29.12.2023 Views

E820G1 Historia_zakres rozszerzony_kl

You also want an ePaper? Increase the reach of your titles

YUMPU automatically turns print PDFs into web optimized ePapers that Google loves.

2019<br />

HISTORIA<br />

PODRĘCZNIK ● LICEUM I TECHNIKUM ● ZAKRES ROZSZERZONY<br />

4


JOLANTA CHOIŃSKA-MIKA, PIOTR SZLANTA,<br />

ANDRZEJ ZAWISTOWSKI<br />

HISTORIA<br />

PODRĘCZNIK ● LICEUM I TECHNIKUM ● ZAKRES ROZSZERZONY<br />

4


Spis treści<br />

I. Europa i świat podczas II wojny światowej<br />

1. Obrona Polski w 1939 r. 8<br />

2. Działania wojenne w latach 1939–1942 23<br />

3. Polityka Niemiec w okupowanej Europie 42<br />

4. Wielka koalicja antyhitlerowska 57<br />

5. Przełom na frontach i zakończenie II wojny światowej 67<br />

Powtórzenie. Polecenia – źródła – konteksty 87<br />

II. Polska w latach II wojny światowej<br />

6. Polska pod okupacją niemiecką i sowiecką 92<br />

7. Ludobójcza polityka okupantów wobec obywateli II Rzeczpospolitej 104<br />

8. Władze polskie na uchodźstwie 119<br />

9. Polskie Państwo Podziemne 134<br />

10. Polacy na frontach II wojny światowej 153<br />

11. Polityka sowiecka w stosunku do Polski 1942–1944 167<br />

12. Akcja „Burza” i powstanie warszawskie 177<br />

Powtórzenie. Polecenia – źródła – konteksty 196<br />

III. Polska i świat po II wojnie światowej<br />

13. Europa po II wojnie światowej 202<br />

14. Początki zimnej wojny 1945–1955 212<br />

15. Ziemie polskie po II wojnie światowej 225<br />

16. Tworzenie podstaw władzy komunistycznej w Polsce 238<br />

17. Podziemie niepodległościowe w walce z władzą komunistyczną 254<br />

18. Stalinizm w Polsce 1947–1956 264<br />

Powtórzenie. Polecenia – źródła – konteksty 282<br />

IV. Świat w 2. połowie XX wieku<br />

19. Europa Środkowo-Wschodnia pod wpływami sowieckimi 288<br />

20. Nowa mapa świata. Dekolonizacja 302<br />

21. Konflikty na Bliskim Wschodzie 318<br />

22. Zimna wojna – rywalizacja USA i ZSRS o dominację w świecie 330<br />

23. Daleki Wschód po II wojnie światowej 346<br />

24. Integracja europejska 357<br />

25. Przemiany społeczne, kulturowe i technologiczne na Zachodzie<br />

w 2. poł. XX w. 371<br />

Powtórzenie. Polecenia – źródła – konteksty 386


V. Polska Rzeczpospolita Ludowa<br />

26. Rok 1956 – Poznański Czerwiec i Polski Październik 390<br />

27. Polska w czasach Władysława Gomułki 1956–1970 402<br />

28. Protesty społeczne 1968 i 1970 r. 415<br />

29. Dekada Edwarda Gierka 1970–1980 426<br />

30. Opozycja polityczna w PRL w latach 1976–1980 442<br />

31. Narodziny „Solidarności” 1980–1981 451<br />

32. Czas stanu wojennego 1981–1983 464<br />

33. Polacy poza Polską 475<br />

Powtórzenie. Polecenia – źródła – konteksty 486<br />

VI. Polska i świat na przełomie XX i XXI wieku<br />

34. Kryzys w Związku Sowieckim 490<br />

35. Upadek Polski Ludowej i narodziny III Rzeczypospolitej 501<br />

36. Jesień Ludów 1989 r. i jej konsekwencje 516<br />

37. Rozpad Związku Sowieckiego, Czechosłowacji i Jugosławii 529<br />

38. Świat na początku XXI wieku 540<br />

39. III Rzeczpospolita 553<br />

40. Polska w integrującym się świecie 565<br />

Powtórzenie. Polecenia – źródła – konteksty 580<br />

Indeks ważniejszych pojęć 584<br />

Źródła fotografii i ilustracji 586


jak korzystać z podręcznika<br />

Przeczytaj, zapamiętaj, dowiedz się więcej<br />

ŚLADY PRZESZŁOŚCI<br />

WARTO WIEDZIEĆ<br />

BIOGRAM<br />

Obozy zagłady – specjalne obozy zorganizowane<br />

przez Niemców w celu masowego<br />

zabijania Żydów, Romów i Sinti.<br />

Przybywający do nich ludzie byli natychmiast<br />

kierowani do komór gazowych.<br />

objaśnienia<br />

ważniejszych<br />

pojęć<br />

Porządkuj wydarzenia i procesy historyczne<br />

WIELKA BRYTANIA<br />

I FRANCJA WYPOWIADAJĄ<br />

WOJNĘ NIEMCOM<br />

PODPISANIE KARTY<br />

ATLANTYCKIEJ<br />

OGŁOSZENIE<br />

DEKLARACJI NARODÓW<br />

ZJEDNOCZONYCH<br />

KONFERENCJA<br />

WIELKIEJ TRÓJKI<br />

W JAŁCIE<br />

3 IX 1939<br />

14 VIII 1941<br />

1 I 1942<br />

4–11 II 1945<br />

KALENDARIUM<br />

2 VIII 1945 koniec konferencji wielkiej trójki w Poczdamie<br />

27 IX 1947 założenie Biura Informacyjnego Partii Komunistycznych, tzw. Kominformu<br />

5 VI 1947 ogłoszenie w USA założeń Planu Marshalla<br />

VI 1948 – V 1949 kryzys berliński<br />

4 IV 1949 utworzenie Organizacji Paktu Północnoatlantyckiego<br />

Sprawdzaj wiedzę, ćwicz i doskonal umiejętności<br />

? Wyjaśnij znaczenie bitwy o Midway dla działań wojennych<br />

na Dalekim Wschodzie.<br />

POLECENIA<br />

1. Przedstaw cele rządu gen. Władysława Sikorskiego i omów<br />

ich realizację w latach 1939–1943.<br />

polecenia do ilustracji,<br />

map, schematów<br />

i diagramów<br />

polecenia na zakończenie<br />

lekcji<br />

POWTÓRZENIE<br />

POLECENIA – ŹRÓDŁA – KONTEKSTY<br />

Zadanie 1.<br />

Scharakteryzuj system sowieckiej polityki represyjnej wobec różnych grup społeczeństwa polskiego<br />

w latach 1939–1943.<br />

Zadanie 2.<br />

Omów cele polityki narodowościowej władz niemieckich na okupowanych ziemiach polskich<br />

polecenia powtórzeniowe<br />

na zakończenie działów<br />

i przedstaw sposoby ich realizacji.<br />

Pamiętaj, by odpowiedzi do wszystkich zadań zamieszczonych w podręczniku zapisywać<br />

Zadanie 3.<br />

w zeszycie przedmiotowym.<br />

Zdaniem wielu polskich historyków decyzja o opuszczeniu ZSRS przez wojska gen. W. Andersa<br />

była nieunikniona. Czy zgadzasz się z tą tezą? Odpowiedź uzasadnij.<br />

Zadanie 4.<br />

„Polscy żołnierze walczyli z Niemcami od pierwszego dnia wojny w 1939 r. aż do samego jej końca<br />

w 1945 r.”. Czy zgadzasz się z tą opinią? Odpowiedź uzasadnij.<br />

Zadanie 5.


I. EUROPA I ŚWIAT PODCZAS<br />

II WOJNY ŚWIATOWEJ<br />

• Agresje Niemiec i Związku Sowieckiego w latach 1939–1941<br />

• Polityka hitlerowskich Niemiec w okupowanej Europie<br />

• Życie codzienne pod okupacją<br />

• Holokaust – zagłada Żydów<br />

• Narodziny i działania wielkiej koalicji antyhitlerowskiej<br />

• Działania wojenne w Europie 1941–1945<br />

• Wojna na Dalekim Wschodzie<br />

7


1 Obrona Polski w 1939 r.<br />

• Atak niemiecki i sowiecki na Polskę<br />

• Wybuch II wojny światowej<br />

• Walki w obronie Rzeczpospolit ej we wrześniu i w październiku 1939 r.<br />

• Bilans wojny obronnej<br />

PAKT<br />

RIBBENTROP-<br />

-MOŁOTOW<br />

ATAK NIEMIECKI<br />

NA POLSKĘ<br />

WYPOWIEDZENIE<br />

WOJNY NIEMCOM<br />

PRZEZ WIELKĄ<br />

BRYTANIĘ I FRANCJĘ<br />

ARMIA CZERWONA<br />

ATAKUJE<br />

RZECZPOSPOLITĄ<br />

W WARSZAWIE<br />

POWSTAJE<br />

SŁUŻBA ZWYCIĘSTWU<br />

POLSKI<br />

KAPITULACJA SGO „POLESIE”<br />

POD KOCKIEM KOŃCZY<br />

OPÓR REGULARNYCH<br />

ODDZIAŁÓW WOJSKA<br />

POLSKIEGO<br />

23 VIII<br />

1 IX<br />

3 IX<br />

17 IX<br />

27 IX<br />

5 X<br />

8<br />

W przededniu wojny<br />

Na przełomie 1938 i 1939 r. politycy Francji i Wielkiej Brytanii liczyli, że prowadzona przez<br />

nich polityka appeasementu (czytaj: epizmentu) powstrzyma ekspansję Adolfa Hitlera i oddali<br />

groźbę wojny. Były to jednak złudne nadzieje. Już jesienią 1938 r. Niemcy zaproponowały Polsce<br />

zawarcie na 25 lat paktu o nieagresji. W zamian zażądały od Polaków zgody na likwidację<br />

Wolnego Miasta Gdańska i włączenia miasta do Rzeszy. Oczekiwano też, że Warszawa zgodzi się<br />

na budowę eksterytorialnej trasy i linii kolejowej przecinającej polskie Pomorze i łączącej Niemcy<br />

z Prusami Wschodnimi. Rząd polski odrzucił niemiecką propozycję.<br />

W marcu 1939 r. Niemcy złamały zawarty pół roku wcześniej układ monachijski i doprowadziły<br />

do likwidacji państwa czechosłowackiego. Kolejnym krokiem było odebranie Litwie<br />

Kłajpedy. Wydarzenia te zmieniły kierunek polityki<br />

brytyjskiej i francuskiej. Na początku kwietnia 1939 r.<br />

Wielka Brytania, która dotąd nie była związana z Polską<br />

układami wojskowymi, formalnie udzieliła Polsce gwarancji<br />

bezpieczeństwa. Identyczne zapewnienie złożyła<br />

Francja. W odpowiedzi Hitler zerwał zawartą w 1934 r.<br />

de<strong>kl</strong>arację polsko-niemiecką o niestosowaniu przemocy.<br />

Niemcy do wojny z Polską przygotowywali się już<br />

od początku kwietnia 1939 r. W tym samym czasie<br />

z Moskwy wysyłano sygnały, że Stalin jest gotowy złagodzić<br />

dotychczasową antyniemiecką politykę i zawrzeć<br />

porozumienie z Berlinem. Ostatecznie doszło do spotkania<br />

ministrów spraw zagranicznych obu państw,<br />

Joachima von Ribbentropa i Wiaczesława Mołotowa,<br />

i 23 sierpnia 1939 r. Niemcy i ZSRS zawarły układ<br />

o nieagresji, nazwany paktem Ribbentrop-Mołotow.<br />

Polski plakat propagandowy z 1939 r.<br />

? Wyjaśnij, jakie jest przesłanie<br />

plakatu.<br />

Dołączony do niego tajny protokół ustalał nowy przebieg<br />

granic w Europie Środkowej. Porozumienie definitywnie<br />

kończyło porządek wersalski ustanowiony w Europie


1. Obrona Polski w 1939 r.<br />

po I wojnie światowej. Pakt moskiewski umożliwiał Hitlerowi atak na Polskę i tym samym oznaczał<br />

realizację kolejnego (po przyłączeniu Austrii i rozbiciu Czechosłowacji) etapu planu zawartego<br />

w Mein Kampf. Sojusz z Sowietami stawał się okazją do przejęcia ziem utraconych przez Niemcy<br />

na mocy traktatu wersalskiego (1919 r.) i w dalszej perspektywie umożliwiał zdobycie dla niemieckiego<br />

społeczeństwa tzw. przestrzeni życiowej (niem. Lebensraum, czytaj: lejbensraum).<br />

Miało to nastąpić poprzez wysiedlenie, wymordowanie lub wynarodowienie ludności mieszkającej<br />

za wschodnią granicą i w rezultacie uczynić z III Rzeszy najpotężniejsze państwo świata.<br />

Dla Stalina układ z Niemcami i nadchodząca wojna także oznaczały wymierne korzyści.<br />

Nadarzała się bowiem okazja do rozpoczęcia ekspansji komunizmu na Zachód i szansa na odzyskanie<br />

ziem utraconych przez Rosję w wyniku I wojny światowej.<br />

Sojusz niemiecko-sowiecki zawarty pod koniec sierpnia 1939 r. postawił Polskę w sytuacji,<br />

której przez całe dwudziestolecie starała się unikać: została za<strong>kl</strong>eszczona pomiędzy dwoma<br />

silniejszymi i agresywnymi krajami, w których panował system totalitarny. Teoretycznie nie<br />

była jednak osamotniona. Formalnymi sojusznikami militarnymi Rzeczpospolitej pozostawały<br />

Rumunia (antysowiecki sojusz podpisany w 1921 r.) oraz Francja (na mocy antyniemieckiego<br />

układu z 1921 r.). Sojusznikiem Polski stała się również Wielka Brytania. Wiosną 1939 r.<br />

Brytyjczycy udzielili Polakom gwarancji, a 25 sierpnia 1939 r. Polska i Wielka Brytania<br />

podpisały traktat sojuszniczy.<br />

Zestawienie sił francuskich, brytyjskich, niemieckich, polskich i sowieckich<br />

na początku września 1939 r.<br />

ALIANCI ZACHODNI NIEMCY* POLSKA ZSRS*<br />

845 tys. żołnierzy francuskich<br />

(przed mobilizacją)<br />

i ok. 100 tys. brytyjskich<br />

(tylko w Wlk. Brytanii)<br />

2,7 mln żołnierzy,<br />

w tym do ataku<br />

na Polskę 1,8 mln<br />

1 mln żołnierzy 600 tys. żołnierzy<br />

2555 czołgów** 2800 czołgów* 800 czołgów 5000 czołgów<br />

3300 samolotów** 2000 samolotów* 400 samolotów 3000 samolotów<br />

Na podst.: https://www.polityka.pl/pomocnikhistoryczny/1816286,1,wrzesien-1939-porownanie-sil.read,<br />

dostęp: 5.11.2021.<br />

* siły wykorzystane tylko przeciw Polsce ** francuskich i brytyjskich<br />

? Oceń potencjał militarny Polski i jej sojuszników w porównaniu z Niemcami i ZSRS.<br />

9


I. EUROPA I ŚWIAT PODCZAS II WOJNY ŚWIATOWEJ<br />

Na mocy układów z Francją i Wielką Brytanią Polska powinna otrzymać wsparcie zbrojne<br />

w ciągu 15 dni od momentu przystąpienia sojuszników do wojny. Dowództwo polskie<br />

z Naczelnym Wodzem marsz. Edwardem Rydzem-Śmigłym (1886–1941) zdawało sobie sprawę,<br />

że tylko zmuszenie Niemiec do walki na kilku frontach może dać Polsce szansę na zwycięstwo<br />

z liczniejszą i lepiej uzbrojoną armią niemiecką. Dlatego też plany obrony kraju uwzględniały<br />

wsparcie sojuszników.<br />

Już wiosną 1939 r. Polacy rozpoczęli niejawne przygotowania mobilizacyjne i zasilili rezerwistami<br />

część jednostek wojskowych, ale dopiero 23 sierpnia Wojsko Polskie przystąpiło do mobilizacji<br />

w okręgach graniczących z Niemcami. Tydzień później, 30 sierpnia, m.in. pod wpływem<br />

incydentów granicznych z 26 sierpnia, została ogłoszona mobilizacja powszechna. Początkowo<br />

planowano ogłosić ją 29 sierpnia, ale termin przesunięto pod naciskiem sojuszników, którzy<br />

uważali, że taki krok może niepotrzebnie zaognić sytuację. W rezultacie mobilizacja odbywała się<br />

częściowo już podczas niemieckiego bombardowania i wielu rezerwistów nie dotarło do wyznaczonych<br />

jednostek wojskowych.<br />

Związki operacyjne Wojska Polskiego (stan na 1 września 1939 r.)<br />

NACZELNY WÓDZ MARSZAŁEK EDWARD RYDZ-ŚMIGŁY<br />

JEDNOSTKA DOWÓDCA SKŁAD ZADANIE<br />

Armia<br />

„Pomorze”<br />

Armia „Poznań”<br />

Armia „Łódź”<br />

Armia „Kraków”<br />

Armia „Karpaty”<br />

Armia „Modlin”<br />

Armia „Prusy”<br />

Samodzielna<br />

Grupa Operacyjna<br />

„Narew”<br />

gen. Władysław<br />

Bortnowski<br />

gen. Tadeusz<br />

Kutrzeba<br />

gen. Juliusz<br />

Rómmel<br />

gen. Antoni<br />

Szylling<br />

gen. Kazimierz<br />

Fabrycy<br />

gen. Emil<br />

Przedrzymirski-<br />

-Krukowicz<br />

gen. Stefan<br />

Dąb-Biernacki<br />

gen. Czesław<br />

Młot-Fijałkowski<br />

5 dywizji piechoty,<br />

brygada kawalerii<br />

4 dywizje piechoty,<br />

2 brygady kawalerii<br />

5 dywizji piechoty,<br />

2 brygady kawalerii<br />

7 dywizji piechoty,<br />

brygada kawalerii, brygada<br />

kawalerii zmotoryzowanej<br />

obrona<br />

Pomorza<br />

obrona<br />

Wielkopolski<br />

obrona linii<br />

Łódź–Warszawa<br />

obrona<br />

Górnego Śląska<br />

2 brygady górskie obrona<br />

Podkarpacia<br />

2 dywizje piechoty,<br />

2 brygady kawalerii<br />

8 dywizji piechoty,<br />

brygada kawalerii<br />

2 dywizje piechoty,<br />

2 brygady kawalerii<br />

obrona Warszawy<br />

od strony Prus<br />

Wsch.<br />

odwód<br />

Naczelnego Wodza<br />

obrona Warszawy<br />

od strony<br />

Prus Wsch.<br />

Wybuch wojny<br />

31 sierpnia 1939 r. grupa niemieckich funkcjonariuszy Służby Bezpieczeństwa (SD) przebrana<br />

w polskie mundury zajęła radiostację w należących wówczas do Niemiec Gliwicach i nadała<br />

po polsku wezwanie do walki z Niemcami. Napastnicy pozostawili na miejscu kilka trupów<br />

10


1. Obrona Polski w 1939 r.<br />

przebranych w polskie mundury, żeby nie<br />

było wątpliwości, kto dokonał napadu. Wydarzenie<br />

w Gliwicach posłużyło Niemcom jako<br />

pretekst do rozpoczęcia wojny z Polską.<br />

Atak nastąpił 1 września 1939 r. Rozkaz<br />

Hitlera wyznaczył termin rozpoczęcia działań<br />

na godz. 4.45. O 4.48, stojący w gdańskim<br />

porcie niemiecki pancernik szkolny Schleswig-Holstein,<br />

rozpoczął ostrzał w kierunku<br />

polskiej Wojskowej Składnicy Tranzytowej<br />

na Westerplatte, gdzie stacjonowała załoga<br />

pod dowództwem mjr. Henryka Sucharskiego<br />

i kpt. Franciszka Dąbrowskiego. Wydarzenie<br />

to uznaje się za początek wojny.<br />

Pancernik Schleswig-Holstein ostrzeliwuje Westerplatte.<br />

WARTO WIEDZIEĆ<br />

Kiedy rozpoczęła się wojna?<br />

Choć od wybuchu II wojny światowej minęło już ponad 80 lat, do dzisiaj trwają spory<br />

o moment jej początku. Pierwotnie Hitler wyznaczył termin ataku na Polskę na 26 sierpnia<br />

1939 r. Rozkaz jednak, na wiadomość o zawarciu polsko-brytyjskiego sojuszu wojskowego,<br />

w ostatniej chwili został wstrzymany. Jedynie niewielki oddział niemiecki zaatakował<br />

polską stację kolejową w Mostach koło Jabłonkowa na Śląsku Cieszyńskim. W tym samym<br />

czasie w pobliżu Mławy śmiertelne strzały ugodziły dwóch polskich strażników granicznych.<br />

W kolejnych dniach Niemcy przeprowadzali liczne prowokacje i akcje sabotażowe.<br />

29 sierpnia niemiecki dywersant podłożył bombę na dworcu w Tarnowie. W wyniku eksplozji<br />

zginęły przynajmniej 22 osoby, a ok. 30 zostało rannych. Krótko po północy 1 września<br />

Niemcy zaatakowali polski posterunek graniczny w Jeziorkach (Wielkopolska). Od niemieckich<br />

kul zginął jeden z wartowników – Piotr Konieczka. Często jest on uważany za<br />

pierwszą ofiarę II wojny światowej. Do wymiany ognia dochodziło też na Śląsku. Około<br />

godz. 4.20 rozpoczął się atak na most graniczny w Tczewie, o 4.48 Schleswig-Holstein<br />

otworzył ogień na Westerplatte, a po godz. 5.00 bomby spadły na Wieluń. Pomimo<br />

tak wielu wydarzeń związanych z niemieckim atakiem na Polskę przyjęto, że za początek<br />

wojny należy uznać atak na Westerplatte.<br />

Atak rozpoczął się bez formalnego wypowiedzenia wojny, a Hitler ogłosił podczas przemówienia<br />

w Reichstagu, że to Polska napadła na Niemcy, które musiały odpowiedzieć ogniem w obronie<br />

własnej. Wojska niemieckie realizowały przygotowany wcześniej plan „Fall Weiss” („Plan Biały”).<br />

Zakładał on przeprowadzenie tzw. wojny błyskawicznej (blitzkrieg, czytaj: blickrig), która<br />

polegała na zmasowanym ataku na wybrane miejsca przy użyciu broni pancernej, oddziałów<br />

zmotoryzowanych i lotnictwa.<br />

Uderzenia na Polskę dokonano jednocześnie z trzech stron: z północnego zachodu – na Pomorze;<br />

z położonych na północy Prus Wschodnich – na Warszawę; oraz z południa i południowego<br />

zachodu (z kontrolowanego przez Niemców terytorium Protektoratu Czech i Moraw). Do ataku<br />

na Polskę przyłączyły się także oddziały słowackie, które wkroczyły na Podhale. Węgrzy,<br />

sprzymierzeni z III Rzeszą, ale sympatyzujący z Polakami, kategorycznie odmówili udzielenia<br />

Niemcom wsparcia.<br />

11


I. EUROPA I ŚWIAT PODCZAS II WOJNY ŚWIATOWEJ<br />

1 2<br />

(1) Pułkownik Julian Filipowicz, dowódca Wołyńskiej Brygady Kawalerii w swoim gabinecie,<br />

zdjęcie sprzed wojny.<br />

(2) Bitwa pod Mokrą, obraz Stefana Garwatowskiego. Bitwa pod Mokrą pokazała, jak skutecznym<br />

przeciwnikiem dla Wehrmachtu, w tym niemieckich czołgów, była walcząca pieszo kawaleria.<br />

Pułki kawalerii miały wysokie morale, dysponowały bronią przeciwpancerną, a dzięki koniom<br />

przemieszczały się szybciej niż piechota. Walkę w szyku konnym podejmowano jedynie<br />

w ostateczności. Niemiecka propaganda za wszelką cenę starała się stworzyć nieprawdziwy obraz<br />

polskich kawalerzystów jako szaleńców, którzy z szablami atakują czołgi.<br />

? Wyjaśnij, w jakim celu Niemcy przedstawiali nieprawdziwy obraz polskiej kawalerii.<br />

Polski plan obrony zakładał podjęcie walki już na linii granicznej, a następnie kontynuowanie<br />

jej na liniach wielkich rzek: Narwi, Wisły, Noteci i Warty. Celem obrony było wytrwanie do czasu<br />

zbrojnego wystąpienia Francji i Wielkiej Brytanii. W pierwszych dniach wojny podczas tzw.<br />

bitwy granicznej doszło do licznych starć. 1 września pod Mokrą wchodząca w skład Armii<br />

„Łódź” Wołyńska Brygada Kawalerii dowodzona przez płk. Juliana Filipowicza (1895–1945),<br />

wzmocniona przez pociąg pancerny, powstrzymywała przez cały dzień natarcie niemieckiej<br />

dywizji pancernej, zadając jej poważne straty. Od 1 do 5 września w Borach Tucholskich<br />

trwała bitwa, w której część Armii „Pomorze” próbowała zapobiec przedostaniu się oddziałów<br />

Wehrmachtu z Niemiec do Prus Wschodnich. Umożliwiło to ewakuację Wojska Polskiego<br />

z Pomorza i opóźniło wzmocnienie sił napierających na Polskę z Prus Wschodnich. Było to istotne,<br />

ponieważ w tym samym czasie trwała bitwa pod Mławą (1–3 września). Armia „Modlin”<br />

powstrzymywała tam niemieckie natarcie w kierunku Warszawy.<br />

Mimo kilku sukcesów, nie udało się wojskom polskim zatrzymać niemieckiego natarcia.<br />

Polskie oddziały obawiały się, że zostaną okrążone, dlatego dość szybko wycofały się ze Śląska,<br />

gdzie ciężar walki z najeźdźcą, m.in. w Katowicach i Chorzowie, podjęła miejscowa samoobrona<br />

złożona z harcerzy i dawnych powstańców śląskich.<br />

Symbolicznym końcem tej fazy obrony Polski stał się upadek Westerplatte 7 września.<br />

Licząca ok. 200 żołnierzy polska załoga miała bronić się maksymalnie 12 godzin, do czasu<br />

nadejścia odsieczy, w rzeczywistości, m.in. dzięki determinacji kpt. Franciszka Dąbrowskiego,<br />

walka o polską placówkę trwała znacznie dłużej.<br />

12


1. Obrona Polski w 1939 r.<br />

Obrona Westerplatte szybko stała się legendą. Wieści o kontynuowaniu walki przez załogę<br />

składnicy od samego początku podawało Polskie Radio. Słowa „Westerplatte broni się!” podtrzymywały<br />

ducha walczących żołnierzy i cywilów w całym kraju. 7 września rano, ze względu<br />

na planowany przez Niemców szturm oraz wyczerpanie możliwości obrony po stronie polskiej,<br />

dowódca placówki mjr Henryk Sucharski podjął decyzję o kapitulacji.<br />

Obrona<br />

3 września 1939 r. Wielka Brytania i Francja wypowiedziały Niemcom wojnę. Wkrótce<br />

w stanie wojny z Niemcami znalazły się także brytyjskie i francuskie dominia i terytoria zależne.<br />

W ten sposób lokalny konflikt zbrojny polsko-niemiecki przekształcił się w wojnę światową.<br />

Decyzja sojuszników dała Polakom nadzieję na szybkie rozpoczęcie wojny na Zachodzie.<br />

Spodziewano się, że Niemcy wycofają części sił Wehrmachtu z frontu polskiego i skierują je przeciwko<br />

Francji i Wielkiej Brytanii. Wojsko Polskie musiało jednak wytrwać do czasu rozpoczęcia<br />

walk na granicy francusko-niemieckiej. Tymczasem już 8 września niemieckie oddziały pancerne<br />

dotarły do przedmieść Warszawy, a zorganizowana obrona na linii Wisły, Narwi i Sanu uległa<br />

załamaniu. W tej sytuacji Naczelny Wódz marsz. Edward Rydz-Śmigły wyraził zgodę na podjęcie<br />

kontruderzenia. Zadanie miały wykonać oddziały Armii „Poznań” dowodzone przez gen. Tadeusza<br />

Kutrzebę (nie uczestniczyły one do tej pory w walce) oraz częściowo rozbite na Pomorzu jednostki<br />

Armii „Pomorze” gen. Władysława Bortnowskiego. Celem ataku było zatrzymanie sił niemieckich<br />

zmierzających ku Warszawie. Ważny był również efekt psychologiczny planowanego manewru –<br />

Polacy, którzy do tej pory przede wszystkim się bronili, mieli przejąć inicjatywę i zaatakować.<br />

9 września wojska polskie przystąpiły do ataku. Tak rozpoczęła się największa bitwa kampanii<br />

wrześniowej – bitwa nad Bzurą (czasami zwana też bitwą pod Kutnem). Polacy, wykorzystując<br />

zaskoczenie, w pierwszych dniach odnieśli znaczące sukcesy, jednak z upływem czasu możliwości<br />

bojowe sił polskich malały i ze względu na niemiecką przewagę techniczną szala zwycięstwa przechyliła<br />

się na stronę Niemiec. Ostatecznie 22 września bitwa zakończyła się <strong>kl</strong>ęską wojsk polskich<br />

i jedynie nielicznym oddziałom rozbitych armii „Poznań” i „Pomorze” udało się przebić do Warszawy.<br />

BIOGRAM<br />

Władysław Raginis (1908–1939) – oficer Wojska Polskiego,<br />

dowódca obrony odcinka Wizna.<br />

Do Wojska Polskiego wstąpił w 1927 r. Po ukończeniu szkoły<br />

oficerskiej rozpoczął służbę w 76. pułku piechoty w Grodnie.<br />

W 1939 r. przeniesiony do Korpusu Ochrony Pogranicza. We wrześniu<br />

1939 r. otrzymał zadanie obrony dziewięciokilometrowego<br />

odcinka na linii Biebrzy i Narwi w okolicach Wizny. Do dyspozycji<br />

miał 720 ludzi i 12 częściowo niedokończonych schronów.<br />

Razem z dowodzącym artylerią por. Stanisławem Brykalskim,<br />

aby wzmocnić morale żołnierzy, złożył przysięgę, że do końca<br />

będą bronić powierzonych im pozycji. W czasie walk por. Brykalski<br />

zginął. W obliczu <strong>kl</strong>ęski kpt. Raginis polecił ostatnim obrońcom<br />

złożyć broń lub przebijać się ku polskim oddziałom, a sam popełnił<br />

samobójstwo, rozrywając się granatem. Obrona odcinka Wizna<br />

często nazywana jest „polskimi Termopilami”.<br />

? Wyjaśnij, do jakich wydarzeń nawiązuje określenie<br />

„polskie Termopile”. Czego symbolem są Termopile?<br />

Władysław Raginis<br />

13


I. EUROPA I ŚWIAT PODCZAS II WOJNY ŚWIATOWEJ<br />

Zacięte walki obronne trwały także w innych częściach kraju. Do legendy przeszła bohaterska<br />

obrona odcinka Wizna (7–10 września), którym dowodził kpt. Władysław Raginis.<br />

Razem z 720 żołnierzami przez trzy dni wstrzymywali marsz na Warszawę przeszło 40-tysięcznego<br />

korpusu pancernego gen. Heinza Guderiana (twórcy koncepcji wojny błyskawicznej).<br />

Równie bohaterską walkę stoczyły w Gdyni i na Kępie Oksywskiej oddziały płk. Stanisława<br />

Dąbka, pełniącego obowiązki dowódcy Lądowej Obrony Wybrzeża. 19 września, po wielu<br />

dniach zaciętych walk i w obliczu nieuchronnej <strong>kl</strong>ęski, pułkownik wydał podkomendnym<br />

rozkaz zaprzestania walki, a potem odebrał sobie życie. W tym samym czasie na południu Polski<br />

po bitwie pod Tomaszowem Lubelskim (17–20 września) Niemcy zmusili do kapitulacji resztki<br />

armii „Lublin” i „Kraków”. Kilka dni później w drugiej bitwie pod Tomaszowem Lubelskim<br />

(22–27 września) zostały rozbite oddziały polskiego Frontu Północnego, powstałego z jednostek<br />

odwodowych lub zreorganizowanych po porażkach w pierwszych dniach walk.<br />

Postawa sojuszników Polski<br />

Porażki na froncie nie zachwiały w Polakach wiary, że wkrótce nastąpi tak oczekiwane rozpoczęcie<br />

działań wojennych na Zachodzie. Od 13 września, po utracie znacznych połaci kraju,<br />

część polskich oddziałów rozpoczęła odwrót w stronę województw południowo-wschodnich,<br />

na tzw. przedmoście rumuńskie, aby przy granicy rumuńskiej i węgierskiej oczekiwać uderzenia<br />

Francuzów i Brytyjczyków. Wraz z wojskiem i Naczelnym Wodzem wycofały się tam również<br />

władze cywilne z prezydentem Ignacym Mościckim i premierem gen. Felicjanem Sławojem-<br />

-Składkowskim na czele. Niestety Polacy nie wiedzieli, że premierzy Francji (Édouard Daladier)<br />

i Wielkiej Brytanii (Neville Chamberlain) już 12 września podczas spotkania we francuskim<br />

Abbeville odstąpili od planu przeprowadzenia ofensywy na Niemcy. Sojusznicy uznali,<br />

że los Polski jest już przesądzony – zarówno ze względu na dynamikę niemieckiego natarcia,<br />

jak i niechęć dowództwa francuskiego do podejmowania zdecydowanych działań ofensywnych.<br />

Decyzje te były złamaniem ustaleń zawartych<br />

w traktatach sojuszniczych.<br />

14<br />

Karykatura z prasy francuskiej komentująca<br />

wkroczenie wojsk sowieckich do Polski<br />

17 września 1939 r.<br />

? Scharakteryzuj przesłanie karykatury, uwzględniając<br />

wykorzystane przez autora symbole.<br />

Agresja sowiecka<br />

Ostatecznym ciosem dla powodzenia wojny<br />

obronnej okazały się wydarzenia na granicy<br />

wschodniej. 17 września 1939 r., zgodnie<br />

z postanowieniami paktu Ribbentrop-Mołotow,<br />

Armia Czerwona zaatakowała Polskę.<br />

Było to złamanie łączącego ZSRS i Rzeczpospolitą<br />

układu o nieagresji z 1932 r. Oficjalnie<br />

Sowieci ogłosili, że ze względu na ucieczkę<br />

polskiego rządu za granicę i upadek<br />

państwa polskiego wkraczają na tereny polskie,<br />

aby chronić zagrożoną wojną ludność<br />

białoruską i ukraińską. Takie tłumaczenie<br />

było kłamliwym zabiegiem propagandowym,<br />

ponieważ armia polska wciąż stawiała<br />

opór najeźdźcy, a władze Rzeczpospolitej<br />

nadal przebywały na jej terytorium.


1. Obrona Polski w 1939 r.<br />

Napaść sowiecka ostatecznie zniweczyła polskie plany obronne. Po ataku z obu stron<br />

Naczelny Wódz marsz. Edward Rydz-Śmigły nakazał, aby wszyscy żołnierze, którzy<br />

mogą to jeszcze uczynić, wycofywali się do krajów neutralnych: do Rumunii i na Węgry.<br />

Rozkazał też, aby z Armią Czerwoną walczyć jedynie w przypadku podjęcia przez nią prób<br />

rozbrajania oddziałów Wojska Polskiego. W nocy z 17 na 18 września prezydent Mościcki,<br />

premier Sławoj-Składkowski oraz Naczelny Wódz przekroczyli granicę rumuńską z zamiarem<br />

przedostania się do Francji, by stamtąd kontynuować walkę. Wciąż bowiem liczono na szybką<br />

ofensywę sojuszników.<br />

Decyzja Naczelnego Wodza<br />

o przekroczeniu granicy rumuńskiej<br />

O ile decyzję władz cywilnych II Rzeczpospolitej o przekroczeniu<br />

granicy z Rumunią uważa się najczęściej za zasadną, to wyjazd<br />

Naczelnego Wodza wywołuje do dzisiaj wśród historyków kontrowersje.<br />

Ponieważ wojsko, którym dowodził, wciąż walczyło<br />

z najeźdźcami. Nic dziwnego, że już w 1939 r. czyn marszałka<br />

Rydza-Śmigłego został przez większość społeczeństwa uznany<br />

za haniebną zdradę. Prof. P. Wieczorkiewicz tak skomentował to<br />

wydarzenie: „Trzeba być człowiekiem zupełnie nieznającym historii<br />

Polski, aby widzieć w niej coś złego. To samo zrobił w 1809 i później<br />

w 1813 książę Józef Poniatowski, a w 1831 naczelny wódz powstania listopadowego.<br />

Gdy walka militarna nie ma szans, trzeba opuścić kraj i próbować kontynuować ją<br />

gdzie indziej. Warto zwrócić uwagę, że w PRL kłamliwie nie łączono wyjścia naczelnego wodza<br />

z atakiem sowieckim. Przedstawiano to jako ucieczkę, a nie tak, jak było w rzeczywistości,<br />

reakcję na 17 września. Stalin marzył o złapaniu Mościckiego, Rydza czy Becka i należało zrobić<br />

wszystko, żeby do tego nie dopuścić. Mam tylko jedno zastrzeżenie do naczelnego wodza,<br />

który się wahał, co ma robić. Wracać do okupowanej Warszawy i walczyć do końca czy też,<br />

na co namawiali go wszyscy, wyjechać. Chociaż opuścił kraj później niż Mościcki i rząd, to powinien<br />

był to zrobić jeszcze później. Proponowano mu, i to było genialne, żeby przekroczył granicę<br />

z karabinem w ręku, ostrzeliwując się symbolicznie nadciągającym oddziałom sowieckim.<br />

Byłby to piękny czyn i myślę, że wtedy nikt nie mógłby mieć do niego nawet cienia pretensji”*.<br />

? Poszukaj dodatkowych informacji na temat decyzji marsz. Rydza-Śmigłego i przedstaw<br />

w <strong>kl</strong>asie swoje stanowisko i ocenę w tej sprawie.<br />

* Cyt. za: http://www.rzeczpospolita.pl/dodatki/plus_minus_050917/plus_minus_a_1.html,<br />

dostęp: 21.11.2021.<br />

Upadek Rzeczpospolitej<br />

Wkroczenie Sowietów przesądziło o losie Polski, ale nie przerwało walk obronnych. 22 września<br />

Niemcy po zmasowanych atakach artyleryjskich i bombowych ostatecznie okrążyli Warszawę.<br />

Oprócz żołnierzy w obronę stolicy zaangażowani byli także jej mieszkańcy, mobilizowani radiowymi<br />

przemówieniami przez prezydenta miasta Stefana Starzyńskiego. Jako cywilny komisarz<br />

przy Dowództwie Obrony Warszawy (gen. W. Czuma) koordynował cywilną obronę miasta:<br />

budowę umocnień, wspieranie walczących żołnierzy, udzielanie pomocy uchodźcom i ofiarom<br />

bombardowań.<br />

15


I. EUROPA I ŚWIAT PODCZAS II WOJNY ŚWIATOWEJ<br />

BIOGRAM<br />

Stefan Starzyński w swoim gabinecie<br />

w warszawskim ratuszu.<br />

Stefan Starzyński (1893–1939?) – legionista, oficer Wojska<br />

Polskiego, prezydent Warszawy.<br />

W czasie I wojny światowej żołnierz Legionów Polskich i członek<br />

Polskiej Organizacji Wojskowej. Po odzyskaniu niepodległości<br />

przez Polskę oficer Wojska Polskiego, następnie polityk.<br />

W 1934 r. został wyznaczony przez rząd na prezydenta<br />

Warszawy. Zainicjował wieloletni plan przebudowy i modernizacji<br />

miasta. We wrześniu 1939 r. jako komisarz cywilny<br />

przy Dowództwie Obrony Warszawy. Po kapitulacji nie opuścił<br />

miasta. Pozostał na stanowisku, organizując życie Warszawy<br />

w wojennej rzeczywistości. W październiku 1939 r. został<br />

aresztowany przez Niemców. Najprawdopodobniej rozstrzelano<br />

go w grudniu tego samego roku, choć szczegóły dotyczące<br />

okoliczności jego śmierci wciąż kryją wiele tajemnic.<br />

Obrona Polski<br />

w 1939 r.<br />

? Oceń sytuację<br />

obronną Polski<br />

we wrześniu 1939 r.<br />

na podstawie układu<br />

jej granic. Które z nich<br />

nie zostały zaatakowane?<br />

? Omów działania<br />

niemieckie i sowieckie<br />

podczas ataku na Polskę<br />

we wrześniu 1939 r.<br />

16


1. Obrona Polski w 1939 r.<br />

Na wschodnich terenach Rzeczpospolitej od 12 września<br />

przed atakującymi Niemcami i od 19 września także<br />

przed Sowietami bronił się Lwów (gen. W. Langner).<br />

Miasto ostatecznie skapitulowało i 22 września zostało<br />

zajęte przez Armię Czerwoną. Tego samego dnia, po trzech<br />

dniach krwawych walk, Sowieci opanowali Grodno, gdzie<br />

oprócz wojska opór Armii Czerwonej stawili również<br />

mieszkańcy miasta. W obronę Grodna licznie zaangażowała<br />

się młodzież. Walkę z Sowietami prowadziły także<br />

dowodzone przez gen. Wilhelma Orlika-Rückemanna<br />

oddziały Korpusu Ochrony Pogranicza, staczając zacięte<br />

boje pod Szackiem (28–30 września) i Wytycznem<br />

(1 października).<br />

28 września, z powodu ogromu zniszczeń i braku nadziei<br />

na odsiecz, skapitulowała Warszawa. Jej upadek stał się ostatecznym<br />

sygnałem, że obrona Polski dobiega końca. Dzień<br />

później złożyła broń załoga twierdzy Modlin, a 2 października<br />

poddała się polska załoga na Helu dowodzona przez<br />

kontradm. Józefa Unruga. Ostatnia bitwa obronna została<br />

stoczona pod Kockiem w dniach 2–5 października przez<br />

Samodzielną Grupę Operacyjną „Polesie” gen. Franciszka<br />

Kleeberga. Wraz z jej kapitulacją walki wygasły.<br />

Żołnierze Wehrmachtu i Armii Czerwonej<br />

spotkali się w Brześciu nad Bugiem.<br />

22 września 1939 r. na ulicach miasta<br />

odbyła się wspólna defilada obu armii,<br />

którą przyjął generał Heinz Guderian<br />

(w środku) i kombryg (odpowiednik<br />

generała brygady) Siemion Kriwoszein<br />

(pierwszy z prawej).<br />

? Przedstaw propagandowe i psychologiczne<br />

znaczenie dla Niemców oraz Sowietów<br />

defilady w Brześciu.<br />

Wojna totalna i zbrodnie wojenne<br />

Prowadzona przez Niemców i Sowietów wojna z Polską od samego początku była wojną totalną.<br />

Agresorzy nie ograniczali się tylko do walki z żołnierzami, ale atakowali też cele cywilne. Hitler<br />

rozkazał swoim żołnierzom: „Bądźcie bez litości! Bądźcie brutalni! […] Każda nowa armia polska,<br />

która się pojawi, winna być natychmiast zdruzgotana. Wojna ma być wojną wyniszczenia”.<br />

Już nad ranem 1 września 1939 r. niemieckie lotnictwo dokonało nalotu na Wieluń<br />

i zniszczyło go w 75%. Zginęło wówczas ponad tysiąc osób. 13 września podobny los spotkał<br />

leżący z dala od pola walki Frampol. Bombardowanie miasta zostało przeprowadzone przez<br />

Luftwaffe wyłącznie w celach ćwiczebnych. Zniszczeniu uległo ok. 90% budynków. Przez wiele<br />

dni była bombardowana także oblężona Warszawa. Tylko 25 września zrzucono na stolicę Polski<br />

630 ton bomb. Łącznie we wrześniu 1939 r. w gruzach legło ok. 10% miejskiej zabudowy<br />

miasta, w tym wiele gmachów publicznych (szpitale, kościoły, gazownia). W czasie całej kampanii<br />

niemieckie lotnictwo atakowało obiekty cywilne, dworce kolejowe i pociągi, a na drogach<br />

i polach – kolumny cywilów uciekających przed zbliżającym się frontem.<br />

Okrutnie rozprawiano się także z tymi, którzy mieli odwagę stawić opór najeźdźcom. 1 września<br />

do walki stanęła załoga Poczty Polskiej w Wolnym Mieście Gdańsku. Pocztowcy bronili się przez<br />

wiele godzin, skapitulowali dopiero po podpaleniu budynku. Zginęło wtedy 14 obrońców. Kolejnych<br />

28 osób Niemcy uznali za partyzantów, skazali na karę śmierci i rozstrzelali. Już 2 września<br />

uruchomiono na Pomorzu obóz koncentracyjny KL Stutthof, do którego trafili Polacy z Gdańska<br />

i okolic. Także po zdobyciu Bydgoszczy publicznie rozstrzelano ok. 600–800 Polaków. Była to<br />

zemsta Niemców za wydarzenia z 3 września, które hitlerowska propaganda ochrzciła mianem<br />

„krwawej niedzieli”. Tego dnia wycofujące się z Pomorza oddziały polskie zostały zaatakowane<br />

17


I. EUROPA I ŚWIAT PODCZAS II WOJNY ŚWIATOWEJ<br />

Rozstrzelanie Polaków<br />

w Bydgoszczy we wrześniu 1939 r.<br />

przez niemieckich dywersantów<br />

i w odwecie rozstrzelały w Bydgoszczy<br />

ok. 300 osób narodowości<br />

niemieckiej, zwłaszcza tych, przy<br />

których znaleziono broń.<br />

Od początku wojny Niemcy z bezwzględnością traktowali polskich Żydów – publicznie<br />

upokarzali, okradali i w wielu wypadkach mordowali (m.in. w Trzebini, Katowicach, Częstochowie<br />

i Przemyślu).<br />

Z rąk niemieckich niejednokrotnie ginęli również polscy jeńcy, mimo że chroniła ich konwencja<br />

genewska, podpisana także przez Niemcy. Gwarantowała ona żołnierzom, którzy trafili do niewoli,<br />

ochronę i pomoc medyczną. Do jednej z największych zbrodni doszło 9 września pod Ciepielowem,<br />

gdzie rozstrzelano co najmniej 250 polskich żołnierzy. Wcześniej zmuszono ich do zdjęcia<br />

mundurów, żeby upozorować egzekucję partyzantów. W nocy z 13 na 14 września w Zambrowie<br />

na ok. 4 tys. jeńców trzymanych pod strażą wpadł tabun koni. Polacy próbowali się ratować<br />

przed stratowaniem, co doprowadziło do otwarcia ognia przez pilnujących ich Niemców. Zginęło<br />

ok. 100 osób, a rannym przez kilka godzin odmawiano pomocy lekarskiej.<br />

Również Sowieci traktowali pokonanych Polaków w bestialski sposób. Po upadku Grodna<br />

wymordowali ok. 300 polskich obrońców, w tym wielu uczniów grodzieńskich szkół.<br />

22 września pod Grodnem żołnierze Armii Czerwonej pojmali i rozstrzelali gen. Józefa Olszynę-<br />

-Wilczyńskiego. Po bitwie pod Szackiem Sowieci zamordowali 18 wziętych do niewoli polskich<br />

oficerów. Oprócz mordów dokonywanych przez czerwonoarmistów komunistyczne bandy napadały<br />

na przedstawicieli polskich władz, żołnierzy i ziemiańskie dwory.<br />

Bilans strat<br />

Obrona Polski w 1939 r. zakończyła się <strong>kl</strong>ęską, choć strona polska nigdy nie podpisała aktu<br />

kapitulacji (broń składały jedynie poszczególne armie lub punkty oporu). Na taki wynik<br />

walk złożyło się wiele przyczyn. Do najważniejszych można zaliczyć przewagę liczebną obu<br />

ŚLADY PRZESZŁOŚCI<br />

Szczątki żołnierza odnalezione<br />

na Westerplatte.<br />

Foto. Marcin Gadomski/PAP<br />

Wydarzenia z II wojny światowej i tragiczny los narodu polskiego<br />

zostały utrwalone przez liczne miejsca pamięci i muzea, w tym Muzeum<br />

II Wojny Światowej w Gdańsku i Muzeum Pamięci Sybiru w Białymstoku.<br />

Nie tylko zbierają one dokumenty i pamiątki z tamtych wydarzeń,<br />

lecz także patronują innym inicjatywom, np. ekshumacjom<br />

mogił żołnierskich, które mimo upływu lat są nadal odkrywane. Jesienią<br />

2019 r. archeolodzy z Muzeum II Wojny Światowej odnaleźli<br />

na Westerplatte szczątki dziewięciu osób. Dzięki badaniom DNA,<br />

przeprowadzonym przez zespół Polskiej Bazy Genetycznej Ofiar<br />

Totalitaryzmów, do 1 września 2021 r. udało się ustalić tożsamość<br />

sześciu z nich. Byli to polscy żołnierze polegli we wrześniu 1939 r.<br />

18


1. Obrona Polski w 1939 r.<br />

Uchodźcy na ulicy Warszawy, zdjęcie amerykańskiego<br />

fotografa Juliena Bryana (czytaj: żiuliena brajana).<br />

Powołanie do służby wojskowej prawie miliona mężczyzn<br />

w 1939 r. sprawiło, że troska o los wielu rodzin spadła<br />

na barki kobiet. Często głodne i wycieńczone, razem<br />

z dziećmi uciekały przed nadciągającym wrogiem i szukały<br />

schronienia w dużych miastach. Kobiety i dzieci stanowiły<br />

wówczas większość wśród dziesiątków tysięcy uchodźców.<br />

? Omów metody i skutki prowadzenia działań<br />

wojennych przeciw ludności cywilnej.<br />

agresorów, rozciągnięte i pozbawione przeszkód naturalnych linie graniczne (co umożliwiło<br />

skuteczny atak niemalże ze wszystkich stron), taktykę blitzkriegu zastosowaną przez Niemców<br />

oraz brak wsparcia Polski przez sojuszników. Wobec takich wyzwań żaden polski plan obrony<br />

nie miał szans powodzenia. Mimo to Polska broniła się znacznie dłużej, niż wcześniej zakładali<br />

to Niemcy i Sowieci.<br />

W walkach z Niemcami poległo ok. 70 tys. polskich żołnierzy, a prawie 133 tys.<br />

zostało rannych. Tak wysokie straty wynikały przede wszystkim z przewagi technicznej Wehrmachtu<br />

(zwłaszcza w lotnictwie i wojskach zmotoryzowanych). Do niemieckiej niewoli trafiło<br />

blisko 420 tys. polskich żołnierzy. Część szeregowców została wkrótce zwolniona, ale większość<br />

jeńców spędziła wojnę w obozach. Oficerowie przebywali w tzw. oflagach, a żołnierze – w tzw.<br />

stalagach. Prawie 80 tys. polskich żołnierzy udało się przekroczyć granicę, głównie węgierską<br />

i rumuńską.<br />

Trudniej oszacować straty wśród ludności cywilnej. Z powodu stosowania przez Niemców<br />

wojny totalnej mogły one sięgnąć nawet 150–200 tys. zabitych. Tysiące ludzi straciły<br />

dach nad głową, ponieważ wiele miejscowości zostało w znacznym stopniu zniszczonych.<br />

Straty poniesione w walce z Sowietami nie są dokładnie znane. Prawdopodobnie w starciach<br />

zginęło, zmarło od ran lub zostało zamordowanych ok. 17–19 tys. żołnierzy. Taki<br />

bilans wynikał w znacznym stopniu z tego, że na terenach zajętych przez Armię Czerwoną<br />

znajdowały się przede wszystkim złożone z rezerwistów oddziały tyłowe i ośrodki zapasowe.<br />

Nie wszystkie jednostki były przygotowane do walki. Trzeba też pamiętać, że w wyniku<br />

rozkazu Naczelnego Wodza polskie oddziały często nie podejmowały walki z Sowietami.<br />

Do niewoli trafiło blisko 240 tys. żołnierzy oraz tysiące funkcjonariuszy służb mundurowych<br />

WARTO WIEDZIEĆ<br />

Erwina Barzychowska<br />

Ofiarami obu agresorów były także dzieci. Symbolem ich losu<br />

i cierpień stała się m.in. Erwina Barzychowska, sierota wychowywana<br />

przez jednego z pracowników Poczty Polskiej w Gdańsku.<br />

Podczas obrony budynku była w środku i została dot<strong>kl</strong>iwie poparzona<br />

przez niemieckie miotacze ognia. Nieleczona, zmarła<br />

w cierpieniach kilka tygodni po kapitulacji w niemieckim szpitalu.<br />

W chwili śmierci miała 10 lat.<br />

Innym przykładem jest 15-letni obrońca Grodna – Tadeusz<br />

Jasiński. Schwytany przez czerwonoarmistów w chwili ataku<br />

na sowiecki czołg, został przywiązany do pancerza jako „żywa<br />

tarcza”. Odbity przez Polaków zmarł z powodu odniesionych ran.<br />

19


I. EUROPA I ŚWIAT PODCZAS II WOJNY ŚWIATOWEJ<br />

(policji, więziennictwa, kolei, pocztowców). Oficerów i część pracowników służb mundurowych<br />

osadzono w obozach w Starobielsku, Ostaszkowie i Kozielsku.<br />

Wehrmacht w czasie inwazji na Polskę stracił ponad 16 tys. żołnierzy, 27 tys. zostało rannych<br />

i kilkaset uznano za zaginionych. Były to straty stosunkowo niewielkie, co zaskoczyło dowódców<br />

niemieckich i utwierdziło w przekonaniu o skuteczności prowadzenia wojny błyskawicznej.<br />

Dużo większe straty poniesiono w sprzęcie bojowym. Zniszczeniu lub poważnemu uszkodzeniu<br />

uległy 674 czołgi i 319 wozów pancernych. Lotnictwo utraciło 521 samolotów, z czego w walce<br />

ok. 230. Straty sowieckie są trudniejsze do oszacowania. Sowieci przyznali się do 1 tys. zabitych<br />

i 2–3 tys. rannych, ale dane są z pewnością znaczenie zaniżone. Armia Czerwona utraciła też<br />

ok. 150 czołgów i 20 samolotów.<br />

Kampania wrześniowa / kampania polska / wojna<br />

obronna 1939 r.<br />

Od wielu lat historycy spierają się, jak syntetycznie nazwać działania wojenne, od których<br />

rozpoczęła się II wojna światowa. Przez długi czas najpopularniejszym określeniem była<br />

nazwa „kampania wrześniowa”. Krytycy tego zapisu zauważają jednak, że w ten sposób<br />

pomija się niezwy<strong>kl</strong>e ważne walki toczone w pierwszym tygodniu października 1939 r. Z kolei<br />

określenie „kampania polska” nawiązuje do innych podobnych kampanii z czasów II wojny<br />

światowej – np. norweskiej czy francuskiej – ale dla wielu jest ono także niefortunne, bowiem<br />

jest wprost tłumaczeniem nazwy niemieckiej i narzuca spojrzenie z tej perspektywy. Pojawia<br />

się również określenie „wojna obronna 1939 r.”. Ono jednak też nie jest precyzyjne, ponieważ<br />

we wrześniu 1939 r. zaczęła się II wojna światowa, a nie tylko lokalna wojna polsko-niemiecka.<br />

? Które z podanych wyżej argumentów uważasz za najbardziej trafne? Uzasadnij swoje<br />

stanowisko.<br />

KALENDARIUM<br />

23 VIII podpisanie paktu Ribbentrop-Mołotow<br />

25 VIII zawarcie sojuszu polsko-brytyjskiego<br />

1 IX atak Niemiec na Polskę:<br />

– początek oblężenia Westerplatte<br />

– bombardowanie Wielunia<br />

– bitwa pod Mokrą<br />

– zdobycie przez Niemców Poczty Polskiej w Gdańsku<br />

1–3 IX bitwa pod Mławą<br />

1–5 IX bitwa w Borach Tucholskich<br />

2 IX wycofanie się wojsk polskich ze Śląska<br />

3 IX Wielka Brytania i Francja wypowiadają wojnę III Rzeszy<br />

7 IX kapitulacja Westerplatte<br />

9–22 IX bitwa nad Bzurą<br />

10 IX przełamanie polskiej obrony pod Wizną<br />

20


1. Obrona Polski w 1939 r.<br />

KALENDARIUM<br />

12 IX<br />

w Abbeville premierzy Francji i Wielkiej Brytanii podejmują decyzję o wstrzymaniu<br />

ofensywy na froncie zachodnim<br />

17 IX atak ZSRS na Polskę<br />

18 IX rząd i Naczelny Wódz przekraczają granicę polsko-rumuńską<br />

20–22 IX obrona Grodna<br />

22 IX kapitulacja Lwowa przed Armią Czerwoną<br />

28 IX kapitulacja Warszawy<br />

28–30 IX bitwa jednostek KOP z wojskami sowieckimi pod Szackiem<br />

2 X kapitulacja Helu<br />

5 X zakończenie bitwy pod Kockiem<br />

POLECENIA<br />

1. Podaj przykłady niemieckich zbrodni wojennych popełnionych na ziemiach polskich<br />

we wrześniu 1939 r.<br />

2. Wyjaśnij genezę agresji sowieckiej na Polskę we wrześniu 1939 r. oraz bezpośrednie jej<br />

następstwa.<br />

3. Przedstaw przykłady bohaterskiej postawy żołnierzy i cywilów w czasie wojny obronnej 1939 r.<br />

4. „O <strong>kl</strong>ęsce Polski we wrześniu 1939 r. zdecydowała przewaga techniczna i liczebna agresorów”.<br />

Czy zgadzasz się z tą opinią? Odpowiedź uzasadnij.<br />

5. Przeczytaj relację nauczycielki Grażyny Lipińskiej z Grodna i wykonaj polecenia.<br />

Na wezwanie megafonu zbierają się tysięczne rzesze ludzi z łopatami. Kopiemy rowy i stawiamy<br />

zapory na wszystkich możliwych drogach, wiodących do miasta. Nie mamy przecież<br />

wywiadu, nie wiemy, z jakiej strony i który z dwu wrogów na nas uderzy. Kopiemy także<br />

w mieście, wznosimy barykady na ulicach, balami zastawiamy oba mosty […]. Sąsiedni<br />

budynek szkolny, internat, kościółek, podwórze i ogród również fortyfikują się. Żołnierze<br />

na rozkaz młodego podchorążego taszczą na dziedziniec szkolny cekaemy, pełne skrzynki<br />

nabojów, karabiny i wiele innego sprzętu. Chłopcy ze Szkoły Ogrodniczej przywdziewają<br />

mundury, zbroją się w karabiny, robią nasypy, rowy strzeleckie. My – liczne kobiety – biegamy<br />

za prowiantem, przygotowujemy lekarstwa, bandaże, nosze i butelki z benzyną – tę<br />

improwizowaną broń przeciwczołgową.<br />

G. Lipińska, Jeśli zapomnę o nich…, Warszawa 1988, s. 19.<br />

a) Na podstawie mapy ze s. 16 oraz wiadomości z podręcznika scharakteryzuj sytuację militarną<br />

w rejonie Grodna we wrześniu 1939 r. Uwzględnij działania wojsk polskich, niemieckich<br />

i sowieckich.<br />

b) Odwołując się do tekstu, scharakteryzuj postawę mieszkańców Grodna w obliczu<br />

zbliżającego się nieprzyjaciela. Przedstaw, jakie kroki podjęto, żeby przygotować miasto<br />

do obrony i jaki był udział kobiet w tych przygotowaniach?<br />

21


I. EUROPA I ŚWIAT PODCZAS II WOJNY ŚWIATOWEJ<br />

6. Przeczytaj tekst odezwy dowódcy sowieckiego Frontu Białoruskiego Michaiła Kowalowa,<br />

kolportowanej w formie ulotki wśród Polaków po agresji Armii Czerwonej na Polskę<br />

17 września 1939 r., i wykonaj polecenia.<br />

Rzołnierze Armii Polskiej!<br />

Pańsko-burżuazjny Rząd Polski, wciągnowszy Was w awanturystyczną wojnę, pozornie<br />

przewaliło się. Ono okazało się bezsilnym rządzić krajem i zorganizować obronu. Ministrzy<br />

i gienerałowie, schwycili nagrabione imi złoto, tchórzliwie ucie<strong>kl</strong>i, pozostawiają armię i cały<br />

lud Polski na wolę losu.<br />

Armia Polska pocierpieła surową porażkę, od którego ona nie oprawić wstanie się. Wam,<br />

waszym żonom, dzieciam, braciam i siostram ugraża głodna śmierć i zniszczenie.<br />

W te ciężkie dni dla Was potężny Związek Radziecki wyciąga Wam ręce braterskiej pomocy.<br />

Nie przeciwcie się Robotniczo-Chłopskiej Armii Czerwonej. Wasze przeciewenie bez<br />

kożyści i przerzeczono na całą zgubę. My idziemy do Was nie jako zdobywcy, a jako wasi<br />

braci po <strong>kl</strong>asu, jako wasi wyzwoleńcy od ucisku obszarników i kapitalistów.<br />

Wielka i niezwolczona Armia Czerwona niesie na swoich sztandarach procującym, braterstwo<br />

i szczęśliwe życie.<br />

Rzołnierze Armii Polskiej! Nie proliwacie doremnie krwi za cudze Wam interesy obszarników<br />

i kapitalistów.<br />

Was przymuszają uciskać białorusinów, ukraińców. Rządzące kołe Polskie sieją narodową<br />

rużność między polakami, białorusinami i ukraińcami.<br />

Pamiętajcie! Nie może być swobodny naród, uciskające drugie narody. Pracujące białorusini<br />

i ukraińcy – Wasi procujące, a nie wrogi. Razem z nimi budujcie szczęśliwe dorobkowe życie.<br />

Rzucajcie broń! Przechodźcie na stronę Armii Czerwonej. Wam zabezpieczona swoboda<br />

i szczęśliwe życie. […]<br />

a) Rozważ, do kogo była skierowana odezwa i jaki cel przyświecał jej twórcom. Wskaż w tekście<br />

fragmenty potwierdzające twoją opinię.<br />

b) Odwołując się do tekstu, wymień argumenty, których użył Kowalow, żeby uzasadnić<br />

wkroczenie armii sowieckiej na ziemie polskie. Do jakich wartości uniwersalnych nawiązał<br />

w tekście odezwy?<br />

c) Przeanalizuj i oceń tekst odezwy pod względem stylistyczno-językowym. Przedstaw wyniki<br />

analizy, a następnie odwołując się do poprzednich poleceń, sformułuj wnioski dotyczące<br />

charakteru działań propagandowych podejmowanych przez władze sowieckie w 1939 r. oraz<br />

ich potencjalnej skuteczności.<br />

22<br />

WARTO PRZECZYTAĆ<br />

„A więc wojna...” Ludność cywilna we wrześniu 1939 r., oprac. P. Rokicki, A. Rudzińska i inni, Warszawa–Lublin<br />

2009.<br />

T. Głowiński, R. Igielski, M. Lebel, Bitewnym szlakiem Września 1939 roku. Polskie bitwy i boje<br />

w obronie Rzeczypospolitej, Warszawa–Wrocław 2019.<br />

R. Moorhouse, Polska 1939. Pierwsi przeciw Hitlerowi. Kraków 2019.<br />

A. Wodzyński, W odwrocie i walce. Codzienność polskich żołnierzy podczas kampanii 1939 roku,<br />

Gdańsk 2013.<br />

S. Żerko, Stosunki polsko-niemieckie 1938–1939, Poznań 2020.


II. POLSKA W LATACH<br />

II WOJNY ŚWIATOWEJ<br />

• Polska pod niemiecką i sowiecką okupacją<br />

• Działalność władz RP na uchodźstwie<br />

• Polskie Państwo Podziemne i jego armia<br />

• Polityka Stalina wobec Polski<br />

• Polacy na frontach II wojny światowej<br />

• Akcja „Burza” i powstanie warszawskie


POWTÓRZENIE<br />

POLECENIA – ŹRÓDŁA – KONTEKSTY<br />

Zadanie 1.<br />

Scharakteryzuj system sowieckiej polityki represyjnej wobec różnych grup społeczeństwa polskiego<br />

w latach 1939–1943.<br />

Zadanie 2.<br />

Omów cele polityki narodowościowej władz niemieckich na okupowanych ziemiach polskich<br />

i przedstaw sposoby ich realizacji.<br />

Zadanie 3.<br />

Zdaniem wielu polskich historyków decyzja o opuszczeniu ZSRS przez wojska gen. W. Andersa<br />

była nieunikniona. Czy zgadzasz się z tą tezą? Odpowiedź uzasadnij.<br />

Zadanie 4.<br />

„Polscy żołnierze walczyli z Niemcami od pierwszego dnia wojny w 1939 r. aż do samego jej końca<br />

w 1945 r.”. Czy zgadzasz się z tą opinią? Odpowiedź uzasadnij.<br />

Zadanie 5.<br />

„Polska w okresie II wojny światowej zachowała ciągłość polskich struktur państwowych: cywilnych<br />

i wojskowych” – podaj argumenty uzasadniające tę opinię.<br />

Zadanie 6.<br />

„Sowiecki komitet zniewolenia” – tak współczesny historyk określił PKWN. Omów genezę<br />

i działalność PKWN, scharakteryzuj jego miejsce w planach politycznych Stalina wobec Polski.<br />

Zadanie 7.<br />

Zapoznaj się z ilustracją i wykonaj polecenia.<br />

a) Wyjaśnij, do jakich wydarzeń<br />

nawiązuje niemiecki plakat,<br />

i określ prawdopodobny czas jego<br />

powstania.<br />

b) Rozważ, do kogo był adresowany,<br />

i scharakteryzuj propagandowy<br />

przekaz plakatu.<br />

196


Zadanie 8.<br />

Przeczytaj fragmenty De<strong>kl</strong>aracji Rządu RP z 24 lutego 1942 r. i wykonaj polecenia.<br />

1. Polska stać będzie na gruncie kultury i zasad chrześcijańskich.<br />

2. Polska będzie państwem demokratycznym i republikańskim, przestrzegającym ściśle<br />

zasady rządów prawnych, odpowiedzialnych przed rzetelnym przedstawicielstwem narodowym,<br />

reprezentującym w pełni wolę całego społeczeństwa i wybranym w powszechnym,<br />

równym, bezpośrednim i tajnym głosowaniu. Naród polski odcina się bezwzględnie<br />

od wszelkich sprzecznych z zasadami demokratycznymi, totalitarnych systemów rządzenia<br />

i jakiejkolwiek formy dyktatur.<br />

3. Polska zapewni poszanowanie wolności i praw obywatelskich wszystkim wiernym<br />

Rzeczpospolitej obywatelom, bez względu na różnice narodowościowe, wyznania i rasy.<br />

[…] Wolność wyznania, sumienia i słowa, stowarzyszania i zgromadzania się będzie<br />

wszystkim w pełni zapewniona. Wymiar sprawiedliwości będzie niezależny od jakichkolwiek<br />

wpływów administracji państwowej.<br />

4. Polska powojenna dążyć będzie do zagwarantowania całej swojej ludności zatrudnienia<br />

i godziwego zarobku, usuwając w ten sposób ze swych ziem <strong>kl</strong>ęskę bezrobocia. Każdy obywatel<br />

mieć będzie prawo do pracy i obowiązek pracy przy zachowaniu swobody wyboru<br />

zatrudnienia […].<br />

5. Racjonalna reforma rolna, gwarantując masom włościańskim sprawiedliwy podział ziem,<br />

stworzyć powinna, poza nielicznymi gospodarstwami wzorowymi i doświadczalnymi, niewielkie,<br />

obsługiwane w zasadzie przez rodziny właścicieli, lecz samodzielne warsztaty rolne,<br />

opłacalne i posiadające zdolność produkcyjną. Opierając się na tych założeniach prawno-<br />

-politycznych i społeczno-gospodarczych, podniesiemy poziom bytu mas pracujących –<br />

włościan, robotników i inteligencji, zapewniając im współudział należyty w rozwoju własnej<br />

kultury narodowej. […]<br />

http://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/download.xsp/LDU19430080040/O/LDU19430080040.pdf,<br />

dostęp: 15.01.2022.<br />

a) Scharakteryzuj wizję ustroju politycznego powojennej Polski przedstawioną w dokumencie.<br />

b) Wyjaśnij, na czym polegał program społeczny rządu RP zaproponowany w De<strong>kl</strong>aracji.<br />

Zadanie 9.<br />

Wskaż prawidłową kolejność wydarzeń – od najdawniejszego do najbliższego naszym czasom –<br />

wpisując odpowiednią liczbę do tabeli.<br />

WYDARZENIE<br />

Wybuch powstania w getcie warszawskim<br />

Powstanie PKWN<br />

KOLEJNOŚĆ<br />

Bitwa pod Lenino<br />

Powstanie Armii Krajowej<br />

Szturm Berlina<br />

Wybuch powstania warszawskiego<br />

197


POWTÓRZENIE<br />

Zadanie 10.<br />

Przeczytaj fragment raportu gen. SS Jürgena Stroopa i wykonaj polecenia.<br />

Stawiany przez Żydów i bandytów opór mógł zostać złamany tylko przez energiczną i niezmordowaną,<br />

trwającą dzień i noc akcję bojową oddziałów szturmowych. 23.4.1943 Reichsführer<br />

SS* za pośrednictwem wyższego dowódcy SS i policji wschód w Krakowie<br />

wydał rozkaz przeszukania z największą bezwzględnością i nieubłaganą surowością getta<br />

warszawskiego. Dlatego też zdecydowałem się teraz na całkowite zniszczenie żydowskiej<br />

dzielnicy mieszkaniowej przez spalenie wszystkich bloków mieszkalnych, łącznie z blokami<br />

przy zakładach zbrojeniowych. Systematycznie opróżniano jeden zakład po drugim<br />

i niezwłocznie podpalano. Wtedy Żydzi prawie zawsze wychodzili ze swych kryjówek<br />

i bunkrów. Nieraz Żydzi pozostawali w płonących domach tak długo, aż wreszcie<br />

z powodu żaru i z obawy przed śmiercią w płomieniach woleli wyskakiwać z pięter<br />

po uprzednim zrzuceniu na ulicę materaców i innych wyściełanych przedmiotów. Z połamanymi<br />

kośćmi usiłowali się oni potem jeszcze czołgać przez ulicę do bloków, które bądź<br />

wcale, bądź tylko częściowo stały w płomieniach. Często zmieniali Żydzi swe kryjówki<br />

w nocy, przenosząc się do wypalonych już ruin, gdzie znajdowali schronienie dopóty,<br />

dopóki nie znalazły ich tam jakieś oddziały szturmowe. Przebywanie w kanałach też nie<br />

było już po pierwszych 8 dniach przyjemne. Bardzo często można było na ulicach usłyszeć<br />

wyraźne głosy dochodzące z kanałów przez włazy. Wówczas SS-mani, policjanci lub<br />

saperzy Wehrmachtu odważnie włazili do szybu, ażeby wyciągnąć Żydów i nierzadko<br />

potykali się o ciała nieżywych już Żydów albo też byli ostrzeliwani. Aby wypędzić Żydów,<br />

trzeba było stale używać świec dymnych. […] Wielu Żydów, których liczby nie można<br />

było ustalić, zlikwidowano w kanałach i bunkrach przez wysadzenie tych bunkrów i kanałów<br />

w powietrze. […]<br />

Akcja trwała często od wczesnego ranka aż do późnych godzin nocnych. Nocne oddziały<br />

zwiadowcze żołnierzy, z nogami obwiązanymi szmatami, deptały Żydom po piętach i utrzymywały<br />

ich w ciągłym napięciu. Nieraz zatrzymywano i likwidowano Żydów, którzy wykorzystywali<br />

noc, aby wydobytą z opuszczonych bunkrów żywnością uzupełnić swoje zapasy<br />

albo nawiązać łączność czy wymienić wiadomości z sąsiednimi grupami. […]<br />

Tylko dzięki nieprzerwanemu i niezmordowanemu udziałowi w akcji wszystkich sił udało się<br />

ująć lub z całą pewnością zgładzić ogółem 56 065 Żydów. Do tej liczby należy jeszcze dodać<br />

Żydów, którzy zginęli na skutek wysadzenia w powietrze, pożarów itd., których liczby nie<br />

można było jednak ustalić. […]<br />

Wielka akcja została zakończona 16.5.1943 wysadzeniem w powietrze synagogi warszawskiej<br />

o godzinie 20.15.<br />

Obecnie w byłej żydowskiej dzielnicy mieszkaniowej nie ma już ani jednego przedsiębiorstwa.<br />

Wszystko, co przedstawiało jakąkolwiek wartość, surowce i maszyny, zostało wywiezione<br />

i zmagazynowane. Wszystkie znajdujące się tam budynki itp. zostały zniszczone. Jedyny<br />

wyjątek stanowi tzw. więzienie Policji Bezpieczeństwa przy Dzielnej, które wyłączono<br />

ze zniszczenia.<br />

*Heinrich Himmler<br />

Jürgen Stroop, Żydowska dzielnica mieszkaniowa w Warszawie już nie istnieje!, oprac. A. Żbikowski,<br />

Warszawa 2009, s. 38–40.<br />

198


a) Odwołując się do tekstu, omów działania, które podjął Jürgen Stroop, by wykonać rozkaz<br />

Himmlera. Przedstaw trudności, na jakie napotkali Niemcy, realizując to zadanie.<br />

b) Na podstawie raportu przedstaw bilans akcji kierowanej przez Stroopa. Wyjaśnij, dlaczego autor<br />

raportu nazywa ją „wielką”.<br />

Zadanie 11.<br />

Przeczytaj raport z 17 marca 1940 r. gen. Michała Karaszewicza-Tokarzewskiego do gen. Kazimierza<br />

Sosnkowskiego o sytuacji na terenie okupacji sowieckiej i wykonaj polecenia.<br />

Od 9 lutego począwszy, nastąpiło masowe wywożenie w głąb Rosji elementu pracującego<br />

dawniej nie tylko politycznie, ale i społecznie, i gospodarczo. Wywożono całe rodziny, starców,<br />

kobiety i nawet najmniejsze dzieci, zostawiając pół godziny na spakowanie się. O rozmiarach<br />

wysiedlenia może świadczyć, że z powiatu lidzkiego* odszedł transport 300 wagonów<br />

towarowych nie ogrzewanych. W pierwszej kolejności wywieziono rodziny wszystkich<br />

osadników i gajowych. […]<br />

Nastrój ludności da się streścić w krótkim wyrażeniu chłopa z Dziśnieńszczyzny**: tego,<br />

co Polaki nie potrafili z nami zrobić przez 20 lat, bolszewicy zrobili w ciągu kilku miesięcy –<br />

my teraz Polaki wszyscy. Poza niezwy<strong>kl</strong>e minimalną ilością sympatyków komunizmu […]<br />

tak ludność polska, jak i białoruska oczekują z utęsknieniem wskrzeszenia Polski. […]<br />

Walka o polską szkołę coraz bardziej się rozpala, szkoła polska podlega coraz szybszej likwidacji;<br />

dzieje się to przez ciągłe areszty nauczycieli polskich, przez masowe areszty młodzieży<br />

gimnazjalnej. […]<br />

Bolszewicy masowo wszędzie angażują konfidentów; niestety należy przyznać, że sporo ludzi<br />

poszło na tę podłą służbę. […]<br />

Stosunki gospodarcze pogarszają się z dnia na dzień. […]<br />

Dziś miasta i miasteczka mają niezwykły wygląd: prawie wszystkie s<strong>kl</strong>epy są puste i zamknięte.<br />

* Lida, powiat lidzki – miejscowość i powiat w województwie nowogródzkim.<br />

** Dzisna, powiat dziśnieński – miejscowość i powiat w województwie wileńskim (od 1926 r.).<br />

Wiek XX w źródłach, oprac. M. Sobańska-Bondaruk, S.B. Lenard, Warszawa 1998, s. 254.<br />

a) Przypomnij, jaką funkcję pełnił gen. M. Karaszewicz-Tokarzewski w 1940 r.<br />

b) Odwołując się do tekstu, omów politykę władz sowieckich wobec mieszkańców ziem zajętych<br />

w 1939 r. przez Armię Czerwoną.<br />

c) Zinterpretuj zacytowane w tekście słowa Białorusina „my teraz Polaki wszyscy”.<br />

d) Na jakie zjawiska w relacjach polsko-białoruskich zwracał uwagę autor raportu?<br />

Zadanie 12.<br />

Przepisz tabelkę i oceń prawdziwość poniższych zdań. Zaznacz P, jeśli zdanie jest prawdziwe, albo<br />

F – jeśli jest fałszywe.<br />

1. De<strong>kl</strong>arację Rządu RP z 24 lutego 1942 r. wydał rząd, na którego czele stał<br />

Stanisław Mikołajczyk.<br />

2. Organizacja „Wachlarz” zajmowała się działalnością sabotażowo-dywersyjną<br />

na terenach leżących na wschód od rzeki Bug.<br />

3. W styczniu 1942 r. działająca przed wojną i w pierwszych miesiącach okupacji<br />

Komunistyczna Partia Polski przekształciła się w Polską Partię Robotniczą.<br />

P<br />

P<br />

P<br />

F<br />

F<br />

F<br />

199


POWTÓRZENIE<br />

4. Przyczyną zerwania stosunków polsko-sowieckich była m.in. informacja<br />

o odkryciu grobów polskich oficerów pomordowanych w Katyniu.<br />

5. Polska 1. Dywizja Pancerna wzięła udział w bitwie pod Falaise<br />

w Normandii.<br />

P<br />

P<br />

F<br />

F<br />

Zadanie 13.<br />

Porównaj liczebność Polskich Sił Zbrojnych i ludowego Wojska Polskiego i wykonaj polecenia.<br />

400 000<br />

350 000<br />

300 000<br />

250 000<br />

200 000<br />

150 000<br />

100 000<br />

50 000<br />

0<br />

XI<br />

1939<br />

V<br />

1940<br />

VIII<br />

1940<br />

VIII<br />

1942<br />

VII<br />

1943<br />

I<br />

1944<br />

VII<br />

1944<br />

V<br />

1945<br />

Ency<strong>kl</strong>opedia Szkolna. <strong>Historia</strong>, Warszawa 1993, s. 808.<br />

Polskie Siły Zbrojne ludowe Wojsko Polskie<br />

a) Wyjaśnij, w jakim okresie i dlaczego doszło do rozbudowy ludowego Wojska Polskiego.<br />

b) Podaj przyczynę gwałtownego spadku liczebności Polskich Sił Zbrojnych w sierpniu 1940 r.<br />

i wzrostu ich liczebności między sierpniem 1940 a sierpniem 1942 r.<br />

PROPOZYCJE TEMATÓW WYPRACOWAŃ<br />

1. „Rzeczpospolita Polska”, pismo ukazujące się pod auspicjami Delegatury Rządu na Kraj,<br />

informując w sierpniu 1941 r. o układzie Sikorski–Majski, okrzyknęła go „pierwszym wielkim<br />

triumfem Rządu”. Rozważ zasadność tej oceny w kontekście polityki gen. Sikorskiego<br />

w latach 1939–1941.<br />

2. „Rok 1943 był przełomowy dla przyszłości Polski”. Czy zgadzasz się z tą opinią? Odpowiedź<br />

uzasadnij, uwzględniając sytuację w okupowanym kraju i kontekst międzynarodowy.<br />

3. Omów proces budowania przez ZSRS komunistycznego zaplecza w okupowanej Polsce.<br />

200


V. POLSKA RZECZPOSPOLITA<br />

LUDOWA<br />

• Postalinowska odwilż<br />

• Bunty społeczne w latach 1968, 1970, 1976<br />

• Opozycja polityczna w latach 1976–1980<br />

• Narodziny „Solidarności” i stan wojenny


29<br />

Dekada Edwarda Gierka<br />

1970–1980<br />

• Polityka gospodarcza Edwarda Gierka i jej wpływ na życie społeczeństwa<br />

• Nowelizacja Konstytucji PRL<br />

• Protesty społeczne w 1976 r. – przyczyny i skutki<br />

• Początek pontyfikatu papieża Jana Pawła II<br />

EDWARD<br />

DECYZJA<br />

GIEREK O REKONSTRUKCJI<br />

I SEKRETARZEM ZAMKU KRÓLEWSKIEGO<br />

KC PZPR W WARSZAWIE<br />

REFORMA<br />

ADMINISTRACYJNA,<br />

NOWY PODZIAŁ<br />

TERYTORIALNY<br />

ZMIANA<br />

KONSTYTUCJI<br />

PRL<br />

PROTESTY<br />

SPOŁECZNE PO<br />

PODWYŻKACH CEN<br />

WYBÓR<br />

KARDYNAŁA<br />

KAROLA WOJTYŁY<br />

NA PAPIEŻA<br />

20 XII 1970<br />

19 I 1971<br />

28 V 1975<br />

10 II 1976<br />

25–30 VI 1976<br />

16 X 1978<br />

Dobrobyt na kredyt<br />

Objęcie funkcji I sekretarza KC PZPR przez Edwarda Gierka oraz stanowiska premiera przez<br />

Piotra Jaroszewicza otworzyło kolejną epokę w historii Polski Ludowej. Podstawowym zadaniem<br />

stojącym przed nową ekipą było uspokojenie nastrojów społecznych. Gierek, w odróżnieniu<br />

od Gomułki, dążył do porozumienia ze strajkującymi robotnikami i pojechał na Wybrzeże,<br />

żeby podjąć z nimi rozmowy. Spotkania, mimo nadzoru SB, miały częściowo spontaniczny<br />

charakter i doprowadziły do zakończenia strajków. Ostatecznie rząd wycofał się z podwyżek<br />

dopiero po strajkach łódzkich włókniarek w lutym 1971 r.<br />

Gierek krytycznie odniósł się do polityki gospodarczej poprzedniego rządu. Uważał, że po<br />

25 latach od zakończenia wojny należy skończyć z hasłami wyrzeczeń oraz odbudowy i skupić się<br />

na rzeczywistej poprawie warunków życia Polaków. Dlatego hasłem jego rządów stała się budowa<br />

„Drugiej Polski” – kraju nowoczesnego i będącego potęgą gospodarczą. Cel ten zamierzano<br />

osiągnąć poprzez wzrost konsumpcji i wydatków państwa na świadczenia społeczne oraz znaczne<br />

zwiększenie inwestycji przemysłowych. Miało to przymieść rządzącym uznanie społeczeństwa.<br />

BIOGRAM<br />

Edward Gierek (1913–2001)<br />

Urodził się w Zagłębiu Dąbrowskim, ale dzieciństwo i młodość<br />

spędził za granicą, najpierw we Francji (gdzie jego rodzina wyemigrowała<br />

z powodów ekonomicznych), później w Belgii.<br />

We Francji związał się z ruchem komunistycznym. Od 1943 r.<br />

działał w belgijskim antyniemieckim ruchu oporu. Do Polski<br />

wrócił w 1948 r. i rozpoczął karierę działacza partyjnego w PPR,<br />

a następnie w PZPR. Już przed 1956 r. zajmował wysokie stanowiska<br />

w partii, ale dopiero od 1956 r. znalazł się w gronie<br />

liderów partyjnych. Od 1957 do 1970 r. kierował Komitetem<br />

Wojewódzkim PZPR w Katowicach, a w grudniu 1970 r. został<br />

I sekretarzem KC PZPR. Stanowisko utracił we wrześniu 1980 r.,<br />

kilka miesięcy później usunięto go z partii z zarzutami o doprowadzenie<br />

kraju do załamania gospodarczego. W czasie stanu<br />

wojennego był internowany.<br />

426


29. Dekada Edwarda Gierka 1970–1980<br />

„Pomożecie?”<br />

Z postacią Edwarda Gierka najbardziej jednak związał się slogan „Pomożecie? Pomożemy!”.<br />

25 stycznia 1971 r. – podczas spotkania I sekretarza KC PZPR z gdańskimi stoczniowcami –<br />

Gierek mówił: „Chciałbym zakończyć apelem o zaufanie, wiarę i pomoc, o coraz lepszą pracę.<br />

Możecie towarzysze być przekonani, że my tak samo jak wy jesteśmy ulepieni z tej samej gliny<br />

i nie mamy innego celu jak ten, który żeśmy zde<strong>kl</strong>arowali [...]. Jeśli nam pomożecie, to sądzę, że<br />

ten cel uda nam się wspólnie osiągnąć. Jak ‒ pomożecie?”. Jak zauważył historyk Jerzy Eisler:<br />

„Powszechnie uważa się […], że odpowiedziało mu chóralne: «Pomożemy!» wypowiedziane<br />

przez stoczniowców. O tym, że nic takiego się wówczas nie wydarzyło, można się przekonać,<br />

oglądając archiwalny film z tego spotkania lub słuchając nagrania magnetofonowego.<br />

Rozległy się tylko umiarkowane o<strong>kl</strong>aski, ale środki masowego przekazu niemal od razu<br />

postanowiły zdyskontować propagandowo podróż nowego I sekretarza KC na Wybrzeże”.<br />

Jednym z pierwszych kroków ku realizacji wyznaczonego celu było zamrożenie cen<br />

najważniejszych artykułów konsumpcyjnych i zmiana polityki wobec wsi. Rolnicy zostali<br />

objęci bezpłatną opieką zdrowotną, zlikwidowano też obowiązkowe dostawy zbóż, ziemniaków<br />

i zwierząt rzeźnych, co miało podnieść zyski rolników i zachęcić ich do większej wydajności.<br />

Wsparcie finansowe na rozwój gospodarstw wiejskich zapewniono poprzez system łatwo dostępnych<br />

kredytów. Władze miały nadzieję, że decyzje te zaowocują zwiększeniem produkcji żywności<br />

i przyczynią się do poprawy zaopatrzenia s<strong>kl</strong>epów w miastach.<br />

W 1. połowie lat 70. nastąpił wzrost produkcji artykułów konsumpcyjnych, co zauważalnie<br />

poprawiło poziom życia społeczeństwa. Było to możliwe m.in. dzięki kredytom zaciągniętym<br />

przez rząd w krajach zachodnich. Część z nich uzyskano w bankach komercyjnych, inne<br />

od zagranicznych instytucji rządowych. Polska zakupiła także na Zachodzie nowe technologie<br />

i licencje, które pozwoliły na częściowe unowocześnienie i rozwój gospodarki.<br />

1 2 3<br />

W styczniu 1971 r. na wniosek Edwarda Gierka Biuro Polityczne KC PZPR podjęło decyzję o rekonstrukcji<br />

Zamku Królewskiego w Warszawie. Został on zbombardowany przez Luftwaffe we wrześniu 1939 r., a ostatecznie<br />

wysadzony w powietrze przez Niemców po upadku powstania warszawskiego. Pozostały po nim jedynie<br />

piwnice i niewielkie fragmenty. Największym z nich było okno mieszkania Stefana Żeromskiego (1) ‒ na drugim<br />

piętrze Zamku pisarz mieszkał w latach 1924‒1925. Po wojnie kilkukrotnie podejmowano nieskuteczną próbę<br />

rozpoczęcia odbudowy zamku. Decyzja Gierka o odbudowie, a w zasadzie rekonstrukcji Zamku, była sygnałem<br />

powrotu do polskiej tradycji i budowy „nowej Polski”. Prace ruszyły już w 1971 r. (2), a w 1975 r. w obecności wielu<br />

mieszkańców stolicy zamontowano hełm na Wieży Zygmuntowskiej (3). Prace ostatecznie zakończyły się w 1984 r.<br />

427


V. POLSKA RZECZPOSPOLITA LUDOWA<br />

NAJWIĘKSZE INWESTYCJE EPOKI GIERKA<br />

1. Budowa Portu Północnego w Gdańsku. Port<br />

został oddany do użytku 22 lipca 1974 r. razem<br />

z drugą inwestycją – Rafinerią Gdańską, z którą<br />

jest połączony rurociągiem. Przeładowuje się<br />

tu głównie ładunki masowe: węgiel i ropę naftową<br />

oraz kontenery.<br />

2. Trasa szybkiego ruchu Warszawa–Katowice,<br />

tzw. gierkówka, została oddana do użytku<br />

w październiku 1976 r. Była to jedna z pierwszych<br />

dwupasmowych tras samochodowych w Polsce.<br />

Pomiędzy Częstochową i Piotrkowem Tryb. prace<br />

budowlane wykonywało wojsko, dlatego tę część<br />

„gierkówki” nazwano „Trasą czynu żołnierskiego”.<br />

3. Fabryka Samochodów Małolitrażowych<br />

w Tychach. W 1975 r. rozpoczęto w niej produkcję<br />

Fiata 126p (popularnego „malucha”, samochodu<br />

dostępnego w założeniu dla każdej rodziny),<br />

symbolu modernizacji PRL i obiektu marzeń<br />

Polaków.<br />

4. Dworzec Centralny w Warszawie. Największy<br />

dworzec pasażerski w Polsce został otwarty<br />

w grudniu 1975 r. i przejął obsługę wszystkich<br />

połączeń dalekobieżnych w Warszawie.<br />

5. Budowa Huty „Katowice” w Dąbrowie<br />

Górniczej. Nowy kombinat hutniczy miał być<br />

największym i najnowocześniejszym zakładem<br />

metalurgicznym w PRL. Jej budowę zatwierdził<br />

VI Zjazd PZPR w grudniu 1971 r. Była największą<br />

inwestycją epoki Gierka.<br />

6. Układanie torów Centralnej Magistrali<br />

Kolejowej. Dwutorowa i w pełni zelektryfikowana<br />

magistrala została otworzona w 1977 r. i była<br />

planowana dla pociągów rozwijających prędkości<br />

powyżej 160 km/h.<br />

428


29. Dekada Edwarda Gierka 1970–1980<br />

WARTO WIEDZIEĆ<br />

W celu zdobycia środków finansowych ekipa Gierka nie cofała się przed żadnym rozwiązaniem.<br />

W 1975 r. władze PRL wynegocjowały z RFN bardzo korzystną umowę kredytową. W zamian<br />

rząd komunistyczny zgodził się na wyjazd do Niemiec obywateli polskich mających niemieckie<br />

korzenie. W ciągu pięciu lat z możliwości opuszczenia PRL skorzystało ponad 130 tys.<br />

osób, zwłaszcza z Górnego Śląska, Opolszczyzny i Mazur. Wyjechało wielu ludzi młodych,<br />

w wieku produkcyjnym, zatrudnionych w przemyśle, często w jego <strong>kl</strong>uczowych gałęziach. Ich<br />

motywacje były różne: jedni chcieli poprawy warunków życia, inni czuli się Niemcami i mieli<br />

poczucie wyobcowania w Polsce, niektórzy podjęli decyzję pod presją rodzin mieszkających<br />

już za granicą. Taka skala emigracji była wielkim zaskoczeniem dla władz polskich.<br />

Duży nacisk położono na budownictwo mieszkaniowe. Rozwinięto, zapoczątkowaną<br />

w schyłkowym okresie rządów Gomułki, akcję budowy bloków z „wielkiej płyty”. Niemal<br />

przez całą dekadę rocznie oddawano do użytku ponad 200 tys. mieszkań, a w rekordowym<br />

1978 r. przekroczono 280 tys.<br />

Zaciągnięte kredyty i rozwój gospodarki przełożył się na zaopatrzenie s<strong>kl</strong>epów. Oprócz towarów<br />

polskich lub z krajów socjalistycznych, na półkach pojawiły się także artykuły zachodnie.<br />

Były wśród nich towary, które dwadzieścia lat wcześniej propaganda PRL piętnowała jako symbol<br />

kapitalizmu: Coca-Cola czy papierosy Marlboro. Teraz dzięki licencjom produkowano je<br />

w polskich zakładach i trafiały do krajowych s<strong>kl</strong>epów.<br />

Mimo wielu obietnic władze nie mogły zaopatrzyć s<strong>kl</strong>epów w takim stopniu, aby pożądanych<br />

artykułów wystarczyło dla wszystkich chętnych. Organizowano więc dodatkowe formy sprzedaży.<br />

Więcej atrakcyjnych produktów można było nabyć w utworzonej wówczas sieci s<strong>kl</strong>epów<br />

Pewex. Sprzedawano tam za waluty zagraniczne zarówno produkty importowane z Zachodu,<br />

jak i artykuły produkcji krajowej, np. samochody czy alkohol. Dostęp do tych s<strong>kl</strong>epów był więc<br />

ograniczony. Wprowadzono także tzw. „s<strong>kl</strong>epy komercyjne”. Zaopatrywano je lepiej niż zwykłe<br />

s<strong>kl</strong>epy, ale ceny artykułów były wyższe niż w normalnych punktach sprzedaży.<br />

Półki z markowymi towarami<br />

w s<strong>kl</strong>epie sieci Pewex i nominowany<br />

w dolarach bon Banku<br />

PEKAO SA uprawniający<br />

do zakupów w tych s<strong>kl</strong>epach.<br />

Najbardziej poszukiwane towary<br />

od 1974 r. sprzedawano za waluty<br />

zagraniczne w Pewexach. Ponieważ<br />

prywatny zakup i sprzedaż<br />

dolarów były zabronione, państwo<br />

emitowało specjalne bony, na które<br />

wymieniano zarobioną za granicą<br />

walutę. Jednak poszukujący<br />

dolarów mogli je kupić u ulicznych<br />

handlarzy. Choć było to niezgodne<br />

z prawem, władze przymykały oko<br />

na taki handel. Zakupione w ten<br />

sposób dolary trafiały bowiem<br />

do państwowych Pewexów.<br />

429


V. POLSKA RZECZPOSPOLITA LUDOWA<br />

Najważniejsze inwestycje przemysłowe w Polsce Ludowej w latach 1945–1989.<br />

? Wymień na podstawie mapy najważniejsze inwestycje gospodarcze dekady Gierka.<br />

? Na podstawie mapy i podręcznika przedstaw i oceń, najważniejsze cele inwestycji i przedsięwzięć<br />

dokonanych przez Edwarda Gierka.<br />

430


29. Dekada Edwarda Gierka 1970–1980<br />

30 000<br />

25 000<br />

20 000<br />

Wzrost zadłużenia zagranicznego w epoce Edwarda Gierka (w mln dolarów USA)<br />

15 000<br />

10 000<br />

5000<br />

0 987<br />

1971<br />

23 981 25 059<br />

18 840<br />

14 917<br />

12 141<br />

8382<br />

5220<br />

1249 2623<br />

1972 1973 1974 1975 1976 1977 1978 1979 1980<br />

Źródło: W. Morawski Dzieje gospodarcze Polski, Warszawa 2011, s. 299.<br />

Otwarcie PRL na Zachód<br />

W odróżnieniu od poprzednich ekip rządzących Polską, Gierek prowadził ożywioną działalność<br />

na arenie międzynarodowej. Pozostał lojalny wobec Moskwy, ale jednocześnie nawiązał kontakty<br />

z przywódcami państw zachodnich. Szczególnie ciepłe stosunki połączyły wówczas Polskę i Francję.<br />

Bliskie relacje z prezydentami Francji Georges’em Pompidou (1911–1974, czytaj: żorżem<br />

pompidu) i jego następcą Valérym Giscardem d’Estaingem (1926–2020, czytaj: walerym żiskardem<br />

destę) ułatwiała Gierkowi biegła znajomość francuskiego, którego nauczył się, mieszkając<br />

przez ponad 20 lat we Francji i Belgii. W 1972 r. Polska i Francja podpisały de<strong>kl</strong>arację o współpracy<br />

i przyjaźni, a ponieważ oba kraje należały do przeciwnych obozów polityczno-wojskowo-gospodarczych,<br />

było to czymś wyjątkowym w ówczesnej sytuacji. W 1974 r. Gierek, jako pierwszy polski<br />

przywódca, odwiedził Biały Dom, gdzie podejmowany był przez prezydenta Geralda Forda<br />

(1913–2006) z honorami należnymi szefowi rządu. Sam także trzykrotnie gościł prezydentów USA<br />

w Polsce: w 1972 r. Richarda Nixona, w 1975 r. Geralda Forda, a w 1977 r. Jimmy’ego Cartera.<br />

Edward Gierek w czasie tzw. wizyt gospodarskich, podczas których jeździł po Polsce i odwiedzał<br />

zakłady produkcyjne i wsie. Epokę Gierka charakteryzowała tzw. propaganda sukcesu. W prasie,<br />

radiu, telewizji i na ulicznych plakatach lub transparentach bezkrytycznie wychwalano politykę władz<br />

(a szczególnie Gierka) oraz wyolbrzymiano sukcesy gospodarcze. Podkreślano, że polityka I sekretarza<br />

doprowadziła do tego, że Polska stała się 10. potęgą gospodarczą świata.<br />

431


V. POLSKA RZECZPOSPOLITA LUDOWA<br />

Dzięki stopniowemu otwieraniu się na świat i ociepleniu wizerunku Polski również<br />

zwy<strong>kl</strong>i Polacy dostali szansę na poznanie warunków życia na Zachodzie. W telewizji i kinach<br />

pojawiły się zachodnie filmy, łatwiej było uzyskać paszport i wyjechać za granicę, choć dokumenty<br />

te wydawano na ściśle określony czas, a zgodę na wyjazd musiało wyrazić SB.<br />

Ze względu na znaczenie Kościoła katolickiego dla Polaków ekipa Gierka starała się także<br />

nawiązać kontakty z Watykanem. Chciano to jednak uczynić z pominięciem polskiego Kościoła,<br />

a zwłaszcza kardynała Stefana Wyszyńskiego. Działania te nie przyniosły jednak pożądanego<br />

rezultatu, choć PRL i Stolica Apostolska nawiązały robocze kontakty, a Edward Gierek w 1977 r.<br />

został nawet przyjęty przez papieża Pawła VI. Watykan jednak nie pozwolił na zmarginalizowanie<br />

polskiego prymasa.<br />

Podpisany w grudniu 1970 r. układ z RFN otworzył drogę do ostatecznego unormowania<br />

administracji kościelnej na ziemiach zachodnich i północnych. W 1972 r. papież ustanowił<br />

na tych terenach nowe diecezje, które objęli biskupi ordynariusze (a nie jak dotychczas tymczasowi<br />

zarządcy). W ten sposób zakończył się trwający od 1945 r. konflikt na tym tle pomiędzy<br />

państwem polskim a Watykanem. Jednocześnie władze nie rezygnowały z polityki szykanowania<br />

Kościoła. Nadal zdarzało się, że odmawiano bez uzasadnionych przyczyn zgody na budowę<br />

nowych kościołów, szczególnie w diecezjach, których biskupi znani byli z antypartyjnych wypowiedzi.<br />

W wielu miejscach Polski wznoszono więc je nielegalnie, narażając się na represje władz.<br />

Partia umacnia swoją władzę<br />

Zmiany wprowadzone przez ekipę Gierka doprowadziły do umocnienia się PZPR. Odniesione<br />

sukcesy zachęciły wiele osób do wstępowania w szeregi partii. W latach 70. należało do niej<br />

już 3 mln Polaków. Przeorganizowano też zrzeszenia młodzieżowe. Utworzony w 2. połowie<br />

lat 50. Związek Młodzieży Socjalistycznej przemianowano na Socjalistyczny Związek Młodzieży<br />

Polskiej, pod którego kierownictwem stworzono Federację Socjalistycznych Związków<br />

Młodzieży Polskiej. Federacja objęła wszystkie organizacje młodzieżowe i podporządkowała<br />

je ideowo PZPR.<br />

WARTO WIEDZIEĆ<br />

Symbolem całkowitego podporządkowania ZSRS<br />

było nadanie sekretarzowi generalnemu KC KPZR<br />

Leonidowi Breżniewowi najwyższego polskiego<br />

odznaczenia wojennego – Krzyża Wielkiego Orderu<br />

Virtuti Militari. Order ten mógł być nadany tylko wodzowi<br />

za wygraną w decydującej bitwie, tymczasem<br />

Breżniew, choć dosłużył się stopnia generalskiego<br />

w Armii Czerwonej, był jedynie oficerem politycznym.<br />

Dekoracji dokonano w Warszawie 21 lipca<br />

1974 r. Polscy przywódcy wpisali się tym gestem<br />

w legendę, którą budował wokół swojego<br />

zaangażowania w wojnę sowiecki sekretarz<br />

generalny. Spragniony orderów<br />

i zaszczytów Breżniew wyolbrzymiał<br />

swoje zasługi. W 1976 r.<br />

zdecydował nawet o nadaniu sobie<br />

stopnia marszałka ZSRS.<br />

432


29. Dekada Edwarda Gierka 1970–1980<br />

W 1975 r. przeprowadzono reformę administracyjną, likwidując powiaty i zwiększając liczbę<br />

województw z 17 do 49. Oficjalnie zmiany te miały dostosować administrację terenową do aktualnych<br />

potrzeb i umożliwić szybszy rozwój miastom, które uczyniono stolicami województw.<br />

W rzeczywistości Gierek osiągnął w ten sposób dwa cele: poprzez zwiększenie liczby urzędów<br />

wzmocnił nadzór nad obywatelami i jednocześnie osłabił znaczenie wojewódzkich sekretarzy partyjnych,<br />

których po reformie było wprawdzie więcej, ale zarządzali mniejszymi obszarami. Miało to<br />

również utrudnić pojawienie się silnego pretendenta, zdolnego do odebrania władzy ekipie Gierka.<br />

Zmiana w Konstytucji PRL<br />

W 1975 r. w gronie najwyższych władz PZPR postanowiono zmienić zapisy konstytucyjne.<br />

Chodziło o zagwarantowanie w ustawie zasadniczej socjalistycznego charakteru państwa,<br />

dominującej roli partii komunistycznej oraz sojuszu z ZSRS. Zmiana konstytucji<br />

nie miała praktycznego znaczenia, lecz wywołała w wielu kręgach społeczeństwa głosy oburzenia,<br />

które wyraziło się w licznych listach protestacyjnych. Były to pierwsze wyraźne oznaki<br />

niezadowolenia z polityki Gierka. Sprzeciwiali się intelektualiści, głos zabrał także Kościół.<br />

Protesty okazały się bezskuteczne i 10 lutego 1976 r. sejm przyjął proponowane zapisy. Jedynym<br />

posłem, który wstrzymał się wówczas od głosu, był Stanisław Stomma, reprezentujący<br />

katolickie koło poselskie „Znak”. Za karę usunięto go z listy kandydatów na posłów na sejm<br />

następnej kadencji.<br />

Sukcesy sportowe<br />

W latach 70. Polacy odnosili wiele sukcesów sportowych.<br />

Na igrzyskach olimpijskich w Monachium<br />

w 1972 r. polska reprezentacja zajęła 7. miejsce w <strong>kl</strong>asyfikacji<br />

medalowej, zdobywając 21 medali, w tym<br />

5 złotych. Szczególnie cenny okazał się złoty medal<br />

zdobyty wówczas przez reprezentację piłki nożnej pod<br />

kierunkiem Kazimierza Górskiego (1921–2006).<br />

Dwa lata później polscy piłkarze zajęli trzecie miejsce<br />

na mistrzostwach świata organizowanych w RFN.<br />

Na olimpiadzie w Montrealu w 1976 r. polscy sportowcy<br />

wypadli jeszcze lepiej: zdobyli 26 medali,<br />

w tym 7 złotych i 6. miejsce w <strong>kl</strong>asyfikacji. Polskich<br />

kibiców szczególnie ucieszyło pokonanie przez polską<br />

reprezentację drużyny ZSRS w finale siatkówki.<br />

Sukcesy odnosili także indywidualni zawodnicy:<br />

w kolarstwie Ryszard Szurkowski (1946–2021) i Stanisław<br />

Szozda (1950–2013), a w tenisie ziemnym −<br />

Wojciech Fibak (ur. 1952), w lekkiej atletyce Irena<br />

Szewińska (1946–2018). W 1976 r. na igrzyskach<br />

w Montrealu zdobyła ona złoty medal i ustanowiła<br />

rekord świata.<br />

Władze umiejętnie wykorzystywały te sukcesy<br />

w swojej propagandzie, podkreślając, że są one możliwe<br />

dzięki polityce partii i rządu.<br />

Władysław Kozakiewicz (ur. 1953)<br />

po zwycięstwie w konkursie skoku<br />

o tyczce na olimpiadzie w Moskwie<br />

w 1980 r. pokazał wygwizdującej go<br />

sowieckiej widowni obraźliwy gest.<br />

Chciał w ten sposób wyrazić, że nic<br />

sobie nie robi z niechęci widzów. Zdjęcie<br />

Kozakiewicza obiegło prasę na całym<br />

świecie, nie pokazały go tylko gazety<br />

z bloku wschodniego. Władze polskie<br />

musiały potem tłumaczyć się sowieckim<br />

przywódcom z zachowania sportowca,<br />

zapewniając m.in. że doznał on skurczu.<br />

Określenie „gest Kozakiewicza” na stałe<br />

weszło do języka polskiego.<br />

433


Kultura i sztuka latach 70. i 80. XX w.<br />

Krystyna Janda w filmie Przesłuchanie<br />

w reżyserii Ryszarda Bugajskiego. Obraz zrealizowany<br />

w latach 1981–1982, opowiadający<br />

o bezwzględności UB, trafił do kin dopiero w 1989 r.<br />

Filmy, które zamiast na ekrany trafiały na półki<br />

w magazynie, nazywano „półkownikami”.<br />

Kard z powstałego 1976 r. filmu Człowiek z marmuru<br />

A. Wajdy. Film opowiadał o dramatycznych losach przodownika<br />

pracy z czasów stalinowskich, który zmaga się z otaczającym<br />

co coraz bardzie systemem totalitarnym. Choć cenzura<br />

dopuściła obraz do kin, to jednak utrudniano widzom jego<br />

obejrzenie. Kontynuacją dzieła był Człowiek z żelaza (1981),<br />

opowiadający o rodzących się na Wybrzeżu związkach<br />

i wydarzeniach z sierpnia 1981 r.<br />

Stanisław Lem zyskał międzynarodową<br />

sławę jako autor powieści i opowiadań<br />

fantastycznonaukowych, w których<br />

zawarł rozważania dotyczące perspektyw<br />

rozwoju ludzkości oraz przyszłości nauki<br />

i technologii. Utwory Lema zalicza się<br />

do <strong>kl</strong>asyki fantastyki naukowej na świecie.<br />

Tadeusz Kantor (po prawej) podczas<br />

spekta<strong>kl</strong>u Umarła <strong>kl</strong>asa w teatrze<br />

Cricot 2, 1983 r. Kantor, malarz, scenograf,<br />

reżyser, twórca happeningów, był jednym<br />

z najbardziej rozpoznawalnych na świecie<br />

polskich twórców. W 1955 r. wraz z Marią<br />

Jaremą założył w Krakowie awangardowy<br />

teatr Cricot 2, którym kierował do śmierci<br />

w 1990 r. Od lat 70. wystawiał w nim autorskie<br />

przedstawienia, w których sam uczestniczył.<br />

W Umarłej <strong>kl</strong>asie obok aktorów „grały”<br />

także manekiny uosabiające przeszłość.<br />

434


W latach 80. rozkwit przeżywała<br />

muzyka rockowa. Szczególną<br />

popularnością cieszyły się m.in.<br />

zespoły Lombard, Maanam,<br />

Perfect, Lady Pank i Republika,<br />

a także punkrockowe TZN Xenna,<br />

Dezerter, Deuter, WC. Szczególne<br />

znaczenie dla polskiej muzyki zdobył<br />

festiwal w Jarocinie – największy<br />

festiwal muzyki rockowej w bloku<br />

wschodnim. Występowali na nim<br />

twórcy reprezentujący różne<br />

odmiany rocka. Wielu z nich,<br />

ze względu na radykalnie<br />

antysystemowy przekaz, nie mogło<br />

liczyć na zaistnienie w państwowych<br />

mediach ani na wydanie płyty.<br />

Festiwal stał się strefą wolności<br />

i miejscem spotkań młodzieży<br />

należącej do subkultur.<br />

W latach 80. dużą popularność zdobyły<br />

działania nieformalnego środowiska młodzieżowo-artystycznego<br />

działającego pod nazwą<br />

Pomarańczowa Alternatywa. Jego twórcy organizowali<br />

uliczne happeningi, podczas których<br />

wykpiwali PRL-owską rzeczywistość.<br />

Po odejściu od socrealizmu<br />

w Polsce rozwijała się<br />

architektura modernistyczna.<br />

W budownictwie mieszkaniowym<br />

królowały pojemne bloki<br />

mieszkalne o bardzo prostych<br />

formach. Powstały jednak także<br />

ciekawe, oryginalne budynki<br />

użyteczności publicznej, jak<br />

np. Spodek, hala widowiskowo-<br />

-sportowa w Katowicach,<br />

otwarta w 1971 r. Budowla<br />

przypominająca pojazd kosmitów<br />

stała się symbolem miasta.<br />

435


V. POLSKA RZECZPOSPOLITA LUDOWA<br />

Oficjalna kultura<br />

Lata 70. były czasem rozkwitu polskiej kultury. Złoty okres przeżywały zwłaszcza teatr i film.<br />

Na scenach teatru sukcesy święcili tacy reżyserzy jak: Andrzej Wajda, Adam Hanuszkiewicz<br />

(1924–2011), Konrad Swinarski (1929–1975) czy Jerzy Jarocki (1929–2012). Na potrzeby<br />

kin i rozwijającej się telewizji powstawały polskie superprodukcje filmowe, będące ekranizacjami<br />

wybitnych powieści: Ziemia obiecana w reżyserii Andrzeja Wajdy, Potop Jerzego Hoffmana<br />

(ur. 1932 r.) czy Noce i dnie Jerzego Antczaka (ur. 1929 r.).<br />

Pod koniec dekady miejsce wysokobudżetowych filmów kostiumowych zajęły filmy reżyserów<br />

nurtu „kina moralnego niepokoju”: Krzysztofa Zanussiego (ur. 1939 r.), Agnieszki Holland<br />

(ur. 1948 r.), Krzysztofa Kieślowskiego (1941–1996).<br />

W 1974 r. ukazał się tom poezji Pan Cogito Zbigniewa Herberta. Panowała moda na ambitną<br />

literaturę, propagowaną m.in. przez założone w 1971 r. czasopismo „Literatura na Świecie”.<br />

Światową sławę zyskali kompozytorzy i dyrygenci – Witold Lutosławski (1913–1994)<br />

i Krzysztof Penderecki (1933–2020). W październiku 1975 r. Krystian Zimerman (ur. 1956 r.)<br />

zajął pierwsze miejsce w prestiżowym Konkursie Chopinowskim, co zapoczątkowało jego międzynarodową<br />

karierę.<br />

Specyficznym i ważnym elementem kultury stały się <strong>kl</strong>uby studenckie i kabarety, zwłaszcza<br />

działający od 1956 r. krakowski kabaret Piwnica pod Baranami, występujący w kawiarni<br />

Nowy Świat w Warszawie kabaret Dudek czy kabaret Pod Egidą. Współpracowali z nimi najlepsi<br />

polscy aktorzy, poeci i autorzy tekstów.<br />

Protesty w czerwcu 1976 r.<br />

Pomimo początkowych sukcesów centralnie sterowana gospodarka PRL szybko stała się niewydolna.<br />

Duża część przeprowadzonych inwestycji okazała się nietrafiona lub nie osiągnęła<br />

spodziewanych rezultatów. Ustalone przez państwo ceny nie pokrywały kosztów wyprodukowanych<br />

towarów. Zagraniczne kredyty poprawiły przejściowo sytuację, ale na spłatę<br />

zaciągniętych zobowiązań trzeba było przeznaczać coraz więcej środków. W 1976 r. spłaty<br />

zobowiązań pochłaniały ok. 36 %. wpływów uzyskiwanych z eksportu. Cztery lata później,<br />

w 1980 r. na spłatę rat kredytów przeznaczano już 82 % tych wpływów. Oznaczało to,<br />

że zmniejszyły się środki, które można było przeznaczyć na import mięsa i paszy dla zwierząt.<br />

Przekładało się to na kłopoty z zaopatrzeniem s<strong>kl</strong>epów. Dodatkowym źródłem kłopotów stały<br />

się relacje gospodarcze w ramach RWPG, zwłaszcza<br />

ze Związkiem Sowieckim, który kupował w Polsce<br />

wiele surowców i towarów po zaniżonych cenach.<br />

W efekcie zmniejszały się dochody budżetu państwa,<br />

a wydatki były coraz większe.<br />

Władze zdawały sobie sprawę, że przynosząca<br />

poparcie społeczne polityka utrzymywania zamrożonych<br />

niskich cen musi się kiedyś skończyć. Jej kontynuowanie<br />

groziło załamaniem budżetu i dostaw<br />

Protestujący robotnicy radomscy na ulicach miasta<br />

w czerwcu 1976 r.<br />

436


29. Kultura i sztuka latach 70. i 80. XX w.<br />

na rynek. W czerwcu 1976 r. rząd zdecydował się więc na wysoką podwyżkę cen żywności –<br />

m.in. cukru o 90 %, a mięsa o 70 %. Była to pierwsza tego typu decyzja od grudnia 1970 r.<br />

Już następnego dnia po ogłoszeniu podwyżek, 25 czerwca 1976 r., zastrajkowały załogi<br />

w kilkudziesięciu zakładach pracy. Najpoważniejsze protesty odbyły się w podwarszawskim<br />

Ursusie, Płocku oraz Radomiu. W tym ostatnim mieście manifestanci podpalili nawet Komitet<br />

Wojewódzki PZPR.<br />

Na bunty władze zareagowały zdecydowanie. Doszło do strać demonstrantów z interweniującą<br />

milicją i ZOMO, niektórzy z nich zostali ranni. Jednak, w przeciwieństwie do lat<br />

1956 i 1970, władze nie użyły broni palnej. Wielu aresztowanych pobito dopiero po zatrzymaniu.<br />

Na posterunkach organizowano im tzw. „ścieżki zdrowia”, czyli biegi przez szpaler bijących pałkami<br />

milicjantów. Część protestujących robotników w szybkich procesach skazano na wieloletnie<br />

więzienie. Wielu uczestników protestów zwolniono z pracy i uniemożliwiano im<br />

znalezienie nowego zatrudnienia.<br />

Choć protesty udało się szybko opanować, władza przestraszyła się ich skali i wycofała się<br />

z podwyżek. Jednocześnie rozpętano dynamiczną kampanię propagandową przeciwko protestującym.<br />

Organizowano „spontaniczne” wiece poparcia dla PZPR i jej przywódcy, podobnie<br />

jak w 1968 r., a uczestników protestów nazywano „warchołami” i „chuliganami”.<br />

Początki nadchodzącego kryzysu<br />

Po wycofaniu się z podwyżek, władze nie miały pomysłu, jak uchronić gospodarkę przed spodziewanym<br />

załamaniem. Postępujący kryzys wpływał na codzienne życie Polaków, które stawało się<br />

coraz cięższe. W s<strong>kl</strong>epach brakowało towarów, a zdobycie tego, co w nich akurat było, wymagało<br />

oczekiwania w kilkugodzinnych kolejkach. Dynamicznie za to rozwijał się „czarny rynek”, gdzie<br />

sprzedawano deficytowe towary, ale po wygórowanych cenach. Powszechną praktyką stało się<br />

kupowanie „na zapas” tego, co właśnie znajdowało się w s<strong>kl</strong>epie, oraz „załatwianie” potrzebnych<br />

artykułów (mebli, benzyny, samochodu). Wydłużał się też czas oczekiwania na przydział mieszkania.<br />

Narastały negatywne zjawiska społeczne, takie jak korupcja i kradzież mienia państwowego.<br />

ŚLADY PRZESZŁOŚCI<br />

Dla gierkowskiej propagandy jednym z dowodów na rosnące<br />

znaczenie Polski na świecie było wysłanie w przestrzeń<br />

kosmiczną polskiego astronauty (lub kosmonauty<br />

– jak mówiono w bloku wschodnim). Był nim mjr<br />

Mirosław Hermaszewski (ur. 1941 r., na zdjęciu z prawej),<br />

który w towarzystwie sowieckiego płk. Piotra Klimuka<br />

(ur. 1942 r.) w czerwcu 1978 r. odbył ośmiodniową podróż<br />

na orbicie okołoziemskiej. W ten sposób Polska stała się<br />

czwartym państwem na świecie (po ZSRS, USA, i Czechosłowacji),<br />

którego obywatel znalazł się w Kosmosie. Obaj<br />

kosmonauci po powrocie na Ziemię byli przyjmowani<br />

w ZSRS i PRL z najwyższymi honorami. Zostali odznaczeni,<br />

odwiedzali zakłady pracy i gościli na masowych<br />

wiecach. Polski kosmonauta przemawiał nawet w sejmie,<br />

stał się bohaterem piosenek oraz filmów dokumentalnych,<br />

a jego wizerunek trafił na pocztowy znaczek.<br />

437


VI. POLSKA I ŚWIAT NA PRZEŁOMIE XX I XXI W.<br />

Rząd próbował zaradzić problemom poprzez reglamentację najtrudniej dostępnych artykułów.<br />

W sierpniu 1976 r. pojawiły się kartki na cukier, a w 1980 r. w podobny sposób ograniczono<br />

sprzedaż mleka w proszku dla niemowląt. Na przełomie 1978 i 1979 r. doszło do potężnego<br />

ataku zimy. Wielkie opady śniegu i bardzo niskie temperatury na kilka dni sparaliżowały kraj. Ocenia<br />

się, że tzw. zima stulecia była decydującym ciosem dla chylącej się ku upadkowi gospodarki.<br />

W 1979 r. dochód narodowy spadł o 2 % w porównaniu do roku poprzedniego. Była to pierwsza<br />

tego typu sytuacja po 1945 r. Gierek próbował ratować swoją pozycję, wskazując, że winnym<br />

załamania gospodarczego jest premier Piotr Jaroszewicz. W lutym 1980 r. został on odwołany<br />

z funkcji premiera. Zastąpił go bliski współpracownik Gierka – Edward Babiuch (1927–2021).<br />

Wybór kardynała Karola Wojtyły na papieża<br />

16 października 1978 r., niespodziewanie dla całego świata, kon<strong>kl</strong>awe zebrane w Watykanie<br />

po śmierci papieża Jana Pawła I wybrało na jego następcę arcybiskupa krakowskiego kardynała<br />

Karola Wojtyłę (1920–2005). Po raz pierwszy od ponad 450 lat głową Kościoła katolickiego<br />

został duchowny pochodzący spoza Włoch, w dodatku z kraju należącego do bloku<br />

podporządkowanego Związkowi Sowieckiemu. Był to silny cios w prowadzoną przez komunistów<br />

politykę ograniczania wpływów i roli Kościoła. Nowy papież – Jan Paweł II – szybko<br />

stał się autorytetem i wsparciem dla Polaków oraz innych narodów Europy Środkowej<br />

i Wschodniej, nie tylko w kwestiach wiary.<br />

Prawdziwe wyzwanie dla ekipy Gierka stanowiła wizyta papieża Polaka w ojczyźnie<br />

w czerwcu 1979 r. Była to pierwsza wizyta głowy Kościoła katolickiego w komunistycznym<br />

Jan Paweł II (właśc. Karol<br />

Wojtyła, 1920–2005)<br />

BIOGRAM<br />

Urodził się w Wadowicach. Po zdaniu matury w 1938 r. rozpoczął<br />

studia na Wydziale Filologii Polskiej Uniwersytetu<br />

Jagiellońskiego w Krakowie. Podczas okupacji w latach<br />

1940–1944 pracował fizycznie w kamieniołomach, a od<br />

1942 r. uczestniczył w tajnych kompletach Wydziału Teologicznego<br />

UJ. Studia ukończył w 1946 r. i w tym samym<br />

roku przyjął święcenia kapłańskie. Następnie kontynuował<br />

studia teologiczne w Rzymie. W 1953 r. habilitował<br />

się na Uniwersytecie Jagiellońskim. Rok później rozpoczął<br />

pracę na Katolickim Uniwersytecie Lubelskim, prowadząc<br />

wykłady z teologii moralnej i historii doktryn etycznych.<br />

Praktykował też działalność literacką. W 1958 r. mianowany<br />

biskupem pomocniczym archidiecezji krakowskiej,<br />

a 30 grudnia 1963 r. arcybiskupem metropolitą krakowskim.<br />

Kapelusz kardynalski otrzymał w 1967 r. Aktywnie<br />

uczestniczył w pracach Soboru Watykańskiego II oraz w życiu Kościoła w Polsce<br />

(m.in. jako wiceprzewodniczący Konferencji Episkopatu Polski).<br />

16 października 1978 r. wybrany na papieża. W czasie ponad 26 lat pontyfikatu odbył<br />

104 pielgrzymki zagraniczne, zyskując miano papieża-pielgrzyma. W czasie swojej<br />

posługi m.in. ogłosił nowy Katechizm Kościoła katolickiego (1992 r.), wspierał dialog<br />

między wyznaniami, wprowadził do kalendarza kościelnego nowe uroczystości, m.in.<br />

Światowy Dzień Młodzieży i Światowy Dzień Chorego. Był autorem 14 ency<strong>kl</strong>ik, czyli specjalnych<br />

orędzi do biskupów i wiernych. Jego śmierć i pogrzeb zgromadził ok. 2–5 mln<br />

osób różnych wyznań i prawie 150 oficjalnych delegacji państwowych.<br />

438


29. Kultura i sztuka latach 70. i 80. XX w.<br />

Msza święta na placu Zwycięstwa<br />

w Warszawie zgromadziła dziesiątki<br />

tysięcy wiernych i była jednym<br />

z najważniejszych wydarzeń<br />

pielgrzymki Jana Pawła II do ojczyzny.<br />

państwie, a władze, choć niechętnie,<br />

wyraziły na nią zgodę. Starano się<br />

jednak pomniejszyć jej rangę i tak<br />

ją transmitować, aby nie pokazywać<br />

zgromadzonych na spotkaniach<br />

z papieżem tłumów. Część Polaków<br />

mieszkających blisko granicy z Czechosłowacją<br />

i NRD nie mogła ich oglądać, państwa te poprosiły bowiem polskie władze o czasowe<br />

wyłącznie przygranicznych nadajników telewizyjnych. Nie chciano, aby obywatele innych<br />

państw socjalistycznych oglądali religijne uroczystości.<br />

Polacy, niezależnie od światopoglądu i stosunku do Kościoła, przywitali Jana Pawła II<br />

z niezwykłym entuzjazmem i wielką radością. Z uwagą słuchano tego, co ma do przekazania.<br />

Szczególnego znaczenia nabrały słowa papieża wypowiedziane podczas mszy św. odprawionej<br />

na placu Zwycięstwa (obecnie plac Piłsudskiego) w Warszawie: „Niech zstąpi Duch Twój!<br />

I odnowi oblicze ziemi. Tej ziemi!”.<br />

Wizyta uzmysłowiła Polakom, że stanowią wielką siłę jako wspólnota, i pokazała, jak niewielkie<br />

społeczne poparcie ma PZPR. W kolejnych latach przeciwnicy komunizmu uznali pierwszą<br />

pielgrzymkę Jana Pawła II i wypowiedziane w Warszawie słowa za symboliczny początek przemian,<br />

które przyniosły Polsce powstanie „Solidarności”.<br />

KALENDARIUM<br />

1970 20 XII – usunięcie Gomułki ze stanowiska I sekretarza KC PZPR i wybór<br />

Edwarda Gierka na nowego przywódcę partii<br />

23 XII – Piotr Jaroszewicz następcą premiera Józefa Cyrankiewicza<br />

1971 19 I – decyzja o odbudowie Zamku Królewskiego w Warszawie<br />

15 II – wycofanie się władz z podwyżek cen<br />

1975 28 V – reforma administracyjna i wprowadzenie nowego podziału terytorialnego<br />

1976 10 II – nowelizacja Konstytucji PRL<br />

25 VI – początek protestów robotniczych w Ursusie, Radomiu i Płocku<br />

13 VIII – wprowadzenie kartek na cukier<br />

1978 27 VI – początek lotu Mirosława Hermaszewskiego w Kosmos<br />

16 X – wybór kardynała Karola Wojtyły na papieża<br />

1978/1979 – zima stulecia<br />

1979 2–10 VI – I pielgrzymka Jana Pawła II do Polski<br />

1980 18 II – dymisja Piotra Jaroszewicza, powołanie na nowego premiera Edwarda<br />

Babiucha<br />

439


V. POLSKA RZECZPOSPOLITA LUDOWA<br />

POLECENIA<br />

1. Wyjaśnij, na czym polegała koncepcja budowy „Drugiej Polski” i omów sposoby wdrażania tego<br />

projektu w życie.<br />

2. Oceń mocne i słabe strony polityki gospodarczej prowadzonej przez PZPR w latach 70. XX w.<br />

3. Scharakteryzuj politykę „otwarcia na Zachód” ekipy Edwarda Gierka.<br />

4. Dowiedz się, jakie dzieła polskiej literatury przeniesiono na ekran w okresie PRL. Sprawdź, która<br />

część Trylogii Sienkiewicza nie doczekała się wówczas ekranizacji. Jak myślisz, dlaczego?<br />

5. Wyjaśnij, na czym polegała nowelizacja konstytucji PRL i jakie były jej cele.<br />

6. Wyjaśnij, jakie znaczenie propagandowe miało wysłanie w Kosmos pierwszego polskiego<br />

kosmonauty.<br />

7. Porównaj przyczyny, charakter i zasięg robotniczych protestów w 1970 i 1976 r. Wskaz<br />

podobieństwa i różnice.<br />

8. Zbierz informacje i przygotuj prezentację na temat założeń i różnych form „propagandy<br />

sukcesu”.<br />

9. Przeczytaj fragmenty przemówienia Edwarda Gierka, wygłoszonego na VIII Plenum KC PZPR<br />

w Warszawie 6–7.02.1971 r. i wykonaj polecenia.<br />

Trzeba tu z cała powagą stwierdzić, że władza ludowa nie może wyrzec się stosowania<br />

wszelkich niezbędnych środków w obronie ładu i porządku społecznego, w obronie życia<br />

obywateli, i mienia społecznego, w walce z elementami aspołecznymi i anarchistycznymi,<br />

z elementami wrogimi. Jednakże w grudniowym kryzysie nie te czynniki stanowiły główny<br />

nurt. Próby rozwiązania konfliktu z <strong>kl</strong>asą robotniczą za pomocą siły – głęboko sprzeczna<br />

z zasadami socjalizmu – mogły doprowadzić jedynie do przelewu krwi, wykopać przepaść<br />

między władzą ludową i narodem orz otworzyć pole do działania sił rzeczywiście reakcyjnych<br />

i antysocjalistycznych. Niestety takie właśnie były decyzje kierownictwa, podjęte wbrew odczuciom<br />

większości aktywu partyjnego, bez konsultacji z całym biurem politycznym, a nawet<br />

bez poinformowania Komitetu Centralnego, który obradował w dniu 14 grudnia, o sytuacji<br />

na Wybrzeżu. Dramat sytuacji polegał na tym, że nie rozumiano charakteru wydarzeń,<br />

a zwłaszcza ich przyczyn. […]<br />

Będziemy jednocześnie pracować nad programem rozwoju gospodarki do roku 1980. Pod wieloma<br />

względami jest to w naszym rozwoju dziesięciolecie decydujące. Po pierwsze dlatego,<br />

że w tym czasie powinniśmy przejść w naszej gospodarce od rewolucji przemysłowej, której<br />

już dokonaliśmy, do rewolucji naukowo-technicznej, która jest równie głęboka i dynamizuje<br />

od dłuższego czasu rozwój wysoko rozwiniętych krajów.<br />

Wiek XX w źródłach, oprac. M. Sobańska-Bondaruk, S.B. Lenard, Warszawa 1998, s. 407.<br />

a) Określ, kogo obarcza Gierek winą za wydarzenia grudniowe i jak wyjaśnia ich przyczynę.<br />

Rozważ, dlaczego przyjął taką interpretację.<br />

b) Wyjaśnij, w jakich okolicznościach – zdaniem Gierka – władza może uciec się do użycia<br />

„wszelkich niezbędnych środków”. Jak rozumiesz, w kontekście wypadków na Wybrzeżu,<br />

to sformułowanie?<br />

440


29. Kultura i sztuka latach 70. i 80. XX w.<br />

10. Odwołując się do elementów graficznych plakatu, scharakteryzuj jego propagandowe<br />

przesłanie. Jaką rolę, zdaniem autora plakatu, spełnia PZPR?<br />

11. Określ, jaki proces społeczny został zilustrowany na wykresie. Scharakteryzuj przebieg tego<br />

procesu. Rozważ jego bezpośrednie oraz długofalowe następstwa.<br />

Pracownicy pełnozatrudnieni w gospodarce uspołecznionej<br />

wg poziomu wykształcenia (w tysiącach).<br />

3000<br />

2500<br />

2000<br />

1500<br />

1000<br />

500<br />

0<br />

1970<br />

1975<br />

1979<br />

wyższe<br />

policealne i średnie<br />

zawodowe<br />

średnie<br />

ogólnokształcące<br />

zasadnicze<br />

zawodowe<br />

WARTO PRZECZYTAĆ<br />

J. Eisler, „Polskie miesiące” czyli kryzys(y) w PRL, Warszawa 2008.<br />

P. Sasanka, Czerwiec 1976. Geneza – przebieg – konsekwencje, Warszawa 2006.<br />

J. Szumski, Rozliczenia z ekipą Gierka 1980–1984, Warszawa 2018.<br />

441


VI. POLSKA I ŚWIAT NA PRZEŁOMIE<br />

XX I XXI WIEKU<br />

• Kryzys i upadek ZSRS<br />

• Koniec PRL i początek III RP<br />

• Jesień Ludów i powstanie nowych państw w Europie<br />

• Konflikty i wyzwania współczesnego świata<br />

• Integracja Polski z NATO i UE

Hooray! Your file is uploaded and ready to be published.

Saved successfully!

Ooh no, something went wrong!