Nieuwsbrief 2007-2 - RAAP Archeologisch Adviesbureau

INHOUD:
Wat weet u van
de Wamz en
Bamz?
erfgoedzorg
Opgraving in
Steenderen: 28
kringgreppels!
N I E U W S B R I E F
ARCHEOLOGISCH ADVIESBUREAU
Interview met
Esther Wieringa
van de SIKB over
de checklist
vooronderzoek
Waterschappen komen welhaast automatisch in
aanraking met archeologie en cultuurhistorie.
Waterberging en waterbeheer zijn nu eenmaal taken die
vaak gepaard gaan met grondwerkzaamheden en dan
komt erfgoedzorg om de hoek kijken, helemaal met de
nieuwe archeologiewetgeving. De doelstellingen van
waterschappen kunnen overigens prima samengaan met
de zorg voor ons cultuurhistorisch erfgoed, als je maar
oog hebt voor de raakvlakken.
Of het nu gaat om de aanleg van retentiebekkens, de bouw
van een afvalwaterzuiveringsinstallatie of het herstel van
een beek, waterschappen realiseren jaarlijks tal van
(her)inrichtingsplannen. Veel van die werkzaamheden
kunnen de bodem verstoren en dan komt de archeologie
in beeld. Want met de nieuwe Wet op de archeologische
monumentenzorg moeten ook waterschappen
Kasteel Borculo
uitgebreid
cultuurhistorisch
onderzocht
Waterschappen en erfgoedzorg
en verder:
Beleidsnota
Noordwijkerhout |
Verhuizing regio west |
RAAP & KRO DropZone
| Boomstamkano |
10.000 projecten
eerst laten onderzoeken of er archeologische
waarden in het geding zijn. RAAP werkt dan
ook vaak voor waterschappen: archeologisch
vooronderzoek, verwachtings- en advieskaarten en
cultuurhistorische studies. Als er iemand bij RAAP
is die veel met waterprojecten bezig is, dan is het
Jan Roymans, senior projectleider en specialist in
beekdalonderzoek. Hij is een vurig pleitbezorger
van het benutten van cultuurhistorie en van
de brede benadering, dus niet alleen focussen
op de archeologie maar kijken naar het hele
cultuurlandschap.
2007 - 2
Raakvlakken
Jan Roymans: “Nederland is opgedeeld in een mozaïek
van functies. De druk op de ruimte is zo groot, aan
elke vierkante meter is wel een vergadering gewijd,
vervolg op pagina 2 >>

Waterschappen en erfgoedzorg vervolg van pagina 1
zeg ik wel eens gekscherend. Maar je hebt natuurlijk ook
extensieve gebieden waar natuurontwikkeling, de EHS en
waterberging de doelstellingen zijn. Zones met een lage
economische druk. Waarom zou cultuurhistorie daar niet bij
kunnen? Als het daar niet kan, waar in Nederland dan wel?
Waterschappen zien wel dat ze een zorgplicht hebben voor
het erfgoed. Je moet er als archeoloog of cultuurhistoricus
natuurlijk op tijd bij zijn en wel de taal van de ruimtelijke
ordening spreken. Je moet ook niet vertrekken vanuit de
cultuurhistorie, maar juist raakvlakken zoeken met andere
doelen, bijvoorbeeld met natuurontwikkeling en recreatief
medegebruik. Dus niet kijken naar de verschillen, maar
naar wat cultuurhistorie kan bijdragen en hoe je binnen
alle nieuwe ontwikkelingen en inrichtingsplannen een
goede erfgoedzorg tot stand kunt brengen. Als je daar open
voor staat kan het iets moois opleveren. Neem nou een
voormalige molenvijver, die kun je meenemen in je ontwerp.
Zo maak je niet alleen een oude historische structuur weer
zichtbaar, maar de molenvijver kun je ook gebruiken als
retentiebekken en ’s winters als schaatsvijver. Oude dingen
een nieuwe functie geven, dat is een mooie oplossing.”
Belevingswaarde telt
Archeologie en cultuurhistorie moeten bij
herinrichtingsprojecten niet zozeer als een beperkende,
geldverslindende factor ervaren worden, die alleen de
wetenschap dient, maar juist als mogelijkheid om de
kwaliteit van de omgeving te verhogen. Vind plaat sen zijn
goed te benutten in cultuur-toeristische en educatieve
zin. Voor het brede publiek telt vooral de belevingswaarde.
Cultuurhistorische relicten moeten beleefd kunnen worden
en ook zichtbaar worden gemaakt in het landschap. De
bescherming en visualisatie van archeo logische resten
kunnen overigens met elkaar in conflict komen, maar het
hoeft niet.
op de voorkant: de reconstructie van een Romeinse brug over de Tungelroyse beek
Kaboutersberg
Een van Roymans meest recente projecten is de
cultuurhistorische verwachtings- en advieskaart voor
Waterschap De Dommel, voor de herinrichting van het
beekdal van de Kleine Beerze. In het gebied bestond
ooit de ‘Kaboutersberg’, een Romeinse grafheuvel
waarvan de beleving doorklinkt in sagen en mythen
die in de 19e eeuw zijn opgetekend. Zowel de heuvel
als de onder grondse sporen daarvan zijn geheel
uit het landschap verdwenen. Alleen de naam en
opgravingsgegevens herinneren er nog aan. Een van
de aanbevelingen in het rapport is het maken van een
reconstructie van de heuvel. In het heuvellichaam kan
de ‘resi dentie’ van kabouterkoning Kyrie gerealiseerd
worden, die je via een tun nelnetwerk kunt bezoeken.
Een ander volksverhaal, van de Klokkenkuil, kan nieuw
leven ingeblazen worden door een voormalig vennetje
uit te graven, waardoor een paddenpoel ontstaat. Het
zand dat hierbij vrijkomt, kan weer gebruikt worden voor
het heuvellichaam van de Kaboutersberg. De mythische
beleving van de Kaboutersberg en omgeving wordt zo
levend gehouden. En de recon structie van de heuvel
conflicteert niet met de wetenschappelijke waarde
omdat de fysieke kennisbron geheel is verdwenen.
Meer variatie
Jan Roymans: “Zo’n Kaboutersberg behoort tot het
collectief geheugen van de bewoners. Mensen hebben
ijkpunten, ze identificeren zich ermee. Als er iets
drastisch verandert in je omgeving, dan is ook dat
verhaal weg. En dan stuit je vaak op grote weerstand
bij lokale bewoners, want daar zit hun verleden. Dat
is dus een belangrijke reden om rekening te houden
met cultuurhistorische resten. Iets anders is dat je de
concurrentieslag in het toerisme beter aan kunt door de
verschillende cultuurhistorische geschiedenissen van
een gebied aan te scherpen. Je krijgt anders veel van

hetzelfde. Natuurontwikkeling is nu vaak van datzelfde
‘oerlandschap met Schotse hooglanders’, terwijl je
meer variatie krijgt als je van het oorspronkelijke
cultuurlandschap uitgaat. Een bijkomend voordeel
is dat je vaak de flora en fauna van de rode lijsten
van bedreigde soorten weer terugziet als je het oude
cultuurlandschap terughaalt.”
RAAP levert veel onderzoek en advies aan waterschappen.
In 2007 werkten we voor:
- Waterschap Brabantse Delta
- Hoogheemraadschap van Delfland
- Waterschap De Dommel
- Wetterskip Fryslan
- Hoogheemraadschap Hollands Noorderkwartier
- Waterschap Peel en Maasvallei
- Waterschap Regge en Dinkel
- Waterschap Rijn en IJssel
- Hoogheemraadschap van Rijnland
- Waterschap Roer en Overmaas
- Hoogheemraadschap De Stichtse Rijnlanden
- Waterschap Veluwe
de Kaboutersberg: ooit een Romeinse grafheuvel, nu een mythe, straks gereconstrueerd?
Hoe gaat het met: … RAAP?
Een nieuwsbrief is vanzelfsprekend
bedoeld om de klanten op de
hoogte te stellen van de nieuwste
ontwikkelingen. Welke baanbrekende
diensten er zijn ontwikkeld, wat er
veranderd is in de wetgeving of wat ons
nog allemaal op dat terrein te wachten
staat. Soms is het echter nuttig om
eens stil te staan bij RAAP zelf, om ons
als het ware eens opnieuw aan u voor te stellen. Tijd om eens bij te
praten dus.
Sinds 1985, het jaar waarin de Stichting R.A.A.P. werd opgericht,
staat RAAP bekend als een betrouwbaar en betrokken archeologisch
onderzoeksbureau dat tot in alle uithoeken van Nederland zijn werk
doet. Van de allereerste kleine groep van medewerkers zijn er nu
nog slechts 2 aan het bedrijf verbonden, maar inmiddels hebben
ze er ruim 100 nieuwe collega’s bij gekregen. RAAP is dus groot
geworden, zo groot dat we met z’n allen waarschijnlijk de grootste
archeologische onderzoeksinstelling van Nederland vormen. Naar
het zich laat aanzien blijft de groei er ook nog wel even inzitten, zij
het meer bescheiden dan voorheen.
Toch is de groei van de afgelopen 10 jaar niet de grootste
verandering in ons bestaan geweest. Mede dankzij onze 4
regiokantoren voelen we ons nog steeds een klein bedrijf met alle
voordelen voor de klant - en voor onszelf - die daarbij horen. Aan de
andere kant zijn we groot genoeg om allerlei nieuwe ontwikkelingen
te initiëren. Daarmee kom ik op wat we daadwerkelijk als de
grootste veranderingen mogen beschouwen: de verbreding van een
‘zuivere’ onderzoeksinstelling naar een volwaardig onderzoeks- én
adviesbureau. En daarnaast de verbreding van archeologie naar
cultuurhistorie, in deze nieuwsbrief is daarover nog meer te lezen.
Met de combinatie van onderzoek en advies nemen we in de wereld
van archeologie en cultuurhistorie een bijzondere plaats in, juist
omdat onderzoek en advies door recente marktontwikkelingen en
hiermee samenhangende strategische overwegingen uit elkaar
worden gedreven. Meer en meer bestaat het archeologisch/
cultuurhistorisch bedrijfsleven uit zogenaamde ‘uitvoerders’ en
consultants.
Bij RAAP, en we merken dat vele trouwe klanten dit onderschrijven,
geloven we dat als het om archeologisch erfgoed gaat onderzoek
en advies bij voorkeur in één hand moeten worden gehouden. We
denken dat de combinatie van onderzoek en advies vele voordelen
biedt. We merken dat de adviseur met een achtergrond als
onderzoeker, de beste pleitbezorger is om de meerwaarde van het
erfgoed in een project naar voren te brengen. Tenminste, als deze
meerwaarde ook daadwerkelijk aanwezig is. Indien dat niet het
geval is dan kan hij vanuit zijn eigen expertise ook snel aangeven
wanneer een terrein met een gerust hart kan worden vrijgegeven.
Daarnaast garandeert de combinatie van onderzoek en advies
continuïteit in het project, waardoor de vaart erin blijft. Dat levert
ook nog eens een flinke kostenbesparing op. En last but not least:
RAAP-adviseurs beschikken over een grote inhoudelijke kennis
en weten altijd waarover zij het hebben, of het nu gaat over een
Programma van Eisen voor een opgraving, of over gemeentelijk
archeologiebeleid. Juist omdat zij van beide markten thuis zijn!
Marten Verbruggen
directeur RAAP

opgraving
RAAP heeft dit jaar zo’n 50 opgravingen en proefsleuvenonderzoeken gedaan in alle
delen van Nederland. Een daarvan lichten we er uit: een opgraving in Steenderen, in de
gemeente Bronckhorst, die spectaculaire resultaten opleverde.
Oud Steenderen in nieuw daglicht
Onder de rook van neerlands bekendste aardappelfabriek heeft een team van RAAP deze zomer gegraven naar het
oudste verleden van Steenderen. Ze ontdekten een urnenveld uit de Late Bronstijd en Vroege IJzertijd. Een unieke
vondst voor de Achterhoek, waar slechts één maal eerder een urnenveld is blootgelegd.
28 kringgreppels
Projectleider Kim van Straten: “28 kringgreppels
hebben we aangetroffen. Het zijn cirkelvormige
greppels, gegraven om een heuvel op te werpen die
de gecremeerde resten van een overledene bedekte
en markeerde. In de loop van de tijd zijn de heuvels
geëgaliseerd en is het land weer in gebruik genomen
als landbouwgrond. Veel van de urnen die binnen de
kringgreppels lagen, zijn daardoor geheel of gedeeltelijk
verploegd. De meeste waren ‘getopt’, de bovenkant
is met de ploeg geraakt en verspreid over de akker.
We hebben slechts één complete urn gevonden. Een
spectaculaire vondst, want de urn was niet alleen heel,
hij had ook een andere pot als deksel en er zaten kleine
stukjes brons en een mini potje in.”
18 putten
Geen opgraving start zonder duidelijke aanwijzingen
voor de aanwezigheid van waardevolle archeologische
resten in de bodem. Bovendien moeten die resten dan
bedreigd worden door bodemverstoring. Dat was in
Steenderen het geval. Op het onderzochte terrein is de
uitbreiding van een bedrijventerrein gepland evenals
de aanleg van een verbindingsweg. Eerder had RAAP voor
de gemeente Bronckhorst al het vooronderzoek gedaan. Er
waren toen boringen gezet en proefsleuven gegraven en
dat leverde twee archeologisch interessante locaties op,
die vervolgens beide zijn opgegraven. In totaal werden 18
opgravingsputten aangelegd en behalve het urnenveld zijn
ook een middeleeuwse huisplattegrond en drie waterputten
aangetroffen. Een van de waterputten zal geconserveerd en
tentoongesteld worden.
1 stichtersgraf
Het belangrijkste graf van het urnenveld was waarschijnlijk
het graf dat niet alleen gemarkeerd was met een kringgreppel,
maar ook met een cirkel van tien palen. Mogelijk is dit het
stichtersgraf, het oudste graf van het grafveld. Het lijkt er op
dat het overgrote deel van de graven dateert uit de Vroege
IJzertijd (800-500 voor Chr.) en enkele zijn mogelijk ouder:
Late Bronstijd (1100-800 voor Chr.). Maar de C14 dateringen
van de crematieresten zullen hier uitsluitsel over moeten
geven. Met de analyse van de crematieresten hoopt men ook
meer te weten te komen over de demografische samenstelling
van het grafveld.

de kringgreppels zijn goed als grondspoor te herkennen
Brandweerauto’s
De ontdekking van het urnenveld was een complete
verrassing. Projectleider Van Straten noemt het een
mooi detail dat de middeleeuwse Steendernaren zich al
niet meer bewust waren van de aanwezigheid van het
urnenveld en direct over een van de graven een gebouw
hebben geplaatst. Belangstelling voor de graven is er
nu volop. Vraag je de archeologen wat ze het meest is
bijgebleven van de opgraving, dan krijg je overigens een
onverwacht antwoord: de Steenderse brandweer en hun
koffie. Van Straten: “Tijdens de opgraving mochten we
gebruik maken van de kantine van de brandweer direct
naast het opgravingsterrein. Aardige mannen met de
beste koffie, dat is wat je team draaiende
houdt. Alle collega’s die
de opgraving
bezochten,
lieten zich
het eerste
half uur
niet
zien.
een urn in het profiel
Urnenvelden
Rond 1100 voor Christus, aan het einde van de Bronstijd, raakte
in Nederland het gebruik in de mode om doden te cremeren.
Voordien werden doden begraven, maar nu deed men de
verbrande botten in een urn, begroef deze en wierp er een
heuveltje op. Zo ontstonden bij nederzettingen hele grafvelden
van lage heuveltjes, soms met kringgreppels eromheen, die als
grondsporen vaak goed in de bodem te herkennen zijn. Deze
urnenvelden bleven tot ongeveer 500 voor Christus in gebruik.
bijzondere vondst: urn gevuld met crematieresten en een mini potje
waterput in de bodem en daarnaast het opgegraven exemplaar
Die stonden zich met een
bak koffie te vergapen aan de
brandweerauto’s. Maar vervolgens
kwamen ze steevast aanlopen met
een of meer brandweermannen,
die zich op hun beurt weer aan onze
vondsten stonden te
vergapen.”

archeologische monumentenzorg, beleid en uitvoering
Wat weet u van de WAMZ en de BAMZ?
Wamz is de afkorting van de Wet op de archeologische
monumentenzorg. Sinds kort is deze langverwachte wet in
werking. Wat zijn de consequenties ervan?
EINDELIJK is het dan zover, met ingang van 1 september
2007 is de Wet op de archeologische monumentenzorg van
kracht. Deze wet regelt de zorg voor ons archeologisch
erfgoed en is te zien als de vertaling van het Verdrag van
Malta, dat Nederland vijftien jaar geleden ondertekende.
Met de definitieve vaststelling van de Wamz is formeel
het moment aangebroken dat we in ons land niet meer
vrijblijvend kunnen omgaan met het archeologisch erfgoed.
Een belangrijk moment om bij stil te staan.
DE NIEUWE WET bestaat uit een herziening en aanvulling
van de Monumentenwet 1988. Ook is in de wet een aantal
wijzigingen aangegeven in de Ontgrondingenwet, de
Woningwet en de Wet Milieubeheer. De Wamz is een
wijzigingswet en de Monumentenwet uit 1988 is, voorzover
het de ongewijzigde delen betreft, nog steeds van kracht.
De Bamz is het Besluit archeologische monumentenzorg
en geeft uitvoering aan de Wet op de archeologische
monumentenzorg. Het Besluit gaat onder meer in op
excessieve kosten bij de uitvoering van opgravingen.
DE ESSENTIE van de Wamz is dat waardevolle archeologische
resten in de bodem behouden blijven. In een zo vroeg
mogelijk stadium van ruimtelijke planvorming dient rekening
gehouden te worden met archeologie. De zorg voor het
archeologisch erfgoed wordt namelijk gekoppeld aan
MER-plichtige activiteiten, nieuwe bestemmingsplannen
en ontgrondingen. Voor werkzaamheden die gepaard
gaan met verstoring van de bodem is een archeologisch
vooronderzoek verplicht. Dat moet uitwijzen of er mogelijk
behoudenswaardige archeologische sporen in het geding
zijn. Initiatiefnemers van bodemverstoringen moeten zelf de
kosten voor het behoud ervan voor hun rekening nemen.
De gratis brochure
voorbeeldnota AMZ
Malta aan de Rijn kan
besteld worden door
een e-mail te sturen
naar receptie@raap.nl
RIJK, PROVINCIE EN GEMEENTEN & SEMI-OVERHEDEN
hebben vanuit de Wamz ieder hun rol en bevoegdheden
voor het behoud en beheer van het archeologisch erfgoed.
Rijk-provincie-gemeente kunnen bovendien elk soms
drie verschillende rollen hebben: als bevoegd gezag,
uitvoerder of opdrachtgever. Maar ook de semi-overheden
en beleidsuitvoerende partijen, zoals de waterschappen en
terreinbeherende organisaties op het gebied van natuur,
landschap en cultuurhistorie, hebben te maken met de
consequenties van Malta.
BIJ GEMEENTEN ligt een belangrijke taak voor de uitvoering
van de wet. Femke de Roode, senior beleidsadviseur bij
RAAP, heeft inmiddels veel gemeenten hierover geadviseerd.
“Een feit is dat gemeenten nu bij nieuw vast te stellen
bestemmingsplannen verplicht zijn rekening te houden
met bekende en te verwachten archeologische waarden.
Zij kunnen beschermende voorschriften opstellen over het
gebruik van de grond en moeten toezien op de naleving
ervan.” Bij vergunningaanvragen en ontheffingen,
zoals een aanleg-, bouw- of sloopvergunning en een
vrijstellingsbesluit, dient de gemeente er op toe te zien dat
de benodigde archeologische informatie in een rapport is
bijgeleverd en voldoet aan de onderzoekseisen. De gemeente
beoordeelt het rapport en komt dan tot een selectiebesluit en
dat vormt de basis voor de vergunning.
EEN EIGEN BELEIDSVISIE EN AFWEGINGSKADER is essentieel
om besluiten over archeologie als gemeente te kunnen
nemen. Femke de Roode: “Anders blijft het bij ad-hoc beleid
en dat werkt niet in de praktijk, zo is mijn ervaring. Met een
eigen visie en afwegingskader houd je de gewenste sturing
en regie over de uitvoering en kwaliteit van het beleid.
RAAP adviseert gemeenten bij de ontwikkeling daarvan, en
kijkt breder dan alleen het wettelijke ‘moeten‘ verhaal. We
willen gemeenten namelijk graag op het spoor zetten dat
archeologie ook allerlei kansen biedt, in economisch en
cultureel opzicht bijvoorbeeld.” Het benutten en beleefbaar
maken van het erfgoed is daarom een belangrijke pijler in
de ontwikkeling van archeologiebeleid. Voor het formuleren
van concrete uitvoeringsprojecten rondom archeologie is het
zeker verstandig om archeologie ook mee te nemen in het
Landschapsontwikkelingsplan. Zo wordt erfgoedzorg ook
gekoppeld aan uitvoeringsgericht beleid op het gebied van
water, bodem, natuur en landschap.
SEMI-OVERHEDEN EN BELEIDSUITVOERDERS als
waterschappen en terreinbeheerders hebben ook zeker te
maken met de Wamz. Femke de Roode: “Recentelijk hebben
we voor een aantal terreinbeheerders de archeologie en
cultuurhistorie in kaart gebracht en adviezen voor beheer
opgesteld. Niet alleen om er passief rekening mee te
houden, maar vooral om er actief en geïnspireerd mee om
te gaan. Bij deze beleidsuitvoerende partijen bespeur ik ten
behoeve van hun uitvoeringspraktijk ook de behoefte om
hiervoor binnen hun organisatie beleid te gaan opstellen.
Vooral het evenwichtig meewegen van de archeologische
en cultuurhistorische belangen binnen de gestelde

kerntaken van deze organisaties is een uitdaging. Ook zij
moeten hierover besluiten nemen. Een archeologische of
cultuurhistorische database, gedetailleerde gebiedskaarten
of een intern handboek kan voor deze organisaties al
praktisch ondersteunend werken.”
GOED ONDERZOEK is de basis voor advisering over
beleidsontwikkeling. Archeologiebeleid begint met een goede
analyse van de probleemstelling. Voor RAAP staat onderzoek
midden in de organisatie. Een integrale benadering is
bovendien kenmerkend voor het werk van RAAP. Neem nu
het opstellen en uitwerken van een complexe gebiedsopgave
waar verschillende onderzoeksdisciplines toegepast moeten
worden, of een beleidsopgave met meerdere op te lossen
vraagstukken: uiteindelijk grijpt alles in elkaar. Femke de
Roode: “Bij de start moet je dus al de juiste vragen stellen en
het probleem helder in kaart brengen. Zo vermijd je reacties
als ‘leuk onderzoek, maar wat kan ik er mee?’ Onderzoek doen
we overigens niet om de kennis alleen. Het doel is vooral om
de juiste informatie te verkrijgen waarmee de opdrachtgever,
de beleidsmakers, beslissers en uitvoerders verder kunnen.”
TIMING is in beleid- en besluitvormingsprocessen van
cruciaal belang en daarmee is tijdige levering van de voor
besluitvorming noodzakelijke informatie essentieel. Femke
de Roode: “Je moet dus zowel oog hebben voor strategische
zaken, als aandacht voor de praktische uitvoerbare kant van
het beleid en vooral de implementeerbaarheid daarvan.”
Elke beleidsvraag vereist zijn eigen benadering en is
dus maatwerk. Dat geldt zowel voor de voorbereiding en
vaststelling, als de uitvoering of evaluatie van beleid.
DE VOORBEELDNOTA ‘MALTA AAN DE RIJN‘, die RAAP voor
gemeenten maakte, laat zien hoe een nota archeologiebeleid
er in grote lijnen uit kan zien. In deze brochure worden ook
veelgestelde vragen beantwoord. Femke de Roode kon het
effect van de brochure duidelijk merken. “Niet alleen de vraag
om beleid met bijbehorende archeologische advieskaarten te
ontwikkelen is merkbaar toegenomen, ook de complexiteit en
diversiteit van de vragen en daarmee ook een toename van
verschillende opdrachtgevers. Die vragen houden je scherp.
Ze zorgen ervoor dat we onze producten en diensten op het
gebied van beleidsontwikkeling en -uitvoering voortdurend
blijven aanscherpen en verbeteren.”
VOOR MEER INFORMATIE: FEMKE DE ROODE, zij is senior
archeoloog en senior beleidsadviseur archeologie &
cultuurhistorie bij RAAP. Zij kan
u adviseren over archeologische
monumentenzorg en de
uitvoeringspraktijk, het (verder)
ontwikkelen en vaststellen
van archeologiebeleid, en zij
kan ondersteuning bieden bij
de evaluatie en herijking van
beleid. Voor nadere informatie:
f.de.roode@raap.nl of telefoon
0575-567876.
Beleidsplan gemeente
Noordwijkerhout valt in de prijzen
De Stichting Infrastructuur Kwaliteitsborging
Bodembeheer reikt jaarlijks enkele prijzen uit om
iedereen in de bodemsector te motiveren voor een
eenvoudiger en beter bodembeheer. Ook in de categorie
archeologie is een prijs te winnen, en die was dit jaar
bestemd voor de opsteller van het beste gemeentelijk
archeologisch beleidsplan. Een goed beleidsplan, aldus de
jury, legt niet alleen de basis voor goede archeologische
beleidsvoering, maar genereert ook aandacht voor het
eigen verleden van de gemeente en haar inwoners in
brede zin. Mede door Malta is de beleidsmatige kant sterk
in ontwikkeling en gaan gemeenten hierin een cruciale rol
spelen.
Ivar Schute, senior projectleider bij RAAP en opsteller van
het beleidsplan voor de gemeente Noordwijkerhout, was
een van de genomineerden. Het plan Noordwijkerhout is
een initiatief van de Bollengemeenten Noordwijkerhout,
Lisse en Hillegom. De opzet was een eigen startnota
voor elke gemeente, maar een gezamenlijke kaart. In
het proces is gestreefd naar een gezamenlijk gedragen
initiatief en aanpak. De drie Bollengemeenten hebben
hiermee belangrijke eerste stappen gezet op weg naar
hun nieuwe wettelijke verantwoordelijkheden. Tijdens het
SIKB-congres op 26 september 2007 in Den Bosch werd
bekend dat Ivar Schute de gedeelde tweede prijs heeft
behaald.
Uit het juryrapport:
“De jury heeft het plan Noordwijkerhout genomineerd
vanwege de zeer goede leesbaarheid en de heldere opzet
van dit beleidsplan. Ook inhoudelijk gezien is het plan
onderbouwd met een adequate en goed uitgevoerde
voorstudie naar het archeologisch erfgoed in de gemeente
Noordwijkerhout. Het plan bevat voor de gemeente veel
praktische handreikingen die volgens de jury een goed
uitgangspunt zijn om het gemeentelijk beleid op te zetten
en concreet te maken.”

cultuurhistorisch onderzoek
Verdwenen kasteel Borculo uitgebreid onderzocht
kasteel Borculo circa 1650 (anoniem, Stedelijk Museum Zutphen)
In het Gelderse Borculo stond in de Middeleeuwen een
fors kasteel. Als je weet waar je moet zoeken, zijn er
nog steeds overblijfselen van te herkennen. En deze
resten zijn bijzonder genoeg om er in toeristischrecreatief
opzicht wat mee te doen, meende de
Stichting Kasteel ’t Hof. Maar dan wel op basis van
uitgebreid integraal onderzoek.
Aan RAAP werd de opdracht gegeven om met zo min
mogelijk bodemingrepen, zoveel mogelijk informatie
te verzamelen over de ondergrondse en bovengrondse
resten van het kasteel. Kastelendeskundige Paul van
Kempen en historisch-geograaf Dolf Bekius haalden
diverse onderzoeksmethoden uit de kast. Archeologisch,
bouwhistorisch, geofysisch en historisch-geografisch
onderzoek werden ingezet en het resultaat mag er zijn! De
combinatie van methoden leidde tot een completer beeld
van de geschiedenis van het kasteel en de omgeving, en
tot een reeks praktische aanbevelingen voor het behoud
en de inrichting van het kasteelterrein.
fundering van een kasteeltoren na het verwijderen van de begroeiing
Grondradaronderzoek en booronderzoek werden ingezet
om de ligging en omvang van het kasteelterrein, en de
positie van de - overigens nog goed geconserveerde -
fundamenten en grachten te bepalen. De bovengrondse
resten, zoals keldermuren en bouwfragmenten in
nabijgelegen tuinen en in het centrum van Borculo, werden
bouwhistorisch onderzocht. Het historisch-geografisch
onderzoek bracht relicten in kaart die verband houden met
het kasteel, zoals wegen, waterlopen, dijken, landerijen
en de tuinaanleg. De synthese leverde één samenhangend
verhaal over de bouwgeschiedenis van het kasteel op.
Geschiedenis in een notendop
Het terrein van het kasteel bleek al in de Romeinse tijd
bewoond te zijn. De eerste aanleg van het kasteel dateert
echter uit de 12e eeuw. Hoe het er toen uitzag is onbekend,
maar in de 13e eeuw bouwden de heren van Borculo een
grote zaaltoren, die in de navolgende eeuwen steeds
verder werd uitgebouwd met nieuwe torens en vleugels.
Omstreeks 1700 moet het kasteel op zijn grootst zijn

ouwfasen van de hoofdburcht, 12e - 19e eeuw
zware 14e eeuwse muur, sterk afgekapt vanwege
de aanleg van een kelder in de 18e eeuw
geweest. Het kasteelterrein met de hoofd- en
voorburchten en omringende grachten mat toen
zo’n 230 bij 140 meter. Bovendien was het kasteel
nog voorzien van een siertuin en een wildpark. In
de 18 e eeuw begon echter het verval en in 1870
werd het hele kasteel, op de nog overgebleven
kelders na, gesloopt. Dat was helaas het lot
van veel kastelen in ons land. Toch rest er nog
genoeg dat, mits aantrekkelijk gepresenteerd,
toeristen en passanten tot een bezoek aan het
kasteelterrein kan verleiden.
De Stichting Kasteel ‘t Hof wil de voormalige
kelders van het kasteel restaureren en
openstellen, de ondergrondse resten aan het
maaiveld markeren, en de omgeving van het
kasteel aanpassen aan de sfeer en de stijl
van weleer. De uitgebreide studie van RAAP,
boordevol achtergrondinformatie
en adviezen voor de toeristischrecreatieve
inrichting van het
kasteelterrein, vormt daarvoor een
uitstekende basis.
3D-impressie van het kasteel omstreeks 1725
historisch-geografische overzichtskaart
Paul van Kempen (kastelendeskundige): ”Kastelen
spreken tot de verbeelding. Dat is mooi meegenomen.
Ook al is er alleen ondergronds iets van overgebleven,
je kunt toch op verschillende manieren aan het
maaiveld visualiseren dat er ooit een enorm kasteel op
die plek stond.”
Dolf Bekius (historisch-geograaf): “Door gegevens
uit verschillende onderzoeksdisciplines met elkaar in
verband te brengen kunnen nieuwe inzichten ontstaan.
Dat is het mooie van integraal cultuurhistorisch
onderzoek: als de onderzoeksmethoden elkaar
aanvullen krijg je een completer beeld.”

interview
Hoe stel je eisen aan archeologisch vooronderzoek?
Esther Wieringa
Binnenkort is de nieuwe SIKB handreiking ‘checklist
vooronderzoek’ beschikbaar. Aan de hand van deze
checklist wordt helder gemaakt welke eisen aan
archeologisch vooronderzoek te stellen zijn en hoe
onderzoeksrapporten te beoordelen zijn. Esther Wieringa,
programmasecretaris archeologie bij de Stichting
Infrastructuur Kwaliteitsborging Bodembeheer, licht het
hoe en waarom van de checklist toe.
Voor wie is de checklist bedoeld?
Voor gemeenten zonder eigen archeologen in dienst, maar
ook voor initiatiefnemers in private zin. Ook zij kunnen
aan de hand van de checklist zien aan welke eisen het
archeologisch vooronderzoek moet voldoen. Het is dus
een handig toetsingskader voor zowel publieke als private
opdrachtgevers, waarbij gebruik door de archeologen zelf
natuurlijk ook toegejuicht wordt.
Hoe zal de checklist gebruikt worden?
Ik hoop erg dat de bevoegde overheid en initiatiefnemers
hiermee zelfstandig kunnen opereren. Dat ze meer inzicht
krijgen in hoe het archeologische proces verloopt, en dat ze
dus niet voor alles een archeoloog hoeven in te inschakelen
maar ook zelfstandig aan de slag kunnen en zichzelf hiermee
als het ware een stukje deskundiger maken.
Wat ziet de SIKB als voordeel van de checklist?
Het voordeel is dat er nu objectievere eisen zijn en het zou
mooi zijn als iedereen die omarmt. Onderzoekers weten zo
beter wat er van ze verwacht wordt en daarnaast kunnen ook
opstellers van rapporten en PvE’s de checklist gebruiken.
Het mes snijdt dus aan twee kanten. De checklist is straks
te downloaden via de SIKB website [www.sikb.nl]. Handig is
dat je in de kantlijn kunt aanvinken wat er gedaan is, wat er
ontbreekt of onjuist is en er is een opmerkingenveld. Je kunt
het dus zo als ‘vinklijst’meesturen met het getoetste PvE of
rapport.
Wat zal het effect zijn?
Ik hoop dat het een groot effect heeft. In eerste instantie
voor de bevoegde overheid, maar ook voor archeologen zodat
ze vooraf zelf nagaan of ze wel aan alles voldaan hebben.
Het maakt het proces helderder en uiteindelijk kan dat
ook de kwaliteit van het onderzoek ten goede komen. Je
kunt rapporten makkelijker vergelijken en controleren
of ze compleet zijn. Daarnaast is het een middel om de
overheid te ontlasten. Het is nu nog zo dat er gemeenten
zijn die nog niet van de hoed en de rand weten als het gaat
om archeologisch onderzoek, maar ook zij kunnen nu dus
zelfstandiger aan de slag. Dat is winst.
Wanneer is de checklist van kracht?
De tekst is in oktober goedgekeurd door de CCvD [Centraal
College van Deskundigen], dus ik denk dat de checklist
ongeveer half december beschikbaar is. We hebben een
bijbehorende brochure gemaakt die in elk geval naar alle
gemeenten en archeologen in de regio wordt verstuurd en de
checklist zelf komt op onze website te staan.
Wie hebben er meegewerkt aan de totstandkoming?
Er is eerst een begeleidingscommissie geweest met
vertegenwoordigers van de VNG, CGA, RACM en de VOIA.
Jullie directeur, Marten Verbruggen, is vervolgens met
CSO als kritische lezer van de checklists verder gegaan
en heeft nog allerlei gemeenten en provincies bevraagd.
Vijf provincies zijn zelfs zo vriendelijk geweest hun eigen
checklist ter beschikking te stellen. Ze zullen ongetwijfeld
veel daarvan in de nieuwe checklist terugvinden.
Waarom is RAAP als opsteller van de checklist gevraagd?
In eerste instantie zijn verschillende partijen gevraagd. We
hebben wel gezocht naar een consortium. Een combinatie
van archeologische kennis en de milieutechnische kant
had de voorkeur. In de milieuhoek is namelijk al veel meer
ervaring met dit soort checklists en objectivering van eisen.
Zodoende is het de combinatie van RAAP met CSO geworden.
Bent u tevreden over het resultaat?
Jazeker, ik ben tevreden. Ik denk dat we misschien nog wel
moeten kijken naar de hoeveelheid tekst, want archeologen
hebben vaak de neiging heel wat uit te willen leggen. Maar
alles met betrekking tot het vooronderzoek staat nu ook voor
niet-archeologen goed op een rij en dat is dus voor het eerst.
Tot eind september hebben we met een concept checklist op
onze website proefgedraaid, om draagvlak te krijgen en om
zoveel mogelijk mensen in de gelegenheid te stellen er op te
reageren. Het opstellen
moet voor Marten
Verbruggen behoorlijk
lastig zijn geweest, want
veel mensen hebben
toen gereageerd en
commentaar gegeven.
Daardoor is het natuurlijk
vooral beter maar ook
weer iets uitgebreider
geworden.

Column
De beleving van gras
We hebben een plan: we gaan bouwen. Mooi, is hard nodig.
Maar op het moment dat de initiatiefnemer bij de realisatie
van zijn of haar project met een ‘behoudenswaardige
archeologische vindplaats’ wordt geconfronteerd, is enig
onbegrip voor dit fenomeen vaak het gevolg. Wat is er aan de
hand? De archeoloog wil de vindplaats in situ beschermen,
claimt zelfs het wettelijk recht hiertoe. Bouwen is uit den boze.
De resten van de nederzetting uit de IJzertijd, het grafveld
uit de Vroege Middeleeuwen of de in de bodem verborgen
fundamenten van een laat-middeleeuws klooster moeten
blijven zitten waar ze zitten. Onzichtbaar, onder het gras,
laat de koeien maar grazen. Vooral nu niet onderzoeken zegt
de archeoloog. Het feit dat de archeoloog er niets mee doet,
stuit op verbazing en onbegrip, tot op de rand van agressie.
De hopeloze en hulpeloze vraag: ‘Maar wil je het dan liever
niet opgraven?’ ‘Nee, nee, dat kan in de toekomst allemaal
veel beter. En u moet weten, opgraven kan je maar één keer
doen. Mislukt het, dan is er geen herkansing. Bovendien is het
goed een representatief deel van het erfgoed te bewaren en te
behouden.’
Tsja. Als student archeologie wordt je dan ook op excursie
gestuurd langs diverse grasveldjes waar niets, maar dan ook
helemaal niets te zien is. Het schijnt er wel te liggen, maar
de beleving van gras is - op zo’n moment - nul. Nee, dan die
koeien, leuke koeien. Van die zwartwitte.
Meestal stelt de initiatiefnemer minder vragen bij de
bescherming van wat het bovengronds (en daarmee zichtbare)
erfgoed wordt genoemd. Zo’n kasteel, ja, dat heeft wel wat.
En die watermolen mag er ook wezen. ‘Prachtig, prachtig, we
nemen het mee in de planvorming.’
Als we het kunnen zien, als we het kunnen beleven en wel
zodanig dat we ons er iets bij kunnen voorstellen, dan is het
goed. Deze constatering leidt er tot toe dat van een archeoloog
veel wordt gevraagd. Ze hebben een verhaal en moeten dit
vertellen èn verbeelden. Ze moeten hun vindplaats aaibaar
maken. Er een romantische waas over draperen. Ze moeten het
inrichten, visualiseren, er stukjes over schrijven, voor de klas
staan, van alles eigenlijk. Het moet weer spannend worden,
zo’n grasveldje. Zolang er nog fronsende vragen worden gesteld,
doen de archeologen dit nog niet naar behoren. Tussen het
publiek en de ivoren toren van de archeologie gaapt een gat dat
gelukkig snel kleiner wordt.
De archeoloog als entertainer: zo gek is dat niet.
Ivar Schute
senior projectleider bij RAAP
Korte berichten
Verhuizing RAAP West-Nederland
De vestiging van RAAP West-Nederland is per 1 september
2007 verhuisd naar een andere locatie in Leiden. Het
kantoor van onze regionale vestiging is nu gevestigd in een
zeer ruim en modern kantoorpand met aangrenzend een
grote loods, aan de Le Pooleweg in Leiden.
bezoekadres: Le Pooleweg 5, 2314 XT Leiden
postadres: Postbus 4025, 2301 RA Leiden
T 071-5768118
F 071-5318269
E raapwnl@raap.nl
5000 jaar oude kano in Wieringermeer
Bij een natuurontwikkelingsproject in de
Wieringermeer is in oktober een ruim 5000 jaar
oude boomstamkano gevonden. Niet eerder werd
in Noord-Holland zo’n oude kano gevonden. Het
vaartuig, dat zeker 8 meter lang is, is bij toeval
tijdens graafwerkzaamheden ontdekt door een zeer
oplettende kraanmachinist. Vervolgens schakelde
de provincie Noord-Holland RAAP in om de kano te
onderzoeken en de berging te begeleiden. Er zijn
inmiddels houtmonsters van de kano genomen die - via
de koolstof-14 dateringsmethode - op een voorlopige
datering in het Midden Neolithicum wijzen. Dit is de
eerste kano in Nederland die dateert uit het Midden
Neolithicum. Alleen de kano’s van Pesse en Hardinxveld
zijn ouder!
De partijen die betrokken zijn bij het natuurontwikkelingsproject
Dijkgatsweide, Staatsbosbeheer,
Dienst Landelijk Gebied, provincie Noord-Holland,
gemeente Wieringermeer en Hoogheemraadschap

Korte berichten
Hollands Noorderkwartier, maken zich sterk voor het
behoud van de kano. Naar verwachting wordt deze in
december geborgen en overgebracht naar het NISA in
Lelystad, voor conservering en nader onderzoek.
DropZone met RAAP
In augustus werden in Zeeuws Vlaanderen, rond het
land van Saefthinge, televisieopnames gemaakt voor
het KRO kinderTVprogramma DropZone. RAAP werkte
daar aan mee en bedacht een van de opdrachten,
uiteraard een
archeologisch getinte
opdracht.
In DropZone draait het
om twee kinderen uit
groep 8 die ver van hun woonplaats gedropt worden.
Ze moeten binnen 5 uur de weg terug naar hun school
vinden en onderweg 3 opdrachten uitvoeren. Daarmee
kunnen ze een bijzonder vervoermiddel verdienen,
waarmee ze nog sneller terug kunnen reizen. Zijn ze op
tijd terug op school, dan winnen ze een schoolreisje.
Eind augustus werd er gefilmd. Voor de opdracht van
RAAP moesten de kinderen met weerstandsmetingen
de omgrachting van het 17 e eeuwse Fort Zandbergen
bij Hulst vinden, en vervolgens midden in de gracht
een boring te zetten met hulp van de manitou (een
voertuig om mechanische boringen te zetten). Een
vrij spectaculaire en niet bepaald simpele opdracht,
aldus KRO-redacteur Bianca Henkes. Maar de kinderen
COLOFON
RAAP Nieuwsbrief 2007-2, december 2007
De RAAP Nieuwsbrief is een uitgave van RAAP Archeologisch
Adviesbureau B.V., 2007
RAAP is een zelfstandig en onafhankelijk adviesbureau voor
archeologische monumentenzorg en integrale cultuurhistorie,
met vestigingen in Leiden, Brummen, Drachten, Weert en
Weesp.
Aan dit nummer werkten mee: Dolf Bekius, Paul van Kempen,
Ivar Schute, Kim van Straten, Femke de Roode, Jan Roymans,
Marten Verbruggen en Esther Wieringa.
Fotografie en cartografie: RAAP
Vormgeving: Olav Odé
Eindredactie: Caroline Hom
Wilt u op de verzendlijst van de RAAP Nieuwsbrief komen te
staan (of de nieuwsbrief niet meer ontvangen), stuur dan een
e-mail naar receptie@raap.nl
de kinderen en filmploeg op het terrein van voormalig Fort Zandbergen
brachten het er goed vanaf en de gracht werd gevonden. Als
beloning wonnen ze een vliegtocht terug naar hun school in
Arnemuiden. Deze aflevering van DropZone wordt in februari
of maart 2008 bij de KRO uitgezonden (zaterdag om 9.30 uur).
10.000 RAAP projecten
Best een aantal om trots op te zijn: RAAP heeft het 10.000ste
project bereikt. Sinds de oprichting in 1985 (toen was
het nog de Stichting R.A.A.P. oftewel Stichting Regionaal
Archeologisch Archiverings Project), heeft RAAP aan meer
dan 10.000 projecten gewerkt. Niet al deze archeologische en
cultuurhistorische projecten zijn uiteindelijk met een rapport
geëindigd. Maar alle onderzoeken en adviesdocumenten bij
elkaar vormen een substantiële bijdrage aan de kennis van
het Nederlandse bodemarchief.
RAAP Hoofdkantoor
Leeuwenveldseweg 5b, 1382 LV Weesp
Postbus 5069, 1380 GB Weesp
T 0294 - 491500 | E raap@raap.nl
RAAP Regio Noord-Nederland (Fr, Gr, Dr)
De Kiel 11, 9206 BG Drachten
T 0512-589140 | E raapnnl@raap.nl
RAAP Regio Oost-Nederland (Gld, Ov)
Mercuriusweg 10, 6971 GV Brummen
T 0575-567876 | E raaponl@raap.nl
RAAP Regio Zuid-Nederland (Li, N-Br)
De Savornin Lohmanstraat 11, 6004 AM Weert
T 0495-513555 | E raapznl@raap.nl
RAAP Regio West-Nederland (N-Hl, Z-Hl, Zld, Fl, Ut)
Le Pooleweg 5, 2314 XT Leiden
T 071-5768118 | E raapwnl@raap.nl
www.raap.nl