflict daarom niet uit de<br />

weg.' Ro<strong>be</strong>rt Nouwen, de<br />

halve -en weldra misschien<br />

hele?- marathonloper onder<br />

·<br />

de museumdirecteuren.<br />

Ro<strong>be</strong>rt Nouwen is<br />

vijfendertig, studeerde Oude<br />

Kunstgeschiedenis, verdiepte<br />

zich <strong>in</strong> de archeologie en<br />

doctoreerde <strong>in</strong> Leuven. Hij<br />

stond <strong>in</strong> het onderwijs ('Wil<br />

ik liever nooit meer naar<br />

terug') en werd daar<br />

weggelokt om 'iets met het<br />

<strong>Gallo</strong>-Rome<strong>in</strong>s <strong>Museum</strong> van<br />

<strong>Tongeren</strong> te doen.' Achter<br />

hem liggen zeven jaren van<br />

hard werken. Zeven vette<br />

jaren: 'Ik had er geen dag<br />

willen van missen. ledereen<br />

g<strong>in</strong>g heel diep, tastte <strong>in</strong> .<br />

zijn/haar reserves, brak zich<br />

het hoofd over alles en nog<br />

wat. Ik denk: het is de<br />

ervar<strong>in</strong>g van mijn leven<br />

geweest.' Wanneer de<br />

spann<strong>in</strong>g bijna breekbaar<br />

werd viel Ro<strong>be</strong>rt Nouwen<br />

op Ro<strong>be</strong>rt Nouwen terug.<br />

Op zijn gez<strong>in</strong> ook. Op<br />

muziek. En op lopen.<br />

'Problemen kan je niet<br />

ontlopen. Je kan er ook niet<br />

van weglopen. Je kan ze wel<br />

eens van je aflopen. Daama<br />

sta je er frisser tegenover.<br />

Lopen zet je op nieuwe<br />

sporen. Haalt je uit je<br />

vertrouwde omgev<strong>in</strong>g van<br />

collega's, muren, bureau,<br />

werk.' Nouwen prefereert<br />

het bos, met de stilte als<br />

achtergrond: 'Zo blijf ik toch<br />

geconcentreerd op deze<br />

wereld.'<br />

Zo wordt het bos alweer<br />

een soort werkterre<strong>in</strong>. Of<br />

<strong>be</strong>ter: een voed<strong>in</strong>gsbodem.<br />

Zonder functioneert<br />

Nouwen niet 'Een<br />

conservator verdr<strong>in</strong>kt nogal<br />

eens <strong>in</strong> adm<strong>in</strong>istratie en<br />

rompslomp. Hij is soms echt<br />

het manusje-van-alles. En dat<br />

kan hem vervreemden van<br />

zijn existentie: het<br />

wetenschappelijk <strong>be</strong>zig zijn.<br />

Vandaar dat ik me ook <strong>in</strong><br />

heemkundige kr<strong>in</strong>gen <strong>be</strong>geef<br />

Dat ik journalistieke d<strong>in</strong>gen<br />

doe. En dat ik echt studeer.<br />

Studeren is geestelijke<br />

ontspann<strong>in</strong>g voor mij. Heeft<br />

niets te maken met werken.<br />

Heeft eerder te maken met<br />

leven en zorgen dat je niet<br />

afsterft van het werkveld<br />

waarop je kan bloeien.' Plots,<br />

van toon en ritme<br />

verspr<strong>in</strong>gend: 'Sport en studie<br />

is een bijzondere comb<strong>in</strong>atie.<br />

Ze vonmen de sleutel tot<br />

hanmonie.'<br />

Of hij naar Torhout­<br />

Werchter g<strong>in</strong>g? 'Nee.<br />

Mochten Lou Reed, Neil<br />

Young, Paulo Conte of<br />

Madredeus op de affiche<br />

staan, dan wel.' Open-<br />

T ropen? 'Ik <strong>be</strong>n niet echt<br />

<strong>be</strong>slagen <strong>in</strong> al die exotische<br />

muziekjes. Al v<strong>in</strong>d ik Salsa<br />

leuk. Salsa sw<strong>in</strong>gt.' Na enige<br />

stilte: 'Mahler is wel heel<br />

mooi. Daar zijn geen<br />

woorden voor. Jessy<br />

Nonmans <strong>in</strong>terpretatie van<br />

zijn liedercycli ... En Richard<br />

Strauss. Die Vier Letzte<br />

Lieder! Vooral: Beim<br />

Schlafengehen!'<br />

In een museum voor<br />

modeme kunst zou Ro<strong>be</strong>rt<br />

Nouwen niet <strong>be</strong>paald aarden<br />

('Want ik <strong>be</strong>n niet vertrouwd<br />

met het werkveld'). Waar hij<br />

mee <strong>be</strong>zig is, dat wil hij<br />

doorgronden: 'Ik bijt me <strong>in</strong><br />

iets vast en wil daar meteen<br />

zoveel mogelijk over weten<br />

en van kennen. Een<br />

conservator heeft ten slotte<br />

een <strong>in</strong>houdelijke opdracht te<br />

vervullen. Een conservator is<br />

<strong>in</strong> de eerste plaats een<br />

wetenschapper.' De verzamelde<br />

collectie <strong>Gallo</strong>-<br />

Rome<strong>in</strong>se v<strong>in</strong>d<strong>in</strong>gen v<strong>in</strong>dt hij<br />

overigens niet onmiddellijk<br />

verzamel<strong>in</strong>g van kunst: 'Ik zie<br />

ze eerder als materiële<br />

overblijfselen van een cultuur.<br />

Als voorwerpen die iets<br />

vertellen over de mens van<br />

toen. <strong>Het</strong> zijn illustraties. En<br />

daarom zeer boeiend. Ik<br />

maak we<strong>in</strong>ig onderscheid <strong>in</strong><br />

de mens van nu en de mens<br />

van toen. Wil je de mensheid<br />

<strong>be</strong>grijpen dan moet je je <strong>in</strong><br />

het mensdom <strong>in</strong>werken. Dat<br />

kon ik via mijn studies. Dat<br />

heb ik hier ook de laatste<br />

jaren kunnen doen. Ik kwam<br />

met iedereen <strong>in</strong> contact. Met<br />

zowel grondwerkers als met<br />

wetenschappers, met<br />

poetsvrouwen als met<br />

hoogwaardigheids<strong>be</strong>kleders,<br />

met theoretici als met<br />

uitvoerders. Samen zochten<br />

we naar oploss<strong>in</strong>gen, samen<br />

ploegden we ons naar een<br />

resultaat toe en door<br />

<strong>in</strong>tensief samen te werken<br />

leerden we elkaar ook<br />

kennen. Soms stonden we<br />

voor conflicten, maar samen<br />

losten we die op. Ik ga het<br />

conflict niet uit de weg.<br />

Conflicten kunnen vruchtbaar<br />

zijn. Al verwerp ik het<br />

conflictmodel als<br />

zaligmakend. <strong>Het</strong> zijn de<br />

mensen die het moeten<br />

doen.' Zal dit sociale<br />

engagement tot een politiek<br />

engagement leiden? 'Heel<br />

zeker niet. Wie mij kent. kent<br />

mijn politieke opvatt<strong>in</strong>gen.<br />

Door me actief <strong>in</strong> de<br />

partijpolitiek te storten zou ik<br />

onnodige conflicten<br />

uitlokken. En dat hoeft niet.<br />

Bovendien: ik hoop geen<br />

cynicus te worden.'<br />

Paul De Moor<br />

11


Een archeologische<br />

I ontdekk<strong>in</strong>gstocht<br />

De open<strong>in</strong>g van een nieuw museum <strong>in</strong> Vlaanderen<br />

is een bijzondere ge<strong>be</strong>urtenis, zeker als het om een<br />

nieuwbouw gaat.<br />

In <strong>Tongeren</strong>, oudste stad van het land, opende recent<br />

het nagelnieuwe <strong>Gallo</strong>-Rome<strong>in</strong>s <strong>Museum</strong>.<br />

Na vier jaar bouwen staat op<br />

de plek waar <strong>in</strong> de derde<br />

eeuw een grote luxueuze<br />

'Rome<strong>in</strong>se' stadswon<strong>in</strong>g<br />

stond, een modem museumgebouw<br />

met een uniek zicht<br />

op de Tongerse basiliek.<br />

Opvallend aan het nieuwe<br />

Galla-Rome<strong>in</strong>se <strong>Museum</strong> zijn<br />

de grote glazen wand en de<br />

muren <strong>in</strong> koper. De vrijwel<br />

hermetisch gesloten achterzijde<br />

bakent de rand van de<br />

stadskern af. Achter de grote<br />

glazen wand, waar<strong>in</strong> zich de<br />

monumentale omgev<strong>in</strong>g<br />

spiegelt, wordt de <strong>in</strong>houd van<br />

het museum gelaagd<br />

zichtbaar. Deze gelaagheid<br />

van de museale opstell<strong>in</strong>g<br />

refereert naar de archeologische<br />

gelaagdheid van de<br />

stad <strong>Tongeren</strong> zelf.<br />

Een <strong>be</strong>zoek aan het nieuwe<br />

Galla-Rome<strong>in</strong>s <strong>Museum</strong> is<br />

opgebouwd als een archeologische<br />

ontdekk<strong>in</strong>gstocht.<br />

De 'symbolische' toegang tot<br />

het museum situeert zich aan<br />

de Rome<strong>in</strong>se toren onder<br />

het Vrijthof <strong>in</strong> het hartje van<br />

<strong>Tongeren</strong>. De tweede<br />

etappe voert de <strong>be</strong>zoeker<br />

naar verdiep<strong>in</strong>g m<strong>in</strong> één. In<br />

een door filmmaker Stijn<br />

Con<strong>in</strong>x en decorbouwer<br />

Niek Kortekaas ontworpen<br />

decor wordt de <strong>be</strong>zoeker<br />

geconfronteerd met de<br />

fasc<strong>in</strong>erende wereld van<br />

oude en recente 'archeologische<br />

ruïnes' en het<br />

geheim van de dodecaëder,<br />

een raadselachtig voorwerp<br />

12<br />

uit de museumverzamel<strong>in</strong>g.<br />

De dodecaëder is een<br />

bronzen, hol voorwerp,<br />

opgebouwd uit 12 vijfhoekige<br />

vlakken, 20 hoeken en 30<br />

graten of zijden. De dodecaëder<br />

<strong>be</strong>hoort tot de vijf<br />

zogenaamde Platonische<br />

lichamen. Waartoe een<br />

dodecaëder diende is niet<br />

<strong>be</strong>kend.<br />

De tegenstell<strong>in</strong>g tussen het<br />

'fantastische' decorum van<br />

Con<strong>in</strong>x-Kortekaas waar<strong>in</strong><br />

archeologische ruïnes uit alle<br />

tijden moeiteloos door elkaar<br />

worden gemalen en de<br />

so<strong>be</strong>re opstell<strong>in</strong>g van de<br />

collectiestukken kan nauwelijks<br />

groter. De tentoongestelde<br />

objecten worden<br />

geïntegreerd <strong>in</strong> een verhaal:<br />

de cultuurhistorische evolutie<br />

van de eerste <strong>be</strong>woners tot<br />

de Memv<strong>in</strong>gers <strong>in</strong> onze<br />

gewesten. In de prehistorische<br />

afdel<strong>in</strong>g worden de<br />

voorwerpen gepresenteerd<br />

op 'archeologische velden'.<br />

Via een monumentale trap<br />

verlaat de <strong>be</strong>zoeker de<br />

prehistorie. Op het gelijkvloers<br />

<strong>be</strong>v<strong>in</strong>dt zich de Galla­<br />

Rome<strong>in</strong>se afdel<strong>in</strong>g. De<br />

regelmatige 'stadsplattegrond',<br />

zo opvallend voor het<br />

Rome<strong>in</strong>se <strong>Tongeren</strong>, is<br />

gekozen als stramien voor de<br />

archeologisch opgevatte<br />

presentatie. Na de Rome<strong>in</strong>en<br />

vestigen de Germanen zich <strong>in</strong><br />

<strong>Tongeren</strong>, zoals de 'graven'<br />

van de Merov<strong>in</strong>gische<br />

afdel<strong>in</strong>g <strong>be</strong>vestigen.<br />

Na de pehistorische 'velden',<br />

de Rome<strong>in</strong>se 'stad' en de<br />

Merov<strong>in</strong>gische 'graven' staat<br />

de <strong>be</strong>zoeker opnieuw voor<br />

de glazen wand. Aan de<br />

andere zijde zet zich het<br />

cultuurhistorisch verhaal van<br />

<strong>Tongeren</strong> en deze regio<br />

verder. Toeristische <strong>in</strong>formatie<br />

v<strong>in</strong>dt hij of zij <strong>in</strong> het<br />

auditorium; videoprojecties<br />

geven een <strong>be</strong>eld van het<br />

Haspengouwse cultuurlandschap<br />

en <strong>in</strong> het museumcafé<br />

bouwden Luc Van der<br />

Hallen en Marc Milissen<br />

cafétafels met <strong>in</strong>gebouwde<br />

foto-cd en panoramakijkers.<br />

<strong>Het</strong> verhaal van het modem<br />

archeologisch onderzoek van<br />

de regio wordt voor<strong>be</strong>houden<br />

aan de studiecollectie<br />

op de eerste verdiep<strong>in</strong>g.<br />

Anders dan <strong>in</strong> de<br />

permanente collectie ligt hier<br />

de nadruk op het samenspel<br />

van archeologie en andere<br />

wetenschappelijke discipl<strong>in</strong>es,<br />

op de zorgvuldige en stapsgewijze<br />

reconstructie van het<br />

on<strong>be</strong>kende verleden.<br />

<strong>Het</strong> nieuwe Galla-Rome<strong>in</strong>s<br />

<strong>Museum</strong> is veel meer dan<br />

louter een ruimte om het<br />

verleden <strong>in</strong> urt te stallen en<br />

te <strong>be</strong>waren. <strong>Het</strong> is een so<strong>be</strong>r<br />

en functioneel gebouw met<br />

monumentale allures. Een<br />

ideaal vertrekpunt voor een<br />

ontdekk<strong>in</strong>gstocht door de<br />

geschiedenis van stad en<br />

streek<br />

Voor meer <strong>in</strong>formatie<br />

over het Prov<strong>in</strong>ciaal Galla­<br />

Rome<strong>in</strong>s <strong>Museum</strong> verwijzen<br />

wij naar OKV-aflever<strong>in</strong>g<br />

94/3 gewijd aan dit museum.<br />

I<br />

Open<strong>in</strong>g van het<br />

Zilvercentrum <strong>in</strong> Sterckshof<br />

E<strong>in</strong>d juni opende het Prov<strong>in</strong>ciaal <strong>Museum</strong> Sterckshof,<br />

gelegen <strong>in</strong> de groene omgev<strong>in</strong>g van het Rivierenhof te<br />

Deurne (Antwerpen), feestelijk zijn deuren.<br />

Na tw<strong>in</strong>tig maand van<br />

grondige <strong>in</strong>frastructuurwerken<br />

en renovatie kon het<br />

publiek voor het eerst<br />

kennismaken met het nieuwe<br />

museum en zijn <strong>in</strong>houd. <strong>Het</strong><br />

oude Prov<strong>in</strong>ciaal <strong>Museum</strong><br />

voor Kunstambachten<br />

Sterckshof herrees als een<br />

schitterend Zilvercentrum.<br />

In 1992 hervormde de<br />

Bestendige Deputatie de<br />

prov<strong>in</strong>ciale musea rond de<br />

materies fotografie, diamant,<br />

kled<strong>in</strong>g en zilver.<br />

Elk prov<strong>in</strong>ciaal museum zou<br />

voortaan rond één <strong>be</strong>paalde<br />

materie werken. <strong>Het</strong><br />

Sterckshof. dat een rijke<br />

zilvercollectie <strong>in</strong> huis had,<br />

werd voor<strong>be</strong>stemd om als<br />

zilvercentrum te fungeren.<br />

Na de verhuis van de laatste<br />

stukken kled<strong>in</strong>g, diamant en<br />

fotografische apparaten,<br />

werd het Sterckshof grondig<br />

aangepakt. Een nieuwe<br />

toegangspoort werd<br />

gebouwd, liften kregen een<br />

plaats en men vergrootte het<br />

kasteel met een <strong>in</strong>komhal en<br />

een cafetaria.<br />

Ook het <strong>in</strong>houdelijke<br />

museale concept werd<br />

grondig herdacht. <strong>Het</strong><br />

nieuwe Zilvercentrum schetst<br />

op een so<strong>be</strong>re en functionele<br />

manier de evolutie van<br />

zilvererts tot zilveren<br />

gebruiks- of sierobject. In de<br />

thematische zalen komen<br />

respectievelijk de ontg<strong>in</strong>n<strong>in</strong>g<br />

en recyclage van het<br />

edelmetaal, de techniek van<br />

de edelsmeedkunst, de<br />

stijlevolutie, de zilvermerken<br />

en het kerkelijk en burgerlijk<br />

zilver aan bod. Als apotheose<br />

sluit de vermaarde<br />

zilvercollectie, die jonkheer<br />

Pierre Lunden <strong>in</strong> 1975 aan<br />

het museum legateerde de<br />

rondgang af.<br />

Naast de vaste zilvercollectie<br />

waar<strong>in</strong> het Antwerpse<br />

productiecentrum centraal<br />

wordt gesteld, lopen <strong>in</strong> het<br />

Zilvercentrum ook tijdelijke<br />

tentoonstell<strong>in</strong>gen. Van 4<br />

okto<strong>be</strong>r tot 4 decem<strong>be</strong>r kan<br />

u antiek edelsmeedwerk uit<br />

Augsburg <strong>be</strong>wonderen (zie<br />

ook tentoonstell<strong>in</strong>gsnieuws).<br />

Praktische <strong>in</strong>formatie<br />

Prov<strong>in</strong>ciaal <strong>Museum</strong><br />

Sterckshof-Zilvercentrum,<br />

Hooftvunderlei 160, 21 00<br />

Antwerpen-Deurne,<br />

03/360.52.50. Open:<br />

dagelijks van I 0 tot 1 7.30<br />

uur. Gesloten op maandag,<br />

1-2 januari en 25-26<br />

decem<strong>be</strong>r.<br />

In april 1995 publiceert<br />

Openbaar Kunst<strong>be</strong>zit<br />

<strong>in</strong> Vlaanderen een<br />

aflever<strong>in</strong>g gewijd aan dit<br />

museum.


I<br />

Meesterwerken van de gotische <strong>be</strong>eldhouwkunst<br />

<strong>Museum</strong> voor Schone Kunsten, Gent<br />

<strong>Het</strong> <strong>Museum</strong> voor Schone Kunsten van Gent<br />

brengt van 19 septem<strong>be</strong>r tot 27 novem<strong>be</strong>r de<br />

tentoonstell<strong>in</strong>g 'Meesterwerken van de gotische<br />

<strong>be</strong>eldhouwkunst'.<br />

In twaalf zalen van het museum wordt een overzicht<br />

geboden van de ISde-eeuwse sculptuur <strong>in</strong> de<br />

Bourgondische Nederlanden.<br />

On<strong>be</strong>kende schatten<br />

De paneelschilderl


Gotische<br />

<strong>be</strong>eldhouwkunst<br />

Laat-gotische<br />

<strong>be</strong>eldentocht<br />

Voor wie de laat-gotische<br />

<strong>be</strong>elden, <strong>be</strong>schreven <strong>in</strong> het<br />

extra-nummer van Openbaar<br />

Kunst<strong>be</strong>zit <strong>in</strong> Vlaanderen, '<strong>in</strong><br />

situ' wil <strong>be</strong>kijken, organiseren<br />

Amarant en Openbaar<br />

Kunst<strong>be</strong>zit <strong>in</strong> Vlaanderen de<br />

'gotische <strong>be</strong>eldenroute'.<br />

De rondreizen ge<strong>be</strong>uren met<br />

de bus (op I 6 okto<strong>be</strong>r en 6<br />

novem<strong>be</strong>r) of met eigen<br />

wagen (op 13 novem<strong>be</strong>r).<br />

De route voert u naar Aarschot.<br />

Diest, Geel, Leuven en<br />

Zoutleeuw en u wordt<br />

deskundig gegidst door<br />

docente Dom<strong>in</strong>ique Dumon.<br />

Abonnees van Openbaar<br />

Kunst<strong>be</strong>zit <strong>in</strong> Vlaanderen<br />

genieten voor zowel de<br />

rondleid<strong>in</strong>g, de lessenreeks<br />

als de <strong>be</strong>elden-route van<br />

een voorkeurtarief.<br />

Praktische <strong>in</strong>formatie:<br />

<strong>Museum</strong> voor Schone<br />

Kunsten,<br />

Citadelpark, 9000 Gent,<br />

<strong>in</strong>fo: 09/222. 17.03<br />

Open: van d<strong>in</strong>sdag tot en<br />

met zondag van 9.30<br />

tot l7uur<br />

Toegang: ISO fr. voor<br />

volwassenen, 120 fr. voor<br />

studenten en groepen, 80 fr.<br />

voor scholieren.<br />

Extra-nummer OKV:<br />

'Laat-gotische<br />

<strong>be</strong>eldhouwkunst<br />

<strong>in</strong> België'<br />

Abonnees kunnen dit<br />

extra-nummer <strong>be</strong>stellen<br />

door overschrijv<strong>in</strong>g van<br />

I 50 fr. op reken<strong>in</strong>g<br />

448-0007361-87<br />

met vermeld<strong>in</strong>g<br />

'extra nummer'<br />

(zie ook laatste pag<strong>in</strong>a<br />

van dit<br />

Mededel<strong>in</strong>genblad).<br />

Bij de <strong>be</strong>stell<strong>in</strong>g wordt u<br />

het toegangsticket voor<br />

de tentoonstell<strong>in</strong>g<br />

angeboden<br />

(waarde ISO fr.).<br />

Dit aanbod geldt<br />

uitsluitend voor abonnees<br />

en er wordt slecht I<br />

gratis ticket per abonnee<br />

aangeboden.<br />

14<br />

Neogotiek <strong>in</strong> België 1800-1914<br />

eidkundig <strong>Museum</strong> van de Bijloke, Gent<br />

I I okto<strong>be</strong>r-3 I decem<strong>be</strong>r<br />

I 00 jaar geleden overleed baron Jean-Baptiste<br />

Béthune, voorman van de neogotiek <strong>in</strong> België.<br />

Dat is de aanleid<strong>in</strong>g tot een grote overzichtstentoonstell<strong>in</strong>g<br />

over de Belgische neogotiek.<br />

Neo-gotische kerkelijke kunst, architectuur,<br />

schilderkunst en design uit de periode 1800-1914<br />

komen ruimschoots aan bod.<br />

De eerste neogotische<br />

creatie, het S<strong>in</strong>t-V<strong>in</strong>centiusschrijn<br />

uit Soignies,<br />

dateert van I 800 en is een<br />

mooi voor<strong>be</strong>eld van de<br />

speelse "troubadourstijl".<br />

Middeleeuwse thema's<br />

worden ook verwerkt <strong>in</strong><br />

salonschilderkunst. J.-B.<br />

Béthune is de <strong>be</strong>langrijkste<br />

vertegenwoordiger van de<br />

rijpe neogotiek ( 1 850), hij<br />

<strong>in</strong>spireert zich op de Engelsman<br />

Pug<strong>in</strong>. Glasschilderkunst<br />

en polychromie komen weer<br />

<strong>in</strong> de <strong>be</strong>langstell<strong>in</strong>g,<br />

ambachtelijkheid wordt weer<br />

<strong>in</strong> ere hersteld dankzij de<br />

S<strong>in</strong>t-Lucasscholen, waar-van<br />

Béthune de geestelijke vader<br />

IS.<br />

De weelde aan reta<strong>be</strong>ls,<br />

kelken, monstransen,<br />

reliekschrijnen, schilderijen,<br />

meu<strong>be</strong>len, keramiek. textilia,<br />

... <strong>be</strong>wijzen een ongeëvenaard<br />

vakmanschap.<br />

Hoogtepunt van de tentoonstell<strong>in</strong>g<br />

is ongetwijfeld de<br />

spectaculaire tiara van paus<br />

Pius IX (I 87 1) die door<br />

Bourdon <strong>in</strong> Gent werd<br />

vervaardigd.<br />

Dit tentoonstell<strong>in</strong>gsproject<br />

loopt parallel met de grote<br />

Pug<strong>in</strong>-tentoonstell<strong>in</strong>g <strong>in</strong><br />

Londen en de tentoonstell<strong>in</strong>g<br />

over de Duitse edelsmid F.X.<br />

Hellner <strong>in</strong> Kempen (D).<br />

Oudheidkundig <strong>Museum</strong><br />

van de Bijloke,<br />

Godshuizenlaan 2,<br />

9000 Gent, 09-223.34.S9<br />

Open: dagelijks van 9.30<br />

tot 17u.<br />

Toegang: 200 fr. - 140 fr.<br />

voor groepen, Gentenaars,<br />

60+, CJP en studenten<br />

- 80 fr. voor scholen - gratis<br />

voor -12 jaar.<br />

Speciaal N.M.B.S.-ticket<br />

Nocturnes op aanvraag,<br />

tel. 09-22S. I I.06<br />

20 vrijkaarten<br />

Meester Hans Meml<strong>in</strong>g<br />

I<br />

De <strong>be</strong>doel<strong>in</strong>g was bijzonder ambitieus:<br />

een overzichtstentoonstell<strong>in</strong>g bouwen van het oeuvre<br />

van de Brugse schilder Hans Meml<strong>in</strong>g (?, 1494).<br />

Enkele van zijn werken, zoals<br />

het Ursulaschrijn, verlieten<br />

nooit hun thuishaven Brugge<br />

maar veel meer schilderijen<br />

werden en worden<br />

gekoesterd <strong>in</strong> buitenlandse<br />

musea, van Melboume tot<br />

Kansas City, van Gdansk tot<br />

Ge nova.<br />

Toch lukte het de organisatoren<br />

om 34 bijzonder<br />

waardevolle werken naar<br />

Brugge te halen.<br />

Tot IS novem<strong>be</strong>r kan u ze,<br />

samen met de 7 Brugse<br />

Meml<strong>in</strong>gs, <strong>be</strong>wonderen <strong>in</strong><br />

het Groen<strong>in</strong>gemuseum. Op<br />

nauwelijks een paar straten<br />

van de plaats waar Meester<br />

Hans Meml<strong>in</strong>g ze schilderde.<br />

Hans Meml<strong>in</strong>g was één van<br />

de e<strong>in</strong>dfiguren van een groep<br />

schilders die enigsz<strong>in</strong>s misleidend<br />

het etiket 'Vlaamse<br />

Primitieven' opgekleefd<br />

kreeg. Schilders als Van Eyck,<br />

van der Weyden, Bouts en<br />

Meml<strong>in</strong>g schilderden op<br />

houten panelen. Hun kunst<br />

was alles<strong>be</strong>halve 'primitief<br />

maar <strong>in</strong>houdelijk en vormelijk<br />

zeer vernieuwend. Aan de<br />

basis van deze 'Ars Nova' lag<br />

een nieuwe mentaliteit de<br />

aandacht voor de waar-<br />

neembare tastbare wereld en<br />

voor de mens <strong>in</strong> die wereld.<br />

Nieuwe technieken lieten toe<br />

om deze wereld <strong>in</strong> licht en<br />

kleur af te <strong>be</strong>elden op een<br />

paneel dat als een open raam<br />

kon <strong>be</strong>schouwd worden.<br />

Op de schilderijen van<br />

Meml<strong>in</strong>g zijn dan ook tal van<br />

realistische elementen te<br />

v<strong>in</strong>den, waardoor het<br />

mogelijk wordt alle aspecten<br />

van de laatmiddeleeuwse<br />

levenswijze te reconstrueren.<br />

Meml<strong>in</strong>g heeft een goed<br />

herkenbare stijl. Kenmerkend<br />

is zijn streven naar evenwicht<br />

en symmetrie, verkregen<br />

door een logische <strong>in</strong>tegratie<br />

van figuren en composities <strong>in</strong><br />

de omgev<strong>in</strong>g, <strong>in</strong>terieur of<br />

landschap. Door het<br />

uitzuiveren van vormen en<br />

emoties, het gebruik van een<br />

schitterend kleurenpalet en<br />

de aanwezigheid van licht<br />

wordt een sereen en<br />

harmonisch wereld<strong>be</strong>eld<br />

Hans Meml<strong>in</strong>g, Onze-Lieve­<br />

Vrouw toont de Man van<br />

Smarten. 14 7 5. Melboume,<br />

National Gallery of Victoria.


gecreëerd. Dit mystieke, bijna<br />

contemplatieve klimaat, ver<br />

verwijderd van de dagelijkse<br />

'realiteit' was er de oorzaak<br />

van dat Meml<strong>in</strong>g <strong>in</strong> de 19de<br />

eeuw m<strong>in</strong>der geapprecieerd<br />

werd.<br />

De tentoonstell<strong>in</strong>g <strong>in</strong> het<br />

Groen<strong>in</strong>gemuseum is thematisch<br />

opgebouwd en opent <strong>in</strong><br />

de eerste zaal met één van<br />

de meest geliefde thema's<br />

van Meml<strong>in</strong>g: de Madonna.<br />

Op een rode achtergrond<br />

worden de doeken van<br />

Meml<strong>in</strong>g gepresenteerd.<br />

Alle andere stukken - werken<br />

van tijdgenoten, copieën naar<br />

verloren werken, handschriften,<br />

voorwerpen uit de tijd<br />

van Meml<strong>in</strong>g ... - kregen een<br />

blauwe achtergrond toe<strong>be</strong>deeld.<br />

Uniek aan de tentoonstell<strong>in</strong>g<br />

is dat enkele veelluiken<br />

opnieuw <strong>in</strong> hun orig<strong>in</strong>ele<br />

samenstell<strong>in</strong>g te zien<br />

zijn.<br />

De tentoonstell<strong>in</strong>g 'Hans<br />

Meml<strong>in</strong>g. Vijf eeuwen<br />

werkelijkheid en fictie' kan u<br />

nog <strong>be</strong>zoeken tot I 5<br />

novem<strong>be</strong>r <strong>in</strong> het Brugse<br />

Groen<strong>in</strong>gemuseum.<br />

Praktische <strong>in</strong>formatie:<br />

Groen<strong>in</strong>gemuseum,<br />

Dijver 12, 8000 Brugge,<br />

Meml<strong>in</strong>g-<strong>in</strong>folijn<br />

050/34.79.59,<br />

Meml<strong>in</strong>g-fax 050/34.84.88<br />

Open: dagelijks doorlopend<br />

van 10 tot 21 uur.<br />

D<strong>in</strong>sdag, donderdag en<br />

vrijdag vanaf 18 u. enkel<br />

na reservatie en <strong>be</strong>tal<strong>in</strong>g.<br />

Sluit<strong>in</strong>g kassa om 20 u.<br />

Toegang: 300 fr., 250 fr.<br />

met OKV-<strong>Museum</strong>kaart<br />

Reservaties zijn mogelijk<br />

en aan te raden voor elk<br />

tijdsblok.<br />

De entreeprijs tot de<br />

Meml<strong>in</strong>gtentoonstell<strong>in</strong>g<br />

<strong>be</strong>draagt op vertoon van<br />

de OKV-<strong>Museum</strong>kaart '94<br />

250 fr. i.p.v. 300 fr.<br />

Meml<strong>in</strong>g op Photo CD<br />

I<br />

Samen met fotograaf Hugo Maertens uit Brugge<br />

realiseerde Pre-Press Company DBL een reeks<br />

van 4 Photo CD's en één verzamel- CD met<br />

schilderijen van Hans Meml<strong>in</strong>g.<br />

Deze Photo CD's worden<br />

gedemonstreerd <strong>in</strong> de<br />

Meml<strong>in</strong>gtentoonstell<strong>in</strong>g die<br />

momenteel loopt <strong>in</strong> het<br />

Brugse Groen<strong>in</strong>gemuseum.<br />

De Photo CD's kunnen<br />

<strong>be</strong>keken worden op het<br />

televisiescherm via een Photo<br />

CD-speler of een COl-speler;<br />

op het computerscherm via<br />

een CD-rom.<br />

ledere Photo CD draagt tot<br />

I 00 <strong>be</strong>elden met schilderijen<br />

en details van schilderijen.<br />

Deze <strong>be</strong>elden kunnen <strong>in</strong> een<br />

willekeurige volgorde worden<br />

<strong>be</strong>keken. Bij ieder <strong>be</strong>eld kan<br />

op een door U zelf gekozen<br />

detail worden <strong>in</strong>gezoomd.<br />

In tegenstell<strong>in</strong>g tot dia's,<br />

reprodukties en videobanden<br />

zijn de <strong>be</strong>elden blijvend en<br />

kleurvast.<br />

NOCTURNE<br />

Hans Meml<strong>in</strong>g <strong>in</strong> het<br />

ViJf eeuwen werkelijkheid<br />

en fictie<br />

Volgende Photo CD's zijn<br />

<strong>be</strong>schikbaar:<br />

I. Triptiek met de<br />

H. Christophorus;<br />

Triptiek van Jan Crab<strong>be</strong>;<br />

Damesportret of de Sibylla;<br />

Diptiek van Maarten van<br />

Nieuwenhove;<br />

Triptiek van Adriaan Re<strong>in</strong>s<br />

2. Reliekschrijn van de<br />

H. Ursula<br />

Groen<strong>in</strong>gemuseum,<br />

Dyver 12, Brugge<br />

op 29 septem<strong>be</strong>r,<br />

om 19 u.<br />

Openbaar Kunst<strong>be</strong>zit <strong>in</strong><br />

3. Triptiek met het Laatste<br />

Oordeel<br />

4. Triptiek van Johannes<br />

de Doper en Johannes de<br />

Evangelist<br />

Deze Photo Cd's kosten<br />

1.950,-fr. (I 09,-NLG) per<br />

stuk + I 00,-fr. (8,-NLG)<br />

verzend<strong>in</strong>gskosten.<br />

Vlaanderen nodigt 25 O.KV­<br />

abonnees uit voor een <strong>be</strong>zoek<br />

aan de tentoonstell<strong>in</strong>g Hans<br />

Meml<strong>in</strong>g o.l.v. Hilde Lo<strong>be</strong>lle,<br />

conservator bij de Stedelijke<br />

Musea Brugge en auteur van<br />

de O.KV-aflever<strong>in</strong>g gewijd aan<br />

Hans Meml<strong>in</strong>g.<br />

B<strong>in</strong>nenkort verschijnt ook<br />

een verzamel-CD<br />

waarop de volgende<br />

schilderijen worden<br />

voorgesteld:<br />

Triptiek met het Laatste<br />

Oordeel;<br />

Johannesreta<strong>be</strong>l;<br />

Drie panelen met de<br />

zegenende Christus tussen<br />

musicerende engelen;<br />

Reliekschrijn van de<br />

H. Ursula.<br />

Deze verzamel-CD kost<br />

3.500,-fr. ( 195,-NLG)<br />

+ I 00,-fr. (8,-NLG)<br />

verzend<strong>in</strong>gskosten.<br />

Hoe kan U <strong>be</strong>stellen?<br />

Door stort<strong>in</strong>g of<br />

overschrijv<strong>in</strong>g van het<br />

nodige <strong>be</strong>drag op<br />

reken<strong>in</strong>gnummer<br />

448-000736 1-87<br />

van OKV <strong>in</strong> Tielt;<br />

vanuit Nederland:<br />

uitsluitend op gironummer<br />

135.20 van OKV <strong>in</strong> Tielt.<br />

Dit telkens met vermeld<strong>in</strong>g<br />

van de gewenste Photo-CD.<br />

Bijvoor<strong>be</strong>eld: "CD I of CD2 ,<br />

CD3, CD4 of verzamel-CD"<br />

Wie deze exclusieve<br />

nocturne wil meemaken<br />

kan een gele<br />

briefkaart sturen naar<br />

Openbaar Kunst<strong>be</strong>zit<br />

<strong>in</strong> Vlaanderen,<br />

Kasteelstraat 97,<br />

8700 Tielt.<br />

Gelieve op de gele<br />

briefkaart uw<br />

telefoonnummer te<br />

vermelden en aan te<br />

duiden of u met één<br />

of twee personen<br />

wenst te komen.<br />

De deelnemers aan<br />

de Hans Meml<strong>in</strong>gnocturne<br />

worden uit<br />

de <strong>in</strong>gezonden gele<br />

briefkaarten geloot<br />

op 19 septem<strong>be</strong>r.<br />

De w<strong>in</strong>naars worden<br />

persoonlijk<br />

verwittigd.<br />

IS


ICR<br />

I<br />

Instituut voor<br />

conservatie en<br />

restauratie v.z.w.<br />

<strong>Het</strong> ICR werd <strong>in</strong> 1990<br />

opgericht <strong>in</strong> het kader<br />

van de postgraduaatsopleid<strong>in</strong>gen<br />

van het Hoger S<strong>in</strong>t­<br />

Lucas<strong>in</strong>stituut <strong>in</strong> Gent.<br />

<strong>Het</strong> wil op een eigentijdse en<br />

vernieuwende wijze <strong>in</strong>staan<br />

voor de opleid<strong>in</strong>g van deskundigen<br />

voor het <strong>be</strong>houd<br />

van ons cultuurhistorisch<br />

erfgoed.<br />

Daarnaast organiseert het<br />

ICR <strong>in</strong>leid<strong>in</strong>gscycli, bijschol<strong>in</strong>gscursussen,<br />

sem<strong>in</strong>aries en<br />

studiedagen die zich zowel<br />

tot de eigen studenten, als<br />

tot <strong>be</strong>roepsmensen en<br />

gewone <strong>be</strong>langstellenden<br />

richten.<br />

De cursisten kunnen kiezen<br />

voor een volledige opleid<strong>in</strong>g.<br />

Dit is de "diploma-cursus".<br />

Die <strong>be</strong>slaat m<strong>in</strong>imum drie<br />

jaar (dagonderwijs en<br />

sem<strong>in</strong>aries) en een stagejaar.<br />

De opleid<strong>in</strong>g leidt tot het<br />

wetenschappelijk diploma<br />

"Deskundige Restauratie en<br />

Conservatie".<br />

Door het ICR worden<br />

eveneens modules <strong>in</strong>gericht<br />

van elk ca. 40 cursusuren.<br />

Tijdens de academiejaren<br />

1994- 1995 en 1995- 1 996<br />

worden volgende modules<br />

georganiseerd:<br />

I . Inleid<strong>in</strong>g tot de<br />

monumentenzorg<br />

2. Industriële archeologie<br />

3. Kunst en<br />

cultuurpatrimonium,<br />

antiek <strong>in</strong> Vlaanderen<br />

4. Archeologische<br />

monumentenzorg<br />

5. Chemische en<br />

natuurwetenschappelijke<br />

technieken van de<br />

restaurator<br />

6. Heritage management<br />

Voor meer <strong>in</strong>formatie:<br />

Instituut voor conservatie<br />

en restauratie<br />

mevr. Christ<strong>in</strong>e van Daele<br />

Zwartezusterstraat 34<br />

9000 Gent<br />

16<br />

Te ntoonstell<strong>in</strong>gsnieuws<br />

I<br />

Antwerpen<br />

Antwerpen<br />

Kon<strong>in</strong>g<strong>in</strong> Fabiolazaal<br />

Prov<strong>in</strong>ciaal<br />

Veiligheids<strong>in</strong>stituut,<br />

Antwerpen<br />

Ruimte en keramiek<br />

tot /6 okto<strong>be</strong>r<br />

Vlaanderen <strong>be</strong>zit uitstekende,<br />

<strong>in</strong>ternationaal <strong>be</strong>faamde,<br />

keramisten. Sommige van<br />

deze kunstenaars drukken<br />

zich het liefst uit via<br />

<strong>in</strong>stallaties. Maar dergelijke<br />

constructies, samengesteld uit<br />

diverse elementen, nemen<br />

vaak een <strong>be</strong>hoorlijke<br />

oppervlakte <strong>in</strong> <strong>be</strong>slag<br />

waardoor de kunstenaar<br />

zelden de kans krijgt zijn<br />

werk <strong>in</strong> een galerij te tonen.<br />

De tentoonstell<strong>in</strong>g <strong>in</strong> de<br />

Fabiolazaal geeft die kans aan<br />

o.a. Luk De Blok, Piet<br />

Sockmans, André Zaman,<br />

Denise Cromheecke, Johan<br />

Van Geert en Yves Malfiet.<br />

Kon<strong>in</strong>g<strong>in</strong> Fabiolazaal<br />

Prov<strong>in</strong>ciaal<br />

Veiligheidsmuseum,<br />

Jezusstraat 28 Antwerpen<br />

Archief en <strong>Museum</strong> voor<br />

het Vlaamse Cultuurleven,<br />

Antwerpen<br />

In het licht van de dood.<br />

Post-mortem foto's<br />

tot I okt<br />

LODEWIJK DE VOCHT<br />

De tentoonstell<strong>in</strong>g sluit aan<br />

bij het thema van de Vijfde<br />

Zomer van de Fotografie<br />

met als thema "macht en<br />

onmacht". De dood is een<br />

thema dat geregeld<br />

terugkomt <strong>in</strong> de fotografie.<br />

De tentoongestelde postmortem<br />

foto's zijn<br />

portretfoto's die werden<br />

genomen juist nà de dood<br />

van de geportretteerde.<br />

Deze foto's willen niet<br />

aanklagen of schokken, maar<br />

het <strong>be</strong>eld van de overledene<br />

vastleggen en <strong>be</strong>waren. <strong>Het</strong><br />

zijn serene foto's die met<br />

liefde en eerbied genomen<br />

zijn. De zeventigtal foto's op<br />

de expositie werden gekozen<br />

omwille van hun artistieke of<br />

documentaire waarde én<br />

omwille van de <strong>be</strong>kendheid<br />

van de overledene: Vlaamse<br />

schrijvers, dichters en<br />

componisten. <strong>Het</strong><br />

fotografisch materiaal wordt<br />

geconfronteerd met andere<br />

post-mortem iconografie:<br />

teken<strong>in</strong>gen, prenten en<br />

dodenmaskers.<br />

Archief en <strong>Museum</strong> voor<br />

het Vlaamse Cultuurleven,<br />

M<strong>in</strong>derbroedersstraat 22,<br />

2000 Antwerpen,<br />

03-232.55.80<br />

Open: van di tot zat. van I 0<br />

tot 17u .. Gesloten op<br />

maandag en zondag.<br />

Toegang: 75 fr. <strong>in</strong>dividueel,<br />

30 fr. voor groepen en<br />

reductiekaarten; gratis voor<br />

scholen en <strong>in</strong>woners van<br />

Antwerpen<br />

Cultureel Centrum<br />

Berchem<br />

Werken <strong>in</strong> Wallonië<br />

24 septem<strong>be</strong>r-JO okto<strong>be</strong>r<br />

Onder de titel "Werken <strong>in</strong><br />

Wallonië" illustreren Waalse<br />

fotografen, waaronder<br />

Véronique Vercheval,<br />

Bernard Bay en Jean-Luc<br />

Deru, de ar<strong>be</strong>id <strong>in</strong> het<br />

Waalse land. Zij presenteren<br />

sprekende zwart-wit<br />

opnamen, puur realistische<br />

af<strong>be</strong>eld<strong>in</strong>gen van personen<br />

en werksituaties uit de<br />

agricultuur, de voed<strong>in</strong>gssector<br />

en de zware <strong>in</strong>dustrie. Met<br />

deze expositie sluit het<br />

Cultureel Centrum van<br />

Berchem aan bij de<br />

manifestaties van de "Vijfde<br />

Zomer van de Fotografie".<br />

Cultureel Centrum<br />

Berchem,<br />

Driekon<strong>in</strong>genstraat I 26, 2600<br />

Berchem, 03-239.59.08<br />

Open: van I 0 tot 17u ..<br />

Gesloten op maandag<br />

FOTO: VERONIQUE VERCHEVAL<br />

Cultureel Centrum<br />

Luchtbal, Antwerpen<br />

Marianne Willoqué,<br />

schilderijen en Marieke<br />

Buys, keramieksculpturen<br />

J septem<strong>be</strong>r-JO okto<strong>be</strong>r<br />

Marianne Willaqué<br />

exposeert schilderijen: zij laat<br />

zich <strong>in</strong>spireren door het<br />

dagdagelijkse ge<strong>be</strong>uren <strong>in</strong> en<br />

rond het huis, de keuken en<br />

de tu<strong>in</strong>. De voorwerpen die<br />

zij ziet, haalt zij uit hun<br />

dagelijkse realiteit en zij<br />

schildert ze levensgroot. of<br />

nog groter.<br />

Marieke Buys toont<br />

keramieksculpturen. Zij<br />

boetseert mensen als<br />

karikaturen, onttrokken uit<br />

hun gewone context. <strong>Het</strong><br />

zijn sculpturen voorbij de<br />

grens van de dagelijkse<br />

visualiteit, als <strong>be</strong>toverd <strong>in</strong> de<br />

vorm van versteende<br />

werkelijkheid.<br />

Cultureel Centrum<br />

Luchtbal,<br />

Columbiastraat I I 0, 2030<br />

Antwerpen, 03-542.49.40<br />

Open: dagelijks van I 0<br />

tot 17u.<br />

Toegang: gratis<br />

deS<strong>in</strong>gel, Antwerpen<br />

Najaarsprogramma<br />

Met haar uitgebreide<br />

najaarsprogramma zet<br />

deS<strong>in</strong>gel, <strong>Het</strong> Internationaal<br />

Kunstcentrum van de<br />

Vlaamse Gemeenschap, haar<br />

moderne trend verder.<br />

De kunstdiscipl<strong>in</strong>es waar<strong>in</strong><br />

gewerkt wordt. zijn<br />

uitgebreid met opera en<br />

muziektheater, en b<strong>in</strong>nen alle<br />

discipl<strong>in</strong>es wordt een<br />

verdergaande <strong>in</strong>ternationaliser<strong>in</strong>g<br />

doorgetrokken.<br />

deS<strong>in</strong>gel bouwt zich als<br />

forum voor hedendaagse<br />

architectuur verder uit.<br />

Zo opent de Spaanse<br />

architect -schilder Juan<br />

Navarro Baldeweg het<br />

seizoen met een<br />

tentoonstell<strong>in</strong>g waar<strong>in</strong> licht,<br />

water, zwaartekracht,<br />

aantrekk<strong>in</strong>gskracht als thema<br />

zijn uitgewerkt <strong>in</strong> <strong>in</strong>stallaties,<br />

schilderijen en architectuurprojecten.<br />

Wat theater en dans <strong>be</strong>treft,<br />

zoekt deS<strong>in</strong>gel enerzijds het<br />

evenwicht tussen<br />

Belgisch/Nederlands en<br />

<strong>in</strong>ternationaal aanbod, en<br />

anderzijds tussen theater- en<br />

dansvoorstell<strong>in</strong>gen. Jan Fabre,<br />

noch Anne T eresa<br />

De Keersmaeker ontbreken<br />

op het programma.<br />

<strong>Het</strong> oeuvre van Bela Bartok<br />

is de centrale as waarrond de<br />

hele muziekprogrammatie<br />

van het seizoen <strong>be</strong>weegt.<br />

Villanella, het programma<br />

voor jongeren, staat voor<br />

theater-, muziek- en<br />

<strong>be</strong>eldmakers voor jong<br />

publiek. Er is natuurlijk nog<br />

veel meer. Informatie,<br />

abonnementen en tickets bij:<br />

deS<strong>in</strong>gel,<br />

Desgu<strong>in</strong>lei 25, 20 I 8<br />

Antwerpen, 03-248.38.00<br />

Open: ma. van 14 tot 19u.,<br />

di. tot vrijd. van I 0 tot 19u.,<br />

zat. van I 6 tot 19u.<br />

De tentoonstell<strong>in</strong>g Juan<br />

Navarro Baldeweg loopt van<br />

30 sep. tot 6 nov.<br />

Hessenhuis, Antwerpen<br />

Muziek en schilderkunst<br />

<strong>in</strong> de Gouden Eeuw<br />

tot JO okto<strong>be</strong>r<br />

Met 55 topwerken van<br />

17de-eeuwse Hollandse en<br />

Vlaamse meesters worden<br />

voor het eerst plastische<br />

kunst met authentieke<br />

muziek<strong>in</strong>strumenten <strong>in</strong> één<br />

expositie gecomb<strong>in</strong>eerd.<br />

Tot de plastische kunst<br />

<strong>be</strong>horen genrestukken met<br />

de voorstell<strong>in</strong>g van<br />

musicerende, deftige burgers,<br />

of vrolijke boeren die zich<br />

met muziek vermaken. In<br />

pastorale landschappen<br />

<strong>be</strong>spelen herders de<br />

doedelzak of fluit. Ook zijn er<br />

stillevens met muziek<strong>in</strong>strumenten<br />

en portretten met<br />

musicerende personages.<br />

Men dacht dat de muziek<strong>in</strong>strumenten<br />

exact voorgesteld<br />

waren, maar dat is niet<br />

zo, dat blijkt uit de oorspronkelijke<br />

muziek-<strong>in</strong>strumenten.<br />

De geschilderde <strong>in</strong>strumenten<br />

zijn <strong>in</strong>venties met<br />

z<strong>in</strong>ne<strong>be</strong>eldige en moraliserende<br />

<strong>be</strong>tekenissen.<br />

In bordelen speelde men<br />

immers "duivelse muziek",<br />

<strong>in</strong> een familieportret<br />

symboliseert de muziek de<br />

harmonie van het huwelijk,


T entoonstell<strong>in</strong>gsnieuws<br />

en <strong>in</strong> vanitastaferelen wordt<br />

de toeschouwer gewaarschuwd<br />

voor ijdelheid.<br />

Voor de prijs van 2.500 BF<br />

koop je de mooie catalogus,<br />

een CD met 17de-eeuwse<br />

muziek "jacob van Eyck &<br />

Dutch Songs of the Golden<br />

Age" en een <strong>in</strong>teractieve<br />

photo-CD !<br />

Hessenhuis, Antwerpen<br />

Muziek en grafiek<br />

<strong>in</strong> de Gouden Eeuw<br />

tot 30 okto<strong>be</strong>r<br />

Aansluitend bij voorgaande<br />

expositie wordt ook grafiek<br />

met muziek <strong>in</strong> verband<br />

gebracht. Ook gravures,<br />

houtsneden, etsen en<br />

teken<strong>in</strong>gen <strong>be</strong>lichten de<br />

maatschappelijke en<br />

z<strong>in</strong>ne<strong>be</strong>eldige <strong>be</strong>tekenis van<br />

muziek, zang en dans. Deze<br />

dub<strong>be</strong>lz<strong>in</strong>nige <strong>be</strong>eldentaal<br />

ontstaat <strong>in</strong> de Zuidelijke<br />

Nederlanden en kent een<br />

<strong>be</strong>langrijke bloei <strong>in</strong> de<br />

Hollandse genrekunst van de<br />

17de eeuw.<br />

Deze expositie comb<strong>in</strong>eert<br />

grafische kunsten met<br />

orig<strong>in</strong>ele muziek<strong>in</strong>strumenten.<br />

Hessenhuis,<br />

Falconrui 53, 2000<br />

Antwerpen, 03-232.84.28<br />

Open: dagelijks van I 0 tot<br />

I 6.45u .. Gesloten op<br />

maandag en op I novem<strong>be</strong>r<br />

Toegang: I 00 fr.; 75 fr.<br />

voor -25, + 3 pas, groepen en<br />

Antwerpenaars; 50 fr.<br />

voor scholen en -18; gratis<br />

voor -12<br />

Rondleid<strong>in</strong>gen: Dienst voor<br />

Toerisme 03-232.0 1.03,<br />

Acanthus 03-239.06.38<br />

Kon<strong>in</strong>klijk <strong>Museum</strong> voor<br />

Schone Kunsten,<br />

Antwerpen<br />

Remi Cornelissen<br />

25 septem<strong>be</strong>r-27 novem<strong>be</strong>r<br />

Rem i Comelissen (Turnhout<br />

1913-Antwerpen 1990), een<br />

Antwerpse <strong>be</strong>eldhouwer,<br />

tekenaar en graficus,<br />

debuteerde met expressionistisch<br />

<strong>be</strong>eldhouwwerk <strong>in</strong><br />

hout en steen onder <strong>in</strong>vloed<br />

van Emest Wynants. Vanaf<br />

1963 werkte hij met ijzer en<br />

chroomstaal <strong>in</strong> lastechniek,<br />

waarbij ambachtelijke kennis<br />

en <strong>in</strong>spiratie tot kunstwerk<br />

samensmelten. Zijn geliefde<br />

thema is de kwetsbaarheid<br />

en de vertrouwdheid van<br />

mensen en dieren, die haar<br />

uitdrukk<strong>in</strong>g v<strong>in</strong>dt <strong>in</strong> ranke,<br />

vaak opengewerkte vonmen.<br />

Kon<strong>in</strong>klijk <strong>Museum</strong> voor<br />

Schone Kunsten,<br />

Plaatsnijdersstraat 2, 2000<br />

Antwerpen, 03-238.78.09<br />

Kon<strong>in</strong>klijk <strong>Museum</strong> voor<br />

Schone Kunsten,<br />

Antwerpen<br />

Klassieke Schoonheid<br />

2 okto<strong>be</strong>r-4 decem<strong>be</strong>r<br />

Een aantal grafische<br />

kunstenaars en aquarellisten,<br />

geboren rond 1930 of later,<br />

telden niet of nauwelijks mee<br />

op de kunstscène van de<br />

jaren '60, '70 en '80.<br />

Dit omdat hun kunst <strong>be</strong>wust<br />

geënt bleef op klassieke<br />

schoonheid en waarden.<br />

<strong>Het</strong> Kon<strong>in</strong>klijk <strong>Museum</strong> stelt<br />

enkele van deze kunstenaars<br />

<strong>in</strong> de kijker: jef Van Grieken,<br />

Maurice Van den Dries, Raf<br />

Coorevits, André Roelant,<br />

Harold Van de Perre en<br />

Cecilia Vander<strong>be</strong>ek.<br />

Kon<strong>in</strong>klijk <strong>Museum</strong> voor<br />

Schone Kunsten,<br />

Plaatsnijdersstraat 2, 2000<br />

Antwerpen, 03-238.78.09<br />

<strong>Museum</strong> van Hedendaagse<br />

Kunst, Antwerpen<br />

Walter Swennen, Nad<strong>in</strong>e<br />

Tasseel<br />

17 septem<strong>be</strong>r-20 novem<strong>be</strong>r<br />

©MUHKA<br />

<strong>Het</strong> oeuvre van Walter<br />

Swennen (48) is moeilijk<br />

onder één noemer te<br />

brengen. Swennen observeert<br />

en verwerkt onmiddellijk<br />

<strong>be</strong>schikbare en bruikbare<br />

<strong>be</strong>eld<strong>in</strong>fonmatie voor<br />

composities. Hij ontkent<br />

<strong>be</strong>tekenis <strong>in</strong> zijn schilderijen.<br />

En als je toch gaat zoeken<br />

naar een diepere z<strong>in</strong> van de<br />

voorstell<strong>in</strong>g strand je op de<br />

banaliteit der af<strong>be</strong>eld<strong>in</strong>gen.<br />

Zijn oeuvre maakt de<br />

toeschouwer sprakeloos,<br />

door een zonderl<strong>in</strong>ge en<br />

<strong>in</strong>telligente mengel<strong>in</strong>g van<br />

uiteenlopende schilderkunstige<br />

technieken en<br />

af<strong>be</strong>eld<strong>in</strong>gen uit het visuele<br />

gemeengoed. <strong>Het</strong> is moeilijk<br />

te geloven dat zijn werk niet<br />

meer verkondigd dan wat<br />

geschilderd staat ....<br />

De fotografe Nad<strong>in</strong>e T asseel<br />

( 41) presenteert allegorische<br />

opnamen.<br />

Zij brengt lichamelijkheid,<br />

z<strong>in</strong>nelijkheid en<br />

vergankelijkheid <strong>in</strong> <strong>be</strong>eld.<br />

<strong>Museum</strong> van Hedendaagse<br />

Kunst,<br />

Leuvenstraat 32, 2000<br />

Antwerpen, 03-238.59.60<br />

25 vrijkaarten<br />

<strong>Museum</strong> Plant<strong>in</strong>-Moretus,<br />

Antwerpen<br />

Antwerpen, dissident<br />

typografisch centrum <strong>in</strong> de<br />

16de eeuw. De rol van de<br />

Antwerpse drukkers <strong>in</strong> de<br />

godsdienststrijd <strong>in</strong><br />

Engeland.<br />

I okto<strong>be</strong>r-] / decem<strong>be</strong>r<br />

Antwerpen was <strong>in</strong> de 16de<br />

eeuw een toevluchtsoord<br />

voor Engelsen op de vlucht<br />

voor de <strong>in</strong>tolerantie van de<br />

Engelse kerk onder Hendrik<br />

VIII en Elisa<strong>be</strong>th I. In de<br />

eerste helft van de I 6de<br />

eeuw publiceerden<br />

Antwerpse drukkers<br />

hervonm<strong>in</strong>gsgez<strong>in</strong>de werken.<br />

Dit tegen de<br />

verbods<strong>be</strong>pal<strong>in</strong>gen van de<br />

Engelse katholieken <strong>in</strong>. In de<br />

tweede helft van de I 6de<br />

eeuw stelden de Antwerpse<br />

drukkers hun persen ter<br />

<strong>be</strong>schikk<strong>in</strong>g van gevluchte<br />

Engelse lutheranen en<br />

katholieken. Sommige<br />

Antwerpse drukkers<br />

smokkelden hun edities naar<br />

Engeland en riskeerden<br />

strenge gevangenisstraffen.<br />

Zo overleed de Antwerpse<br />

drukker Christoffel van<br />

Ruremund <strong>in</strong> de Londense<br />

gevangenis nadat hij een<br />

lad<strong>in</strong>g Nieuwe Testamenten<br />

naar Engeland vervoerd had.<br />

Deze bijzondere <strong>be</strong>trekk<strong>in</strong>g<br />

tussen Antwerpen en<br />

Engeland <strong>be</strong>klemtoont de<br />

Europese rol van de<br />

Antwerpse drukkers <strong>in</strong> het<br />

verleden.<br />

<strong>Museum</strong> Plant<strong>in</strong>-Moretus,<br />

Vrijdagmarkt 22-23, 2000<br />

Antwerpen, 03-233.02.94<br />

of 03-232.24.55<br />

Open: dagelijks van I 0 tot<br />

17u. Gesloten op maandag,<br />

1-2 nov. en 25 dec.<br />

Toegang: 75 fr., 30 fr. voor<br />

groepen, - I 8, studenten en<br />

+3pas<br />

Rondleid<strong>in</strong>gen: Dienst voor<br />

Toerisme 03-232.0 1.03,<br />

Acanthus vzw 03-239.06.38<br />

<strong>Museum</strong> Vleeshuis,<br />

Antwerpen<br />

Orlandus Lassus<br />

tot 27 novem<strong>be</strong>r<br />

Orlandus Lassus, geboren te<br />

Bergen <strong>in</strong> 1532, overleed 400<br />

jaar geleden te München. Hij<br />

was gedurende meer dan 30<br />

jaar als kapelmeester<br />

verbonden aan het<br />

prestigieuze hof van de<br />

Beierse hertogen <strong>in</strong><br />

München. Hij was één van de<br />

laatste, maar ongetwijfeld de<br />

meest talentrijke onder de<br />

Vlaamse Polyfonisten. Zijn<br />

eerste muziekboeken<br />

werden op Antwerpse<br />

persen gedrukt <strong>in</strong> 1555 en<br />

1556. Zij vanmen de basis<br />

voor zijn latere roem. Deze<br />

educatieve tentoonstell<strong>in</strong>g<br />

focust op Lassus' verblijf <strong>in</strong><br />

Antwerpen en zijn contacten<br />

met de drukkers, en de<br />

ontwikkel<strong>in</strong>g van de<br />

polyfonie.<br />

<strong>Museum</strong> Vleeshuis,<br />

Vleeshouwersstraat 38-40,<br />

2000 Antwerpen, 03-<br />

233.64.04<br />

Open: dagelijks van I 0 tot<br />

17u .. Gesloten op maandag<br />

Toegang: 75 fr.; 30 fr.; gratis<br />

Openluchtmuseum voor<br />

Beeldhouwkunst<br />

Middelheim, Antwerpen<br />

Luciano Fabro<br />

25 septem<strong>be</strong>r-JO novem<strong>be</strong>r<br />

Luciano Fabro (58)<br />

<strong>be</strong>hoorde tot de Turijnse<br />

groep van arte povera-<br />

kunstenaars. Hij houdt<br />

absoluut niet van theorieën<br />

en mythologieën rond de<br />

persoon van de kunstenaar.<br />

De vonm van een kunstwerk,<br />

waar<strong>in</strong> technische perfectie<br />

en uiterste precisie verenigd<br />

zijn, is het hoogste wat een<br />

<strong>be</strong>eldhouwer kan <strong>be</strong>reiken.<br />

En het is uite<strong>in</strong>delijk de eigen<br />

schoonheid van het manmer<br />

uit Carrara dat leidt tot<br />

<strong>in</strong>houdelijke <strong>be</strong>tekenissen en<br />

associaties. Fabro's <strong>be</strong>elden<br />

stralen een comb<strong>in</strong>atie van<br />

poëzie en z<strong>in</strong>nelijkheid uit.<br />

In zijn vele publicaties uit<br />

Luciano Fabro zich over zijn<br />

eigen werk en gaat hij <strong>in</strong> op<br />

meer algemene<br />

kunstfilosofische kwesties,<br />

zoals esthetische waarde,<br />

perceptie, iconografie en stijl.<br />

Openluchtmuseum voor<br />

Beeldhouwkunst<br />

Middelheim, Middelheimlaan<br />

61 , 2020 Antwerpen, 03-<br />

827. 15.34<br />

Open: <strong>in</strong> sep. van I 0 tot<br />

19u., <strong>in</strong> okt.-nov. van I 0 tot<br />

17u .. Gesloten op maandag,<br />

1-2 nov ..<br />

Toegang: gratis<br />

Prov<strong>in</strong>ciaal <strong>Museum</strong><br />

Sterckshof - Zilvercentrum,<br />

Antwerpen-Deurne<br />

Augsburgs zilver <strong>in</strong> België<br />

4 okto<strong>be</strong>r-4 decem<strong>be</strong>r<br />

Tijdens de 17 de en I 8de<br />

eeuw floreerde de stad<br />

Augsburg als zilver-en<br />

handelscentrum. Augsburgs<br />

edelsmeedwerk kwam o.a. <strong>in</strong><br />

Belgische kerken en religieuze<br />

centra terecht. In een eerste<br />

luik van de expositie<br />

wordt aan de hand van het<br />

kerkelijk zilver, -monstransen,<br />

cibories, kelken, ... -de<br />

produktie, de stilistische<br />

evolutie en de verspreid<strong>in</strong>g<br />

van het Augsburgs zilver <strong>in</strong><br />

België uitgediept. Belangrijke<br />

17


T entoonstel/<strong>in</strong>gsnieuws<br />

opdrachtgevers en schenkers<br />

worden daarbij <strong>be</strong>licht,<br />

waaronder de pr<strong>in</strong>sbisschoppen<br />

van Luik en de<br />

familie von Th urn und Taxis.<br />

Burgerlijk zilver komt <strong>in</strong> het<br />

tweede luik aan bod:<br />

pronkzilver, reisserviezen en<br />

eenvoudiger zilverwerlk.<br />

Augsburgs zilver is tot op de<br />

dag van vandaag zeer <strong>in</strong> trek<br />

bij verzamelaars.<br />

Prov<strong>in</strong>ciaal <strong>Museum</strong><br />

Sterckshof - Zilvercentrum,<br />

Hooft.vunderlei I 60, 21 00<br />

Antwerpen-Deurne, 03-<br />

360.52.50<br />

Open: dagelijks van I 0 tot<br />

17.30u .. Gesloten op<br />

maandag<br />

Toegang: 200 fr. gez<strong>in</strong>starief;<br />

ISO fr. <strong>in</strong>dividueel; I 00 fr.<br />

reductiekaarten<br />

Geleide <strong>be</strong>zoeken op<br />

aanvraag I .500 fr.<br />

OKV abonnees<br />

krijgen een reductie<br />

van 20% op de<br />

catalogus van de<br />

tentoonstell<strong>in</strong>g<br />

'Augsburgs zilver <strong>in</strong><br />

België'<br />

<strong>Museum</strong> Emile Verhaeren,<br />

S<strong>in</strong>t-Amands<br />

André Goezu, een<br />

illustrator voor Emile<br />

Verhaeren<br />

17 septem<strong>be</strong>r-JO okto<strong>be</strong>r<br />

<strong>Het</strong> Emile Verhaerenmuseum<br />

te S<strong>in</strong>t-Amands is dit seizoen<br />

toch geopend met de<br />

expositie "André Goezu, een<br />

illustrator voor Emile<br />

Verhaeren". André Goezu is<br />

afkomstig uit Antwerpen,<br />

maar werlkt <strong>in</strong> Parijs.<br />

In 1960 richtte hij de<br />

kunstenaarsgroep ACID op.<br />

André Goezu illustreerde<br />

18<br />

met enkele etsen het gedicht<br />

"Sp<strong>in</strong>ghe" van Emile<br />

Verhaeren, waarbij hij zich<br />

qua stijl <strong>in</strong>spireerde op het<br />

werk van de symbolist<br />

Fernand Khnopff Naast deze<br />

expositie blijft uiteraard de<br />

permanente collectie te kijk,<br />

volledig gewijd aan leven en<br />

werk van de dichter Emile<br />

Verhaeren ( 18SS-1916).<br />

<strong>Museum</strong> Emile Verhaeren,<br />

Kaai 22, 2688 S<strong>in</strong>t-Amandsaan-de-Schelde,<br />

OS2-33.08.0S<br />

Open: zat., zon. en<br />

feestdagen<br />

Prov<strong>in</strong>ciaal <strong>Museum</strong> voor<br />

Fotografie Antwerpen<br />

Stijn Streuvels Fotograaf<br />

22 okto<strong>be</strong>r tot 4 decem<strong>be</strong>r<br />

Na een grondige renovatie<br />

en her<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g opent het<br />

Prov<strong>in</strong>ciaal <strong>Museum</strong> voor<br />

Fotografie op 22 okto<strong>be</strong>r<br />

opnieuw de poorten van het<br />

pakhuis 'Vlaanderen'.<br />

De eerste tentoonstell<strong>in</strong>g op<br />

de affiche is om heel wat<br />

redenen bijzonder, maar de<br />

voornaamste formuleert<br />

direkteur Marc Andries: "het<br />

museum toont de foto's<br />

genomen door Stijn Streuvels<br />

omdat het... 'gewoon zeer<br />

goede foto's zijn'.<br />

Waar voorheen het technische<br />

aspect van geschiedenis<br />

van de fotografie en<br />

het <strong>in</strong>houdelijk aspect door<br />

elkaar werden getoond, is er<br />

nu voldoende ruimte om de<br />

twee te scheiden. Op de<br />

gelijkvloerse verdiep<strong>in</strong>g<br />

loodst men de <strong>be</strong>zoeker<br />

door de wereld van lenzen,<br />

diafragma's, 19de eeuwse<br />

portretstudio's ... Een<br />

verdiep<strong>in</strong>g hoger illustreert<br />

het <strong>Museum</strong> voor Fotografie<br />

de <strong>in</strong>houdelijke evolutie: van<br />

de eerste statige portretten<br />

met m<strong>in</strong>utenlange <strong>be</strong>licht<strong>in</strong>gstijden<br />

tot de fotografie<br />

van vandaag met zijn vele<br />

gezichten: kunstfotografie,<br />

modefotografie, journalistieke<br />

fotografie, technische fotografie<br />

... Naast de nieuwe<br />

ruimtes voor de permanente<br />

collectie kan het <strong>Museum</strong><br />

voor Fotografie voortaan<br />

over vijf ruimtes voor tijdelijke<br />

tentoonstell<strong>in</strong>g.<br />

2S jaar geleden overleed één<br />

van de <strong>be</strong>kendste schrijvers<br />

<strong>in</strong> Vlaanderen: Stijn Streuvels<br />

(pseudoniem voor Frank<br />

Lateur). Streuvels was niet<br />

alleen een knap schrijver,<br />

maar was ook zijn hele leven<br />

lang een hartstochtelijk<br />

fotograaf De fotohistoricus<br />

Jan Cappens wil met deze<br />

expositie aantonen dat<br />

Streuvels veel meer was dan<br />

een schrijver die occasioneel<br />

foto's voor het familiealbum.<br />

Qua stijl hield Streuvels zich<br />

afzijdig van stilistische<br />

tendensen of compositorische<br />

tradities. Hij g<strong>in</strong>g zijn<br />

eigen weg, met weloverwogen<br />

composities en zorgvuldig<br />

geënsceneerde taferelen.<br />

Prov<strong>in</strong>ciaal <strong>Museum</strong> voor<br />

Fotografie,<br />

Waalse Kaai 47, 2000<br />

Antwerpen, 03/2 1 6.22. I I<br />

Open: dagelijks van I 0 tot 17<br />

u. Gesloten op maandag.<br />

Prov<strong>in</strong>ciaal<br />

Diamantmuseum<br />

Antwerpen<br />

Zuiderse schitter<strong>in</strong>g.<br />

Italiaanse kunstjuwelen van<br />

1950 tot heden.<br />

I 4 okto<strong>be</strong>r tot I 3 novem<strong>be</strong>r<br />

<strong>Het</strong> Castello di Sartirani,<br />

gelegen <strong>in</strong> het Italiaanse<br />

dorpje 'Sartirana Lomell<strong>in</strong>a'<br />

her<strong>be</strong>rgt s<strong>in</strong>ds enkele jaren<br />

een topcollectie van<br />

Italiaanse kunstjuwelen,<br />

samengebracht door Giorgio<br />

Forni. Deze sieraden zijn<br />

normaal alleen daar te<br />

<strong>be</strong>kijken, maar vorig jaar<br />

<strong>be</strong>sliste Forni om de<br />

kle<strong>in</strong>oden ook te laten reizen.<br />

Eerste halte op de route is<br />

het Prov<strong>in</strong>ciaal Diamantmuseum<br />

<strong>in</strong> Antwerpen.<br />

De expo 'Zuiderse<br />

schitter<strong>in</strong>g' stelt de pioniers<br />

van het Italiaanse kunstjuweel<br />

voor. De sieraden werden<br />

hoofdzakelijk gecreëerd<br />

tussen 19SO en 1970 door<br />

<strong>be</strong>kende ontwerpers als<br />

Lucio Fontano, Arnaldo<br />

Pomodoro, Gio Pomodore,<br />

Al<strong>be</strong>rto Zorzi ... Deze<br />

kunstenaars zijn geen<br />

juweelontwerpers <strong>in</strong> de<br />

echte z<strong>in</strong> van het woord<br />

maar schilders en <strong>be</strong>eldhouwers<br />

die zich ook op het<br />

pad van de juweel- en de<br />

edelsmeedkunst heb<strong>be</strong>n<br />

gewaagd.<br />

Speciaal voor de tentoonstell<strong>in</strong>g<br />

en omdat Antwerpen<br />

een <strong>in</strong>ternationaal<br />

diamantcentrum is, heb<strong>be</strong>n<br />

de ontwerpers van de eerste<br />

generatie en hun opvolgers<br />

tw<strong>in</strong>tig <strong>be</strong>staande<br />

juweelontwerpen uitgevoerd<br />

met diamant 'cut <strong>in</strong><br />

Antwerpen'. Deze sieraden<br />

worden voor het eerst<br />

tentoongesteld.<br />

Prov<strong>in</strong>ciaal<br />

Diamantmuseum,<br />

Lange Herentalsstraat 31-33,<br />

20 I 8 Antwerpen,<br />

03/226.20.49<br />

Open: dagelijks van I 0<br />

tot 17 uur.<br />

Toegang: ISO fr./persoon,<br />

200 fr./familie<br />

de Warande<br />

Turnhout<br />

Sphagnum et Lumen -<br />

16 kunstenaars <strong>in</strong> het licht<br />

van Noord-Brabant<br />

I 7 septem<strong>be</strong>r tot 23 okto<strong>be</strong>r<br />

Aan de hand van I 6<br />

kunstenaars, allen geboren<br />

en/ of getogen <strong>in</strong> de Neder-<br />

landse prov<strong>in</strong>cie Noord­<br />

Brabant, geeft deze tentoonstell<strong>in</strong>g<br />

een <strong>be</strong>eld van de<br />

diversiteit en de verschillende<br />

stemm<strong>in</strong>gen b<strong>in</strong>nen de<br />

kunst <strong>in</strong> Noord-Brabant.<br />

Sphagnum, het <strong>in</strong> de Peel<br />

voorkomende veenmos dat<br />

<strong>in</strong> staat is om enorm veel<br />

voedsel <strong>in</strong> zich op te nemen,<br />

is hier de metafoor voor de<br />

vescheidenheid aan<br />

stemm<strong>in</strong>gen en de diversiteit<br />

van <strong>be</strong>elden. Lumen (licht)<br />

staat voor het typische<br />

zachte gefilterde licht van het<br />

gemoedelijke Oost-Brabant<br />

en het harde, heldere licht<br />

van het strengere West­<br />

Brabant.<br />

de Warande,<br />

Warandestraat 42, 2300<br />

Turnhout, 014/41.01.41<br />

Open: d<strong>in</strong>sdag tot zaterdag:<br />

14-1 8 uur, zondag: I 0- 12 en<br />

14-1 8 uur, maandag gesloten<br />

Timmermans­<br />

Opsomerhuis, Lier<br />

Kunstsmid Lodewijk Van<br />

Boeckel (1857- 1 944)<br />

tot 30 okto<strong>be</strong>r<br />

Vooral de gesmede<br />

dierenvoorstell<strong>in</strong>gen van<br />

kunstsmid Ladewijk Van<br />

Boeckel zijn bij het grote<br />

publiek <strong>be</strong>kend. Daarnaast<br />

creëerde L. Van Boeckel en<br />

zijn atelier ook architecturaal<br />

smeedwerk voor gebouwen<br />

<strong>in</strong> b<strong>in</strong>nen- en buitenland.<br />

De tentoonstell<strong>in</strong>g schetst<br />

zijn volledig oeuvre aan de<br />

hand van een deitigtal<br />

smeed-werken. In zijn<br />

<strong>in</strong>terieurstukken herkennen<br />

we <strong>in</strong>vloeden van Art<br />

Nouveau en Art Déco.<br />

Foto's, archivalia en<br />

krantenknipsels werpen<br />

nieuw licht op het leven en<br />

het werk van deze bijzonder<br />

<strong>be</strong>gaafde kunstsmid. Tegelijk<br />

met de open<strong>in</strong>g van deze<br />

retrospectieve verschijnt een<br />

monografie van auteur Henri


T entoonstell<strong>in</strong>gsnieuws<br />

Marckx over Ladewijk Van<br />

Boeckel en zijn atelier.<br />

Timmermans-Opsomerhuis,<br />

Netelaan 4, 2500 Lier.<br />

Open: dagelijks van I 0 tot<br />

12.00u. en van I 3.30 tot<br />

17.30u .. Maandag en vrijdag<br />

gesloten. Info: 03-489.1 1.1 I<br />

Prov<strong>in</strong>ciaal Textiel- en<br />

Kostuummuseum<br />

Vrieselhof, Oelegem<br />

Wol en wandtapijt<br />

tot 30 novem<strong>be</strong>r<br />

In de nieuwe museumopstell<strong>in</strong>g<br />

is wol de rode<br />

draad. Directe aanleid<strong>in</strong>g tot<br />

de vernieuw<strong>in</strong>g van de<br />

presentatie is de actie "S.O.S.<br />

Wandtapijt", gelanceerd<br />

door de Kon<strong>in</strong>g Boudewijnsticht<strong>in</strong>g,<br />

met de f<strong>in</strong>anciële<br />

steun van de Nationale<br />

Loterij. Zo kon het !?deeeuwse<br />

Antwerpse tapijt<br />

"Dansende putti <strong>in</strong> een<br />

tu<strong>in</strong>landschap" gerestaureerd<br />

worden, het krijgt de ereplaats<br />

tijdens de expositie.<br />

Destijds was Vlaanderen een<br />

bijzonder <strong>be</strong>langrijk centrum<br />

voor de wandtapijtproduktie,<br />

met centra als Doomik,<br />

Brussel, Oudenaarde en<br />

Antwerpen. Nu nog worden<br />

wandtapijten geweven<br />

volgens de traditionele<br />

manier <strong>in</strong> de Kon<strong>in</strong>klijke<br />

Manufactuur van Wandtapijten<br />

Gaspard De Wit<br />

(Mechelen) en bij Borsa<br />

(Antwerpen). Julien Van<br />

Vlasselaer ( 1907 -1982) van<br />

wie een tapijt en een<br />

ontwerp te zien is, liet zijn<br />

ontwerpen door de<br />

Mechelse ateliers Gaspard<br />

De Wit of Braquenié<br />

uitvoeren. Kled<strong>in</strong>g uit laken<br />

en wol of woldamast zijn te<br />

zien, ook kostbare Kasjmirsjaals<br />

en hun Europese<br />

imitaties, en vilten hoofddeksels.<br />

Prov<strong>in</strong>ciaal Textiel- en<br />

Kostuummuseum<br />

Vrieselhof,<br />

Schildesteenweg 79,<br />

2520 Oelegem.<br />

Geleid <strong>be</strong>zoek: 1500 fr. voor<br />

groepen van max. 20<br />

volwassenen.<br />

750 fr. voor scholen.<br />

Creatief (rondleid<strong>in</strong>g, demonstraties<br />

en atelierwerk) en<br />

demonstratie<strong>be</strong>zoek 1500 fr.<br />

voor groepen van max. I 0<br />

volwassenen. 750 fr. voor<br />

scholen. Studie<strong>be</strong>zoek richt<br />

zich tot <strong>be</strong>zoekers met enige<br />

voorkennis: 1500 fr. voor een<br />

groep van max. I 0<br />

volwassenen.<br />

Open: dagelijks van I 0 tot<br />

17u .. Gesloten op maandag.<br />

Info: 03-383.46.80<br />

Info-kantoor, Rupelmonde<br />

Meet- en navigatie<br />

<strong>in</strong>strumenten<br />

I 4 okto<strong>be</strong>r-4 decem<strong>be</strong>r<br />

De geleerde Gerard<br />

Mercator bouwde zijn<br />

meet<strong>in</strong>strumenten zelf<br />

kwadranten, zonnewijzers,<br />

kompassen, passers, glo<strong>be</strong>s, ...<br />

<strong>Het</strong> <strong>be</strong>werken van metaal<br />

voor deze meetkundige<br />

objecten leerde hij bij de<br />

Leuvense goudsmid Gaspar<br />

Van der Heyden.<br />

Op aan<strong>be</strong>vel<strong>in</strong>g van<br />

Granvelle vervaardigde<br />

Mercator <strong>in</strong> 1542-43<br />

wiskundige <strong>in</strong>strumenten<br />

voor keizer Karel. Deze<br />

apparaten, gebruikt voor<br />

oriëntatie, waren bijzonder<br />

geschikt voor militaire<br />

operaties. Ook voor<br />

Granvelle zelf ontwierp<br />

Mercator <strong>in</strong>strumenten en<br />

astrologische r<strong>in</strong>gen.<br />

Mercator ontwikkelde ook<br />

revolutionaire apparatuur<br />

voor topografische<br />

opmet<strong>in</strong>gen die de basis<br />

legden van de modeme<br />

landmeetkunde.<br />

Info-kantoor, Rupelmonde<br />

Open: dagelijks van 13 tot<br />

17u .. Gesloten op maandag.<br />

Toe gang: 50 fr.<br />

Rondleid<strong>in</strong>gen op aanvraag:<br />

03-744.03.44 kosten 750 fr.<br />

<strong>Museum</strong> Zwijgershoek<br />

S<strong>in</strong>t-Niklaas<br />

'S<strong>in</strong>t-Niklaas, 1940- 1 944'<br />

tot 2 okto<strong>be</strong>r<br />

Met foto's, affiches en<br />

voorwerpen wordt het<br />

dagelijks leven <strong>in</strong> S<strong>in</strong>t-Niklaas<br />

tijdens de tweede<br />

wereldoorlog gereconstrueerd.<br />

In deze herdenk<strong>in</strong>gstentoonstell<strong>in</strong>g<br />

naar aanleid<strong>in</strong>g van 50<br />

jaar <strong>be</strong>vrijd<strong>in</strong>g komen vijf<br />

thema's aan bod: de<br />

<strong>be</strong>zett<strong>in</strong>g, overleven <strong>in</strong><br />

oorlogstijd, gevaar uit de<br />

lucht, collaboratie en verzet<br />

en tentslotte de <strong>be</strong>vrijd<strong>in</strong>g.<br />

Uitvergrote zwart-wit foto's<br />

uit diverse privéverzamel<strong>in</strong>gen<br />

geven een<br />

sfeer<strong>be</strong>eld van S<strong>in</strong>t-Niklaas<br />

tijdens de jaren veertig.<br />

<strong>Museum</strong> Zwijgershoek<br />

Regentiestraat 61-63, 9 I 00<br />

S<strong>in</strong>t-Niklaas<br />

Open: d<strong>in</strong>sdag tot zaterdag:<br />

14-17 uur, zondag: I 0- 17 uur<br />

Brabant<br />

Hallepoort, Brussel<br />

Speelgoed uit Afrika.<br />

De k<strong>in</strong>dertijd <strong>in</strong> de kunst<br />

16 setem<strong>be</strong>r.-9 okto<strong>be</strong>r<br />

"Plan International" (Foster<br />

Parents Plan), één van de<br />

grootste hulporganisaties <strong>in</strong><br />

ons land, <strong>be</strong>staat dit jaar I 0<br />

jaar <strong>in</strong> België. Om dit te<br />

vieren, werd deze expositie<br />

georganiseerd. Men kan meer<br />

dan 300 orig<strong>in</strong>ele Afrikaanse<br />

speelgoedjes ontdekken.<br />

Ze werden door k<strong>in</strong>deren<br />

gemaakt uit hout, ijzerdraad,<br />

stro, karton, blik, papier, wol,<br />

glas, enz ..<br />

Daamaast illustreert "Plan<br />

International" haar werk<strong>in</strong>g<br />

aan de hand van een<br />

fotodocumentaire.<br />

Hallepoort,<br />

Zuidlaan, I 000 Brussel,<br />

02-74 1 .72.02<br />

Open: dagelijks van I 0 tot<br />

17u .. Gesloten op maandag<br />

Toegang: 80-50-30 fr.<br />

Catalogus: 350 fr.<br />

FOTO: PAUL DE MALSCHE<br />

Ju<strong>be</strong>lparkmuseum, Brussel<br />

Opendeurweekend<br />

22-23 okto<strong>be</strong>r<br />

<strong>Het</strong> Ju<strong>be</strong>lparkmuseum zet<br />

haar renovatiepolitiek verder.<br />

Na de open<strong>in</strong>g van 30<br />

nieuwe zalen <strong>be</strong>g<strong>in</strong> dit jaar,<br />

worden er nu nog eens 20<br />

nieuwe zalen geopend.<br />

Daartoe <strong>be</strong>horen de zalen<br />

Ch<strong>in</strong>a en Zuidoost-Azië, de<br />

Nassaukapel (kopie) en de<br />

zaal voor steensculptuur.<br />

De voorstell<strong>in</strong>g van de<br />

verzamel<strong>in</strong>g precisie-<strong>in</strong>strumenten<br />

wordt gemoderniseerd,<br />

terwijl de presentatie<br />

van etnografie van Amerika<br />

wordt uitgebreid.<br />

<strong>Het</strong> Ju<strong>be</strong>lparkmuseum <strong>be</strong>zit<br />

ook een rijke collectie<br />

koetsen, sledes, draagstoelen<br />

en fietsen die e<strong>in</strong>delijk te<br />

voorschijn komen uit de<br />

reserves.<br />

Ju<strong>be</strong>lparkmuseum,<br />

Ju<strong>be</strong>lpark I 0, I 040 Brussel,<br />

02-74 1 .72.02<br />

Open: Dagelijks van I 0 tot<br />

17u.<br />

Toegang: gratis<br />

Ju<strong>be</strong>lparkmuseum, Brussel<br />

S.O.S. Wandtapijten<br />

23 septem<strong>be</strong>r- I 3 novem<strong>be</strong>r<br />

jaarlijks organiseert de Kon<strong>in</strong>g<br />

Boudewijnsticht<strong>in</strong>g, met<br />

steun van de Nationale<br />

Loterij, een restauratiecampagne.<br />

Vorig jaar werd<br />

onder de titel "S.O.S.<br />

Wandtapijten" een <strong>be</strong>langrijk<br />

deel van het nationaal<br />

wandtapijtenpatrimonium<br />

geconserveerd. Daarvan zijn<br />

nu de resultaten te zien.<br />

De 24 geselecteerde stukken<br />

<strong>be</strong>slaan een periode van drie<br />

eeuwen en werden vervaardigd<br />

<strong>in</strong> wandtapijt-centra als<br />

Doomik, Brussel, Brugge,<br />

Antwerpen, Oudenaarde,<br />

Leuven en Beauvais.<br />

©AC.L<br />

De resultaten van de<br />

conservatieve <strong>be</strong>handel<strong>in</strong>g<br />

zijn verbluffend. Daarvan<br />

getuigt o.a. het wandtapijt<br />

"De Luitspeler" ( 1 635) naar<br />

ontwerp van Jacob jordaens,<br />

of "Mars en Venus" naar<br />

ontwerp van François<br />

Boucher. Waar deze<br />

wandtapijten er zwaar<br />

<strong>be</strong>schadigd en zwak uitzagen,<br />

conserveerden het Kon<strong>in</strong>klijk<br />

lnsitituut voor het Kunstpatrimonium<br />

en privérestaurateurs<br />

o.l.v. het K.I.K.<br />

deze weer tot toonbare en<br />

"leesbare" wandtapijten.<br />

Tegelijk toont het ju<strong>be</strong>lparkmuseum<br />

ook een drietal pre­<br />

Renaissance wandtapijten uit<br />

eigen collectie, waarbij<br />

ceramiek, t<strong>in</strong>, zilver- en<br />

glaswerk, wapens, muziek<strong>in</strong>strumenten<br />

en meu<strong>be</strong>ls het<br />

tijds<strong>be</strong>eld levendig evoceren.<br />

Ju<strong>be</strong>lparkmuseum,<br />

ju<strong>be</strong>lpark I 0, I 040 Brussel,<br />

02-74 1 .72.02<br />

Open: Dagelijks van I 0 tot<br />

17u., woensdag tot 22u ..<br />

Gesloten op maandag, I<br />

en 11 nov.<br />

Toegang: 200- 150-80 fr.<br />

Rondleid<strong>in</strong>gen op aanvraag:<br />

02-733.46.47<br />

Kon<strong>in</strong>klijke Musea voor<br />

Schone Kunsten, <strong>Museum</strong><br />

voor Moderne Kunst,<br />

Brussel<br />

<strong>Het</strong> verborgen museum.<br />

Ontdekk<strong>in</strong>gstocht <strong>in</strong> de<br />

reserves<br />

30 septem<strong>be</strong>r- I 8 decem<strong>be</strong>r<br />

Ongeveer 130 schilderijen en<br />

<strong>be</strong>eldhouwwerken worden<br />

uit de depots van het<br />

<strong>Museum</strong> voor Oude en<br />

Modeme Kunst gehaald.<br />

Ze werden tot nu toe zelden<br />

of nooit tentoongesteld.<br />

Sommige werken werden<br />

voor deze gelegenheid<br />

19


T entoonstell<strong>in</strong>gsnieuws<br />

speciaal gerestaureerd.<br />

In chronologische volgorde<br />

ziet men portretten,<br />

landschappen, stillevens en<br />

genrestukken van de I 6de<br />

tot de 20ste eeuw. Een<br />

video-montage met als titel<br />

"Achter de schermen van het<br />

<strong>Museum</strong>" handelt over het<br />

dagdagelijkse museumleven<br />

en wordt doorlopend<br />

gepresenteerd.<br />

Een wetenschappelijke<br />

catalogus, ge . 1l lustreerd met<br />

kleurenreprodukties en<br />

zwart-witfoto's wordt<br />

gepubliceerd <strong>in</strong> het Frans en<br />

het Nederlands.<br />

Kon<strong>in</strong>klijke Musea voor<br />

Schone Kunsten, <strong>Museum</strong><br />

voor Moderne Kunst,<br />

Kon<strong>in</strong>gsple<strong>in</strong> 1-2,<br />

I 000 Brussel<br />

Open: dagelijks van I 0 tot<br />

17u .. Gesloten op maandag.<br />

Toegang: ISO- I 20-80 fr.<br />

Kon<strong>in</strong>klijke Musea voor<br />

Schone Kunsten, <strong>Museum</strong><br />

voor Oude Kunst, Brussel<br />

Inventie, compositie en<br />

teken<strong>in</strong>g. "De val der<br />

opstandige Engelen" van<br />

Anto<strong>in</strong>e Wiertz<br />

/3 septem<strong>be</strong>r-23 okto<strong>be</strong>r<br />

Anto<strong>in</strong>e Wiertz ( 1 806- 1 865)<br />

schilderde <strong>in</strong> I 84 1 zijn<br />

immense doek "De val der<br />

opstandige Engelen", ook wel<br />

<strong>be</strong>kend onder de naam "De<br />

opstand van de Hel tegen de<br />

Hemel". Inspirerende<br />

voor<strong>be</strong>elden waren duidelijk<br />

Michelangelo's "Laatste<br />

Oordeel" <strong>in</strong> de Sixtijnse<br />

Kapel te Rome en Ru<strong>be</strong>ns'<br />

"Grote Laatste Oordeel" en<br />

diens "Val der opstandige<br />

Engelen". Wiertz heeft deze<br />

meesterwerken ter plaatse<br />

en via gravures aandachtig<br />

<strong>be</strong>studeerd. Deze kle<strong>in</strong>e<br />

tentoonstell<strong>in</strong>g met<br />

20<br />

.teken<strong>in</strong>gen, VOE)rstudies en<br />

documenten schetst een<br />

<strong>be</strong>eld van het ontstaan en de<br />

ontwikkel<strong>in</strong>g van dit thema<br />

bij Wiertz. Ook wordt de<br />

reactie van James Ensor op<br />

dit schilderij <strong>be</strong>licht.<br />

Kon<strong>in</strong>klijke Musea voor<br />

Schone Kunsten, <strong>Museum</strong><br />

voor Oude Kunst,<br />

Regentschapsstraat, I 000<br />

Brussel<br />

Open: dagelijks van I 0 tot<br />

12u. en van 13 tot 17u.<br />

Toegang: gratis<br />

Paleis voor Schone<br />

Kunsten, Brussel<br />

Wide White Space 1966-<br />

1976<br />

27 okto<strong>be</strong>r-] / decem<strong>be</strong>r<br />

De Wide White Space galerij<br />

opende te Antwerpen <strong>in</strong><br />

1966 met de "Milkyway<br />

Happen<strong>in</strong>g" van Lohaus,<br />

Heyrman en Panamarenko.<br />

De galerij werd geleid door<br />

Anny De Decker en Bemd<br />

Lohaus.<br />

Deze tentoonstell<strong>in</strong>gszaal<br />

werd het voor<strong>be</strong>eld van een<br />

historische avant -garde<br />

galerij. door de kunstenaars<br />

waarmee ze samenwerkte en<br />

door de verzamelaars die<br />

zich errond schaarden.<br />

De tentoonstell<strong>in</strong>g legt het<br />

accent op de rol van deze<br />

model-galerij naar<br />

gelijkaardige galerijen toe en<br />

naar het publiek dat avantgarde<br />

kunst nog niet gewend<br />

was. De <strong>be</strong>langrijkste<br />

kunstenaars waarmee de<br />

Wide White Space galerij<br />

werkte waren Panamarenko,<br />

Marcel Broodthaers en<br />

Joseph Beuys. Hun oeuvre<br />

vormt de kem van de<br />

expositie. Typisch voor de<br />

werk<strong>in</strong>g van de Wide White<br />

Space was dat de<br />

kunstenaars zelf <strong>in</strong>stonden<br />

voor alle drukwerk.<br />

Uitnodig<strong>in</strong>gskaarten. affiches<br />

en andere tentoonstell<strong>in</strong>gsdesign<br />

wordt dan ook<br />

getoond. In I 977 sloot Wide<br />

White Space haar activiteiten<br />

met werken van L. We<strong>in</strong>er.<br />

Paleis voor Schone Kunsten,<br />

Kon<strong>in</strong>gsstraat I 0, I 000<br />

Brussel, 02-507.84.64<br />

VUB - Centrale<br />

Bibliotheek, Brussel<br />

Stecci. Foto's van Adi A.<br />

lmamovic<br />

tot 7 okto<strong>be</strong>r<br />

Stecci is een fototentoonstell<strong>in</strong>g<br />

over oude grafstenen<br />

<strong>in</strong> Bosnië en Herzegov<strong>in</strong>a die<br />

door de oorlog worden<br />

<strong>be</strong>dreigd.<br />

Etymologisch <strong>be</strong>tekent<br />

"stecci" grote opstaande<br />

stenen, zoals ze werden<br />

ontdekt door landbouwers <strong>in</strong><br />

Herzegov<strong>in</strong>a. In Bosnië en<br />

Herzegov<strong>in</strong>a <strong>be</strong>staan er nu<br />

nog ongeveer 50.000 stenen,<br />

waarvan er ongeveer 3.000<br />

gedecoreerd zijn als<br />

grafmonumenten. De oudste<br />

grafstenen dateren van de<br />

14de eeuw en zijn eenvoudig<br />

versierd met geometrische<br />

patronen. Vaak zijn ze<br />

gedecoreerd met vogels, ze<br />

<strong>be</strong>geleiden immers de ziel op<br />

zijn weg naar het hiernamaals.<br />

Sommige grafstenen<br />

heb<strong>be</strong>n het allure van een<br />

monoliet en zijn heraldisch<br />

versierd met rozen, pijlen,<br />

ruiters, handen of speren ...<br />

De laatste grafstenen dateren<br />

van de 16de eeuw.<br />

VUB - Centrale Bibliotheek,<br />

Gebouw B&C,<br />

Ple<strong>in</strong>laan 2, I 050 Brussel.<br />

02-64 1.23.25<br />

Open: op werkdagen<br />

van JO tot 17u.<br />

Dienst Kultuur VUB<br />

De Dienst Kultuur van de<br />

Vrije Universiteit Brussel is de<br />

verzamelnaam voor Galery'<br />

en het Kultuurkaffee. Zowel<br />

passieve als actieve<br />

kunst<strong>be</strong>oefen<strong>in</strong>g staan op het<br />

programma. Naast de<br />

wekelijkse<br />

donderdagconcerten <strong>in</strong> het<br />

Kultuurkaffee brengt de<br />

Dienst Kultuur van de VUB<br />

klassieke muziek,<br />

theatervoorstell<strong>in</strong>gen,<br />

tentoonstell<strong>in</strong>gen en alles wat<br />

onder de noemer "kunst"<br />

valt.<br />

Wie zich wil <strong>be</strong>kwamen <strong>in</strong><br />

één van de drie volgende<br />

discipl<strong>in</strong>es: fotografie, theater.<br />

tekenen naar levend model,<br />

kan terecht <strong>in</strong> één van de<br />

creatieve ateliers.<br />

De tentoonstell<strong>in</strong>gen <strong>in</strong> de<br />

Galery', Rectoraat en<br />

Bibliotheek, vormen dan stof<br />

tot gesprekken over z<strong>in</strong> of<br />

onz<strong>in</strong> van kunst.<br />

Ook wie op zoek is naar een<br />

orig<strong>in</strong>eel geschenk of een<br />

verzamel<strong>in</strong>g kunstwerken wil<br />

aanleggen kan bij de Dienst<br />

Kultuur van de VUB terecht.<br />

Voor <strong>in</strong>formatie:<br />

Dienst Kultuur VUB. Ple<strong>in</strong>laan<br />

2, I 050 Brussel,<br />

02/629.23.25.<br />

Fandation pour<br />

I'Architecture, Brussel<br />

Luchttuigen 1900- 1958 en<br />

Panamarenko<br />

4 okto<strong>be</strong>r tot 31 decem<strong>be</strong>r<br />

De eeuwenoude droom van<br />

de mens om de zwaartekracht<br />

te overw<strong>in</strong>nen werd<br />

<strong>be</strong>g<strong>in</strong> deze eeuw werkelijkheid.<br />

In het Brusselse<br />

'Fondation pour I'Architecture'<br />

richt men tot e<strong>in</strong>d dit<br />

jaar een blik op de hemel.<br />

Tussen de utopische plannen<br />

van visionaire architecten en<br />

<strong>in</strong>genieurs, ooit getekend om<br />

werkelijkheid te worden,<br />

plaatst men de teken<strong>in</strong>gen en<br />

luchttuigen van een<br />

kunstenaar: Panamarenko.<br />

Door de spectaculaire<br />

vooruitgang van de techniek<br />

<strong>in</strong> het <strong>be</strong>g<strong>in</strong> van de 20ste<br />

eeuw komt de verover<strong>in</strong>g<br />

van het luchtruim <strong>in</strong> een<br />

stroomversnell<strong>in</strong>g. Als zelfs<br />

vliegen lukt, moet alles<br />

mogelijk zijn. De creativiteit<br />

van architecten en <strong>in</strong>genieurs<br />

blijkt onuitputtelijk en men<br />

maakt plannen voor<br />

opblaasbare vliegtuigen en<br />

demonteerbare<br />

ondergrondse luchthavens.<br />

Maar ook de constructies op<br />

aarde krijgen een nieuwe<br />

<strong>be</strong>tekenis. Dankzij de afstand<br />

verwerft men een <strong>in</strong>zicht <strong>in</strong><br />

de stedelijke structuren.<br />

Vanaf 1958, jaar van de<br />

Wereldtentoonstell<strong>in</strong>g <strong>in</strong><br />

Brussel, gaat het vliegen<br />

alsmaar meer deel uit maken<br />

van het gewone leven.<br />

Tot Panamarenko van vliegen<br />

opnieuw een droom maakt.<br />

De ontwerpen voor zijn<br />

eigenz<strong>in</strong>nige vliegtuigen uit<br />

de periode 1966-80 worden<br />

opgenomen <strong>in</strong> de diverse<br />

delen van de tentoonstell<strong>in</strong>g.<br />

Een nieuw Panamarenkcvliegtuig<br />

wordt voorgesteld:<br />

de Pepto Bismo- Fire Work.<br />

Flyer.<br />

Fendation pour<br />

I'Architecture,<br />

Kluisstraat SS. I 050 Brussel.<br />

02/649 02.59<br />

Open: d<strong>in</strong>sdag tot vrijdag,<br />

van 12.30 tot 19 uur.<br />

Zaterdag en zondag, van I I<br />

tot I 9 uur. Gesloten op<br />

maandag.<br />

Toegang: 200,-fr.<br />

Stedelijk <strong>Museum</strong> Vander<br />

Kelen-Mertens, Leuven<br />

Nieuwe archeologische<br />

afdel<strong>in</strong>g<br />

De nieuwe archeologische<br />

afdel<strong>in</strong>g van het Leuvense<br />

Stedelijke <strong>Museum</strong> her<strong>be</strong>rgt<br />

een rijke verzamel<strong>in</strong>g<br />

archeologica van de steentijd<br />

tot het e<strong>in</strong>de van de<br />

middeleeuwen. Basis van<br />

deze collectie is de schenk<strong>in</strong>g<br />

van dhr. A. Boschmans,<br />

amateur-archeoloog te<br />

Hols<strong>be</strong>ek. De nieuwe vleugel<br />

is ondergebracht <strong>in</strong> de historische<br />

kelders van het <strong>Museum</strong>.<br />

In de <strong>in</strong>komhal <strong>be</strong>v<strong>in</strong>den<br />

zich een 14de-eeuwse<br />

mozaïekvloer <strong>be</strong>schilderd<br />

met middel-eeuwse citaten<br />

en een muurschilder<strong>in</strong>g op<br />

een lemen wand met de<br />

voorstell<strong>in</strong>g van "Veronica


T entoonstel/<strong>in</strong>gsnieuws<br />

met de zweetdoek van<br />

Christus". Dit mozaïek is<br />

waarschijnlijk afkomstig van<br />

het Leuvense Predikherenklooster.<br />

Stedelijk <strong>Museum</strong> Vander<br />

Kelen-Mertens,<br />

Savoyestraat 6, 3000 Leuven,<br />

0 1 6-22.69.06<br />

Predikherenkerk, Leuven<br />

Eenheid op papier.<br />

De Nederlanden <strong>in</strong> kaart<br />

van Keizer Karel tot<br />

Willem l<br />

5 okto<strong>be</strong>r tot 4 decem<strong>be</strong>r<br />

Van <strong>in</strong> de I 6de tot <strong>in</strong> de<br />

19de eeuw zijn veel meer<br />

kaarten gemaakt die de<br />

Nederlanden als geheel<br />

voorstelden dan af<strong>be</strong>eld<strong>in</strong>gen<br />

van de noordelijke en<br />

zuidelijke prov<strong>in</strong>cies afzonderlijk.<br />

De kaarten van de<br />

XVII Prov<strong>in</strong>ciën <strong>be</strong>horen<br />

bovendien tot de fraaiste en<br />

kostbaarste exemplaren van<br />

de kaartenkunst <strong>in</strong> de wereld.<br />

De expositie 'Eenheid op<br />

papier' brengt <strong>in</strong> het unieke<br />

kader van de pas gerestaureerde<br />

Leuvense Predikherenkerk<br />

ruim ISO kaarten<br />

bij elkaar die de Nederlanden<br />

voorstellen. Kunststukken op<br />

atlasfanmaat wisselen af met<br />

wandkaarten van meer dan<br />

2m'. Ze zijn fasc<strong>in</strong>erend<br />

versierd met wapenschilden<br />

en klederdrachten, met oude<br />

stadsgezichten en scheepstypes,<br />

met allegorische <strong>be</strong>elden<br />

en historische figuren.<br />

Alle kaarten van de Nederlanden<br />

<strong>in</strong> de <strong>be</strong>roemde vonm<br />

van een leeuw, de Leo<br />

Belgicus, zijn aanwezig.<br />

De tentoonstell<strong>in</strong>g biedt de<br />

<strong>be</strong>zoeker een noort: eerder<br />

gerealiseerde kennismak<strong>in</strong>g<br />

met één van de <strong>be</strong>langrijkste<br />

luxe-<strong>in</strong>dustrieën die bij ons<br />

een hoge bloei gekend<br />

heb<strong>be</strong>n. Ze laat daarnaast<br />

ook ontdekken dat<br />

historische kaarten eigenlijk<br />

veel meer tonen dan zij op<br />

het eerste gezicht laten zien.<br />

Voor de argeloze kijker van<br />

vandaag worden verborgen<br />

boodschappen en <strong>be</strong>tekenissen<br />

blootgelegd.<br />

Vanuit een orig<strong>in</strong>ele <strong>in</strong>valshoek<br />

ontwikkelt 'Eenheid op<br />

papier' een vernieuwende<br />

kijk op de politieke, dynastieke,<br />

militaire, economische<br />

en culturele geschiedenis van<br />

de Lage Landen gedurende<br />

drie cruciale eeuwen.<br />

Vorstenportretten en genealogieën,<br />

historieschilderijen<br />

en taferelen van feesten of<br />

veldslagen, spotprenten en<br />

sprekende documenten,<br />

vullen de tentoonstell<strong>in</strong>g aan.<br />

Audiovisuele programma's en<br />

<strong>in</strong>teractieve opstell<strong>in</strong>gen<br />

zorgen ervoor dat de massa<br />

<strong>in</strong>fonmatie op een boeiende<br />

manier toegankelijk wordt.<br />

De expositie is een <strong>in</strong>itiatief<br />

van de Stad Leuven,<br />

de K.U.Leuven en het<br />

Davidsfonds.<br />

Predikherenkerk,<br />

Onze-Lieve-Vrouwestraat,<br />

3000 Leuven, 0 1 6/22.45.64.<br />

Open: d<strong>in</strong>sdag tot en met<br />

donderdag van 9.30 tot<br />

17.00 uur.<br />

Vrijdag doorlopend van 9.30<br />

tot 21.30 uur. Zater- en zondag<br />

van I 3.30 tot 18.30 u.<br />

Gesloten op elke maandag<br />

en op I novem<strong>be</strong>r.<br />

Toegang: 200.fr.<br />

Voor OKV-abonnees<br />

<strong>be</strong>draagt de<br />

toegangsprijs 150,-fr.<br />

op vertoon van hun<br />

<strong>Museum</strong>kaart.<br />

Limburg<br />

Prov<strong>in</strong>ciaal <strong>Museum</strong>,<br />

Hasselt<br />

Lydia Schouten<br />

tot I 6 okto<strong>be</strong>r<br />

De Nederlandse multi-media<br />

kunstenares, Lyd ia Schouten<br />

(44), ontwikkelde <strong>in</strong> de jaren<br />

'80 een oeuvre dat <strong>be</strong>st<br />

omschreven kan worden als<br />

"stoorzender van de<br />

communicatie". Aanvankelijk<br />

werkte zij met videotapes,<br />

maar na een verblijf <strong>in</strong> New<br />

York creëert zij ruimtelijke<br />

<strong>in</strong>stallaties en zelfstandige<br />

<strong>be</strong>elden. Daar<strong>in</strong> verwerkt zij<br />

videoprojectie, licht, geluid en<br />

computerpr<strong>in</strong>ts.<br />

Prov<strong>in</strong>ciaal <strong>Museum</strong>,<br />

Zuivelmarkt 33,<br />

3500 Hasselt, 0 1 1-21.02.66<br />

Open: dagelijks van I 0 tot<br />

17u., zond. van 14 tot 17u ..<br />

Maandag gesloten<br />

Nationaal Jenevermuseum,<br />

Hasselt<br />

Jenever en Likeur <strong>in</strong> Kleur.<br />

Belgische jenever- en<br />

likeuraffiches 1885- 1940<br />

I 7 septem<strong>be</strong>r-3 I decem<strong>be</strong>r<br />

Aan het e<strong>in</strong>de van de 19de<br />

eeuw groeide de Belgische<br />

jenever- en likeurproduktie<br />

zienderogen. Nieuwe en<br />

grootschalige promotiemiddelen<br />

waren noodzakelijk.<br />

In Parijs sierden grote<br />

lithografische <strong>be</strong>eldaffiches<br />

s<strong>in</strong>ds 1875 het straat<strong>be</strong>eld. In<br />

België verschijnen de eerste<br />

plakkaten <strong>in</strong> 1885.<br />

Op d oude reclamebiljetten<br />

worden handteken<strong>in</strong>g van de<br />

stoker-opdrachtgever, de<br />

<strong>be</strong>drijfsgebouwen, de fles of<br />

stoop en de tentoonstell<strong>in</strong>gsmedailles<br />

monumentaal<br />

weergegeven.<br />

Later, <strong>in</strong> navolg<strong>in</strong>g van<br />

ontwerper jules Chéret<br />

overheerste de voorstell<strong>in</strong>g<br />

van een aantrekkelijke jonge<br />

vrouw die de drank aanprijst.<br />

Tekst en <strong>be</strong>eld werden <strong>in</strong> Art<br />

Nouveau uitgewerkt.<br />

Toenaangevend waren de<br />

drukkerijen A Bénard <strong>in</strong> Luik,<br />

0. De Rycker & Mendel en<br />

FOTO: NJH, EDDY DONKERS<br />

J.L. Goffart <strong>in</strong> Brussel. Luikse<br />

en Limburgse stokerijen<br />

deden <strong>be</strong>roep op Bénard.<br />

De Belgische wet­<br />

Vandervelde ( 1 919) legde<br />

het drankverbruik aan<br />

banden, om die reden<br />

werden <strong>in</strong>terieuraffiches voor<br />

sterke drank vervangen door<br />

publiciteit voor laaggradige<br />

aperitieven.<br />

De nieuwe affiches waren<br />

ook meer consumentgericht<br />

de af<strong>be</strong>eld<strong>in</strong>g van mensen op<br />

een gezellig terrasje,<br />

genietend van een aperitief<br />

werkte aanstekelijk.<br />

Nationaal<br />

Jenevermuseum,<br />

Witte Nonnenstraat 19,<br />

3500 Hasselt, 0 I 1-24. I 1.44<br />

Open: van di. tot vrijd. van<br />

I 0 tot 17u., zaterdag, zondag.<br />

en feestdagen van 14 tot<br />

18u ..<br />

Groeps<strong>be</strong>zoeken volgens<br />

afspraak. Gesloten op<br />

maandag, 1-2- 1 I nov.,<br />

25-26 dec ..<br />

Toegang: 80-60 fr.<br />

Rondleid<strong>in</strong>gen op afspraak,<br />

0 I 1-24. I 1.44, 750 fr.<br />

25 vrijkaarten<br />

Stedelijk <strong>Museum</strong><br />

Stell<strong>in</strong>gwerff-Waerdenhof,<br />

Hasselt<br />

200 Jaar Lithografie<br />

I 7 septem<strong>be</strong>r-23 decem<strong>be</strong>r<br />

De lithografie, of<br />

steendrukkunst, werd door<br />

A Senefe lder <strong>in</strong> 1796 te<br />

München uitgevonden. Op<br />

het oppervlak van een vlakke<br />

steen wordt een voorstell<strong>in</strong>g<br />

getekend of gegraveerd.<br />

Vervolgens wordt de steen<br />

geprepareerd met kleurstof<br />

en afgedrukt. Een lithografie<br />

is dus een door steendruk<br />

verkregen prent.<br />

De tentoonstell<strong>in</strong>g kadert <strong>in</strong><br />

een totaalproject rond<br />

lrt:hografie dat ontwikkeld<br />

werd n.a.v. het 20-jarig<br />

<strong>be</strong>staan van de Afdel<strong>in</strong>g<br />

Lithografie van de Stedelijke<br />

Academie voor Schone<br />

Kunsten van Hasselt, en het<br />

gelijktijdig ca. 200-jarig<br />

<strong>be</strong>staan van de lithografie als<br />

kunstvonm.<br />

Stedelijk <strong>Museum</strong><br />

Stelli ngwerff-Waerdenhof,<br />

Maastrichterstraat 85, 3500<br />

Hasselt, 0 I 1 -24. I 0.70<br />

Prov<strong>in</strong>ciaal <strong>Museum</strong> voor<br />

Religieuze Kunst<br />

S<strong>in</strong>t-Truiden, Begijnhofkerk<br />

24 septem<strong>be</strong>r tot 6 novem<strong>be</strong>r<br />

De tentoonstell<strong>in</strong>g 'Kruis en<br />

Lotus. Achterglasschilderkunst<br />

uit Europa' biedt een<br />

rijk overzicht van de produktie<br />

uit alle <strong>be</strong>langrijke<br />

Europese centra en schenkt<br />

ruim aandacht aan de hier<br />

m<strong>in</strong>der <strong>be</strong>kende achterglasschilder<strong>in</strong>gen<br />

uit Azië en het<br />

Nabije Oosten.<br />

Achterglasschilder<strong>in</strong>gen<br />

worden vandaag haast<br />

uitsluitend nog vereenzelvigd<br />

met devote volkskunst, naïve<br />

21


T entoonstell<strong>in</strong>gsnieuws<br />

schepp<strong>in</strong>gen van een rurale<br />

maatschappij, vooral te<br />

situeren <strong>in</strong> centraai-Europa <strong>in</strong><br />

de 19de eeuw. De oude<br />

techniek van het schilderen<br />

achter glas werd <strong>in</strong> het<br />

middeleeuwse Italië herontdekt<br />

en vond zijn weg tot <strong>in</strong><br />

de Europese rococosalons.<br />

Voor het eerst verschijnt het<br />

schilderen achter glas als een<br />

afzonderlijke <strong>be</strong>roeps<strong>be</strong>nam<strong>in</strong>g<br />

<strong>in</strong> de archieven van de<br />

stad Augsburg <strong>in</strong> 1684. Dit<br />

centrum bleef tot ver <strong>in</strong> de<br />

18de eeuw op een artisanaal<br />

niveau produceren. Vanaf het<br />

e<strong>in</strong>de van de 18de eeuw<br />

ontwikkelt zich een massaproduktie<br />

<strong>in</strong> diverse centra <strong>in</strong><br />

Centraal- en Oost-Europa en<br />

<strong>in</strong> het Middelands Zeegebied.<br />

Prov<strong>in</strong>ciaal <strong>Museum</strong> voor<br />

Religieuze Kunst -<br />

Begijnhofkerk,<br />

Begijnhof 59, 3800 S<strong>in</strong>t-<br />

T ruiden, 0 I I /68.85.79<br />

Open: d<strong>in</strong>sdag tot vrijdag:<br />

I 0- 1 2.30 u. en I 3.30- 17 u.,<br />

zaterdag, zon- en feestdagen:<br />

13.30-17 u.<br />

Gesloten op maandag.<br />

22<br />

Oost-Vlaanderen <strong>Museum</strong> van De<strong>in</strong>ze en de Rhoades (USA), Maria <strong>Museum</strong> voor Volkskunde,<br />

Lei es treek, Roosen (N), Eran Schaerf Gent<br />

<strong>Museum</strong> van De<strong>in</strong>ze Lucien Matthyslaan 3-5, (ls/B) en Luc T uymans (B). Kunst op tegels.<br />

en de Leiestreek, De<strong>in</strong>ze 9800 De<strong>in</strong>ze, 09-386.00. 1 I Hun oeuvre, <strong>in</strong> de vorm van tot 25 septem<strong>be</strong>r<br />

Frans Labath Open: dagelijks van 14 tot "plastische gestes", zoekt een<br />

17 septem<strong>be</strong>r-24 okto<strong>be</strong>r 17.30u., zat., zon- en specifieke mentale en fysieke ledereen kent de "Delftse"<br />

feestdagen van I 0 tot 12u. plaats b<strong>in</strong>nen het geheel. bont versierde tegeltjes, met<br />

Frans Labath (45) is docent en van 14tot 17u .. De uite<strong>in</strong>delijke vorm van het soldaten, dieren, k<strong>in</strong>der<strong>in</strong><br />

het schildersatelier van de Gesloten op d<strong>in</strong>sdag. geheel wordt <strong>be</strong>paald door spelen, vreemde zeewezens<br />

Stedelijke Academie voor de artistieke noodzaken van of bij<strong>be</strong>lse taferelen. De<br />

Schone Kunsten van De<strong>in</strong>ze. de "gestes". In die z<strong>in</strong> ligt de oorsprong van de techniek<br />

Uitgangspunt voor zijn <strong>Museum</strong> van Hedendaagse nadruk op de energetische om kleitegels met een laagje<br />

landschappen, stillevens of Kunst, Gent aanwezigheid van het oeuvre. wit t<strong>in</strong>glazuur te <strong>be</strong>strijken en<br />

abstracties is paradoxaal This is the show and the De macht van de tentoon- daama te <strong>be</strong>schilderen ligt <strong>in</strong><br />

genoeg het menselijk lichaam. show is many th<strong>in</strong>gs/Extra stell<strong>in</strong>gsmuur werd pr<strong>in</strong>cipieel Zuid-Europa en Noord-<br />

<strong>Het</strong> teken "mens" fu ngeert Muros genegeerd. De muur wordt Afrika. Pas <strong>in</strong> de I 6de eeuw<br />

als katalysator voor een 17 septem<strong>be</strong>r-27 novem<strong>be</strong>r <strong>be</strong>naderd als <strong>in</strong>cidenteel, leerden Vlaamse en later<br />

complexe, gelaagde structuur waarachter de wereld schuil Hollandse pottenbakkers<br />

van ontelbare andere tekens De kem van deze tentoon- gaat. De muur <strong>be</strong>zit dus niet deze techniek kennen. Vooral<br />

die de oorspronkelijke figuur stell<strong>in</strong>g is een groep van zes meer haar ordenende kracht. de Hollandse tegels getuigen<br />

overwoekeren, versnipperen kunstenaars: Anne Decock 'The show is many th<strong>in</strong>gs" van hoge kunstz<strong>in</strong>nige en<br />

en verspreiden over het en Honoré a·o (B), Fabrice omdat ze niet zoekt naar technische kwaliteit. Atelier<br />

doek. <strong>Het</strong> complexe geheel Hy<strong>be</strong>rt (Fr), Henriette f<strong>in</strong>aliteit, ze wil een levendige Knock produceert nog tegels,<br />

van tekens verdicht zich tot Lehtonen (F), Mark Manders conversatie zijn. vervaardigd volgens het<br />

een bijna monochrome (N) en Uri T zaig (Is). <strong>Het</strong> traditionele Delftse ambacht.<br />

verfhuid, hier en daar museum wordt <strong>be</strong>naderd als <strong>Museum</strong> van Hedendaagse<br />

doorbroken door vegen en een conversatieruimte voor Kunst, <strong>Museum</strong> voor Volkskunde,<br />

vlakken. De orig<strong>in</strong>ele heftige kunstenaars via hun werk. Citadelpark, 9000 Gent, Kraanlei 65, 9000 Gent,<br />

kleuren versmelt Frans Maar elke denkbare afwijk<strong>in</strong>g 09-22 1.17.03 09-223. 1 3.03<br />

Labath tot een <strong>in</strong>tens diep daarvan is mogelijk, zoals de Open: dagelijks van 9.30 tot Open van 9 tot I 2.30u. en<br />

grijs. deelname van kunstenaars 17u .. Gesloten op maandag van I 3.30 tot 17.30u.<br />

die niet op de lijst staan: Rondleid<strong>in</strong>gen op aanvraag: Toegang: 80 fr., groepen<br />

Louise Bourgeois (USNFr), 09-22 1.17.03, 1.500 fr. 50 fr.<br />

Suchan K<strong>in</strong>oshita U/N), Jason Catalogus: 200 fr.<br />

Libramont(Belgische Ardennen)<br />

24 septem<strong>be</strong>r tot 2 okto<strong>be</strong>r 1994<br />

(13u. tot 19 u.)<br />

7 de Internationaal l(unstsalon<br />

120 eigentijdse kunstenaars<br />

Schilderkunst - Beeldhouwkunst - Kunstambacht<br />

Met uitzonderlijke en <strong>in</strong>ternationale tentoonstell<strong>in</strong>gen:<br />

- "Images et Terre ": tentoonstell<strong>in</strong>g aangeboden door de Prov<strong>in</strong>­<br />

cie Luxembourg (werken van 3 keramisten en 4 plaatsnijders)<br />

- "56 Group Wales": schilderijen en <strong>be</strong>eldhouwwerken van<br />

17 artiesten afkomstig uit Wales<br />

- "De artiest verlegt de Europese Grenzen": tentoonstell<strong>in</strong>g<br />

voorgesteld door de Deense groep "Kulturremisen Brande "<br />

Bereikbaar via:<br />

- E25 Luik-Luxembourg, aan de verkeerswissel Neufchateau: E4 ll richt<strong>in</strong>g<br />

Brussel, op 10 km: uitrit 26 (Libramont)<br />

- E4 ll Luxembourg-Brussel, uitrit 26<br />

- E4l l Brussei-Luxembourg, uitrit 25 bis<br />

Info: (32) 61 /22 39 31


T entoonstell<strong>in</strong>gsnieuws<br />

Lakenhalle Stadhuis, Cultureel Centrum, <strong>Museum</strong> Constant Aan de hand van een<br />

Oudenaarde<br />

Oudenaards Zilver<br />

tot 30 okto<strong>be</strong>r<br />

Oudenaarde, het historische<br />

en artistieke hart van de<br />

Vlaamse Ardennen, kennen<br />

we voomarnelijk als<br />

- <br />

\ . / ]<br />

Kortrijk<br />

Frans Masereel.<br />

Houtsneden uit de reeks<br />

"Mijn Land"<br />

3 septem<strong>be</strong>r-2 okto<strong>be</strong>r<br />

Gedurende een maand kan<br />

Permeke, Jab<strong>be</strong>ke<br />

Pierre Devos<br />

tot I 6 okto<strong>be</strong>r<br />

<strong>Het</strong> <strong>Museum</strong> Constant<br />

Permeke is gevestigd <strong>in</strong> het<br />

honderdtal schilderijen wordt<br />

de evolutie van deze nauw<br />

verwante genres getoond<br />

vanaf het neo-classicisme tot<br />

en met de post-impressionistische<br />

strom<strong>in</strong>gen.<br />

Tijdens de I 8de en 19de<br />

wandtapijtenstad. Maar de men een negentigtal eeuw was het gebruikelijk dat<br />

stad huisvestte vanaf de I 5de houtsneden uit de reeks een schilder voor één enkel<br />

eeuw ook knappe zilver- "Mijn land" van Frans genre koos. Verhagen, Van<br />

smeden wiens werkstukken Masereel (I 889- 1 972) Dome, Faes, Rob<strong>be</strong>, e.a.<br />

zeer gegeerd waren. Hét <strong>be</strong>zichtigen. Frans Masereel is illustreren het geschilderde<br />

hoogtepunt van de wellicht één der <strong>be</strong>kendste stilleven en bloemstuk van<br />

Oudenaardse zilversmeed- houtsnijders <strong>in</strong> België, ook al het rococo tot de romantiek.<br />

kunst lag <strong>in</strong> de 17de eeuw. heeft hij hier kort gewoond. <strong>Het</strong> realistische stilleven<br />

De produktie omvatte Samen met jozef en jan Frans wordt vertegenwoordigd<br />

zilverwerk voor zowel Cantré, George M<strong>in</strong>ne en door de werken van Robie,<br />

kerkelijk - monstransen, ontmoette hij de jonge arts Henri Van Straten <strong>be</strong>hoorde Bel lis, Jean Cape<strong>in</strong>ick en<br />

reliekhouders, altaar- Paul Alexandre, die niet Masereel tot de groep hout- L<strong>in</strong>nig jr .. Dan zijn er Ensor,<br />

kandelaars, kelken, cibories - alleen zijn dokter werd - hij snijders die tussen de jaren F<strong>in</strong>ch, Pantazis, Boch die het<br />

als profaan - koffiekannen, leed immers aan tu<strong>be</strong>rculose 1920 en 1930 de houtsnij- stilleven en bloemstuk <strong>in</strong><br />

theepotten, tafelgerei - - maar met wie hij een kunst modemiseerde en impressionistische stijl<br />

gebruik. stevige vriendschapsband weer op niveau bracht met schilderen.<br />

In de Lakenhalle van het uitbouwde. een <strong>in</strong>ternationale reputatie. Speciale aandacht gaat naar<br />

Gotische Stadhuis, met de Paul Alexandre had de <strong>be</strong>- vrouwelijke kunstenaars: Art,<br />

<strong>be</strong>roemde 'go<strong>be</strong>l<strong>in</strong>s' als doel<strong>in</strong>g een oeuvre samen te Cultureel Centrum, huis waar<strong>in</strong> Permeke (I 886- Dehem, Drumaux en<br />

decor, staan t/m 30 okto<strong>be</strong>r stellen, gewijd aan Modigliani Benedengalerij, 1952) meer dan 20 jaar Ronner, die hun versies van<br />

I 60 stukken Oudenaards waar<strong>in</strong> hij voorgoed komaf Hazelaarstraat 7, 8500 woonde en werkte. het bloemenstilleven schilzilver<br />

te kijk. Voor de zou maken met de legendes Kortrijk <strong>Het</strong> museum toont een derden rond 1900. Symbotentoonstell<strong>in</strong>g<br />

werd de rond de kunstenaar. Hij wou Open: dagelijks van 14 tot overzicht van het oeuvre van listische werk van Spilliaert<br />

zilvercollectie van het bovendien de complete I 8u .. Gesloten op maandag. de kunstenaar evenals ontbreekt niet en de ten-<br />

Oudenaardse echtpaar collectie teken<strong>in</strong>gen en persoonlijke documenten en toonstell<strong>in</strong>g wordt afgesloten<br />

De Boever-AIIigoridès akwarellen uitgeven. Hij voorwerpen. Kle<strong>in</strong>ere met enkele post-impressieaangevuld<br />

met stukken uit tal kwam nooit tot de realisatie Stedelijk <strong>Museum</strong>, Kortrijk tentoonstell<strong>in</strong>gen willen de nistische uitlopers, zoals De<br />

van kerken, kloosters, musea van zijn project, want Paul Projekt Vlaamse Meesters omgev<strong>in</strong>g van Permeke Clerck, jacquart, Navez, ...<br />

en privé-verzamel<strong>in</strong>gen uit Alexandre stierf <strong>in</strong> 1968. tijdens Decosit 1994 schetsen. Tot I 6 okto<strong>be</strong>r<br />

het hele land. Dankzij historicus Noël 7 okto<strong>be</strong>r-? novem<strong>be</strong>r toont het museum werk van Stedelijk <strong>Museum</strong> voor<br />

Alexandre, zoon van Paul Permekes schoonzoon Pierre Schone Kunsten,<br />

Lakenhalle Stadhuis Alexandre en Jan Martens, <strong>Het</strong> project "Vlaamse Devos (Oudenaarde 1917- Wapenple<strong>in</strong>, 8400<br />

Grote Markt I Hoogstraat directeur-uitgever van het Meesters" is een culturele 1972). Pierre Devos schilder- Oostende, 059-80.53.35<br />

Oudenaarde, 055/3 I .46.0 I Mercatorfonds-Paribas, werd manifestatie, gegroeid uit een de figuren, stillevens en Open: dagelijks van I 0 tot<br />

Open: dagelijks van 14 het project toch werkelijk- dialoog tussen vakmanschap strandgezichten badend <strong>in</strong> 12u. en van 14 tot 17u ..<br />

tot 17u heid <strong>in</strong> de vorm van een en de creativiteit van onze een deoslate, <strong>be</strong>vreemdende Gesloten op d<strong>in</strong>sdag, 24 dec.<br />

Toegang: I OOfr., 80fr. - monumentaal kunstboek Vlaamse meu<strong>be</strong>lstof<strong>be</strong>drijven. sfeer. Permeke hield het en I jan.<br />

tentoonstell<strong>in</strong>g & 'Modigliani <strong>in</strong>connu' uitgege- Decosit, de Internationale meest van de <strong>be</strong>eldhouwer<br />

stadhuis<strong>be</strong>zoek (enkel ven bij het Mercatorfonds. vak<strong>be</strong>urs voor zitmeu<strong>be</strong>l- Devos en het zijn deze<br />

weekends) 140fr., 120fr. De tentoonstell<strong>in</strong>g <strong>in</strong> Brugge stoffen, biedt het project een werken - bronzen, <strong>Museum</strong> voor Moderne<br />

sluit nauw bij dit boek aan tentoonstell<strong>in</strong>gsplatform aan. gipsmodellen en keramisch Religieuze Kunst<br />

West-Vlaanderen<br />

maar legt toch eigen accenten.<br />

Driehonderd teken<strong>in</strong>gen,<br />

Hier<strong>in</strong> worden vooral de<br />

creatieve en toekomstwerk<br />

- die te zien zijn <strong>in</strong> het<br />

museum.<br />

Oostende<br />

Ben Snauwaert. Vijf jaar<br />

aangevuld met bruiklenen uit gerichte produktontwik- <strong>be</strong>eldend werk<br />

Kunstcentrum Oud S<strong>in</strong>t-Jan het <strong>Museum</strong> voor Midden- kel<strong>in</strong>gen <strong>in</strong> de meu<strong>be</strong>lstoffen <strong>Museum</strong> Constant Permeke 9 tot 3 I okto<strong>be</strong>r<br />

Brugge Afrika uit Tervuren en het <strong>be</strong>oogd. Uit <strong>be</strong>kende werken Gistelsteenweg 34 1 Jab<strong>be</strong>ke<br />

Modigliani - De Openbar<strong>in</strong>g Parijse Musée Guimet van onze Vlaamse Meesters, - Open: d<strong>in</strong>sdag t/m zondag<br />

tot 2 okto<strong>be</strong>r schetsen een <strong>be</strong>eld van de Jan Van Eyck, Hans Meml<strong>in</strong>g, I 0- 1 2.30u en 13.30- 18u -<br />

<strong>in</strong>vloeden die Modigliani Ru<strong>be</strong>ns, Van Dyck, James vanaf 1/IOtot 17u<br />

Voor het eerst s<strong>in</strong>ds haar onderg<strong>in</strong>g en van zijn tijd. Ensor, Gustave De Smet, - Toegang: 50fr., 20fr. -<br />

ontstaan wordt de collectie worden detail<strong>be</strong>elden van toegang gratis voor -14j. en<br />

van Dr. Paul Alexandre, Kunstcentrum Oud S<strong>in</strong>t-Jan, stoffen uitgelicht, die als op vertoon ticket<br />

vriend en mecenas van Mariastraat 38, Brugge, <strong>in</strong>spiratiebron dienen bij het retrospectieve Rik Wouters<br />

Amedeo Modigliani ( I 884- 050/33.56.66 ontwerp voor de weefsels. P.M.M.K. Oostende<br />

1920) tentoongesteld. Open: dagelijks van 9.30 tot Deze worden exclusief voor<br />

De collectie teken<strong>in</strong>gen van I 8 uur Toegang: 350 fr. de tentoonstell<strong>in</strong>g ontwikkeld<br />

Dr. Paul Alexandre is uniek door een vijftiental deelne- Stedelijk <strong>Museum</strong> voor<br />

omdat zij heel precies het mende textiel<strong>be</strong>drijven. Schone Kunsten, Oostende<br />

leven verhaalt van Modigliani Belgische Stilleven- en<br />

tussen 1906, met zijn ' Stedelijk <strong>Museum</strong>, Bloemenschilderkunst<br />

aankomst te Parijs en 2 Broeikaai 6, 8500 Kortrijk, 1750-1914<br />

augustus I 9 14, de dag dat 056-2 1.19.92 29 okto<strong>be</strong>r-JO januari 1995 <strong>Het</strong> <strong>be</strong>eld van de kunstenaar<br />

Paul Alexandre naar het front die <strong>in</strong> afzonder<strong>in</strong>g op een<br />

trok. Modigliani was 22 toen <strong>Het</strong> is de allereerste keer dat zolderkamertje bij het licht<br />

hij naar Parijs trok en zich de Belgische stilleven- en van een kaarsstompje en een<br />

vestigde <strong>in</strong> de kunstenaars- bloemenschilderkunst zo droge korst de muze dient, is<br />

wijk Montmartre. In 1907 uitvoerig <strong>be</strong>handeld worden. volgens sommigen niet meer<br />

23


T entoonstel/<strong>in</strong>gsnieuws<br />

van deze tijd. Alsof er uitgestippelde<br />

routes zouden zijn<br />

om tot het kunstenaarsschap<br />

te komen.<br />

De route van Ben Snauwaert<br />

( 1968, Beemem) vertoont<br />

een veelvoud aan 'romantische'<br />

elementen. Tweede<br />

k<strong>in</strong>d uit een West-Vlaams<br />

ar<strong>be</strong>idersgez<strong>in</strong>, gaat werken<br />

op zijn vijftiende, militaire<br />

dienst bij de para-commando's,<br />

bouwvakker ...<br />

Vanaf zijn zevende tekent<br />

Ben Snauwaert, later gaat hij<br />

schilderen en <strong>be</strong>eldhouwen.<br />

Schoollopen lukt hem niet<br />

bijster goed: hij wordt 'manu<br />

militaru' uit de Gemeentelijke<br />

Academie van W<strong>in</strong>gene<br />

gezet en loopt precies één<br />

week les <strong>in</strong> de Stedelijke<br />

Hoge School voor Beeldende<br />

Kunst <strong>in</strong> Maastricht.<br />

Als de eerste galerijen zijn<br />

werk ontdekken, <strong>be</strong>dankt<br />

Ben Snauwaert. Hij kiest <strong>in</strong><br />

1990 voor een<br />

kluizenaars<strong>be</strong>staan op een<br />

Oostendse zolderkamer.<br />

Dure verf en goedkope<br />

blikken bonen! Na vijf jaar<br />

van wroeten <strong>in</strong> de eigen<br />

kunstenaarsziel op zoek naar<br />

de kem, wordt de cocon<br />

toch te nauw. Kunst wil<br />

immers ook gecommuniceerd<br />

worden. In het<br />

<strong>Museum</strong> voor Modeme<br />

Religieuze Kunst, dat vlak<br />

naast zijn schuilplaats ligt, stelt<br />

Ben Snauwaert <strong>in</strong> okto<strong>be</strong>r<br />

het resultaat van 'vijf jaar<br />

<strong>be</strong>eldend werk' tentoon.<br />

<strong>Museum</strong> voor Moderne<br />

Religieuze Kunst,<br />

S<strong>in</strong>t-Sebastiaanstraat 43,<br />

Oostende, OS9170.86.87<br />

Open: elke dag van I S tot I 8<br />

uur, vrijdagavond tot 21 uur<br />

<strong>Museum</strong> voor Moderne<br />

Kunst (PMMK), Oostende<br />

Jan Beekman<br />

8 okto<strong>be</strong>r tot 2 7 novem<strong>be</strong>r<br />

Jan Beekman (Meise 1929)<br />

leeft en werkt reeds een<br />

tiental jaar <strong>in</strong> Chicago. In de<br />

jaren 'SO produceerde hij<br />

overwegend niet figuratief<br />

werk <strong>in</strong> een donker en<br />

duister koloriet. Circa 19S8<br />

krijgt Beekman opdrachten<br />

van de BRTN, later ook van<br />

toneelgezelschappen, om<br />

decors te bouwen. Ruimte<br />

en licht worden primordiale<br />

<strong>be</strong>standdelen <strong>in</strong> zijn werk.<br />

Ook de constructie van het<br />

<strong>be</strong>eld komt meer en meer<br />

op de voorgrond. In 1961<br />

participeert Beekman met<br />

24<br />

G-S8 en komt zo <strong>in</strong> de<br />

constructivistische <strong>be</strong>weg<strong>in</strong>g<br />

terecht. Later volgt een meer<br />

figuratieve periode. Vanaf<br />

midden de jaren '70 schildert<br />

Beekman kristallijne constructies<br />

tegen een achtergrond<br />

die als kosmische ruimte<br />

fu ngeert.<br />

<strong>Het</strong> recente werk van<br />

Beekman vertoont een<br />

eerder topografisch karakter.<br />

De toeschouwer krijgt de<br />

<strong>in</strong>druk van imag<strong>in</strong>iaire<br />

luchtfoto's met meanders,<br />

rotsen en bossen.<br />

<strong>Museum</strong> voor Moderne<br />

Kunst (PMMK),<br />

Romestraat I I ,<br />

8400 Oostende,<br />

OS9IS0.8 1.18<br />

Open: dagelijks van I 0 tot I 8<br />

u., gesloten op maandag.<br />

Toegang: I 00 fr.,<br />

reductiehouders 80 fr., SO fr.,<br />

jongeren -I 6 gratis<br />

Cultureel Centrum Kasteel,<br />

Zonne<strong>be</strong>ke<br />

De b<strong>in</strong>nenwereld van<br />

Gil<strong>be</strong>rt Swim<strong>be</strong>rghe<br />

I 4 okto<strong>be</strong>r- I 3 novem<strong>be</strong>r<br />

Gil<strong>be</strong>rt Swim<strong>be</strong>rghe (Brugge,<br />

1927) is een voor<strong>be</strong>eld van<br />

iemand die consequent de<br />

<strong>be</strong>eldtaal onderzoekt<br />

tene<strong>in</strong>de het onzichtbare te<br />

tonen. Daarvoor gebruikt hij<br />

sterk <strong>be</strong>perkende<br />

uitdrukk<strong>in</strong>gsmiddelen:<br />

uitgezuiverde geometrische<br />

vormen en monotone<br />

kleuren. Gil<strong>be</strong>rt Swim<strong>be</strong>rghe<br />

<strong>be</strong>gon aanvankelijk met een<br />

roze periode, nadien een<br />

gele, geelgroene, grijze en<br />

een magisch zwarte.<br />

Tegenwoordig kiest hij voor<br />

blauw.<br />

Cultureel Centrum Kasteel,<br />

leperstraat S, Zonne<strong>be</strong>ke<br />

OS I -77.04.4 1<br />

Open: woe. én zat. van 14<br />

tot I 8u., zond. van I 0 tot<br />

I 2u. en van 14 tot I 8u.<br />

BBL<br />

Fotografiecircuit<br />

I<br />

Aal<strong>be</strong>ke<br />

O.C. Aal<strong>be</strong>ke,<br />

Krugerstraat 9<br />

• I 019-61 I I: Greet Verl<strong>in</strong>den<br />

• 81 I 0-31 I I: Frank Balboa<br />

• SI I 1-81 1 2: Luc Van Muylem<br />

Antwerpen<br />

C.C. Luchtbal,<br />

Columbiastraat I I 0<br />

• 919-41 I 0: Leo Hasenbroekx<br />

• 71 I 0-3 1 I I 0: Bart Leye<br />

• 41 I 1-61 1 2: Kris Demasure<br />

C.C. Bornem,<br />

St.-Amandsesteenweg 4 1<br />

• 719-31 I 0: Krist Demasure<br />

• SI I 0-3 I I I 0: jan Kemepaers<br />

• 21 I I-SI 1 2: Eli Peeters<br />

Elcker-lk centrum<br />

• Sl9-3019: Eli Peeters<br />

• 31 1 0-3 1110: Wim Van<br />

Capellen<br />

• 71 I 1-301 I I: Davy Breyne<br />

Hasselt<br />

C.C. Hasselt<br />

Kunstlaan S<br />

• I 719-301 I 0: Academie<br />

Hasselt, 20 jaar afdel<strong>in</strong>g<br />

fotografie<br />

• SI I 1-181 I 2: Jo Brunen<strong>be</strong>rg<br />

Heist-op-den-Berg<br />

C.C. Zwane<strong>be</strong>rg,<br />

Bergstraat<br />

• 919-41 I 0: Eva Depoorter<br />

• 71 I 0-3 11 I 0: Leo<br />

Hasenbroeckx<br />

• 41 I 1-61 1 2: Bart Leye<br />

Heusden-Zolder<br />

C.C. Heusden-Zolder,<br />

Dekenstraat 40<br />

• 919-SI I 0: Chris Walraed<br />

• 7 I I 0-21 I I : Eva Depoorter<br />

• 41 I I -7 I I 2: Leo<br />

Hasenbroekx<br />

Hoeselt<br />

C.C. Hoeselt,<br />

Europalaan 2<br />

• 919-SI I 0: Michel Stevens<br />

• 71 I 0-21 1 1: Chris Walraed<br />

• 41 I 1-7 I I 2: Eva Depoorter<br />

Knokke-Heist<br />

C.C. Knokke-Heist<br />

Meerlaan 30A<br />

• I 019-61 I 0: Dany Lo<strong>be</strong><br />

• 81 I 0-31 1 1: Bemard<br />

Antkowiak<br />

• SI I 1-81 1 2: Michel Stevens<br />

Kortrijk<br />

C.C. Kortrijk,<br />

S<strong>in</strong>t-Maartenskerkhof 8<br />

• I 019-61 I 0: Frank Balboa<br />

• 81 I 0-31 I I: Luc Van Muylem<br />

• SI I I -81 I 2: Dany Lo<strong>be</strong><br />

Marke<br />

O.C. Marke,<br />

Hellestraat 6<br />

• I 019-61 I 0: Roger Van<br />

Namen<br />

• 81 I 0-31 1 1: Greet Verl<strong>in</strong>den<br />

• SI I 1-81 1 2: Frank Balboa<br />

Menen<br />

O.C. 't Ghelandt,<br />

Waalvest<br />

• I 019-61 I 0: Sylvie<br />

Verhaeghe<br />

• 81 I 0-31 I I: Roger Van<br />

Namen<br />

• SI I 1-81 12: Greet Verl<strong>in</strong>den<br />

S<strong>in</strong>t-Truiden<br />

C.C. De Bogaard,<br />

M<strong>in</strong>derbroedersstraat 29<br />

• 919-SI I 0: Bemard<br />

Antkowiak<br />

• 7 I I 0-21 I I: Michel Stevens<br />

• 41 I 1-71 12: Chris Walraed<br />

Strom<strong>be</strong>ek-Bever<br />

C.C. Strom<strong>be</strong>ek-Bever,<br />

Gemeenteple<strong>in</strong><br />

• 719-31 I 0: Bart Leye<br />

• SI I 0-3 I I I 0: Krist Demasure<br />

• 21 I I-SI 1 2: jan Kempenaers<br />

Tielt<br />

C.C. Tielt,<br />

St.-Michielsstraat 9<br />

• I 019-61 I 0: Luc Van Muylem<br />

• 81 I 0-31 I I: Dany Lo<strong>be</strong><br />

• SI I I -81 I 2: Bemard<br />

Antkowiak<br />

Turnhout<br />

C.C. Turnhout,<br />

Warandestraat 42<br />

• 719-31 I 0: Jan Kempenaers<br />

• SI I 0-3 1 I I 0: Eli Peeters<br />

• 21 I I-SI 1 2: Wim Van<br />

Capellen<br />

Wevelgem<br />

O.C. Wevelgem,<br />

Iepenstraat 20<br />

• I 019-61 I 0: Marc Gomme<br />

• 81 I 0-31 I I: Sylvie<br />

Verhaeghe<br />

• SI I 1-81 I 2: Roger Van<br />

Namen<br />

Te ntoonstell<strong>in</strong>gsa<br />

lgenda<br />

België<br />

Prov<strong>in</strong>cie Antwerpen<br />

Archief en <strong>Museum</strong> voor het<br />

Vlaamse Cultuurleven<br />

M<strong>in</strong>derbroedersstraat 22,<br />

03/232.55.80<br />

• tot I okt.: In het licht van de<br />

dood. Post-mortem fotografie<br />

• 26 nov.-25 feb. 1995: "Een<br />

kwestie van smaak". Menu's en<br />

cul<strong>in</strong>aire archivalia<br />

BACOB Bank<br />

Generaal Lemanstraat 27,<br />

03/240.04.09<br />

• 5 sep.-7 okt.: "Mensen<br />

gefotografeerd. Een vrouwelijke<br />

visie". Foto's van Annelies De<br />

Mey, Eva Depoorter, Bemaded<br />

Dexters, Dany Lo<strong>be</strong>, Marleen<br />

Peeters, Christ<strong>in</strong>e Pluymers,<br />

Janou Slegers, Malou Sw<strong>in</strong>nen,<br />

Greet Verl<strong>in</strong>den<br />

BBL - kantoor Metropool<br />

Lange Gasthuisstraat 14,<br />

03/224.28.4 1<br />

• 13 okt.-25 nov.: Beelden van<br />

Philip Auiguirre Y Otegui, Luk<br />

van Soom en Philip Huyghe<br />

Centrum 't Elzenveld<br />

Lange Gasthuisstraat 45,<br />

03/223.56.28<br />

• 8 sep.- 16 okt.: "Mounta<strong>in</strong>s<br />

Round About". Overzicht van de<br />

Israëlische kunst (S<strong>in</strong>t-Jorispand)<br />

• 17 sep.-23 okt.: "Transfer".<br />

Oostduitse en Belgische<br />

kunstenaars<br />

• 25 nov.-25 feb. 1995: Vic<br />

Gentils<br />

Cultureel Centrum Luchtbal<br />

Colombiastraat I I 0, 2030<br />

Antwerpen, 03/542.49.40<br />

• 3 sep.-30 okt.: Marianne<br />

Willoqué, schilderijen. Marieke<br />

Buys, keramieksculpturen<br />

• 12-14 okt.: Belgische<br />

<strong>in</strong>strumentenbouwers (O.L.V.­<br />

kapel)<br />

• 12 nov.- 18 dec.: "Out of Pr<strong>in</strong>t":<br />

British Pr<strong>in</strong>tmak<strong>in</strong>g 1946- 197 6<br />

Dagbladmuseum<br />

Lombardvest 6, 03/887.0 1 .78<br />

• tot 31 dec.: D-Day, 50 jaar na<br />

de land<strong>in</strong>g. Nonmandië 6 juni<br />

1944<br />

de S<strong>in</strong>gel<br />

Desgu<strong>in</strong>lei 25, 03/248.38.00<br />

• 30 sep.-6 nov.: Juan Navarro<br />

Baldeweg, Spaans architect<br />

Hessenhuis<br />

Falconrui 53, 03/232.84.28<br />

• tot 30 okt.: Muziek en<br />

Schilderkunst <strong>in</strong> de Gouden<br />

Eeuw<br />

• tot 30 okt.: Muziek en Grafiek<br />

<strong>in</strong> de Gouden Eeuw<br />

• tot 30 okt.: Fotografische<br />

<strong>in</strong>drukken van "Beiroet" -<br />

Oorlog, <strong>be</strong>vrijd<strong>in</strong>g. vrijheid<br />

Jordaenshuis<br />

Reyndersstraat 6, 03/232.84.28<br />

• tot 2 okt.: Marc De Roover,<br />

sculpturen


T entoonstell<strong>in</strong>gsagenda<br />

• 7 okt.- 13 nov.: Veerle Rooms onderzoek naar de • I 0 sep.-2 okt: Inuit Indianen oeuvre van Roma<strong>in</strong> De Saegher van de avant-garde: lyre l'ame<br />

en Jef De Smet bouwchronologie van de (Canada) Emile Verhaerenmuseum futuriste<br />

• 18 nov.-23 dec.: Christ<strong>in</strong>e Antwenpse Onze-Lieve- • S-27 nov.: Marc Van Boom: Kaai 22, OS2-33.08.0S Fandation pour I' Architecture<br />

Cl<strong>in</strong>ckx en Sven 't Jolle, VrouwekathedraaL schilderijen • tot 30 okt.: André Goezu, een Kluisstraat SS, I OSO Brussel,<br />

sculpturen Tentconstell<strong>in</strong>g <strong>in</strong> de Ekeren illustrator voor Emile Verhaeren 02-649.02.59<br />

KB-Toren kooromgang van de kathedraal. Kunstcentrum Hof De Bist S<strong>in</strong>t-Niklaas • 4 okt.-3 1 dec.: Luchttuigen<br />

Eiermarlkt 20, 03/202.96.33 Info 03/23 1.30.33. • 9 sep.-2 okt.: Johan De Fré en Mercatormuseum 1900- 19S8 en Panamarenko<br />

• tot I 6 sep.: Fritz Mayer van Openluchtmuseum Middelheim Walter Dolphijn, schilderijen Zwijgershoek, 9100 S<strong>in</strong>t-Niklaas Gemeenschapscentrum de<br />

den Bergh, numismaat (F. Coll<strong>in</strong> Middelheimlaan 61, 2020 • 7-30 okt.: Lisette Heeffer • 30 sep.-27 nov .. : Van Mercator Maal<strong>be</strong>ek<br />

zaal) Antwenpen, 03/828. 1 3.50 • 4-27 nov. Elly De Backer, tot Morgen. De aarde <strong>in</strong> <strong>be</strong>eld Oudergemselaan 90, I 040<br />

• 30 sep.- 1 ap. 199S: • 2S sep.- 30 nov.: Luciano Fabro <strong>be</strong>elden en schilderijen - lngrid • IS-30 okt.: Italiaanse Etter<strong>be</strong>ek, 02-734.84.43<br />

Milieutechnologie Prov<strong>in</strong>ciaal Diamantmuseum Van Der Heyden, etsen cartografie uit de 16de eeuw • tot IS okt.: "Beeld <strong>in</strong> Park"<br />

(T echnocentrum) Lange Herentalsestraat 3 1 -33, Stedelijke Bibliotheek Stedelijk <strong>Museum</strong> Zwijgershoek Hallepoortmuseum<br />

• I 0 okt.- 16 dec.: Antwenpen 03/23 1.86.4S Driehoekstraat 4 Regentiestraat 61-63, Zuidlaan, 02-S34.2S.52<br />

onder de V-bommen (F. Coll<strong>in</strong> • 14 okt.- 13 nov.: Hedendaagse • 24 sep.- IS okt.: "Ekeren, 03/777.29.42 • tot 23 okt: <strong>Het</strong> accordeon <strong>in</strong><br />

zaal) Italiaanse topontwenpers te gast: <strong>be</strong>vrijd donp" • tot 2 okt.: Oorlog <strong>in</strong> de Stad. onze volkscultuur<br />

Kolveniershof collectie uit het Castelia di Lier S<strong>in</strong>t-Niklaas 1940- 1944 • 16 sep.-9 okt.: Speelgoed uit<br />

Kolveniersstraat 20, 03/232.39.20 Satirana Timmermans-Opsomerhuis • 1-30 nov.: Afrika, de k<strong>in</strong>dertijd van de kunst<br />

• 12 sep.-29 sep.: Antwenpen: • 18 nov.-3 1 dec.: Creaties van Netelaan 4, 03/489. 1 1.1 I Groepstentoonstell<strong>in</strong>g Japanse Toren<br />

waar cultuur een feest is. Jo Den Haerynck • tot 30 okt.: Kunstsmid Lukasgezellen Van Praetlaan 44,<br />

Laureaten van de 4de Prov<strong>in</strong>ciaal <strong>Museum</strong> voor Ledewijk Van Boeckel ( 1 8S7- • 2 dec.-28 jan. 1995: Mercator I 020 Brussel, 02-268. 16.08<br />

fototentoonstell<strong>in</strong>g - Zomer van Fotografie 1944) en zijn boeken. De • tot 7 nov.: Samura:i<br />

de fotografie Waalse Kaai 47, 03/2 16.22. 1 I Lille veil<strong>in</strong>gcatalogus van de boeken KB-Galerij<br />

Kon<strong>in</strong>g<strong>in</strong> Fabiolazaal • 22 okt.: open<strong>in</strong>g van het Galerij 't Zand VZW van G. Mercator, Leiden, Thomas Grote Marlkt 19, I 000 Brussel,<br />

Jezusstraat 28, 03/23 1 .57.93 vernieuwde <strong>Museum</strong> voor Balsakker 28, 2275 Lille, Basson, I 604 02-5 1 7.56.72<br />

• 9 sep.- 16 okt: 'Ruimte en Fotografie 014-88.04.72 Rekemzaal • sep/okt: Etsen van James Ensor<br />

keramiek'. Installaties met • 22 okt.-4 dec.: Stijn Streuvels • tot 23 okt.: Jacques Neve, • 4 dec.-8 jan.: Jaarlijkse Kon<strong>in</strong>klijke Bibliotheek Al<strong>be</strong>rt I<br />

keramiek <strong>in</strong> Vlaanderen fotograaf schilderijen en <strong>in</strong>stallaties tentoonstell<strong>in</strong>g Waase kunstkr<strong>in</strong>g Kunst<strong>be</strong>rg, I 000 Brussel,<br />

Kon<strong>in</strong>klijk <strong>Museum</strong> voor • 22 okt.-4 dec.: Lucas Jodogne, Mechelen Turnhout 02-S I9.53. 1 1<br />

Schone Kunsten <strong>in</strong> het kader van "Documentaire Cultureel Centrum A Sp<strong>in</strong>oy de Warande • 23 sep.-22 okt.: <strong>Het</strong><br />

Leopold de Waelplaats 1-9, foto-opdrachten" M<strong>in</strong>derbroedersgang 5, Warandestraat 42, 014/4 1 .94.94 Landjuweel van 1561<br />

03/238.78.09 Ronny Van de Velde 2800 Mechelen, 015-20. 16.32 • 17 sep.-23 okt.: "Spagnum et • 23 sep.-22 okt.: Ernst Stadier<br />

• 25 sep.-27 nov.: Remi Ijzerenpoortkaai 3, 03/2 1 6.30.47 • I I sep.-2 okt.: 'Van kist tot lumen". 16 kunstenaars <strong>in</strong> het en zijn vriendenkr<strong>in</strong>gen<br />

Cornelissen: <strong>be</strong>eldhouwwerk en • I I sep.- 18 dec.: Man Ray kast'. <strong>Het</strong> oude meu<strong>be</strong>l te licht van Noord-Brabant • 8 nov.-5 jan. 1995: Gerard<br />

grafiek 1890- 1 976 Mechelen. Nationaal <strong>Museum</strong> van de Mercator. van zeevaarder tot<br />

• 2 okt.-4 dec.: Klassieke Ru<strong>be</strong>nshuis • I I sep.-2 okt.: Speelkaart astronaut<br />

Schoonheid: teken<strong>in</strong>gen en Wapper 9- l l Beeldhouwwerken Ernest Druivenstraat 18, 014-4 1 .56.2 1 Kon<strong>in</strong>klijke Musea voor Kunst<br />

aquarellen Berchem Wijnants • 24 okt-3 1 deç.: Kaartenmakers en Geschiedenis<br />

<strong>Museum</strong> Plant<strong>in</strong>-Moretus en C.C. Berchem • 1 1 sep.-2 okt.: Prijs Plastische <strong>in</strong> Wallonië. Ju<strong>be</strong>lpark I 0, I 040 Brussel,<br />

Stedelijk Prentenkab<strong>in</strong>et Driekon<strong>in</strong>genstraat 126, 2600 Kunst van de Stad Mechelen Westmalle 02-74 1.72. 11<br />

Vrijdagrnarikt 22, 03/233.02.94 Berchem, 03/239.59.08 1994 Diocesaan centrum "Ter • 23 sep.- 13 nov.: S.O.S.<br />

• I okt.-3 1 dec.: Antwenpen, • 24 sep.-30 okt.: Werken <strong>in</strong> Speelgoedmuseum Dennen" Wandtapijten<br />

dissident typografisch centrum <strong>in</strong> Wallonië - Zomer van de 015-55.70.75, Nekkerspoel 21 S<strong>in</strong>t-Pauluslaan 8, 03/383.67.04 • 22-23 okt.: Opendeurweekend<br />

de I 6de eeuw. De rol van de Fotografie • 30 sep.- 13 nov.: Maskers uit de • 17 sep.-2 okt.: "200 jaar abdij Kon<strong>in</strong>klijke Musea voor Schone<br />

Antwenpse drukkers <strong>in</strong> de Bornem Oostenrijkse stad Perchtem, Westmalle". Tentconstell<strong>in</strong>g van Kunsten van België, afdel<strong>in</strong>g<br />

godsdienststrijd <strong>in</strong> Engeland Cultureel Centrum Ter Dilft i.s.m. Servus kunstvoerwenpen en historische Moderne Kunst<br />

<strong>Museum</strong> Vleeshuis S<strong>in</strong>t -Amandsesteenweg 41-4 3, • 30 sep.- 19 ma. 1995: "Europa documenten over de Kon<strong>in</strong>gsple<strong>in</strong> 1-2, 02-508.32. 1 I<br />

Vleeshouwersstraat 38-40, 2880 Bornem, 03/889.7S.63 Ludens". Speelgoed uit trappistenabdij • 30 sep.- 18 dec.: <strong>Het</strong><br />

03/233.64.04 • 7 sep.-3 okt.: 'Naar aanleid<strong>in</strong>g Oostenrijk Verborgen <strong>Museum</strong>:<br />

• tot 27 nov.: Orlandus Lassus van .. .'. Foto's van Krist Demasure Oelegem (Ranst) ontdekk<strong>in</strong>gstocht <strong>in</strong> de reserves<br />

• 16 okt. ( 1 6 uur): Concerten • 17 sep.-2 okt.: 'Grafiek uit Prov<strong>in</strong>ciaal Textiel- en Prov<strong>in</strong>cie Brabant Kon<strong>in</strong>klijke Musea voor Schone<br />

van Oude Muziek. Ludmilla Europa'. Een selectie grafiek uit Kostuummuseum Vrieselhof Kunsten van België, afdel<strong>in</strong>g<br />

Tschakalova (klavecim<strong>be</strong>l) en meer dan 25 Europese landen Schildesteenweg 79, Brussel Oude Kunst<br />

Laurence Dreyfus (viola da • 5 okt-3 1 okt.: '<strong>Het</strong> 2520 Oelegem, 03/383.46.80 Atelier 340 Regentschapsstraat 3,<br />

gamba) spelen werken van F. gedeshumaniseerde landschap'. • tot 30 nov.: Wol- en de Rivierendreef 340, I 090 02-508.32. 1 I<br />

Coupet<strong>in</strong> en J.S. Bach. Foto's van Jan Kempenaers wandtapijten Brussel, 02-424.23.90 • 13 sep.-23 okt.: "Inventie",<br />

MUseum voor Hedendaagse Foundation Helan-Arts Ru pelmonde • tot 16 okt.: Steen. Een "Compositie" en "Teken<strong>in</strong>g" -<br />

Kunst Antwerpen Luipegem 77, 2880 Bornem, Graventoren subjectieve kijk op "de evolutie" "De val der opstandige Engelen"<br />

Leuvenstraat 32, 03/238.59.60 03/889.0 1 .69 Mercatoreiland 1984- 1 994 van Anto<strong>in</strong>e Wiertz<br />

• 17 sep.-20 nov.: Walter • tot 31 okt.: "Monumental 94": • 14 okt.-4 dec.: Meet- en Belgisch Centrum van het Kon<strong>in</strong>klijk <strong>Museum</strong> voor<br />

Swennen, Nad<strong>in</strong>e T asseel een openluchttentoonstell<strong>in</strong>g van Navigatie-<strong>in</strong>strumenten. Beeldverhaal idden-Afrika<br />

• I 0 dec.- 19 feb. 199S: Boyd hedendaagse monumentale Bibliotheek Zandstraat 20, I 000 Brussel, Leuvensesteenweg I 3,<br />

Webb (GB) kunstwerken • I I sep.- 16 okt.: <strong>Het</strong> ontstaan 02-2 19.19.80 3080 Tervuren, 02-769.52. 1 1<br />

• I 0 dec.- 19 feb. 1995: Deurne van het stand<strong>be</strong>eld van Mercator • 6 sep.-6 nov.: Giles tekende de • tot IS okt: <strong>Het</strong> land van de<br />

Aankopen van de Vlaamse Prov<strong>in</strong>ciaal <strong>Museum</strong> voor Schoten Bevrijd<strong>in</strong>g van Brussel Toeareg<br />

Gemeenschap Kunstambachten Sterckshof - Cultureel Centrum • 25 okt.-8 jan. 1995: Mittei, een <strong>Het</strong> <strong>Museum</strong> voor Bl<strong>in</strong>den<br />

Nationaal Scheepvaartmuseum Zilvercentrum Kasteeldreef 6 1 , 2900 Schoten, Luiks kunstenaar Ju<strong>be</strong>lpark I 0, I 040 Brussel<br />

Steenple<strong>in</strong> I, 03/232.08.50 Hooftvunderlei 160, 03/6S8.5S. I2 Bibliotheca Wittockiana (<strong>in</strong>gang Nerviërslaan), 02-<br />

• tot 3 1 okt.: Hugo Van Kuyk, de 03/324.02.ü7 of 03/324.7 1.76 • 6-29 okt.: Al<strong>be</strong>rt De Deken Berneistraat 21-23, 1 150 Brussel, 74 1 .72. 1 1<br />

architect van de land<strong>in</strong>g • 4 okt-4 dec.: Augsburgs zilver S<strong>in</strong>t-Amands 02-770.53.33 • 9 sep.- 18 juni 1995:<br />

• 3 sep.-3 1 dec.: "Schipperen op <strong>in</strong> België Gemeentelijk Roma<strong>in</strong> De • 17 sep.-29 okt.: Colette en Sierkunsten <strong>in</strong> de Nederlanden<br />

de Schelde" Edegem Saeghermuseum Jean-Paul Miguet: dertig jaar tijdens de Bourgondische en<br />

O.L.V.-Kathedraal Gemeentelijk Kunstcentrum - W<strong>in</strong>kelstraat 38 boekb<strong>in</strong>ders (Parijse Habsburgse periode<br />

• tot 3 nov.: "Bouwen aan Huis Hellemans • tot 31 okt.: "<strong>Het</strong> verre .... het boekb<strong>in</strong>ders) Pakhuis<br />

bouwgeschiedenis". Recent Strijdersstraat 14, 03/457.22.44 nabije", nieuwe selectie uit het • 19 nov.-24 dec.: <strong>Het</strong> orakel Lokvogelstraat 8, I 020 Brussel<br />

26


<strong>Tento</strong>onstell<strong>in</strong>gsagenda<br />

• 28 okt.-3 1 dec.: Wide White Bièvre, Magda Lenaert: Bondgenotenstraat 54, groepstentoonstell<strong>in</strong>g jonge<br />

Space schilderijen 02-347. 16.86 grafici<br />

VUB - Centrale Bibliotheek • 2-25 dec.: Marc Horemans: • 5 okt.-4 nov.: "Hedendaags Hasselt<br />

Gebouw B&C, Ple<strong>in</strong>laan 2, lithografieën en teken<strong>in</strong>gen grafiek". Werk van een <strong>be</strong>kend KB-Galerij<br />

I 050 Brussel Predikherenkerk kunstenaar: Charles Van Havermarkt<br />

• tot 7 okt.: Stecci. Foto's van • 8 okt.-4 dec.: "Papieren Gis<strong>be</strong>rgen wordt geconfronteerd • 16 sep.- 15 okt.: Privé-collectie<br />

Adi A lmamovic Eenheid - Kaarten van de met werk van vier jonge van Mevrouw Grav<strong>in</strong> d'<br />

• 5 okt.-30 okt.: Frank Decq Nederlanden s<strong>in</strong>ds Mercator" grafieker:s: Rolf Gerlach, Marc Aspremont-Lynden<br />

Gaas<strong>be</strong>ek Stedelijk <strong>Museum</strong> Vander Horemans, William Maes en Cultureel Centrum<br />

Kasteel van Gaas<strong>be</strong>ek Kelen-Mertens Chris Van Hove. Kunstlaan 5, 01 1-22.99.3 1<br />

Kasteelstraat 40, 02-532.43.72 Savoyestraat 6, 016-22.69.06 • 17 sep.-23 dec.: 200 jaar<br />

• tot I 6 okt.: Hommage aan • De nieuwe archeologische lithografie<br />

Maurits Pirqu<strong>in</strong> (t 1993) afdel<strong>in</strong>g is geopend Prov<strong>in</strong>cie Limburg • 16 sep.-30 okt.: 20 jaar afdel<strong>in</strong>g<br />

Leuven Stram<strong>be</strong>ek-Bever Fotografie Academie Hasselt<br />

ABB-galerij Cultureel Centrum Strem<strong>be</strong>ek Bilzen • 5 nov.- 18 dec.: Hu<strong>be</strong>rt<br />

Hoekgebouw Diestsevest- Gemeenteple<strong>in</strong>, Alden Biezen M<strong>in</strong>nebo: <strong>be</strong>elden en juwelen<br />

• 30 sep.- 16 okt.: "Portraits fo r Di estsestraat 1853 Strom<strong>be</strong>ek-Bever, Kasteelstraat 6, 089-4 1.39. 1 3 Nationaal Jenevermuseum<br />

the next generations": foto's van • 28 sep.-4 dec.: 'Palmen en 02-267.4 1.56/57 • tot 30 okt.: In de ogen van de Witte Nonnenstraat 19,<br />

Pjerpol Ru<strong>be</strong>ns. "Reflections": tempels'. Fotografie <strong>in</strong> Egypte <strong>in</strong> • 1-16 okt.: Van Mercator tot pr<strong>in</strong>s 0 I 1-24. 1 1.44<br />

foto's van Marguerite Copper:s. de 19de eeuw. Frimout Bokrijk • 17 sep.-3 1 dec.: "jenever en<br />

( 14-18 uur, gesloten op Predikherenkerk • 2 -I 8 dec.: Vier Afrikaanse <strong>Het</strong> Dome<strong>in</strong> Bokrijk likeur <strong>in</strong> kleur. Belgische jenever-<br />

maandag) O.L.Vrouwstraat, Leuven, kunstenaar:s 0 I 1-22.45.75 en likeuraffiches 1880- 1 840"<br />

Paleis voor Schone Kunsten 016/22.45.64 • 23 dec.-9 jan.: Waalse • permanente tentoonstell<strong>in</strong>g Prov<strong>in</strong>ciaal <strong>Museum</strong> en<br />

(hall) • 5 okt. tot 4 decem<strong>be</strong>r: Eenheid Fotografie Schutter:szilver uit het Legaat Actualiteitscentrum<br />

Ravenste<strong>in</strong>straat 23-Kon<strong>in</strong>gsstraat op papier. De Nederlanden <strong>in</strong> Tienen Baron van Bogaert Zuivelmarkt 33, 0 I 1-21.02.66<br />

10, 02-507.84.66 kaart van Keizer Karel tot Willem Stedelijk Archief en <strong>Museum</strong> - Geel • tot I 6 okt.: Lydia Schouten<br />

• 9 sep.-9 okt.: "de Atelier:s- I Prov<strong>in</strong>ciemuseum P. van <strong>Museum</strong> <strong>Het</strong> Toreke Kunstencentrum De Slijperij Stedelijk <strong>Museum</strong> Stell<strong>in</strong>gwerff-<br />

Amsterdam" Hum<strong>be</strong>eck - M. Piron Grote Markt 6, 0 1 6-8 1.73. 19 Doelenstraat 41, 2440 Geel, Waerdenhof<br />

• 9 sep.-9 okt.: Prijs voor Jonge Mechelsevest I 08, 016-22.28.93 • tot 2 okt.: " I 00 jaar 014-58.27.5 1 Maastrichter:straat 85,<br />

Belgische Schilderkunst • 30 sep.-23 okt.: Amelia waterleid<strong>in</strong>g te Tienen"<br />

• I 0 sep.-2 okt: Kris Van Dessel, 01 1 -24. 1 0.70<br />

• 9 sep.- 16 okt.: Antichambres: Willems: aquarel Vorst<br />

Deuglas Huebler • 28 okt.-27 nov.: Rudy De Galerij Ten Weyngaert<br />

WIE ZICH NU ALS NIEUWE ABONNEE MELDT VOOR 1994,<br />

ONTVANGT GRATIS ALS WELKOMSTGESCHENK :<br />

VAN NU EN TOEN, STAALKAART VAN ARTIKELEN UIT ONS ERFDEEL<br />

Een unieke bloemlez<strong>in</strong>g van 360 bladzijden, met artikelen uit 32 jaargangen<br />

(1957-1989) van het algemeen-Nederlands cultureel tijdschrift Ons Erfdeel.<br />

Uit deze periode is een keuze van veertig artikelen gemaakt. Deze heb<strong>be</strong>n <strong>be</strong>­<br />

trekk<strong>in</strong>g op een breed scala aan onderwerpen :<br />

de kunsten, media, <strong>in</strong>ternationale<br />

culturele <strong>be</strong>trekk<strong>in</strong>gen, geschiedenis,<br />

culturele samenwerk<strong>in</strong>g, taal- en cul­<br />

tuurpolitiek en diverse algemeen<br />

maatschappelijke vraagstukken.<br />

Daarmee geeft deze staalkaart<br />

een adequaat <strong>be</strong>eld van de veelzijdig­<br />

heid van Ons Erfdeel, dat door zij n<br />

algemeen-Nederlands karakter en<br />

cultuurpolitiek engagement een eigen<br />

plaats verwierf <strong>in</strong> het culturele leven<br />

van Nederland en Vlaanderen.<br />

recent werk<br />

• IS okt.-6 nov.: "Bill":<br />

•<br />

• 17 sep.-23 dec.: 200 jaar<br />

lithografie van de Stedelijke<br />

Dit aanbod geldt<br />

uitsluitend voor<br />

nieuwe abonnees<br />

die het afgelopen<br />

jaar geen abonnee<br />

zijn geweest.<br />

Toezend<strong>in</strong>g van<br />

het geschenk ge<strong>be</strong>urt<br />

onmiddellijk<br />

na ontvangst<br />

van het abonnementsgeld.<br />

Stuur de bon (of een kopie) naar :<br />

Sticht<strong>in</strong>g Ons Erfdeel,<br />

Murissonstraat 260, B-8931 Rekkem.<br />

Fax : 056/41 47 07<br />

ONS ERFDEEL<br />

JA, NOTEER MU ALS NIEUwE ABONNEE OP ONS ERFDEEL 1994 :<br />

Abonnementsprijs 1.800 BEF voor 5 nummers (800 blz.)<br />

NAAM : ---- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- --<br />

STRAAT :---- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- --<br />

POSTCODE : ----<br />

PLAATS : ____________________ ___J<br />

-- -- -- -- -<br />

0 IK STORT HEDEN 1.800 BEF OP POSTREKENJNG Q00.0907100-53 VAN STICHTING ONS ERFDEEL<br />

0 IK BETAAL NA ONTVANGsT VAN DE FACTUUR.<br />

Datum : Handteken<strong>in</strong>g :<br />

27


FA IRWAY<br />

Baden-Baden (200 m) is zonder twijfel één van de meest<br />

<strong>be</strong>faamde en gekeurde vierseizoenen-vakantie<strong>be</strong>stemm<strong>in</strong>gen<br />

<strong>in</strong> Duitsland, gelegen <strong>in</strong> het Noordelijke Zwarte Woud <strong>in</strong> het<br />

uitgestrekte dal van de Oos. Aan de ene zijde is de stad<br />

omgeven door de prachtig <strong>be</strong>boste <strong>be</strong>rgen van het Zwarte<br />

Woud en aan de andere zijde door het steeds weer<br />

fasc<strong>in</strong>erende Rijndal.<br />

<strong>Het</strong> FAIRWAY-HOTEl Baden-Baden is een elegant<br />

'gemütliches' viersterrenhotel <strong>in</strong> Engelse land huisstijl, gelegen<br />

<strong>in</strong> een oase van groen, rust en pure natuur op amper 1 ,5 km<br />

van het centrum van de stad.<br />

lnfrastruktuur<br />

• Gezellig <strong>in</strong>gerichte kamers, allen voorzien van kleuren-T.V.,<br />

wekkerradio, telefoon, m<strong>in</strong>ibar, elektrische broekpers, balkon<br />

en een badkamer met bad of douche en WC. • Gastronomisch<br />

restaurant 'FAIRWAY'. • Gezellige hotelbar. • Openluchtterras<br />

met prachtig zicht op de 18 holes-golfbaan. • 10 vergaderzalen<br />

van 10 tot 70 personen. • Openluchtpark<strong>in</strong>g. • Overdekte<br />

garage (gratis).<br />

Gratis sport- en ontspann<strong>in</strong>gsmogelijkheden <strong>in</strong> het hotel<br />

• Openlucht- en overdekt zwembad. • FitnesszaaL<br />

SporJ- en ontspann<strong>in</strong>gsmogelijkheden tegen billijke<br />

vergoed<strong>in</strong>g<br />

• Sauna. • Beauty Farm. • Solarium.<br />

Sport- en ontspann<strong>in</strong>gsmogelijkheden <strong>in</strong> de onmiddellijke<br />

omgev<strong>in</strong>g<br />

• 500 km uitgestippelde wandelwegen. • 18-holes golfbaan<br />

(direkt aan het hotel). • Kuurbaden. • Tennis. • Paardrijden. •<br />

Theater- en muziekvoorstell<strong>in</strong>gen. • Enz., enz ...<br />

Interessante niet te vergeten uitstappen<br />

In Baden-Baden zelf:<br />

• Rome<strong>in</strong>se bad ruïnes. • Dr<strong>in</strong>khal am Kurhaus. •<br />

Stiftskirche. • Zähr<strong>in</strong>genmuseum. • Caracalla Thermen. •<br />

Wereld<strong>be</strong>roemd cas<strong>in</strong>o.<br />

In de omgev<strong>in</strong>g:<br />

• Paarderenbaan te lffezheim. • Straatsburg. • Elzas-Vogezen.<br />

• Fremdenstadt. • Sasbachwalden. • SchwarzwaldhochstraBe. •<br />

SchloB E<strong>be</strong>rste<strong>in</strong>. • SchloB Favorite. • Barokstad Rastatt. •<br />

Badische We<strong>in</strong>straBe. • Gerolsauer watervallen. •<br />

De Hornisgrunde. • De Hummelsee.<br />

Alle toeristische <strong>in</strong>formatie over Duitsland kan U gratis<br />

<strong>be</strong>komen op volgend adres:<br />

Deutsche Zentrale für Taurismus<br />

luxemburgstraat 23 - 1040 Brussel - (02) 512 77 44<br />

Reservaties zijn mogelijk bij alle erkende reisbureaus.<br />

T entoonstell<strong>in</strong>gsagenda<br />

Academie voor schone Kunsten<br />

van Hasselt<br />

Heusden-Zolder<br />

Galerij Kunsthuis<br />

Lierseweg S3, 014-22.59.77 of<br />

0 1 4-2 1 .S3.30<br />

• 17 sep.-9 okt.: Willy Roothooft,<br />

<strong>be</strong>eldhouwwerk en Rik Wegge,<br />

schilderijen<br />

• IS okt.-6 nov.: P. Ceiapriani (I)<br />

• nov.: V. Segers, etsen en l<strong>in</strong>o's<br />

• dec.: Georges Libbrecht,<br />

schilderijen<br />

<strong>Museum</strong> <strong>Het</strong> Toreke<br />

Grote Markt 6, 0 1 6-8 1 .73. 19<br />

• tot 2 okt.: I 00 jaar waterleid<strong>in</strong>g<br />

te Tienen<br />

• 28 okt.- 18 dec.: Actuele<br />

Belgische kunst uit de<br />

verzamel<strong>in</strong>g Colle<br />

S<strong>in</strong>t-Truiden<br />

Prov<strong>in</strong>ciaal <strong>Museum</strong> voor<br />

Religieuze Kunst<br />

Begijnhof S9, 0 I I /68.8S.79<br />

• 24 sep.-6 nov.: Kruis en Lotus.<br />

Achterglasschilderkunst uit<br />

Europa en Azië<br />

Turnhout<br />

de Warande<br />

Warandestraat 42, 2300<br />

Turnhout, 0 14-4 1 .94.94<br />

• 17 sep.-23 okt.: Sphagnum et<br />

Lumen. I 6 kunstenaars <strong>in</strong> het<br />

licht van Brabant<br />

Prov<strong>in</strong>cie<br />

Oost-Vlaanderen<br />

Aalst<br />

C.C. De Werf<br />

Molenstraat SI, OS3-76. 13.1 I<br />

• tot 2S sep.: Papier, Beeld en<br />

Basis, werk van <strong>in</strong>ternationaal<br />

vermaarde "Environment"kunstenaars<br />

Cultureel Centrum Netwerk<br />

De Ridderstraat 28, 053-<br />

78.89.8 1<br />

• I 0 sep.- 14 okt.: Bert<br />

Verstraeten<br />

• 22 okt.-2S nov.: Peter Menrens<br />

• 17 dec.-20 jan. 199S: Freya<br />

Ma es<br />

• 30 sep.- 16 okt.: Boon<br />

geschilderd, plastisch werk van<br />

Eric Bauwens geïnspireerd op het<br />

literaire werk van Louis Paul<br />

Boon<br />

• 21 okt.- 13 nov.: Ter<br />

Nagedachtenis: een overzicht<br />

van <strong>be</strong>grafenisrituelen <strong>in</strong> onze<br />

streken<br />

• 18 nov.- 18 dec.: Paul Van den<br />

A<strong>be</strong>ele, fotograaf-schilder­<br />

graficus<br />

De<strong>in</strong>ze<br />

<strong>Museum</strong> van De<strong>in</strong>ze en<br />

Leiestreek<br />

Lucien Matthyslaan 3-S, 09-<br />

386.00. 1 1<br />

• 17 sep.-24 okt.: Franz Labath,<br />

schilderijen<br />

• S-20 nov.: Sophie De Zutter,<br />

juwelen<br />

• S nov.-S dec.: Joan Barbara,<br />

grafiek<br />

Dendermonde<br />

Vleeshuismuseum<br />

Grote Markt 32<br />

• tot 3 I okt.: Dendermonds T<strong>in</strong><br />

Deurle<br />

<strong>Museum</strong> Dhondt Dhaenens<br />

<strong>Museum</strong>laan 14, 09 1 -82.5 1.23<br />

• tot 23 okt.: "Plaats voor<br />

architectuur". Luc Deleu, Willy<br />

De Sauter, lsa Genzken,<br />

Langlands & Bell<br />

• 30 okt.- 18 dec.: Grenville<br />

Davey, Koen Theys<br />

<strong>Museum</strong> Leen De Smet<br />

<strong>Museum</strong>laan 18, 09-282.30.90<br />

• I I sep.-9 okt.: Kunstschilder<br />

Henri De Cocker 1908- 1 978<br />

• 16 okt.- 13 nov.: Jules De<br />

Bruycker, etsen<br />

• 18 nov.- 18 dec.: Kunstschilder<br />

Raf Van Cauwen<strong>be</strong>rghe<br />

Gent<br />

Centrum voor Kunst en<br />

Cultuur - St.-Pietersabdij<br />

St.-Pietersple<strong>in</strong><br />

• 23 sep.- 16 okt.: I 00 jaar film <strong>in</strong><br />

Europa<br />

• I I nov.- 18 dec.: Prov<strong>in</strong>ciale<br />

Prijzen Beeldende Kunsten 1994.<br />

Grafiek, Fotografie en<br />

Kunstambachten<br />

• 11 nov.-8 jan. 199S: Fotografie<br />

en sociaal leven<br />

Galerie Fl7<br />

Fortlaan 17, 09-222.00.33<br />

• 17 sep.-30 okt.: Günter T uz<strong>in</strong>a,<br />

schilderijen, teken<strong>in</strong>gen en grafiek<br />

Gele Zaal<br />

Nonnemeersstraat 26,<br />

09-23S.37.03<br />

• 19 sep.-4 nov.: Servi van<br />

Gr<strong>in</strong>sven: graflek en doeken<br />

Hoger Instituut S<strong>in</strong>t-Lucas,<br />

Witte Zaal<br />

Posteernestraat 64, 09-22S.42.90<br />

• I I okt.-4 nov.: "Ver<strong>be</strong>elde<br />

Stad": stadsgezichten van<br />

architecten en <strong>be</strong>eldende<br />

kunstenaars<br />

<strong>Museum</strong> Arnold Vander Haegen<br />

Veldstraat 82, 09-22S.79.37<br />

• 30 sep.-27 nov.: Literaire<br />

tentoonstell<strong>in</strong>g "Hugo Claus 6S"<br />

<strong>Museum</strong> van Hedendaagse<br />

Kunst Gent<br />

Citadelpark 09-22 1.17.03<br />

• 17 sep.-27 nov.: This is the<br />

show and the show is many<br />

th<strong>in</strong>gs/Extra Muros<br />

<strong>Museum</strong> voor Industriële<br />

Archeologie en Textiel<br />

M<strong>in</strong>nemeers 9, 09-223.59.69<br />

• 23 sep.: Heropen<strong>in</strong>g van het<br />

museum<br />

<strong>Museum</strong> voor Schone Kunsten<br />

Citadelpark 09-222. 17.03<br />

• 18 sep.-27 nov.:<br />

Meesterwerken van de Gotische<br />

Beeldhouwkunst <strong>in</strong> de<br />

Bourgondische Nederlanden<br />

<strong>Museum</strong> voor Sierkunst<br />

Jan Breydelstraat S, 09-22S.66.76<br />

• 7 okt.- 1 0 dec.: Hedendaagse<br />

kantsculpturen<br />

• 7 okt.- 1 0 dec.: Drukdecors op<br />

Maastrichts aardewerk<br />

• 7 okt.- 1 0 dec.: Franse<br />

meu<strong>be</strong>lontwerpers voor V. I .A.<br />

• 7 okt.- 1 0 dec.: Glas van Floris<br />

Meydam<br />

<strong>Museum</strong> voor Volkskunde<br />

Kraanlei 6S, 09-223. 13.36<br />

• tot 2S sep.: Kunst op tegels.<br />

Ambachtelijke tegelschilderkunst<br />

van het Atelier De Knock<br />

Oudheidkundig <strong>Museum</strong> van de<br />

Bijloke<br />

Godshuizenlaan 2, 09 1-2S. I 1.06<br />

• I okt.-3 1 dec.: Neogotiek <strong>in</strong><br />

België, I 800- 19 14<br />

Oudenaarde<br />

Lakenhalle<br />

Stadhuis, OSS/3 I .46.0 I<br />

• tot 30 okt.: Oudenaards Zilver<br />

Schelderode<br />

Galerie kunstforum<br />

Lange Weide 2, 09-362.59.58<br />

• I sep.-9 okt.: Internationaal<br />

Salon van de Etskunst<br />

Prov<strong>in</strong>cie<br />

West-Vlaanderen<br />

Brugge<br />

Galerij van het Biekorfpand<br />

S<strong>in</strong>t-jaccbsstraat 22-24-<br />

26,0S0/34.79.02 ( 1 4-19 uur)<br />

• tot 2S sep.: 'Sweetlove's Menu'<br />

Groen<strong>in</strong>gemuseum<br />

Dijver 12, OS0-34.79.59<br />

• tot IS nov.: Hans Meml<strong>in</strong>g. Vijf<br />

eeuwen werkelijkheid en fictie<br />

Oud S<strong>in</strong>t-Jan Brugge<br />

Mariastraat 38, OS0/33.56.66<br />

• tot 2 okt.: "Modigliani, de<br />

openbar<strong>in</strong>g"<br />

Diksmuide<br />

Ijzerheemple<strong>in</strong><br />

• 24-2S sep., 1-2 okt.:<br />

"Concrete" met werk van ldes<br />

Debruyne, Dirk Bogaert, Willem<br />

Cole<br />

jab<strong>be</strong>ke<br />

PMCP - <strong>Museum</strong> Constant<br />

Permeke<br />

Gistelsesteenweg 34 1,<br />

OS9/S0.8 1.18<br />

• tot I 6 okt.: Pierre Devos<br />

(1917-1972)<br />

Cultureel Centrum.<br />

Benedengalerij<br />

Hazelaarstraat 7, OS6-22.07.68<br />

• 3 sep.-2 okt.: Frans Masereel,<br />

houtsneden uit de reeks "Mijn<br />

Land"<br />

• IS-30 okt.: Toegepaste kunst<br />

uit Denemarken: Annie Jensen,<br />

keramiek - Merete Zeuthen,<br />

textiel - Knud Barslund, juwelen<br />

• 12 nov.- I I dec.:<br />

Retrospectieve tentoonstell<strong>in</strong>g<br />

Em Oelieden (D)<br />

Hallen Kortrijk<br />

• 15-23 okt.: Interieur 94<br />

Stedelijk <strong>Museum</strong><br />

Broeikaai 6, OS6-2 1.19.92<br />

• 7 okt.-7 nov.: Vlaamse<br />

29


T entoonstell<strong>in</strong>gsagenda<br />

Meesters <strong>in</strong> textiel<br />

Loppem<br />

Kunsthalle Lophem<br />

Torhoutsesteenweg S2A,<br />

OS0-84.02.6S<br />

• 3 sep.-okt.: Fabrice Hy<strong>be</strong>rt (F)<br />

Oostende<br />

Gallerie "De Peperbusse"<br />

Pr<strong>in</strong>s Boudewijnstraat 7,<br />

OS9-70.28.80<br />

• 23 sep.- 16 okt.: Jon Middlemiss:<br />

keramiek - Bemard Duthoy:<br />

uitstalkasten<br />

o 28 okt.-20 nov.: jef Seynave:<br />

schilderijen en grafiek - Pieter<br />

Florizoone: bronzen sculpturen<br />

• 2-24 dec.: Fred Maës:<br />

schilderijen en <strong>in</strong>stallaties<br />

Galerij Dialoog<br />

Zwaluwstraat 131, OS9/70. 14.19<br />

• 8 okt-6 nov.: Francesc Guitart,<br />

schilderijen, collages,<br />

<strong>be</strong>schilderde gravures. sculpturen<br />

<strong>in</strong> hout, brons en papier,<br />

kunstenaarsboeken<br />

<strong>Museum</strong> Ensorhuis<br />

Vlaanderenstraat 27,<br />

OS9-80.53.3S<br />

• tot 31 mei 1995: "Ensor op<br />

foto", portretfoto's van Ensor uit<br />

de museumverzamel<strong>in</strong>g<br />

<strong>Museum</strong> voor Moderne<br />

Religieuze Kunst<br />

S<strong>in</strong>t-Sebastiaanstraat 43,<br />

OS9/70.86.87<br />

• 9 okt.-3 1 okt.: Ben Snauwaert,<br />

S jaar <strong>be</strong>eldend werk.<br />

Schilderijen, teken<strong>in</strong>gen en<br />

<strong>be</strong>elden<br />

<strong>Museum</strong> voor Schone Kunsten<br />

Wapenple<strong>in</strong>, OS9-80.53.3S<br />

• 4 sep.-9 okt: Xavier Tricot,<br />

kunstschilder<br />

• 21 sep.-2 okt.: I st World Logo<br />

Design Biënnale<br />

• 29 okt.-3 1 dec.: Wemer<br />

Watty, kunstschilder<br />

• 29 okt.-30 jan. 199S: Belgische<br />

bloemen- en<br />

stillevenschilderkunst 17S0- 1914<br />

Prov<strong>in</strong>ciaal <strong>Museum</strong> voor<br />

Moderne Kunst<br />

OS9-S0.8 1.18, Romestraat I I<br />

• tot 2S sep.: Rik Wouters.<br />

Retrospectief<br />

• 08 okt.-27 nov.: jan Beekman<br />

Tentconstell<strong>in</strong>gen <strong>in</strong> het kader<br />

van I st World Loge Design<br />

Biënnale:<br />

• 23 sep.-6 nov.: Japan Visual<br />

Design and Logo Posters<br />

• 23 sep.-6 nov.: Japon joeende<br />

• 23 sep.-6 nov.: Logo Structures<br />

• 23 sep.-6 nov.: <strong>Museum</strong><br />

Symbols<br />

Roeselare<br />

Gaselwest<br />

Leenstraat 72, 8800 Roeselare,<br />

OS I -23.37. 1 I<br />

• 8-23 okt: Gie Kee, aquarellen<br />

Waregem<br />

Kultuurcentrum De Schakel<br />

Schakelstraat 8, OS6/62. 1 3.40<br />

• 24 sep.-02 okt.: Komitee Frans­<br />

Vlaanderen<br />

30<br />

• 08 okt.-23 okt: jozef Locquet<br />

en Julien Vandebril<br />

Zonne<strong>be</strong>ke<br />

Kunstcentrum De Poort<br />

Kasteeldome<strong>in</strong>, leperstraat 7,<br />

OS I /7704.4 1<br />

• 9 sep.-2 okt: Hedendaagse<br />

monumentale sculpturen<br />

• 14 okt.- 13 nov.: De<br />

b<strong>in</strong>nenwereld van Gil<strong>be</strong>rt<br />

Swim<strong>be</strong>rghe<br />

Nederland<br />

Amsterdam<br />

Joods Historisch <strong>Museum</strong><br />

Jonas Daniël Meijerple<strong>in</strong> 2-4,<br />

00-3 1 -20-62S.42.29<br />

• 23 sep.-jan. 1995: "De Groten<br />

van de Marge". Werk van Jozef<br />

en lsaac lsraels en andere<br />

Nederlands-joodse kunstenaars<br />

( 1 8S0- 1 94S)<br />

• 23 sep.-20 nov.: Uriel<br />

Bimbaum. De keizer en de<br />

architect<br />

• 2S nov.-jan. 199S: Over leven<br />

<strong>in</strong> Sarajevo<br />

Rijksmuseum<br />

Stadhouderskade 4 2,<br />

00-3 1 -20-673.2 1.21<br />

• 20 sep.- 1 I dec.: Schijnwerper<br />

op sculptuur<br />

• tot 16 okt.: CA Lion Cachet<br />

( 1 864- 194S)<br />

• tot 30 okt.: Aanw<strong>in</strong>sten van de<br />

afdel<strong>in</strong>g kunstnijverheid<br />

• tot 30 okt.: Prentkunst van de<br />

Renaissance 1480- ISSO<br />

• tot 6 nov.: Kleren maken de<br />

man<br />

• S nov.- 12 feb. 199S: Sierpapier<br />

• 12 nov.- 19 feb. I99S: Sits,<br />

geschilderde katoen uit India<br />

Stedelijk <strong>Museum</strong><br />

Paulus Potterstraat 13,<br />

00-3 1 -20-S73.29. 11<br />

• sep.: Couplet 3 met Kathar<strong>in</strong>a<br />

Sieverd<strong>in</strong>g. John Cham<strong>be</strong>rla<strong>in</strong>,<br />

Günther Förg, Constant<br />

• 3 sep.-9 okt.: Hans Broek.<br />

Schilderijen<br />

• 9 sep.-6 nov.: Gemeentelijke<br />

kunstaankopen 1993<br />

• tot 18 sep.: Federico Fell<strong>in</strong>i.<br />

Kostuums en mode<br />

• 23 sep.- IS nov.: De Best<br />

Verzorgde Boeken 1993<br />

• 8 okt.-27 nov.: Asger Jom.<br />

Overzichtstentoonstell<strong>in</strong>g, I 00<br />

schilderijen en SO teken<strong>in</strong>gen<br />

• IS okt.-e<strong>in</strong>d nov.: Bertien van<br />

Manen. Fotografie<br />

• IS okt.-e<strong>in</strong>d nov.: Gerard<br />

Muller. Gebruiksglas<br />

• IS okt.- I jan. 199S: Günter<br />

Förg. Schilderijen en sculpturen<br />

• IS okt.- I jan. 199S: Georg<br />

Baselitz. Recente schilderijen<br />

• IS okt- I jan. 199S: Eugène<br />

Leroy. "De Vier jaargetijden",<br />

schilderijen<br />

• IS okt.- I jan. 199S: David<br />

Bade. Installatie en schilderijen<br />

• IS okt.- I jan. 199S: Guido<br />

Lippens. Schilderijen<br />

• IS okt.- 1 jan. 199S: Jos van<br />

Meerendonk Schilderijen<br />

• 19 okt.-27 nov.: Jan van<br />

Grunsven en Eran Schaerf<br />

• 19 nov.- I jan. 199S: Sieraden<br />

1960- 1 990 uit Amerikaans<br />

particulier <strong>be</strong>zit<br />

o 2 dec.-S fe b. 199S:<br />

Nederlandse teken<strong>in</strong>gen 1900-<br />

1994<br />

o 2 dec.-S feb. 199S: Georg<br />

Hendrik Breitner. 80 schilderijen,<br />

SO teken<strong>in</strong>gen, 40 foto's<br />

Van Gogh <strong>Museum</strong><br />

Paulus Potterstraat 7,<br />

00-3 1 -20-S70.52.00<br />

• tot 9 okt.: Parijse zelfportretten<br />

van V<strong>in</strong>cent Van Gogh<br />

• 21 okt.- IS jan. 199S: Odilon<br />

Redon ( 1 840- 1916),<br />

Retrospectief schilderijen en<br />

werken op papier<br />

• I 0 fe b.-S juni 199S: "In Perfect<br />

Hanmony". Schilderijen en lijst<br />

18S0- 1920<br />

Breda<br />

Breda's <strong>Museum</strong><br />

Grote Markt 19,<br />

00-3 1 -76-22.3 1.10<br />

• tot okt.: Oog op het<br />

Hof/Keuze uit eigen<br />

kunstcollectie<br />

• 30 sep. tlm. dec.: Scheiden van<br />

de Markt. Aanw<strong>in</strong>sten en<br />

restauraties voor een nieuw<br />

museum<br />

• I 3 okt. tlm. dec.: Don<br />

Lawrence, striptekenaar.<br />

Overzichtstentoonstell<strong>in</strong>g 19S4-<br />

1994<br />

• tlm. dec.: Speelgoed op zolder.<br />

Keuze uit de eigen collectie<br />

Dordrecht<br />

Dordrechts <strong>Museum</strong><br />

<strong>Museum</strong>straat 40,<br />

00-3 1-78- 13.4 1 .00<br />

• tot 30 okt.: In de kijker:<br />

"Stilleven met appels en peren"<br />

( 1 949), van Pijke Koch en<br />

werken van andere Magisch<br />

Realisten<br />

• 16 okt.- IS jan. 199S: Kleur en<br />

raff<strong>in</strong>ement. Vijf eeuwen<br />

teken<strong>in</strong>gen<br />

• 13 nov.-9 jan. 199S: Recente<br />

werken van Ger Lataster<br />

Helmond<br />

Gemeentemuseum Helmond<br />

Kasteelple<strong>in</strong> I,<br />

00-3 1 -49-204.74.7S<br />

• 18 sep.-4 dec.: "In dagen van<br />

papiemood". Affiches <strong>in</strong><br />

Nederland 1940- 194 S<br />

• tot 2S sep.: Een jaar later,<br />

johnny Beerens en Sjaak<br />

Langen<strong>be</strong>rg<br />

• 2 okt.-20 nov.: "Nieuwe<br />

figuratie" Lucassen, Raveel,<br />

Freymuth en Theys<br />

's Hertogenbosch<br />

Noordbrabants <strong>Museum</strong><br />

Verwersstraat 4 1,<br />

00-3 1-73- 1 3.38.34,<br />

• 17 sep.-6 nov.: "De Vrede<br />

<strong>be</strong>vochten". Noord-Brabant SO<br />

jaar <strong>be</strong>vrijd<br />

• I okt.-8 jan. 199S: "Heimwee<br />

naar de klassieken". Beelden van<br />

Mathieu Kessels en<br />

zijn tijdgenoten, 1815-1 840<br />

• 17-24 okt: Ver van huis - <strong>in</strong><br />

Brabant thuis<br />

<strong>Museum</strong> <strong>Het</strong> Kruithuis, Stedelijk<br />

<strong>Museum</strong> voor Hedendaagse<br />

Kunst<br />

Citadellaan 7, 00-3 1-73- 12.2 1 .88<br />

• tot 4 sep.:<br />

Kunstaardewerkfabriek Reg<strong>in</strong>a<br />

• tot 6 nov.: "Amande<strong>be</strong>le".<br />

Kleursignalen uit Zuid-Afrika<br />

Leiden<br />

<strong>Het</strong> Kon<strong>in</strong>klijk Penn<strong>in</strong>gkab<strong>in</strong>et<br />

Rapenburg 28,<br />

00-3 1-71-12.07.48<br />

• tot 18 sep.: Nieuwe Kunst en<br />

Art Déco. Chris van der Hoef<br />

( 1 87S- 1 933): penn<strong>in</strong>gen,<br />

keramiek, <strong>be</strong>elden en grafisch<br />

werk<br />

Rotterdam<br />

<strong>Museum</strong> Boymans-Van<br />

Beun<strong>in</strong>gen<br />

<strong>Museum</strong>park 18-20,<br />

00-3 1-10-44 1 .94.00<br />

• I I sep.- 13 nov.: Jawlensky:<br />

schilderijen en teken<strong>in</strong>gen van<br />

deze Duitse expressionist ( 1 864-<br />

1941)<br />

• tot 2 okt.: Jacques Callot<br />

Grafiek<br />

• 9 okt.-8 jan. 199S: Glas zonder<br />

glans: gebruiksglas uit de bodem<br />

van Nederland en Vlaanderen<br />

1300- 1 800<br />

• 16 okt.- 18 dec.: Nederlandse<br />

teken<strong>in</strong>gen 1800- 1 8SO, met<br />

meesters als Koekkoek, Knip en<br />

Schelfhout<br />

• tot 23 okt.: Edw<strong>in</strong> Jansen<br />

• vanaf 4 dec.: Grond: Beeldende<br />

kunst uit de jaren '80<br />

<strong>Museum</strong> voor Volkenkunde<br />

Willemskade 2S,<br />

00-3 1-10-4 1 1.1 o.ss<br />

• tot 3 I dec. '94: Leeuwen en<br />

draken: de mytische relatie<br />

tussen mens en dier<br />

Tilburg<br />

Nederlands Textielmuseum<br />

Goirkestraat 96,<br />

00-3 1 -13-4 2.22.4 1<br />

• tot 2S sep.: Entresol: textiel op<br />

postzegels<br />

• tot 2 okt.: "Vilt", van<br />

nomadentent tot kantoor-oase<br />

Ateliers, cursussen<br />

I<br />

Antwerpen<br />

Kon<strong>in</strong>klijk <strong>Museum</strong> voor<br />

Schone Kunsten<br />

Leopold de Waelple<strong>in</strong>,<br />

03-248.08. 10<br />

o 'Van Van Eyck tot Ru<strong>be</strong>ns'.<br />

In het najaar organiseert het<br />

Kon<strong>in</strong>klijk <strong>Museum</strong> voor Schone<br />

Kunsten een <strong>in</strong>itiatiecursus voor<br />

iedereen met <strong>in</strong>teresse voor<br />

schilderkunst. In een reeks van<br />

acht lessen schetsen docenten<br />

Peter De Laet en Nanny<br />

Schrijvers de geschiedenis van de<br />

Vlaamse schilderkunst vanaf de<br />

ISde tot de 17de eeuw.<br />

Data: de lessen gaan door<br />

telkens op donderdag ( 14.30<br />

uur) en zaterdag (I 0.30 uur).<br />

De reeks op donderdag start op<br />

29 septem<strong>be</strong>r, de reeks op<br />

zaterdag op 8 okto<strong>be</strong>r.<br />

Prijs: 2000 fr. cursusgeld en<br />

toegang.<br />

• <strong>Museum</strong>atelier: 'Mensen,<br />

mensen wat een mensen!'. Voor<br />

het jonge volkje organiseert het<br />

KMSK <strong>in</strong> septem<strong>be</strong>r en okto<strong>be</strong>r<br />

een atelienreeks. Thema van de<br />

reeks is de mens: werkende<br />

mens, feestvierders en spelende<br />

k<strong>in</strong>deren. In het atelier kunnen<br />

de k<strong>in</strong>deren (<strong>in</strong>gedeeld <strong>in</strong> twee<br />

groepen: 7- tot 9-jarigen en I 0-<br />

tot 12-jarigen) hun eigen visie op<br />

de mens tekenen en schilderen.<br />

<strong>Het</strong> aantal k<strong>in</strong>deren is <strong>be</strong>perkt<br />

tot 2S.<br />

Data: I 0, 17, 24 septem<strong>be</strong>r,<br />

I, 8, IS,22 en 29 okto<strong>be</strong>r<br />

Prijs: 400 fr. voor de reeks te<br />

<strong>be</strong>talen op I 0 septem<strong>be</strong>r<br />

lnlicht<strong>in</strong>en en <strong>in</strong>schrijv<strong>in</strong>gen:<br />

KMSK, Educatieve Dienst,<br />

Plaatsnijdersstraat 2, 2000<br />

Antwerpen, 03/238.78.09.<br />

<strong>Museum</strong> voor Fotografie<br />

Waalse Kaai 47,<br />

2000 Antwerpen, 03-2 16.22. 1 I<br />

• Foto-ateliers voor jongeren en<br />

volwassenen rond de themata<br />

"Zelf de fotografie opnieuw<br />

uitv<strong>in</strong>den" en "Fotografie verder<br />

ontdekt" telkens 4 sessies van 2<br />

uur. Prijs: SOO,-BF (I I tot 18 jaar)<br />

- I 000,-BF voor volwassenen.<br />

Inlicht<strong>in</strong>gen en <strong>in</strong>schrijv<strong>in</strong>gen:<br />

Educatieve Dienst, Ann Van<br />

Dyck, tel.: 03-2 16.22. 1 I.<br />

Brussel<br />

Kon<strong>in</strong>klijke Musea voor Kunst<br />

en Geschiedenis - Hallepoort<br />

Zuidlaan, I 000 Brussel,<br />

02-74 1.73.3 1<br />

• I I en 2S sep. van I 0.30 tot<br />

12.30u.: Speelgoedjes uit Afrika.<br />

Voor k<strong>in</strong>deren van 6 tot 12 jaar.<br />

Afspraak aan de Hallepoort.<br />

Bijdrage: 130 BF (V.E.D.: 80 BF).<br />

Inl.: Ed. en Cult. dienst:<br />

02-741.73. 13 of 02-77 1.73.3 1<br />

Sticht<strong>in</strong>g Ledewijk De Raet<br />

Lierltsstraat 27-29, 1210 Brussel.<br />

Alle <strong>in</strong>licht<strong>in</strong>gen, programma en<br />

<strong>in</strong>schrijv<strong>in</strong>gen voor deze


performances, <strong>be</strong>urzen ...<br />

cursussen op: 02-242.0 1.1 I. jongeren van 5 tot 21 jaar, Wandelvoordrachten, aanvang Kruisstraat 60 B. Beurzen<br />

• vanaf 3 sep.: Beeldende kunst aangepast aan het niveau en telkens om I 0.30u .. Bijdrage ISO 3390 Tielt-W<strong>in</strong>ge. De werken<br />

en maatschappij <strong>in</strong> de 19de en telkens voorafgegaan door een fr.; studenten, CJP, 60+, V.E.D., moeten voor IS mei 1995 Brugge<br />

20ste eeuw rondleid<strong>in</strong>g over een <strong>be</strong>paald Per Musea 120 fr<br />

.. Afspraak aan <strong>in</strong>geleverd worden op Meml<strong>in</strong>g op de I I de<br />

• 17-18 sep.: Eeuwwissel<strong>in</strong>g en thema of een <strong>be</strong>paalde periode het onthaal aan de Al<strong>be</strong>rt- bovenstaand adres. Internationale Antiek<strong>be</strong>urs<br />

dekadentie: Kunst en Prijs per leerl<strong>in</strong>g: I 00,- fr.; gratis Elisa<strong>be</strong>th-<strong>in</strong>gang. Inl.: Educatieve 29 okto<strong>be</strong>r tlm 6 novem<strong>be</strong>r<br />

maatschappij voor Gentenaars en Gentse en Culturele Dienst: In de middeleeuwse hallezalen<br />

• vanaf 26 nov.: Aspecten van scholen (<strong>be</strong>halve tijdens 02-74 1.72. 14 Opendeurdagen onder het Brugse Belfort loopt<br />

modeme en hedendaagse kunst tentoonstell<strong>in</strong>gen). Aanvragen • I I sep.: Pre-Islamitisch Perzië, van 29 okto<strong>be</strong>r tot 6 novem<strong>be</strong>r<br />

<strong>in</strong> Vlaanderen/België m<strong>in</strong>stens 14 dagen op voorhand door Greet Van Deuren Kortrijk de Internationale Kunst- en<br />

Dil<strong>be</strong>ek • 25 sep.: De Etrusken, door Hallen Kortrijk Antiek<strong>be</strong>urs van Brugge.<br />

vzw Culturama Peter Cosyns Doorniksesteenweg 216, De <strong>be</strong>urs staat dit jaar <strong>in</strong> het<br />

Baron de Vironlaan, Dil<strong>be</strong>ek Lez<strong>in</strong>gen Gent 8500 Kortrijk teken van het Meml<strong>in</strong>gjaar.<br />

Wie waren Horta, Hankar en <strong>Museum</strong> voor Schone Kunsten • IS-23 okt.: 14de Internationale De Brugse Antiek<strong>be</strong>urs is elk jaar<br />

van de Velde? Waarom werd Gent Citadelpark, 09-222. 17.03 Biënnale voor wooncreativiteit een eclatant uitstalraam voor de<br />

Brussel de schamier van de Hoger Instituut S<strong>in</strong>t-Lucas, • Elke zondagmiddag van I 0.30 "Interieur 94". "Interieur 94" is mooiste en meest waardevolle<br />

modeme kunst? Witte Zaal tot 12.30u. organiseert de een Europese manifestatie van stukken van een zestigtal<br />

Welke <strong>in</strong>vloed heb<strong>be</strong>n onze Posteernestraat 64, 9000 Gent, Educatieve Dienst van het uitsluitend hedendaagse woon- antiquairs en kunsthandelaars uit<br />

architecten gehad en welke 09-22S.42.90 <strong>Museum</strong> <strong>in</strong> samenwerk<strong>in</strong>g met creativiteit. Geselecteerd door b<strong>in</strong>nen- en buitenland. In het<br />

steden zijn voor Art Nouveau • 17 okt.: Lez<strong>in</strong>g door Gil<strong>be</strong>rt de Vrienden van het <strong>Museum</strong> een Internationaal comité van <strong>in</strong>drukwekkende kader van de<br />

<strong>in</strong>teressant? Decouvreur over het architec- een wandelvoordracht. deskundigen, worden meer dan hallezalen tonen zij hun fijnste<br />

Wat is Jugendstil, wat Art Déco? tonische en grafische werk van Prijs: I 00 fr. + 40 fr. <strong>in</strong>gang per 300 topmerken geëxposeerd: antikwiteiten.<br />

Op deze en nog heel wat meer de expressionistische Duitse deelnemer of SO fr. + gratis meu<strong>be</strong>ls, verlicht<strong>in</strong>g, woontextiel, De Meml<strong>in</strong>gtentoonstell<strong>in</strong>g sluit<br />

vragen over de kunststrom<strong>in</strong>gen architect Bruno T aut ("Die toegang voor leden van de keukens, sanitair, woonacces- zijn deuren op I S novem<strong>be</strong>r.<br />

<strong>be</strong>g<strong>in</strong> deze eeuw geeft de basis- Stadtkrone" en "Die Aufiösung Vrienden van het <strong>Museum</strong>: soires uit meer dan IS landen. U kan dus een <strong>be</strong>zoek aan de<br />

cursus 'Art Nouveau <strong>in</strong> België en der Städte") Dagelijks van I 0 tot 19u .. Inl. Kunst- en Antiek<strong>be</strong>urs Brugge<br />

<strong>in</strong> Europa' een antwoord. Prijs Hasselt 056-22.95.22 comb<strong>in</strong>eren met een <strong>be</strong>zoek aan<br />

voor de 4 lessen: I 3S0fr. - <strong>Museum</strong> Stell<strong>in</strong>gwerff- Theeceremonie Oostende de Meml<strong>in</strong>gtentoonstell<strong>in</strong>g. Voeg<br />

echtparen & 60+ I 250fr. Data: 3 Waerdenhoff Ju<strong>be</strong>lparkmuseum Thermae Palace Hotel - bij deze twee exquise culturele<br />

tlm 17 okto<strong>be</strong>r en 7 tlm 21 no- Maastrichterstraat 85, Ju<strong>be</strong>lpark I 0, I 040 Brussel, Venetiaanse Gaanderijen - <strong>in</strong>grediënten nog een rustige<br />

vem<strong>be</strong>r. Info: 021569.24.28 (tot 01 1-24. 1 0.70 02-74 1.73.3 1 Cas<strong>in</strong>o-Kursaal - Stedelijk herfstwandel<strong>in</strong>g door het 'altijd<br />

16u) of 02/S69.27.74 (na 19u). De eerste zaterdag van elke • 18 sep.: Demonstratie <strong>in</strong> het <strong>Museum</strong> voor Schone Kunsten - scone' Brugge en <strong>be</strong>sluit met een<br />

Gent maand wordt om IS u. door een theepaviljoen van het ju<strong>be</strong>lpark- <strong>Museum</strong> voor Schone Kunsten - cul<strong>in</strong>air dessertje <strong>in</strong> één van de<br />

<strong>Museum</strong> Dhondt-Dhaenens specialist een kunstwerk uit de museum. Gratis toegang. Media Center vele Brugse restaurant. Zo kent u<br />

<strong>Museum</strong>laan 14, museumcollectie voorgesteld: Afspraak bij de Al<strong>be</strong>rt-Eiisa<strong>be</strong>th- • 21-30 sep.: "World Symbol ons recept voor een geslaagde<br />

983 1 Deurle, • I okt.: Uit de lithoreeks <strong>in</strong>gang Festival 1994 Oostende": uitstap.<br />

09-282.5 1 .23 "Heusden", Herman Gordijn, <strong>be</strong>zoekers kunnen kennis maken De I I de Internationale<br />

• Lessenreeks: Een overzicht van door Luc Steegen, leraar grafiek met het werk van honderden Antiek<strong>be</strong>urs loopt van 29<br />

modeme kunst, een <strong>in</strong>leid<strong>in</strong>g tot Stedelijke Academie voor Wedstrijden <strong>in</strong>ternationale top-designers, okto<strong>be</strong>r tot en met 6 novem<strong>be</strong>r,<br />

hedendaagse kunst. Van Schone Kunsten Hasselt leid<strong>in</strong>ggevende designbureaus en dagelijks van 14 tot 20 uur.<br />

expressionisme tot arte povera. • S nov.: Voorstudie van de • Internationale de pioniers op het gebied van de De toegangsprijs <strong>be</strong>draagt 300 fr.<br />

12 woensdagavonden van 28 muurschilder<strong>in</strong>g voor de Beurs Exlibriswedstrijd visuele communicatie en logo- Informatie: OS0/3S.40.07<br />

sep. tot 21 dec .. Aanvang op 28 van Antwerpen, olie op doek, <strong>Het</strong> Stads<strong>be</strong>stuur van S<strong>in</strong>t- design. Top-designers uit meer (tijdens de <strong>be</strong>urs: 050/34.62.92).<br />

sep. om 20.00u .. Bijdrage: 3.350 Godfried Guffens, door lic. Jo Niklaas organiseert een lntema- dan 40 landen uit de vijf contifr.;<br />

3. 1 00 voor studenten - Rombouts, medewerker Prov<strong>in</strong>- tienale Exlibris-wedstrijd, <strong>in</strong> nenten zullen persoonlijk aansenioren;<br />

2.7SO voor ciaal Openluchtmuseum Bokrijk samenwerk<strong>in</strong>g met het M<strong>in</strong>isterie wezig zijn. Er zijn diverse ten- BRTN<br />

Amarantleden; 1.600 voor <strong>in</strong>wo- • 3 dec.: Strijdtoneel van de van de Vlaamse Gemeenschap, toonstell<strong>in</strong>gen, gastsprekers, Departement Cultuur<br />

ners van St.-Martens-Latem en Tiendaagse Veldtocht, Kermt 7 met als thema: "Ecologie". Er zijn videoshows, enz. De <strong>in</strong>schrij- Tekens op TV2,<br />

Deurle. Inschrijv<strong>in</strong>gen enkel via augustus 1831, aquarel, A V on verschillende prijzen aan verban- v<strong>in</strong>gskasten omvatten de diverse elke d<strong>in</strong>sdag 20 u.<br />

het <strong>Museum</strong> Dhondt-Dhaenens Geusau, door dr. Richard Boijen, den. Drie prijzen vanwege de conferenties, de eetmalen, het<br />

<strong>Museum</strong> van De<strong>in</strong>ze en de titularis van het Documentatie- stad Gent, de Prijs Victor banket en alle recepties, 06.09 Restauratie Vooruit Gent<br />

Leiestreek centrum Kon<strong>in</strong>klijk <strong>Museum</strong> van Stuyvaert, de Prijs Graphia, de open<strong>in</strong>g- en sluit<strong>in</strong>grecepties, het 13.09 George Grad (I 0 jaar<br />

Lucien Matthyslaan 3-S, het Leger en van de Krijgs- Prijs van de Vriendenkr<strong>in</strong>g der speciale Biënnale Album en de overleden)<br />

9800 De<strong>in</strong>ze geschiedenis Brussel Oud-Atheneumstudenten en de uitvoerige congres documentatie. 20.09 Voyage à Paris (H)<br />

• 22 sep. van IS tot 17u. geeft Waregem Prijs van de Vriendenkr<strong>in</strong>g Alle <strong>in</strong>formatie: tel. 03-484.5S. I I 27.09 Brushes at War! n.a.v.<br />

kunstenaar Frans Labath les naar Kultuurcentrum De Schakel Houtland Torhout. of fax 03-484.58.63 SO jaar <strong>be</strong>vrijd<strong>in</strong>g Potret<br />

model. Vooraf <strong>in</strong>schrijven, tel. Schakelstraat 8, 056/62. 1 3.40 Alle <strong>in</strong>zend<strong>in</strong>gen moeten vààr I van Engelse cartoonist<br />

09-386.00. 11 Joseph Beuys ( 1921-1986). januari 199S toekomen op adres: Oproep Giles<br />

• 24 sep. van I 0 tot 12u. geeft Als mogelijke aanloop tot een Internationaal Exlibriscentrum, Verzamelaars die stillevens of 04. 10 Octave Landuyt (H)<br />

Frans Labath les naar model aan <strong>be</strong>zoek aan de retrospectieve Regentiestraat 61-63, bloemstukken <strong>be</strong>zitten van I 1.10 Hans Meml<strong>in</strong>g<br />

zijn klas. Belangstellenden kunnen joseph Beuys, dit najaar <strong>in</strong> Parijs, 9100 S<strong>in</strong>t-Niklaas Belgische meesters uit de 18. I 0 Hoe waar vals kan zijn.<br />

dan zien hoe een les naar model organiseert Kultuurcentrum De • NAQI-Prijs periode 1750-1914 en die Over fotografie en de<br />

gegeven wondt Schakel twee lez<strong>in</strong>gen. De Naqi-prijs is een jaarlijkse wensen uit te lenen, mogen leugen<br />

<strong>Museum</strong> voor Schone Kunsten Kunsthistoricus Hans Martens en <strong>be</strong>kron<strong>in</strong>g van drie kunstwerken contact opnemen met de 2S. IO Praag<br />

Citadelpark, 9000 Gent, filosoof Paul Willernarek komen welke de "Relatie Medici-patiënt" Directie van de Stedelijke Musea, 01.1 1 City of the Steppes<br />

09-222. 17.03 aan het woord op 27 septem<strong>be</strong>r uitdrukken. De Naqi-prijs Wapenple<strong>in</strong>, 8400 Oostende, (artistieke kijk op<br />

• Ateliers voor k<strong>in</strong>deren van 6 en 4, I I en I 8 okto<strong>be</strong>r (telkens <strong>be</strong>draagt $ 3.000. De Naqi-prijs 059-80.53.35. De tentoonstell<strong>in</strong>g Mongolië)<br />

tot 12 jaar. telkens op zaterdag om 20 uur). is <strong>be</strong>stemd voor oorspronkelijke "Belgische Stilleven- en 08.1 1 A Footnote <strong>in</strong> History<br />

tussen I 0.00 u.- 12.00 u. én op teken<strong>in</strong>gen (potlood, houtskool, Bloemenschilderkunst loopt van (Oost-Duitse kunstewoensdag<br />

tussen 14.00 u. en conté, <strong>in</strong>kt, pastel, aquarel, ... ) en 30 okt tot 31 jan. 1995 naars over de Duitse<br />

16.00 u. Wandelvoordrachten <strong>be</strong>eldhouwwerken welke aan de éénmak<strong>in</strong>g, 5 jaar na de<br />

Prijs: 160,- fr. per keer, telefo- Brussel relatie "patiënt -medici" expressie val van de Muur)<br />

nisch <strong>in</strong> te schrijven per trimester ju<strong>be</strong>lparkmuseum geven. Kunstenaars die willen IS. I I Roy Rogers. Portret van<br />

• Jeugdateliers tijdens de ju<strong>be</strong>lpark I 0, I 040 Brussel, deelnemen vragen meer <strong>in</strong>for- een z<strong>in</strong>gende cow-boy<br />

schooluren voor k<strong>in</strong>deren en 02-74 1.73.3 1 matie aan bij de Naqi-Sticht<strong>in</strong>g,<br />

31


Voor de eerste maal en niet te missen <strong>in</strong> uw collectie:<br />

Openbaar l(unst<strong>be</strong>zit <strong>in</strong> Vlaanderen<br />

EXTRA NUMMER verschijnt op 5 septem<strong>be</strong>r 1994<br />

GOTISCHE BEELDHOUWKUNST<br />

Uitzonderlijk aanbod voor abonnees<br />

van Openbaar Kunst<strong>be</strong>zit <strong>in</strong> Vlaanderen<br />

• Bij <strong>be</strong>stell<strong>in</strong>g van een extra nummer<br />

(U <strong>be</strong>taalt hiervoor 150,-fr.) wordt U<br />

een toegangsticket voor de tentoonstell<strong>in</strong>g aangeboden<br />

<strong>in</strong> het <strong>Museum</strong> voor Schone Kunsten <strong>in</strong> Gent.<br />

De waarde van cüt ticket <strong>be</strong>draagt: 150,-fr.!!!!!<br />

Dit aanbod geldt uitsluitend voor abonnees en er wordt<br />

slechts l gratis ticket per abonnee aangeboden.<br />

Ook <strong>in</strong>dien U als abonnee meerdere exemplaren van het extra<br />

nummer <strong>be</strong>stelt, wordt maar l gratis ticket aangeboden.<br />

Van 19 septem<strong>be</strong>r tot 27 novem<strong>be</strong>r loopt dit jaar<br />

<strong>in</strong> het Genste <strong>Museum</strong> voor Schone Kunsten<br />

de tentoonstell<strong>in</strong>g<br />

MEESTERWERKEN VAN DE GOTISCHE BEELDHOUWKUNST.<br />

Talrijke meesterlijke sculpturen uit de tijd van<br />

Van Eyck, afkomstig uit Europese openbare en privé<br />

collecties, zullen daar te <strong>be</strong>wonderen zijn.<br />

Vlaanderen en Wallonië tellen evenwel<br />

nog een <strong>be</strong>langrijk aantal parels van gotische <strong>be</strong>eldhouw­<br />

kunst die niet konden of mochten worden verplaatst.<br />

In deze EXTRA EDITIE<br />

van Openbaar Kunst<strong>be</strong>zit <strong>in</strong> Vlaanderen<br />

wordt een overzicht geboden<br />

van deze "schatten te velde":<br />

een nuttige aanvull<strong>in</strong>g bij de<br />

tentoonstell<strong>in</strong>g <strong>in</strong> het <strong>Museum</strong>.<br />

Auteur is Jan Kl<strong>in</strong>ckaert,<br />

die ook zeer nauw bij<br />

de samenstell<strong>in</strong>g van de<br />

tentoonstell<strong>in</strong>g <strong>be</strong>trokken is.<br />

Waar wordt<br />

het extra nummer<br />

aangeboden?<br />

•<br />

IN VOORVERKOOP<br />

MET GRATIS TICKET<br />

bij Openbaar Kunst<strong>be</strong>zit<br />

<strong>in</strong> Vlaanderen:<br />

150,-fr.<br />

(uitzonderlijk aanbod<br />

voor abonnees)<br />

•<br />

TIJDENS DE EXPOSITIE<br />

<strong>in</strong> het <strong>Museum</strong><br />

voor Schone Kunsten<br />

<strong>in</strong> Gent:<br />

210,-fr.<br />

U kunt de uitgave gebruiken als<br />

een leidraad voor een <strong>be</strong>zoek aan<br />

de <strong>be</strong>sproken <strong>be</strong>eldhouwwerken.<br />

Dit overzicht telt 40 pag<strong>in</strong>a's<br />

en is rijkelijk geïllustreerd <strong>in</strong> kleur<br />

en zwart-wit.<br />

De uitgave werd uitgevoerd net<br />

zoals een aflever<strong>in</strong>g van Openbaar<br />

Kunst<strong>be</strong>zit <strong>in</strong> Vlaanderen<br />

en past <strong>in</strong> uw op<strong>be</strong>rgband.<br />

Dit extra munmer<br />

is niet <strong>in</strong> uw abonnementsgeld<br />

<strong>be</strong>grepen .<br />

Hoe kan U <strong>be</strong>stellen<br />

bij Openbaar Kunst<strong>be</strong>zit<br />

<strong>in</strong> Vlaanderen?<br /&