22.08.2013 Views

1 Niet-westerse muziek in de basisvorming ... - Cultuurnetwerk.nl

1 Niet-westerse muziek in de basisvorming ... - Cultuurnetwerk.nl

1 Niet-westerse muziek in de basisvorming ... - Cultuurnetwerk.nl

SHOW MORE
SHOW LESS

You also want an ePaper? Increase the reach of your titles

YUMPU automatically turns print PDFs into web optimized ePapers that Google loves.

<strong>Niet</strong>-<strong>westerse</strong> <strong>muziek</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> basisvorm<strong>in</strong>g revisited<br />

Drs. Evert Bisschop Boele<br />

Lectoraat Lifelong Learn<strong>in</strong>g <strong>in</strong> Music and the Arts, Pr<strong>in</strong>s Claus Conservatorium,<br />

Hanzehogeschool Gron<strong>in</strong>gen<br />

Pr<strong>in</strong>s Claus Conservatorium, Veemarkstraat 76, 9724 GA Gron<strong>in</strong>gen<br />

Email: e.h.bisschop.boele@pl.hanze.<strong>nl</strong><br />

“… because of our limited vision of what proper music education consists of we have<br />

become progressively more irrelevant to the actualities of the thriv<strong>in</strong>g, colorful, and<br />

diverse musical culture <strong>in</strong> which we live, and particularly irrelevant to the musical<br />

lives of the large majority of stu<strong>de</strong>nts <strong>in</strong> schools. (…) And then we won<strong>de</strong>r why we’re<br />

not consi<strong>de</strong>red a basic subject.”<br />

Bennett Reimer, 2007<br />

“In the beg<strong>in</strong>ner's m<strong>in</strong>d there are many possibilities, <strong>in</strong> the expert's m<strong>in</strong>d there are<br />

few.”<br />

Shunryu Suzuki<br />

Elk na<strong>de</strong>el heeft zijn voor<strong>de</strong>el<br />

Inmid<strong>de</strong>ls 12 jaar gele<strong>de</strong>n publiceer<strong>de</strong> ik <strong>in</strong> het <strong>in</strong>ternettijdschrift Oi<strong>de</strong>ion een artikel<br />

(Bisschop Boele 1997; <strong>in</strong> druk verschenen als Bisschop Boele 2003) 1 waar<strong>in</strong> ik<br />

beschreef hoe met niet-<strong>westerse</strong> <strong>muziek</strong> <strong>in</strong> het vak <strong>muziek</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> basisvorm<strong>in</strong>g werd<br />

omgegaan. Het artikel was gebaseerd op een analyse van <strong>de</strong> zes <strong>de</strong>stijds meest<br />

gebruikte metho<strong>de</strong>s. Het artikel besteed<strong>de</strong> aandacht aan een viertal cruciale vragen:<br />

vragen naar <strong>de</strong> rationale achter <strong>de</strong> opname van niet-<strong>westerse</strong> <strong>muziek</strong> <strong>in</strong> het nationale<br />

on<strong>de</strong>rwijsbeleid en <strong>de</strong> visie op <strong>muziek</strong>, naar <strong>de</strong> <strong>de</strong>f<strong>in</strong>itie van niet-<strong>westerse</strong> <strong>muziek</strong>,<br />

naar <strong>de</strong> plek van <strong>de</strong> <strong>muziek</strong> van culturele m<strong>in</strong><strong>de</strong>rhe<strong>de</strong>n <strong>in</strong> Ne<strong>de</strong>rland, en naar <strong>de</strong><br />

praktische methodische vertal<strong>in</strong>g.<br />

Ik schreef dat artikel <strong>de</strong>stijds als direct betrokkene: ik was <strong>muziek</strong>docent, had als<br />

vakspecialist <strong>muziek</strong> bij <strong>de</strong> Lan<strong>de</strong>lijke Pedagogische Centra meegewerkt aan<br />

cursussen en bijeenkomsten rond <strong>de</strong> <strong>in</strong>voer<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> basisvorm<strong>in</strong>g <strong>muziek</strong>, en zou<br />

niet lang daarna voor een perio<strong>de</strong> van vijf jaar hoofd van <strong>de</strong> opleid<strong>in</strong>g Docent Muziek<br />

(toen nog School<strong>muziek</strong>/AMV) van het Pr<strong>in</strong>s Claus Conservatorium wor<strong>de</strong>n. Ik was<br />

daarbij, als etnomusicoloog, specifiek geïnteresseerd <strong>in</strong> <strong>in</strong>tercultureel<br />

<strong>muziek</strong>on<strong>de</strong>rwijs en het <strong>in</strong>passen van niet-<strong>westerse</strong> <strong>muziek</strong> <strong>in</strong> het b<strong>in</strong>nenschoolse<br />

<strong>muziek</strong>on<strong>de</strong>rwijs, publiceer<strong>de</strong> daar regelmatig over en was ook docent niet-<strong>westerse</strong><br />

<strong>muziek</strong> aan <strong>de</strong> conservatoria <strong>in</strong> Gron<strong>in</strong>gen en Den Haag.<br />

Tij<strong>de</strong>n veran<strong>de</strong>ren. We zijn nu 12 jaar ver<strong>de</strong>r. De afgelopen zes jaar heb ik buiten het<br />

<strong>muziek</strong>on<strong>de</strong>rwijs doorgebracht, en hoewel ik altijd beschei<strong>de</strong>n actief ben gebleven <strong>in</strong><br />

het <strong>muziek</strong>vakon<strong>de</strong>rwijs (en dan vooral vanuit beleidsperspectief op Europees niveau)<br />

ben ik op het gebied van het on<strong>de</strong>rwerp van mijn artikel van <strong>de</strong>stijds <strong>in</strong>mid<strong>de</strong>ls eer<strong>de</strong>r<br />

een geïnteresseer<strong>de</strong> buitenstaan<strong>de</strong>r dan een <strong>in</strong>gewij<strong>de</strong> expert.<br />

1 In citaties zal ik verwijzen naar <strong>de</strong> (ongewijzig<strong>de</strong>) 2003-uitgave; <strong>de</strong> 1997-versie maakt citatie<br />

omslachtig want ze bevat geen pag<strong>in</strong>a- of on<strong>de</strong>r<strong>de</strong>elnummers.<br />

1


Elk na<strong>de</strong>el heeft zijn voor<strong>de</strong>el. Een geïnteresseer<strong>de</strong> buitenstaan<strong>de</strong>r kan het zich<br />

veroorloven domme vragen te stellen – zoals <strong>de</strong> “waarom”-vraag. Hij kan zich met<br />

een bre<strong>de</strong> blik tot het on<strong>de</strong>rwerp wen<strong>de</strong>n. Hij kan uitgangspunten ter discussie stellen<br />

die voor <strong>de</strong> expert mogelijk als aannames fungeren. Dat is dan ook wat ik <strong>in</strong> dit paper<br />

tracht te doen. Op basis van een m<strong>in</strong> of meer globale <strong>in</strong>druk van <strong>de</strong> huidige stand van<br />

zaken <strong>in</strong> het b<strong>in</strong>nenschoolse <strong>muziek</strong>on<strong>de</strong>rwijs en <strong>de</strong> rol van niet-<strong>westerse</strong> <strong>muziek</strong><br />

daar<strong>in</strong>, voer ik een beknopt herhal<strong>in</strong>gson<strong>de</strong>rzoek uit.<br />

Daarbij loop ik vier vragen langs:<br />

- heeft niet-<strong>westerse</strong> <strong>muziek</strong> nog een plaats <strong>in</strong> het nationale on<strong>de</strong>rwijsbeleid; zo ja,<br />

welke is dat dan? Indien er sprake is van een theoretische on<strong>de</strong>rbouw<strong>in</strong>g: welke is dat<br />

dan, en hoe sterk is die?<br />

- hoe verhoudt zich het antwoord op bovenstaan<strong>de</strong> vraag tot mijn 12 jaar gele<strong>de</strong>n<br />

geformuleer<strong>de</strong> vier cruciale vragen over <strong>de</strong> <strong>in</strong>pass<strong>in</strong>g van niet-<strong>westerse</strong> <strong>muziek</strong> <strong>in</strong> het<br />

on<strong>de</strong>rwijs? Zijn die nog relevant of moeten ze wor<strong>de</strong>n herijkt?<br />

- op welke manier wordt dit praktisch uitgewerkt <strong>in</strong> <strong>de</strong> meest gebruikte metho<strong>de</strong>n van<br />

dit moment? Welke conclusies kunnen daaruit getrokken wor<strong>de</strong>n?<br />

- hoe verhou<strong>de</strong>n zich die conclusies tot <strong>de</strong> conclusies van 12 jaar gele<strong>de</strong>n? Zijn er<br />

ontwikkel<strong>in</strong>gen, en hoe kunnen we die dui<strong>de</strong>n? Had<strong>de</strong>n <strong>de</strong> conclusies uit mijn artikel<br />

van <strong>de</strong>stijds enige voorspellen<strong>de</strong> waar<strong>de</strong>?<br />

Dit paper heeft bewust een ietwat essayistisch karakter. Het doel is niet om een<br />

uitputten<strong>de</strong> studie uit te voeren. Het gaat er om op basis van een hernieuw<strong>de</strong> eerste<br />

kennismak<strong>in</strong>g met het on<strong>de</strong>rwerp een impressie van <strong>de</strong> stand van zaken te geven en<br />

daaruit vragen af te lei<strong>de</strong>n die tot na<strong>de</strong>r, en diepgaan<strong>de</strong>r, on<strong>de</strong>rzoek kunnen lei<strong>de</strong>n.<br />

Het optimisme van 1997<br />

Maar laat ik beg<strong>in</strong>nen met een beknopte samenvatt<strong>in</strong>g van mijn artikel uit 1997. Na<br />

een beknopte beschrijv<strong>in</strong>g van het Ne<strong>de</strong>rlandse on<strong>de</strong>rwijssysteem analyseer ik daar <strong>de</strong><br />

<strong>de</strong>stijds gel<strong>de</strong>n<strong>de</strong>, herziene, versie van <strong>de</strong> kerndoelen basisvorm<strong>in</strong>g (SLO 1997), en<br />

stel<strong>de</strong> als eerste vraag op wat voor visie op <strong>muziek</strong> die kerndoelen waren gebaseerd.<br />

Mijn belangrijkste conclusie was dat met <strong>de</strong> <strong>in</strong>troductie van <strong>de</strong> basisvorm<strong>in</strong>g er een<br />

e<strong>in</strong><strong>de</strong> gekomen lijkt te zijn aan <strong>de</strong> diversiteit aan opvatt<strong>in</strong>gen die <strong>in</strong> het<br />

b<strong>in</strong>nenschoolse <strong>muziek</strong>on<strong>de</strong>rwijs tot dan toe heersten. Die opvatt<strong>in</strong>gen wer<strong>de</strong>n <strong>in</strong> De<br />

Vuyst 1982 samengebald <strong>in</strong> drie strom<strong>in</strong>gen: <strong>de</strong> technisch-analytische, <strong>de</strong> muzische<br />

en <strong>de</strong> maatschappijkritische.<br />

Mijn <strong>in</strong>terpretatie van <strong>de</strong> kerndoelen basisvorm<strong>in</strong>g luid<strong>de</strong> dat die feitelijk die drie<br />

visies verenig<strong>de</strong>. Daarmee ontstond een nieuwe visie die ik, ontleend aan <strong>de</strong> <strong>in</strong><strong>de</strong>l<strong>in</strong>g<br />

<strong>in</strong> schol<strong>in</strong>gsconcepten <strong>in</strong> Van <strong>de</strong>r Vaart 1982, karakteriseer<strong>de</strong> als “bestaansgericht” 2 .<br />

De basisvorm<strong>in</strong>g g<strong>in</strong>g uit van een fundamenteel bre<strong>de</strong> visie op <strong>muziek</strong>. De kerndoelen<br />

schreven expliciet voor dat <strong>in</strong> <strong>de</strong> klas gevarieerd muzikaal gedrag aan <strong>de</strong> or<strong>de</strong> kwam<br />

(z<strong>in</strong>gen en spelen, componeren en improviseren, luisteren, reflecteren), een gevarieerd<br />

repertoire (waarbij expliciet werd verwezen naar een gevarieer<strong>de</strong> culturele herkomst),<br />

en dat daarbij zowel <strong>de</strong> formeel-muzikale aspecten van <strong>muziek</strong> als betekenissen en<br />

functies aan <strong>de</strong> or<strong>de</strong> kwamen.<br />

2 Daarnaast on<strong>de</strong>rscheid<strong>de</strong> Van <strong>de</strong>r Vaart wetenschapsgerichte, maatschappijgerichte en leerl<strong>in</strong>g-<br />

gerichte schol<strong>in</strong>gsconcepten.<br />

2


Vervolgens beargumenteer<strong>de</strong> ik dat <strong>de</strong>ze kerndoelen niet alleen uitdrukkelijk<br />

voorschreven dat niet-<strong>westerse</strong> <strong>muziek</strong> <strong>in</strong> het on<strong>de</strong>rwijs zou voorkomen, maar ook dat<br />

<strong>de</strong> nieuwe bestaansgerichte visie op <strong>muziek</strong> veel overeenkomsten vertoon<strong>de</strong> met <strong>de</strong><br />

bre<strong>de</strong> visie op <strong>muziek</strong> zoals die <strong>in</strong> <strong>de</strong> wetenschappelijke discipl<strong>in</strong>e die <strong>de</strong> niet<strong>westerse</strong><br />

<strong>muziek</strong> bestu<strong>de</strong>ert, <strong>de</strong> etnomusicologie, wordt gehanteerd: <strong>muziek</strong> is klank,<br />

gedrag en i<strong>de</strong>eën (Nettl 1984); <strong>in</strong>dividueel ervaren, historisch gevormd en sociaal<br />

on<strong>de</strong>rhou<strong>de</strong>n (Rice 1987: 437).<br />

Na dit antwoord op <strong>de</strong> vraag naar <strong>de</strong> visie op <strong>muziek</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> basisvorm<strong>in</strong>g wer<strong>de</strong>n drie<br />

additionele vragen besproken:<br />

- hoe <strong>de</strong>f<strong>in</strong>ieer je niet-<strong>westerse</strong> <strong>muziek</strong>? (Antwoord: pragmatisch – als “alle<br />

<strong>muziek</strong> die je tot nog toe niet <strong>in</strong> je lessen hebt gebruikt”);<br />

- wat te doen met multicultureel on<strong>de</strong>rwijs? (Opnieuw een pragmatisch<br />

antwoord: er is geen recept, het hangt sterk af van <strong>de</strong> situatie <strong>in</strong> <strong>de</strong> les – maar<br />

het motto luidt “handle with care”);<br />

- is er <strong>in</strong> het algemeen een strategie om niet-<strong>westerse</strong> <strong>muziek</strong> <strong>in</strong> het on<strong>de</strong>rwijs te<br />

<strong>in</strong>corporeren? (Antwoord: een strategie zou kunnen zijn te beg<strong>in</strong>nen met een<br />

“genrevrije repertoirekeuze” <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>muziek</strong>les en na enige tijd meer gefocuste<br />

aandacht op niet-<strong>westerse</strong> <strong>muziek</strong>).<br />

Een analyse van <strong>de</strong> <strong>de</strong>stijds <strong>in</strong> <strong>de</strong> han<strong>de</strong>l zijn<strong>de</strong> metho<strong>de</strong>s <strong>muziek</strong> voor <strong>de</strong><br />

basisvorm<strong>in</strong>g 3 leid<strong>de</strong> tot <strong>de</strong> conclusie dat er, <strong>in</strong> vergelijk<strong>in</strong>g met <strong>de</strong> tien metho<strong>de</strong>s die<br />

vóór <strong>de</strong> basisvorm<strong>in</strong>g <strong>in</strong> <strong>de</strong> han<strong>de</strong>l waren, meer plaats voor niet-<strong>westerse</strong> <strong>muziek</strong> werd<br />

<strong>in</strong>geruimd. Vier van <strong>de</strong> zes metho<strong>de</strong>s besteed<strong>de</strong>n er expliciete aandacht aan. Dat<br />

gebeur<strong>de</strong> overigens zon<strong>de</strong>r dat daarvoor, of voor <strong>de</strong> manier waarop het gebeur<strong>de</strong>, een<br />

verantwoord<strong>in</strong>g werd gegeven of <strong>de</strong> docent <strong>in</strong> <strong>de</strong> docentenhandleid<strong>in</strong>g gevoelig werd<br />

gemaakt voor mogelijke gevoelighe<strong>de</strong>n (bijvoorbeeld over <strong>de</strong> rol die notatie speelt).<br />

En daarbij was <strong>de</strong> opname van niet-<strong>westerse</strong> <strong>muziek</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> metho<strong>de</strong>s vaak<br />

oppervlakkig, onnauwkeurig of gewoon onjuist.<br />

Desondanks was ik <strong>de</strong>stijds positief over <strong>de</strong> ontwikkel<strong>in</strong>g. Ik sprak <strong>de</strong> hoop uit dat,<br />

met name door samenwerk<strong>in</strong>g tussen <strong>muziek</strong>docenten en (etno)musicologen, het<br />

aan<strong>de</strong>el niet-<strong>westerse</strong> <strong>muziek</strong> ver<strong>de</strong>r uitgebreid kon wor<strong>de</strong>n, het niveau verhoogd kon<br />

wor<strong>de</strong>n, en er betere on<strong>de</strong>rwijskundige strategieën zou<strong>de</strong>n wor<strong>de</strong>n ontwikkeld.<br />

De gewijzig<strong>de</strong> context anno 2009<br />

Toen ik het artikel van 1997 schreef was <strong>de</strong> basisvorm<strong>in</strong>g <strong>in</strong>gevoerd en gold <strong>de</strong><br />

twee<strong>de</strong> versie van <strong>de</strong> kerndoelen. De word<strong>in</strong>gsgeschie<strong>de</strong>nis van die toenmalige<br />

kerndoelen is <strong>in</strong>teressant. Ik zal haar hier niet en <strong>de</strong>tail beschrijven, maar <strong>de</strong> crux was<br />

wel dat die beschrijv<strong>in</strong>g steeds korter werd. Van een handzaam boekje van 43<br />

pag<strong>in</strong>a’s (M<strong>in</strong>isterie van On<strong>de</strong>rwijs en Wetenschappen 1989) wer<strong>de</strong>n ze uite<strong>in</strong><strong>de</strong>lijk<br />

<strong>in</strong>gekort tot drie pag<strong>in</strong>a’s tekst (SLO 1997).<br />

3 Het g<strong>in</strong>g om Muziek op Maat, Van Laag tot Hoog, Stemm<strong>in</strong>g, Overal Muziek, Muziek/Weten wat je<br />

Hoort en Muziekwereld. Intro stond op het punt van verschijnen maar werd <strong>in</strong> <strong>de</strong> analyse niet<br />

meegenomen.<br />

3


Destijds schreef ik: “the formulation of these targets is very concise” (Bisschop Boele<br />

2003: 11). Ondanks die beknoptheid was het wel zo dat je van die tekst kon zeggen<br />

dat er, zoals ik hierboven al dui<strong>de</strong>lijk maakte, een zekere visie uit sprak. Die visie<br />

werd ook ver<strong>de</strong>r uitgewerkt, bijvoorbeeld <strong>in</strong> het “KBF-mo<strong>de</strong>l” waar<strong>in</strong> klank,<br />

betekenis en functie als on<strong>de</strong>r<strong>de</strong>len van <strong>muziek</strong> wer<strong>de</strong>n gezien (zie bijvoorbeeld<br />

Kremer 1990) 4 .<br />

Inmid<strong>de</strong>ls is <strong>de</strong> basisvorm<strong>in</strong>g passé en gel<strong>de</strong>n er voor <strong>de</strong> eerste twee leerjaren van het<br />

voortgezet on<strong>de</strong>rwijs nieuwe kerndoelen. Er is veel veran<strong>de</strong>rd: er zijn geen<br />

kerndoelen <strong>muziek</strong> meer maar zijn er kerndoelen “kunst en cultuur”. Die passen met<br />

gemak op 1 pag<strong>in</strong>a (zie bijlage 1), het woord “<strong>muziek</strong>” komt er één keer <strong>in</strong> voor, en<br />

een verwijz<strong>in</strong>g naar gevarieerdheid van te gebruiken repertoire ontbreekt.<br />

Daarmee is dan ook <strong>de</strong> eerste vraag van dit artikel beantwoord. Die luid<strong>de</strong>: heeft niet<strong>westerse</strong><br />

<strong>muziek</strong> nog een plaats <strong>in</strong> het nationale on<strong>de</strong>rwijsbeleid; zo ja, welke is dat<br />

dan? Indien er sprake is van een theoretische on<strong>de</strong>rbouw<strong>in</strong>g: welke is dat dan, en hoe<br />

sterk is die? Het antwoord kan kort zijn: niet-<strong>westerse</strong> <strong>muziek</strong> heeft geen plaats meer<br />

<strong>in</strong> het nationale on<strong>de</strong>rwijsbeleid voor <strong>de</strong> on<strong>de</strong>rbouw van het voortgezet on<strong>de</strong>rwijs. 5<br />

En daarmee is <strong>de</strong> facto ook <strong>de</strong> twee<strong>de</strong> vraag van dit on<strong>de</strong>rzoek beantwoord. Die<br />

twee<strong>de</strong> vraag was: hoe verhoudt zich het antwoord op bovenstaan<strong>de</strong> vraag tot mijn 12<br />

jaar gele<strong>de</strong>n geformuleer<strong>de</strong> vier cruciale vragen over <strong>de</strong> <strong>in</strong>pass<strong>in</strong>g van niet-<strong>westerse</strong><br />

<strong>muziek</strong> <strong>in</strong> het on<strong>de</strong>rwijs? Zijn die nog relevant of moeten ze wor<strong>de</strong>n herijkt?<br />

Ook daarop kan het antwoord kort zijn. De vier vragen die ik <strong>in</strong> mijn artikel van 12<br />

jaar gele<strong>de</strong>n stel<strong>de</strong> zijn redundant gewor<strong>de</strong>n, of op zijn m<strong>in</strong>st: het zijn geen<br />

noodzakelijke vragen meer waarover <strong>de</strong> <strong>muziek</strong>docent zich moet buigen.<br />

En dan nu: <strong>de</strong> realiteit<br />

Dat geconstateerd hebben<strong>de</strong>, is het <strong>de</strong>sondanks z<strong>in</strong>vol om te kijken wat er nu, na 12<br />

jaar, gebeurt met niet-<strong>westerse</strong> <strong>muziek</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> on<strong>de</strong>rbouw van het voortgezet on<strong>de</strong>rwijs.<br />

Want dat daarover niets meer <strong>in</strong> het nationale on<strong>de</strong>rwijsbeleid wordt gezegd, wil<br />

natuurlijk niet zeggen dat er ook niets meer gebeurt. Als we <strong>de</strong> voortdurend beknopter<br />

wor<strong>de</strong>n<strong>de</strong> kerndoelen <strong>in</strong>terpreteren als een pog<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> overheid om terug te tre<strong>de</strong>n<br />

en <strong>de</strong> scholen c.q. <strong>de</strong> professionals hun verantwoor<strong>de</strong>lijkheid te geven, dan<br />

herformuleren we <strong>de</strong> <strong>de</strong>r<strong>de</strong> vraag tot: beschouwen <strong>muziek</strong>docenten het <strong>in</strong>passen van<br />

4 Later is dat mo<strong>de</strong>l, vooral ten dienste van het basison<strong>de</strong>rwijs, omgevormd tot het “KVB-mo<strong>de</strong>l” (zie<br />

bijvoorbeeld Heijnen en Van <strong>de</strong>r Lei, 1995), een mo<strong>de</strong>l dat je nu nog regelmatig tegenkomt en dat<br />

<strong>muziek</strong> ziet als een complex van klank, vorm en betekenis. Door die omwerk<strong>in</strong>g is overigens <strong>de</strong><br />

functiecomponent (feitelijk <strong>de</strong> sociaal-maatschappelijke component van <strong>muziek</strong>) gemarg<strong>in</strong>aliseerd. Een<br />

variant van het KVB-mo<strong>de</strong>l is het “IVF-mo<strong>de</strong>l” dat <strong>in</strong>houd, vorm en functie on<strong>de</strong>rscheidt, een<br />

kunstenbreed beschouw<strong>in</strong>gsmo<strong>de</strong>l ontwikkeld voor het toenmalige CKV2 (Werkgroep<br />

Kunstbeschouwen 2000).<br />

5 Overigens lijkt ook <strong>de</strong> plek van niet-<strong>westerse</strong> <strong>muziek</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> bovenbouw te verdwijnen uit <strong>de</strong> officiële<br />

stukken. Er stond een on<strong>de</strong>r<strong>de</strong>el over Noord-, Mid<strong>de</strong>n en Zuid-Amerika <strong>in</strong> <strong>de</strong> stofomschrijv<strong>in</strong>g voor <strong>de</strong><br />

e<strong>in</strong><strong>de</strong>xamens havo/vwo, maar <strong>in</strong> <strong>de</strong> syllabus voor het centraal examen 2009 (CEVO 2008) is dat<br />

on<strong>de</strong>r<strong>de</strong>el verdwenen en wordt er met geen woord meer gerept over niet-<strong>westerse</strong> <strong>muziek</strong>.<br />

4


niet-<strong>westerse</strong> <strong>muziek</strong> als hun verantwoor<strong>de</strong>lijkheid, en hoe geven ze daar dan vorm<br />

aan <strong>in</strong> hun on<strong>de</strong>rwijspraktijk?<br />

Zoals ik ook <strong>in</strong> 1997 al schreef is er een aantal manieren om <strong>de</strong> on<strong>de</strong>rwijspraktijk te<br />

on<strong>de</strong>rzoeken: <strong>in</strong> afnemen<strong>de</strong> mate van directheid bijvoorbeeld achter <strong>in</strong> <strong>de</strong> klas gaan<br />

zitten en observeren, docenten en leerl<strong>in</strong>gen <strong>in</strong>terviewen, of lesmateriaal bestu<strong>de</strong>ren.<br />

Ik kies hier, ook omdat het een herhal<strong>in</strong>gson<strong>de</strong>rzoek betreft, opnieuw voor <strong>de</strong><br />

bestu<strong>de</strong>r<strong>in</strong>g van lesmateriaal, waarbij ik aanteken dat een van <strong>de</strong> vervolgen op dit<br />

artikel zou kunnen zijn om te on<strong>de</strong>rzoeken hoe er <strong>in</strong> <strong>de</strong> klas nu eige<strong>nl</strong>ijk wordt<br />

omgegaan met die metho<strong>de</strong>s. Want <strong>in</strong> <strong>de</strong> klas gebeurt het.<br />

Hoe ziet het landschap er uit op dit moment? Van <strong>de</strong> 12 jaar gele<strong>de</strong>n bestu<strong>de</strong>er<strong>de</strong> zes<br />

metho<strong>de</strong>s is alleen Muziek op Maat nog over. Samen met <strong>de</strong> metho<strong>de</strong> Intro <strong>de</strong>kt<br />

Muziek op Maat, volgens zegslie<strong>de</strong>n, zeker 90 procent van <strong>de</strong> markt af 6 . Daarnaast<br />

zijn er voor het vak <strong>muziek</strong> <strong>de</strong> metho<strong>de</strong>s Podium, Soundcheck, Jukebox en <strong>de</strong><br />

<strong>in</strong>ternetmetho<strong>de</strong> BeatsNbits.<br />

Van elke metho<strong>de</strong> heb ik docentenhandleid<strong>in</strong>gen en leerl<strong>in</strong>genboeken voor <strong>de</strong> eerste<br />

twee jaren geanalyseerd. 7 Bij meer<strong>de</strong>re versies van 1 metho<strong>de</strong> heb ik gekozen voor <strong>de</strong><br />

versie voor het hoogste on<strong>de</strong>rwijsniveau (meestal havo/vwo). Ik heb daarbij specifiek<br />

gelet op het voorkomen van leesteksten over niet-<strong>westerse</strong> <strong>muziek</strong>, liedjes en<br />

speelstukken uit <strong>de</strong> niet-<strong>westerse</strong> <strong>muziek</strong>, en luistervoorbeel<strong>de</strong>n. Daarnaast heb ik <strong>in</strong><br />

<strong>de</strong> docentenhandleid<strong>in</strong>gen gezocht naar verantwoord<strong>in</strong>gen en reflecties op het gebruik<br />

van niet-<strong>westerse</strong> <strong>muziek</strong>.<br />

Daarbij moet wor<strong>de</strong>n aangetekend dat sommige van die metho<strong>de</strong>n speciaal voor <strong>de</strong><br />

“nieuwe” on<strong>de</strong>rbouw van het voortgezet on<strong>de</strong>rwijs zijn ge- of herschreven, en<br />

sommige nog geschreven zijn voor gebruik <strong>in</strong> <strong>de</strong> basisvorm<strong>in</strong>g. Uit het feit dat <strong>de</strong><br />

auteurs of uitgevers <strong>de</strong> voor <strong>de</strong> basisvorm<strong>in</strong>g bestem<strong>de</strong> metho<strong>de</strong>n niet acuut hebben<br />

teruggetrokken toen <strong>de</strong> vernieuw<strong>de</strong> kerndoelen voor <strong>de</strong> on<strong>de</strong>rbouw van het voortgezet<br />

on<strong>de</strong>rwijs van kracht wer<strong>de</strong>n leid ik af dat zij zelf menen dat <strong>de</strong>ze metho<strong>de</strong>n ook<br />

geschikt zijn voor gebruik bij <strong>de</strong> nieuwe kerndoelen. Ze zijn dus <strong>in</strong> <strong>de</strong> analyse<br />

meegenomen.<br />

Muziek op Maat<br />

Van <strong>de</strong> metho<strong>de</strong> Muziek op Maat heb ik <strong>de</strong> <strong>de</strong>r<strong>de</strong> druk (<strong>de</strong>el 1: 2003; <strong>de</strong>el 2: 2004)<br />

gebruikt van <strong>de</strong> h/v-versie. 8 Die <strong>de</strong>r<strong>de</strong> druk van <strong>de</strong> metho<strong>de</strong> is qua opzet we<strong>in</strong>ig<br />

veran<strong>de</strong>rd <strong>in</strong> vergelijk<strong>in</strong>g met 12 jaar gele<strong>de</strong>n. De metho<strong>de</strong> geeft een zeer beknopte<br />

verantwoord<strong>in</strong>g op het gebied van visies op <strong>muziek</strong> en <strong>muziek</strong>on<strong>de</strong>rwijs. Zij gaat uit<br />

van drie uitgangspunten: ontsluit<strong>in</strong>g muzikaal erfgoed, expressieve betekenis en<br />

6<br />

Cijfers van marktaan<strong>de</strong>len zijn voor zover ik weet niet openbaar. Veel zegslie<strong>de</strong>n vermoe<strong>de</strong>n dat Intro<br />

marktlei<strong>de</strong>r is.<br />

7<br />

Ik beperk mij tot <strong>de</strong> eerste twee jaren omdat <strong>de</strong> kerndoelen voor <strong>de</strong> on<strong>de</strong>rbouw voorgezet on<strong>de</strong>rwijs<br />

daarop terugslaan, <strong>in</strong> tegenstell<strong>in</strong>g tot <strong>de</strong> kerndoelen basisvorm<strong>in</strong>g die twee tot drie jaar besloegen.<br />

8<br />

Een nieuwe, vier<strong>de</strong> druk is aan het verschijnen. Deel 1 is daarvan op <strong>de</strong> markt, <strong>de</strong>el 2 komt<br />

b<strong>in</strong>nenkort. Deze druk wijkt bedui<strong>de</strong>nd af van <strong>de</strong> vorige. Een beknopte blik op <strong>de</strong>el 1 leert wel dat <strong>de</strong><br />

algemene opmerk<strong>in</strong>gen over <strong>de</strong> <strong>de</strong>r<strong>de</strong> druk van <strong>de</strong>el 1 ook voor <strong>de</strong> vier<strong>de</strong> druk lijken te gel<strong>de</strong>n, al is het<br />

aan<strong>de</strong>el niet-<strong>westerse</strong> <strong>muziek</strong> iets vergroot.<br />

5


maatschappelijke betekenis van <strong>muziek</strong>. Daarbij wordt betekenis van <strong>muziek</strong> sterk<br />

verbon<strong>de</strong>n aan “het schepp<strong>in</strong>gsproces van kl<strong>in</strong>ken<strong>de</strong> <strong>muziek</strong>”, opge<strong>de</strong>eld <strong>in</strong> <strong>in</strong>spiratie,<br />

productie en reproductie.<br />

De opzet is dat <strong>in</strong> <strong>de</strong>el 1 <strong>de</strong> “muzikale mid<strong>de</strong>len” (toonduur, toonhoogte et cetera) aan<br />

bod komen en <strong>de</strong>el 2 zich richt op <strong>de</strong> functie en betekenis van <strong>muziek</strong>. In <strong>de</strong>el 1 komt<br />

niet-<strong>westerse</strong> <strong>muziek</strong> zeer beperkt voor; <strong>in</strong> <strong>de</strong>el 2 staat een wereldreis centraal en<br />

komt een grote hoeveelheid <strong>westerse</strong> en niet-<strong>westerse</strong> <strong>muziek</strong> op geografische manier<br />

aan <strong>de</strong> or<strong>de</strong>. Er staan relatief we<strong>in</strong>ig ondui<strong>de</strong>lijkhe<strong>de</strong>n of evi<strong>de</strong>nte onjuisthe<strong>de</strong>n <strong>in</strong>.<br />

Wel zijn er <strong>de</strong>tailopmerk<strong>in</strong>gen te maken, bijvoorbeeld rond <strong>de</strong> neig<strong>in</strong>g om <strong>in</strong> <strong>de</strong><br />

muzikale wereldreis <strong>in</strong> <strong>de</strong>el 2 Europa als “thuis” te bestempelen, en daarmee impliciet<br />

<strong>muziek</strong>soorten die hun oorsprong <strong>in</strong> an<strong>de</strong>re <strong>de</strong>len van <strong>de</strong> wereld te v<strong>in</strong><strong>de</strong>n (lat<strong>in</strong>, rai)<br />

als “niet-thuis”; of rond een aantal kort-door-<strong>de</strong>-bocht concepties als bijvoorbeeld <strong>de</strong><br />

pentatonische Ch<strong>in</strong>ese <strong>muziek</strong>.<br />

Wel is opvallend dat nergens <strong>in</strong> <strong>de</strong> metho<strong>de</strong> een visie op (het gebruik van) niet<strong>westerse</strong><br />

<strong>muziek</strong> aan <strong>de</strong> or<strong>de</strong> komt. Opvallend is dat er ook rond <strong>de</strong> liedjes en <strong>de</strong><br />

speelstukken geen aanwijz<strong>in</strong>gen wor<strong>de</strong>n gegeven over bijvoorbeeld mogelijke<br />

verteken<strong>in</strong>gen die ontstaan door een Javaans gamelanstuk (Bubaran Hudan Mas <strong>in</strong><br />

<strong>de</strong>el 2) <strong>in</strong> <strong>westerse</strong> traditionele notatie op te voeren.<br />

Intro<br />

Van <strong>de</strong> metho<strong>de</strong> Intro heb ik <strong>de</strong> versie voor vmbo-t/h/v gebruikt (<strong>de</strong>el 1: 2002, <strong>de</strong>el 2:<br />

2003). 9 De metho<strong>de</strong> heeft een vergelijkbaar uitgangspunt als Muziek op Maat maar<br />

verantwoordt dat vanuit een compositorisch vertrekpunt: “Leerl<strong>in</strong>gen wor<strong>de</strong>n<br />

meegenomen <strong>in</strong> het muzikale word<strong>in</strong>gsproces, ze leren als het ware mee<strong>de</strong>nken met<br />

<strong>de</strong> componist. Stap voor stap ont<strong>de</strong>kken ze <strong>de</strong> weg om van <strong>de</strong> kle<strong>in</strong>ste muzikale<br />

eenheid tot een groter geheel te komen. (…) Zo ervaren <strong>de</strong> leerl<strong>in</strong>gen een natuurlijke<br />

or<strong>de</strong>n<strong>in</strong>g van kle<strong>in</strong> naar groot” (Docentenmap 1 h/v, A7).<br />

Daarbij komen <strong>de</strong> “meest weze<strong>nl</strong>ijke facetten van <strong>muziek</strong>” (ibid.) aan <strong>de</strong> or<strong>de</strong>:<br />

parameters, pr<strong>in</strong>cipes, processen, persoo<strong>nl</strong>ijke betekenis en maatschappelijke functie.<br />

In <strong>de</strong>el 1 ligt <strong>de</strong> nadruk daarbij meer op het technisch-analytische <strong>de</strong>el, <strong>in</strong> <strong>de</strong>el 2 wordt<br />

overgeschakeld op een focus naar <strong>de</strong> persoo<strong>nl</strong>ijke belev<strong>in</strong>g. Over het gebruikte<br />

muzikale materiaal wordt opgemerkt dat een zo breed mogelijk repertoire wordt<br />

gebruikt, waarbij een evenwichtige ver<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g over stijlen en genres wordt nagestreefd,<br />

maar met als vertrekpunt <strong>de</strong> belev<strong>in</strong>gswereld van <strong>de</strong> leerl<strong>in</strong>gen en als criterium <strong>de</strong><br />

didactische geschiktheid van het gebruikte repertoire.<br />

Voor wat betreft het gebruikte repertoire valt op dat <strong>in</strong> <strong>de</strong> luisteropdrachten ruim<br />

gebruik word gemaakt van niet-<strong>westerse</strong> <strong>muziek</strong> – Toto la Mompos<strong>in</strong>a, Mori Kante,<br />

<strong>de</strong> Ketjak en vele an<strong>de</strong>re voorbeel<strong>de</strong>n wor<strong>de</strong>n gebruikt. Daarbij wordt we<strong>in</strong>ig tot geen<br />

achtergrond<strong>in</strong>formatie (niet aan <strong>de</strong> leerl<strong>in</strong>g en ook niet aan <strong>de</strong> docent) gegeven over<br />

<strong>de</strong> <strong>muziek</strong> en fungeren ze, zoals alle an<strong>de</strong>re luistervoorbeel<strong>de</strong>n, <strong>in</strong> <strong>de</strong>el 1 bijvoorbeeld<br />

vooral om on<strong>de</strong>rscheid te leren maken <strong>in</strong> muzikale parameters. Bij <strong>de</strong> z<strong>in</strong>g-, speel en<br />

9 Ook van Intro verschijnt een nieuwe druk. Het leerwerkboek van <strong>de</strong>el 1 is <strong>in</strong>mid<strong>de</strong>ls op <strong>de</strong> markt. De<br />

<strong>in</strong>druk is dat er op het gebied van niet-<strong>westerse</strong> <strong>muziek</strong> geen fundamentele zaken zijn veran<strong>de</strong>rd.<br />

6


componeeropdrachten wordt af en toe gebruik gemaakt van (m<strong>in</strong> of meer) niet<strong>westerse</strong><br />

voorbeel<strong>de</strong>n.<br />

Over het algemeen wordt a<strong>de</strong>quaat omgegaan met het materiaal, afgezien van een<br />

paar <strong>de</strong>tailpunten. Zo wordt <strong>in</strong> <strong>de</strong>el 1 bij het op Cheb Khaled gebaseer<strong>de</strong> speelstuk<br />

“Bakhta” (hier en daar ook ”Baktha” genoemd) gesuggereerd het stuk een “Afrikaans<br />

t<strong>in</strong>tje“ te geven door djembe’s toe te voegen, waar een darbuka, of bij het ontbreken<br />

daarvan wellicht Orff-bongo’s, beter zou zijn. Het vermel<strong>de</strong>n van “het <strong>in</strong>heemse<br />

slagwerk” doet wat gedateerd aan. En <strong>in</strong> <strong>de</strong>el 2 wordt ten onrechte gemeld dat <strong>in</strong> Ierse<br />

volks<strong>muziek</strong> veel geïmproviseerd wordt.<br />

Podium<br />

Van Podium zijn <strong>de</strong> vmbo-t/h/v-versies gebruikt van handboek en docentenmap <strong>de</strong>el 1<br />

en 2 10 , uitgegeven tussen 2005 en 2007. De metho<strong>de</strong> geeft een beknopte<br />

on<strong>de</strong>rbouw<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> visie waaruit zij werkt. Het uitgangspunt voor <strong>de</strong> metho<strong>de</strong> is<br />

“<strong>de</strong> muzikale belev<strong>in</strong>gswereld”; het musiceren staat voorop.<br />

Zowel <strong>in</strong> <strong>de</strong>el 1 en <strong>de</strong>el 2 is een behoorlijke hoeveelheid niet-<strong>westerse</strong> <strong>muziek</strong><br />

verwerkt, zowel <strong>in</strong> liedjes en speelstukken als <strong>in</strong> <strong>de</strong> luistervoorbeel<strong>de</strong>n en leesteksten.<br />

In <strong>de</strong>el 2 is een hoofdstuk “Melt<strong>in</strong>g Pot” opgenomen dat kruisbestuiv<strong>in</strong>g tussen<br />

<strong>westerse</strong> en niet-<strong>westerse</strong> <strong>muziek</strong> thematiseert.<br />

Opvallend is wel dat het niveau van <strong>de</strong> behan<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g van niet-<strong>westerse</strong> <strong>muziek</strong><br />

bedui<strong>de</strong>nd m<strong>in</strong><strong>de</strong>r is dan <strong>in</strong> <strong>de</strong> vorige twee metho<strong>de</strong>s. Er staan nogal wat<br />

dubbelz<strong>in</strong>nighe<strong>de</strong>n en onjuisthe<strong>de</strong>n <strong>in</strong>. Zo wordt <strong>in</strong> <strong>de</strong>el 1 <strong>de</strong> saz gepresenteerd als<br />

<strong>in</strong>strument met vier snaren - <strong>de</strong> leerl<strong>in</strong>g zal zich afvragen waarom er dan op <strong>de</strong> foto<br />

m<strong>in</strong>stens zeven stemknoppen te zien zijn. In <strong>de</strong>el 2 wordt <strong>de</strong> “klassieke Japanse<br />

volks<strong>muziek</strong>” (handboek 2, 26) ten tonele gevoerd, wordt er een betwistbaar verband<br />

gelegd tussen Noord-Amerikaanse plantages en communicatie tussen groepen slaven<br />

via trommen, v<strong>in</strong>dt er een wat malle verb<strong>in</strong>d<strong>in</strong>g van klassieke <strong>muziek</strong>termen (ritenuto,<br />

accelerando, <strong>de</strong>crescendo en crescendo) aan Afrikaanse percussie plaats, en wordt<br />

gesproken over ver<strong>de</strong>r niet uitgeleg<strong>de</strong> “typisch Indiase melodische wend<strong>in</strong>gen” (i<strong>de</strong>m,<br />

65).<br />

Soundcheck<br />

Van Soundcheck zijn <strong>de</strong> (vmbo-t/)havo/vwo-versies van <strong>de</strong> <strong>de</strong>len 1 en 2 met<br />

bijbehoren<strong>de</strong> docentenhandleid<strong>in</strong>gen bekeken, verschenen <strong>in</strong> respectievelijk 2005 en<br />

2006. Soundcheck geeft een uitgebrei<strong>de</strong> verantwoord<strong>in</strong>g van haar uitgangspunten.<br />

Musiceren op pop<strong>in</strong>strumentarium staat centraal om te komen tot authentieke<br />

muzikale ervar<strong>in</strong>gen, er is veel aandacht voor zelfstandig leren en teamleren. In <strong>de</strong>el 1<br />

staan vooral <strong>de</strong> muzikale parameters centraal, <strong>in</strong> <strong>de</strong>el 2 wordt <strong>in</strong>gegaan op een aantal<br />

pop<strong>muziek</strong>stijlen.<br />

Het gebruikte beeldmateriaal <strong>in</strong> <strong>de</strong> metho<strong>de</strong> suggereert een ruime aandacht voor<br />

culturele diversiteit. Muzikaal gezien is die aanwezig, maar toch re<strong>de</strong>lijk beperkt. In<br />

<strong>de</strong> luistervoorbeel<strong>de</strong>n wordt een beperkt aantal niet-<strong>westerse</strong> voorbeel<strong>de</strong>n gebruikt,<br />

10 Van <strong>de</strong>el 2 stond <strong>de</strong> docentenmap ten tij<strong>de</strong> van <strong>de</strong> analyse niet tot mijn beschikk<strong>in</strong>g.<br />

7


die vrijwel allemaal dicht tegen <strong>de</strong> pop<strong>muziek</strong> aa<strong>nl</strong>iggen. Door die keuze kunnen<br />

sommige stukken ook gezongen wor<strong>de</strong>n – “Aicha” <strong>in</strong> <strong>de</strong> versie van Outlandish, <strong>de</strong><br />

Engelstalige <strong>de</strong>len van “7 Seconds” van Youssou N’Dour en Neneh Cherry.<br />

Van dat laatste nummer wordt een “Afrikaans” speelstuk afgeleid, bestaan<strong>de</strong> uit vier<br />

ritmes met Ne<strong>de</strong>rlandse steunteksten (waaron<strong>de</strong>r “Dit maakt het Afrikaanser”…), en<br />

vervolgens een toegevoeg<strong>de</strong> melodie met <strong>de</strong> namaak-Afrikaanse tekst “Hey mambo<br />

jambo maza maza Afrika”. Vragen kun je ook hebben bij <strong>de</strong> synthetische soft-lat<strong>in</strong><br />

wereld<strong>muziek</strong>begeleid<strong>in</strong>g bij “Lily was here”, terwijl <strong>de</strong> presentatie van “Lat<strong>in</strong>” als<br />

oorspronkelijke Zuid-Amerikaanse <strong>muziek</strong>soort die veel gebruik maakt van allerlei<br />

soorten slagwerk wel een érg groot gebaar is, en koppel<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> tango aan die<br />

omschrijv<strong>in</strong>g onz<strong>in</strong>.<br />

Jukebox<br />

Van Jukebox zijn <strong>de</strong> vmbo-t/h/v-versies van het leerwerkboek en <strong>de</strong> handleid<strong>in</strong>g <strong>de</strong>el<br />

1 (2006) en <strong>de</strong>el 2 (2007) bekeken. In <strong>de</strong> docentenhandleid<strong>in</strong>g ontbreekt enige vorm<br />

van verantwoord<strong>in</strong>g, <strong>de</strong> auteurs gaan er blijkbaar van uit dat <strong>de</strong> metho<strong>de</strong> geheel voor<br />

zich zelf spreekt.<br />

In <strong>de</strong>el 1 komt niet-<strong>westerse</strong> <strong>muziek</strong> aan <strong>de</strong> or<strong>de</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> luisterfragmenten, <strong>in</strong> <strong>de</strong>el 2<br />

nauwelijks. “Aicha” wordt gezongen <strong>in</strong> <strong>de</strong>el 1 en <strong>in</strong> <strong>de</strong>el 2 is er een speelstuk<br />

“Tijuan”. De metho<strong>de</strong> maakt <strong>in</strong>hou<strong>de</strong>lijk een niet al te sterke <strong>in</strong>druk, en dat v<strong>in</strong>d je<br />

terug <strong>in</strong> bijvoorbeeld <strong>de</strong> omschrijv<strong>in</strong>g van “wereld<strong>muziek</strong>”: “Muziek waaraan je kunt<br />

horen dat die echt <strong>in</strong> een bepaald land of een bepaald gebied thuishoort noemen we<br />

wereld<strong>muziek</strong>. Wereld<strong>muziek</strong> kl<strong>in</strong>kt steeds an<strong>de</strong>rs dan pop<strong>muziek</strong> of klassieke<br />

<strong>muziek</strong> die vaak overal hetzelf<strong>de</strong> zijn.” (leerwerkboek 1, 18). Ook <strong>de</strong> vraag bij een<br />

aantal luistervoorbeel<strong>de</strong>n “Waarom is dit wereld<strong>muziek</strong>?” (id, 20) oogt wel érg open.<br />

BeatsNbits<br />

BeatsNbits is een web-metho<strong>de</strong>. Het materiaal voor <strong>de</strong> leerjaren 1 en 2 van havo/vwo<br />

is voor het laatst geraadpleegd op 21-5-2009.<br />

De website van BeatsNbits bevat lesmateriaal voor jaar 1 en 2, gedifferentieerd naar 3<br />

niveaus. Leerjaar 1 focust op klank en betekenis, leerjaar 2 op vorm en betekenis. De<br />

website meldt dat een <strong>de</strong>r<strong>de</strong> <strong>de</strong>el <strong>in</strong> voorbereid<strong>in</strong>g is waar<strong>in</strong> <strong>de</strong> aandacht wordt<br />

verbreed naar <strong>muziek</strong> uit diverse culturen. In haar, uitgebreid omschreven,<br />

uitgangspunten vermeldt BeatsNbits dat ze uitgaat van het perspectief van het sociale,<br />

multiculturele en wereldwij<strong>de</strong> muzikale perspectief van <strong>de</strong> he<strong>de</strong>ndaagse leerl<strong>in</strong>g.<br />

In <strong>de</strong>el 1 komt niet-<strong>westerse</strong> <strong>muziek</strong> ruim aan <strong>de</strong> or<strong>de</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> luistervoorbeel<strong>de</strong>n van <strong>de</strong><br />

vier thematische perio<strong>de</strong>s die wor<strong>de</strong>n on<strong>de</strong>rschei<strong>de</strong>n, maar nauwelijks <strong>in</strong> <strong>de</strong> 2<br />

projecten. In <strong>de</strong>el 2 komt niet-<strong>westerse</strong> <strong>muziek</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> thematische perio<strong>de</strong>s m<strong>in</strong><strong>de</strong>r aan<br />

<strong>de</strong> or<strong>de</strong>, maar is een van <strong>de</strong> 2 projecten, Igba Joli”, gewijd aan Afrikaanse <strong>muziek</strong> en<br />

dans. Mooi zijn <strong>de</strong> verwijz<strong>in</strong>gen naar vi<strong>de</strong>ofragmenten op YouTube. In het<br />

speelmateriaal wordt door <strong>de</strong> begeleid<strong>in</strong>gen soms Latijns-Amerikaanse, Caribische of<br />

Afrikaanse <strong>in</strong>vloed gesuggereerd.<br />

8


Conclusie – maar niet heus<br />

Het overall beeld kan, voortbordurend op mijn conclusies van 12 jaar gele<strong>de</strong>n, als<br />

volgt wor<strong>de</strong>n geschetst:<br />

- <strong>in</strong> vrijwel alle metho<strong>de</strong>s heef niet-<strong>westerse</strong> <strong>muziek</strong> een plaats verworven. In Jukebox<br />

en Soundcheck is die nog m<strong>in</strong> of meer marg<strong>in</strong>aal, <strong>in</strong> <strong>de</strong> overige metho<strong>de</strong>s is niet<strong>westerse</strong><br />

<strong>muziek</strong> goed geïncorporeerd. Dat geldt dan met name voor <strong>de</strong> voorbeel<strong>de</strong>n<br />

uit <strong>de</strong> luisteropdrachten, maar ook <strong>in</strong> lied-, speel- en zelfs componeermateriaal wordt<br />

niet-<strong>westerse</strong> <strong>muziek</strong> <strong>in</strong>mid<strong>de</strong>ls gebruikt;<br />

- <strong>de</strong> kwaliteit van <strong>de</strong> behan<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g van niet-<strong>westerse</strong> <strong>muziek</strong> is gevarieerd: van <strong>de</strong> vier<br />

metho<strong>de</strong>s die niet-<strong>westerse</strong> <strong>muziek</strong> ruim <strong>in</strong>zetten zijn bij BeatsNbits, Intro en Muziek<br />

op Maat (een oplopen<strong>de</strong> hoeveelheid) <strong>de</strong>tailopmerk<strong>in</strong>gen te maken maar is overall<br />

sprake van een re<strong>de</strong>lijk a<strong>de</strong>quaat beeld, voor Podium geldt dat niet;<br />

- <strong>in</strong> geen van <strong>de</strong> metho<strong>de</strong>s is expliciet plaats <strong>in</strong>geruimd voor <strong>de</strong> <strong>muziek</strong> van <strong>in</strong><br />

Ne<strong>de</strong>rland aanwezige culturele m<strong>in</strong><strong>de</strong>rhe<strong>de</strong>n. Wel zou <strong>de</strong> opname van bijvoorbeeld<br />

“Aicha” en Turkpop een pog<strong>in</strong>g kunnen zijn om op <strong>de</strong> aanwezigheid van culturele<br />

m<strong>in</strong><strong>de</strong>rhe<strong>de</strong>n <strong>in</strong> te spelen. Overigens beschouw ik <strong>de</strong> afwezigheid van<br />

gethematiseer<strong>de</strong> aandacht voor culturele m<strong>in</strong><strong>de</strong>rhe<strong>de</strong>n niet als een probleem; conform<br />

mijn opvatt<strong>in</strong>g uit het artikel van 12 jaar gele<strong>de</strong>n wordt <strong>de</strong> manier van aandacht geven<br />

<strong>de</strong>rmate lokaal bepaald dat het onmogelijk is daar <strong>in</strong> algemene z<strong>in</strong> <strong>in</strong> een metho<strong>de</strong><br />

goed op <strong>in</strong> te spelen. 11<br />

Daarmee zou ik dit artikel kunnen afron<strong>de</strong>n <strong>in</strong> <strong>de</strong>zelf<strong>de</strong> optimistische stemm<strong>in</strong>g als 12<br />

jaar gele<strong>de</strong>n. De opgaan<strong>de</strong> lijn heeft zich voortgezet, <strong>muziek</strong>metho<strong>de</strong>s hebben,<br />

ondanks het verdwijnen van <strong>de</strong> aanspor<strong>in</strong>g daartoe uit <strong>de</strong> kerndoelen, niet-<strong>westerse</strong><br />

<strong>muziek</strong> versterkt geïncorporeerd <strong>in</strong> hun materiaal, <strong>de</strong> <strong>muziek</strong>docent heeft bedui<strong>de</strong>nd<br />

meer, en bedui<strong>de</strong>nd betere, keuze dan 12 jaar gele<strong>de</strong>n. Ik zou zelfs beleidsmatig<br />

kunnen conclu<strong>de</strong>ren dat het blijkbaar voldoen<strong>de</strong> is geweest om <strong>de</strong> opname van niet<strong>westerse</strong><br />

<strong>muziek</strong> geduren<strong>de</strong> relatief korte tijd op nationaal niveau te verplichten; <strong>in</strong> die<br />

korte perio<strong>de</strong> hebben <strong>in</strong> ie<strong>de</strong>r geval <strong>de</strong> auteurs van metho<strong>de</strong>n <strong>de</strong> noodzaak<br />

geïnternaliseerd. De overheid trekt zich terecht terug.<br />

De nieuwe kerndoelen: visieloos?<br />

Maar ik sluit hier niet af, omdat ik <strong>de</strong>nk dat <strong>de</strong> situatie op zijn m<strong>in</strong>st <strong>in</strong> <strong>de</strong> basis niet zo<br />

rooskleurig is als ik haar hierboven voorstel. De manier waarop <strong>de</strong> ontwikkel<strong>in</strong>g <strong>in</strong> <strong>de</strong><br />

richt<strong>in</strong>g van een leergebied kunst en cultuur voltrekt verdient mijns <strong>in</strong>ziens een<br />

kritische beschouw<strong>in</strong>g. Daaraan wijd ik het twee<strong>de</strong> <strong>de</strong>el van dit artikel.<br />

Hierboven merkte ik op dat <strong>de</strong> nieuwe kerndoelen opnieuw bedui<strong>de</strong>nd zijn <strong>in</strong>gekort<br />

ten opzichte van haar voorgangers, dat <strong>muziek</strong> is on<strong>de</strong>rgebracht <strong>in</strong> een leergebied<br />

11 Het zou te ver voeren hier <strong>in</strong> dit artikel dieper op <strong>in</strong> te gaan. In algemene z<strong>in</strong> ben ik van men<strong>in</strong>g dat<br />

het recht doen aan muzikale diversiteit van centraal belang is <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>muziek</strong>les, gezien het multimuzikale<br />

karakter van <strong>de</strong> muzikale omgev<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> luisteraar <strong>in</strong> <strong>de</strong> mo<strong>de</strong>rne <strong>westerse</strong> same<strong>nl</strong>ev<strong>in</strong>g. Het omgaan<br />

met culturele diversiteit daarentegen v<strong>in</strong>d ik problematisch, niet vanwege het feit dat diversiteit als<br />

gevolg van migratie onbelangrijk zou zijn, maar wel omdat <strong>de</strong> bena<strong>de</strong>r<strong>in</strong>g via culturele diversiteit<br />

(zoals bijvoorbeeld <strong>in</strong> bi-, multi-, <strong>in</strong>ter- of transcultureel on<strong>de</strong>rwijs) zich baseert op i<strong>de</strong>eën over<br />

“cultuur” – en die zijn allerm<strong>in</strong>st vanzelfsprekend (zie bijvoorbeeld De Jong 2008 voor een algemene<br />

besprek<strong>in</strong>g <strong>in</strong> het ka<strong>de</strong>r van <strong>de</strong> recent toegenomen kritiek op het multiculturalisme).<br />

9


kunst en cultuur, dat het woord <strong>muziek</strong> nog precies één keer genoemd wordt, en dat er<br />

niets wordt gezegd over te gebruiken repertoire. De verleid<strong>in</strong>g is groot om op <strong>de</strong>ze<br />

kerndoelen het woord “visieloos” te plakken.<br />

Maar dat is natuurlijk niet zo. Zoals scholen geen les geven over bijvoorbeeld het<br />

verschil tussen mannen en vrouwen maar dat <strong>in</strong> een verborgen curriculum dikwijls<br />

wel tonen, zo verwoor<strong>de</strong>n <strong>de</strong>ze kerndoelen geen expliciete visie op <strong>muziek</strong> maar<br />

drukken ze er wel een uit. Laat ik eens een pog<strong>in</strong>g tot “close read<strong>in</strong>g” wagen en mijn<br />

<strong>in</strong>terpretatie van <strong>de</strong> visie op <strong>muziek</strong> van <strong>de</strong>ze kerndoelen geven, zoals ik dat 12 jaar<br />

gele<strong>de</strong>n ook <strong>de</strong>ed <strong>in</strong> mijn <strong>in</strong>terpretatie van <strong>de</strong> kerndoelen van <strong>de</strong> basisvorm<strong>in</strong>g.<br />

Het eerste wat opvalt bij zo’n m<strong>in</strong>utieuze lez<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> kerndoelen is dat <strong>de</strong> tekst een<br />

buitengewoon algemene en <strong>in</strong>lei<strong>de</strong>n<strong>de</strong> sfeer a<strong>de</strong>mt. Hij is vooral niet diepgaand of<br />

specifiek. Het gaat om een bre<strong>de</strong> oriëntatie, om “enige achtergrondkennis”, om het<br />

gemeenschappelijke (en niet het specifieke) <strong>in</strong> <strong>de</strong> kunsten en om <strong>de</strong> gelijkwaardigheid<br />

(en niet om <strong>de</strong> eigen aard) van die kunsten. Of, <strong>in</strong>dachtig <strong>de</strong> SLO-publicatie met die<br />

rare titel, om proeven – “ze hoeven het niet door te slikken” (Van Bemmel e.a., 2003).<br />

Het leest ook als een nieuw beg<strong>in</strong> – het lijkt irrelevant wat er <strong>in</strong> <strong>de</strong> basisschool is<br />

gebeurd, bij het beg<strong>in</strong> van het voortgezet on<strong>de</strong>rwijs bev<strong>in</strong><strong>de</strong>n leerl<strong>in</strong>gen zich opnieuw<br />

(of nog steeds, of alweer) <strong>in</strong> <strong>de</strong> oriënteren<strong>de</strong> fase. 12<br />

Vervolgens valt natuurlijk op dat <strong>muziek</strong>, althans op het niveau van <strong>de</strong> kerndoelen,<br />

niet meer als zelfstandig vak wordt gezien. Muziek is on<strong>de</strong>r<strong>de</strong>el van het leergebied<br />

“Kunst en cultuur”. Die z<strong>in</strong>sne<strong>de</strong> “kunst en cultuur” is ambigu. Def<strong>in</strong>ities wor<strong>de</strong>n niet<br />

gegeven: is cultuur <strong>de</strong> parapluterm en valt kunst daaron<strong>de</strong>r? Zijn het twee naast elkaar<br />

staan<strong>de</strong> dome<strong>in</strong>en? Zijn het twee elkaar <strong>de</strong>els overlappen<strong>de</strong> dome<strong>in</strong>en?<br />

Een <strong>in</strong>terpretatie is niet eenvoudig. De verwoord<strong>in</strong>g verwijst misschien naar het<br />

discours waar<strong>in</strong> kunsteducatie een van <strong>de</strong> on<strong>de</strong>r<strong>de</strong>len van cultuureducatie is, naast<br />

erfgoed- en media-educatie 13 . Of hij verwijst wellicht naar “culturele en kunstz<strong>in</strong>nige<br />

vorm<strong>in</strong>g”, waar<strong>in</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> e<strong>in</strong>dtermen culturele activiteiten gespreid moeten zijn “naar<br />

<strong>de</strong> verschillen<strong>de</strong> kunstdiscipl<strong>in</strong>es <strong>in</strong> beel<strong>de</strong>n<strong>de</strong> vormgev<strong>in</strong>g, dans, drama, literatuur en<br />

<strong>muziek</strong>” (cf. D<strong>in</strong>sbach 2007, 13) – zodat je het gevoel bekruipt dat het vak dus ook<br />

gewoon “kunstz<strong>in</strong>nige vorm<strong>in</strong>g” zou kunnen heten. 14<br />

Gelet op <strong>de</strong> overige <strong>in</strong>houd van <strong>de</strong> kerndoelen is dat laatste het geval, en moet het<br />

leergebied kunst en cultuur <strong>in</strong><strong>de</strong>rdaad wor<strong>de</strong>n opgevat als een leergebied kunst. Het<br />

woord cultuur speelt, behou<strong>de</strong>ns <strong>in</strong> <strong>de</strong> naam van het leergebied, geen rol <strong>in</strong> <strong>de</strong> tekst, er<br />

is consequent sprake van “kunstz<strong>in</strong>nige activiteiten”, en dan gaat het om beel<strong>de</strong>n<strong>de</strong><br />

kunst, <strong>muziek</strong>, theater, dans en film. Maar waarom dan dat woord “cultuur”? Ofwel<br />

12 <strong>Niet</strong> voor niets verwijst <strong>de</strong>, speciaal voor <strong>de</strong> nieuwe on<strong>de</strong>rbouw geschreven, metho<strong>de</strong> Podium voor<br />

het bepalen van haar niveau niet zozeer naar <strong>de</strong> kerndoelen van <strong>de</strong> on<strong>de</strong>rbouw, laat staan naar die van<br />

<strong>de</strong> basisschool, maar noemt ze <strong>de</strong> (voorlopig nog veel ge<strong>de</strong>tailleer<strong>de</strong>r beschreven) <strong>in</strong>hou<strong>de</strong>n van <strong>de</strong><br />

examenprogramma’s <strong>in</strong> <strong>de</strong> bovenbouw als richt<strong>in</strong>ggevend (docentenhandleid<strong>in</strong>g 1, 6).<br />

13 Zie bijvoorbeeld <strong>de</strong> <strong>de</strong>f<strong>in</strong>itie op <strong>de</strong> website van <strong>Cultuurnetwerk</strong> Ne<strong>de</strong>rland van cultuureducatie:<br />

“Cultuureducatie is ook <strong>de</strong> verzamelnaam voor kunsteducatie, erfgoe<strong>de</strong>ducatie en media-educatie.”<br />

www.cultuurnetwerk.<strong>nl</strong>/cultuureducatie/begrippen_en_<strong>de</strong>f<strong>in</strong>ities.html#cultuureducatie, geraadpleegd<br />

21-5-2009.<br />

14 Dit overigens nog los van <strong>de</strong> vraag wat je je moet voorstellen bij bijvoorbeeld “verschillen<strong>de</strong><br />

kunstdiscipl<strong>in</strong>es <strong>in</strong> ... <strong>muziek</strong>”.<br />

10


het is een vergiss<strong>in</strong>g uit <strong>de</strong> macht <strong>de</strong>r gewoonte, ofwel – en dat is waarschij<strong>nl</strong>ijker –<br />

het is een retorisch element dat het woord “kunst” moet relativeren. De schrijvers van<br />

<strong>de</strong>ze tekst lijken te willen zeggen dat het weliswaar om beel<strong>de</strong>n<strong>de</strong> kunst, <strong>muziek</strong>,<br />

theater, dans en film gaat – dus om “kunst” <strong>in</strong> <strong>de</strong> gebruikelijke z<strong>in</strong> van het woord,<br />

maar dat je dat – opnieuw – vooral breed moet opvatten.<br />

Maar lukt dat: enerzijds <strong>muziek</strong> als kunst opvoeren, an<strong>de</strong>rzijds dat nuanceren door <strong>de</strong><br />

tekst met het word “cultuur” te versieren? Hier lijkt me een probleem te liggen, dat<br />

goed dui<strong>de</strong>lijk te maken is als je het beschouwt als een <strong>de</strong>f<strong>in</strong>itieprobleem. Nercessian<br />

(2007) wijst er op dat een van <strong>de</strong> vier aspecten van het <strong>de</strong>f<strong>in</strong>iëren van een term is: <strong>de</strong><br />

betreffen<strong>de</strong> term on<strong>de</strong>r te brengen on<strong>de</strong>r een overkoepelen<strong>de</strong> term. Hij beschrijft<br />

uitgebreid dat het nogal wat uitmaakt of je (een bepaald type) <strong>muziek</strong> als on<strong>de</strong>r<strong>de</strong>el<br />

beschouwt van “kunst” of van “cultuur”. Globaal gezegd: alle <strong>muziek</strong> is goed te<br />

vatten on<strong>de</strong>r <strong>de</strong> <strong>de</strong>f<strong>in</strong>ities die gewoo<strong>nl</strong>ijk van “cultuur” wor<strong>de</strong>n gegeven; on<strong>de</strong>r <strong>de</strong><br />

gebruikelijke “kunst-”<strong>de</strong>f<strong>in</strong>ities lukt dat veel m<strong>in</strong><strong>de</strong>r goed. En <strong>in</strong> <strong>de</strong> praktijk lijkt, om<br />

het even <strong>in</strong> welke same<strong>nl</strong>ev<strong>in</strong>g “kunst<strong>muziek</strong>” on<strong>de</strong>rschei<strong>de</strong>n wordt, die altijd naast<br />

an<strong>de</strong>re typen <strong>muziek</strong> te staan.<br />

Natuurlijk - <strong>de</strong> <strong>de</strong>f<strong>in</strong>itie van “kunst” is wel op te rekken zodanig dat álle <strong>muziek</strong> er<br />

on<strong>de</strong>r valt, maar wordt dan betekenisloos. In <strong>de</strong> praktijk gebeurt dat dan ook zel<strong>de</strong>n.<br />

Om maar een voorbeeld te geven: <strong>de</strong> website van <strong>Cultuurnetwerk</strong> Ne<strong>de</strong>rland geeft <strong>in</strong><br />

haar sectie begrippen en <strong>de</strong>f<strong>in</strong>ities feitelijk twee <strong>de</strong>f<strong>in</strong>ities van “kunst”. De eerste<br />

daarvan is geen <strong>de</strong>f<strong>in</strong>itie maar een tautologie, <strong>de</strong> twee<strong>de</strong> luidt als volgt:<br />

“Een an<strong>de</strong>re <strong>in</strong>valshoek is esthetische kenmerken als grondslag van kunst te<br />

hanteren. De belangrijkste zijn 'vakmanschap' (kundig gebruik van materialen<br />

en technieken), 'expressiviteit' (uitdrukk<strong>in</strong>gskracht, 'persoo<strong>nl</strong>ijkheid'), het<br />

vermogen om een toeschouwer mentaal uit <strong>de</strong> alledaagse werkelijkheid te<br />

tillen ('meta-bewustzijn') en een nieuwe kijk te bie<strong>de</strong>n (creativiteit,<br />

oorspronkelijkheid, orig<strong>in</strong>aliteit).” 15<br />

Dit is een <strong>de</strong>f<strong>in</strong>itie die, toegepast op <strong>muziek</strong>, onherroepelijk leidt tot on<strong>de</strong>rver<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g <strong>in</strong><br />

tweeën: <strong>muziek</strong> is kunst of <strong>muziek</strong> is het niet. Het hoeft we<strong>in</strong>ig betoog dat veel<br />

<strong>muziek</strong> die door 12-14-jarigen wordt beluisterd moeizaam aan <strong>de</strong>ze <strong>de</strong>f<strong>in</strong>itie voldoet.<br />

Mijn <strong>in</strong>terpretatie van <strong>de</strong> kerndoelen volgend, hoort die dus strikt genomen niet <strong>in</strong> het<br />

on<strong>de</strong>rwijs thuis, want <strong>muziek</strong> valt on<strong>de</strong>r “kunst en cultuur”, maar <strong>de</strong> kerndoelen gaan<br />

daarbij feitelijk uit van “kunst”.<br />

Die impliciete keuze voor “kunst” zijn bij nauwkeurig lezen overigens ook<br />

daadwerkelijk terug te v<strong>in</strong><strong>de</strong>n <strong>in</strong> <strong>de</strong> kerndoelen. Bijvoorbeeld: <strong>de</strong> enige plek waar iets<br />

gezegd wordt over wat kunst doet is het eerste kerndoel, waar het er om gaat<br />

“<strong>de</strong> zegg<strong>in</strong>gskracht van verschillen<strong>de</strong> kunstz<strong>in</strong>nige discipl<strong>in</strong>es te on<strong>de</strong>rzoeken en<br />

toe te passen om eigen gevoelens uit te drukken, ervar<strong>in</strong>gen vast te leggen,<br />

verbeeld<strong>in</strong>g vorm te geven en communicatie te bewerkstelligen.”<br />

15 www.cultuurnetwerk.<strong>nl</strong>/cultuureducatie/begrippen_en_<strong>de</strong>f<strong>in</strong>ities.html#kunst, geraadpleegd 21-5-<br />

2009.<br />

11


In mijn woor<strong>de</strong>n: als een expressiemid<strong>de</strong>l van het persoo<strong>nl</strong>ijke – “<strong>de</strong><br />

aller<strong>in</strong>dividueelste expressie van <strong>de</strong> aller<strong>in</strong>dividueelste emotie”, zou Kloos zeggen.<br />

Dat strookt ook met het consequent spreken over <strong>de</strong> resultaten van kunston<strong>de</strong>rwijs als<br />

“werk”. Weliswaar is die term “werk” <strong>in</strong> <strong>de</strong> tekst ambigu, maar op zijn m<strong>in</strong>st kán zij<br />

opgevat wor<strong>de</strong>n als <strong>de</strong> vooral <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>westerse</strong> kunstopvatt<strong>in</strong>g gebruikelijke <strong>de</strong>f<strong>in</strong>itie<br />

van kunst als object 16 . En ook het feit dat het woord <strong>muziek</strong>, die ene keer dat het<br />

genoemd wordt <strong>in</strong> <strong>de</strong> kerndoelen, voorkomt <strong>in</strong> <strong>de</strong> comb<strong>in</strong>atie “luisteren naar <strong>muziek</strong>”<br />

is wellicht sprekend. Je kunt daar uit lezen dat <strong>muziek</strong> opgevat lijkt te wor<strong>de</strong>n<br />

conform <strong>de</strong> dom<strong>in</strong>ante opvatt<strong>in</strong>g <strong>in</strong> <strong>de</strong> musicologie: als een verschijnsel dat als ultiem<br />

doel heeft <strong>de</strong> <strong>in</strong>terpretatie van muzikale betekenis. On<strong>de</strong>r verwijz<strong>in</strong>g naar een<br />

ecologische bena<strong>de</strong>r<strong>in</strong>g van muzikale betekenis (zie Clarke 2005) kun je stellen dat<br />

dat een mogelijke omgang met <strong>muziek</strong> is, maar zeker niet <strong>de</strong> enige:<br />

Conclusie<br />

“<strong>in</strong>terpretative writ<strong>in</strong>g and speak<strong>in</strong>g [and th<strong>in</strong>k<strong>in</strong>g; EBB] are forms of action,<br />

but (…) <strong>in</strong> the wi<strong>de</strong>r world a whole range of other actions is affor<strong>de</strong>d by<br />

music, and it is these that play the more central role <strong>in</strong> most people’s lives.<br />

Music affords danc<strong>in</strong>g, s<strong>in</strong>g<strong>in</strong>g (and s<strong>in</strong>g<strong>in</strong>g along), play<strong>in</strong>g (and play<strong>in</strong>g<br />

along), work<strong>in</strong>g, persuad<strong>in</strong>g, dr<strong>in</strong>k<strong>in</strong>g and eat<strong>in</strong>g, do<strong>in</strong>g aerobics, tak<strong>in</strong>g drugs,<br />

play<strong>in</strong>g air guitar, travell<strong>in</strong>g, protest<strong>in</strong>g, seduc<strong>in</strong>g, wait<strong>in</strong>g on the telephone,<br />

sleep<strong>in</strong>g… the list is endless.” (Clarke 2005: 204)<br />

Het beeld dat er uit mijn <strong>in</strong>terpretatie van <strong>de</strong> huidige versie van <strong>de</strong> kerndoelen zoals<br />

die gel<strong>de</strong>n voor <strong>muziek</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> on<strong>de</strong>rbouw van het voortgezet on<strong>de</strong>rwijs opdoemt is het<br />

volgen<strong>de</strong>:<br />

- <strong>de</strong> nadruk wordt sterk gelegd op het oriënteren<strong>de</strong>, <strong>in</strong>lei<strong>de</strong>n<strong>de</strong>, bre<strong>de</strong> karakter van <strong>de</strong><br />

omgang met <strong>muziek</strong>, waarbij <strong>de</strong> gemeenschappelijkheid met en gelijkwaardigheid van<br />

<strong>muziek</strong>, beel<strong>de</strong>n<strong>de</strong> kunst, dans, theater en film wordt benadrukt;<br />

- hoewel <strong>de</strong> keuze voor <strong>de</strong> titel “kunst en cultuur” an<strong>de</strong>rs doet vermoe<strong>de</strong>n a<strong>de</strong>mt <strong>de</strong><br />

tekst een keuze voor <strong>de</strong> opvatt<strong>in</strong>g dat <strong>muziek</strong> als kunst moet wor<strong>de</strong>n beschouwd; als<br />

esthetisch fenomeen.<br />

Ik wil hier ter afsluit<strong>in</strong>g kort wijzen op drie mogelijke consequenties.<br />

De eerste consequentie hiervan kan zijn dat het vak <strong>muziek</strong> (of <strong>de</strong> kunstvakken <strong>in</strong> het<br />

algemeen) buiten het algemene maatschappelijke <strong>de</strong>bat over het niveau van het<br />

Ne<strong>de</strong>rlandse on<strong>de</strong>rwijs komen te staan. Los van <strong>de</strong> vraag of <strong>de</strong> soep echt zo heet<br />

wordt gegeten als hij door sommigen wordt opgediend, zie je dat <strong>de</strong> overheid daarop<br />

reageert; bijvoorbeeld door voor taal- en rekenvaardigheid weer specifieke<br />

<strong>in</strong>hou<strong>de</strong>lijke eisen te gaan stellen, of door <strong>de</strong> vijftig vensters van <strong>de</strong> Canon van <strong>de</strong><br />

Ne<strong>de</strong>rlandse geschie<strong>de</strong>nis <strong>in</strong> <strong>de</strong> kerndoelen <strong>in</strong> basis- en voortgezet on<strong>de</strong>rwijs op te<br />

nemen.<br />

Het signaal dat van <strong>de</strong>ze kerndoelen blijft hangen is dat van <strong>de</strong> oppervlakkigheid.<br />

Blijkbaar is voor <strong>de</strong> kunstvakken <strong>de</strong> herwaar<strong>de</strong>r<strong>in</strong>g van <strong>in</strong>houd niet aan <strong>de</strong> or<strong>de</strong>.<br />

16 Zie voor een sprekend tegenwicht bijvoorbeeld <strong>de</strong> “prelu<strong>de</strong>” van Small 1998 – “There is no such<br />

th<strong>in</strong>g as music. Music is not a th<strong>in</strong>g at all but an activity, someth<strong>in</strong>g that people do” (Small 1998: 2).<br />

12


Daarmee kunnen <strong>de</strong>ze kerndoelen bijdragen aan een nieuwe, en wat mij betreft<br />

ongewenste, twee<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g <strong>in</strong> schoolvakken. Als we niet oppassen, wordt <strong>muziek</strong> een<br />

pretvak, achter <strong>de</strong> streep.<br />

De twee<strong>de</strong> consequentie kan zijn dat <strong>de</strong>ze kerndoelen er op termijn toe lei<strong>de</strong>n dat <strong>de</strong><br />

nadruk sterk komt te liggen op die vormen van <strong>muziek</strong> die <strong>in</strong> samenhang met an<strong>de</strong>re<br />

kunsten optre<strong>de</strong>n. Dat lijkt mij een verarm<strong>in</strong>g te zijn. Natuurlijk is multi- en <strong>in</strong>ter- (en<br />

misschien zelfs trans-)discipl<strong>in</strong>ariteit <strong>in</strong>teressant, levert het veel moois op, zegt het<br />

ons veel. Het lijkt mij prima om het gelijkwaardige van <strong>de</strong> kunstvakken <strong>in</strong> kerndoelen<br />

te benadrukken (misschien was een expliciete verwijz<strong>in</strong>g naar het “eigen-aardige” nog<br />

een aardige aanvull<strong>in</strong>g geweest), maar om het gemeenschappelijke centraal te stellen<br />

gaat ver. Hier lijkt <strong>de</strong> kiem gelegd te wor<strong>de</strong>n voor een lofzang op het overschrij<strong>de</strong>n<br />

van grenzen, en wellicht op het veronachtzamen van <strong>de</strong> afzon<strong>de</strong>rlijke discipl<strong>in</strong>es –<br />

wellicht heel <strong>in</strong> <strong>de</strong> verte verwant met wat <strong>de</strong> socioloog Zygmunt Bauman een van <strong>de</strong><br />

(ongewenste) karaktereigenschappen van <strong>de</strong> laatmo<strong>de</strong>rne same<strong>nl</strong>ev<strong>in</strong>g v<strong>in</strong>dt: <strong>de</strong><br />

hybridiser<strong>in</strong>g van cultuur en i<strong>de</strong>ntiteit (Bauman 2005: 28-32).<br />

Met het schetsen van <strong>de</strong> <strong>de</strong>r<strong>de</strong> consequentie ten slotte kom ik terug bij <strong>de</strong> eerste vraag<br />

die ik <strong>in</strong> dit artikel stel<strong>de</strong>: heeft niet-<strong>westerse</strong> <strong>muziek</strong> nog een plaats <strong>in</strong> het nationale<br />

on<strong>de</strong>rwijsbeleid; zo ja, welke is dat dan? Indien er sprake is van een theoretische<br />

on<strong>de</strong>rbouw<strong>in</strong>g: welke is dat dan, en hoe sterk is die? Ik heb die vraag tussentijds<br />

afgedaan met het antwoord dat niet-<strong>westerse</strong> <strong>muziek</strong> geen plaats meer heeft – het<br />

wordt immers niet meer genoemd.<br />

We kunnen dat antwoord nu verfijnen: als we <strong>de</strong> <strong>in</strong>terpretatie van <strong>de</strong> huidige<br />

kerndoelen aannemen die ik <strong>in</strong> het twee<strong>de</strong> <strong>de</strong>el van dit artikel heb ontwikkeld, dan kan<br />

niet-<strong>westerse</strong> <strong>muziek</strong> wel <strong>de</strong>gelijk een rol spelen <strong>in</strong> <strong>de</strong> on<strong>de</strong>rbouw van het voortgezet<br />

on<strong>de</strong>rwijs. Maar wel op één voorwaar<strong>de</strong>: niet-<strong>westerse</strong> <strong>muziek</strong> (en alle an<strong>de</strong>re<br />

<strong>muziek</strong>) moet aan <strong>de</strong> or<strong>de</strong> gesteld wor<strong>de</strong>n vanuit een vooral “kunstgerichte” blik; als<br />

te beluisteren “werk”, en als <strong>in</strong>dividueel expressiemid<strong>de</strong>l.<br />

Zo’n visie op <strong>muziek</strong> is wellicht toepasbaar op heel veel, of misschien wel alle<br />

<strong>muziek</strong>, maar doet aan heel veel <strong>muziek</strong> geen recht. Ik verwijs naar het eer<strong>de</strong>re citaat<br />

van Clarke – wat te doen met een <strong>in</strong>terpretatie van keihar<strong>de</strong> house als “werk” en als<br />

“<strong>in</strong>dividuele expressie”? Is het niet vanzelfspreken<strong>de</strong>r die als dans<strong>muziek</strong> aan <strong>de</strong> or<strong>de</strong><br />

te stellen? Moeten we ons vooral richten op Ravi Shankar of Fela Kuti, of is Trafassi<br />

misschien ook <strong>in</strong>teressant? Het staat <strong>in</strong> ie<strong>de</strong>r geval wat mij betreft op gespannen voet<br />

met <strong>de</strong> visie op <strong>muziek</strong> die <strong>de</strong> voorganger van <strong>de</strong>ze kerndoelen uitstraal<strong>de</strong>: die was<br />

breed en <strong>in</strong>clusief, <strong>de</strong> huidige versie preten<strong>de</strong>ert dat ook wel (vooral door aan<br />

“cultuur” te refereren) maar is dat, door zijn implicietheid waardoor hij terugz<strong>in</strong>kt <strong>in</strong><br />

<strong>de</strong> vertrouw<strong>de</strong> noties van hoge kunst, veel m<strong>in</strong><strong>de</strong>r.<br />

De lezer kan hier natuurlijk tegenwerpen dat bovenstaan<strong>de</strong> tekst een gevecht tegen<br />

een w<strong>in</strong>dmolen is. Het gaat er immers niet om wat er <strong>in</strong> m<strong>in</strong>isteriële teksten staat,<br />

maar wat er <strong>in</strong> <strong>de</strong> klas gebeurt. Daar<strong>in</strong> heeft <strong>de</strong> lezer volstrekt gelijk. We moeten <strong>de</strong><br />

<strong>in</strong>vloed van officiële teksten <strong>in</strong><strong>de</strong>rdaad niet overschatten. Maar bagatelliseren is ook<br />

niet verstandig. De <strong>in</strong>vloed van m<strong>in</strong>isteriële teksten is vaak gemedieerd en ijlt ook<br />

altijd <strong>in</strong> tijd wat na, maar mijn artikel uit 1997 toon<strong>de</strong> bijvoorbeeld aan dat <strong>de</strong><br />

officiële basisvorm<strong>in</strong>gsdocumenten leid<strong>de</strong>n tot zowel reflecties van <strong>de</strong> zij<strong>de</strong> van<br />

13


ijvoorbeeld on<strong>de</strong>rwijsverzorg<strong>in</strong>g en vakverenig<strong>in</strong>g op <strong>de</strong> aard van het vak als tot het<br />

<strong>in</strong>spelen op <strong>de</strong> officiële teksten door auteurs van metho<strong>de</strong>n.<br />

Wie garan<strong>de</strong>ert dat dat op termijn nu niet weer het geval is? Misschien is het wijs van<br />

<strong>de</strong> overheid om dit aan <strong>de</strong> verantwoor<strong>de</strong>lijkheid van <strong>de</strong> professional, <strong>de</strong><br />

<strong>muziek</strong>docent, over te laten. Voorlopig lijkt er nog we<strong>in</strong>ig aan <strong>de</strong> hand. Maar ik durf,<br />

aan het e<strong>in</strong>d van dit artikel, niet zo optimistisch te zijn als twaalf jaar gele<strong>de</strong>n.<br />

Conclu<strong>de</strong>er<strong>de</strong> ik toen dat <strong>de</strong> <strong>in</strong>voer<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> basisvorm<strong>in</strong>g er toe heeft geleid dat er<br />

één visie op <strong>muziek</strong> ontstond, waar<strong>in</strong> ook niet-<strong>westerse</strong> <strong>muziek</strong> een rol speel<strong>de</strong>, en dat<br />

dat <strong>in</strong> ie<strong>de</strong>r geval <strong>in</strong> <strong>de</strong> metho<strong>de</strong>s van <strong>de</strong>stijds doorklonk, nu durf ik er mijn hand niet<br />

voor <strong>in</strong> het vuur te steken dat het omgekeer<strong>de</strong> proces niet <strong>in</strong> gang zal wor<strong>de</strong>n gezet:<br />

bij gebrek aan één ge<strong>de</strong>el<strong>de</strong> visie op <strong>muziek</strong>on<strong>de</strong>rwijs zal misschien op termijn <strong>de</strong><br />

situatie van voor <strong>de</strong> basisvorm<strong>in</strong>g zijn <strong>in</strong>tre<strong>de</strong> doen, waarbij <strong>de</strong> <strong>in</strong>dividuele docent<br />

<strong>de</strong>ed wat hem goed voorkwam. Dat zal wellicht <strong>in</strong> mijn volgen<strong>de</strong> herstudie van dit<br />

on<strong>de</strong>rwerp, <strong>in</strong> 2021, blijken uit een enorme diversificatie <strong>in</strong> <strong>de</strong> metho<strong>de</strong>nmarkt.<br />

Of dat gewenst is, is een vraag die ie<strong>de</strong>r voor zich moet beantwoor<strong>de</strong>n. Ik v<strong>in</strong>d het<br />

ongewenst. Ik v<strong>in</strong>d dat, gezien het grote belang dat vrijwel ie<strong>de</strong>reen hecht aan <strong>muziek</strong>,<br />

<strong>muziek</strong>on<strong>de</strong>rwijs <strong>in</strong> het basis- en voortgezet on<strong>de</strong>rwijs thuishoort. Ik v<strong>in</strong>d dat dat<br />

<strong>muziek</strong>on<strong>de</strong>rwijs, gezien het gevarieer<strong>de</strong> multimuzikale landschap waar<strong>in</strong> wij leven,<br />

recht moet doen aan die gevarieerdheid. En ik v<strong>in</strong>d dat dat tot uit<strong>in</strong>g mag komen <strong>in</strong><br />

een goed beargumenteer<strong>de</strong>, bre<strong>de</strong> en vooral ook diepgaan<strong>de</strong> beschrijv<strong>in</strong>g op nationaal<br />

niveau van wat ons on<strong>de</strong>rwijs muzikaal gezien aan k<strong>in</strong><strong>de</strong>ren te bie<strong>de</strong>n heeft.<br />

Daaraan ontbreekt het nu. En dat v<strong>in</strong>d ik jammer.<br />

14


Bibliografie<br />

Primaire bronnen<br />

Arets, Willie e.a.<br />

Jukebox.<br />

Arnhem: Lambo.<br />

Leerwerkboek 1 vmbo-t/havo/vwo, Handleid<strong>in</strong>g 1 (2006)<br />

Leerwerkboek 2 vmbo-t/havo/vwo, Handleid<strong>in</strong>g 2 (2007)<br />

Bezemer, Hans <strong>de</strong>n e.a.<br />

Intro.2e druk.<br />

Zutphen: ThiemeMeulenhoff AV.<br />

Leerboek 1 hv, Werkmap 1hv, Docentenmap 1hv (2002)<br />

Leerboek 2 hv, Werkmap 2hv, Docentenmap 2hv (2003)<br />

Eijk, Mart<strong>in</strong>e van e.a.<br />

Soundcheck.<br />

Baarn: Nijgh-Versluys.<br />

Deel 1 (vmbo-t/)havo/vwo, docentenhandleid<strong>in</strong>g 1 (vmbo-t/)havo/vwo (2005)<br />

Deel 2 (vmbo-t/)havo/vwo, docentenhandleid<strong>in</strong>g 2 (vmbo-t/)havo/vwo (2006)<br />

Bellaard, Femke e.a.<br />

Muziek op Maat.3e druk (2003-4); 4e druk 2008).<br />

Houten: EPN.<br />

Leerboek havo/vwo 1, Werkboek havo/vwo 1, Handleid<strong>in</strong>g havo/vwo 1 (2003)<br />

Leerboek havo/vwo 2, Werkboek havo/vwo 2, Handleid<strong>in</strong>g havo/vwo 2 (2004)<br />

Bronnenboek havo/vwo 1, Werkboek havo.vwo 1 (2008)<br />

Boll<strong>in</strong>g, Ron e.a.<br />

Podium<br />

Den Bosch: Malmberg.<br />

Handboek 1 vmbo-t/havo/vwo, Werkboek 1 vmbo-t/havo/vwo, Docentenmap 1 vmbot/havo/vwo<br />

(2006)<br />

Handboek 2 vmbo-t/havo/vwo, Werkboek 2 vmbo-t/havo/vwo (2007)<br />

Herfs, Jos e.a.<br />

BeatsNbits.<br />

Didam: DO IT @ School.<br />

Versie havo/vwo, leerjaar 1 en 2; geraadpleegd 13 en 21 mei 2009.<br />

Overige literatuur<br />

Bauman, Zygmunt (2005).<br />

Liquid Life. Cambridge: Polity Press.<br />

Bemmel, Hans van; Marjon te Riele; Eeke Wervers (2003).<br />

`Ze hoeven het niet door te slikken.’ Het leergebied kunst en cultuur <strong>in</strong> <strong>de</strong> basisvorm<strong>in</strong>g.<br />

Ensche<strong>de</strong>: SLO.<br />

15


Bisschop Boele, Evert (1997).<br />

“Teach<strong>in</strong>g a Multimusical Soundscape; Non-Western Music <strong>in</strong> Dutch Basic Education<br />

Teach<strong>in</strong>g Materials.” Oi<strong>de</strong>ion. Perform<strong>in</strong>g Arts O<strong>nl</strong><strong>in</strong>e, issue 1.<br />

http://www.iias.<strong>nl</strong>/oi<strong>de</strong>ion/journal/issue01/bisschop/front-a.html (visited 13-3-2009).<br />

Bisschop Boele, Evert (2003).<br />

“Teach<strong>in</strong>g a Multimusical Soundscape; Non-Western Music <strong>in</strong> Dutch Basic Education<br />

Teach<strong>in</strong>g Materials.” Oi<strong>de</strong>ion. The Perform<strong>in</strong>g ArtsWorldwi<strong>de</strong>, 3: 9–28.<br />

CEVO (2008).<br />

“Syllabus centraal examen 2009”. Utrecht: Centrale Examencommissie Vaststell<strong>in</strong>g Opgaven<br />

vwo, havo, vmbo.<br />

Clarke, Eric (2005).<br />

Ways of Listen<strong>in</strong>g. An Ecological Approach to the Perception of Musical Mean<strong>in</strong>g. Oxford<br />

Oxford University Press.<br />

D<strong>in</strong>sbach, Gerrit (2007).<br />

Handreik<strong>in</strong>g schoolexamen culturele en kunstz<strong>in</strong>nige vorm<strong>in</strong>g havo/vwo twee<strong>de</strong> fase.<br />

Ensche<strong>de</strong>: SLO.<br />

Heijnen, Renée en R<strong>in</strong>ze van <strong>de</strong>r Lei (1995).<br />

Muziek Meester! Handboek voor het <strong>muziek</strong>on<strong>de</strong>rwijs op <strong>de</strong> basisschool. Amsterdam:<br />

Meulenhoff Educatief.<br />

Jong, Sjoerd <strong>de</strong> (2008).<br />

Een wereld van verschil. Wat is er mis met cultuurrelativisme? Amsterdam: De Bezige Bij.<br />

Kremer, Jan (1990).<br />

“Rea<strong>de</strong>r bijeenkomsten 1 en 2: voorlopige e<strong>in</strong>dtermen basisvorm<strong>in</strong>g <strong>muziek</strong> “. In: nn,<br />

Basisvorm<strong>in</strong>g <strong>muziek</strong>. On<strong>de</strong>rsteun<strong>in</strong>gsprogramma I. Den Haag: Centrum post-hbo HBO-<br />

Raad, 14-37.<br />

Merriam, Alan P. (1964).<br />

The Anthropology of Music. Chicago: Northwestern University Press.<br />

M<strong>in</strong>isterie van On<strong>de</strong>rwijs en Wetenschappen (1989).<br />

Advies over <strong>de</strong> voorlopige e<strong>in</strong>dtermen basisvorm<strong>in</strong>g <strong>in</strong> het voortgezet on<strong>de</strong>rwijs 19: <strong>muziek</strong>.<br />

Zoetermeer: M<strong>in</strong>isterie van On<strong>de</strong>rwijs en Wetenschappen.<br />

M<strong>in</strong>istry of Science and Education (1994).<br />

Basic Education <strong>in</strong> the Netherlands. The Atta<strong>in</strong>ment Targets. Zoetermeer: M<strong>in</strong>istry of Science<br />

and Education.<br />

Nercessian, Andy (2007).<br />

Def<strong>in</strong><strong>in</strong>g Music. An Ethnomusicological and Philosophical Approach. Lewiston: Edw<strong>in</strong><br />

Mellen Press.<br />

Reimer, Bennett (2007).<br />

“Comprehensive Education, Comprehensive Music Education. A New Vision.“<br />

http://frank.mtsu.edu/~nboone/read<strong>in</strong>g1.pdf (visited 20-3-2009).<br />

16


Rice, Timothy (1987).<br />

“Toward the Remo<strong>de</strong>ll<strong>in</strong>g of Ethnomusicology”, Ethnomusicology 31: 469-488.<br />

SLO (1997).<br />

'Herziene kerndoelen basisvorm<strong>in</strong>g', Muziek & On<strong>de</strong>rwijs 34: 172-174.<br />

Small, Christopher (1997).<br />

Musick<strong>in</strong>g. The Mean<strong>in</strong>gs of Perform<strong>in</strong>g and Listen<strong>in</strong>g. Hanover: Wesleyan University Press.<br />

Suzuki, Shunryu (1972).<br />

Zen M<strong>in</strong>d, Beg<strong>in</strong>ner’s M<strong>in</strong>d. Informal Talks on Zen Meditation and Practice. New York:<br />

Weatherhill.<br />

Vaart, Rob van <strong>de</strong>r (1982).<br />

Schol<strong>in</strong>gsconcepten en curriculumontwikkel<strong>in</strong>g. Ensche<strong>de</strong>: SLO.<br />

Vuyst, Jan <strong>de</strong> (1982).<br />

Muziek <strong>in</strong> het begeleid basison<strong>de</strong>rwijs, wat houdt dat <strong>in</strong>? Een mo<strong>de</strong>l voor het<br />

<strong>de</strong>elon<strong>de</strong>rwijsleerplan <strong>muziek</strong> voor het begeleid basison<strong>de</strong>rwijs. Ensche<strong>de</strong>: SLO.<br />

Werkgroep Kunstbeschouwen Lan<strong>de</strong>lijke Vakverenig<strong>in</strong>gen/KPC-Groep (2000).<br />

“Kunstbeschouwen; Culturele en Kunstz<strong>in</strong>nige Vorm<strong>in</strong>g 2”. ’s Hertogenbosch: KPC-Groep.<br />

17


Bijlage 1 Tekst kerndoelen kunst en cultuur on<strong>de</strong>rbouw voortgezet on<strong>de</strong>rwijs<br />

On<strong>de</strong>r<strong>de</strong>el F: kunst en cultuur<br />

Met <strong>de</strong> vijf kerndoelen voor het on<strong>de</strong>r<strong>de</strong>el kunst en cultuur wordt het<br />

gemeenschappelijke en het gelijkwaardige van <strong>de</strong> verschillen<strong>de</strong> kunstz<strong>in</strong>nige<br />

discipl<strong>in</strong>es benadrukt. Doel is een bre<strong>de</strong> oriëntatie op kunst en cultuur. Deze<br />

kerndoelen geven ook variatie <strong>in</strong> activiteiten aan: eigen werk maken en presenteren,<br />

an<strong>de</strong>rmans werk ervaren en plaatsen, verslag doen van activiteiten, en reflecteren op<br />

eigen en an<strong>de</strong>rmans werk.<br />

48. De leerl<strong>in</strong>g leert door het gebruik van elementaire vaardighe<strong>de</strong>n <strong>de</strong> zegg<strong>in</strong>gskracht<br />

van verschillen<strong>de</strong> kunstz<strong>in</strong>nige discipl<strong>in</strong>es te on<strong>de</strong>rzoeken en toe te passen om eigen<br />

gevoelens uit te drukken, ervar<strong>in</strong>gen vast te leggen, verbeeld<strong>in</strong>g vorm te geven en<br />

communicatie te bewerkstelligen.<br />

49. De leerl<strong>in</strong>g leert eigen kunstz<strong>in</strong>nig werk, alleen of als <strong>de</strong>elnemer <strong>in</strong> een groep, aan<br />

<strong>de</strong>r<strong>de</strong>n te presenteren.<br />

50. De leerl<strong>in</strong>g leert op basis van enige achtergrondkennis te kijken naar beel<strong>de</strong>n<strong>de</strong><br />

kunst, te luisteren naar <strong>muziek</strong> en te kijken en luisteren naar theater-, dans- of<br />

filmvoorstell<strong>in</strong>gen.<br />

51. De leerl<strong>in</strong>g leert met behulp van visuele of auditieve mid<strong>de</strong>len verslag te doen van<br />

<strong>de</strong>elname aan kunstz<strong>in</strong>nige activiteiten, als toeschouwer en als <strong>de</strong>elnemer.<br />

52. De leerl<strong>in</strong>g leert mon<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g of schriftelijk te reflecteren op eigen werk en werk<br />

van an<strong>de</strong>ren, waaron<strong>de</strong>r dat van kunstenaars.<br />

18

Hooray! Your file is uploaded and ready to be published.

Saved successfully!

Ooh no, something went wrong!